cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kushima
O concello de Kushima limita cos concellos de Miyakonojō, de Nichinan (son da prefectura de Miyazaki); e de Shibushi (da prefectura de Kagoshima).
Lucernario
dereita|miniatura|230px|Un lucernario dunha casa portuguesa.
Un lucernario, lucarna ou lumieira é un corpo cilíndrico ou poliédrico con fiestras ou aberturas que están na parte superior dalgúns edificios. A estrutura proxéctase na cuberta inclinada da casa, xeralmente cunha xanela para a entrada da luz e circulación de ar no faiado. Ás veces denomíanse tamén mansarda, mais este termo adoita reservarse para a cuberta crebada, o tipo de cuberta a dúas augas con dous declives, sendo a parte inferior máis pendente ca a superior.
Os lucernarios aparecen tanto en construcións orixinais como en reformas posteriores, para crear espazos útiles nos faiados dos edificios, ademais de ter unha nova fiestra.
O mesmo ca as claraboias ou biolos e as bufardas, os lucernarios son fonte de luz e ventilación no faio dos edificios, mais, a diferenza das claraboias (que son paralelas á superficie da cuberta) estes incrementan o tamaño do faio permitindo ter máis espazo dispoñíbel. Para a súa instalación cómpre furar a cuberta que se teita con outra pequena cuberta, normalmente a dúas augas, cuxo cabalete sitúase perpendicular á aba e á fiestra no centro e por riba desta.
54 Piscium
54 Piscium e unha estrela anana laranxa, que está a aproximadamente 36 anos luz de distancia na constelación de Pisces. No 2002, confirmouse a presenza dun planeta extrasolar ó redor da estrela, e no ano 2006, descubriuse unha anana marrón orbitando ó redor da estrela primaria.
Compoñentes estelares
miniatura|left|Tamaño de 54 Piscium (esquerda) en comparación co noso [[Sol.]] A designación de Flamsteed de 54 Piscium orixinouse no catálogo de estrelas do astrónomo británico John Flamsteed, publicado por primeira vez en 1712. Ten unha magnitude aparente de 5,86, o que permite que sexa observable a simple vista baixo unhas boas condicións de observación. A estrela posúe un clasificación K0V, coa clase de luminosidade V, indicando que esta estrela está na secuencia principal, xerando enerxía no seu núcleo a través da fusión termonuclear de hidróxeno en helio. A temperatura efectiva da fotosfera é de preto de 5.062 K, dándolle a tonalidade laranxa característica dunha estrela do tipo K.
Calcúlase que a estrela pode ter un 76 por cento da masa do Sol e o 46 por cento da súa luminosidade. O raio foi determinado directamente por interferometría, sendo o 94 por cento do raio solar. O período de rotación de 54 Piscium é de preto de 40,2 días. A idade da estrela é de preto de 6.400 millóns de anos, en base a actividade da cromosfera e a análise isocrónica. Hai algunhas dúbidas entre a prensa científica sobre a presenza e cantidade de elementos máis pesados có hidróxeno en comparación có Sol, o que os astrónomos denominan metalicidade. Santos e col. (no 2004) informaron do logaritmo da taxa da abundancia de ferro a hidróxeno, [Fe/H], cun valor de 0,12 dex, mentres que Cenarro e col. (no 2007) publicaron un valor de -0,15 dex.
miniatura|left|Impresión artística da [[anana marrón 54 Piscium B e do planeta 54 Piscium b.]]
No 2006, unha imaxe directa de 54 Piscium amosou que había unha anana marrón acompañando a 54 Piscium A. Pénsase que 54 Piscium B é unha "anana marrón de metano" do tipo espectral "T7.5V". A luminosidade deste obxecto sub-estelar suxire que ten unha masa de 0,051 masas solares (50 veces a masa de Xúpiter) e 0,082 veces o raio do sol. Semellante á Gliese 570 D, esta anana marrón tería unha temperatura superficial de 810 K (537 °C).
Cando 54 Piscium B foi directamente fotografada polo Telescopio Espacial Spitzer da NASA, púidose observar que a anana marrón tiña unha separación dunhas 476 UA coa súa estrela primaria. 54 Piscium B foi a primeira anana marrón detectada ó redor dunha estrela cun planeta extrasolar xa confirmado (baseado en pescudas de velocidade radial).
Sistema planetario
A estrela xira cunha inclinación de 83 graos en relación coa Terra.
O 16 de xaneiro do 2002, un equipo de astrónomos (liderado por Geoff Marcy) anunciou o descubrimento dun planeta extrasolar (chamado 54 Piscium b) ó redor de 54 Piscium. Estimase que o planeta ten unha masa de só o 20 por cento da masa de Xúpiter (o planeta sería, máis ou menos, do mesmo tamaño e masa que Saturno). O planeta orbita seu sol a unha distancia de 0,28 UA (o que faría que estivese dentro da órbita de Mercurio), e lévalle preto de 62 días completar unha órbita. Asumiuse que o planeta comparte a mesma inclinación cá estrela e por iso seguramente teña unha masa real moi próxima ó rango mínimo da súa masa estimada; polo contra, sábese que moitos planetas do tipo Xúpiter quente teñen órbitas inclinadas respecto do eixe da súa estrela nai.
O planeta ten un alta excentricidade, do redor do 0,63. A órbita altamente elíptica suxeriu que a gravidade dun obxecto invisible máis afastado da estrela estaba tirando cara a fóra do planeta. Este fenómeno foi confirmado polo descubrimento dunha anana marrón dentro do sistema.
A órbita dun planeta do tipo Terra debería estar centrada dentro das 0,68 UA (ó redor da distancia orbital de Venus), que nun sistema Kepleriano significa un período orbital 240 días. Nunha simulación posterior que incluía á anana marrón, a órbita de 54 Piscium b "varría e limpaba" a maioría das partículas da proba dentro das 0,5 UA, deixando só asteroides "en órbitas de baixa excentricidade preto da distancia do apoastro do planeta, preto da resonancia 1:2". Ademais, as observacións descartaron a posibilidade da presenza de planetas tipo Neptuno ou de planetas máis pesados, ​​cun período dun ano ou menos; aínda que si permite a posibilidade da presenza de planetas do tamaño da Terra a unha distancia de 0,6 UA ou máis.
Miranda Otto
Miranda Otto, nada o 16 de decembro de 1967 en Brisbane, Queensland, é unha actriz australiana de cinema e teatro.
Traxectoria
É recoñecida en todo o mundo polo papel da doncela guerreira Éowyn na triloxía de filmes de Peter Jackson baseada na saga d´O Señor dos Aneis. Sendo dunha familia de actores, Miranda comezou a actuar á idade de 19 anos, e dende entón apareceu nunha gran variedade de filmes de baixo orzamento e proxectos de grandes estudos.
A súa primeira actuación notábel foi no filme Emma's War (1986), no que interpretou unha adolescente que se muda a Australia durante a segunda guerra mundial. Tras unha década de papeis aclamados pola crítica na Australia, atraeu a atención de Hollywood para aparecer en dous papeis en The Thin Red Line (1998) e What Lies Beneath (2000). Con todo, o seu papel máis famoso foi no 2002 cando entrou no elenco dos filmes d´O Señor dos Aneis.
No 2008, entrou na serie de televisión Cashmere Mafia (que foi cancelada á metade dese ano), anunciando tamén a súa aparición en In Her Skin. No tocante á súa vida privada, a actriz foi ligada cos actores Richard Roxburgh e Peter O'Brien, o cal xa foi discutido varias veces nos medios. Actualmente, está casada con Peter O'Brien e teñen unha filla chamada Darcey.
Idomeneo, re di Creta
Idomeneo, re di Creta (en galego, Idomeneo, rei de Creta) é unha ópera en tres actos con música de Wolfgang Amadeus Mozart e libreto en italiano de Giambattista Varesco, segundo un texto en francés de Antoine Danchet ao que puxo música André Campra como Idoménée en 1712. Carlos Teodoro, elector de Baviera, fíxolles o encargo a Mozart e Varesco en 1780 para un carnaval de corte. Probablemente elixiu o tema, aínda que puido ter sido Mozart. Foi estreada o 29 de xaneiro de 1781 no Cuvilliés-Theater de München baixo a dirección do propio compositor.
Instrumentación orixinal
A partitura de Mozart prevé o emprego de cordas, dúas frautas, un piccolo, dous óboes, dous clarinetes, dous fagots, catro trompas, tres trombóns, timbais. E para os recitativos, clavicordio e violonchelo.
Tranqueiro
O termo tranqueiro pódese referir a:
Teca
A teca (Tectona grandis) é unha árbore frondosa da familia Lamiaceae que acada até 30 m de altura. Chmada a Raíña das Madeiras, entre os coñecedores, pois a súa aparencia faise máis fermosa co paso dos anos, tendo a capacidade de non se danar cando entra en contacto con metais, o que a fai moi valiosa para a fabricación de mobles de alto valor e embarcacións luxosas. É nativa da India, Birmania, Laos e Tailandia e ten unha longa historia de ordenación sistemática. Introduciuse en Indonesia (Illa de Xava) hai centos de anos e as máis antigas plantacións de teca en Sri Lanka téñense documentado a finais do século XVII. Os primeiros sistemas intensivos de ordenación dos bosques naturais desenvolvéronse hai uns 150 anos en Myanmar, dende onde a ordenación activa da especie pasou á India e a Tailandia durante un período duns 40 anos. Hoxe en día atopamos tecas en moitos outros países asiáticos, e grandes plantacións en África e América Central e do Sur. É evidente que a explotación dos bosques naturais non pode seguir a responder a demanda de madeira de teca, e a insuficiencia previsíbel deste material avivou o interese polas súas plantacións. Moitas veces a madeira vendida en Galiza coma teca é en realidade a madeira da especie africana Milicia excelsa, chamada comercialmente de iroko ou orixá.
Aspecto
A madeira de teca é de sámago abrancazado e cerna amarelente ou da cor do bronce. A fibra é xeralmente recta, aínda que en raras ocasións pode presentar fibra ondulada que é habitual da procedente da India. O gran é groso con presenza de taxas de sílice variábeis. Posúe un tacto oleoso e acabada de cortar ten un forte cheiro a coiro vello que desaparece en gran medida ao secar.
Propiedades
A teca ten unha densidade entre 650 e 750 kg/m³, cunha media de 690 kg/m³ ao 12% de humidade. Considérase unha madeira pesada e de dureza media. Ten unha resistencia media á flexión, pouca rixidez e resistencia ao impacto, unha resistencia alta á comprensión e un grao moderado de dobradura con vapor.
A velocidade de secado da madeira de teca é amodo e varía en función da densidade. Polo xeral, trabállase bastante ben tanto a man como a máquina, aínda que as serraduras e cepilladura da madeira desgasta axiña as ferramentas por mor do seu alto grao en sílice. A coladura presenta dificultades elevadas por mor do seu alto contido en oleorresinas.
Aplicacións
miniatura|Aspecto da madeira de teca. A teca goza de moi boa reputación, ben merecida, pola súa alta resistencia e durabilidade. Presenta unha grande estabilidade en ambientes cambiantes, non se greta, fende, laña, avelloa ou podrece, e resiste á acción dos fungos, xilófagos e incluso a algúns ácidos. Estas características son as que fan posíbel que a madeira de teca estea considerada coma unha das máis valiosas do mundo e goce así de múltiples aplicacións:
Orixe
Inicialmente orixinaria das Indias Orientais, especificamente da India, Malaisia e Birmania, entre outras rexións do sueste de Asia; na actualidade existen plantacións en moitos países das Américas coma Costa Rica, O Salvador, México, Nicaragua, Brasil, Colombia, Ecuador, Panamá e o Perú. De acordo co poeta persiano Firdusi, o primeiro taboleiro de xadrez da historia foi construído en parte con madeira de teca e mármore.
Requirimientos
O seu crecemento pode darse en variadas condicións, mais se se arela unha madeira de alta calidade cómpren as condicións a seguir:
Require de climas cunha estación seca ben definida (3 a 5 meses), con temperaturas medias anuais entre 22 e 28 °C, unha precipitación media anual de 1250 a 2500 mm e altitudes entre os 0 e 1000 msnm.
Entre os factores limitantes máis importantes para a especie considéranse os solos pouco profundos, esmagados ou arxilosos, con baixo contido en calcio ou magnesio, con pendente, mala drenaxe e altitudes maiores a 1000 msnm.
Se estas condicións non se cumprisen, obteriamos unha madeira de menor calidade e menor valor comercial. As mellores madeiras de teca proveñen de árbores vellas (por riba dos 20 anos de idade ao seren cortadas).
A teca ten unha alta capacidade para regromar, o que a fai resistente a incendios forestais; pola súa alta densidade e dureza non é atacada pola couza.
Multiplicación
Na área de América Central, por exemplo, inicia a floración entre os cinco e os oito anos, a partir desta data comeza a producir semente fértil, que xeralmente presenta latencia, polo que require de tratamentos de escarificación. É unha especie moi resistente a pragas e enfermidades. Pola súa importancia realizáronse múltiples estudos de mellora xenética, para identificar o xermoplasma ideal para cada zona de interese, principalmente en Asia.
Ivan Rakitić
Ivan Rakitić, nado en Rheinfelden (Suíza) o 10 de marzo de 1988, é un futbolista profesional que xoga de centrocampista e o seu club actual é o Sevilla FC da Liga Santander. Ademais, é internacional na selección de Croacia. Malia haber xogado coas categorías inferiores de Suíza, Rakitić decidiu xogar internacionalmente con Croacia debido á nacionalidade dos seus pais.
Club
Tras pasar uns anos nas categorías inferiores do FC Basel, Rakitić fixo o seu debut co primeiro equipo o 29 de setembro de 2005, nun partido da Copa da UEFA contra o Široki Brijeg.
O 22 de xuño de 2007, fichou polo FC Schalke 04 alemán por 5 millóns de euros.
O 16 de xuño de 2014, Rakitić asinou un contrato de cinco anos co FC Barcelona, efectivo dende o día 1 de xullo.
Rakitić xogou coa selección croata dende 2007, incluíndo participacións nas Eurocopas de 2008 e de 2012, e no Mundial de 2014.
O Roxedoiro
Co topónimo O Roxedoiro podemos referirnos a varios lugares de Galicia:
Na provincia de Lugo
Seminario Permanente de Jazz de Pontevedra
O Seminario Permanente de Jazz de Pontevedra é unha experiencia docente iniciada en Cangas en 2000 por Luís Carballo coa colaboración de Abe Rábade como un curso de iniciación ao jazz.
Ao pouco trasladouse a Pontevedra. Consiste en tres clases semanais impartidas de outubro a xuño. Ao remate do curso os alumnos gravan un CD. Tamén organiza ciclos de jazz.
A Castiñeira Vella
O topónimo galego A Castiñeira Vella pode referirse a:
Jac Nellemann
Jacob "Jac" Nellemann, nado en Copenhagen o 19 de abril de 1944 , é un expiloto de carreiras de Dinamarca.
Traxectoria
Ao chegar á Fórmula Un en, a súa única participación foi no Gran Premio de Suecia de 1976, pilotando un Brabham correndo para o pequeno equipo RAM. Malia participar nas sesións de cualificación en dous coches, un BT42 e un BT44B, non puido cualificar. Estaba na lista de participación para a carreira do ano seguinte, pero non se presentou para a cualificación.
Resultados completos na Fórmula Un
(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.
556
Outros
Historia ano a ano
Bartolomé Calderón
Bartolomé Calderón, nado na Coruña e finado en Bordeos en decembro de 1931, foi un economista galego.
Traxectoria
Fillo de Juan Antonio Calderón. Instalouse en París como axente de Bolsa. Colaborou en La Crónica del Trabajo e foi un dos fundadores e gran animador da revista agraria Prácticas Modernas, onde tamén asinaba cos pseudónimos Agro e F. Alocitro. Militou en Solidaridad Gallega. Tamén colaborou en La Voz de Galicia, El Noroeste e Galicia Industrial y Comercial.
Caio Xulio Lacer
miniatura|A ponte de Alcántara, obra mestra de Caio Xulio Lacer. miniatura|Templete romano no lado sur onde está enterrado Caio Xulio Lácer. Caio Xulio Lacer foi un arquitecto romano que viviu en tempos do emperador Traxano. A súa obra mestra foi a ponte de Alcántara sobre o río Texo, próximo á localidade de Alcántara, na provincia de Cáceres (España). Esta ponte erixiuse entre os anos 104 e 106 e consta de seis arcos de desigual altura, os cales descansan en cinco piares que tamén presenta, á súa vez, distintas alturas sobre un terreo de rocha achandada de lousa. Existe un fornelo conmemorativo cun arco de triunfo superior no centro da ponte cunha altura de 10 m, denominado de Traxano. A ponte está feita de perpiaños de almofada de rocha granítica, sen argamasa, de entre 45 e 50 cm de grosor.
Aos pés da ponte hai un templete romano no que está enterrado o arquitecto, e que na Idade Media foi cristianizado co nome de san Xulián. Daquela, tamén se lle engadiu unha espadana e unha cruz apoiada sobre catro caveiras de granito.
La Rochelle
La Rochelle é unha cidade francesa de 76.584 habitantes; capital do departamento de Charente Marítimo. É un porto da costa atlántica de Francia aproximadamente equidistante da punta da Bretaña e do País Vasco francés. Ten arredor de 75.000 habitantes, 100.000 coas súas proximidades. Alberga un aeroporto compartido coa Illa de Ré.
Interese turístico
A zona vella da cidade ten hoteis do século XII, as torres (da Chaîne, San Nicolás, no vello porto, a do Gran Reloxo e a da Lanterne) son do século XIV e XV, o Concello é de estilo renacentista, e a cidade alberga moitos museos, entre eles o museo acuático «L'Aquarium» (O acuario). O segundo porto de lecer de Francia, "Lles Minimes", atópase ao sur da cidade.
Historia
miniatura|Torres do vello porto de La Rochelle. É citada por primeira vez La Rochelle no século X. Era entón unha pequena aldea de pescadores chamada Rochella (un diminutivo de Roche, rocha), porque estaba construído sobre unha plataforma rochosa. Empeza a desenvolverse e obtén a fins do século XI o seu estatuto de cidade libre (pola carta «charte de commune»), desfacéndose así da tutela feudal.
Pola súa excelente localización xeográfica (nas proximidades da Illa de Ré), crece o comercio e a prosperidade do porto. Os seus socios comerciais predilectos son a Gran Bretaña e o Norte de Europa.
Durante a Guerra dos Cen Anos a cidade permaneceu baixo mans inglesas ata que en 1372 a armada de Castela (aliada de Francia) derrota nas súas augas á inglesa na chamada Batalla de La Rochelle, facilitando así a posterior conquista franco-castelá da praza.
O cosmopolitismo, o relativo afastamento de París e as influencias nórdicas fan que as ideas laicas e logo reformistas impóñanse con facilidade. La Rochelle vólvese a capital gala do protestantismo. Nela asínase en 1571 as Confesións de Fe das Igrexas Reformadas de Francia. Os grandes xefes protestantes, como La Rochefoucauld e Henrique de Navarra, futuro Henrique IV de Francia, instálanse alá, seguidos dos hugonotes (protestantes expulsos de Francia) que obteñen privilexios económicos e desenvolven o comercio con África, Suramérica e Terra Nova (na actual Canadá).
A cidade aprovéitase dos conflitos entre Inglaterra e Francia para distanciarse de París. O rei, celoso do poderío do porto, decide retomar o mando enviando un gobernador para dirixir La Rochelle no interese do reino (e captar algo da súa riqueza). Os nobres da cidade refugan, o que provoca o asedio do porto polas tropas reais en 1572. Coa axuda por mar dos ingleses, a cidade resiste e obtén unha paz negociada.
A principios do século XVIII, os protestantes son o 90% da poboación. A prosperidade está asegurada polo comercio tradicional do viño e o sal, a pesca do bacallau e o novo comercio das peles chegadas do Canadá.
Con todo, a monarquía gala convértese ao absolutismo co cardeal Richelieu e Luís XIII, e non tolera xa a autoxestión dunha cidade do reino, rica, protestante e de dubidosa fidelidade á coroa. En 1628 as tropas reais asedian a cidade por terra e mar para non repetir o erro de medio século antes. Os ingleses non logran compensar a inferioridade dos asediados e a cidade é vencida. Perde todos os seus privilexios menos a liberdade de culto (por pouco tempo) e morren un de cada cinco habitantes. O comercio derrúbase, o cambio de política relixiosa leva ás conversións forzosas ao catolicismo, relixión de Estado, e familias enteiras foxen á Nova Rochelle en América.
No transcurso do século XVIII culmina o comercio triangular entre África, América e Europa (escravos de Cabo Verde e Nova Guinea son levados ás plantacións de Santo Domingo, de onde se trae o azucre, o café e o colorante índigo). La Rochelle é naquela época o segundo porto negreiro de Francia logo de Nantes.
Esta prosperidade non resiste ás revoltas negreiras de Santo Domingo, que conducen á prohibición da trata de negros.
Ao final do século XIX construíuse un porto con capacidade para achegar grandes bous, e a economía recupérase.
Durante a segunda guerra mundial, a mariña alemá creou unha das maiores bases de submarinos do Atlántico, a cal aínda pode ser visitada.
Bandón, Augasantas, Rois
Bandón é un lugar da parroquia de Augasantas no concello coruñés de Rois, na comarca do Sar. Segundo o padrón municipal (INE 2018) ten 10 habitantes (6 homes e 4 mulleres).
Dolors Sabater
Maria Dolors Sabater i Puig, nada en Badalona en 1960, é unha profesora e activista social e cultural catalá. Foi alcaldesa de Badalona entre o 13 de xuño de 2015 e o 20 de xuño de 2018, a segunda na historia de Badalona, despois de Maite Arqué, encabezando a candidatura cidadá Guanyem Badalona en Comú.
O seu partido foi, con cinco concelleiros, a segunda forza política nas eleccións de 2015 por detrás do Partit Popular do alcalde Xavier García Albiol, con 10 concelleiros. Non obstante, foi investida alcaldesa o 13 de xuño grazas a un pacto de esquerdas, con PSC, ERC e ICV-EUiA, ademais do voto a favor do candidato de CDC Ferran Falcó.
O 20 de xuño de 2018 Dolors Sabater perde a alcaldía despois dunha moción de censura liderada polo PSC e apoiada polo PP e Ciutadans.
Estonia
Os estonianos son un pobo fínico etnicamente vencellado aos finlandeses e aos saamis. O país ten ademais vencellos culturais e históricas cos países nórdicos, particularmente con Finlandia, a Suecia e Dinamarca.
A lingua estoniana fai parte das linguas ugrofinesas grupo que comparte co finés e o húngaro, aínda que difire moito deste. Xunto co finés, o húngaro e o maltés, o estoniano forma o grupo de linguas oficiais da Unión Europea que non teñen orixe indoeuropea.
Durante séculos os estonianos viviron baixo o dominio doutros pobos que ocuparon a súa terra. A noción de país chegou bastante tarde para os estonianos, apenas na metade do século XIX, cun forte crecemento cultural unido ao crecemento da poboación urbana, e á industrialización do país, que favoreceu a unión dos estonianos e ao movemento nacionalista, resultando nun Estado independente, establecido en 1917.
Etimoloxía
O nome actual de Estonia provén probablemente do historiador romano Tácito, que no seu libro Germania (ca. 98 AD) describiu o pobo que moraba na rexión da actual Estonia como os Aestii, un pobo bárbaro que era distinto dos outros pobos da rexión. Igualmente, atopáronse sagas escandinavas en que se contaban relatos sobre a rexión de Estonia chamada Eistland. No latín arcaico e noutras fontes da Antigüidade, o nome que describía as terras estonianas era Estia ou Hestia. A primeira vez que os estonianos se chamaron así foi durante o período de fortalecemento da cultura estoniana durante o xurdimento do sentimento nacionalista durante o século XIX, dándose en chamar habitantes das terras do leste ou os Eesti.
Historia
Artigo principal: Historia de Estonia
Antigüidade
Os primeiros asentamentos humanos en Estonia foron posibles fai 11.000 ou 13.000 anos, cando comezaron os desxeos da derradeira glaciación. O asentamento humano máis antigo coñecido en Estonia, é o asentamento de Pulli, atopado nas beiras do río Pärnu, preto da vila de Sindi, no sur de Estonia. Segundo as probas de carbono, o asentamento foi fundado hai 11.000 anos, no comezo do 9 milenio a.C.
En Estonia atopáronse probas da existencia de comunidades cazadoras e pescadoras arredor do 6.500 a.C., preto da vila de Kunda, no norte. Aparellos feitos de ósos e pedras semellantes ós atopados en Kunda, foron atopados por toda Estonia, ademais de en Letonia, norte de Lituania e sur de Finlandia. A cultura atopada en Kunda pertence á Idade de pedra, ou ó período Mesolítico.
A fin da Idade de bronce e o comezo da Idade de ferro caracterizáronse por grandes cambios culturais. O máis importante foi a transición para a agricultura. Dende o século I ó século V d.C., a agricultura expandiuse, a poboación medrou, e os asentamentos espalláronse por todo o país. Nesa época a influencia do Imperio Romano chegou ata Estonia, sendo este período coñecido como a Idade de ferro romana.
A segunda metade da Idade de ferro caracterizouse polos enfrontamentos contra as tribos bálticas, as cales atacaban dende o sur do país, e dende o mar Báltico. Moitas sagas escandinavas fan referencia ás campañas contra Estonia. Os piratas estonianos levaron a cabo ataques semellantes na Idade Viquinga chegando a saquear e queimar a vila sueca de Sigtuna no ano 1187.
Cristianización
Arredor do século XIII, Estonia atopábase dividida en 8 condados — Saaremaa, Läänemaa, Rävala, Harju, Viru, Järva, Sakala, e Ugandi. Despois de levarse a cabo unha serie de consultas entre os diferentes representantes e compoñentes de varios dos condados, tomaron a decisión de establecer un estado. Ata ese intre, Estonia conservara unha relixión pagá centrada arredor dunha deidade chamada Tharapita.
Estonia foi cristianizada cando os "Irmáns livonianos da espada" alemáns invadiron o sur do país como parte das cruzadas setentrionais en principios do século XIII. Ó mesmo tempo, Dinamarca tentaba facerse co norte do país. No ano 1227 Estonia atopábase dividida entre os dous países. A parte norte de Estonia estivo baixo Dinamarca ata 1346. Talín (coñecida como Reval naquel tempo) recibiu os dereitos de Lübeck en 1248 e uniuse á Liga Hanseática no final do século XIII. No ano 1343, a xente do norte de Estonia e mais Saaremaa rebeláronse contra o dominio xermano na revolta da noite de San Xurxo, rematada en 1344. Entre os anos 1481 e 1558 Estonia foi invadida sen éxito polos rusos. Despois de 1524, durante a reforma protestante, Estonia converteuse ó Luteranismo. miniatura|250px|Cidade antiga de Talín (Reval), mirando cara o porto
Suecia e Rusia
Durante a guerra livoniana en 1561, o norte de Estonia pasou ó control sueco, mentres que o sur de Estonia pasou ó control polaco durante a década de 1580. En 1625, Estonia pasou a estar por completo baixou o dominio sueco. Daquela, Estonia quedou dividida entre as provincias de Estonia no norte, e Livonia situada entre o sur de Estonia e o norte de Letonia, división que durou ata comezos do século XX.
En 1631, o rei sueco Gustavo Adolfo forzou a nobreza a respectare o campesiñado, aínda que a servidume seguiu existindo. No ano 1632 establecéronse unha imprenta e unha universidade na cidade de Tartu (coñecida como Dorpat naquel tempo). Este período é coñecido na historia estoniana como "o bo vello tempo sueco."
Trala Gran guerra do norte, o imperio sueco perdeu Estonia, a cal pasou a mans rusas (en 1710 de facto, en 1721 de iure, polo Tratado de Nystad). Aínda que as clases altas e medias permaneceron formadas por Alemáns bálticos. A guerra devastou á poboación estoniana, quen se recuperou axiña. Aínda que os dereitos do campesiñado foran debilitados, a servidume foi abolida en 1816 na provincia de Estonia e en 1818 en Livonia.
Independencia
En resposta ó período de Rusificación iniciado polo Imperio ruso na década de 1890, o nacionalismo estoniano asumiu tons máis políticos, con intelectuais que piden primeiro unha maior autonomía, e máis tarde, a independencia do Imperio ruso. Trala Revolución de outubro, Estonia declarouse así mesma república independente o 24 de febreiro de 1918. Despois de gañar a Guerra de liberación estoniana contra a Rusia soviética (o Tratado de Tartu asinouse o 2 de febreiro de 1920), Estonia mantivo a súa independencia por vinte e dous anos. Inicialmente unha democracia parlamentaria, o parlamento (Riigikogu) disolveuse en 1934, seguido por unha inquietude política causada pola crise económica global. Como consecuencia, o país foi gobernado por decreto por Konstantin Päts quen se fixo presidente en 1938.
Estonia baixo a Unión Soviética
miniatura|dereita|250px|Bandeira da [[República Socialista Soviética de Estonia.]]
Ademais das perdas humanas e materiais provocadas pola guerra, miles de estonianos foron asasinados e decenas de miles deportados polas autoridades soviéticas ata a morte de Iosif Stalin en 1953. A dominación soviética repercutiu negativamente no crecemento estoniano, sendo case nulo en comparación ó das economías sueca e finesa.
Outro efecto debido á Unión Soviética foi a rusificación de Estonia. Centos de miles de ruso-falantes (a maioría da República Socialista Soviética de Ucraína) foron aloxados no país para a súa militarización e desenvolvemento industrial. O nivel de rusificación do país acadou o seu máximo nivel na década de 1980, cando os Xogos Olímpicos de 1980 de Moscova (a olimpíada da Regata) tiveron lugar na cidade de Talín, onde se produciron protestas contra as políticas migratorias da Unión.
Volta á independencia
miniatura|esquerda|150px|Bandeira da Estonia independente.
Debido ás dificultades económicas provocadas pola Guerra fría, a Unión Soviética comezou a debilitarse. Esta situación foi aproveitada en Estonia creándose un movemento para conseguir un autogoberno. No período 1987-1989, o movemento centrábase máis na independencia económica da Unión, pero co debilitamento desta o movemento volveuse máis e máis independentista.
Castiñeiro Redondo
O topónimo galego Castiñeiro Redondo pode referirse a:
Estonia
Política
miniatura|esquerda|[[Riigikogu, parlamento estoniano]] Estonia é unha democracia constitucional, cun presidente electo polo parlamento (eleccións de cinco en cinco anos), que só ten unha cámara. O goberno ou poder executivo, está composto polo primeiro ministro, nomeado polo presidente, e por un total de 14 ministros. O goberno noméao o presidente despois de ser aprobado polo parlamento.
O poder lexislativo pertence ao parlamento, denominado Riigikogu ou Asemblea do Estado, que ten 101 escanos. Casa Stenbock, sede do goberno estoniano|miniatura|dereita Os deputados son elixidos por voto popular para mandatos de 4 anos. O supremo tribunal xudicial é o Tribunal Nacional, ou Riigikohus, con 17 xuíces, cuxo presidente é nomeado vitaliciamente polo parlamento despois de ser nomeado polo presidente da república.
Estonia foi o primeiro país do mundo en empregar o voto por internet, sendo empregado por primeira vez nas eleccións parlamentarias entre o 26 e o 28 de febreiro do 2007, nas que 30.275 persoas deron o seu voto vía internet.
No Worldwide Press Freedom Index do 2007, Reporteiros sen fronteiras situaron a Estonia como o terceiro país do mundo cunha maior liberdade de prensa.
Xeografía
miniatura|esquerda|Na imaxe, [[Castelo de Hermann, Narva. O río Narva constitúe unha fronteira natural entre Estonia e Rusia.]] dereita|250px|Mapa da Estonia coas principais cidades. Situada entre os 57,3º e os 59,5º de latitude e os 21,5º e os 28,1º de lonxitude, Estonia é o país máis pequeno e setentrional e dos países bálticos. Situado ó noroeste da gran chaira rusa, está atravesado de norte a sur por outeiros alongados de orixe glacial, aínda que a súa altitude media non chega ós 50m. A súa altitude máxima Suur Munamagi, só mide 318m. Unha cuarta parte do territorio estoniano está cuberto por bosques de bidueiros, piñeiros e abetos, o 20% está cuberto de terreos pantanosos, o 5% por lagos artificiais e naturais (a maioría moi pequenos, mais o maior, o lago Peipsi situado na fronteira con Rusia, ten 3 555 km² de superficie) e o resto por praderías. Estonia conta con 3.800 km de costas, nun litoral recortado, cheo de fiordes que alberga 20 portos e 1.524 illas, entre as que destaca Saaremaa (2.714 km²) e Hiiumaa.
O país é atravesado por un gran número de ríos e regatos que desembocan no mar Báltico; estes son curtos e de escasa profundidade, xa que o curso do máis longo, o río Narva, só e de 77 km.
O clima de Estonia é continental, sobre todo no interior, aínda que moderado pola influencia atlántica. Os invernos son longos e moi fríos e os veráns son curtos, sen temperaturas excesivamente extremas. As precipitacións, en xeral en forma de neve, non son moi abondosas.
Divisións administrativas
A Acta de División Administrativa Territorial, adoptada en 1995, dividiu o país en tres niveis: condados, concellos urbanos e concellos rurais. Hoxe en día, Estonia está dividida en 15 condados, á súa vez agrupados en concellos (rurais e urbanos). Os concellos son 79, 15 urbanos e 64 rurais.
Condados
Estonia divídese en 15 condados (en estoniano: pl. maakonnad; sg. - maakond). Os condados son gobernados por cadanseu gobernador, designado polo goberno nacional e que representa localmente ao poder. O seu mandato é de cinco anos como o presidente, e teñen como función básica, facer a conexión entre os departamentos e os concellos do condado co goberno nacional.
Concellos
miniatura|Concellos de Estonia Os concellos (en estoniano omavalitsus) divídense en Estonia en rurais e urbanos. Ao longo da historia de Estonia, as divisións dos concellos sufriron diversas modificacións. Cando a servidume foi abolida no século XIX, as colonias rurais foron formadas, tendo unha organización de seu, adoptada na Lei de organización dos concellos rurais (en estoniano vald). Os concellos urbanos (en estoniano linn), divídense en distritos e cidades. No total existen só 15 concellos con dereitos de cidade, fronte ás 64 vilas rurais (a gran maioría con menos de tres mil habitantes). Cada concello estoniano conta cunha consello lexislativo, elixido pola poboación por un período de tres anos. O concello escolle os membros do órgano executivo, incluíndo a testa do executivo municipal, elixido tamén por tres anos.
Economía
miniatura|Estonia fai parte da unión económica europea, a [[eurozona (azul escuro) e do mercado interior da Unión Europea.]] Como membro da Unión Europea, Estonia é considerada unha economía de rendas altas de acordo co Banco Mundial. A paridade de poder adquisitivo per capita do país era de $29 312 en 2016 segundo o Fondo Monetario Internacional. Por mor do seu rápido crecemento, Estonia foi descrito a miúdo como o tigre báltico xunto con Lituania e Letonia. O 1 de xaneiro de 2011, Estonia adoptou o euro (en substitución da coroa estoniana) e converteuse no décimo sétimo estado membro da eurozona. Segundo o Eurostat, Estonia tiña a media máis baixa de débeda dun goberno entre os países da Unión Europea, cun 6,7% no final de 2010. A súa economía caracterízase por uns orzamentos equilibrados e unha débeda pública case inexistente, imposto sobre a renda fixa, réxime de libre comercio, sector bancario comercial competitivo, e-Services innovador e uns servizos móbiles aínda mellores. miniatura|esquerda|Centro do distrito financeiro de [[Talín.]] Estonia produce arredor do 75% da súa electricidade consumida. En 2011, preto do 85% dela era xerada polo xisto bituminoso. As fontes alternativas de enerxía como a madeira, as turbeiras e a biomasa representan arredor do 9% da produción de enerxía primaria. A enerxía eólica foi o 6% do total de consumo no ano 2009. Estonia importa petróleo de Europa occidental e de Rusia. Estonia importa o 100% do seu gas natural dende Rusia. A enerxía de xisto bituminoso, as telecomunicacións, os produtos téxtiles, os produtos químicos, a banca, os servizos, a comida e a pesca, a explotación madeireira, a construción de barcos, a electrónica e os transportes son sectores clave da súa economía. O porto de Muuga, preto de Talín, conta con instalación modernas para o transporte de mercadorías, con alta capacidade. O seu sistema ferroviario serve de conexión entre o oeste e Rusia, así como outros puntos do leste de Europa.
Demografía
Os indicadores económicos e sociais de Estonia veñen mellorando sensiblemente nos últimos anos. A taxa de desemprego caeu do 10,3% da poboación activa no 2002 ao 5,9% no primeiro trimestre de 2007. A esperanza de vida é de 67,3 anos para os homes e de 78,14 anos para as mulleres. O nivel de fertilidade era de 1,55 fillos por muller (2006), menor á cira de 2,1 fillos por muller necesarios para que non se produza un avellentamento da poboación. A taxa de mortalidade infantil é de 4,4 por cada 1.000 rapaces nados, unha das máis baixas da súa contorna. As taxas de inflación véñense mantendo estables ao redor do 4,0%. .
Nos últimos anos vénse observando un descenso na poboación, cifra ao redor do 0,5%, aínda que non é un caso illado na rexión, producíndose descensos semellantes na maioría dos países veciños. Na actualidade Estonia é un dos países cunha poboación máis nova da Europa desenvolvida, aínda que, de non reverterse este descenso, producirase a medio prazo un avellentamento da poboación que terá como consecuencia a falta de man de obra.
O maior grupo étnico da Estonia está formado polos estonianos, con case o 70%. A primeira e a segunda xeración dos emigrantes soviéticos (a maioría de Rusia) forman o 30% restante. A maioría dos rusos habitan na capital do país (Talín) así como nas zonas industriais do nordeste de Estonia (Condado de Ida-Viru). Tamén destacan os descendentes dos finlandeses e os suecos, que historicamente habitaron as costas e as illas do noroeste do país, sendo alcumados "rannarootslased" ("Suecos da costa"). A maior parte dos suecos deixou o país en 1944, escapando da invasión soviética.
A lingua oficial do estado é o estoniano, unha lingua ugrofinesa achegada ó finés. O estoniano foi influído historicamente polo alemán, e polo sueco. Ademais da lingua oficial, o ruso é comprendido pola maioría dos estonianos entre os trinta e os setenta anos de idade, debido á súa obrigatoriedade durante os tempos da Unión Soviética. Hoxe en día, a maioría dos estonianos estudan o inglés como segunda lingua, substituíndo esta ó ruso nas escolas.
No Condado de Võru no sur do país, hai máis de 70.000 falantes do võro, lingua relacionada co estoniano.
Segundo a Oficina Estatística estoniana, no 2018, a poboación estoniana estaba composta polos seguintes grupos étnicos: estonianos (68,7%), rusos (24,9%), ucraínos (1,8%), belarusos (0,9%), finlandeses (0,6%). Outros grupos importantes son os tártaros, letóns, polacos, xudeus, lituanos, e os alemáns.
Cidades máis poboadas
200px|miniatura|dereita|Igrexa ortodoxa localizada na Cidade Vella de [[Talín, construída en 1894e influenciada pola arquitectura do Imperio Ruso.]]
Relixión
De acordo coa máis recente enquisa de opinión pública do Eurostat, no 2005, tan só o 16% dos cidadáns estonianos responderon que "Acreditan que exista un Deus", mentres que o 54% responderon que "Acreditan que exista algún tipo de espírito ou forza vital" e o 26% que "Non acreditan que exista calquera tipo de espírito, Deus, ou forza vital". Isto, segundo a enquisa, faría dos estonianos o pobo menos relixioso de entre os entón 25 membros da Unión Europea. Historicamente, con todo, Estonia foi un baluarte do Luteranismo debido ao seu forte vencello cos países nórdicos. Durante o período de rusificación, moitos estonianos convertéronse á Igrexa Ortodoxa, aínda que, trala queda dos czares de 1917 e a lei de liberdade relixiosa de 1920 moitos deixaron a relixión.
Linguas
A lingua oficial do país é a estoniana, unha ugrofinesa intimamente vencellada ao finés. O estoniano foi influenciado polo alemán e, por medio do finés tamén do sueco. O ruso é, tralo estoniano, a segunda lingua máis empregada no país, coñecida por moitos estonianos entre os 30 e os 70 anos de idade, xa que durante a era soviética era obrigatoria nas escolas da república. As xeracións novas, porén, desenvólvense principalmente en inglés como lingua estranxeira. Parte da comunidade rusa residente no país, resístese a aprende-lo estoniano, malia ser a única lingua oficial do país.
Arquitectura
En todos os anos de dominio dos diversos pobos (xermánicos, suecos e rusos), a arquitectura estoniana sufriu diversas influencias. Estas influencias deron lugar a interesantes características na arquitectura estoniana, reflectíndose como exemplo no estilo Gótico estoniano, nas igrexas medievais, nos detalles renacentistas dos edificios, nos castelos barrocos, nas casas de estilo clásico e nas vilas Art Nouveau.
Como símbolos arquitectónicos nacionais destacan a medieval Talín, a barroca Narva, Pärnu, cidade litoral senlleira pola súa arquitectura dos anos 30 e Tartu, cidade universitaria de estilo clásico.
Teatro
A historia do teatro en Estonia é centenaria. Comezou profesionalmente en 1906, da man do director Karl Menning na cidade de Tartu. Máis adiante, uniuse Talín, cidade na cal Theodor Altermann e Paul Pinna comezaron a producir as primeiras obras teatrais da capital. Co tempo xurdiron importantes nomes no teatro estoniano, como Voldemar Panso, Evald Hermaküla e Priit Pedajas.
Na súa curta historia, o teatro mobilizou a moitas persoas grazas á súa accesibilidade. No país existe unha Ópera Nacional, oito Teatros nacionais, tres Teatros municipais e 10 teatros privados, todos eles nas cinco grandes cidades estonianas, alén de numerosas escolas de teatro espalladas polo país.
Literatura
miniatura|esquerda|[[Friedrich Reinhold Kreutzwald, escritor estoniano do épico Kalevipoeg.]] O folclore de Estonia sobreviviu, mediante a transmisión oral, a séculos de dominación estranxeira, abranguendo cancións, escolmas de poemas sobre as estacións do ano, o traballo dos campesiños, a vida familiar, o amor e os mitos. As cancións rúnicas son as que se transmitiron máis antigamente, remontándose ao século I a.C. Os primeiros escritos en lingua estoniana son catecismos; para o católico Johannes Kievel remóntanse a 1517; e para o luterano a 1535.
Trala segunda guerra mundial, a literatura estoniana dividiuse en dúas durante case medio século. Unha serie de escritores importantes pasaron os anos da Guerra en Estonia e fuxiron en 1944 a Alemaña (Visnapuu) ou Suecia, tanto directamente como a través de Finlandia (Suits, Under, Gailit, Kangro, Mälk, Ristikivi). Moitos dos que quedaron atrás e non se dobregaron á ideoloxía soviética morreron en Siberia (Talvik e Hugo Raudsepp), ou sufriron unha combinación de represión, prohibición de publicar e exilio interior (Tuglas, Alver, Masing).
O primeiro autor do século XIX, Kristjan Jaak Peterson (1801-1822), foi estudante da universidade de Tartu/Dorpat. Malia ser considerado o pai da poesía moderna estoniana, nunca viu imprimidos os seus poemas en vida, aínda que tres poemas seus imprimíronse en alemán en 1823. Os poemas foron editados 100 anos logo da súa morte. Un dos proxectos que Peterson acabou en vida foi a tradución ao alemán do Mythologia Fennica (Mitoloxía de Finlandia) de Kristfrid Ganander, un dicionario de mitoloxía, cuxo orixinal en sueco fora editado en 1789. A tradución do dicionario de Ganander tivo moitos lectores en Estonia e no estranxeiro, converténdose nunha fonte importante de inspiración e ideoloxía nacional da literatura temperá estoniana. A súa influencia espallouse ata comezos do século XX.
O impacto de Franz Kafka na literatura estoniana influiría nas obras de Arvo Valton (1935), coa novela Rataste vahel (En rodaxe, 1966); Eenn Vetema (1936) e Mate Unt (1943), autor de Völg (A culpa, 1964), publicada no Canadá en 1966, Hüvasti kollane kass (Adeus, gato amarelo, 1963) e o drama Phaeton, päikese poeg (Faetón, fillo do sol, 1968). Menos importantes foron Un Laht (1924) e Ellen Niit (1928). miniatura|esquerda|Lydia Koidula. A literatura moderna de Estonia comezou a desenvolverse a comezos do século XIX coa poesía de Kristjan Jaak Peterson. O poema épico nacional Fillo de Kalev, que foi escrito por Friedrich Reinhold Kreutzwald a mediados dese século inspirado no poema épico finlandés kalebala recolle contos, lendas e versos cantados. A lírica experimenta nesta época un auxe con poetas como: Marie Under, Lydia Koidula que publica en 1867 “O reiseñor de Emajógi”; Johannes Barbarus, autor de “O Home e a esfinxe”.
A comezos do século XX, os escritores estonianos adoptan modelos franceses e escandinavos. Entre os autores polifacéticos figuran: Iuhan Liiv, que publica Obras reunidas en 1904; August Kitzberg, que escribe o drama “O Deus da bolsa” (1915); August Jakobson, o drama “Loita sen liña de fronte” (1947); Friedebert Tuglas, os contos “Repartición de terras” (1906).
No primeiro período da independencia, o escritor Anton Hansen Tammsaare escribiu en 1926 a obra “Verdade e Xustiza” e “Novo Vanapagan de Pórgupóhia” en 1939. Outros novelistas destacados foron Iuhan Madarik, autor do relato “O zapateiro vermello da aldea Miüiksi” (1925), Oskar Luts, coa súa novela “Na sombra das follas de ouro” (1933) e Mait Metsanurk, a novela “Vento vermello” (1928). En poesía destacan Iuhan Sütiste que escribe “Mar e bosque” (1937); Karl E. Sóót, e “A fouce da lúa” (1937); Ana Haava, e o seu “Canto estoniano” (1935); Jean Kárner, co libro de poesías “Un home na encrucillada” (1932).
Durante a etapa soviética, atopamos aos poetas, Mart Raud, autor de “Pontes novas” (1945); Vaarandi, “O soñador na súa fiestra” (1959), e Un Laht, de “¡Contigo, Patria!” (1953). Tamén destacan durante este período autores como Johannes Semper, cos poemas “O sol no sumidoiro” (1930); Erni Krusten, coa súa novela “Diario dun mozo xardineiro” (1941); Aadu Hint, coa novela “Beira ventosa” (1951); Egon Rannet, co drama “O diaño no rabaño” (1949); Ralf Parve (1919), coas poesías “No posto de combate” (1950) e Iuhan Smuul, as imaxes poéticas “Para que florezan as maceiras” (1951); Hans Leberecht, autor de “Luces de Koordi” (1948), premio nacional de novela; Rudolf Sirge, cun relato de guerra “Na vixilia do novo día” (1947); Eduard Mánnik, coa novela “A loita alóngase” (1950).
En anos recentes destaca o poeta Jaan Kross quen foi mencionado regularmente como candidato ao Nobel de literatura. Á súa volta dos campos de traballo e do exilio interior en Rusia entre 1946 e 1954 como prisioneiro político, Kross renovou a poesía estoniana. Kross comezou a escribir prosa a mediados da década de 1960. Kaplinski converteuse no autor máis central e produtivo da poesía modernista estoniana. Escribiu ensaio, teatro ademais de traducir novelas ao estoniano, así mesmo ensinou nas cidades de Vancouver, Calgary, Liubliana, Trieste, Taipei, Estocolmo, Bolonia, Colonia, Londres e Edimburgo, ademais de residir na Universidade de Gales (Aberystwyth). .
Música
miniatura|330px|dereita|O grupo estoniano de rock [[Vanilla Ninja na súa formación de 2005]]
As primeiras representacións de música en Estonia, xurdiron probablemente das tradicionais cancións runo-estonianas, derivadas das cancións de traballo e das baladas épicas. Co estudo desas cancións comezaron a xurdir diversas manifestacións populares do folclore estoniano por toda Estonia, duramente reprimidas nos períodos de invasión rusa. Durante a década de 60, a Unión Soviética promoveu nas súas repúblicas o fortalecemento do folclore nacional, xurdindo nesta época os grupos de coral Värka e Leiko. En 1967, foi lanzado o primeiro LP con música tradicional estoniana, Eesti rahvalaule ja pillilugusid.
Estonia produciu tamén algúns compositores clásicos, como Artur Kapp (1878-1952), Lepo Sumera (1950-2000), Eduard Tubin (1905-1982), Arvo Pärt (1935-) e Veljo Tormis (1930-), que deron unha significativa reputación á música clásica estoniana.
Deportes
esquerda|miniatura|180px|O atleta [[Andrus Veerpalu, bicampeón de saltos nos Xogos Olímpicos de Inverno]]