cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sitio de Baler
Do 25 de febreiro ao 8 de abril
miniatura|280px|esquerda|A finais de febreiro, unha manda de carabaos entrou no espazo entre as trincheiras españolas e filipinas. Na imaxe, un [[carabao usado como besta de carga durante a guerra filipino-estadounidense.]] O 25 de febreiro, un soldado, Loreto Gallego García, informou a Martín Cerezo de que outro dos soldados, Antonio Menache Sánchez, tiña intencións de desertar. Gallego gardaba unha pequena cantidade de cartos de Menache e este reclamoulla un par de meses antes, confesando que tiña intención de unirse aos filipinos. No seu momento, Gallego tomouno a broma e non o tivo en conta, pero a noite anterior Menache foi visto subindo silenciosamente a escala próxima á latrina para observar de cerca o campo filipino e dirixirse a gatas á ventá bufarda máis próxima. Un dos sentinelas próximos, ao velo, deulle o alto dúas veces e Menache, sen contestar, deu a volta e volveu polo mesmo camiño, o que foi confirmado polo sentinela. Martín Cerezo abriu un xuízo sumario e Menache, un vagabundo que tras ser encarcerado fora enviado co exército a Filipinas, aínda que ao principio negou todo, acabou confesando. Para sorpresa, do tenente, a intentouna ía máis aló dunha iniciativa individual, e Menache revelou que outros dous membros do destacamento, o soldado José Alcaide Bayona e o cabo Vicente González Toca, pensaban tamén desertar. Aínda que naquela situación podía ter ordenado unha execución sumaria, decidiu encerrar e encadear aos desertores no baptisterio. O feito impresionou ao tenente, que comenzou a sospeitar de todo e de todos.
miniatura|280px|O [[11 de abril, Jules Cambon, embaixador francés en Washington asinou, en nome do goberno español, a ratificación do Tratado de París, ratificado pola raíña María Cristina o 19 de marzo. A firma tivo lugar no Dormitorio Lincoln da Casa Branca, sobre o Escritorio Resolute.]]
O 19 de marzo, a raíña María Cristina ratificou o Tratado de París (o 6 de febreiro o Senado dos Estados Unidos recomendou tamén, coa maioría de dous terzos necesaria e en medio da febre patriótica creada polo inicio da guerra cos filipinos, a ratificación do tratado ao presidente McKinley, o cal o fixo nese mesmo día). Poucos días máis tarde, o 25 de marzo, os sitiados en Baler remataron co último caván de palay, polo que Martín Cerezo, coa fin de manter ocupada á tropa, ordenou executar acciones ofensivas: ordenou abrir unha trincheira nunha das rúas próximas desde a que podían dominar dúas das casas fortificadas dos atacantes, impedindo as comunicacións entre ambas. O traballo completouse sen chamar a atención dos filipinos e efectuouse de xeito que a trincheira puidese ocuparse e evacuarse sen ser vistos. Tres días despois, o tenente colocou na trincheira a algúns homes que sorprenderon aos filipinos, que deixaron sobre a rúa dous mortos e un ferido grave. Os filipinos contraatacaron durante a madrugada do 30 de marzo, contando cun canón moderno dos entregados polos españois en Cavite. Aguinaldo, que tivera que trasladar o seu goberno de Malolos a San Fernando ante o avance das tropas estadounidenses, e coñecedor do prolongado do sitio de Baler, enviou un canón moderno coa intención de acabar coa resistencia dos atrincheirados na igrexa. Porén, o canón non causou danos de consideración, xa que os tiradores españois conseguiron eliminar os artilleiros filipinos, ao que se uniu a falta de municións suficientes para o canón. Durante os primeiros oito días de abril, os disparos apenas cesaron.
O día 8 acabouse o touciño e apenas quedaban feixóns e café, polo que aos sitiados non lles quedaba practicamente outro remedio que renderse. Porén Cerezo pensou que iso sería unha deshonra e que ademais deberían confiar as súas vidas aos furiosos atacantes e aos desertores así que optou por continuar coa resistencia.
Abril: a expedición de socorro do Yorktown
miniatura|260px|A canoneira estadounidense Yorktown (c. 1890–1901). Foi enviada á [[baía de Baler en abril de 1899 para conseguir a rendición da gornición española e transportala de volta a Manila.]] En abril, as autoridades españolas que seguían en Filipinas e o arcebispo de Manila Nozaleda dirixíronse ás autoridades estadounidenses para que pedirlles que acudisen a Baler e conseguisen a rendición dos sitiados, presumindo que, aínda que estes non quererían facelo ante os atacantes filipinos si poderían facelo ante os estadounidenses. O mando estadounidense enviou a canoneira Yorktown, que participaba o bloqueo naval de Luzón para impedir o contrabando de armas en favor dos insurrectos filipinos. A Yorktown estaba equipada con canóns de seis polgadas (15,2 cm.) e metralladoras de repetición Gatling. Portaba o comandante do Yorktown unha misiva do arcebispo para convencerlles de que desistisen na súa resistencia.
O 11 de abril foron intercambiadas en Washington as ratificacións do tratado de París, polo que este entrou en vigor e producíase a transferencia oficial de soberanía. Ese mesmo día, a canoneira chegaba á baía de Baler. Cara ás dúas da tarde os sitiados oíron o son de varios disparos de canón (Martín Cerezo afirma que o son dos canóns proviña do interior, en dirección a San José de Casignán; o pai Minaya faios provir do mar) Os sitiados estalaron de alegría pensando que aqueles disparos significaban a chegada dunha columna de rescate. Ignorantes do que ocorría na costa, a alegría dos españois foi en aumento, sobre todo ao chegar a noite e ver como un reflector do barco iluminaba terra firme desde a baía. A excitación dos sitiados fixo que poucos durmisen esa noite.
Mentres os españois agardaban un pronto rescate, o comandante do Yorktown, o comodoro Sperry (que posteriormente chegaría a contraalmirante), enviara durante a tarde a un alférez, William Harrison Standley (futuro almirante), a terra para parlamentar cos filipinos. As súas instrucións eran conseguir comunicarse cos sitiados, se os filipinos o permitían e o consideraban seguro. Parece que os filipinos permitírono, pero Standley sospeitou da boa disposición mostrada polos atacantes, polo que volveu ao buque sen tratar de achegarse a Baler. Dado que o poboado non se achaba na costa e que non podía divisarse desde mar aberto, decidiuse que Standley e un recruta desembarcaran de madrugada procurando non ser advertidos polas tropas filipinas co obxectivo de recoñecer o terreo e localizar Baler. O desembarco produciuse ás catro da madrugada do día 12. Tras desembarcar aos exploradores, o bote, con catorce homes ao mando do tenente James C. Gillmore, e armado cunha metralladora Colt, dirixiuse á desembocadura do río co obxectivo de facer de reclamo.
miniatura|esquerda|300px|Fotografía tomada o 29 de maio de 1899 e aparecida no artigo «El destacamento de Baler», publicado en [[La Ilustración Artística o 11 de setembro do mesmo ano. O pé de foto di: «Guerra de Filipinas. Avanzadilla de recrutas filipinos fronte á praza de Baler (maio de 1899, La Ilustración Artística, M. Arias y Rodríguez)».]]
Aínda que as súas ordes consistían unicamente en atraer a atención dos sentinelas filipinos que puidese haber na costa, Gillmore decidiu remontar o río, temendo que os filipinos apercibíronse do desembarco dos dous exploradores. Para afrontar a posible reacción dos sentinelas, Gillmore confiaba na potencia da súa metralladora. Con todo, esta confianza resultou excesiva, posto que ao penetrarse no río caeron nunha emboscada, resultando mortos dúas dos tripulantes e o resto feridos, dous deles moi graves. Os superviventes tiveron que renderse e foron feitos prisioneiros. Os sitiados na igrexa, sen saber exactamente que estaba ocorrendo, oíron o tiroteo aproximadamente a partir das seis da mañá, e máis tarde as expresións de xúbilo dos atacantes: «¡Viva, viva, vencemos!» Pola tarde, os españois oíron de novo disparos de canón desde o mar. Martín Cerezo ordenou aos seus homes que se apostasen nas aspilleiras do sitio e disparasen tres descargas para facer ver á que crían unidade de rescate que seguían vivos e defendendo a posición e evitar así que desistisen. Chegada a noite, os sitiados viron con esperanza que o proxector eléctrico do barco volvía a enfocar a costa, ante o que o tenente español enviou dous homes para que subisen á torre cunha longa pértega de bambú que levaba un trapo impregnado de queroseno ardendo na punta, pero tampouco obtiveron resposta. Ás catro da madrugada do 13 de abril o reflector apagouse e o Yorktown abandonou a zona. miniatura|180px|Tenente estadounidense J.C. Gillmore, capturado polos insurrectos filipinos na operación para rescatar aos sitiados españois en Baler. Na canoneira estadounidense, o alférez Standley e o seu acompañante lograran volver embarcar, logo de escoitar as refagas do combate dos seus compañeiros cos filipinos así como voces dos asediados, confirmando que seguían vivos.
No seu relato dos feitos publicado en agosto de 1900, unha vez liberado, Gillmore consignou como, trala rendición, pasaran por Baler e visto a igrexa na que seguía resistindo o destacamento español, pero non indicou que a rendición fixésese con ningunha condición nin que el ou algún dos seus homes fosen enviados á igrexa. Con todo, tras conseguir fuxirse do seu cativerio en mans filipinas varios meses tralo seu captura, un dos mariñeiros do grupo de Gillmore declarou que, ao pedir os términos da rendición, as tropas irregulares filipinas propuxéronlles conseguir a rendición da gornición española de Baler e entregar aos atacantes armas e repertorios, prometendo, si a xestión tiña éxito, que tanto os sitiados como a tripulación do bote estadounidense serían enviados de volta ao Yorktown. Tratando de cumprir o seu parte do trato cos filipinos, Gillmore enviou a un dos seus homes á ermida sitiada para ofrecer aos españois o seu barco para transportalos, como aliados que eran, a cambio de render as súas armas aos filipinos. Martín Cerezo respondeu que iso sería un insulto ao exército español e despediu ao estadounidense, ao que dispararon de xeito intimidatorio ao afastarse. Así o relataron tamén as testemuñas españolas (Martín Cerezo e Minaya), que contan como a tarde do 13 de abril apareceu unha bandeira estadounidense nas trincheiras filipinas, feito que sorprendeu á gornición española, descoñecedora do acontecido no exterior nos últimos meses. Presentouse tamén un descoñecido vestido de mariñeiro estadounidense, que lles dixo que había un barco estadounidense fondeado na baía, preparado para levarlles a España, sen que conseguise que os sitiados aceptasen a oferta. O mando estadounidense comunicou ás autoridades españolas o fracaso da misión o día 19. Por orde de Aguinaldo, Gillmore e os seus homes foron levados a San Isidro, onde se atopaba naquel momento o cuartel xeral do líder filipino. Alí, o xeneral Luna ordenou a súa execución, salvándose en última instancia o grupo grazas á intervención de Aguinaldo, aínda que foron mantidos como prisioneiros durante meses. A medida que as tropas estadounidenses avanzaban por Luzón, o grupo foi sendo trasladado ata o norte da illa ata a súa liberación polos estadounidenses en Aparri, en Cagayán, en decembro de 1899.
Ata o 29 de maio
Durante a noite do día 20 produciuse un intenso ataque co obxectivo de incendiar a igrexa. Foron rexeitados con grande esforzo, tomando parte nos combates o doutor Vigil, que tivo unha participación crucial na loita. Para finais de mes, acabáronse os feixóns e o café, polo que a ración reducíase a algo de arroz, follas de cabaciña, infusións de follas de laranxeira, algúns caracois e calquera animal que se acercara pola igrexa e que puideran cazar, como cans, gatos, réptiles ou corvos.
A partir do inicio de maio, os ataques convertéronse en diarios, resultando ferido leve outro soldado, Pedro Planas Basagañas. O día 7 o soldado Salvador Santa María Aparicio foi alcanzado de gravidade, finando cinco días despois. Os disparos eran constantes e tiñan como fin evitar que os tiradores españois causaran baixas entre os artilleiros das baterías filipinas.
O 8 de maio os tres soldados que estaban encerrados no baptisterio por intentar desertar, caeron feridos, non de gravidade, pola explosión dunha granada, que deixou o habitáculo cheo de cascallos. Tras ser atendidos das súas feridas, nun momento de despiste, Alcaide logrou escapar da igrexa. Aínda que o pai López deu a voz de alarma, e un dos soldados, José Jiménez, saíu na súa persecución, os disparos dos vixías a Alcaide fixeron desistir a Jiménez. Aínda que os sentinelas creron que o alcanzaron, puido acadar a trincheira dos atacantes. O odio acumulado por Alcaide manifestouse a partir de entón. Non só puxo ao día aos atacantes sobre o estado dos españois, as provisións que lles quedaban e o seu estado de ánimo, senón que xa desde esa mesma noite comenzou a gritar e ameazar aos sitiados desde as posicións filipinas. Á mañá seguinte, pediu disparar o canón traído de Cavite. O proxectil perforou o muro, esnaquizou varias columnas do coro e feriu a varios soldados.
Os días posteriores continuaron entre os ataques e os intentos dos filipinos de convencer aos españois de que a guerra entre elos xa terminara e que o inimigo común era Estados Unidos. Ademais sabían por Alcaide que a intención dos sitiados, como última opción antes de renderse, era escapar ao bosque e resistir alí. A aquelas alturas do sitio a torre da igrexa, que servía tanto para accións ofensivas como para a defensa, estaba practicamente destruída, polo que unha noite —facendo ruído como se estiveran de festa— aproveitaron para reparala no posible, momento que os filipinos utilizaron á súa vez para cavar dúas novas trincheiras máis preto do edificio. As novas trincheiras dificultaban o relevo dos tiradores da torre e o cambio da bandeira, que alternaban cunha confeccionada por eles con teas encontradas na igrexa. Case a finais de mes, o día 19, morreu o soldado Marcos José Petana de disentería.
A noite do 28 ao 29 de maio, o sentinela avisou de que había xente na zona do curral e Martín Cerezo espertou a tódolos homes preparándose para un asalto. Aínda que os ruídos eran claros, non distinguían a ninguén na escuridade, polo que o persoal que non estaba de garda marchou a durmir. Ao amencer do día seguinte, os sitiados descubriron que os filipinos reabriron unha ventá no muro oeste do curral que os sitiados taparon ao inicio do sitio. Tamén derruíron o urinario, de xeito que o pozo de auga do curral quedaba descuberto ante o fogo inimigo. Unha vez se fixo completamente de día, os filipinos atacaron de novo a igrexa. O tenente, xunto a algúns homes, logrou pechar os buracos feitos durante a noite, mentres intentaban repeler aos atacantes, que trataban de volver a destruír o muro, resgardados tras el. Os sitiados lograron facerlles retroceder utilizando técnicas imaxinativas. Puxeron a ferver auga e, con latas de conserva carne de Australia atadas a pértegas de bambú vertíanas ao outro lado do muro, mentres os tiradores disparaban impedindo aos atacantes moverse. Segundo o pai Minaya, a idea fora dun corneta. Segundo Martín Cerezo, era da súa autoría. Aínda que os filipinos inicialmente fixeron bromas: «Non somos galos para que nos peledes deste xeito», finalmente fuxiron proferindo gritos de dor. O ataque saldouse con 17 baixas entre os atacantes segundo corroboraron a Martín Cerezo os asaltantes tras finalizar o sitio.
Últimos días: chegada do tenente coronel Aguilar e capitulación
Aproximadamente unha hora despois do combate, os atacantes fixeron sonar a corneta e mostraron unha bandeira española. Martín Cerezo aceptou o parlamento, presentándose ante a igrexa un militar español uniformado. Era o tenente coronel de Estado Maior Aguilar, que fora comisionado polo xeneral Diego de los Ríos, gobernador xeral de Filipinas, para a evacuación das tropas españolas de Joló, Zamboanga e Basilán, e que recibira deste unha nova misión: convencer o destacamento de Baler para que depuxese a súa actitude e retornase con el inmediatamente a Manila. De los Ríos ordenoulle que «co destacamento de Baler ou sen el regresara a Manila o día 2 de xuño a máis tardar, posto que el se embarcaba o 3 no León XIII para España». miniatura|340px|Fotografía tomada o [[29 de maio de 1899 e aparecida no artigo «El destacamento de Baler», publicado en La Ilustración Artística o 11 de setembro do mesmo ano. O pé de foto di: «Guerra de Filipinas. Calle principal del pueblo de Baler. El teniente coronel Sr. Aguilar dirigiéndose á parlamentar con el destacamento español (de fotografía, propiedad de M. Arias y Rodríguez, de Manila)».]] O 26 de maio partira no vapor Uranus de Isabela, na illa de Basilán. Na súa misión acompañoulle o fotógrafo español de Manila Manuel Arias Rodríguez, que publicou varias fotografías de Baler en La Ilustración Artística. O Uranus fondeou ante a costa de Baler o día 29 ás oito da mañá. Trala súa chegada, obtivo a autorización dos filipinos para poder parlamentar con Martín Cerezo.
Aguilar identificouse como militar español, preguntando se alguén dos sitiados servira en Mindanao, posto que se así fose coñeceríao (ninguén do destacamento estivera) e proporcionando as súas credenciais. A continuación, comunicou a Martín Cerezo as ordes que traía de De los Ríos. Ante as dúbidas de Martín Cerezo, Aguilar acordou con el deixar ver o vapor na baía á mañá seguinte e a disparar o seu canón a modo de sinal. A conversación estivo presidida pola desconfianza de Martín Cerezo, que ante a afirmación de Aguilar de que o Uranus, como mercante, só tiña un falconete, insinuou que podería usar o canón de Cavite que tiñan os atacantes. De feito, tal como rexistrou no seu libro, Martín Cerezo estaba absolutamente convencido de que Aguilar (e ata Dos Ríos) pasouse ao campo filipino. No interior da igrexa, o destacamento dividiuse. Mentres que unha parte, encabezada por Martín Cerezo, creen que se trata doutro engano dos filipinos, outros, como os franciscanos Minaya e López, creen na sinceridade de Aguilar. Con todo, o tenente arranxoullas para convencer aos sitiados. Por outra banda, segundo o convindo/convido, o buque apareceu a mañá do 30 de maio e fixo dous disparos, tras o cal, Aguilar volveu presentarse ante os sitiados. Martín Cerezo, que observou as evolucións da embarcación desde a torre da igrexa, convenceuse de que non se trataba dun mercante, senón dun simulacro construído polos filipinos para que parecese un vapor e transportado a man por eles en augas pouco profundas. O poder de persuasión de Martín Cerezo era tal que os sitiados convencéronse tamén do afirmado polo tenente. Tralo retorno de Aguilar, Martín Cerezo xustificou a súa negativa a acompañarlle no barco non era suficiente para levalos a eles, os seus provisións, municións e armamento. O certo é que só lles quedaban algunhas latas de sardiñas e unhas poucas balas, pero Cerezo quería, por unha banda, que os atacantes pensasen que aínda podían defenderse durante varios meses e, por outro, comprobar a reacción de Aguilar. O enviado dixo que só tiña que levalos a eles e deixar o material, do mesmo xeito que fixeran as tropas españolas en Zamboanga. Esta resposta afianzou a desconfianza do tenente, xa que pensou que a escusa do rescate non era máis que outra manobra dos atacantes para quedar co armamento. Seguindo eses razoamentos, Martín Cerezo despediu a Aguilar. Este non se rendeu e seguiu tratando de persuadirlle, solicitándolle tamén permiso para que Arias Rodríguez, o fotógrafo, tomase unha foto da igrexa e dos sitiados, ao que non accedeu Martín Cerezo. O parlamento terminou co tenente dicíndolle a Aguilar que comunicase ao xeneral Dos Ríos a súa intención de resistir polo menos tres meses máis e que se antes dese tempo non enviaba un buque de guerra español a rescatalos, el mesmo presentaríase en Manila cos homes que puidese salvar. Aguilar, que deixou un paquete de xornais xunto á porta da igrexa, preguntou a Cerezo si estaría disposto a saír no caso de que o mesmo xeral fose pedirllo, ao que o tenente sitiado respondeu afirmativamente.
Pola súa banda, trala partida de Aguilar, os sitiados retiraron os xornais que deixara o militar español. Entre eles varios exemplares de O Imparcial de Madrid. O pai Minaya e o doutor Vigil de Quiñones considerábanos auténticos. Martín Cerezo, froito da súa desconfianza, ata tras comparalos con algúns exemplares vellos que tiñan e comprobar que tipografía, calidade de papel e demais características do diario eran idénticas, mantivo que se trataba de hábiles falsificacións. De todos os xeitos, Martín Cerezo pensou que gañara algo de tempo e que ao anunciar a súa intención de renderse si acudía o xeneral Dos Ríos a pedirllo, os atacantes relaxarían o seu garda, polo que creu posible escapar ao bosque cos seus homes sen que os filipinos se desen conta. Así, fixou a saída para a noite do 1 de xuño. A mañá do día previsto para a fuga inutilizaron o armamento sobrante e distribuíron a munición que quedaba. Ademais, ordenou fusilar a Vicente González e a Antonio Menache, os soldados que intentaran desertar. Os prisioneiros morreron sen recibir a extremaunción porque aos misioneiros non se lles informou da execución. Esa noite os filipinos reforzaron a garda e aínda que non había lúa, o ceo estaba despexado así que os españois decidiron pospoñer a acción.
A mañá do 2 de xuño, Martín Cerezo comezou a reler os xornais que deixara Aguilar e dos que pensaba eran falsificaciones filipinas co fin de confundilos para que se rendesen. Nun deles atopou unha pequena apunta que lle fixo ver que os xornais eran verdadeiros así como as súas noticias, dándose conta de que a guerra terminara e que non tiña sentido seguir combatendo. Apúntaa, dentro da sección de destinos militares, era o anuncio do novo destino en Málaga do tenente da escala da reserva de Infantería Francisco Díaz Navarro. Martín Cerezo coincidira co oficial, do que era íntimo amigo, antes de ser destinado aquel a Cuba. Díaz comentoulle que ao finalizar a campaña pensaba pedir traslado á capital andaluza, onde vivían a súa noiva e a súa familia, así que Martín Cerezo deu por certa a noticia e, por extensión, todos os xornais e noticias que Aguilar deixara.
Ao ser consciente da situación, consultou co pai López primeiro, e con Vigil de Quiñones e o pai Minaya despois, achega das opcións que tiñan. Intentar escapar ou renderse. Martín Cerezo era favorable á rendición, en tanto que Vigil de Quiñones prefería a fuxida e Minaya opoñíase a esta, por considerala irrealizable. «"Decídome pola capitulación. É o máis sensato", anunciou Minaya». Sen chegar a ningunha conclusión, reuniuse á tropa para informala e someter ao seu criterio os seguintes pasos. Martín Cerezo argumentou a favor da rendición, ao que se opuxo a maioría da tropa. Vigil de Quiñones tamén propuxo renderse, no caso de que se respectasen algunhas condicións. Só a intervención dos pais Minaya e López, avogando pola capitulación, convenceu aos opostos, así que Martín Cerezo escribiu un borrador de condicións de rendición e ordenou izar bandeira branca (existe aquí unha discrepancia entre as narracións de Martín Cerezo e Minaya, xa que aquel omite as intervencións dos relixiosos e o seu papel decisivo). Pronto se achegou un sentinela dos sitiadores ao que Martín Cerezo solicitoulle que avisase a Aguilar. Ao pouco intre achegouse un oficial filipino que informou de que Aguilar volvera a Manila, pero que acudía o tenente coronel ao mando.
Unha vez chegou Simón Tecson, oficial ao mando das forzas filipinas atacantes, coa súa plana maior, Martín Cerezo pediu mesa e cadeiras, así como útiles de escritura e, acompañado de Vigil de Quiñones e dos relixiosos españois, fíxolle saber que estaba disposto a render a praza, a condición de que se fixese honrosamente e aceptásense unha serie de condicións. Tecson díxolle a Martín Cerezo que as redactase e que si non había nada que resultase degradante, aceptaría a rendición e permitiría aos españois saír coas armas ata o bordo da súa xurisdición, onde deberían entregalas. Martín Cerezo indicou que para evitar posibles incidentes deixarían as armas na igrexa. Logo redactou e entregou ao tenente coronel o seguinte escrito:
Os relixiosos non ratificaron a acta, algo do que se arrepentirían posteriormente.
Murallas do Porto
As murallas do Porto (en muralhas do Porto) son as fortificacións que protexían e arrodeaban a cidade de Porto, Portugal. Dita cidade contou con dúas murallas defensivas. A máis antiga e cativa, a muralla primitiva, (muralha primitiva), tamén chamada cerca vella, (cerca velha), muralla románica, (muralha românica) ou muralla sueva, (muralha sueva), é de orixe romana do século III. As segundas, chamadas murallas fernandinas, (muralhas fernandinas), murallas góticas, (muralhas góticas) ou cerca nova, son do século XIV, comezadas a construír polo rei Afonso IV de Portugal e rematadas durante o reinado de Fernando I, de quen toman o nome. Ámbalas murallas forman parte do conxunto do Centro histórico do Porto, declarado pola UNESCO como Patrimonio da Humanidade.
Smilodon
Smilodon é un xénero extinto de félido macairodonto. É, quizais, o tigre con dentes de sabre máis coñecido que viviu en Norteamérica e Suramérica durante o Plistoceno (desde hai 2,5 millóns de anos ata hai 10 mil anos). Unha das maiores coleccións de fósiles desta especie recolleuse dos pozos de brea da facenda La Brea de California. Coñécense tres especies do xénero; que varían en tamaño e constitución.
En xeral, o Smilodon ten unha constitución máis robusta que calquera félido moderno, con membros anteriores particularmente ben desenvolvidos e caninos superiores excepcionalmente longos. A súa mandíbula tiña unha apertura maior que a dos félidos modernos, e os seus caninos superiores eran delgados e fráxiles, e estaban adaptados para matar con precisión. Estes atributos probablemente facían de Smilodon un cazador especializado de grandes herbívoros, como bisontes e camelos.
Smilodon probablemente viviu en hábitats pechados, como bosques e mato, que lle daban cobertura para emboscar presas. A súa dependencia de animais de gran porte pode ser a causa da súa extinción; Smilodon desapareceu á vez que a maior parte da megafauna das dúas Américas, hai uns 10.000 anos. Os científicos debaten sobre se Smilodon tiña un estilo de vida social ou solitario; as análises do comportamento de predadores modernos, así como a de restos fósiles do Smilodon poderían interpretarse no sentido de dar apoio tanto a un coma ao outro punto de vista.
Fossa das cavernas
A fossa das cavernas (Cryptoprocta spelea), tamén coñecida como fossa xigante, é unha especie de carnívoro extinto de Madagascar pertencente á familia dos eupléridos. Esta familia ten as mangostas como parente máis achegado e inclúe todos os carnívoros malgaxes. Foi descrita por vez primeira en 1902, e en 1935 foi recoñecida como especie diferente do seu parente máis achegado, a fossa (C. ferox), que aínda vive hoxe en día. A fossa das cavernas era meirande que a actual, pero por outra banda eran bastante semellantes. Non foron consideradas sempre como dúas especies diferentes, e descoñécese cando e o motivo da desaparición da forma máis grande.
Esta especie coñécese a partir de ósos subfósiles descubertos nunha serie de covas do norte, oeste, sur e centro da illa de Madagascar. Nalgúns lugares foron atopados xunto con restos de ''C. ferox'', mais non hai probas de que ámbalas especies vivisen no mesmo período.
Muroideos
miniatura|250px|Platacanthomys lasiurus. miniatura|250px|Spalax ehrenbergi. miniatura|250px|Hypogeomys antimena. miniatura|250px|[[Arvicola sapidus.]] miniatura|250px|Acomys dimidiatus.
A dos muroideos (Muroidea) é unha gran superfamilia de roedores da suborde dos miomorfos.
Inclúe os hámsteres, xerbos, ratos e ratas, e moitos outros parentes, que ocupan unha vastísima variedade de hábitats en todos os continentes excepto a Antártida.
Algunhas autoridades colocaron a todos os membros deste grupo nunha soa familia, a dos múridos, debido ás dificultades para determinar como as diferentes subfamilias se relacionan entre si.
Taxonomía
A subfamilia dos muroideos foi creada en 1811 polo zoólogo alemán Johann Karl Wilhelm Illiger.
Sinónimos
A superfamila coñécese polos seguintes sinónimos:
Etimoloxía
O termo Muroidea está formado polos elementos do latín científico mur-, derivado do latín clásico mūs, mūris, "rato", e -oidea, plural neutro de -oideus, tirado da foma do grego antigo -ειδής, -eidḗs, da raíz de εἶδος, eĩdos "forma", "aspecto", "aparencia", precedida da vogal de unión -o-. Literalmente: "os que teñen forma de rato".
Clasificación
A seguinte clasificación baséase en recentes e ben documentados estudos filoxenéticos moleculares.
Os muroideos clasifícanse en 6 familias, 19 subfamilias, cerca de 280 xéneros e polo menos 1300 especies.
Sátrapa
miniatura|dereita|280px|Algúns sátrapas do [[Imperio Aqueménida.]] thumb|250px|Mapa coas provincias (satrapías) do antigo [[Imperio aqueménida ou persa]] Sátrapa (en grego: σατράπης satrápēs, do antigo persa xšaθrapā(van), «protector da terra/país») é o nome que se deu aos gobernadores das provincias dos antigos imperios Medo e Persa, incluíndo a dinastía Aqueménida e varios dos seus herdeiros, tales como o Imperio Sasánida e os imperios helenísticos.
Sátrapas medo-persas
O primeiro uso a grande escala das satrapías, ou provincias, data da concepción do primeiro Imperio Persa baixo Ciro II o Grande, ao redor do ano 530 a. C. Porén, as satrapías en si orixináronse durante a época dos medos, desde, polo menos, o ano 648 a.C. Ata a época da conquista de Media por Ciro o Grande, os emperadores medos gobernaban os seus territorios conquistados como provincias, a través de reis e gobernadores clientes. Como na cultura persa o concepto de dignidade real era indivisible do concepto de divindade, os vinte sátrapas establecidos por Ciro nunca foron reis, senón vicerreis que gobernaban en nome do rei, aínda que na realidade política moitos excedéronse nas súas atribucións.
Darío I deulles ás satrapías unha organización definitiva, e incrementou o seu número a 23. Os sátrapas eran elixidos directamente polo rei xeralmente entre membros da nobreza. Exercían o poder xudicial e administrativo, cobraban os impostos (Inscrición de Behistún), encargábanse da orde pública e do recrutamento e mantemento do exército. O propio Darío I encargábase da súa supervisión e control para evitar que se excedesen nas súas funcións.
Esmerdis, o predecesor de Darío I, desconfiando respecto da lealdade dalgúns gobernadores, situou un secretario á beira de cada sátrapa para vixiar os seus actos e organizou un grupo de funcionarios coñecidos como os "ollos e oídos do rei", que percorrían o Imperio para valorar sobre o terreo a situación e emitir un informe. A pesar destes controis, cando se producía un acto de sedición, a rápida intervención do exército, facilitada pola rede viaria de comunicacións, acababa co perigo antes de que o movemento provocase o levantamento doutras rexións por sentimentos semellantes.
O sátrapa encargábase do cobro dos impostos, controlaba os oficiais locais e as tribos e cidades vasallas, e era o xuíz supremo da provincia, ante o cal cada criminal debía ser levado para ser xulgado. Tamén era o responsable da seguridade dos camiños, e tiña que eliminar os fuxidos e rebeldes. Para cumprir coas súas funcións contaba coa axuda dun consello de persas, e era controlado polo secretario real e os emisarios do rei, en especial polo funcionario "ollos e oídos do rei", quen facía unha inspección anual e exercía un control permanente. miniatura|Satrapías creadas trala morte de [[Alexandre o Grande]]
Sátrapas helenísticos
A administración por medio de satrapías e o título de sátrapa en si foron preservados, ata para funcionarios greco-macedonios, por Alexandre Magno, quen conquistou o Imperio Persa e ata o ampliou, e polos seus sucesores, os Diádocos (e as súas dinastías) que o dividiron, en especial no Imperio Seléucida, onde o sátrapa era xeralmente designado como estrategos; pero as súas provincias eran moito máis pequenas que as que mantiñan os persas.
Sátrapas partos e sasánidas
No Imperio parto, o poder do rei baseábase no apoio de familias nobres que gobernaban grandes estados, e provían de soldados e tributos o rei. As cidades-estado dentro do imperio gozaban de certo grao de independencia, e pagaban tributo ao rei. A administración do Imperio Sasánida era considerablemente máis centralizada que a do Imperio Parto; o sistema de goberno de reinos semi-independentes e cidades-estado independentes do Imperio Parto foi substituído por un sistema de "cidades reais" que servía de sede de gobernadores designados pola administración central chamados "shahrabs" así como tamén de guarnicións militares. Os shahrabs gobernaban tanto a cidade como os distritos rurais próximos.
Outros usos do termo
Tamén se coñece con este cualificativo ao home sagaz, que sabe gobernar con astucia e intelixencia, ou que goberna despoticamente. Por exemplo: O ditador dominicano Rafael Leónidas Trujillo Molina foi coñecido como o sátrapa, logo da súa morte.
Instituto Cato
miniatura|250px|Insituto Cato. O Instituto Cato (en Cato Institute), que toma o seu nome das Cartas de Catón, é un laboratorio de ideas con sede en Washington, D.C.; non afiliado a partidos políticos e con personalidade xurídica como organización sen ánimo de lucro. Dedícase ó lobby e busca a promoción de políticas públicas que sexan consistentes cos principios de liberdade individual, goberno limitado, mercados libres e paz, dende un punto de vista xeralmente percibido como libertario ou prol laissez faire.
O Instituto foi fundado en 1977 en San Francisco, California por Edward H. Crane e inicialmente financiado por Charles G. Koch. Estivo nestes anos relacionado cos inicios do Partido Libertario. O nome fai referencia ás Cartas de Catón e foi proposto por Murray Rothbard membro fundador e directivo que logo saíu por problemas internos coa organización en 1981.
O Cato Institute é un centro de análise non-partidista, e as visións dos seus académicos non están consistentemente aliñadas con ningún dos dous partidos maioritarios. Durante a "Revolución Conservadora" do Partido Republicano dos Estados Unidos nos 80, impulsouse un achegamento importante para rexuvenecer o partido conservador con elementos e ideas liberais. Porén, a súa relación cos conservadores non foi totalmente harmoniosa, especialmente por mor do enfrontamento entre liberais-libertarios e o neoconservadorismo da militancia republicana, por temas como a intervención militar, o gasto público, a guerra contra as drogas ou as garantías constitucionais. Existe discusión respecto da súa coincidencia en determinados puntos -sociais- cos progresistas do Partido Demócrata dos Estados Unidos, mentres en aspectos económicos e doutras políticas públicas existen grandes diferenzas.
Zapatiño quieto é
Zapatiño quieto é é un xogo popular que se practica sen necesidade de ter ningún material. Un dos xogadores apanda e colócase contra unha parede e os demais detrás del a unha distancia predeterminada. Quen apanda repite a frase Zapatiño quieto é e cando remata de pronunciala pode darse a volta, co gallo de pillar ó resto de compañeiros movéndose. Cando estes son sinalados por quen apanda, volverán á distancia inicial dende onde partiron. Gaña quen chegue primeiro a quen apanda, e pasa entón a substituílo.
Outras expresións
Outras frases que se poden recitar no canto de Zapatiño quieto é son:
Matthew Nathan
Traxectoria
Foi gobernador da colonia británica de Costa do Ouro, actual Ghana, (1900 - 1904), de Hong Kong (1904 - 1907), de KwaZulu-Natal, na actual Suráfrica, (1907 - 1909) e de Queensland, Australia, (1920 - 1925). Ostentou o cargo de Subsecretario británico para Irlanda de 1914 a 1916, sendo o responsable, xunto co Secretario Xefe para Irlanda Augustine Birrell, de coordinar a resposta británica ao Alzamento de Pascua.
Signos de prolongación
En música, os signos de prolongación son, como o seu nome indica, signos que alongan a duración das figuras e silencios. Son o punto de prolongación, a ligadura e o calderón.
A Eirexe, Cedrón, Láncara
A Eirexe é un lugar da parroquia de Cedrón, no concello lugués de Láncara, na comarca de Sarria. Segundo o Instituto Galego de Estatística, no 2007 tiña 2 habitantes (1 home e 1 muller), o que supón unha diminución con respecto ao ano 1999 cando tiña 4 habitantes.
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, o lugar da igrexa.
A Rata, Taboexa, As Neves
A Rata é un lugar da parroquia de Taboexa, no concello pontevedrés das Neves.
Conta cun Centro de Interpretación do Patrimonio, orientado á investigación, conservación, divulgación e posta en valor do contorno, e que acolle unha exposición permanente dos bens patrimoniais de maior relevancia de Taboexa, como son capelas, fontes, cruceiros, muíños, reloxos de sol, petos de ánimas, petróglifos e restos atopados no castro de Altamira.
A Viña, Lubre, Bergondo
A Viña é un lugar da parroquia de Lubre no concello coruñés de Bergondo na comarca da Coruña. Tiña 22 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 9 eran homes e 13 eran mulleres.
Classora
Classora é unha base de coñecemento para Internet orientada á análise de datos, é dicir, un repositorio dixital que almacena información estruturada e permite representala en múltiples formatos: analiticamente, graficamente, xeograficamente (mediante mapas), así como realizar análises OLAP. A información de Classora procede de fontes públicas e a meirande parte é cargada a través de robots automáticos e procesos ETL. A base de coñecemento dispón dunha web aberta na que é posible consultar parte da información recompilada, e que permite a interacción de usuarios para completar datos e agregar opinións.
Internamente, Classora está organizada en unidades de coñecemento e informes. Unha unidade de coñecemento é calquera elemento cotián sobre o que se pode almacenar información en forma de ficha (unha persoa, unha empresa, un país... etc). Namentres un informe é un conxunto de unidades de coñecemento: unha clasificación de empresas, unha clasificación deportiva, unha enquisa sobre persoas, unha consulta dun usuario... etc. Precisamente, entre as principais capacidades técnicas de Classora destaca que permite cruzar informes e unidades de coñecemento procedentes de distintas fontes de datos, xerando así un importante valor engadido para todas as canles nos que se publica dita información: medios dixitais, TV interactiva... etc.
Estadísticas do proxecto
En abril de 2012 incorporáronse máis de 2 000 000 de unidades de coñecemento, 15.000 informes, preto de 10.000 mapas e varios millóns de análises comparativas potenciais. Segundo a páxina de métricas web Alexa, Classora atópase situada no 100.557 da clasificación global e 2.880 na clasificación de tráfico en España.
Troposfera
miniatura|400px|Silueta da lanzadeira espacial [[Space Shuttle Endeavour|Endeavour sobre a atmosfera.]] A troposfera é a capa inferior da atmosfera terrestre, está comprendida dende a superficie terrestre ata unha altitude de 7 a 17 quilómetros.
Na troposfera faise posible a vida. É a zona máis turbulenta da atmosfera e nela teñen lugar todos os fenómenos meteorolóxicos e climáticos. A capa por enriba dela é a estratosfera, chamándose tropopausa á fronteira entre ambas.
Nesta capa é onde xeralmente voan os avións, aínda que algúns fano na estratosfera para evitar os problemas climáticos, por ser esta máis calma. A temperatura máis baixa que pode chegar a alcanzar é da orde dos -50º Celsius. Hai que ter en conta que a montaña máis elevada da Terra é o monte Everest, cunha altitude de 8 quilómetros, e a esa altitude o osíxeno escasea e é moi difícil respirar nesas condicións, non só pola falta de osíxeno senón pola inclemencia crioxénica (baixas temperaturas).
Xacemento xeolóxico
Un xacemento, en xeoloxía, é unha formación na que está presente unha concentración estatisticamente anómala (superior á normal) de minerais (depósitos minerais) presentes na codia terrestre (ou na litosfera).
Un xacemento mineiro é aquel xacemento no cal a cantidade e calidade dos minerais presentes xustifica un maior estudo, que ten por obxectivo definir en cantidade, calidade, profundidade e dimensión do depósito co fin de desenvolver as actividades mineiras para que a explotación do xacemento sexa economicamente rendíbel coas tecnoloxías dispoñíbeis no momento.
A maioría dos elementos químicos naturais, incluso os menos abundantes, encóntranse na codia en cantidades considerábeis. Porén, para que sexan extraíbeis necesítanse concentracións que só aparecen de maneira excepcional e, ademais, dunhas adecuadas condicións de accesibilidade. Algúns procesos xeolóxicos internos e externos poden producir localmente concentracións económicas de materiais como menas explotábeis de metais, carbóns ou hidrocarburos.
Castrodelo, Cedrón, Láncara
Castrodelo é un lugar da parroquia de Cedrón, no concello lugués de Láncara, na comarca de Sarria. Segundo o Instituto Galego de Estatística, no 2007 tiña 6 habitantes (3 homes e 3 mulleres), o que supón unha diminución con respecto ao ano 1999 cando tiña 10 habitantes.
Mauretania Cesariense
A provincia formou parte do Reino de Mauretania e foi nomeada polo pobo Mouro que vivía alí. Anteriormente un reino independente, e máis tarde un estado cliente de Roma, foi anexionado formalmente ao Imperio durante o reinado de Claudio e dividido en dúas provincias ao redor do 42 d.C. Unha terceira provincia, chamada Mauretania Sitifensis, foi separada posteriormente da porción oriental durante o reinado de Diocleciano no 293 d.C. Durante e despois da caída do Imperio Romano de Occidente no século V, a maior parte da zona do interior perdeuse, primeiro no Reino Vándalo e máis tarde no Reino Mouro-Romano, coa administración romana limitada á capital de Cesarea. O territorio reconquistouno Roma durante o reinado de Xustiniano. A finais dos anos cincuenta, baixo o emperador Mauricio, todo o Magreb foi concedido ao Exarcado de África, e Mauretania Caesariensis pasou a formar parte dunha nova provincia "Mauretania Prima". A conquista musulmá do Magreb puxo fin ao goberno romano en Mauretania, que foi gobernada polo califato omeia como parte da Alxeria musulmá medieval.
A Pedrosa, A Xironda, Cualedro
A Pedrosa é un lugar da parroquia da Xironda no concello ourensán de Cualedro na comarca de Verín. Segundo o INE e o IGE en 2011 tiña 78 habitantes (40 homes e 38 mulleres).
Mauretania Cesariense
Historia
miniatura|375px| África do Norte baixo o dominio romano.
A mediados do século I a.C., o emperador romano Claudio dividiu a provincia romana máis occidental en África, chamada Mauretania (terra do pobo Mouro, de aí a palabra Mouros), en Mauretania Caesariensis (chamada así pola súa capital, unha das moitas cidades simplemente chamada simplemente Caesarea polo nome imperial que se convertera en título) e Mauretania Tingitana.
miniatura|left|400px|O [[Imperio romano no tempo de Adriano (117-138), mostrando a provincia imperial de Mauretania Caesariensis (aproximadamente a moderna Alxeria, no Magreb).]]
Mauretania Caesariensis incluía oito colonias fundadas polo Emperador Augusto: Cartennas, Gunugu, Igilgili, Rusguniae, Rusazu, Saldae, Zuccabar, Tubusuctu, dúas polo emperador Claudio, Caesarea antiga capital de Juba, que lle deu este nome en honor do seu mecenas Augusto e Oppidum Novum, un polo Emperador Nerva, Setifis e en tempos posteriores, Arsenaria, Bida, Siga, Aquae Calidae, Quiza Xenitana, Rusucurru, Auzia, Gilva, Icosium e Tipasa as 21 colonias ben coñecidas, ademais de varios municipia e oppida Latina.
Baixo a reforma da Tetrarquía de Diocleciano, a parte máis oriental foi separada de Mauretania Caesariensis como unha pequena provincia separada, Mauretania Sitifensis, chamada aí pola súa capital interior Sitifis (agora Sétif) cun gran porto en Saldae (actulmente Béjaïa).
Na época de Diocleciano e Constantino o Grande, ambos Sitifensis e Caesariensis foron asignados á diocese administrativa de África, na prefectura pretoriana de Italia, mentres que Tingitana era un posto avanzado da diocese de Hispania.
Despois da caída da parte do Imperio Romano de Occidente, fundouse un Reino Vándalo xermánico, pero o resto do Imperio Oriental (agora coñecido polos historiadores como o Imperio Bizantino) recapturou a área ao redor do 533, pero a maioría de Mauretania Caesariensis permaneceu baixo o control de gobernantes mouros locais como Mastigas, e non foi ata os anos 560 e 570 que o control bizantino estableceuse cara ao interior.
Durante o reinado de Mauricio, o imperio reorganizouse e fundáronse unha serie de exarcados, entre eles o Exarcado de África, que incluía Mauretania, entre outros territorios. Mauretania Sitifensis volveuse a fundir nesta provincia e recibiu o nome de "Mauretania Prima".
A conquista musulmá do Magreb para o califato baixo a dinastía omeia significou o fin do exarcado bizantino de África e da cultura romana tardía e Mauretania Caesariensis pasou a formar parte da provincia islámica máis occidental chamada Maghreb.
Relixión
Cesarea foi un dos principais centros do xudaísmo antes do 330 e Sitifis foi un dos centros do culto mitraico dos soldados romanos. O cristianismo estendeuse nos séculos IV e V.
Entre a clase dominante, o cristianismo trinitario foi substituído polo arianismo baixo o reino xermánico dos Vándalos, que se estableceu no 430, cundo os vándalos cruzaron o estreito de Xibraltar.
Sedes episcopais
Antigas sedes episcopais de Mauretania Caesariensis enumeradas no Annuario Pontificio como sede titulars:
Economía
As principais exportacións dos Caesariensis eran tinturas roxas e madeiras valiosas e os Bérberes ou Mouros foron considerados bos soldados polos romanos, especialmente na cabalería lixeira. Produciron un dos mellores xenerais de Traxano, Lusio Quieto e o emperador Macrino.
Illa Big, Baía Hudson Nunavut
A illa Big (Illa Grande) é unha illa deshabitada situada na rexión de Qikiqtaaluk, Nunavut, Canadá. Atópase no estreito de Hudson e está separada da illa de Baffin polo estreito White. A comunidade máis próxima é Kimmirut, a 28 km.
Outras illas na veciñanza inmediata inclúen a Illa Emma e illa Rabbit (illa coello).
Das tres illas na rexión de Qikiqtaaluk en Nunavut, a chamada "Illa Big", é de lonxe a máis grande cunha superficie de 803 km².
Departamento de Birkelane
O departamento de Birkelane (ou Birkilane) é un departamento do Senegal, situado na rexión de Kaffrine.
Foi creado por decreto no 2008 canda a rexión. A súa capital é Birkelane (ou Birkilane), que é tamén a única comuna do departamento.
Os arrondissements son:
Sky Blue Sky
Sky Blue Sky é o sexto álbum da banda estadounidense de rock alternativo Wilco, publicado o 15 de maio do 2007 a través do selo Nonesuch Records. Foi o primeiro disco de estudio do grupo co guitarrista Nels Cline e co multiinstrumentista Pat Sansone. Tras o seu lanzamento, a banda puxo en streaming o álbum na súa páxina web oficial e ofreceu a descarga gratuíta do tema "What Light".