cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Catedral de Ourense
Fachada occidental
300px|miniatura|Fachada occidental. A fachada occidental lembra a construción da fachada da catedral de Santiago como nártice ou pantalla protectora do Pórtico do Paraíso. Orixinalmente abría a un espazo a modo de balconada sobre a praza de San Martiño e carecía de portas, que non se colocaron ata o século XVI. Esta falta de acceso ó exterior non se solucionou ata 1981, cando rematou a construción das escaleiras polas que se accede á catedral desde a praza a través dun paso elevado sobre a rúa das Tendas. En todo caso, este acceso da portada occidental á rúa só afecta á porta principal -dobre- mentres que as portas laterais seguen abrindo a un balcón pechado por balaustrada.
As reformas realizadas no XVI por Rodrigo Gil trouxeron consigo a redución na altura dos arcos das portas laterais, convertendo nun rosetón os devanditos arcos (véxase a fotografía) e completando a fachada cuns arcos de medio punto, con decoración moi simple. Tamén afectaron ó arco central, que se dividiu en dous colocando un parteluz central, culminado coa estatua do rei David; tamén este arco central foi rebaixado.
Distribúese en tres arcadas apuntadas. Na central, un ventanal acristalado fai as veces de tímpano baixo un arco formado por tres arquivoltas: a interna está formada por arquiños trilobulados que acollen 17 pequenos anxos; a intermedia mostra ornamentación vexetal e a externa unha sucesión de pequenos arcos cegos. Sobre este corpo ábrese un amplo rosetón, máis ben un gran óculo. Sobre as portas laterais ábrense dous pequenos rosetóns en cada rúa, dos que o inferior é, en realidade, resultado de cegar o elevado arco que acollía as portas laterais.
A construción orixinal daba a esta fachada un aspecto simétrico, flanqueada por dúas torres de función defensiva e pouco elevadas. As obras de restauración realizadas nos séculos posteriores romperon esa simetría. Hoxe, á esquerda, érguese a Torre das Campás, que foi reformada por Pedro de Arén no XVII, reforzando o grosor dos muros dos corpos inferiores, románicos, e construíndo outros dous corpos máis, ata alcanzar unha altura de 40 metros; a finais do XIX foi necesario reforzar a base para solucionar unhas gretas que se produciron con ocasión do terremoto de Lisboa de 1755. Á dereita, a torre de San Martiño (así chamada por ter unha pequena figura do santo na esquina), que se comezou a erguer no XVI cando as reformas de Rodrigo Gil, pero nunca chegou a rematarse.
<Gallery> Ficheiro:Escultura de arpista na Catedral de Ourense.JPG|O rey David. Ficheiro:Ourense 4.jpg|Torre das Campás. Ficheiro:Ourense, catedral 05-13.JPG|Rosetón lateral esquerdo da fachada occidental. Ficheiro:Ourense, catedral 05-11b.JPG|Ventanal na fachada occidental. Ficheiro:Ourense, catedral 02-06.jpg|Relevo de San Martiño, na base da torre do mesmo nome. </Gallery>
Os patíns
A ámbolos lados da Catedral ábrense dous patíns, ambos pechados. O do sur, que pecha a entrada á fachada sur, é o máis antigo (1673) e construído polo canteiro Amaro Estévez. En 1785 foi pechado mediante un muro con balaústres polo arquitecto Frai Plácido Iglesias, quen tamén planea nese mesmo ano o patín norte pero que constrúe o mestre de obras Baltasar Gamayo. A balaustrada pecha non só o patín senón tamén o espazo entre este e a Torre das Campás.
Naves
As naves presentan bóvedas de crucería simple, con baquetóns na nave central e de arestas nas naves laterais.
Na nave maior, de nove tramos, obsérvanse diferenzas construtivas a partir do terceiro tramo, diferenzas máis evidentes nos muros exteriores, tal como se indicou anteriormente. Así, as ventás son menos altas, os contrafortes son máis simples (e perden o arco de medio punto que os unía nos dous primeiros tramos), desaparecen os motivos ornamentais nos muros e, sobre todo, destaca o feito da maior altura da nave a partir dese terceiro tramo. As métopas do lado norte están decoradas con motivos vexetais con tratamentos diversos; tamén no lado sur, pero cara o final son significativamente simples (quizais por seren colocadas durante a restauración do século XVI). No interior, os capiteis que soportan os arcos formeiros dos tres primeiros tramos están decorados con follas lisas pero nos seguintes son follas talladas de diferentes tipos. Outros capiteis, acaroados ó muro, comezan mostrando motivos vexetais para pasar nos tramos centrais a motivos zoomórficos e seres mitolóxicos.
Os piares que separan as naves central e laterais, son cruciformes e os capiteis están decorados con motivos vexetais e de caza, aínda que no cruceiro hai un no que se quere ver unha Epifanía. Os capiteis medievais da nave sur foron substituídos a partir do quinto tramo por Rodrigo Gil de Hontañón a mediados do século XVI na restauración xa mencionada. Os que se colocaron nesa ocasión son moi simples, formados por un tambor con estrías verticais.
miniatura|250px|Sarcófagos na nave maior da catedral. No lado sur dos tramos cuarto e quinto construíronse catro sarcófagos para outros tantos bispos. Avanzando desde os pés da igrexa hai tres dotados de cadeanseu arcosolio de medio punto: Ávaro Pérez de Biedma, frai Alonso de Noia e outro que pode ser Francisco Afonso ou Gonzalo de Aza; e un cuarto, máis elaborado e baixo un arco en mitra, que se identifica como o bispo Lourenzo (m. 1248), segundo Chamoso Lamas, ou o bispo Pedro Yáñez de Novoa (m. 1308), segundo Moralejo.
No lado norte ábrense outros dous sartegos, un coñecido como da Infantina, a filla do infante Filipe de Castela e dona Margarita de la Cerda; e outro do bacharel Afonso González de Padrón, cóengo de Compostela e de Ourense, finado en 1460.
As naves do transepto constan de catro tramos a cada lado, con bóvedas de crucería e decoración dos capiteis similar ós dos últimos tramos da nave maior.
Na parede oeste do brazo norte do cruceiro ábrese o sepulcro do bispo Vasco Peres Mariño (1333-1343), do que se conta que foi quen trouxo de Fisterra a imaxe da Capela do Cristo, que se abre fronte ó devandito sarcófago.
<Gallery> Ficheiro:Ourense, catedral 06-14a.JPG|Sarcófago da Infantina. Ficheiro:Ourense, catedral 06-19a.JPG|Sarcófago do bispo Lourenzo. Ficheiro:Ourense, catedral 06-19a.JPG|Sarcófago do bacharel Afonso González de Padrón. Ficheiro:Ourense, catedral 03-09.JPG|Sarcófago do bispo Gonzalo de Aza. Ficheiro:Ourense, catedral 06-13a.JPG|Sarcófago do bispo Vasco Peres Mariño. </Gallery>
A seguir, ábrese unha pequena porta que conduce a unha escaleira de caracol pola que se accede ó ciborio e ás cubertas da catedral (na mesma situación do brazo sur so cruceiro hai outra escaleira similar). Sobre esta porta hai un pequeno tímpano que representa o profeta Daniel no foxo dos leóns e, no muro que se levanta sobre ela, ábrense varios óculos irregularmente dispostos, de distinto tamaño e factura, cuxa función é proporcionar iluminación á escaleira. No lugar correspondente do brazo sur do transepto hai un único óculo, simple.
<Gallery> Ficheiro:Ourense, catedral 06-35b.JPG|Óculos do transepto norte. Ficheiro:Ourense, catedral 06-36a.JPG|Detalle dos óculos inferiores. Ficheiro:Ourense, catedral 06-37r.JPG|Tímpano de Daniel e os leóns. </Gallery>
Sobre a porta do brazo sur do cruceiro está a imaxe ecuestre de san Martiño, e sobre a porta norte outra de Santiago Matamoros, ambas talladas no século XVII en tamaño natural.
Cabeceira
Orixinalmente estaba formada por tres ábsidas de diferentes alturas, pero as laterais foron derrubadas ó contruír o deambulatorio que, ademais, oculta practicamente a ábsida central, da que só se ve a cornixa, formada por pequenos arcos sobre ménsulas; quedaron ocultas as columnas e os catro ventanais que posuía.
Desde o interior hai dous tramos rectos, o presbiterio, cuberto con bóveda de crucería, apoiada sobre muros lobulados cara o interior separados por columnas acaroadas. Sobre estas columnas apoian os nervios de reforzo da bóveda. O hemisferio que forma este muro interior quedou oculto tras o retablo gótico da capela.
No segundo tramo ábrense os arcos polos que se accedía ás capelas situadas nas ábsidas laterais. Ante a ábsida maior hai un arco de medio punto sobre o que se abre un pequeno rosetón.
O deambulatorio
A decisión de construír o deambulatorio foi adoptada a finais do ano 1607 polo cabido catedralicio e o bispo Miguel Ares Canaval, co obxectivo de aumentar o número de capelas abertas na catedral e, por conseguinte, o número de misas. As obras encárganse xa o ano seguinte a Antonio Martínez Araque, pero axiña comezan as dificultades derivadas dos problemas implícitos no desenvolvemento do proxecto, que implicaba o derrubamento das ábsidas laterais, das capelas e altares de Santa Eufemia e dos Santos Facundo e Primitivo. A dificultade de solucionar estes problemas foi atrasando a aprobación do proxecto e o comezo das obras así como, moi probablemente, as penurias económicas.
Finalmente, o arquitecto Simón de Monasterio presenta un novo proxecto, en 1615, que obtén a aprobación do Cabido, aínda que non se lle adxudica a obra ata o 18 de maio de 1618, obra que non comezará ata 1620.
A maiores, a morte prematura do arquitecto, catro anos despois de comezar, trouxo consigo novos atrasos, non concluíndose a obra ata 1633, da man de Pedro de la Sierra.
A construción do deambulatorio respectou a ábsida central pero modificou o seu muro exterior, cunhas columnas dóricas. Consta de sete tramos, dos que os dous extremos se corresponden cos espazos das antigas ábsidas laterais, onde se respectaron as bóvedas, e cinco centrais de nova construción, que posúen bóveda de canón.
Ábrense sete capelas ó deambulatorio, das que cinco son capelas amplas, pechadas por reixas, e dúas son pequenos nichos, pouco profundos, cun altar. Sobre os arcos de acceso ás capelas, o muro está aberto con pequenas ventás. Os retablos das diferentes capelas son da man dos escultores Mateo de Prado, autor do cadeirado do mosteiro de San Martiño Pinario e do retablo maior do mosteiro de Santa María de Montederramo, entre outras obras, e Bernardo Cabrera, que colaboraba habitualmente con aquel.
Ciborio
300px|miniatura|Bóveda do ciborio da catedral. Sobre o cruceiro levántase o ciborio, tamén gótico, construído polo arquitecto leonés Rodrigo de Badajoz -acabado de chegar desde León- entre 1499 e 1505. Consta documentada a data de 31 de marzo de 1505 como a data da entrega da obra ó Cabido e do pago deste ó arquitecto dunha gratificación de 50.000 marabedís.
Visto desde o exterior, o ciborio ten planta octogonal e tres corpos de altura. Nas paredes ábrense grandes ventanais apuntados no corpo inferior, ventás semellantes pero de menor tamaño no segundo corpo e dous ventanais simples en cada cara do octógono, no terceiro corpo. Polo interior, quizais inspirado no ciborio da catedral de Burgos, a planta cadrada do cruceiro pasa a ser ochavada mediante trompas; a bóveda é esférica e de crucería estrelada. Ante os citados ventanais dos dous primeiros corpos discorren dúas balconadas, con balaústre de madeira. Das esquinas xorden os piares que darán lugar ós nervios da bóveda, e obsérvase decoración a base de figuras de anxos e os doce apóstolos, completándose con escudos, motivos vexetais, ovas e puntas de diamante.
Blanco Amor descríbeo así:
Capela Maior
O grupo da Piedade, no pano central do primeiro corpo, é o máis destacable pola súa calidade escultórica (probablemente, da man do propio Cornielles). A Virxe María sostén o corpo de Cristo e ós seus lados san Xoán Evanxelista e María Madalena, esta sostendo un tarro cos perfumes que utilizará no embalsamamento.
Nas columnas que separan os panos do retablo colocáronse 36 estatuas de profetas, apóstolos e diversos santos e santas: Abrahám, David, Isaías, Xoán Bautista, os doce apóstolos, san Roque, san Francisco, san Domingos, santa Eufemia, santa Catarina, santa Lucía ou santa Marta, amén doutras figuras non identificadas. Todas estas imaxes protéxense baixo doseletes e foron pintadas de branco no século XIX.
Completan o retablo, lateralmente, outros dous retablos, barrocos, da man do escultor de orixe leonesa Francisco Castro Canseco. Nestes retablos laterais represéntase o martirio dos santos Facundo e Primitivo -no lado do Evanxeo-, así como o de santa Eufemia -no lado da Epístola-.
Baixo estes retablos colocouse en 1937 boa parte do cadeirado do coro que ata entón estaba instalado no centro da nave maior, se ben algunhas pezas foron colocadas noutras dependencias da catedral. Este coro, en madeira de nogueira, foi tallado polos escultores Diego Solís, burgalés, e Juan de Angés o Mozo, leonés, a finais do século XV, e mostra influencias de Juan de Juni.
Castelo de Luania
O castelo de Luania, tamén coñecido como castelo de Nimo, é unha construción de pedra próxima ó lugar de Nimo, na parroquia de Roo, no concello de Noia. Sitúase no alto coñecido como Monte do Castelo a 516 m sobre o nivel do mar. Só quedan restos de muros esborrallados.
Catedral de Ourense
Capela Maior
300px|miniatura|Relevos no frontal do sepulcro do Bispo descoñecido, na capela maior. Dentro da capela maior están tamén os sepulcros do cardeal Quevedo (finado en 1818), obra do escultor Antoni Solà, e doutro bispo descoñecido (gótico, do século XIV). Este segundo, no lado da Epístola, está considerado como a mellor obra funeraria da Idade Media.
As reixas da Capela maior representan as virtudes (a reixa do norte) e a crucifixión (a do sur). Son obra de Juan Bautista Celma, que as forxou en 1589 á vez que fixo outras para a mesma catedral (capelas do Rosario, da Virxe das Neves e do Santo Cristo, ademais das do coro). O mesmo escultor tallou os dous púlpitos, datados o mesmo ano de 1589, como encargo do arcebispo Juan de Sanclemente, que quixo facerlle este regalo á súa antiga diocese. Son semellantes ós púlpitos da catedral de Santiago de Compostela pero máis sinxelos e construídos en ferro.
Outras capelas
250px|miniatura|Cristo dos Desamparados. A maiores da Capela Maior, no deambulatorio hai sete capelas, das que, como se dixo, dúas son altares pouco profundos e cinco capelas máis amplas:
Na capela da Asunción ou dos Argiz pende o Cristo dos Desamparados, que se supón era o Cristo venerado na catedral ata que veu o Santo Cristo de Fisterra no século XIV. Trátase dunha escultura románica, especificamente un Cristo en Maxestade, a tamaño natural, tallada en madeira policromada. Presenta os brazos horizontais e as pernas paralelas, cos xeonllos lixeiramente flexionados, unha coroa de grande envergadura, guechos longos, e a cabeza levemente inclinada sobre bo peito, características todas elas que permiten datar a figura nos últimos anos do século XII.
Ó longo da nave maior ábrense outras capelas (de San Lucas, das Neves, de San Xoán), pero entre todas elas a máis rica e venerada é a do Santo Cristo, cunha imaxe moi respectada na cidade.
Capela do Santo Cristo
Orixinalmente, o Cristo estaba situado no Altar da Cruz, á entrada á igrexa pola porta norte, para ser trasladado en 1572 á capela do Santo Cristo, de nova construción.
A decoración barroca da estancia corresponde a Francisco Castro Canseco, que a realizou entre finais do XVII e principios do XVIII e que tamén tallou os retablos. No da dereita exponse unha talla da Virxe Branca, en alabastro, datada en 1697. O altar e baldaquino que protexe o Cristo son obra de Domingo de Andrade, a finais do XVII. Como xa se dixo, nesta capela colocouse boa parte do cadeirado do coro da catedral cando foi retirado da nave central.
A escultura do Santo Cristo é do século XIII ou XIV e de autor descoñecido, aínda que a lenda conta que foi esculpida por Nicodemo, xudeu converso que acompañou á Virxe durante a Crucifixión de Xesús e que axudou despois ó Desencravo e o Enterro, polo que é coñecido como un dos Santos Varóns. Despois de pasar de pais a fillos apareceu misteriosamente flotando nas augas da costa de Fisterra. No ano 1741 houbo que arranxar pés e brazos, e foi novamente restaurado en 1779 e 1808.
Xesús Ferro Couselo e Xaquín Lorenzo Fernández describírono deste xeito:
Risco descríbeo como con parte de madeira e parte de pergameu sobre un recheo de trapos e engade que na chaga do costado tén un anaco da corda con que Noso Señor foi atado (Risco: 385), así como que as xentes de Ourense acreditaban que lle medraba o pelo e que coñecían o nome do barbeiro que llelo ía cortar de cando en vez. Cabe lembrar que pelo e barba son de pelo natural. O Cristo tiña os brazos articulados e era desencravado o Venres Santo, para ser colocado dentro dunha urna de cristal que se trasladaba de igrexa en igrexa no contexto dunha cerimonia litúrxica. Cando se suprimiu esta cerimonia se fixaron definitivamente os brazos, nunha actitude que dá o aspecto de ter os membros desconxuntados.
Como a festa do Santo Cristo se celebraba o 3 de maio, día da Santa Cruz, durante os días anteriores se levaban á capela gaiolas con paxaros, que acompañaban de chíos o culto e a novena. Este costume terminou sendo prohibido.
Hoxe, o Santo Cristo converteuse nun dos símbolos da cidade de Ourense, onde corre a copla popular que di:
Sancristía
No extremo sur do deambulatorio, onde orixinalmemnte estivo a capela do Santo André, sitúase a Sancristía, construída entre 1558 e 1562 por Pedro Fernández, mestre de obras de Monforte baixo as condicións impostas polo mestre de obras da catedral Juan Ruiz de Pámanes. A esta capela accedíase desde o cruceiro, e aínda se conserva, cegado, o arco de medio punto que servía de acceso. Hoxe a entrada é a través dunha porta baixo arco conopial que ben pode ser influencia da arte portuguesa do momento.
A estancia mide uns 8 por 2 metros, con bóveda estrelada e grandes cunchas de vieira nas esquinas. O mobiliario é dos séculos XVIII e XIX e as paredes están adornadas con varias táboas do coro, amén de diversos cadros.
Pórtico do Paraíso
300px|miniatura|Arco central do Pórtico do Paraíso. Na entrada á catedral pola porta principal -occidental- atópase o Pórtico do Paraíso, datado na primeira metade do século XIII e construído en tempos do bispo Lourenzo (1218-1248), que foi quen rematou as obras da catedral. Aínda que se descoñece o autor, os especialistas en arte medieval concordan en que os escultores pertenceran ó taller do Mestre Mateo ou, polo menos, estaban influídos por el. A disposición das figuras, a técnica de estatuas-columna e a iconografía reproducen ás do Pórtico da Gloria da catedral compostelá. En calquera caso, e sendo certo que se construíu cunha estrutura similar, se ben máis simple, menos elaborada, tampouco se pode afirmar que sexa unha copia daquel.
O Pórtico consta de tres arcos, dous laterais menores e un grande arco central, mantendo unha correspondencia coas naves laterais e maior do templo. Na esquina esquerda do nártice e a ámbolos lados do piar esquerdo dispóñense nove estatuas doutros tantos profetas; na esquina dereita e ós dous lados do piar dereito, outras nove figuras doutros tantos apóstolos. O arco central está dividido por un parteluz ó que se adosou, en 1857, unha figura sedente de Santiago apóstolo do século XIII, e unha Virxe do Consolo tallada por Cornielles de Holanda.
O Pórtico non foi pintado ata o século XVIII. No ano 2013 levouse a cabo unha completa restauración que recuperou a viva policromía orixinal e puxo de manifesto que só posuía unha única capa de pintura. A Contraportada non está policromada.
Museo Catedralicio
275px|miniatura|Lápida de Baños de Molgas (século VI).
Nas salas do inacabado claustro gótico da catedral (a Claustra Nova) instalouse en 1944 o Museo Catedralicio de Ourense, que contén unha completa mostra de arte sacra. Naquela data foi cando se decidiu acometer as obras necesarias que permitisen a exhibición das pezas que conservaba a catedral, obras levadas a cabo polos arquitectos Luis Menéndez Pidal e Francisco Pons Sorolla, para ser inaugurado en 1954.
Entre as pezas expostas destaca o chamado tesouro de San Rosendo, composto polo báculo do Santo, unha ara portátil de pórfiro e prata, un cáliz, unha mitra e outras pezas, todas do século XII. Tamén un conxunto de placas de esmalte dun frontal dun relicario, de Limoges, do século XII; unha custodia procesional do XVII (de Enrique de Arfe), a lauda cristiá máis antiga de Galicia, do século VI, procedente de Baños de Molgas etc., así como cálices e ornamentos relixiosos, esculturas en pedra ou madeira dos séculos XVI ó XVIII ou algunhas táboas do coro da catedral.
Finalmente, cómpre destacar dentro do arquivo catedralicio o Misal Auriense (o primeiro libro que se imprentou en Galicia, en 1494), o Breviario Auriense e as Constitucións Sinodais.
301
Outros
Historia ano a ano
Huiringua
A huiringua ou quiringüicharo é un instrumento de percusión mexicano que consiste nun madeiro de árbore oco cos lados pechados, cunha rañura ao longo do instrumento. A armazón convértese na cámara de resonancia das vibracións de son creadas cando a rañura é batida con dous mazos de madeira.
Edificio Altino Arantes
Edifício Altino Arantes é un rañaceos da cidade de São Paulo. Cos seus 161 metros e 40 plantas. É o cuarto edificio máis alto do Brasil, e foi rematado en 1947.
Iglesias gallegas de la Edad Media
Iglesias gallegas de la Edad Media, colección de artículos publicados por José Villa-amil y Castro, é un libro en castelán, publicado en 1904, moi citado por autores posteriores como Ángel del Castillo, no Inventario de la riqueza monumental y artística de Galicia.
Contido
Na obra aparecen, entre outras, as seguintes edificacións: A Capela do Ciprés; San Miguel de Celanova; Santa Comba de Bande; San Martín de Mondoñedo; San Bartolomeu de Rebordáns; Santa María de Meira; San Francisco de Lugo; Santa María, Santo Domingo, San Francisco, Santa Clara e San Bartolomeu (todas elas de Pontevedra); San Martiño de Noia; Santa María do Azougue; Santiago de Betanzos; Santa María a Nova de Noia; Santa María de Baiona; Santiago de Baamonde; Santa María do Campo; Santa María de Cambre; San Lourenzo de Carboeiro; Santa María de Xunqueira de Ambía, Santa Mariña de Augas Santas e o Gran Hospital Real de Santiago.
Véxase tamén
<div class="noprint" style="clear: right; border: solid #aaa 1px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; background: #f9f9f9; width: 250px; padding: 4px; spacing: 0px; text-align: left; float: right;"> 50px|none|Wikisource Wikisource posúe escritos orixinais acerca de: Iglesias gallegas de la Edad Media, na súa lingua orixinal
Bicarbonato amónico
O bicarbonato amónico é un composto inorgánico coa fórmula (NH4)HCO3, simplificada como NH5CO3. Quimicamente é un sal bicarbonático do ión amonio. É un sólido incoloro que se descompón facilmente a dióxido de carbono, auga e amoníaco.
Produción
O bicarbonato amónico prodúcese por combinación do dióxido de carbono e amoníaco: Como o bicarbonato amónico é termicamente inestable, a solución e reacción debe manterse fría, o que permite a precipitación do produto como un sólido branco. En 1997 producíronse unhas 100 000 toneladas desta maneira.
O amoníaco en forma de gas pasado por unha solución acuosa forte do sesquicarbonato (unha mestura 2:1:1 de (NH4)HCO3, (NH4)2CO3 e H2O) convértese no carbonato amónico normal ((NH4)2CO3), que se pode obter en condición cristalina a partir dunha solución preparada a uns 30 °C. Este composto ao expoñelo ao aire libera amoníaco e reverte a bicarbonato amónico.
Sal de corno de cervo
As composicións que conteñen carbonato amónico coñécense desde hai moito tempo. Antes eran producidas comercialmente nalgúns países co nome de sal volátil ou sal de corno de cervo (hartshorn). Obtíñase pola destilación seca de materia orgánica nitroxenada como pelos, corno ou coiro. Ademais de bicarbonato amónico, este material contiña carbamato amónico (NH4CO2NH2) e carbonato amónico ((NH4)2CO3). Ás veces chámase sesquicarbonato de amonio. Posúe un forte cheiro amoniacal, e ao dixerilo con alcohol, o carbamato disólvese deixando un residuo de bicarbonato de amonio.
Unha descomposición similar ten lugar cando o sesquicarbonato se expón ao aire.
Usos
O bicarbonato amónico úsase na industria alimentaria como axente levedante químico (gasificante) para produtos enfornados (número E: E503), como galletas e galletas salgadas, e na China en boliños ao vapor e galletas chinesas de améndoa. Era de uso doméstico común antes de que se impuxese o bicarbonato sódico. Na China denomínase lévedo oloroso de uso culinario comestible. Moitos libros de receitas (especialmente en países escandinavos) poden referirse aínda a el co antigo nome de corno de cervo ou sal de corno (por exemplo, en finés, "hirvensarvisuola"; en noruegués, "hjortetakksalt"; en danés, "hjortetakssalt"; en sueco, "hjorthornssalt", e en alemán, "Hirschhornsalz"). Aínda que se nota un certo cheiro a amoníaco durante a cocción, este disípase rapidamente sen deixar despois ningún cheiro ou sabor. Utilízase por exemplo nas galletas "drömmar" suecas, nas galletas danesas de Nadal (Hjortetakssalt) e nos Lebkuchen alemáns. En moitos casos pode substituírse por bicarbonato sódico ou úsase unha combinación de ambos, dependendo da composición da receita e as necesidades de levedado. Comparado co bicarbonato sódico ou o potásico, o sal de corno ten a vantaxe de producir máis gas a igual cantidade de axente, e de non deixar ningún gusto salgado ou xabonoso no produto final, xa que se descompón totalmente e auga e produtos gasosos que se perden durante a cocción. Porén, non se pode utilizar para produtos de forno masivos e húmidos, como o pan normal ou biscoitos, xa que parte do amoníaco queda atrapado dentro da masa e pode causar un sabor desagradable.
Utilízase frecuentemente na China como fertilizante de nitróxeno barato, pero agora está sendo pouco a pouco substituído por urea pola súa maior calidade e estailidade. Este composto utilízase como un compoñente na produción de compostos para a extinción de lumes (escumante), produtos farmacéuticos, tinguiduras, pigmentos e fertilizante básico fonte de amoníaco. O bicarbonato amónico é aínda amplamente utilizado na industria do plástico e o caucho, e na fabricación de cerámicas, en curtidos con cromo de peles, e na síntese de catalizadores.
Tamén se usa para tamponar solucións a un pH lixeiramente alcalino durante a purificción química, como na Cromatografía líquida de alta resolución. Como se descompón completamente en produtos volátiles permite recuperar rapidamente o composto de interese por secado por conxelación.
Reaccións
Disólvese en auga para dar unha solución medianamente alcalina. É insoluble en acetona e alcohois.
O bicarbonato amónico descomponse a uns 36 °C en amoníaco, dióxido de carbono e auga nun proceso endotérmico e así causa unha diminución da temperatura da auga:
Cando se trata con ácidos, tamén se produce dióxido de carbono: A reacción con bases produce amoníaco.
Reaccióna con sulfatos de metais alcalinotérreos para precipitar os seus carbonatos:
Tamén reacciona con haluros de metais alcalinos, dando o bicarbonato do metal alcalino e haluro de amonio:
Seguridade
O bicarbonato amónico é un irritante da pel, ollos e sistema respiratorio. Os efectos sobre a saúde a curto prazo poden producirse inmediatemente ou pouco despois da exposición a este produto. Respirar vapores de bicarbonato amónico pode irritar as fosas nasais, garganta e pulmóns causando tose, respiración sibilante e falta de aire. A exposición repetida pode causar bronquite, que se presenta con tose e falta de aire ao respirar. Os efectos sobre a saúde poden ocorrer algún tempo despois da exposición e poden durar meses ou anos.
Non se estableceron límites de exposición para o bicarbonato amónico, pero isto non significa que a substancia sexa inocua. Recoméndanse precaucións ao traballar con este produto que deberían seguirse en todo momento.
Sempre que sexa posible, as operacións deberían ser en lugar pechado e recoméntase a ventilación cunha tubaxe de escape no sitio da liberación do composto. Se non se usan estes dispositivos, son necesarios respiradores. Recoméndase usar roupa protectora, e cambiar a roupa e lavala ben inmediatamente despois da exposición.
Olu Malau
As tres illas que compoñen o arquipélago, aliñadas de norte a sur, son Ali'ite (a situada máis ao norte), Malaulalo (no centro das tres) e Malaupaina (ao sur).
Antonio Álvarez Lamas
Antonio Álvarez Lamas, nado en Lobeira, foi un labrego e político galego.
Traxectoria
Despois de estudar no seminario, nos anos sesenta foi designado alcalde de Lobeira durante o franquismo. Labrego e gandeiro, participou no proxecto iniciado por Euloxio Gómez Franqueira, que logo daría orixe no económico a Coren e no político a Coalición Galega. Nas primeiras eleccións municipais da democracia encabezou a lista da UCD e conseguiu a vitoria por unha corentena de votos, cos que puido ser investido alcalde.
O Campo da Feira, Momán, Xermade
O Campo da Feira é un lugar da parroquia de Momán no concello lucense de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 61 habitantes (32 homes e 29 mulleres).
Fantasy Empire
Fantasy Empire é o sétimo álbum da banda estadounidense de noise rock Lightning Bolt, publicado o 24 de marzo de 2015 a través do selo Thrill Jockey Records. O seu tema "Dream Genie" aparece no videoxogo Rock Band 4.
Eurocopter AS532 Cougar
O Eurocopter AS532 Cougar (no presente Airbus Helicopters H215M) é un helicóptero militar multipropósito medio de dous motores desenvolvido por Francia. O AS532 é un desenvolvemento e mellora do Aérospatiale SA 330 Puma na súa forma militarizada. O seu equivalente civil é o Eurocopter AS332 Super Puma. O AS532 foi desenvolvido posteriormente como o Eurocopter EC725.
Deseño e desenvolvemento
O AS332 Super Puma, deseñado como unha versión máis grande para substituír o SA 330 Puma, voou por vez primeira en setembro de 1977. Foi equipado con dous motores turboeixo de 1 330 kW Turbomeca Makila 1A1, palas do rotor de materiais compostos, e un tren de aterraxe e unha cola modificados.
En 1990 a designación de todos os Super Puma militares cambiou de AS 332 a AS 532 Cougar para facer unha distinción entre as variantes civís e militares do helicóptero.
Canadá considerou mercar o Cougar para substituír os seus CH-113 Labrador, pero finalmente optou por mercar o CH-149 Cormorant. En 2012 Francia iniciou un proxecto de 288,8 millóns de euros para actualizar 23 Cougar do Exército e 3 da Forza Aérea para abordar os problemas de obsolescencia e equipar con aviónicas semellantes aos seus helicópteros EC225 e EC725.
Variantes
AS532 UL/AL AS532 SC AS535
Antonio Gamoneda
Antonio Gamoneda Lobón, nado en Oviedo o 30 de maio de 1931, é un poeta asturiano en lingua castelá, gañador do Premio Cervantes en 2006. Ademais de poesía, tamén cultivou con éxito o ensaio. Parte da súa obra foi traducida a outras linguas como o francés, inglés, portugués ou neerlandés.
Eurocopter AS532 Cougar
Operadores
dereita|miniatura|AS532 Cougar ecuatoriano|260x260px
Antonio Gamoneda
Traxectoria
O seu pai tamén se chamaba Antonio Gamoneda, e foi un poeta modernista que en 1919 publicou o seu único libro, Otra más alta vida. A súa nai era Amelia Lobón.
Eurocopter AS532 Cougar
Operadores
dereita|miniatura|Eurocopter Cougar da Forza Aérea de Eslovenia|260x260px
Antonio Gamoneda
Traxectoria
Con tres anos, sendo xa orfo de pai, marchou coa súa nai a León, cidade que influíu notabelmente a súa traxectoria poética. Nun primeiro momento viviron no principal barrio obreiro e ferroviario da cidade, El Crucero, onde tivo lugar unha forte represión por parte do bando nacional durante a guerra civil. A presenza da súa nai como refuxio ante o horror e a miseria da guerra civil e a posguerra é recorrente en toda a súa poesía. En 1936, coas escolas pechadas, aprendeu a ler co libro do seu pai.
En 1941 comezou a recibir clases no colexio relixioso dos Pais Agostiños, até que decidiu deixalo en 1943. Ao día seguinte de cumprir os 14 anos comezou a traballar como meritorio e recadeiro no Banco Mercantil. Mantívose como empregado de banca até 1969, durante 24 anos, terminando por libre a educación secundaria.
Nesa época colaborou asiduamente en diferentes revistas culturais, e escribiu La tierra y los labios (1947-1953, publicado en 1987 no volume Edad), Exentos I (1959-1960, tamén aparecido en 1987), Blues castellano (1961-1966, non publicada por até 1982 por mor da censura), e Exentos II (Pasión de la mirada) (1963-1970, publicada con múltiples variacións en 1979 como León de la mirada).
Despois desta primeira etapa tivo un silencio creativo durante os últimos anos do réxime franquista e os inicios da transición. Esta crise existencial e ideolóxica aparece reflectida na súa seguinte obra, Descripción de la mentira (1977), un longo poema que marcou un xiro cara a unha total madurez poética. Posteriormente publica Lápidas (Madrid, 1987) e Edad, un volume revisado polo autor que recolle toda a súa poesía até 1987 e que acadou o Premio Nacional de Literatura.
En 1992 publicou Libro del frío, que o consagrou como un dos poetas máis importantes en lingua castelá. En 2000 apareceu a versión definitiva desta obra, que incluía Frío de Límites, obra procedente dunha colaboración con Antoni Tàpies pero que, desgaxada da pintura, adquiría o carácter de addenda necesaria de Libro del frío. Previamente apareceran os poemas de Mortal 1936, acompañando unhas serigrafías de Juan Barjola sobre a matanza na praza de touros de Badaxoz durante a guerra civil, e non chegaron a publicarse Exentos III (1993-1997).
De un diccionario relativo a la ciencia médica arcaica (1993-1998) e Libro de los venenos (1995) son obras máis atípicas que parten da convicción do autor de que a linguaxe arcaica se cargou esteticamente até se converter en poesía, e revelan a fascinación do poeta pola tradución de Dioscórides realizada por Andrés Laguna no século XVI e a súa interpretación en clave poética por Gamoneda.
En 2003 apareceu Arden las pérdidas, que culmina a madurez iniciada en Descripción de la mentira, dunha poesía na perspectiva da morte na que o perdido (infancia, amor, rostros do pasado, a ira...) aínda arde no tránsito cara a vellez con maior lucidez e claridade. Despois publicou Cecilia (2004) e Esta luz: poesía reunida: (1947-2004), (2004).
En 2006 concedéuselle o Premio Reina Sofía e o Premio Cervantes. Amais, recibiu entre outras concesións a medalla de ouro de Pau, a medalla de prata do Principado de Asturias, o Premio Leteo, a medalla de ouro da provincia de León e a medalla de ouro do Círculo de Belas Artes. É fillo adoptivo da provincia de León e de Vilafranca do Bierzo, e doutor honoris causa pola Universidade de León.
En marzo de 2009 estreouse o documental [https://web.archive.org/web/20111007015522/http://www.circulobellasartes.com/VentanaVideo.php?d=fich_audiovisuales&f=vid_fich_contenido_audiovisual_10.mov ''Antonio Gamoneda. Escritura y alquimia''], rodado en 2007 e dirixido por Enrique Corti e César Rendueles con guión de Amalia Iglesias e Julia Piera.
En 2011 a AELG nomeouno Escritor galego universal e en 2010 foi Premio Rosalía de Castro do Centro PEN Galicia.
Claudio Baggini
Claudio Baggini, nado o 1 de agosto de 1936 en Roma e finado o 25 de setembro de 2015 en Lodi, foi un bispo italiano da Igrexa Católica Latina, bispo de Vigevano entre 2000 e 2011.
Per Wahlöö
Per Fredrik Wahlöö, nado 5 de agosto e 1926 en Tölö e finado o 22 de xuño de 1975 en Malmö, foi un escritor e xornalista sueco.
Traxectoria
Fillo do tamén xornalista e escritor Waldemar Wahlöö e mais de Karin Svensson. Comezou a súa actividade como xornalista en Malmó en 1947 en Sydsvenskan, e a partir de 1949 en Kvällsposten, onde estivo ata 1953 e cubriu sobre todo información sobre crimes. Logo escribiu crítica de filmes e teatro para o Norrköping Tidningar. Estableceuse en Estocolmo e traballou en Veckorevyn e máis tarde en Folket i Blid que se acabaría convertendo en FIB actuellt e onde permanecería ata 1964, deixándoo como protesta á súa conversión nunha revista de porno brando para homes. Foi membro do consello de redacción da revista da nova esquerda Tidsignal (1965-1970).
De ideoloxía comunista, as súas primeiras novelas estaban moi influídas pola súas ideas e tiñan unha historia dramaticamente efectiva, sobre o poder e a xustiza, como Lastbile de 1962, que retrata a ditadura de Franco en España. A partir de mediados da década de 1960 escribiu, canda a súa parella Maj Sjöwall, unha serie de novelas policiais protagonizadas polo inspector Martin Beck, que se levaron á pantalla, e que deu orixe ao éxito da novela policial sueca na que a tradicional ficción criminal leva o foco cara a temas sociais.
Concurso de Saltos Internacional de Vigo
miniatura|300px|[[Instituto Feiral de Vigo.]] O Concurso de Saltos Internacional de Vigo foi unha proba hípica da Copa do Mundo de Saltos que cada mes de febreiro dende o ano 2002 ata o 2011 se organizaba dentro do IFEVI de Vigo. Tratábase da única proba da Copa do Mundo de Saltos que se disputaba en España.
O CSI Vigo tivo unha categoría de 5 estrelas (5*****), a máxima posible, un recoñecemento que teñen os concursos internacionais de saltos cun mínimo de 385.221 euros en premios (500.000 francos suízos) e nos que participan cabalos dunha idade mínima de sete anos.
Anorexia nerviosa
A anorexia nerviosa é un trastorno alimentario caracterizado por unha dieta ríxida e insuficiente e o rexeitamento persistente a comer. Quen a padece non come, come pouco ou só aquilo que achega menos calorías, fai exercicio e, en xeral, vive pendente -practicamente de forma exclusiva- de evitar a inxestión de alimentos. O termo popularizouno a doutora Hilde Bruch nas súas obras de divulgación Eating Disorders: Obesity, Anorexia Nervosa, and the Person Within (1973) e The Golden Cage: the Enigma of Anorexia Nervosa (1978).
Nas sociedades occidentais avanzadas actuais a anorexia dáse nun nivel preocupante. A súa aparición está vinculada á valoración social que premia as formas delgadas. Unha porcentaxe elevada dos mozos ten nalgún momento da súa adolescencia signos semellantes á anorexia psíquica, aínda que só uns poucos chegan a presentar a sintomatoloxía clínica deste trastorno.
Definición clínica
Outros síntomas e perigos inclúen:
A anorexia posúe un índice de mortalidade entre 15 a 20%, a maior de calquera trastorno psicolóxico. Xeralmente a morte prodúcese por ataque cardíaco, debido á falta de potasio ou sodio (que axudan a controlar o ritmo normal do corazón).
Manifestacións clínicas
Na anorexia nerviosa interveñen factores biolóxicos, psicolóxicos e sociais e acaba producindo modificacións en todas as áreas da existencia da persoa anoréxica. A actitude aparece cunha serie de pensamentos acerca do exceso de peso ou do desexo de estar máis delgado, o que afecta as emocións e sentimentos e desemboca nun comportamento concreto. Esta actitude repercute na relación coa familia e amigos e remata por producir alteracións graves no organismo.
A anorexia afecta fundamentalmente a mulleres (95%) entre a puberdade, a adolescencia e a primeira xuventude, que viven en sociedades occidentais ou occidentalizadas, tecnoloxicamente avanzadas, e pertencen a un nivel socioeconómico medio ou alto. Sofren unha serie de distorsións do pensamento respecto ao seu corpo e a súa valoración estética. Pensan reiteradamente que non deben estar gordas, que deben adelgazar para gustar ou que lles van acontecer desgrazas se non mudan de imaxe. Pensan que todo o mundo as mira cando comen, que non poderán soportar un quilo máis ou que só poden controlarse a través da comida e que, se non controlan este aspecto, non serán capaces de se controlar en ningún outro. Son pensamentos moi resistentes á crítica racional que xeran ansiedade.
A anoréxica non gusta de si mesma e pensa que así non pode gustar aos demais. Esta baixa autoestima esténdese á aparencia, ou sexa, o peiteado, a forma de vestir etc. Sofren unha alteración da percepción interna que a fai actuar como se os estímulos internos relacionados coa fame, a saciedade e demais sensacións corporais non fosen percibidas ou o fosen dunha forma anómala. Por exemplo, non interpretan as contraccións gástricas como sensación de fame, cústalles explicar adecuadamente os seus estados físicos e emocionais. Senten o seu corpo como un estraño ao que deben controlar e vencer, fundamentalmente a través da alimentación. Carecen de obxectividade para apreciar as dimensións do seu corpo.
A partir destes pensamentos, a anoréxica pasa á acción e decide reducir a inxesta de alimentos. Ao principio é unha dieta limitada, razoábel mais que, a medida que vai excluíndo produtos, adoita acabar nunha negativa a comer case calquera tipo de alimento.
Moitas delas padecen, de cando en vez, unha fame tan grande que se meten un atracón incontrolado, denominado crise de anorexia bulímica. Séguenlles estados de grande ansiedade, sentimentos de culpa, de desprezo pola súa falta de autocontrol e de autoodio. Pensan ter engordado, empeórase a súa autoimaxe e aparecen ideas de desesperación e suicidio. A inxesta bulímica ten carácter clandestino, xa que se envergoñan da súa conduta e vai seguida de vómitos voluntarios. Aprenden a utilizar estes vómitos despois de calquera inxesta, xa que chega un punto en que senten que calquera cousa que teñan no estómago lles molesta.
Na anorexia restritiva case non se inxiren alimentos, o comportamento sexual e social está máis alterado pero as depresións son menos intensas que as que teñen características de bulimia.
As anoréxicas convértense en "expertas" da alimentación pois teñen moito interese por todo o relacionado coas características nutritivas dos alimentos: cales teñen menos calorías, os tipos de dietas, os exercicios físicos etc. Utilizan diuréticos e laxantes: os primeiros porque diminúen a retención de urina, estoutros porque a súa alimentación provoca estrinximento.
Para evitar inxerir alimentos inventan rituais obsesivos, como agochar a comida no peto, repartila polo prato, agochala na boca para cuspila despois etc. Submétense a sesións de exercicio físico intensas e reducen o tempo dedicado a durmir -ao principio para aumentar o consumo enerxético e posteriormente como consecuencia do estado de inanición ou dos compoñentes depresivos. Tamén se dedican ao estudo, un comportamento este que sorprende.
A familia utiliza todo tipo de recursos para lograr que a anoréxica coma, razoamento, ameazas, chantaxe ou escándalo. O problema individual convértese en familiar. A hora da comida resulta o momento máis conflitivo. Refórzanse moitos dos comportamentos anoréxicos e a enferma sente cada vez máis aversión, o que provoca irritabilidade colectiva.
Os problemas esténdese fora do contorno familiar: redúcense os intereses (céntranse na comida e o peso), aumenta a inestabilidade emocional, evítanse situacións nas que se ha de comer, ocúltase o problema, hai susceptibilidade a todo tipo de comentarios, séntese rexeitamento, diminúe o interese sexual etc.
As anoréxicas padecen dunha ansiedade xeneralizada relacionada co temor ao descontrol, a presión familiar, o temor a enfermar ou morrer, e doutra ansiedade centrada no seu problema obsesivo, a fobia ao sobrepeso.
As consecuencias físicas son, primeiro, a diminución do tecido adiposo e muscular, entre un 25 e un 50%. Isto esaxera as prominencias óseas, que resultan moi visíbeis nas zonas descubertas, especialmente na cara. A aparencia física é consumida, coa face murcha e avellentada, con aspecto triste. A pel recóbrese de velo suave. Chégase a producir unha involución mamaria e pérdense as proporcións corporais femininas típicas.
Húrin
Biografía
Húrin viviu co seu pobo no Bosque de Brethil até o ano 458 da Primeira Idade, cando se uniu, xunto co seu irmán, ao grupo de guerra contra os orcos. Os irmáns separaronse da súa compañía, pasando polo Val de Sirion. Como eran perseguidos polos orcos, o Vala Ulmo causou a aparición dunha néboa, axudando aos irmáns a escapar a Dimbar. Alí, dúas aguias transportáronos até Gondolin. En Gondolin, o Rei Turgon recibiunos, recordando a profecía de Ulmo: que a Casa de Hador (á cal pertencían Húrin e Huor) iría axudar a Gondolin cando esta máis o precisase. Turgon desexaba que os irmáns permanecesen en Gondolin, mais a vontade de Húrin e Huor era a de retornar xunta o seu pobo. Os irmáns entón xuraron manter Gondolin en segredo, e as aguias transportáronos novamente, desta vez para Dor-lómin.
No ano 462, Morgoth atacou Hithlum, e Galdor, pai de Húrin, pereceu defendendo Ered Wethrin. Húrin perseguiu os orcos polas chairas de Anfauglith. Despois disto, Húrin pasou a reinar sobre o feudo de Dor-lómin, en Hithlum.
Anorexia nerviosa
Causas
A anorexia afecta moito máis a persoas novas (entre 15 a 25 anos), e do sexo feminino (95% dos casos de anorexia nerviosa ocorren en mulleres).
Húrin
Biografía
Dous anos despois casou con Morwen, da casa de Bëor, e máis tarde aquel mesmo ano tiveron un fillo Túrin, que foi seguido por unha filla Urwen, máis coñecida como Lalaith pola semellanza que presentaba cunha nena élfica, que morreu con só tres anos por causa dunha praga enviada de Angband por Morgoth.
En 472, na batalla Nirnaeth Arnoediad, Húrin loitou a carón do seu irmán Huor, liderando aos Fillos de Hador. Ao longo da batalla, encontrouse novamente con Turgon, o que resultou un encontro agradábel. A pesar de saíren derrotados, Húrin e Huor continuaron a loitar cos orcos, permitindo escapar a Turgon. Huor foi asasinado, mais Húrin loitou co seu machado até ser acurralado nunha montaña de orcos e troles mortos. Húrin foi capturado por Morgoth, quen maldiciu aos seus parentes por negárense a revelar a localización da cidade de Gondolin.
Gustavo Pittaluga Fattorini
Gustavo Pittaluga, nado en Florencia en 1876 e finado na Habana en 1956, foi un médico e científico italiano.