cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gran colisor de hadróns
O gran colisor de hadróns ou gran colididor de hadróns (en inglés: Large Hadron Collider ou LHC, siglas polas que é xeralmente coñecido) é un acelerador colisor de partículas localizado no CERN, preto de Xenebra (na fronteira franco-suíza). O LHC foi deseñado para colidir feixes de protóns de 7 Tev de enerxía (cada protón ten unha enerxía equivalente á enerxía cinética dun mosquito), sendo o seu propósito principal examinar a validez e límites do Modelo estándar, que é actualmente o marco teórico da física de partículas, do cal se coñece a súa ruptura a niveis de enerxía altos. O LHC tense convertido no acelerador de partículas máis grande e enerxético do mundo.
Historia previa
O LHC foi construído usando o mesmo túnel de 27 km no que estivo instalado o LEP (Large Electron–Positron Collider), o maior colisor de leptóns usado ata o momento.
O LHC foi proposto en 1984.
Funcionamento e expectativas
O colisor arrefríase ata a súa temperatura de funcionamento, que é de 1,9 K (menos de 2 grados sobre o cero absoluto ou −271,25 °C). Os primeiros feixes de partículas inxectáronse o 1 de agosto de 2008, o primeiro intento para facer circular os feixes por toda a traxectoria do colisor produciuse o 10 de setembro de 2008 , mentres que as primeiras colisións a alta enerxía tiveron lugar despois de que o LHC se inaugurou de forma oficial o 21 de outubro de 2008 , comezando a recollerse datos no 2010. Uns once meses ó ano fai colisdir protóns, mentres o mes restante, no outono, emprega núcleos pesados, como chumbo ionizado.
Agardouse, unha vez en funcionamento, a produción da partícula coñecida como bosón de Higgs (chamada, ás veces, "A partícula de Deus" ), que induce a masa do resto de partículas, descubrimento anunciado o 14 de marzo de 2013 no CERN. Dende aquela, foi estudada a súa masa, carga eléctrica, spin e vida media.
A observación desta partícula confirmaría as predicións e "ligazóns perdidas" do Modelo estándar da física, podéndose explicar como adquiren as outras partículas elementais propiedades como a súa masa.
Verifica-la existencia do bosón de Higgs foi un paso significativo na busca dunha Teoría da grande unificación, teoría que pretende unificar tres das catro interaccións fundamentais coñecidas, quedando fóra dela, unicamente, a gravidade. Por outra banda, este bosón podería explicar por que a gravidade é tan feble comparada coas outras tres forzas. Xunto ao bosón de Higgs tamén poderían producirse outras novas partículas que xa foran preditas teoricamente, e para as que se planificou a súa busca, coma os strangelets, os microburacos negros, o monopolo magnético ou as partículas supersimétricas. No 2019 detectou a creación de fotóns a partir doutros fotóns, e con posterioridade, a creación de bosóns W tamén a partir de fotóns, amosando a unión entre electromagnetismo e forza débil a altas enerxías, a máis de seguir comprobando a equivalencia masa-enerxía.
O novo acelerador ten un túnel de 27 km de circunferencia, usando ademais o anterior, máis pequeno, creado para o gran colisor de electróns e positróns (LEP, polas súas siglas en inglés). Os catro detectores principais son ATLAS, CMS, LHCb e ALICE.
Canle de Panamá
A canle de Panamá (en Canal de Panamá) é unha canle de navegación interoceánica de 77,1 quilómetros, localizada en Panamá, no punto máis estreito entre o mar Caribe e o océano Pacífico. Os cortes da canle a través do istmo de Panamá son un conduto clave para o comercio marítimo internacional. Hai esclusas en cada extremo para alzar barcos ata o lago Gatún, un lago artificial creado para reducir a cantidade de traballo de escavación necesaria para a canle, 26 metros sobre o nivel do mar. Inaugurado o 15 de agosto de 1914, tivo un grande efecto na economía mundial ao diminuír a distancia e os tempos da comunicación marítima entre os océanos Atlántico e Pacífico, xa que antes os pasos naturais utilizados entre estes océanos eran o estreito de Magallanes e o cabo de Fornos, situados no extremo austral de Chile, este feito provocou melloras económicas e comerciais durante case todo o século XX.
Gran colisor de hadróns
Funcionamento e expectativas
Para comezos de 2020 tiña recollido 280 Pb (2,8·1017 bytes) de datos, dado orixe a máis de 2700 publicacións científicas, recollido 7500 de millóns de conxuntos de datos no seu WLCG (Worldwide LHC Computing Grid), feito acelerar 300 billóns de protóns (cousa de 1 µg) ou rexistrado uns 40 trillóns de colisións.
Baseado no núcleo de países do CERN, participan nas instalacións outros moitos países, como os EUA. Ten aumentado o número de países colaboradores a rredor de 80, despois de incorporar entre 2010 e 2020 a quince novos colaboradores: Albania, Bangladesh, Costa Rica, Casaquistán, Letonia, Líbano, Mongolia, Nepal, Palestina, Paraguai, Filipinas, Qatar, Sri Lanka, Tailandia e Tunisia.
Canle de Panamá
En 2012, Estados Unidos, China, Chile, Xapón e Corea do Sur foron os cinco principais usuarios da canle.
Gran colisor de hadróns
Participación galega
O Grupo de Física de Altas Enerxías da USC é un colaborador do LHC no seu experimento LHCb.
Canle de Panamá
Introdución
miniatura|220px|Esclusas da Canle. Na súa gran maioría, o tráfico da canle é o que liga a costa atlántica dos Estados Unidos e o oriente asiático, mentres que o tráfico entre Europa e a costa oeste dos Estados Unidos e o Canadá constitúen a segunda rota principal. Porén, outras rexións e países de Centro e Suramérica dependen proporcionalmente moito máis desta vital arteria para mellorar a súa economía e incrementar o comercio.
Dende a súa apertura, a canle proporcionou un servizo de tránsito de calidade a máis de 700.000 barcos. Aínda cando nos últimos anos se produciu un aumento no número e tamaño dos barcos que o transitan, grazas á execución de melloras deseñadas para responder á demanda do tráfico, o tempo medio de permanencia dun barco nas súas augas segue sendo inferior ás 24 horas.
A República de Panamá asumiu a responsabilidade total da administración, funcionamento e mantemento da canle de Panamá o mediodía do 31 de decembro de 1999 (ver Tratado Torrijos-Carter). A entidade gobernamental, denominada Autoridade da Canle de Panamá (ACP), creada pola constitución panameña e regulada pola lei 19 do 11 de xuño de 1997, é a responsable da administración da canle. Conforme esta constitución a canle constitúe un patrimonio inalienable de Panamá, polo cal non pode ser vendido, nin cedido, nin hipotecado, nin, de ningún outro modo, gravado ou alleado. O réxime xurídico que se estableceu para a ACP, ten como obxectivo fundamental preservar as condicións de funcionamento da canle.
Anualmente, invístense arredor de dez millóns de dólares en programas de adestramento do persoal de funcionamento e mantemento. Hai un servizo de reservas de tránsito que lles permite a unha cantidade limitada de naves garantir unha data de tránsito, ata cun ano de anticipación, por medio do pagamento dunha tarifa preferencial.
Descrición
miniatura|Dous barcos panamax cruzando as esclusas de Miraflores A canle de Panamá atópase situada entre o Golfo de Panamá, dentro do Océano Pacífico, e o mar Caribe no Atlántico. A forma sinuosa do istmo de Panamá fai que o percorrido da canle se atravese de sueste (no Pacífico) ao noroeste (no Atlántico). Para evitar toda confusión, as autoridades da canle clasifican os tráficos en dúas categorías: dirección norte (do Pacífico ao Atlántico) e dirección sur (do Atlántico ao Pacífico).
A canle pode acoller barcos de diferentes tamaños, desde iates privados ata grandes naves mercantes. Os grandes barcos que se deseñan tomando a Canle de Panamá como padrón, tomando a restrición de máxima anchura admisible, son chamados Panamax. Un número crecente de naves exceden este tamaño, aos que se lles chama post-Panamax. De media, a viaxe cruzando esta canle para un buque de carga dura unhas nove horas. En 2008, 12.849 naves tomaron a canle, transportando un total de 198 millóns de toneladas de carga.
Arranxamento da Canle
miniatura|220px|A Ponte das Américas é unha ponte con estrada que permite o paso da circulación por encima da Canle de Panamá. Atópase situado na entrada do Pacífico.
A canle consiste en dous lagos artificiais, certo número de canles adaptadas á navegación, canles artificiais e tres conxuntos de esclusas. Un lago artificial suplementario, o lago Alajuela, serve de depósito de acumulación de auga para a canle. O percorrido que faría un barco do océano Pacífico ao Atlántico sería o seguinte:
O tráfico total logo da entrada da canle na costa Pacífica ata a costa Atlántica é de 76,9 km. A máxima amplitude da marea do Pacífico é de 6,55 m ( 3,35 m de marea alta e -3,20 m de marea baixa), o desnivel de Miraflores varía pois de 13,1 m a preamar ata 19,7 m baixamar. A costa Atlántica non excede en 60 cm de amplitude das mareas. O nivel medio do mar na costa Pacífica é de 20 cm máis alto que o da costa Atlántica de media.
A  Baía Limón  da costa Atlántica é un peirao protexido por un dique. Como a súa capacidade non se adapta ao número ou o tamaño dos barcos que utilizan a canle, hai numerosos barcos que amarran fóra da baía. O peirao da costa Pacífica é aberto e atópase protexido pola topografía do golfo.
Esclusas
As partes máis espectaculares da canle son as esclusas. Estas son moi grandes, con 33,53 metros de ancho e 304,8 metros de longo utilizable. A profundidade dispoñible varía, aínda que a profundidade mínima é de 12,55 m dentro da parte sur das esclusas de Pedro Miguel. as dimensións das esclusas son as que determinan a anchura máxima dos barcos, esta medida é chamada Panamax. Todas as esclusas da canle están por pares: formando dúas esclusas en paralelo a cada un dos tres lugares onde se atopan, autorizando o paso das naves nas dúas direccións. No entanto, as grandes naves non poden cruzar rapidamente dentro do Corte Gaillard. Isto fai que na práctica, a regulación do tráfico, sexa alternativa nas dúas direccións. Deste xeito, malia existir alí dúas vías con esclusas, non é posible o paso simultáneo en ambos os sentidos.
Cada cámara entre esclusas pode reencher ata 101.000 metros cúbicos de auga. A auga entra por gravidade grazas ao derramo de auga por uns condutos en cada cámara. Os barcos son axudados por unhas pequenas locomotoras chamadas mulas (nome que se lle dá debido á participación tradicional das mulas na axuda para tirar de barcas) sobre un sistema de raís dispostos sobre os muros das esclusas. As barcas máis pequenas son amarradas e empuxadas á man.
Os Lagos Gatún e Alajuela
O Lago Gatún e a ribeira do Chagres son os compoñentes claves da canle, permitindo ás naves atravesar unha parte importante do istmo. O lago é en si un encoro de auga, que permite ás esclusas funcionar durante a estación seca. A formación do lago e o ancheamento da ribeira efectuáronse grazas á construción da represa Gatún sobre a ribeira do Chagres. O val orixinal do Chagres foi artificialmente inundado. Ademais, aínda quedan troncos semimergullados que poden representar un perigo para as barcas que se aventuran máis aló das vías balizadas. Despois dun século, os troncos de caoba soben aínda á superficie. Existe un pequeno atallo a través do lago, chamado o corte Banana , que é utilizado polos iates e as autoridades da canle co obxectivo de evitar o tráfico importante. Hai moitas illas situadas no Lago Gatún, por exemplo a illa Barro Colorado, onde queda o Instituto tropical de investigación do Smithsonian.
Magnified
Magnified é o segundo álbum da banda estadounidense de rock alternativo Failure, editado o 8 de marzo de 1994 a través do selo Slash Records. Magnified diferenciase enormemente do disco de estrea do grupo, Comfort, ao usar moita distorsión no baixo. De feito é o único álbum, e un dos poucos discos de rock en xeral, onde a meirande parte dos temas están definidos pola liña de baixo en vez de polo traballo das guitarras.
Canle de Panamá
Os Lagos Gatún e Alajuela
O volume de auga utilizado polos barcos ao pasar polas esclusas combinado coas variacións estacionais das precipitacións complican o mantemento do nivel da auga no lago Gatún, con dificultade engadida na estación seca. Un encoro adicional, a toma Madden, foi construído sobre o Chagres, creando o lago Alajuela (tamén coñecido co nome de lago Madden), procurando así unha reserva de auga suplementaria pola canle.
Datos
miniatura|220px|Buque nas esclusas de [[Miraflores, Panamá|Miraflores]] Durante a construción da canle elimináronse máis de 183 millóns de m³ de material orixinalmente escavado que, se se puxese nun tren de plataformas, daría a volta ó mundo catro veces.
Do punto de vista técnico, esta é unha magnífica obra de enxeñaría e un dos maiores logros humanos. Do Atlántico ao Pacífico mide 80 quilómetros de longo; ten unha profundidade de 12,8 metros no Atlántico e de 13,7 metros no Pacífico; o largo é de 91 a 300 metros. Ten dous portos terminais, un en cada océano; tres xogos de esclusas xemelgas: Miraflores, Gatún e Pedro Miguel, e un dos maiores lagos artificiais do mundo: o Gatún, que cobre 425 quilómetros cadrados e formouse por unha represa de terra construída no leito do río Chagres.
O 7 de xaneiro de 1914, o barco-guindastre Alexander La Valle realizou o primeiro tránsito completo pola canle. Porén, non foi senón ata o 15 de agosto dese ano cando o vapor Ancón a inaugurou oficialmente. En 1928, Richard Halliburton nadou a canle, pagando unha peaxe de 0,36 dólares estadounidenses. A súa travesía de 10 días comezou o 14 de agosto e terminou o 23 dese mes. A canle funciona ininterrompidamente, día e noite, dende maio de 1963, cando se instalou un novo alumeado fluorescente no Corte Gaillard ou Culebra y las tres esclusas. En xaneiro de 1999, o buque de carga rodante Sisler conseguiu bater a marca de peaxes, ao pagar 184.114,80 dólares por cruzar a canle. O récord anterior tíñao en 165.235,58 dólares o cruceiro Rhapsody of the Seas, en abril de 1998.
Tráfico
miniatura|220px|Evolución do tráfico pola canle de Panamá (anos 1980 - 2005, texto en francés). A maior parte do tráfico que suca a canle desprázase entre a costa atlántica dos Estados Unidos e o Extremo Oriente, mentres que o tráfico entre Europa e a costa oeste dos Estados Unidos e o Canadá constitúen a segunda ruta principal do comercio da vía acuática. Con todo, outras rexións e países, como os países veciños de Centroamérica e Suramérica, dependen proporcionalmente moito máis desta vital arteria para promover o seu adianto económico e incrementar o comercio.
Os principais produtos que transitan pola canle son: grans, carga en contedores, petróleo e derivados.
Historia
miniatura|220px|A Canle de Panamá en construción.
Primeiras rutas
O istmo de Panamá xa era utilizado polos nativos americanos antes da chegada dos europeos no século XV. Os primeiros exploradores europeos descubriron antigos camiños que atravesaban o istmo, utilizados polas civilizacións precolombianas e os pobos Waunana e Ngäbe.
Etapa española
A historia da Canle de Panamá remóntase aos primeiros exploradores españois en América, xa que a fina franxa de terra, o Istmo de Panamá, constitúe un lugar idóneo onde crear un paso para o transporte marítimo entre o océano Pacífico e o Atlántico. A comezos do século XVI Colón navegaría por Centroamérica buscando unha vía de paso na súa cuarta viaxe e tamén a zona atraería a atención de Hernán Cortés.
En novembro de 1515, o capitán Antonio Tello de Guzmán descubriu unha estrada que atravesaba o istmo desde o golfo de Panamá ata Panamá, preto da cidade abandonada de Nombre de Dios. Esta ruta fora utilizada polos nativos durante séculos e era viable. Foi mellorada e pavimentada polos españois e converteuse no Camiño Real. O camiño foi usado para transportar o ouro a Portobelo e desde alí levalo a España e converteuse na primeira gran ruta do istmo. .
O primeiro navegante portugués Fernão de Magalhães, que navegou en nome do rei de España Carlos I, atoparía un paso entre os dous Océanos, o Estreito de Magallanes, en 1520, pero a viaxe demostrou que o camiño era demasiado perigoso e había, ademais, que navegar case ata o extremo sur do continente americano, polo que existiu a necesidade de atopar unha forma máis fácil de chegar aos Mares do Sur.
Almazul
Almazul é un concello español da provincia de Soria (Castela e León). A súa poboación é de 97 habitantes (INE 2012) e ocupa unha superficie de 67,86 km².
Canle de Panamá
Etapa española
En 1524, o rei Carlos I suxire escavar unha canle nalgún lugar de Panamá que faría que as viaxes a Ecuador e o Perú fosen máis curtos e permitiría que os buques evitasen o Cabo de Fornos e os seus perigos, especialmente para o transporte do ouro. Esa ruta daría os españois unha vantaxe militar sobre o portugueses. Un primeiro proxecto realizouse en 1529, pero a situación política en Europa e o nivel tecnolóxico da época fixérono imposible.
O camiño de Portobelo ao Pacífico tivo os seus primeiros problemas en 1533 e Gaspar de Espinosa recomenda ao rei construír unha nova ruta. O seu plan é construír un camiño desde a cidade de Panamá, estación terminal do Pacífico no Camiño Real e a cidade de Cruces, á beira do río Chagres e a 30 km de Panamá. Unha vez no río Chagres, a carga transpórtase en barcos ata o mar Caribe. O camiño construiose e chamouse o Camiño de Cruces e carreiro das Cruces. Na desembocadura do río Chagres, a pequena vila de Chagres enriquécese e constrúese a fortaleza de San Lorenzo sobre un promontorio con vistas a toda a zona. De Chagres, as cargas transportábanse ao almacén do rei en Portobelo. É aquí onde durante máis de dous séculos se leva a cabo a famosa Feira de Portobello, que consistía en grandes intercambios entre a parte sur do continente (Vicerreinado do Perú) e a Gran coroa Española.
A ruta tivo unha duración de varios centos de anos e ata foi moi utilizada en 1840 como consecuencia da febre do ouro de California.
Uns anos despois, en 1550, outro navegante portugués, Antonio Galvao, pensou que o único xeito de crear un acceso rápido aos Mares do Sur sería un paso artificial e que as únicas localizacións posibles serían: Tehuantepec, Nicaragua, Panamá ou Darién.
O proxecto non se levaría a cabo e, durante o reinado de Filipe II, José de Acosta escribiu en 1590 un informe sobre a dificultade de unir os dous océanos como querían algúns navegantes e exploradores españois: «''Algunhas persoas falaron de escavar este terreo de seis leguas e unir un mar co outro [?]. Iso sería asolagar a terra porque un mar está máis baixo que o outro''». Á marxe destas razóns e outras de índole teolóxico tamén se contemplou que outras potencias marítimas poderían sacar partido da canle. Con Filipe III o proxecto retomou importancia e encargouse un estudo a enxeñeiros holandeses pero o Consello de Indias alertou de que ese proxecto podería supoñer unha exposición dos territorios españois en América. Ata durante o século XVIII mantívose o proxecto, pero a Coroa tiña outras prioridades.
A expedición escocesa
O proxecto Darién é outro intento de establecer unha ruta entre os océanos. En xullo de 1698, cinco buques partiron de Leith (Escocia) a fin de establecer unha colonia en Darién e construír unha ruta para o comercio coa China e o Xapón. Os colonos chegaron en novembro a Darién e chamárona Caledonia. Pero a expedición estivo mal preparada para as condicións adversas que alí atoparon, sufriron as enfermidades locais e a mala organización. Os colonos abandonaron definitivamente Nova Edimburgo, deixando catrocentas tumbas detrás deles.
Intento de Guillerme III
En 1695 William Patterson obtivo o dereito a construír unha canle interoceánica en Darién baixo a bandeira do rei inglés Guillerme III. Con todo, o proxecto desapareceu tan rapidamente como aparecera.
Séculos XIX e XX
A idea da canle permaneceu en suspenso durante un tempo para non reaparecer ata principios do século XIX, despois da viaxe do naturalista prusiano, o barón Alexander von Humboldt, que preparou un proxecto de escavación do istmo entre o Chagres e Panamá. O enxeñeiro Ferdinand de Lesseps presentou, dez anos despois, o seu proxecto de escavación da Canle de Panamá.
Cara ao final do século XIX, os avances tecnolóxicos e as presións comerciais eran tales que a construción dunha canle converteuse nunha proposta viable. Un primeiro intento por parte de Francia fracasou, pero conseguiuse facer unha primeira escavación. Despois do devandito fracaso, asinouse o Tratado Herrán-Hay, entre o goberno colombiano e estadounidense, co obxecto da construción dunha canle transoceánica por Panamá que naqueles anos formaba parte de Colombia. Con todo, o tratado foi rexeitado polo Senado colombiano, situación que empuxou a un grupo de panameños encabezados por José Agustín Arango a establecer un movemento separatista que permitise aos panameños negociar directamente un tratado para a construción da canle cos Estados Unidos. A separación de Panamá de Colombia, levouse a cabo o 3 de novembro de 1903, con apoio dos Estados Unidos. As aspiracións do presidente Theodore Roosevelt e da elite panameña de construír unha canle de Panamá, víronse formalizadas coa firma do Tratado Hay-Bunau Varilla, que permitiu a construción da Canle coa súa inauguración o 15 de agosto de 1914. miniatura|220px|O Presidente Jimmy Carter e o Xeneral Omar Torrijos estreitan as mans logo de asinar os tratados na sede da OEA. A Canle atópase en funcionamento en mans panameñas, por medio dos Tratados Torrijos-Carter, asinado o 7 de setembro de 1977, en Washingthon, polo presidente dos Estados Unidos Jimmy Carter e o xeneral panameño Omar Torrijos Herrera, que acababa co termo "perpetuidade" do antigo Tratado Hay-Bunau Varilla e que entraba en vixencia o 31 de decembro de 1999, ás 12:00 P.M; data no que foi recibido pola ex-Presidenta Mireya Moscoso de mans do ex-Presidente estadounidense Jimmy Carter.
O ferrocarril
No século XIX, ponse de manifesto que o camiño das Cruces xa non é suficiente, necesitábase un sistema máis rápido e menos custoso para o transporte polo istmo. Dada a dificultade de construír unha canle, un ferrocarril pareceu ser a solución ideal.
Os estudos iniciáronse en 1827. Propuxéronse varios proxectos e buscouse diñeiro. A mediados de século aparecen outros factores que alentaron o proxecto: a anexión de California polos EE.UU. en 1848 e o desprazamento de colonos á costa oeste, cada vez en maior número, fai aumentar a demanda dunha ruta rápida entre os océanos. A febre do ouro en California tamén fai que aumenten aínda máis os desprazamentos de colonos cara ao oeste.
O ferrocarril de Panamá construíuse a través do istmo entre 1850 e 1855, con 75 km de longo, desde Colón na costa atlántica ata Panamá no Pacífico. O proxecto representa unha obra mestra da enxeñaría da súa época, realizado en condicións moi difíciles: estímase que máis de 12.000 persoas morreron na súa construción, a maioría de cólera e malaria.
Ata a apertura da canle, o ferrocarril transportou o maior volume de carga (minerais, materiais etc) por unidade de lonxitude de todas as vías férreas no mundo. A existencia do ferrocarril foi un factor clave na selección de Panamá para a construción da canle.
O proxecto francés
A idea de construír unha canle a través de Centroamérica foi suxerida de novo por un científico alemán, Alexander von Humboldt, dando lugar a un renovado interese a principios do século XIX. En 1819, o goberno español autoriza a construción dunha canle e a creación dunha compañía para construílo.
A República de Nova Granada, actual Colombia, deu en 1839 unha concesión por primeira vez a unha empresa francesa, para establecer unha liña de comunicación desde a cidade de Panamá a calquera punto da costa atlántica. Francia realizou estudos de campo e os resultados foron suficientemente positivos para que o primeiro ministro francés Guizot, enviase a un oficial, Napoleón Garella, para constatar ese optimismo. O oficial non atopou nada sobre o terreo que puidese confirmar tal optimismo, máis ben ao contrario, destacou a dificultade da empresa, o que impulsou ao goberno francés a desinteresarse pola canle, renunciando a empresa.
miniatura|300px|dereita|Mapa alemán de 1888 que mostra a ruta proposta para a Canle de Panamá e a ruta alternativa da canle de Nicaragua. O proxecto estivo no aire durante algún tempo. Entre 1850 e 1875 levaron a cabo moitos estudos, o que levou á conclusión de que os dous camiños máis favorables eran: a través de Panamá (entón parte de Colombia) e a través de Nicaragua. Unha terceira opción era construír unha ruta a través do istmo de Tehuantepec en México.
En maio de 1879, o francés Ferdinand de Lesseps que completara a escavación da canle de Suez, presenta na Sociedade de xeografía de París o seu proxecto de canle interoceánica sen esclusas, que debía conectar o océano Atlántico co océano Pacífico polo Istmo de Panamá. O proxecto de Lesseps aceptouse e compraron os dereitos para a concesión por dez millóns de francos. O custo das obras estimouse en 600 millóns de francos, e fundouse unha empresa, a Compagnie universelle du canal interocéanique de Panama, que recadou os fondos necesarios para dirixir o proxecto. O 30 de decembro de 1879 Ferdinand de Lesseps chegou a Panamá coa súa familia e algún tempo despois foi a Nova York, onde foi recibido con cortesía, pero os líderes de Estados Unidos non lle ocultaron que se oporían, por todos os medios, ao seu emprendemento.
As obras comezaron en 1881, enfrontándose a varios retos: o terreo accidentado, as epidemias de malaria e febre amarela coa elevada mortalidade entre o persoal etc. A obra atrasouse, e Lesseps fixo un chamamento aos pequenos investidores a través de homes de negocios como o Barón de Reinach e Cornelio Herz, que non dubidaron en subornar á prensa, aos ministros e parlamentarios corruptos para obter financiamento público. O caso descubriuse e conduciu ao escándalo de Panamá, mentres que Gustave Eiffel, consultado sobre o proxecto, puxo en cuestión o seu deseño e chegou á conclusión de que a canle debía incluír esclusas para adaptarse ao relevo da rexión. Esta decisión tomouse particularmente porque o macizo da Culebra era o principal obstáculo na ruta da canle. miniatura|dereita|220px|Traballos no macizo da Culebra en 1907 Ferdinand de Lesseps elixiu inicialmente a opción dunha canle a nivel como o fixo co canle de Suez, con todo, facer un proxecto deste tipo en Panamá significaba ter que pasar polo macizo da Culebra e xa que logo, verse obrigados a escavar unha moi profunda trincheira nun campo formado por diferentes capas.
Outro problema produciuse en setembro de 1882, cando un terremoto sacudiu o istmo e tívose que interromper os traballos e o tráfico dos ferrocarrís durante algún tempo. Este acontecemento levou a unha baixada da cotización das accións da compañía na bolsa de París.
Caída en quebra o 4 de febreiro de 1889, a compañía de Lesseps foi asumida polo enxeñeiro xefe da obra de construción da canle, Philippe-Jean Bunau-Varilla, que estaba levando a cabo novos traballos segundo o proxecto de Eiffel. Sen apoio financeiro, Bunau-Varilla diríxese ao goberno dos EE.UU., ao que decide ceder os dereitos de explotación e construción da Canle de Panamá e o control da zona en torno desta. O Tratado Hay-Bunau-Varilla validou esta operación e asinouse o 18 de novembro de 1903, logo da revolta que provocou a separación de Panamá de Colombia.
Administración dos Estados Unidos e cesión a Panamá
800px|miniatura|centro|Construción de esclusas na canle en 1913 miniatura|220px|Maqueta da Draga Corozal, que participou na construción da Canle desde 1912, exposta no Museo da Canle. A nova república de Panamá, representada por Bunau-Varilla, concede a EE.UU. os dereitos a perpetuidade da canle e unha ampla zona de 8 quilómetros a cada lado do mesmo a cambio dunha suma de 10 millóns de dólares e unha renda anual de 250 000 dólares..
O 7 de xaneiro de 1914, o guindastre flotante Alexander La Valle realizou o primeiro tránsito completo pola Canle. Con todo, non foi senón ata o 15 de agosto de 1914 cando o vapor Ancón inaugurou oficialmente a Canle de Panamá. A canle iniciou operacións as 24 horas do día en maio de 1963 coa instalación dunha nova iluminación fluorescente no corte Gaillard ou corte Culebra e nas tres esclusas.
O Tratado Hay-Bunau-Varilla, con todo, é moi contestado nas décadas seguintes. Panamá desexa recuperar o control da Zona da Canle. As negociacións iniciáronse en 1970 entre o goberno dos EE.UU. e as autoridades panameñas. O 7 de setembro de 1977 o Presidente Jimmy Carter e o Xefe de Goberno de Panamá Omar Torrijos asinaron o Tratado Torrijos-Carter, que daba a Panamá o control completo da canle o 31 de decembro de 1999.
A canle está actualmente administrada pola Autoridade da Canle de Panamá.
Cronoloxía ata 1999
miniatura|220px|Esclusas de Miraflores
Administración
miniatura|220px|Sede administrativa da Canle de Panamá en [[Balboa, Panamá|Balboa, Panamá]] A República de Panamá asumiu a responsabilidade total pola administración, funcionamento e mantemento da Canle de Panamá ao mediodía do 31 de decembro de 1999. A entidade gobernamental, denominada a Autoridade da Canle de Panamá (ACP), creada pola Constitución Política da República de Panamá e organizada pola Lei 19 do 11 de xuño de 1997 é a responsable da administración da canle.
Segundo a constitución de Panamá a canle constitúe un patrimonio inalienable da nación, polo cal non pode ser vendido, nin cedido, nin hipotecado, nin de ningún outro modo gravado ou traspasado. O réxime xurídico que se estableceu para a ACP ten como obxectivo fundamental o preservar as condicións de funcionamento da Canle de Panamá.
Anualmente invístense ao redor de dez millóns de dólares en programas de adestramento ao persoal sobre o funcionamento e mantemento da Canle.
Peaxes
A maior peaxe normal pagada por transitar a canle foi de US$317.142, pagado o 7 de maio de 2008 polo cargueiro MSC Fabienne O récord anterior era do cruceiro Norwegian Pearl, da compañía Norwegian Cruise Line, que pagaría US$313.000 o 7 de outubro de 2007. O récord da peaxe máis baixo foi establecido en 1928 por Richard Halliburton, que nadou a Canle pagando unha peaxe de só US$0,36. A súa travesía de 10 días comezou o 14 de agosto e terminou o 23 do mesmo mes. A tarifa de peaxe media é de ao redor de US$54.000.
Co propósito de mellorar a calidade do servizo ofrecido aos seus clientes, e debido ao conxestionamento que está sufrindo a canle ata que se complete a ampliación en 2014, a Autoridade da Canle de Panamá implantou un servizo de reservas, que ofrece cotas de tránsito para un máximo de 24 navíos por día que desexen garantir unha data de tránsito e unha travesía de 18 horas ou menos. As cotas de reserva están dispoñibles vía Internet ata cun ano de anticipación, e o interesado debe pagar unha tarifa preferencial ademais da peaxe normal. Tamén está dispoñible a cota número 25 que se asigna por poxa ao mellor ofertante. O récord da maior tarifa pagada mediante o sistema de reserva de cotas e poxas da Canle de Panamá é de US$220.300 e ocorreu o 24 de agosto de 2006. O cliente foi o tanqueiro Panamax Erikoussa, que evitou unha fila de 90 navíos que se formou debido a traballos de mantemento na esclusa de Gatún, evitando así unha demora de sete días. A tarifa de reserva normal seria de apenas US$13.400.
Infraestrutura
miniatura|220px|Esclusas de Gatun na Canle.
Do punto de vista técnico, a Canle de Panamá é un dos maiores logros da enxeñaría moderna. Do Atlántico ao Pacífico mide 80 quilómetros de longo; ten unha profundidade de 12,8 metros no Atlántico e de 13,7 metros no Pacífico; o ancho é de 91 a 300 metros. Posúe dous portos terminais, un en cada océano; tres xogos de esclusas xemelgas, Miraflores, Gatún e Pedro Miguel, e un dos maiores lagos artificiais do mundo, o Gatún, que cobre 425 quilómetros cadrados e formouse por unha represa de terra construída a través da canle do río Chagres.
Ampliación
miniatura|Vista conceptual do terceiro xogo de esclusas neste momento en construción.
O 24 de abril de 2006, o expresidente Martín Torrijos Espino anunciou formalmente a proposta da ampliación da Canle de Panamá, mediante a construción dun terceiro xogo de esclusas e a ampliación da canle de navegación. Este proxecto baséase na construción de novas esclusas, unha no lado Atlántico e outra no lado do Pacífico, para permitir o paso de buques tamaño Post-Panamax, os cales, dado que superan o tamaño Panamax, hoxe en día non poden navegar pola vía interoceánica. O custo aproximado desta operación segundo a Autoridade da Canle de Panamá (ACP) será de 5.250 millóns de dólares.
Recentes adaptacións ao regulamento interno da ACP e da Autoridade Nacional do Ambiente de Panamá (ANAM) eliminan barreiras burocráticas en miras ao proxecto de construción dun terceiro xogo de esclusas.
O futuro deste proxecto decidiuse mediante un referendo nacional, o cal foi anunciado o 24 de xullo de 2006 polo presidente Martín Torrijos e que se levou a cabo o 22 de outubro de 2006. Os resultados do referendo outorgaron un 76,83% dos votos a favor do proxecto de ampliación e o 21,76% en contra.
As obras de ampliación da canle de Panamá deron inicio o luns 3 de setembro de 2007, coa detonación do cerro Cartagena situado ás ribeiras da canle. Pretendíase inaugurar as novas esclusas o 15 de agosto de 2014, data en que se conmemorará o primeiro centenario da canle de Panamá, aínda que unha crise xurdida por sobrecustos entre o consorcio Grupos Unidos pola Canle e a Autoridade da Canle de Panamá, atrasou seriamente os traballos de modo que a ampliación da Canle de Panamá foi finalmente inaugurada o 26 de xuño de 2016.
Prácticos honorarios
miniatura|O cargueiro Hammonia Berolina de bandeira [[liberiana cruzando a canle de Panamá á altura das esclusas de Miraflores.]] Durante os últimos cen anos, a Autoridade da Canle de Panamá designou algúns Prácticos Honorarios. O máis recente destes foi o comodoro Ronald Warwick, que nun tempo foi capitán do RMS Queen Mary 2, que atravesou a canle sendo capitán máis de 50 veces. Anteriormente foino o capitán Raffaele Minotauro, Comandante Superior de buques, da histórica compañía italiana de navegación gobernamental, coñecida no mundo marítimo como a "Italian Line".
Araucaria australiana
A araucaria australiana ou piñeiro bunia (Araucaria bidwillii), é unha árbore sempreverde conífera no xénero Araucaria, da familia Araucariaceae. É nativa do sueste de Queensland con dúas poboacións separadas no norte do trópico de Queensland, e moitos excelentes exemplares plantados en Nova Gales do Sur. Medra até 50 m de alto.
É o último sobrevivente da sección Bunya do xénero Araucaria. Esta sección era diversa e estendida durante o mesozoico con algunhas especies tendo unha morfoloxía do cono similar a A. bidwillii, que apareceu durante o xurásico. Fósiles da sección Bunya atopáronse en América do Sur e Europa.
É menos frecuente que outras araucarias coma ornamental, aínda que si o atopamos nalgúns xardíns de Galicia.
Distribución
A. bidwillii ten unha distribución limitada dentro de Australia e, parte da razón para os sitios restantes, foi a deseca de Australia coa perda do bosque chuvioso e a pobre dispersión da semente. Os locais remanentes das Montañas Bunya, a área de Jimna e o monte Lewis teñen diversidade xenética.
Ecoloxía
Aínda que no se teñen reportado axentes espalladores das sementes de A. bidwillii, sábese que varias especies de macrópodos e ratas son predadores das sementes e tubérculos. Rattus fuscipes almacena as sementes de bunia favorecendo a xerminación nas zonas altas dos cordais. Trichosurus spp ( or exemplo Trichosurus caninus) transporta tamén as sementes.. A. bidwillii ten unha semente de xerminación rara e criptoxeal, desenvolvendo un tubérculo do que despois sae unha raíz aérea. O desenvolvemento da semente dese xeito ocorre durante varios anos, suxestionándose coma estratexia para evitar os lumes. Esta xerminación é un dos principais problemas na silvicultura da especie. A explotación madeireira tamén influíu na diminución da superficie arborada. Hoxe a maioría das poboacións están protexidas en reservas formais e parques nacionais.
Os conos miden 20–35 cm de diámetro, e se desintegran cando maduran para ceibar as grandes sementes (3–4 cm).
Significado cultural
A. bidwillii foi unha árbore sagrada para os pobos aborixes. O nome vernáculo é bunya ou bunya-bunya, derivado do nome usado polos aborixes australianos; chámaselle a miúdo piñeiro bunia. As sementes son comestíbeis, semellantes aos piñóns, e foron unha importante fonte de alimento para os pobos aborixes australianos; os arboredos eran con frecuencia de certas propiedades tribais. As sementes comínase crúas ou cociñadas. Tradicionalmente moíanse até facer unhas papas coa que se acostumaba facer pan. A madeira é da cor do leite e doada de traballar. É excelente para traballo interiores, coma chans, mistos, vasoiras etc.
Cultivo
miniatura|Un par de plantiñas de bunia amosando o cambio de cor das follas. Os [[cotiledóns son hipoxeais, fincan por baixo do chan.]]
As noces de bunia tardan en xermolaren. As primeiras follas forman unha roseta e son de cor café escuras. As follas tórnanse verdes unha vez que o primeiro sistema ramificado do talo se desenvolve. A diferenza das follas maduras, as novas son relativamente suaves. A medida que as follas madurecen fanse duras e afiadas. Unha vez establecidas as bunias son moi resistentes ao frío e poden ser cultivadas tan ao sur como Hobart en Australia (42° S) e Christchurch en Nova Zelandia (43° S) e tan ao norte como Sacramento, no norte do estado de California (38° N).
Árbores senlleiras en Galiza
A araucaria de Carballeira, en Pontevedra figura no Catálogo de Árbores Senlleiras de Galicia.
2 de agosto
O 2 de agosto é o 214º día do ano do calendario gregoriano e o 215º nos anos bisestos. Quedan 151 días para finalizar o ano.
Nacementos
miniatura|100px|Zeca Afonso.
Outros
Os 366 días do ano
O Petón, Berdoias, Vimianzo
O Petón é un lugar da parroquia do Berdoias no concello coruñés de Vimianzo na Comarca da Terra de Soneira. Tiña 30 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 15 homes e 15 mulleres.
Peso chileno
Este primeiro peso mantívose como a moeda de curso legal en Chile ata o 31 de decembro de 1959, cando foi substituído polo escudo. Posteriormente, o Decreto lei 1123 de 1975 reintroduciu o peso como unidade monetaria nacional a partir do 29 de setembro dese ano, cunha taxa de conversión dun peso chileno novo por cada mil escudos. A subdivisión en centavos mantívose ata o 1 de xaneiro de 1984, cando a contabilidade se empezou a levar unicamente en pesos enteiros, eliminando os centavos.
Historicamente, o peso chileno cuñouse na Casa da Moeda de Chile (1743) e a súa emisión está regulada polo Banco Central de Chile (1925).
Primeiro peso (1817-1960)
miniatura|Primeira moeda chilena, coñecida como "[[peso Independente" (1817).]] A adopción do peso en substitución do real colonial remóntase ao ano da independencia de Chile, 1818, aínda que os primeiros exemplares do coñecido como "peso Independente" xa foran cuñados o ano anterior. No entanto, neste período da denominada Patria Nueva o incipiente sistema monetario chileno mantivo a súa base no da metrópole, polo que a moeda de prata de oito reais españois ("real de oito") era equivalente a un peso chileno, en tanto que a moeda de ouro española dun escudo equivalía a dous pesos chilenos. Esta situación mantívose ata 1851, cando se adoptou o sistema decimal, polo que o peso quedou dividido en 10 décimos ou 100 centavos. miniatura|[[Papel moeda|Billete de 5 pesos chilenos de 1877]] miniatura|Tarxeta postal coas moedas do peso chileno en circulación a principios do [[século XX]] Naquel mesmo 1851, o peso chileno equiparouse en valor aos 5 francos franceses (22,5 gramos de prata pura). Porén, as moedas de ouro emitíronse cun estándar diferente ao francés, cun peso chileno de 1,37 gramos de ouro, en tanto que os cinco francos franceses tiñan 1,45 gramos. En 1885 adoptouse o padrón ouro e o valor do peso chileno pasou a vincularse á libra esterlina, cunha taxa de 131⁄3 pesos por cada libra (1 peso = 1 xilins e 6 peniques). Esta taxa reduciuse en 1926 a 40 pesos por libra (1 peso = 6 peniques).
O padrón ouro foi suspendido en 1932 e o valor do peso chileno incrementou a súa caída con respecto á década anterior. En 1955, como consecuencia da inflación, dispúxose que todas as obrigas se pagasen en pesos enteiros, sen centavos. No contexto dunha política de saneamento da economía chilena e de control inflacionario emprendida polo Goberno de Jorge Alessandri, o 1 de xaneiro de 1960 o peso foi substituído polo escudo (Eº), cunha taxa de conversión de 1.000 pesos por un escudo.
José Eiroa Mosquera
José Ricardo Eiroa Mosquera, nado en Ferrol cara a 1907 e finado no mesmo concello o 9 de novembro de 1937, foi un político e xornalista galego.
Traxectoria
Empregado da Constructora Naval. Foi presidente do Partido Republicano Radical Socialista de Ferrol. Colaborou en El Pueblo Gallego e dirixiu o semanario Renovación. Foi secretario de Unión Republicana de Ferrol e asistiu ao Congreso do partido celebrado en Madrid en outubro de 1935. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 agochouse na casa do seu sogro. Descuberto en marzo de 1937, foi detido e xulgado en Ferrol por rebelión militar con Alfonso de Cal Fernández, sendo condenado á pena de morte. Foi executado en Ferrol no Arsenal o 9 de novembro de 1937.
Peso chileno
Segundo peso (desde 1975)
A hiperinflación existente durante o Goberno de Salvador Allende, que chegou a cifras de arredor do 700 %, foi unha das principais causas da crise económica que tivo que afrontar a súa Administración. Logo do golpe de Estado que provocou o derrocamento de Allende en 1973, unha das reformas económicas establecidas pola ditadura de Pinochet foi a reconversión ao peso chileno. Deste xeito, o 29 de setembro de 1975, estableceuse un cambio de 1.000 escudos por un peso chileno novo mediante o Decreto lei 1123, publicado o 4 de agosto dese mesmo ano.
As primeiras moedas emitidas baixo o novo sistema foron as de 1, 5, 10, 50 centavos, e 1 peso; máis tarde engadíronselles os valores de 5 e 10 pesos. As moedas con denominacións en centavos tiveron unha emisión limitada por mor das crecentes desvalorizacións que ocorreron durante a década de 1980. miniatura|Equivalencias entre o peso chileno e o [[Dólar estadounidense|dólar (1975-2011) ]] Entre 1979 e 1982, a taxa de cambio mantívose fixa en 39 pesos por dólar estadounidense; así e todo, a presión inflacionaria fixo que a economía non puidese aturar esa fixación e en 1982 comezou a desvalorizarse paseniño a moeda nacional. Xa en 1984, o seu prezo estaba a 100 pesos por dólar.
Cara á década de 1990, a inflación fixo desaparecer tanto as moedas de centavos como os billetes de 5, 10, 50 e 100 pesos, substituídos por moedas. A finais desa década xurdiron, ademais, o billete de 2.000 e o de 20.000 pesos, xunto cunha moeda de 500 pesos, que eliminou o billete da mesma denominación. Cambios posteriores nos billetes permitiron a introdución de símbolos para o seu recoñecemento por persoas con deficiencias visuais e incorporaron billetes de polímero, en substitución do papel, para os billetes de 1.000, 2.000 e 5.000.
Moedas
Todas as moedas cuñadas a partir de 1975, cando se adoptou novamente o peso como moeda nacional, teñen validez no país. As súas denominacións e os seus deseños cambiaron ao longo do tempo: inicialmente, só se emitiron moedas de 1, 5, 10 e 50 centavos, e de 1 peso; posteriormente, deixaron de emitirse os centavos e engadíronse as moedas de 5, 10, 50, 100 e 500 pesos, en substitución dos billetes de iguais denominacións. A moeda de 500 pesos foi a primeira moeda bimetálica producida no país. En 2009 presentouse un proxecto para crear moedas de 20 e de 200 pesos, pero foi rexeitado.
O 26 de abril de 2016, o Banco Central propúxolle ao Ministerio de Facenda o envío dun proxecto ao Congreso para eliminar as moedas de 1 e de 5 pesos debido ao pouco uso e ao seu alto custo de fabricación. O 2 de maio seguinte presentóuselle á presidenta Michelle Bachelet un proxecto para unha nova familia de moedas, que entraría en circulación no segundo semestre de 2017. En agosto dese ano, o Congreso tramitou un proxecto de lei que incluíu a eliminación das moedas de 1 e de 5 pesos. Desde o 1 de novembro de 2017, o Banco Central deixou de emitir esas moedas e entrou en vixencia o arredondamento para os pagamentos en efectivo.
O 10 de outubro de 2018 o Banco Central anunciou o inicio da retirada da circulación das antigas moedas de 100 pesos, cuñadas entre 1981 e 2000; porén, seguen vixentes como medio de pagamento e a medida implica principalmente a retirada da moeda por parte das institucións financeiras para diminuír a súa convivencia coas moedas actualmente en produción.
En febreiro de 2010, descubriuse que parte da produción de moedas de 50 pesos fabricadas pola Casa de Moeda en 2008 tiña a lenda REPÚBLICA DE CHIIE (sic) en lugar de REPÚBLICA DE CHILE no anverso. Isto, sumado a problemas anteriores de xestión, custoulle o posto a Gregorio Íñiguez, xerente xeral da entidade.
Billetes
==== Series entre 1975 e 2009 ==== Ao se reinstaurar o peso como moeda oficial en 1975, introducíronse novos billetes de 5 e de 10 pesos (como consecuencia da inflación, o ano seguinte substuíronse por moedas equivalentes), ademais dos de 50 e de 100 pesos. Nos anos posteriores, estes últimos tamén foron substituídos por moedas e apareceron os billetes de 500, 1.000 e 5.000 pesos. A finais da década de 1980 imprimíronse unicamente billetes de 500, 1.000, 5.000 e 10.000 pesos (este último introducido en 1989).
En 1997 entrou en circulación o billete de 2.000 pesos e o ano seguinte o de 20.000 pesos. Dous anos despois deixou de circular o de 500 pesos, substituído por unha moeda. Durante 2009, os billetes en produción eran os de 1.000, 2.000, 5.000, 10.000 e 20.000 pesos e nese ano comezou a introdución dunha nova serie de billetes. No principio da década de 2020, moitos destes billetes seguen en circulación, aínda que é cada vez menos frecuente atopalos. Os billetes con denominacións menores a 1.000 pesos non están en circulación, aínda que seguen a ser legalmente válidos en todo o país e manteñen o seu valor nominal orixinal.
Serie Bicentenario (desde 2009)
dereita|miniatura|Presentación do novo billete de 5.000 pesos, en setembro de 2009.