cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Francisco Javier Díaz Fernández
Traxectoria
Continuou emprestando servicios nas forzas independentes que operan na provincia Oriental contra as tropas de Artigas, servindo ás ordes do Xeneral San Martín en Mendoza, co emprego de capitán de artillería, cargo que lle conferiran por despacho o 31 de marzo daquel ano, sendo destinado a comandar a compañía de artillería cívica de San Juan, composta de 80 homes, ao que el se sumou o 30 de setembro, por orde de San Martín, a responsabilidade de fortificar a cidade de San Juan, o que efectuou coa súa recoñecida destreza, construíndo unha magnífica liña de trincheiras e foso, que non serían demolidas ata o ano 1917. Ese sagaz medida precautoria foi dada ao xeneral en xefe, polo xuízoso temro dunha contraofensiva das forzas realistas a través da cordilleira andina.
Listo ao fin o exército dos Andes para iniciar a campaña emancipadora de Chile, o capitán Díaz participaba na mesma, formando parte do reximento de artillería, asistindo en tal carácter á batalla de Chacabuco o 12 de febreiro de 1817. Integrando a división das tres armas, que as ordes do coronel José Gregorio de las Heras, foi destacado ao Sur de Chile, para aniquilar as tropas realistas alí concentradas. Este xefe dispuxo a instalación da súa división nas alturas do cerro Gavilán, fortificándose nela e construinfdo un reducto no centro da posición, que guarneceu cun canón e un obús, a cargo de Díaz, desde o cal batía un areal que se extendía ao S. e L. da Concepción. Tomou parte no combate de Curapaligüe o 4 de abril, así como tamén nas columnas que atacaron a parza de Talcahuano na xornada do 6 de decembro de 1817. Desde o 31 de maio deste ano, Díaz estaba ao mando da primeira Compañía do Terceiro batallón de Artillería.çAtopouse na acción de Cancha Rayada o 19 de marzo de 1818 e na batalla de Maipú do 5 de abril de 1818, que asegurou a independencia de Chile. Nesta soada batalla, Díaz actuou como axudante do xeneral González Balcarce, substituto de San Martín, e polo seu destacado comportamento naquela, ascendérono a Saraxento maior garduado de artillería, con antigüidade do 15 de abril.
Pouco despois, o ilustre mariño Manuel Blanco Encalada, recibiu encargo do Goberno chileno de organizar unha escuadra co fin de disputar o dominio do mar aos españois. Esta constituíuse co navío "San Martín", a Fragata "Lautaro", a corveta "Chacabuco" e os bergantíns "Araucano" e "Pueyrredón". A Díaz encomendáronlle o mando da Chacabuco, quizais tendo en conta os seus estudios navais. Esta corveta estaba provista de 20 canóns e levaba 151 homes como tripulación.
Díaz capturou as fragats españolas "Rosalía" e "carlota", pertencente ao convoi antes citado, e conduciunas a Valparaíso o 22 de novembro de 1818. Esta data desdi claramente a opinión referida de Carranza.
Caídos en 1820 o Congreso e o Director Supremo das Provincias Unidas do Río da Prata, o xeneral san Martín estimou que rematara o mandato que lle conferiran aquelas autoridades, e así o fixo saber aos seus oficiais, reunidos en Rancagua o 2 de abril daquel ano., quen consideraron que non había razón algunha para tal renuncia, "quedando de conseguinte sentado como base e principio, que a autoridade que recibiu o Sr. Xeneral para facer a guerra aos españois e adiantar a felicidade do país, non caducara, nin pode caducar, porque a súa orixe que é a saúde do pobo, é inmundable. Nesta intelixencia, se por algún accidente ou circunstancia inesperada faltase por morte, ou enfermidade o actual debe seguirlle na sucesión do mando ao xefe que continúe no seguinte inmediato garo do mesmo exército dos Andes".
Francisco javier Díaz é o segundo en asinar esta histórica de Rancagua. Autorizábana "un oficial máis antigo de cada clase en todos os corpos e todos os SS.xefes".
O 6 de marzo de 1820 recibía Díaz a efectividade do seu emprego no terceiro Batallón de Artillería dos Andes. Mais xa non puido tomar parte na campaña do Perú, permanecendo en Chile, onde o retivo o seu estado de saúde, gravemente afectada a consecuencia das "fatigas e penalidades das súas longas camapñas", segundo asegura o seu fillo, o xeneral César Díaz. Solicitou e obtivo o seu pase ao exército de Chile, no que se conservou ata a súa morte, ocorrida en Santiago de Chile en agosto de 1822. Pillado afirma Díaz retirarase do exército un ano antes do seu falecemento.
O xeneral Miller, nas súas "Memorias" refírese a Díaz dicindo que non só combateu aos seus compatriotas de orixe, senón a algún americano que non lle agradecía debidamente o seu concurso. Fachendoso da súa condición de galego de nacemento, desafiou tres veces ao capitán Juan Apóstol Martínez, acérremo inimigo dos españois por chamolo Gayego, con afán de lle rebaixalo, resultando os dous feridos, ata que "finalmente conviñeron en que Apóstol non volvería ofendelo na súa presencia".
O Campo, Santalla de Paradela, Paradela
O Campo é un lugar da parroquia de Santalla de Paradela no concello lucense de Paradela, na comarca de Sarria.
Francisco Javier Díaz Fernández
Traxectoria
Pertencían a esta familia destacadas persoalidades. Ademais do seu irmán Antonio, xeneral e ministro do Uruguai, cóntanse o coronel Osorio, marido da súa irmá Manuela; o xeneral Enrique Martínez, o seu cuñado; os xenerais o colombiano Madrid e Félix Olazábal, tamén emparentados con el; o tenente coronel Videla, chileno, casado coa súa filla maior, e o xeneral arxentino José María Bustillo, casado cunha das súas fillas menores. Da súa esposa Dona Feliciana Martínez, que acompañou ao seu marido en todas as camapñas, tivo fillos tan sobresalientes como o seu fillo maior o xeneral César Díaz; o tenente coronel Adrián Díaz; o alférez arxentino Félix Díaz, que morreu na guerra co Paraguai; o seu bisneto o mariño arxentino Luis Pillado, fillo do notable historiador e novelista arxentino José Antonio Pillado. É curios facer notar no que se refire aos seus fillos que dous naceron en Montevideo, dous en Santiago de Chile, un en Mendoza e o outro en Bos Aires, tres homes e tres mulleres.
Deu os seus fillos a América, sen ter en conta as súas nacionalidades, do mesmo xeito que lle deu ao novo continente a súa vida, a súa espada, a súa capacidade e saber, o mellor que lle podía dar un soldado da liberdade como foi este magnífico galego chamado Francisco Javier Díaz Fernández. , eminente figura galega que tanto había de abrollar na historia uruguaia. Nesta capital, Francisco J.Díaz contareu matrimonio o día 13 de febreiro de 1810 e na Igrexa Matriz montevideana, con Feliciana Martínez, viúva de Juan José de las Cagigas, tenente de fragata, e filla do tenente coronel de dragóns D.José Martínez e Dna. María de los Ángeles Dicidio e Zamudio.==Véxase
As Cepadas, Santalla de Paradela, Paradela
As Cepadas é un lugar da parroquia de Santalla de Paradela no concello lucense de Paradela, na comarca de Sarria.
Toponimia
Segundo Nicandro Ares Cepadas semella plural de cepada, columna que sostén a cámara do hórreo, do latín.
Armstrong Siddeley Sapphire
O Armstrong Siddeley Sapphire é un motor turborreactor británico producido por Armstrong Siddeley nos anos 50. Foi o derradeiro desenvolvemento do traballo que comezara como o Metrovick F.2 en 1940, evolucionando cara a un deseño de fluxo axial cunha cámara de combustión anular que desenvolvía máis de 49 kN. Equipou ás primeiras versións dos Hawker Hunter e Handley Page Victor, e a todos os Gloster Javelin. Tamén foi fabricado baixo licenza nos Estados Unidos por Wright Aeronautical como o J65, impulsando a varios deseños estadounidenses. O principal competidor do Sapphire foi o Rolls-Royce Avon.
Deseño e desenvolvemento
A evolución do deseño do Sapphire comezou en Metropolitan-Vickers (Metrovick) en 1943 como un derivado do proxecto F.2. Co F.2 acadando en voo uns 7 100 N, Metrovick cambiou a produción a deseños máis grandes, tanto un F.2 ampliado coñecido como o Beryl, como o moito máis grande F.9 Sapphire. Os nomes escolléronse tras unha decisión de usar xemas para futuros nomes de motores. O Beryl finalmente desenvolveu 18 kN de pulo, pero o único proxecto que o seleccionou, o Saunders-Roe SR.A/1, foi cancelado. O Ministerio de Abastecemento designou ao F.9 como MVSa.1.
En 1948 Metrovick saíu da industria dos motores a reacción. Armstrong Siddeley, que xa tiña un desenvolvemento de turbina propio, o ASX, fíxose cargo do MVSa.1, agora chamado ASSa.1.
Tras un redeseño xurdiu como o ASSa.2. En decembro de 1949 o ASSa.2 completou unha proba de aceptación a 32 800 N. O seu competidor, o Avon Ra.3, tiña un pulo de 29 000 N nesa época. Varias compañía amosaron interese no Sapphire, e considerouse o motor principal ou de respaldo para moitos deseños británicos de finais dos 40 e principios dos 50.
O ASSa.5 con 33 000 N de pulo usouse só no English Electric P.1A, prototipo do Lightning. Instalouse unha tobeira simple fixa con posqueimador para ampliar o límite de rendemento para as probas de estabilidade e control dende aproximadamente Mach 1,1 ata máis aló de Mach 1,5. Versións futuras do Lightning equipáronse co Avon.
O ASSa.6 de 37 000 N usouse nos Gloster Javelin FAW Mk.1, Hawker Hunter F.Mk.2 e F.Mk.5, e no prototipo do Sud Ouest SO 4050 Vautour. O ASSa.7 de maior pulo, 49 kN, foi o primeiro motor británico en ser cualificado por riba dos 44 kN e equipou aos Gloster Javelin FAW Mk.7, Handley Page Victor B.Mk.1 e a un prototipo do cazabombardeiro suízo FFA P-16.
O compresor do Sapphire funcionaba ben, sen sobretensións, en todo o seu rango de RPM sen a necesidade de álabes guía de entrada variables (VIGV) ou purga. Porén, as primeiras etapas do compresor sofrían de fatiga debido á parada rotatoria a baixas RPM e tiveron que incorporarses varios arranxos, como arames de amarre. Curtiss-Wright introduciu ramplas variables no Wright J65 na entrada do compresor para evitar o estancamento e a oxcitación dos álabes. Armstrong-Siddeley probou unha solución semellante no Sapphire pero incorporou cambios nos álabes en vez de reducir a resposta dos mesmo ao estancamento.
Anthony Polite
Anthony Polite, nado o 21 de xuño de 1997 en Lugano, no cantón de Tesino, é un xogador de baloncesto profesional suízo. Formado na Universidade de Florida State, actualmente xoga no Río Breogán da Liga ACB. Cunha altura de 1,98 m, ocupa a posición de ala.
Armstrong Siddeley Sapphire
Deseño e desenvolvemento
Peter Caygill di que un dos problemas máis serios atopados no Gloster Javelin foi causado polo "peche da liña central" no motor Sapphire. Voar a través dunha nube espesa podía causar que a carcasa do compresor encollese e rozase os álabes causando un fallo catastrófico no motor e a perda do avión. Este problema tamén causou o fallo dun Sapphire nun Victor B.1.
Anthony Polite
Traxectoria
Anthony Polite naceu en Lugano, no cantón suízo de Tesino, onde o seu pai xogaba ao baloncesto profesionalmente. Alí medrou xogando ao fútbol. Cando chegou á ideade para acudir á escola secundaria, trasládase aos Estados Unidos para asistir ao Saint Andrew's School de Boca Raton, Florida. Como alumno de último ano, Polite fixo unha media de 20 puntos e 11,7 rebotes por xogo, gañando o galardón a Xogador do Ano. Após finalizar o instituto, comprometeuse a xogar ao baloncesto universitario para Florida State rexeitando unha oferta de Miami (Florida). Polite utilizou un ano de redshirt na súa primeira temporada en Florida State debido a lesións nos xeonllos. Como estudante de primeiro ano, tivo unha media de 2,7 puntos por partido. Na segunda temporada fixo unha media de 5,8 puntos por encontro, conseguindo o 22 de marzo de 2021, anotou unha marca persoal de 22 puntos na vitoria de 71-53 sobre Colorado na segunda rolda do torneo da NCAA. Como estudante de terceiro ano, Polite fixo unnha media de 10,1 puntos e 4,5 rebotes por partido, cunha porcentaxe de acerto do 43,6% nos lanzamentos de tres puntos. O 5 de abril de 2022, Polite declarouse elixíbel para o draft da NBA de 2022, renunciando á súa elegibilidade universitaria restante.
Armstrong Siddeley Sapphire
Deseño e desenvolvemento
Para o ASSa.7 do Javelin requiríase un posqueimador con impulso limitado, converténdose no ASSa.7LR. Precisábase un 12% de impulso a grandes altitudes para recuperar o rendemento de interceptación de bombardeiros que se perdera ao cargar os novos mísiles de Havilland Firestreak.
Cereixal, Santalla de Paradela, Paradela
Cereixal é un lugar da parroquia de Santalla de Paradela no concello lucense de Paradela, na comarca de Sarria.
Toponimia
Segundo Nicandro Ares Cereixal é o sitio onde abundan as cereixas, do latín.
Anthony Polite
Traxectoria
Após non ser drafteado, o 13 de xullo de 2022 aina polo ASVEL Lyon-Villeurbanne da LNB Pro A e a Euroliga. Alí permanece sen moitos minutos de xogo até que o 14 de xaneiro asina polo Hamburg Towers da Basketball Bundesliga e a EuroCup. No equipo alemán destaca tanto na competición doméstica, con 13,2 puntos e 5,2 rebotes por partido, como na europea, con 15,6 puntos por xogo. Tras finalizar a temporada asina polo Río Breogán da Liga ACB e a Basketball Champions League.
Ruibal, Amil, Moraña
Ruibal é un lugar da parroquia de Amil no concello pontevedrés de Moraña, na comarca de Caldas
Gianfranco Bedin
Gianfranco Bedin, nado en San Donà di Piave, Venecia, o 24 de xullo de 1945, é un exfutbolista italiano que xogaba como centrocampista. É lembrado principalmente pola súa pertenza ao Grande Inter de Helenio Herrera, o equipo do Inter de Milán que gañou numerosos títulos na década de 1960. Militou durante unha década no club, co que gañou tres ligas italianas, unha Copa de Europa e dúas Copas Intercontinentais. Foi internacional coa selección italiana.
Traxectoria
Formouse na canteira do Inter de Milán e debutou co primeiro equipo en 1964, da man do adestrador Helenio Herrera. Militou no club lombardo ata 1974, disputando un total de 310 partidos e marcando 23 goles. Gañou tres títulos da Serie A, unha Copa de Europa e dúas Copas Intercontinentais. Foi titular en dúas finais da Copa de Europa, a gañada en 1965 ante o Benfica e a perdida en 1967 contra o Celtic de Glasgow. Tras deixar o Inter, xogou catro anos na Sampdoria e a continuación pasou polo Varese, o Livorno e o Rondinella antes de retirarse en 1981.
Selección italiana
Foi 6 veces internacional coa selección de Italia entre 1966 e 1972.
Estilo de xogo
Especialista en roubos de balón, destacaba tamén pola súa anticipación, resistencia, ritmo, marcaxe dos rivais e pola súa habilidade para ler o xogo como mediocentro defensivo ou todocampista, o que lle permitía apoiar de xeito defensivo aos seus compañeiros máis creativos e ofensivos. Xogador moderno e bidireccional, tamén era capaz de iniciar xogadas de ataque e de alcanzar boas posicións ofensivas tras recuperar a posesión.
Anthony Polite
Clubs
Ao longo da súa carreira, Polite ten xogado para os seguintes equipos profesionais:
Torre de Abaixo, Amil, Moraña
Torre de Abaixo é un lugar da parroquia de Amil no concello pontevedrés de Moraña, na comarca de Caldas
Torre de Arriba, Amil, Moraña
Torre de Arriba é un lugar da parroquia de Amil no concello pontevedrés de Moraña, na comarca de Caldas
Sandomil, Santalla de Paradela, Paradela
Sandomil é un lugar da parroquia de Santalla de Paradela no concello lucense de Paradela, na comarca de Sarria.
A Map of Middle-earth
"A Map of Middle-earth" é o nome de dous pósters a cor de diferentes artistas, publicados en 1965 e 1970 polas editoriais británica e estadounidense da obra de J. R. R. Tolkien O Señor dos Aneis. Ámbolos dous carteis están baseados nos mapas de Tolkien e no traballo do seu fillo Christopher para representar a ficticia Terra Media. Ningún destes mapas abrangue todo o continente da Terra Media; no seu lugar retratan a parte noroccidental do continente, onde ten lugar a historia do Señor dos Aneis. O mapa deseñado por Pauline Baynes foi descrito como "icónico".
Vilacova, Amil, Moraña
Vilacova é un lugar da parroquia de Amil no concello pontevedrés de Moraña, na comarca de Caldas
Farran Zerbe
Joseph Farran Zerbe, nado o 16 de abril de 1871 en Tyrone, Pensilvania, e finado o 25 de decembro de 1949 en Nova York, foi un numismático estadounidense que presidiu a American Numismatic Association entre 1908 e 1910.
Primeiros anos
Farran Zerbe naceu en Tyrone, Pensilvania, o 16 de abril de 1871, fillo de James Albert Zerbe (1842-1880) e de Bridget Mary McAvoy (1852-1926). Entre 1880 e 1889 foi repartidor do xornal Tyrone Daily Herald e o feito de que un cliente lle pagara cunha moeda francesa de 50 céntimos de franco (similar á de 10 cents de dólar) fixo que se espertase nel a curiosidade polas moedas doutros países. Nese momento comezou a súa incipiente colección de moedas e de selos de todo o mundo.
Comerciante numismático
Coñécese que en 1889 xa rexentaba un establecemento comercial en Tyrone chamado Zerbe Cycle Co., onde vendía desde papelaría ata xoguetes, instrumentos musicais, material artístico ou bicicletas, e tamén selos e moedas. Nese mesmo ano entrou a formar parte, como socio propietario, do xornal local Tyrone Gazette, editado por Scott Wilson, e tamén dirixiu, entre 1889 e 1890, unha axencia de noticias chamada The Farran Zerbe News Agency, con sede en Altoona, Pensilvania.
En 1890 deu o seu primeiro paso na súa especialización no comercio numismático, cando o 28 de maio puxo un anuncio no Tyrone Daily Herald que rezaba: "Farran Zarbe compra, dá información e paga unha prima por moedas antigas, curiosas e estranxeiras, billetes, selos etc.".
En setembro de 1900 declarou a creba do seu primeiro establecemento, Zerbe Cycle Co., e decidiu probar fortuna dedicándose integramente ao comercio numismático, publicando anuncios en medios como The Numismatist e especializándose en moedas raras. Un ano despois anunciou a posta á venda dun exemplar do mítico dólar de 1804.
As grandes exposicións
esquerda|miniatura|235x235px| Pavillón da exposición de moedas de Farran Zerbe na Exposición Universal de [[San Francisco de 1915. ]]
En 1893 fixo unha primeira exposición da súa colección de moedas do mundo na Exposición Colombina de Chicago e a el encomendóuselle tamén a exposición de moedas estadounidenses emitidas pola US Mint para esa ocasión (cuarto dólar isabelino e medio dólar colombino). Segundo varios autores, tamén se encargou da súa promoción e da súa venda.
miniatura|235x235px| Pavillón de Farran Zerbe (Money of the World) na Exposición de [[Portland, Oregón|Portland, Oregón, de 1905. ]]
De xeito similar, o Goberno encomendoulle tamén a xestión numismática da American Pacific Exposition en Portland, Oregón, dos anos 1905 e 1906, polo centésimo aniversario da expedición de Lewis e Clark. Aí encargouse tamén da comercialización das moedas conmemorativas que se cuñaron.
A derradeira das grandes exposicións nas que Zerbe dirixiu a sección numismática foi a Exposición Universal de San Francisco (Panama-Pacific) de 1915-1916, para a que a Casa da Moeda dos EEUU cuñou cinco moedas conmemorativas.
Erudito numismático
En paralelo á súa faceta como comerciante, xa en 1902 comezou a participar cunha serie de artigos sobre numismática na publicación periódica de carácter filatélico Philatelic West, e entre 1903 e 1904 exerceu como editor da sección de numismática da revista MeKeel's Stamp Collector.
En 1906 foi o conferenciante invitado na primeira convención anual da Sociedade Numismática de Ohio, celebrada en Coulumbus.
Membro a American Numismatic Association desde o 25 de xullo de 1900, en 1904 foi elixido vicepresidente da entidade e en 1908 presidente, cargo que exerceu ata 1910. Tamén foi membro da Royal Numismatic Society, de Londres, da American Philatelic Association e da American Numismatic Society (1906-1911). En 1915 fundou a Sociedade Numismática da Costa do Pacífico en San Francisco, entidade que presidiu de 1918 a 1923. Tamén foi membro fundador do Club Numismático de Nova York en 1908 e da Asociación Numismática de Cincinnati en 1930.
En 1908 adquiriu o xornal numismático The Numismatist, que fora propiedade do recentemente falecido George Heath, e converteuse no seu editor entre 1909 e 1910 ademais de continuar como colaborador habitual cos seus artigos. O 12 de outubro dese último ano, Zerbe vendeulle o xornal ao canadense William Walter Coulthard Wilson e este dooullo á American Numismatic Association (presidida por Zerbe naquel momento), converténdose así no órgano de expresión desa entidade ata os nosos días.
En 1909 foi nomeado membro do Comité de Ensaios dos Estados Unidos e en 1923 foi renovado no cargo. En tal condición, foi o promotor da creación do coñecido como "dólar da Paz" (Peace Dollar), que comezou a cuñarse en 1921, para conmemorar o armisticio logo da primeira guerra mundial.
O Chase Manhattan Money Museum
A partir desta adquisición, organizouse o Chase National Bank Collection of Money of the World Museum, do que o propio Ferbe foi o primeiro conservador, posto do que se retirou en 1939. Entre as pezas que conformaban o museo estaban algunhas das máis singulares e raras da primeira época dos EEUU. A partir de 1955, cando o banco se fundiu co Bank of Manhattan para formar o Chase Manhattan Bank, o museo pasou a denominarse Chase Manhattan Money Museum.
Legado e recoñecementos
En 1944 foi nomeado membro de honra pola American Numismatic Association (ANA) pola súa dedicación, as súas contribucións e o seu servizo ao campo da numismática, e en agosto de 1950 recoñeceuno tamén polos seus 50 anos de pertenza á asociación. Así mesmo, en 1969 foi incluído no salón da fama (Numismatic Hall of Fame) da ANA.
Antigo premio Farran Zerbe Memorial
Na súa memoria, a Amarican Numismatic Association (ANA) estableceu en 1950 o premio anual Farran Zerbe Memorial (Farran Zerbe Memorial Award), como o maior recoñecemento da entidade, outorgado aos membros destacados polos seus anos de dedicación tanto á asociación como á numismática. En 2021, a ANA votou para retirar o nome de Farran Zerbe deste galardón ao coñecerse a súa actuación fraudulenta na comercialización dos dólares de ouro da Exposición da Compra de Luisiana e outras mostras de desleldade coa entidade, e o premio pasou a denominarse Premio Chester L. Krause Memorial, en memoria doutro destacado membro da ANA.
Vida persoal
miniatura|248x248px| Farran Zerbe nos derradeiros anos da súa vida. O 6 de maio de 1908, Zerbe casou con Bessie Garner Knox (1862-1935), de Nova Jersey, a quen coñecera durante a Exposición da Compra da Luisiana. Logo do seu divorcio, Farran Zerbe casou en segundas nupcias o 10 de setembro de 1932 con Julia Gertrude Mahoney (1886-1957), de Massachusetts.
Zerbe quedou prostrado na cama en outubro de 1949 como consecuencia dunha doenza, ata que faleceu en Nova York o día de Nadal dese mesmo ano, aos 78 anos.
Escolma de artigos en The Numismatist
Estes son algúns dos artigos publicados por Farran Zerbe na publicación peródica The Numismatist, órgano de expresión da American Numismatic Association desde 1910:
A Aldea da Fonte, Lamas, Moraña
A Aldea da Fonte é un lugar da parroquia de Lamas no concello pontevedrés de Moraña, na comarca de Caldas
A Peroxa, Lamas, Moraña
A Peroxa é un lugar da parroquia de Lamas no concello pontevedrés de Moraña, na comarca de Caldas
Xeografía da Terra Media
A xeografía da Terra Media abrangue a xeografía física, política e moral do mundo ficticio da Terra Media creado polo autor inglés J. R. R. Tolkien. A Terra Media é estritamente un continente do planeta Arda, pero tamén é amplamente considerada como o mundo físico, e o termo Eä fai referencia a toda a creación, así como a todos os escritos sobre ela. Arda foi creado como un mundo chan, cun continente occidental, Aman, que se converteu no fogar dos divinos Valar, así como a Terra Media. A finais da Primeira Idade, a parte occidental da Terra Media, Beleriand, afundiu durante a guerra da Ira. Na Segunda Idade, a illa de Númenor, foi creada no Gran Mar, Belegaer, entre o continente de Aman e o da Terra Media; a illa foi destruída nun cataclismo a finais da Segunda Idade, no cal Arda foi refeito como un mundo esférico, e Aman foi removido de maneira que os homes non puidesen alcanzalo.
Na obra O Señor dos Aneis, descríbese a Terra Media a finais da Terceira Idade como un mundo de pobos libres no oeste, principalmente homes, hobbits, elfos e ananos, oposto aos pobos baixo o control do Señor Escuro Sauron no leste. Algúns estudosos da obra de Tolkien viron isto como unha xeografía moral da Terra Media.
Cosmoloxía
miniatura|upright=2|A caída de [[Númenor e o Cambio no Mundo. Na Primeira Idade, os elfos vivían en Beleriand. Na Primeira e Segunda Idades, Valinor estaba ao outro lado do mar, Belegaer, dendea Terra Media. A finais da Segunda Idade, Númenor foi destruído e Valinor e foi removido de Arda. Os contornos dos continentes son puramente esquemáticos.]] A Terra Media de Tolkien formou parte do seu mundo creado, Arda. Era un mundo plano rodeado de océano. Incluía as Terras Imperecedoiras de Aman e Eressëa, que formaban parte da creación máis ampla, Eä. Aman e a Terra Media estaban separados entre si polo Gran Mar Belegaer, análogo do océano Atlántico. O continente occidental, Aman, era o fogar dos Valar, e os elfos chamábano Eldar.
Nun principio, a parte occidental da Terra Media era o subcontinente de Beleriand, que foi engulido polo océano a finais da Primeira Idade.
Despois da destrución de Númenor a finais da Segunda Idade, Arda foi recreada como un mundo redondo, e Aman foi removido de Arda para que os homes non puidesen chegar a el. Só os elfos poderían chegar alí só polo "camiño estreito" en barcos capaces de pasar fóra da esfera da Terra. Entón, Tolkien equiparou Arda, composto tanto polo planeta da Terra Media como polo celeste de Aman, co Sistema Solar, sendo o Sol e a Lúa obxectos celestes por si mesmos, que xa non orbitan arredor da Terra.
Xeografía física
miniatura|dereita|250px|Bosquexo do mapa do noroeste da [[Terra Media a finais da Terceira Idade, amosando Eriador (esquerda) e Rhovanion (dereita). No extremo esquerdo está Lindon, que foi todo o que quedou de Beleriand despois da guerra da Ira.]]
Os eventos relatados nas obras O hobbit e O Señor dos Aneis teñen lugar no noroeste do continente da Terra Media. Ámbalas dúas aventuras comezan na Comarca, viaxan ao leste a través da natureza de Eriador até Valfendido e despois atravesan as Montañas Bretemosas, implican máis viaxes nas terras de Rhovanion, ao leste desas montañas, e conclúen co regreso a casa até A Comarca.
Beleriand, Lindon
O extremo oeste da Terra Media durante a Primeira Idade era Beleriand. Beleriand e Eriador estaban separados en gran parte do sur da Terra Media polo Gran Golfo. Beleriand foi destruído nun cataclismo da guerra da Ira, deixando só unha chaira costeira remanente, Lindon, xusto ao oeste de Ered Luin (tamén chamado Ered Lindon ou as Montañas Azuis). O cataclismo dividiu Ered Luin e Lindon polo creado Golfo of Lhûn; a parte norte é Forlindon e a sur Harlindon.
Eriador
No noroeste da Terra Media, Eriador era a rexión entre Ered Luin e as Montañas Bretemosas. Na Segunda Idade, o reino norteño de Arnor fundado por Elendil ocupaba gran parte da rexión. Despois do colapso do reino, gran parte de Eriador volveuse salvaxe. Na Terceira Idade, unha pequena parte da rexión foi ocupada por hobbits para formar A Comarca. Ao noroeste estaba o Lago Tardefosca, outrora chamado Nenuial polos elfos. Un resto do antigo bosque de Eriador sobreviviu ao longo da Terceira Idade xusto ao leste da Comarca, o Bosque Vello, o dominio de Tom Bombadil. Ao nordeste atópase Prebe, o único lugar onde hobbits e homes conviven xuntos. Máis ao leste de alí está o outeiro do Cumio do Vento, coa antiga fortaleza de Amon Sul, e despois Valfendido, o fogar de Elrond. Ao sur de alí está a antiga terra de Acevedo, unha vez a terra élfica de Eregion onde se forxaron os Aneis de Poder. Nos Portos Grises (Mithlond), situados no Golfo de Lhûn, o elfo Círdan constrúe os barcos nos que os elfos parten da Terra Media cara a Valinor.
Montañas Bretemosas
As Montañas Bretemosas foron guindadas por Melkor na Primeira Idade para estorbar a Oromë, un dos Valar que percorría a miúdo a Terra Media de caza. O reino anano de Moria foi construído na Primeira Idade debaixo do punto medio da cordilleira. Os dous pasos principais a través das montañas eran o paso alto ou paso de Imladris, preto de Valfendido, cun percorrido máis alto e outro máis baixo, e a Porta do Cornovermello situada máis ao sur, preto de Moria.
Terras no sur
miniatura|dereita|300px|Mapa de [[Gondor na Terceira Idade, limitada por Rohan e Mordor.]] Xusto ao sur de Fangorn e Isengarda atópase a ampla terra herbosa dos cabaleiros Rohan, que proporcionan cabalaría ao seu veciño do sur, Gondor. O río Anduin pasa polos outeiros de Emyn Muil e as enormes estatuas rupestres dos Argonath, fluíndo a través dos perigosos rápidos de Sarn Gebir e sobre as cataratas de Rauros ata Gondor. A fronteira de Gondor con Rohan é a cadea de Ered Nimrais, as Montañas Brancas, que van de leste a oeste dende o mar ata un punto próximo ao Anduin; nese lugar atópase a capital de Gondor, Minas Tirith.
Do outro lado do río ao leste está a terra de Mordor. Limita ao norte con Ered Lithui (as Montañas de Cinza); polo oeste con Ephel Duath (as Montañas de Sombra). Entre esas dúas cordilleiras, no extremo noroeste de Mordor, son as portas negras de Morannon. No ángulo entre as dúas serras está a Meseta volcánica de Gorgoroth, co alto volcán de Orodruin ou Monte do Destino, onde o Señor Escuro Sauron forxou o Anel Único no seu centro. Ao leste da montaña está a Torre Escura de Sauron, Barad-dûr.
Ao sur de Gondor e Mordor atópase Harad e Khand.
Terras no leste
Ao leste de Rhovanion e ao norte de Mordor atópase o mar de Rhûn, fogar dos orientais. Ao norte dese lugar están os Outeiros de Ferro dos ananos liderados por Dain; entre os Outeiros de Ferro e o Bosque Escuro atópase Erebor, a Montaña Solitaria, outrora fogar de Smaug o dragón, e porteriormente foi recuperado polos ananos de Thorin.
As grandes terras ao leste de Rhûn e ao sur e leste de Harad non se describen nas historias, que teñen lugar na parte noroeste da Terra Media.
Xeografía política
miniatura|dereita|300px|Mapa da [[A Comarca|Comarca, coa división política das catro cadernas.]]
A finais da Terceira Idade, gran parte do noroeste da Terra Media é salvaxe, con restos aquí e acolá de cidades e fortalezas en ruínas de civilizacións anteriores entre as montañas, os ríos, os bosques, os outeiros, as chairas e as marismas. Os principais reinos que aparecen na obra O Señor dos Aneis son Rohan e Gondor na facción dos Pobos Libres, e Mordor e o seu aliado Harad na facción do Señor Escuro. Gondor, outrora poderoso, ten nese momento moi reducido o seu poder e perdeu o control de Ithilien (fronteira con Mordor) e o sur de Gondor (fronteira con Harad).
Os orientais da rexión de Rhûn, apenas descritos, contribúen cun exército substancial ao bando de Mordor.
Esquecida pola maior parte do resto do mundo está A Comarca, unha pequena rexión no noroeste da Terra Media habitada por hobbits entre as terras abandonadas de Eriador.
Xeografía moral
Cos seus sureños de Harad, Tolkien construíu (segundo o punto de vista de John Magoun na súa obra J.R.R. Tolkien Encyclopedia) unha "xeografía moral plenamente expresada", dende a casa dos hobbits no noroeste, pasando polo mal no leste e a "sofisticación e decadencia imperial" no sur. Magoun explica que Gondor é virtuoso, sendo occidental, mais ten problemas por ser do sur; Mordor no sueste é infernal, mentres que Harad no extremo sur "regresa a un estado de salvaxismo".
Outros eruditos como Walter Scheps e Isabel G. MacCaffrey observaron as "dimensións morais espaciais" da Terra Media, aínda que non de xeito idéntico á interpretación de Magoun. Na súa opinión, o norte e oeste son xeralmente bos, o sur e o leste son malos. Iso sitúa á Comarca e os elfos dos Portos Grises no noroeste como certamente bos, e Mordor no sueste como certamente o mal; na súa opinión, Gondor no suroeste é moralmente ambivalente, coincidindo cos personaxes de Boromir e Denethor. Observan ademais que os catro cuadrantes ou «Cadernas» da Comarca serven como "microcosmos" da xeografía moral da Terra Media no seu conxunto: así, o malvados xinetes negros aparecen primeiro na Caderna Leste, mentres que os outrora bos pero corruptos homes de Saruman chegan á Caderna Sur.
Orixes
miniatura|dereita|300px|Influencias clásicas, medievais e modernas na xeografía da Terra Media. Todas as localizacións son aproximadas.
Santalla, Santalla de Paradela, Paradela
Santalla é un lugar da parroquia de Santalla de Paradela no concello lucense de Paradela, na comarca de Sarria.
Toponimia
Segundo Nicandro Ares Santalla deriva de, a ben falada. É un nome de santa, haxiotopónimo.
Xeografía da Terra Media
Orixes
Moitas características da Terra Media pódense buscar en fontes literarias ou lugares do mundo real. Moitos refírense especialmente á poesía do inglés antigo Beowulf, do cal Tolkien era un experto. Os elfos estiveron ligados á mitoloxía celta. A batalla dos Campos de Pelennor ten paralelismos coa batalla dos Campos Cataláunicos As Montañas Bretemosas derivan da Edda poética, onde o protagonista de Skírnismál observa que a súa busca implicará montañas bretemosas habitadas por orcos e xigantes, mentres que o carácter das montañas inspirouse en parte nas viaxes de Tolkien polos Alpes suízos en 1911. O Bosque Escuro está baseado en Myrkviðr, a visión romántica dos bosques escuros do norte. Númenor faise eco da mítica Atlántida descrita por Platón.
Sobre as orixes da súa narración e o lugar da cartografía dentro dela, Tolkien afirmou nunha carta:
"Sabiamente comecei cun mapa e fixen que a historia encaixase (xeralmente cun coidado meticuloso das distancias). Doutra maneira, a composición das terras xera confusións e imposibilidades, e en calquera caso é un traballo esgotador compoñer un mapa a partir dunha historia."
Escribindo para Mythlore, Jefferson P. Swycaffer suxeriu que as situacións políticas e estratéxicas de Gondor e Mordor no asedio de Gondor eran "análogas a Constantinopla fronte á forma de caixa de Asia Menor"; que "Dol Amroth é unha referencia a Venecia"; que os rohirrim e as súas pradarías son comparables á "Hungría dos maxiares, que eran débiles aliados da Constantinopla bizantina"; e que os corsarios de Umbar parecíanse aos piratas berberiscos que serviron a Mehmed o Conquistador.
Amaranthus albus
Amaranthus albus é unha especie pioneira da familia Amaranthaceae orixinaria de América do Norte, pero que se expandiu en varias partes do mundo. miniatura|Inflorescencias.
Descrición
É unha planta herbácea, anual, con talos erectos ou rastreiros, que poden alcanzar entre 10 a 70 cm de altura. As follas son alternadas, redondeadas, ovaladas a espatuladas, pecioladas, de 5 a 50 mm de lonxitude. As inflorescencias son axilares (ou sexa, nacen nas axilas das follas) e cimosas, rodeadas de brácteas de 2 a 3,5 mm de cor verde. É unha especie monoica, as flores masculinas presentan tres sépalos e 3 estames. As femininas, tamén trímeras, cos tépalos desiguais e agudos. O froito é un pixidio, un froito seco similar a unha cápsula. As sementes teñen aproximadamente 1 mm de ancho e son de cor vermella-marrón a negro. O número cromosómico somático é 2n=32.
Cando os froitos maduran, o talo crébase preto da súa base e a planta enteira é transportada por acción do vento, distribuíndo dese modo as pequenas sementes até sitios moi afastados.
Distribución xeográfica
É orixinaria das rexións tropicais de América do Norte, pero distribuíuse ao longo de todo o mundo, incluíndo África, América do Sur, Australia e Europa, onde se transformou en maleza en lugares ruderais, camiños e campos cultivados, en alturas de máis de 2200 m s. n. m..
Usos
As follas son comestibles cocidas e coas sementes faise fariña.
Taxonomía
Amaranthus albus foi descrito por Rodschied ex F.Dietr. e publicado en Vollständiges Lexicon der Gärtnerei und Botanik ed. 2, 1: 196. 1824.
Etimoloxía
O epíteto específico vén do latín albus significa "branco".
Myxobolus cerebralis
Myxobolus cerebralis é un mixozoo, da clase Myxosporea, parasito dos salmónidos (salmóns, troitas e afíns) que causa a enfermidade do torneo nas poboacións salvaxes de peixes e tamén nas piscifactorías. Describiuse por primeira vez na troita arco da vella en Alemaña hai un século, pero a súa distribución ampliouse e está presente na maior parte de Europa e as demais zonas tépedas do planeta. Na década de 1980 descubriuse que M. cerebralis necesita infectar a un oligoqueto tubifícido (unha clase de verme segmentado) para completar o seu ciclo vital. O parasito infecta aos seus hóspedes por medio das súas cápsulas polares, similares aos cnidoblastos, que inoculan as súas células tras perforar os epitelios cos seus filamentos polares.
A enfermidade do torneo afecta os peixes novos (alevíns e xuvenís) e cáusalles deformacións no esqueleto e danos neurolóxicos, polo que os peixes avanzan torpemente virando como un sacacorchos en lugar de nadar normalmente, polo que teñen dificultades para conseguir alimento e son máis vulnerables aos depredadores. A taxa de mortalidade é alta para os alevíns, superior ao 90% dos infectados, e os que conseguen sobrevivir quedan deformados polo parasito que permanece nos seus ósos e cartílaxe, que actúan como reserva do parasito, que se liberará na auga trala morte do peixe. M. cerebralis é o mixozoo patóxeno que causa maiores danos económicos. É o primeiro mixospóreo do cal se describiu a súa patoloxía e síntomas. Este parasito non é capaz de infectar aos humanos.
Taxonomía
A taxonomía e denominación, tanto de M. cerebralis como as dos mixozoos en xeral, foron historicamente complicadas. Orixinalmente pensouse que este parasito infectaba o cerebro dos peixes (de aí o seu nome específico cerebralis), aínda que pronto se descubriu que aínda que aparecía no sistema nervioso principalmente infectaba a cartílaxe e o tecido óseo. Tamén se describiu como Myxobolus chondrophagus, que describía máis adecuadamente ao organismo (chondrophagos en grego significa comedor de cartílaxe), pero finalmente asignouse o primeiro nome como as normas da nomenclatura binomial establecen. Máis tarde descubriuse que os organismos anteriormente denominados Triactinomyxon dubium e T. gyrosalmo (clase Actinosporea) eran en realidade os estadios de actinospora de M. cerebralis, que ten un ciclo vital complexo. De forma similar os demais actinosporeos incorporáronse a outros ciclos vitais de varios myxosporeos.
Na actualidade os mixozoos son considerados animais por moitos científicos, aínda que con anterioridade eran clasificados como protozoarios multicelulares, aínda que o seu status non cambiou oficialmente. Estudos moleculares recentes suxiren que están relacionados tanto cos bilaterais como cos cnidarios, sendo os cnidarios os máis próximos morfoloxicamente xa que ambos os grupos teñen filamentos proxectables, aínda que xeneticamente estarán algo máis próximos aos bilaterais.
Morfoloxía
miniatura|254x254px|Diagrama da estrutura dunha espora en estado actinospora de Myxobolus cerebralis. Myxobolus cerebralis ten varios estados diferentes segundo as súas etapas de desenvolvemento, que van desde simples células a esporas relativamente grandes, non todas delas estudadas en detalle.
Estado de actinospora
O estado que nada na auga e infecta aos peixes, chamado actinospora, está composto por un corpo alargado simple duns 150 micrómetros (µm) de longo e con tres apéndices ou "colas" que miden cada un uns 200 micrómetros. Ten un paquete de esporoplasma ao final do seu corpo alargado que contén 64 células xeminais rodeadas por unha envoltura celular. Ademais hai tres cápsulas polares, cada unha das cales contén un filamento polar enrolado que mide entre 170 e 180 µm. Os filamentos polares dispáranse rapidamente dentro do corpo do hóspede tanto neste estado como no de mixospora, creando unha apertura pola que o esporoplasma pode entrar e infectar ao hóspede.
Estado de esporoplasma
Unha vez en contacto co peixe ou o verme hóspede, sae da cápsula polar e o esporoplasma que estaba dentro do corpo central da espora migra dentro da pel ou o recubrimento dos intestinos. Ao principio este esporoplasma sofre mitosis para producir máis células ameboides que migran cara a capas de tecido máis internas, até atopar a cartilaxe cerebral dos peixes.
Estado de mixospora
A mixoespora é o estado que pode infectar aos oligoquetos, e atópanse entre os restos dixeridos de cartilaxe de peixes e libéranse na auga coa súa morte. As mixosporas, que se desenvolven a partir de células do esporoplasma dentro dos peixes hóspedes, son lenticulares. Teñen un diámetro duns 10 micrómetros e constan de seis células. Dúas destas células forman a cápsula polar, dúas xorden para formar un esporoplasma binucleado e dúas forman válvulas de protección. Son a miúdo difíciles de distinguir dos de especies afíns porque son morfoloxicamente moi similares en todos os xéneros. Aínda que M. cerebralis só se atopou como mixospora na cartilaxe dos salmónidos, outras especies visualmente similares poden estar presentes na pel, o sistema nervioso e os músculos.
Ciclo vital
miniatura|328x328px|Ciclo vital M. cerebralis. Myxobolus cerebralis teñen un ciclo vital que necesita de dous hóspedes, os peixes da familia dos salmónidos e un oligoqueto acuático da familia dos tubifícidos. O único verme coñecido susceptible de ser infectado por M. cerebralis é Tubifex tubifex, aínda que o que os científicos chaman até agora T. tubifex podería ser máis dunha especie.
En primeiro lugar as mixosporas que se atopan entre os detritos dos sedimentos son inxeridas polos vermes tubifícidos, estas mixosporas proveñen da descomposición de peixes mortos ou das feces dos depredadores que comeron peixes infectados. Unha vez inxeridas, no lume do intestino do verme, as esporas proxectan as súas cápsulas polares e suxéitanse aos epitelios intestinais por medio dos filamentos polares. A cuberta das válvulas ábrense entón pola liña de sutura e as células xeminais binucleadas do esporoplasma penetran entre as células do epitelio intestinal do verme. Estas células multiplícanse, producindo moitas células ameboides por un proceso de multiplicación asexual de fisión celular denominado merogonia. Como resultado deste proceso de multiplicación os espazos intercelulares das células epiteliales de máis de dez segmentos veciños do verme poden quedar infectadas.
Entre 60 e 90 días despois da infección as células sexuais do parasito sofren a esporoxénese e desenvólvense os esporocistos, cada un dos cales contén oito actinosporas. Estas esporas son liberadas á auga a través do ano do oligoqueto. Os tubifícidos infectados poden liberar actinosporas polo menos durante un ano. As actinosporas liberadas deste xeito poden nadar e infectar aos peixes penetrando a través da súa pel. Os peixes tamén poden infectarse ao inxerir un tubifícido infectado.
A actinospora infecta ao peixe inoculándoo cos seus filamentos polares, que están nunhas cápsulas similares aos cnidoblastos, que penetran na pel e expulsan células no interior do peixe. O proceso de penetración destas esporas nun peixe dura só uns segundos. En cinco minutos un saco de células xeminais denominado esporoplasma penetra a epiderme, e nunhas poucas horas, o esporoplasma divídese en células individuais que se diseminan por todo o peixe.
No interior do peixe prodúcense tantas etapas intracelulares como extracelulares, reproducíndose na súa cartílaxe por multiplicación asexual. O estado final do parasito dentro do peixe é a mixospora, que se forma por esporogonia na cartilaxe do hospedante. Alí as mixosporas vanse acumulando ata que o peixe morre. Libéranse ao medio cando o peixe se descompón ou é devorado. Algúns estudos recentes indican que algúns peixes expelen mixosporas viables mentres están aínda vivos.
As mixosporas son extremadamente resistentes. Tense visto que esta forma de espora de Myxobolus cerebralis poden tolerar a conxelación a -20 °C polo menos durante 3 meses, aguantan en barro a 13 °C polo menos 5 meses e poden pasar a través dos intestinos dun lucio ou un pato sen perder o seu poder infeccioso para os vermes. As actinosporas teñen unha vida máis curta, sobrevivindo menos de 34 días, dependendo da temperatura.
O ciclo péchase cando as mixosporas son liberadas por descomposición trala morte do peixe ou por medio dos excrementos dos depredadores que comeron algún salmónido infectado, deposítanse nos sedimentos do río e son inxeridas de novo por un verme que resulta infectado.
Patoloxía
esquerda|miniatura|250x250px|[[Salvelinus fontinalis adulto cunha deformación do esqueleto causada por unha infección de M. cerebralis.]] Rexistráronse infeccións de M. cerebralis nunha gran variedade de especies de salmónidos: 8 especies de salmónidos atlánticos, Salmo; 4 especies de salmónidos do pacíficos, Oncorhynchus; 4 especies de troitas Salvelinus; o Thymallus thymallus; e Hucho hucho. M. cerebralis causa danos nos peixes pola adhesión das actinosporas aos tecidos e a migración dos seus distintos estados a través dos nervios, ademais de pola dixestión da cartilaxe. A cola do peixe adoita escurecerse, pero á parte das lesións na cartilaxe, o resto dos órganos internos xeralmente parecen sans. Outros síntomas son as deformacións esqueléticas e o comportamento xiratorio (perseguíndose a cola) nos peixes novos, que se pensou que era causado pola perda do sentido do equilibrio, pero que en realidade se debe ao dano na espiña dorsal e a base do cranio. Realizáronse experimentos que demostraron que os peixes poden matar aos Myxobolus na súa pel (posiblemente por medio de anticorpos), pero que o peixe é incapaz de atacar aos parasitos unha vez que chegaron ao seu sistema nervioso central. A magnitude da resposta inmunitaria varía dependendo das especies.
A liberación de actinosporas pola parede intestinal do verme T. tubifex dana a súa mucosa, xa que isto pode ocorrer miles de veces nun só verme, e crese que pode prexudicar a absorción de nutrientes. Ademais, os vermes infectados teñen unha masa corporal máis baixa e poden estar decolorados. As esporas libéranse do verme case exclusivamente cando a temperatura se atopa entre 10 °C e 15 °C, así que os peixes en augas máis cálidas ou máis frías teñen menos probabilidade de resultar infectados, e as taxas de infección son estacionais.