cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Puente la Reina
Historia
Existen varios xacementos arqueolóxicos en Puente la Reina que fan pensar nunha temperá ocupación humana do territorio de Valdizarbe. Moi preto, en Mendigorria, están as ruínas de Andelos, vila romana.
Se documenta a presenza da Orde dos Templarios, a quen Afonso o Batallador deixara en herdanza todos os seus territorios. Como non se aceptou ese testamento, Reino de Navarra separouse da Coroa de Aragón nomeando rei a García Ramírez, o Restaurador que, con todo, continuou favorecendo ao Temple, a quen o novo monarca doa o lugar puentesino de Murugarren, ata a extinción da Orde en 1312 cando os seus bens e membros pasan á Orde dos Hospitalarios (os cales non toman posesión ata 1443).
Houbo sublevacións durante a Guerra da Independencia, así como na Guerra Realista. Durante as guerras carlistas, a poboación mantívose leal a Don Carlos, chegando a producirse enfrontamentos armados nas proximidades, como a "acción de Puente la Reina" entre os xenerais cristinos Espoz y Mina e Fernández de Córdova contra as partidas do Xeneral Moreno. Atópanse as ruínas do forte cristino Infanta Isabel no contiguo Cerro de San Guillerme, xunto á Ermida de Arnotegui, e cara ao cal apuntan as troneiras que aínda poden verse nas tapias da Rúa do Crucifixo. Durante a Terceira Guerra Carlista, os enfrontamentos foron entre o xeneral liberal Moriones e o carlista Ollo. No 1874, o propio Carlos María de Borbón e Austria-Este establece o seu cuartel xeral no Palacio do Patrimonial, ata que abandona a poboación para a defensa de Estella. Ata fai poucas décadas era frecuente atopar restos de munición polos arredores do Convento do Sancti Spiritus.
Monumentos
miniatura|300px|A ponte románica de Puente la Reina
Monumentos civís
A súa lonxitude é de 110 metros, por onde discorre unha calzada de 4 metros de anchura, mentres que está sostido sobre 6 arcos de medio punto e 5 alicerces.
Aí gardábanse imaxes de Santos para a devoción dos peregrinos. Tamén consta a existencia dun Crucifixo e unha Cruz de pedra, así como un lugar destinado ás esmolas que peregrinos e visitantes destinaban aos presos do cárcere. Estas expresións socio-culturais foron desaparecendo co paso dos séculos. Algunhas pezas aínda se conservan, aínda que non nos seus lugares de orixe, e a ponte preséntase hoxe como símbolo dunha poboación antiga e á vez moderna estreitamente ligada á relixión. No centro había, ata 1834, unha fornelo cunha imaxe da Virxe do Puy, onde se sitúa a lenda do txori (o paxariño, en lingua éuscara).
Cara ao século XII edificouse xunto á ponte unha cidade de trazo rectangular, cunha rúa maior e outras dúas rúas aproximadamente paralelas flanqueadas por casas e igrexas. A ponte deu así nome ao pobo.
Camiño de Santiago
En Puente la Reina conflúen as rutas xacobeas franco-navarra e franco-aragonesa, procedentes, respectivamente, de Roncesvalles e Somport. Os historiadores sosteñen que é na vila de Punte la Reina onde efectivamente as dúas rutas principais, que non únicas, unen o seu trazado desde Puente la Reina ata Santiago de Compostela.
A unión dos dous camiños máis transitados é anunciada por un monumento ao Peregrino, artificialmente posto desde o cal penetra baixo o arco da Igrexa do Crucifixo, cruza a estrada e percorre a rúa Maior ata a bela ponte románico de sete ollos, construído sobre o río Arga pola raíña dona Maior para servizo dos peregrinos. A estrutura da poboación é de tipo bastida con tres cales paralelas; aínda poden verse entre as casas varios torreóns das súas murallas ao sur da vila.
A Igrexa do Crucifixo, románica tardía do século XII, foi ampliada no século XIV. O seu fundación débese aos cabaleiros templarios que instalaron o albergue.
Esmoriz, Esmoriz, Chantada
Esmoriz é o único lugar na parroquia de San Xillao de Esmoriz, do concello de Chantada, na comarca de Chantada, pertencente a provincia de Lugo. Segundo o INE tiña 57 habitantes en 2017, 30 mulleres e 27 homes.
Puente la Reina
Camiño de Santiago
Tamén dignos de mención son a súa gran ponte medieval de cinco arcos, a Igrexa de San Pedro, do século XIV, e o Convento de Comendadoras de Sancti Spiritus.
Esmoriz, Esmoriz, Chantada
Toponimia
O topónimo semella unha variente de Esmeriz, mais tamén consta a forma persoal Ermorigo ou Ermorigio.
Tahuata
Tahuata é a illa máis pequena das habitadas das Marquesas, na Polinesia Francesa, un territorio de ultramar francés no Océano Pacífico. Está situada no grupo sur do arquipélago, a 4 km. ao sur do extremo occidental de Hiva Oa, a través da Canle de Bordelais, chamada Ha'ava en marquesano.
Xeografía
Tahuata é a máis pequena das illas habitadas das Marquesas, cunha superficie de 61 km². A illa é moi montañosa, con profundos vales e cantís. A altitude máxima está no monte Amatea de 1.050 metros. A orografía non permite a construción dunha pista de aterraxe e as comunicacións son vía marítima desde a illa veciña de Hiva Oa, separada pola canle de Bordelais de 4 km de ancho e unhas correntes de 20 nós.
A poboación total era de 703 habitantes no censo do 2012. A vila principal é Vaitahu, localizada no oeste da illa, capital da comuna que inclúe tamén a illa deshabitada de Moho Tani, outras vilas son Hapatoni, Motopu e Hanatetena. A activitad principal é a agricultura e a artesanía. miniatura|dereita|A costa de Tahuata, na baía de Hapatoni.
Historia
Os restos arqueolóxicos indican que Tahuata estaba habitada polos polinesios xa no século III. Na época pre-europea era considerada unha dependencia de Hiva Oa.
O inglés James Cook chegou en 1774, e o francés Dupetit-Thouars en 1842, proclamou en Vaitahu a anexión das Marquesas a Francia. Posteriormente edificouse a primeira igrexa das illas.
A fala da illa é o dialecto Nuku da lingua marquesana.
Puente la Reina
Camiño de Santiago
Puente la Reina, cruzamento vital de camiños e xente, pronto se enriqueceu económica e culturalmente. Mostra diso é a Igrexa do Crucifixo tardo-románica construída polos templarios a metade do século XII, que acolle a Virxe con Neno do século XII e un Crucificado gótico, proveniente de Alemaña, rechamante pola forma de E que ten a súa cruz. A rúa Maior é rúa e arte á vez: arquitectura popular con casas blasoadas, palacios, comercios de artesáns,... A igrexa de Santiago o Maior, de final do século XII e reconstruída no XV, mostra a súa portada romana e as tallas góticas de San Bartolomé e de Santiago Beltza, denominado así pola cor escura que tiña antes de que se restaurase. "E desde aquí todos os camiños a Santiago fanse un só".
Domingo de Ramos
miniatura|Procesión da Pollinica, en [[Málaga]] O Domingo de Ramos é unha celebración cristiá que rememora a Entrada triunfal de Xesús en Xerusalén. Considérase o primeiro día da Semana Santa, período en que os cristiáns conmemoran a Paixón, Morte e Resurrección de Xesús. A data de celebración varía cada ano, sempre na contorna dos meses de marzo e abril.
Juan Amoedo Seoane
Traxectoria
Fillo do médico Manuel Amoedo Acuña. Foi redactor de La Idea e despois colaborou en La Opinión. Foi avogado en Vigo durante a primeira metade do século XX e presidente do seu Colexio de avogados. Agrarista, participou como propagandista na campaña de axitación da Liga Agrario-Redencionista no verán de 1910. Participou na defensa dos sindicalistas presos trala folga xeral de 1917, sucesos polos que el mesmo foi detido. Foi líder do partido melquiadista en Galicia. No franquismo foi avogado en Vigo e decano do Colexio de Avogados de Vigo.
Domingo de Ramos
A liturxia do Domingo de Ramos comeza coa bendición das palmas, ramas de loureiro, oliveira ou doutra árbore ou planta semellante.
Juan Amoedo Seoane
Vida persoal
Casou en Vigo en 1928 con Gloria Conde Pascual, e foi pai de María Gloria, Juan Manuel, José Antonio, Jorge, Javier e María Victoria Amoedo Conde.
Domingo de Ramos
Tradicións
En Galicia era tradición, que xa viña da época sueva, colocar ramos de loureiro, benditos o domingo de Ramos, nos balcóns ou nas portas. Tamén se colocaban na testeira do leito onde xacía un enfermo, ou mesmo nas cortes do gando. E contra dos raios tamén se botaba o loureiro bendito ao lume.
Eucalipto azul
O eucalipto azul, eucalipto branco ou eucalipto   (Eucalyptus globulus)  é unha árbore perennifolia da familia das mirtáceas pertencente ao xénero eucalipto. Constitúe unha das especies de árbores nativas de Australia máis espalladas ao longo do mundo. Estas árbores adoitan medrar até os 30 ou 55 m de altura. O meirande espécime desta especie atópase na illa de Tasmania e mide 90,7 m. Existen rexistros antigos de árbores aínda máis altas, chegando a meirande aos 101 m. O Avó de Chavín (Viveiro), cuns 7,6 metros de circunferencia na base e máis 61,8 metros de altura, é o eucalipto máis alto da Península Ibérica e un dos máis altos de Europa. A distribución natural desta árbore abrangue a illa de Tasmania e o sur do estado australiano de Victoria (particularmente no sur do estado). Existen poboacións nativas illadas en King Island e Flinders Island, ambas as dúas illas no estreito de Bass. Froito das repoboacións con fins económicos ou ornamentais, existen na actualidade poboacións establecidas no sur de Europa (particularmente en Galicia e Portugal), sur de África, Nova Zelandia, oeste dos Estados Unidos (California), Hawai e a Macaronesia.
En inglés denomínase Tasmanian Blue Gum, Southern Blue Gum ou Blue Gum. Os termos Tasmanian (con orixe en Tasmania) e Southern (sureño ou meridional) fan referencia á orixe meridional da árbore (sur de Australia e norte de Tasmania). Blue Gum refírese á cor (blue=azul) do zume que sae de xeito abondoso da codia da árbore cando se lle fan cortes. Gum é o caucho que se forma cando o zume supura. En galego coñécese coma eucalipto azul ou tamén eucalipto branco (pola cor da súa codia). Existen tamén segundo a zona unha ampla sinonimia para denominar á especie.
O eucalipto azul foi proclama emblema floral do estado de Tasmania o 27 de novembro de 1962. O nome da especie vén do latín globulus, pequeno botón, e fai referencia á forma do opérculo.
Porte
miniatura|250px|Follas de eucalipto novas (á dereita, aovadas) e adultas (á esquerda, falciformes). Tamén, flores e froitos. Trátase dunha árbore esvelta, que alcanza unhas alturas medias de 45-55 metros, aínda que non son infrecuentes exemplares de alturas moito maiores, de copa oblonga e tronco normalmente moi recto, do que nacen pólas en toda a súa lonxitude pero que adoita perder as máis baixas. Existen especies de Eucalyptus de forma arbustiva.
Tronco
O troco é recto e mostra moitas veces unha tendencia á torsión helicoidal. A cortiza adoita ser fina e lisa, desprendéndose en longas tiras para deixar ao descuberto o tronco brancuxo ou cincento; nalgunhas especies son anchas láminas de cortiza as que caen. Moitas veces esas tiras quedan pendurando do tronco ou das pólas inferiores. Nalgunhas especies, a cortiza é fibrosa e persistente, mostrando os sucos normais dunha cortiza, ben en toda a súa extensión ou só na base. As raíces son moi profundas.
A madeira é de cor clara, tirando a amarelada, de textura aberta e aneis de crecemento evidentes. Resiste ben a humidade.
Follas
É de folla perenne, de disposición alterna e de forma ovada ou lanceolada, cando as follas son novas (ata uns 2 anos), ou falciforme, cando son adultas. As primeiras son brandas, azulentas (glaucas), opostas e sen pecíolo (sésiles), duns 7-16 x 4–9 cm; as segundas, coriáceas, teñen pecíolo, normalmente péndulas, e son alternas e de cor verde escura, de ata 30 cm de lonxitude por 3–4 cm de ancho. Outra diferenza vén representada polas pólas: as xuvenís teñen unha sección cuadrangular, con catro arestas ben visibles, mentres que as adultas son de sección arredondada; aquelas están cubertas, ademais, por unha substancia branca (pruína) que perde se se refrega lixeiramente.
As xemas son espidas e acompañadas de xemas dormentes ou de reversión (tecnicamente, epicórmicas). Este tipo particular de xema agromará se morren as primeiras a consecuencia dun incendio, o que permite a rápida recuperación da árbore. Mesmo son quen de producir novas follas nas partes máis baixas das ramas cando estas medran excesivamente, con risco de quebrar.
Flor e froito
miniatura|esquerda|222px|Froito (cápsula) do eucalipto miniatura|esquerda|222px|Tipo de solo no que pode medra-lo eucalipto, de tan só uns centímetros de terra fértil. Florece en primavera e verán pero pode verse en flor en calquera época do ano. No caso do E. globulus as flores son solitarias pero noutras especies adoitan formar pequenos acios. Son sésiles ou cun pequeno pedúnculo e preséntanse dentro dunha cápsula leñosa, de forma piramidal, con catro costelas ben marcadas e provista dun opérculo cun mamelón. Este froito é o resultado da modificación e fusión do cáliz e a corola. O opérculo despréndese ao madurar a flor, que presenta numerosos estames brancos. A disposición dos froitos (solitarios ou agrupados), a forma e o tamaño do pedúnculo son elementos diferenciais á hora de recoñecer a especie.
O ovario transfórmase nun froito tamén en cápsula, denominado popularmente casulo ou carabullo. Mide uns 2,5 cm de diámetro e presenta catro cavidades contendo numerosas sementes do seu interior, moi pequenas (nunha media de 70 sementes por gramo).
Necesidades ambientais
É unha árbore moi pouco esixente canto ás características do chan (desde solos graníticos a areais, desde solos de só uns centímetros de terra fértil ata fecundas terras pardas), o que explica en parte a súa capacidade de difusión e crecemento, soportando sen problemas condicións climatolóxicas adversas e réximes subhúmidos a hiperhúmidos. Estímaselles unha supervivencia en torno aos 200 anos.
Distribución
A área nativa do eucalipto é Tasmania, o Promontorio de Wilson e a costa adxacente de Victoria (Australia), así como as illas do estreito entre Tasmania e Australia.
Desde moi pronto, tralo seu descubrimento exportouse a outros continentes onde gañaron unha importancia económica relevante debida ao feito da súa rendibilidade para producir pasta de celulosa, usada na fabricación de papel. A FAO xa cuantificaba a superficie reforestada en España en 1973 en 390.277 ha, principalmente en Andalucía (269.029 ha).
O eucalipto en Galicia
miniatura|esquerda|200px|Plantación de eucaliptos en [[Viveiro. Obsérvese a diferenza entre as follas novas (nas árbores novas da parte inferior da fotografía) e as adultas.]] Algunhas fontes indican que foi Frei Rosendo Salvado (1814-1900), que evanxelizou Australia, quen trouxo a árbore a Galicia a mediados de século XIX, se ben outras fontes aseguran que as nosas árbores foron importadas dende Portugal. Non hai coincidencia na data exacta da súa introdución: Silva Pando afirma que comezou a plantarse en Galicia en 1845-1855; o edafólogo Díaz-Fierros dá como primeira cita en Galicia a de 1863, e tamén supón que procede de plantacións portuguesas, onde se coñecía desde 1839 ; Pablo Ramil Rego asegura que Rosendo Salvado enviou as sementes en 1886. Eucalipto de gran porte nun parque de [[Santiago de Compostela.|miniatura|dereita]]
Nun principio cultivouse como árbore ornamental, e así podemos ver exemplares na Alameda de Santiago, nos xardíns do Gran Hotel da Toxa (O Grove) ou no Pazo de Rubiáns (Vilagarcía); pero axiña se espallou por toda Galicia (e o norte peninsular) para o seu aproveitamento madeireiro, dado o seu rápido crecemento e facilidade de cultivo na climatoloxía galega: se a mediados dos sesenta do século pasado o eucalipto ocupaba en Galicia uns poucos centos de hectáreas, cara a 1992 eran unhas 40.000 hectáreas e en 2009 tiñamos xa 375.000. Hoxe está amplamente distribuído por toda Galicia, especialmente na franxa costeira, xa que non medra tan doadamente a alturas superiores aos 500-700 metros de altitude por ser sensible ás xeadas. En calquera caso e aínda que non resiste temperaturas por baixo dos -5 °C, recupérase rapidamente grazas a eses brotes epicórmicos que se mencionaron antes.
Os distintos autores coinciden en que o verdadeiro problema da especie foi a repoboación masiva con eucaliptos que tivo lugar no tardofranquismo, no momento no que cedeu o monocultivo do piñeiro para empezar a subvencionar o eucalipto. Estas subvencións, xunto ao alto prezo que pagaban as papeleiras nun principio, a alta produtividade (que podía chegar a 40 m³ por hectárea e ano) e o abandono do medio rural daqueles tempos de puxante industrialización, fixeron que moitas terras que antes se dedicaban a outros cultivos pasasen a ser sementadas de eucaliptos, mesmo terras agrícolas de alto valor.
Dende hai uns 25 anos estase utilizando nas repoboacións forestais da Galicia interior unha especie resistente ás xeadas e á altitude, o Eucaliptus nitens, que presenta o inconveniente de que a súa madeira non é tan axeitada para a fabricación de pasta de celulosa coma a do eucalipto branco.
O E. globulus representa máis do 95 % da especie en Galicia. Outras especies presentes, como ornamentais ou como especie forestal, son o E. obliqua (de casca fibrosa e madeira de moi boa calidade), o E. viminalis (tamén de cortiza rugosa, pero só na base), o E. macarthuri, o E. calophylla (de flor vermella), o E. camaldulensis, o E. delegatensis (unha das especies que alcanza maior altura) ou o E. robusta.
Consecuencias ecolóxicas
O eucalipto pode ser considerado como a especie arbórea máis controvertida en Galicia, con defensores e detractores que non sempre tiveron en conta os datos científicos (Silva Pando). Xa se dixo que os efectos negativos foron máis unha consecuencia das plantacións masivas que se realizaron a partir do último terzo do século pasado, como acontece con calquera monocultivo pero agravados, neste caso, polas características peculiares desta especie.
Entre as críticas que se lle fan destaca, en primeiro lugar, o feito de presentar unha extrema avidez pola auga, que pode chegar a causar o desecamento de pozos e ríos próximos. Nestas elevadas necesidades de auga inflúe a densa rede de raíces, capaz de aproveitar a mínima greta do subsolo. 260px|miniatura|Exemplares de eucalipto azul na [[illa de San Simón, Redondela.]] 250px|Vista xeral da [[illa de Tambo e os montes da ría de Pontevedra, reforestados con eucalipto azul e piñeiro do país.|miniatura|esquerda]] Esta afirmación, matizada nos últimos anos, acompaña ao eucalipto desde os primeiros momentos da súa introdución: Eladio Rodríguez escribía (1949) que "Considéraselle útil por varios conceptos, pois polo seu rápido desenvolvemento deseca o terreo, contribúe a sandar as localidades pantanosas e crese que as emanacións das súas follas destrúen os xermes das febres palúdicas". Tamén se consideraba, pola mesma razón, bo para curar o paludismo: Cuveiro escribía en 1876 que "Se usa con buen resultado en las fiebres intermitentes . Fórmase unha infusión teiforme con catro das súas follas pecioladas ou dúas das sentadas, que se dá dous veces ao día aínda durante o acceso, xa que axiña diminúe a forza. O seu extracto recoméndase nas neuralxias".
Opinións semellantes defendían tamén outros autores igualmente distantes ás posicións ecoloxistas. Font Quer escribía en 1961 que "A introdución do eucalipto fíxose para sandar terreos baixos e pantanosos, morada das larvas dos mosquitos, e pensando que non só rematarían coas charcas e zonas húmidas senón tamén coas 'miasmas' do paludismo", para concluír que "saneou extensos territorios palúdicos do orbe enteiro" (Font Quer, 398-399).
Mesmo na 22ª edición do Diccionario da Real Academia Española (outubro de 2001) mantense a mesma tese: "A árbore é de grande utilidade para sanear terreos pantanosos".
Na controversia que acompaña a esta árbore non faltan estudos que quitan importancia a este dato. Díaz-Fierros estimaba que o consumo de auga dun eucalipal, dun piñeiral e dunha carballeira eran practicamente semellantes: 1.195 litros por m2 e ano no primeiro caso, fronte a 1.149 e 978 nas dúas últimas especies, pero só cando a plantación estaba realizada sobre solos de pouca profundidade (menos de 50 cm), xa que cando se situaba en terras agrícolas, profundas, destinadas tradicionalmente a pradeiras e cultivos, a redución do caudal hídrico era do 60%.
Un bosque de eucaliptos pode crear problemas de incendios incontrolables debido á grande altura que acadan estas árbores en pouco tempo de crecemento e á fácil combustión da súa madeira. En bosques mestos de eucaliptos, as lapas dun incendio poden acadar máis de 300 metros de alto, como se pode comprobar en Australia na época da seca. Co incendio poden perder toda a masa foliar, que reaparece sen problemas coas primeiras chuvias.
Os eucaliptos son unhas árbores que provocan alosteria, un fenómeno consistente na emanación de certas substancias químicas que fan que non medren árbores ou herbas doutra clase ao seu redor. En Australia, a flora autóctona está adaptada a estas árbores e aos seus fenómenos alostéricos, de xeito que nese país os eucaliptais si teñen sotobosque, estrato fundamental para o ecosistema dun bosque. Ademais a fauna autóctona (coalas) aliméntase destas árbores, de xeito que se alcanza un ecosistema equilibrado.
Estudos realizados en Galicia sobre eucaliptais vellos e implantados matizan esta observación no sentido de que, ao madurar a masa de árbores, descende a densidade da masa foliar e permítese o acceso da luz solar ao chan. Así, Silva Pando ofrece os seguintes datos: 21 especies vexetais diferentes no caso dos eucaliptais fronte ás 22 especies nas matogueiras ou nos piñeirais, cifra que se eleva a 29 especies nunha fraga consolidada. Ramil Rego daba diferenzas moito máis significativas referidas a un bosque da Mariña lucense: menos de 20 plantas vasculares nun eucaliptal maduro fronte a 60-70 especies nun bosque autóctono.
Conclusións semellantes obtén Silva Pando respecto á concentración de microorganismos no chan destes mesmos tipos de ecosistemas: 15±7 x 106/g de solo nun eucaliptal, 17±7 nun piñeiral fronte a 25±9 nunha fraga. A flora microbiana e fúnxica do chan resulta imprescindible para a formación de humus e a fertilidade do substrato.
Tamén se comprobou unha diferenza significativa na avifauna: mentres que nunha fraga media poden observarse 12,92 especies diferentes de aves, nun eucaliptal só hai 7,84 especies diferentes, segundo estudos realizados pola Sociedade Galega de Ornitoloxía en 2003. Tamén a diferenza no número de aves é similar: 52,1 aves por km2 nunha fraga fronte as 28,5 exemplares nun eucaliptal.
Predadores
miniatura|esquerda|222px|[[Gonipterus scutellatus. Orixinario de Australia, é unha praga do eucalipto en España dende a década de 1990.]] Dende 1990, o eucalipto galego é vítima do ataque dun insecto defoliador, o gorgullo do eucalipto (Gonipterus scutellatus), que se estendeu rapidamente por tódalas plantacións ao non contar con inimigos naturais que controlasen a súa expansión. Dende 1999 combátese con éxito esta praga mediante a liberación controlada dunha pequena avespa, tamén natural de Australia, Anaphes nitens, que actúa como parasitoide específico do gurgullo.
En Andalucía existe outros insectos que actúan como pragas do eucalipto. O Phorocanta semipunctata e P. recurva, chamado taladro ou perforador do eucalipto, foi importado en Europa coas primeiras árbores xa no século XIX, se ben aínda non se detectou en Galicia a causa das condicións climatolóxicas galegas, que non permiten o seu desenvolvemento. Neste caso, o dano prodúceo o desenvolvemento da larva que escava longas galerías baixo a cortiza da árbore e provoca que seque. A praga afecta normalmente a árbores con algún tipo de lesión ou que sofren longos períodos de seca, pero tamén se atopou en exemplares sans e en troncos acabados de cortar.
Outra praga presente en España e Portugal, e ausente tamén en Galicia, é o Ctenarytaina eucalypti (Rhinocola eucalypti), cuxas ninfas se alimentan da saiba das follas. En Portugal tamén está presente o Melolontha sp., cuxas larvas aliméntanse das raíces da árbore.
Tamén hai fungos que afectan os eucaliptos. O Mycosphaerella provoca a putrefacción das follas. Máis común, pero menos daniño é o Botrytis cinerea, que provoca o chamado mal azul; afecta a exemplares novos (antes da aparición das follas adultas) nos que causa a aparición de manchas verde-azulentas no talo e morte das follas.
Aproveitamento
O principal uso comercial do eucalipto consiste no aproveitamento madeireiro, tanto na obtención de madeira como, fundamentalmente, na obtención de pasta de papel, pero tamén para fabricar serradura, taboleiros de partículas, laminados tipo formica, fibras téxtiles, aceites etc. A madeira non é boa para ebanistería pero, ao ser moi resistente á humidade, vai ben para postes ou para vigas de batea. Outros uso, como o decorativo ou o medicinal, son secundarios e testimoniais.
No ano 2005, o volume de madeira cortada de eucalipto representaba en Galicia o 47,12% do total das especies forestais, cun total de 2.697.627 metros cúbicos (na Coruña ascendía ao 66,29%). Estudando a serie histórica obsérvase un mantemento nas cifras desde 1997, cando se cortaron 2.730.002 m3. Nese mesmo ano 2005, o prezo medio da madeira de eucalipto foi de 20,41 euros/m3, fronte aos 27,08 euros no caso do piñeiro.
Usos medicinais
O uso terapéutico das follas do eucalipto é anterior á chegada dos europeos ao continente australiano: os aborixes nativos bebían o cocemento de follas para combate-la febre. Este aproveitamento medicinal acompañou logo á especie segundo se ía expandindo polo mundo e queda reflectido en nomes populares como árbore da saúde ou árbore da febre. Hoxe en día forma parte da farmacopea popular e mais da oficial, tanto en forma de follas desecadas como de aceite esencial.
As follas adultas teñen propiedades balsámicas e antisépticas, polo seu contido en aceites esenciais: eucaliptol (o 1-3%).
En medicina utilízanse as follas, directamente ou trala súa destilación para obter a esencia. O uso máis habitual é por inhalación dos vapores que desprende á cocción, para catarreiras, bronquite, sinusite ou farinxite.
Mediante uso externo (a auga de cocer as follas ou a esencia) utilízase como antiséptico e cicatrizante de feridas. O eucaliptol é un dos ingredientes característicos da pomada Viks VapoRub ®, xunto ao alcanfor e o mentol, utilizada contra arrefriados e conxestión nos meniños.
Tamén contén substancias tóxicas: a eucaliptina (unha flavona, de acción estroxénica), e desaconséllase o seu uso en embarazadas, durante a lactación e nos meniños. Pode acelerar o metabolismo hepático dalgúns medicamentos, polo que é incompatible co consumo de sedantes, analxésicos ou anestésicos.
Outros usos
O mel de eucalipto, producido a partir do seu néctar, é moi estimado.
Do eucalipto pode extraerse tamén o xilitol, un alcohol de azucres amplamente utilizado como edulcorante na industria alimentaria, especialmente para facer goma de mascar.
Os eucaliptos na cultura popular galega
miniatura|250px|Eucalipto a rentes do [[Cruceiro do Hío|cruceiro e igrexa do Hío, Cangas.]] Disque a sombra do castiñeiro (por húmida e fría) e da nogueira son malas; a do carballo, do eucalipto e doutras árbores é boa, pero a mellor é a do piñeiro (Rodríguez López).
Os vapores de eucalipto son desinfectantes e serven para curar os arrefriados; para curar a diabetes úsase o viño quente con estrugas e follas de eucalipto. Tamén se utiliza na medicina veterinaria popular: as espullas do gando cúranse con auga de eucalipto.
Movida madrileña
miniatura|dereita|220px|[[Radio Futura, grupo da movida madrileña.]] A movida madrileña foi un movemento contracultural xurdido durante os primeiros anos da Transición da España posfranquista e que se prolongou ata avanzados os anos oitenta.
A noite madrileña foi moi activa non só polas saídas nocturnas da mocidade, senón por mor dun interese infrecuente na chamada cultura alternativa, as drogas, underground ou contracultura. A aparición de selos independentes de gravación discográfica (DRO, TicTac, Tres Cipreses etc.) permitiu a creación dunha música distinta á patrocinada polas multinacionais do disco.
Historia
Nado en Madrid, o movemento estendeuse mimeticamente a outros lugares do Estado (como a movida viguesa), coa conivencia e o alento dalgúns políticos, principalmente socialistas, entre os que destacarían o entón alcalde de Madrid, Enrique Tierno Galván, que estudara profundamente desde un punto de vista sociolóxico a cultura marxinal xuvenil (véxanse os ensaios contidos na súa obra El miedo a la razón). O apoio político a esta cultura alternativa pretendía mostrar un punto de inflexión entre a sociedade franquista e a nova sociedade da democracia; esta imaxe dunha España "moderna", ou canto menos aberta á modernidade, sería utilizada internacionalmente para combater a imaxe pexorativa que o país adquirira ao longo de catro décadas de ditadura. Porén, e a pesar deste movemento contracultural, gran cantidade das estruturas sociais e económicas do país eran herdadas do antigo réxime.
A revista La Luna, entre outras arroladas polos concellos de Madrid e de Vigo, foi o baluarte do movemento, que achou reflexo nalgúns programas televisivos como La bola de cristal ou Si yo fuera presidente de Fernando García Tola e outros musicais e de variedades presentados por personaxes como Paloma Chamorro, Carmen Maura etc., e tivo o seu cronista no escritor e xornalista Francisco Umbral desde a súa columna no diario El País, os seus cantantes en Enrique Urquijo e Olvido Gara, máis coñecida como «Alaska», o seu poeta en Eduardo Haro Ibars, o seu graffiteiro en Juan Carlos Argüello «El Muelle», os seus ídolos artísticos en Andy Warhol e Miquel Barceló e os seus lugares de culto en locais como o Rock-Ola, Carolina, El Sol, El Penta ou La Vía Láctea. O poeta Luis Antonio de Villena novelou esta época en Madrid ha muerto, e o novelista Gregorio Morais fíxoo en La individuación.
Correntes artísticas da movida
Houbo estilos e vertentes novas en:
Anos despois desta época, fíxose unha enquisa sobre os temas musicais máis populares e emblemáticos da movida, cuxos resultados foron os seguintes, por orde desde o máis votado: "La chica de ayer", de Nacha Pop; "Para ti", de Paraíso; "Déjame", de Los Secretos; "Cadillac solitario", de Loquillo y los trogloditas; "Perlas ensangrentadas" e "Ni tú ni nadie", de Alaska; "Groenlandia", de Zombies; "Cuatro rosas", de Gabinete Caligari; "Cuando brille el sol", de La Guardia. Menos votos obtiveron "Noche de lluvia en Madrid", de Los Modelos; "Camino Soria", de Gabinete Caligari; "Insurrección", de El último de la fila; "La mataré", de Loquillo; "Pero a tu lado", de Los Secretos; "Enamorado de la moda juvenil", de Radio Futura; "Espiando a mi vecina", de Un Pingüino en mi Ascensor; "Malos tiempos para la lírica", de Golpes Bajos; "Autosuficiencia", de Parálisis Permanente etc.
Os grupos máis valorados foron: Parálisis Permanente, Alaska y los Pegamoides, Derribos Arias, Pistones, Radio Futura, Los Secretos, Nacha Pop, Gabinete Caligari, Loquillo y los Trogloditas, Paraíso, e Alaska y Dinarama etc.
Valeriano Martínez
Valeriano Martínez García, nado en Aldán (Cangas) en 1961 e finado en San Caetano (Santiago de Compostela) o 6 de outubro de 2021, chamado tamén Tito Martínez, foi un economista, funcionario e político galego que chegou a ser conselleiro de Facenda da Xunta de Galicia.
Traxectoria
Licenciouse en Económicas e Empresariais pola Universidade de Santiago de Compostela e diplomouse en Xestión de Xerencia Hospitalaria pola Escola de Alta Dirección e Administración. En 1985 aprobou as oposicións para ser funcionario do corpo superior de administración xeral da Consellería de Facenda.
Na administración autonómica foi primeiro director xeral de Recursos Humanos do Sergas (1996-2002), e despois director xeral de Transporte ás ordes directas de Núñez Feijoo a partir de 2003. Cando logo das eleccións de 2005 o PP perde o goberno, é nomeado auditor do Consello de Contas de Galicia, ata que coa vitoria de Núñez Feijoo en 2009 é nomeado secretario xeral da presidencia da Xunta.
O 9 de febreiro de 2015 foi designado para ocupar o cargo de conselleiro de Facenda do goberno galego, baixo a presidencia de Alberte Núñez Feijoo. Uns meses despois concorreu nas listas do PPdeG e foi elixido deputado no Parlamento de Galicia nas autonómicas de 2016.
En xaneiro de 2017 renunciou ao cargo de deputado no Parlamento de Galicia para darlle entrada a outras persoas no hemiciclo do Hórreo. Volveu ser elixido nos comicios de 2020 como deputado e en setembro de 2021 de novo volveu deixar o escano a canda moitos dos outros deputados que tamén eran conselleiros.
O 6 de outubro de 2021 faleceu dun infarto mentres traballaba no edificio administrativo da Xunta de Galicia en San Caetano. Na súa lembranza colocouse unha placa nos xardíns deste complexo.
Vida persoal
Casara e tivo un fillo. Viviu as últimas décadas da súa vida en Bueu.
Abella avespa
Abella avespa é o nome dos insectos himenópteros da familia dos ápidos, subfamilia dos antoforinos, pertencentes ao xénero Nomada, que forman parte do grupoo das chamadas abellas parasitas.
Lei sálica
miniatura|Copia manuscrita da Lei sálica. Século VIII. [[Bibliothèque nationale de France|Biblioteca Nacional de Francia]] A Lei sálica (en latín: Lex salica) é un código de leis civís que debe o seu nome aos francos salios, quen o compilaron e publicaron en latín no século V, nos comezos da Alta Idade Media, por orde do seu rei Clodoveo I, co fin de que fose intelixible por todos os seus vasalos, que entendían esa lingua por estaren baixo o dominio do Imperio Romano ata principios dese século.
Este código foi a base da lexislación dos antigos reis francos ata a súa extinción e a aparición do reino de Francia medieval no século X. É particularmente coñecido pola regulación da sucesión monárquica a favor dos homes, pero regulaba tamén outros asuntos como herdanza, criminalidade, roubo, bruxaría, etc., e supuña un importante elemento aglutinador nun reino como o franco, composto por varios grupos e etnias.
Regulación da sucesión monárquica
Unha parte moi concreta deste código sobreviviu os reis francos e perviviu na historia europea durante varios séculos: trátase daquela que prohibía que unha muller herdase o trono de Francia e, mesmo, que puidese transmitir os seus dereitos ao trono aos seus descendentes varóns. Actualmente, a lei sálica non está en vigor en ningunha monarquía europea e o que determina a sucesión é o criterio da maior idade, con independencia do seu sexo; é dicir por primoxenitura estrita. Así e todo, nas monarquías española, británica e o monegasca actúa neste momento a chamada Lei agnaticia (diferente da sálica), que sitúa as mulleres na sucesión ao trono detrás dos seus irmáns homes, aínda que estes sexan de menor idade.
A Lei sálica orixinal outorgaba, en realidade, un papel preponderante a un xefe de guerreiros na sucesión ao trono: establecía que o acceso a este lle correspondía ao fillo home da irmá do rei, o que supuña un medio de asegurar un xefe de guerreiros no poder. En efecto, seguindo a lóxica sálica, nunca se podía estar completamente seguro de se o fillo da muller do rei levaba realmente o sangue do rei e tampouco era seguro que o fillo da irmá do rei levase sangue real, pois a nai do rei tamén podía ser infiel ao seu pai ao concibir a súa irmá. A razón debe procurarse en que os homes da nobreza recibían adestramento no manexo das armas desde unha idade temperá e, naquela época, o rei, o primeiro dos nobres, combatía á fronte das súas tropas con certa frecuencia. Isto facía preferible un suposto home da familia real fronte a unha suposta filla do rei.
A Lei sálica sucesoria en Francia
miniatura|esquerda|Luís X de Francia ([[1314-1316)]] Esta lei deixouse de aplicar entre os francos occidentais desde a ascensión ao trono de Hugo Capeto en 987, e nunca xurdiu problema sucesorio de ningún xénero, pois todos os reis da dinastía dos Capetos deixaron sempre un fillo home herdeiro. Non foi ata 1316 cando se suscitou por primeira vez este tipo de problema: o rei Luís X morría este ano, deixando unha única filla de cuxa paternidade se dubidaba (a súa nai e primeira esposa do rei fora encarcerada por adulterio), e a súa segunda esposa embarazada. O fillo que ía nacer, de ser neno, sería rei, pero de ser nena, non se sabía ben que ocorrería. Foi entón cando o rexente, Filipe de Poitiers (irmán máis novo de Luís X), tivo a iniciativa de promover e promulgar esta lei, segundo a cal as mulleres non poderían ser raíñas de Francia. Cando a raíña viúva deu finalmente a luz un home, este converteuse inmediatamente en rei co nome de Xoán I de Francia, e cando este rei neonato morreu inesperadamente ao cinco días de nacer, o seu tío o rexente, en virtude da lei que se acababa de aprobar, converteuse no rei Filipe V de Francia. A crise sucesoria foi así resolta cun dubidoso sentido ético, pero eficaz. Nesta primeira época, a lei aprobada por Filipe de Poitiers (Filipe V) foi coñecida como "Lei dos homes", e foi a mesma que motivou que, en 1322, se apartasen da sucesión as catro fillas de Filipe V en favor do irmán deste, Carlos IV.
Cando Carlos IV morreu, en 1328, Francia atopouse coa mesma situación de 1316, dado que o monarca falecido deixaba dúas fillas e unha raíña viúva embarazada, aínda que nesta ocasión os parentes homes máis próximo eran: o rexente, Filipe de Valois, que era curmán paterno, e o que se acababa de proclamar rei Eduardo III de Inglaterra, que era sobriño materno, por ser fillo de Isabel de Francia, irmá de Carlos IV, Filipe V e Luís X.
Para resolver a situación e evitar, ademais, o perigo da absorción da coroa francesa pola inglesa, os Estados Xerais fixeron a derradeira modificación que coñeceu a nova lei sucesoria: segundo esta, as mulleres estarían privadas para gobernar o reino, pero tamén para transmitir os dereitos sucesorios aos seus descendentes. Deste xeito, cando a raíña viúva Xoana de Evreux deu a luz finalmente outra nena, Filipe de Valois converteuse inmediatamente en Filipe VI de Francia. Esta modificación provocaría, con todo, o estoupido da moi sanguenta Guerra dos Cen Anos, dado que Eduardo III, que ao principio non se interesara por este asunto declarou máis tarde que a nova lei de sucesión francesa era fraudulenta e reclamou ter maiores dereitos ao trono francés por ser el o único neto home vivo de Filipe IV de Francia.
A Lei sálica sucesoria estivo vixente en Francia ata a Revolución Francesa, e despois dela durante a restauración borbónica, de 1815 a 1830. Os reis que foron proclamados en virtude desta lei foron:
A cuestión sucesoria en España
miniatura|Filipe V de España ([[1700-1724)]] O rei Filipe V non instituíu a lei sálica sucesoria monárquica en España, como ás veces se asegura erradamente, xa que ao instituir a lei da "Agnación Rigorosa" só se privaba as mulleres da sucesión cando houbese "léxítimos descendentes homes", mentres que a Lei Sálica as excluiríoa absolutamente, en todos os casos.
O rei Filipe V, ao subir ao trono tras a Guerra de Sucesión Española, tivo a intención de establecer en España a Lei Sálica, vixente daquela en Francia, e presentou o proxecto ás Cortes de Castela en 1713, que acabaron por rexeitalo. Congregadas as Cortes en Madrid desde o 5 de novembro de 1712, promulgou con elas o 10 de maio de 1713 o "Regulamento de sucesión", que ao cabo se coñeceu como "Lei de sucesión fundamental", segundo a cal as mulleres poderían herdar o trono, aínda que unicamente de non haber herdeiros homes na liña principal (fillos) nin na lateral (irmáns e sobriños).
Ulteriormente, ao pouco de coroarse o rei Carlos IV, este fixo que as Cortes aprobasen en 1789 unha disposición para derrogar a lei e volver ás normas de sucesión establecidas polo código das Partidas. Con todo, a pragmática sanción real non chegou a ser publicada ata que o seu fillo, Fernando VII, a promulgou en 1830, desencadeando o conflito dinástico do Carlismo.
Esta distinción significante entre a Lei sálica e a Lei de sucesión é fundamental para comprender a pretensión xurídica ao trono de España do irmán de Fernando VII, o infante Carlos, ao cal tería lexitimamente dereito en función da Lei de sucesión fundamental promulgada por Filipe V, mentres que coa restauración do compendio de Afonso X (as Sete Partidas), o dereito sería para a súa filla Isabel.
A Constitución española de 1978 dálle vixencia á esencia desta mesma pragmática de 1830, ao recollela no seu artigo 57, nestes termos: "A sucesión no trono seguirá a orde regular de primoxenitura e representación, sendo preferida sempre a liña anterior ás posteriores; na mesma liña, o grao máis próximo ao máis remoto; no mesmo grao, o home á muller, e no mesmo sexo, a persoa de máis idade á de menos".
A cuestión sucesoria en Hungría
miniatura|esquerda|Luís I de Hungría ([[1342-1382)]] En Hungría, desde a fundación do reino no ano 1000 foi innecesaria a aplicación desta lei, xa que toda a dinastía de Árpad contou sempre con membros homes vivos nos momentos en que a sucesión foi necesaria. De xeito diferente ao reino francés, onde existía a tradición da primoxenitura (a coroa pasaba de pai a fillo obviando os demais membros da Casa Real), o trono húngaro adoitaba pasar ao membro de maior idade na familia que estivese vivo para o momento do falecemento do rei, cumpríndose coa tradición do senioratus (irmáns e curmáns herdaban o trono se o fillo do rei era menor ca eles). Con todo, a extinción de membros homes desta casa reinante en 1301 conduciu a un gran caos, cando o rei André III (1250-1301) morreu sen fillos.
Obviándose totalmente a Lei sálica, xurdiron de inmediato varios aspirantes ao trono húngaro, todos por vía materna. Deste xeito sucedéronse, entre 1301 e 1342, os pretendentes Venceslau III de Bohemia, Otón III e Carlos I.
Por outra banda, a mesma sucesión agnática tampouco se consumou en Polonia (Luís I de Hungría obtivo o trono polaco nos derradeiros anos do seu reinado), posto que a outra filla de Luís o Grande foi coroada como Eduvixes I de Polonia. Tras a morte de Eduvixes, o seu home, Ladislau III conservou a coroa e tomou unha nova esposa, fundando unha nova dinastía nese reino.
A Lei sálica sucesoria en Suecia
En Suecia, o rei Carlos XIII, ao carecer de descendencia, fixo aprobar a Lei sálica en 1810 para poder controlar a herdanza do seu trono; deste xeito, fixo nomear herdeiro en primeiro lugar o príncipe Cristián de Augustenborg e, tras a morte deste, o mariscal Jean Baptiste Bernadotte. A lei mantívose en vigor ata que o Parlamento sueco a derrogo en 1979 para proclamar herdeira a princesa Vitoria.
A Lei sálica sucesoria noutros países
miniatura|María Tareixa I de Austria ([[1740-1780)]] En Dinamarca, Austria e Hannover aplicouse así mesmo a Lei sálica, o que foi detonante para moitos conflitos sucesorios e armados. O principal foi no Sacro Imperio Romano Xermánico no século XVIII. Con anterioridade á súa morte, o emperador xermánico Carlos VI de Habsburgo, en vista de que non tiña fillos homes que o sucedesen no trono, decidiu promulgar a pragmática sanción de 1713, que estipulaba que a súa filla María Tareixa I de Austria herdaba o trono do Sacro Imperio, xa que a Lei sálica non se aplicaba. Mesmo o apelido Habsburgo era herdado xunto co trono e, deste xeito, naceu a dinastía Habsburgo-Lorena, non antes de causar a Guerra de Sucesión de Austria, sendo pretexto a abolición da Lei sálica para Frederico II o Grande de Prusia, quen quería destronar a María Tareixa.
Cervo das pampas
O cervo das pampas (Ozotoceros bezoarticus) é unha especie de cervo que vive nas pampas de América do Sur, en terreos de baixa altitude. O seu hábitat tamén inclúe zonas húmidas e outeiros, a miúdo con seca invernal, e vexetación alta de abondo como para cubrir un cervo en pé. A maioría dos exemplares en liberdade vive nas terras húmidas do Pantanal, onde se están a levar a cabo accións pola súa conservación, así como noutras áreas con ciclos anuais de asulagamento. A actividade humana cambiou fortemente o seu hábitat orixinal. Sábese que poden vivir até os 12 anos en liberdade, e aínda máis en catividade, mais a especie está ameazada pola caza e pola perda do seu hábitat. Existe unha gran conciencia entre a poboación sobre a súa perda, xa que unha poboación saudable de cervo das pampas mantén unha pradeira saudable, e a pradeira é o fogar de numerosas especies, algunhas das cales tamén están ameazadas. Moitas aves de América do Norte migran cara ao sur nesas áreas, e se o hábitato do cervo das pampas desaparece, crese que isto afectará á poboación destas especies de paxaros. Existen uns 80 000 exemplares de cervo das pampas, a maioría dos cales viven no Brasil.
Wole Soyinka
Wole Soyinka, nado en Abeokuta o 13 de xullo de 1934, é un escritor nixeriano en idioma inglés, o primeiro africano en conseguir o Premio Nobel de Literatura en 1986.
Traxectoria
Wole Soyinka naceu no mes de xullo do ano 1934 en Abeokuta, Nixeria, e o seu nome completo é Akinwande Oluwole Soyinka. Comezou os seus estudos superiores na Universidade de Ibadán, que culminaría na Universidade de Leeds, onde retornaría na década de 1970 para conseguir un doutoramento.
Na década de 1960 volve a Nixeria para estudar o teatro africano, e ese mesmo ano funda o grupo teatral "As máscaras de 1960". Os seus traballos nesta época están tinguidos de algo de crítica social, pero polo xeral esta faise nun modo lixeiro e, ás veces, humorístico. En 1964, funda a "Compañía de Teatro Orisun". Tamén ensina teatro e literatura nas universidades de Lagos e Ibadán. Pero en 1967, é arrestado durante a guerra civil de Nixeria por escribir un artigo no que avogaba por un armisticio. Acusado de conspiración, é encerrado por máis de 20 meses e recentemente a fins de 1969 é liberado.
Xa na década de 1970, liberado da prisión, a súa obra tórnase máis escura e crítica. Ataca ao sistema e nelas reflíctese o sufrimento do autor e do pobo nixeriano.
En 1986, outórganlle o Premio Nobel de Literatura. É o primeiro escritor africano que o recibe.