cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Enfermidade celíaca
Historia
En 1884, Louis Dühring describe por vez primeira a dermatite herpetiforme (ou enfermidade de During Brocq); e en 1888 Samuel Gee na Gran Bretaña, afirmou que «a regulación da alimentación é a parte máis importante do tratamento».
Entre 1921 e 1938 as investigacións da intolerancia celíaca encamíñanse cara a unha intolerancia aos hidratos de carbono.
En 1950, o pediatra holandés Willem-Karel Dicke, na súa tese de doutoramento, foi quen demostrou que se se excluía o trigo, a avea e mailo centeo, a doenza celíaca melloraba drasticamente. Se se substituían por arroz e millo, o apetito tornaba, a absorción de graxas melloraba e a diarrea graxa desaparecía; decatouse deste feito durante a segunda guerra mundial, ante a falla de aprovisionamento de produtos derivados do trigo. Trala guerra, cando dispoñían doutra volta destes produtos, o índice de afectados pola enfermidade retornou ao mesmo nivel que había previamente á guerra.
En 1954, Paully describiu por vez primeira a lesión intestinal: atrofia vilositaria.
En 1958, Cyrus L. Rubin e os seus colaboradores demostraron que a patoloxía no neno e no adulto era a mesma doenza.
En 1960, os médicos especialistas en dermatoloxía comezan a relacionar a dermatite herpetiforme, coa atrofia vilositaria, xa que coa ausencia de glute se notaba melloría nos pacientes.
En 1980, Michael Marsh e colaboradores, subliñan o rol do sistema inmune e a presenza do dano intestinal da enfermidade.
Etioloxía
A causa da intolerancia celíaca é descoñecida, mais probabelmente sexa por mor de:
Patoxénese
Pódese presentar en calquera etapa da vida, e aínda que acostuma diagnosticarse na nenez, en países desenvolvidos diagnostícase de cada vez máis en adultos. É máis frecuente en persoas de pel branca e nos climas tropicais.
Para que se desenvolva a doenza cómpre que exista unha predisposición xenética e mais un disparador. No caso das mulleres o disparador pode ser o primeiro paristallo e nos homes calquera intervención cirúrxica abdominal.
É unha enfermidade de orixe xenética mais non hereditaria. Porén, o feito de que unha persoa padeza a doenza fai que aumenten as probabilidades de que os seus familiares a padezan, en comparación á poboación en xeral.
Trátase dunha doenza crónica.
Debido aos cambios na estrutura e función da mucosa do intestino delgado, o organismo perde a capacidade de dixerir e absorber os nutrientes da comida.
A principal causa deste trastorno é unha reacción inmunitaria mediada polas células (linfocitos T principalmente), cara os compoñentes do glute (prolaminas) por ser unha alerxia típica mediada por inmunoglobulinas IgE. As dianas da resposta inmunitaria son as gliadinas, proteínas que compoñen o glute, presentes en catro principais cereais: trigo, orxo, avea e centeo.
A meirande parte dos pacientes melloran os síntomas cando inxiren unha dieta sen glute, mais algúns pacientes sofren dunha celiaquía refractaria, que é debida en moitos casos a unha gran sensibilidade ao glute, incluso cando este se atopa en cantidades moi pequenas na dieta. Na elaboración industrial de moitos alimentos engádese glute como espesador ou xelificante que pode ocasionar síntomas aos pacientes que padecen esta enfermidade.
Cadro clínico
Ademais, a má absorción de alimentos pode orixinar:
O glute
O glute é unha proteína amorfa que se atopa nas sementes de moitos cereais (trigo, orxo, centeo, millo vermello, kamut, triticale e posibelmente avea) combinada co amidón. Representa un 80% das proteínas do trigo e está composta de gliadina e glutenina.
A importancia da etiquetaxe
Polo sinalado anteriormente, cómpre que as lexislacións dos diferentes Estados obriguen aos industriais a certificar con claridade a ausencia de glute nos seus produtos, xa que moitos deles non informan aos consumidores.
Nalgúns países desenvolvidos e noutros en vías de desenvolvemento, elaborouse un símbolo universal de «produto sen glute», representado por unha espiga de trigo arrodeada dun círculo cunha barra por diante.
Porén, aínda falta moito para que a totalidade dos produtos poidan ser certificados e cualificados axeitadamente, dado que por un fenómeno coñecido como a contaminación cruzada, os alimentos poden conter glute incluso cando este non estea na receita, por mor a que moitos industriais elaboran diversos produtos nunha mesma máquina. Por exemplo, se nunha máquina para facer pan sen glute se fai primeiro un pan con glute, o máis probábel é que o segundo non resulte libre de glute, xa que ficarán sempre vestixios (polo seu carácter pegañento) na máquina. O mesmo ocorre se nun restaurante friten na mesma tixola un alimento para celíacos onde previamente fritiran algún con glute.
A lexislación sobre etiquetaxe de alimentos en Galicia corresponde coa española (Real Decreto 1334/1999, do 31 de xullo, polo que se aproba a Norma xeral de etiquetaxe, presentación e publicidade dos produtos alimentarios). Ademais a Unión Europea obriga ao fabricante a indicar na etiqueta dos alimentos envasados se estes conteñen coma ingredientes cereais con glute (trigo, centeo, orxo, avea, espelta, kamut ou as súas variedades híbridas).
Ademais, o Regulamento (UE) nº 41/2009 da Comisión do 20 de xaneiro de 2009 sobre a composición e etiquetaxe de produtos alimentarios axeitados para persoas con intolerancia ao glute, aplicábel a partir do 1º de xaneiro de 2012, regula o emprego das indicacións “sen glute” cando o alimento ou produto dietético conteña menos de 20 mg de glute por Kg de produto ou o que é o mesmo 20 partes por millón (ppm). No caso de certos alimentos dietéticos, nos que se ten usado amidón de trigo especialmente procesado para reducir o contido de glute, o fabricante poderá utilizar o termo ”moi baixo en glute” se o produto contén menos de 100 ppm de glute. Estes produtos con “moi baixo contido en glute” só deben tomarse se o doutor o aconsella, por mor de que existen distintos graos de sensibilidade ao glute.
Existen diferentes empresas que se acreditaron pola Federación de Asociaciones de Celiacos de España (FACE). A Marca de Garantía "Controlado por FACE" ten como obxecto garantir ao consumidor celíaco que os produtos que a portan cumpriron cos requisitos que FACE establece respecto a niveis máximos de glute, garantindo que os produtos verificados son aptos para o consumo por persoas celíacas. A novidade que aporta esta marca é a inclusión, no APPCC da industria, dun novo perigo, o glute, e a súa prevención a través do control exhaustivo das materias primas e do proceso de produción baseado na rastrexabilidade do produto. Estas empresas están autorizadas a utilizar un logo na etiquetaxe, que indica que o alimento está certificado e non contén máis de 10 ppm de glute.
Diagnóstico
O diagnóstico hoxe en día baséase en concorrencia de sospeita clínica, seroloxía e biopsia intestinal compatíbeis coa celiaquía. Ningunha das probas por si soa confirma o diagnóstico.
Seroloxía
As probas serolóxicas detectan e ás veces cuantifican anticorpos no sangue específicos para a doenza. Realízanse en pacientes nos que se sospeita enfermidade celíaca, xa for por clínica, por ser grupo de risco etc. Axudan a decidir a que pacientes hai que realizar biopsia e a quen non. Tamén se empregan para ver se a dieta se está a facer correctamente e para a detección de posíbeis casos en estudos epidemiolóxicos a grande escala.
Existen diferentes tests desenvolvidos por diferentes laboratorios, cada un cos seus propios valores para determinar se o resultado é + ou -. Os máis utilizados son:
- anticorpos antigliadina (AGA). Comezáronse a usar en 1981. Dirixidos contra gliadinas (fragmentos do glute). Pouco específicos (adoita haber falsos positivos). Séguense a empregar en cativos menores de 18 meses, xa que os niveis doutros anticorpos acostuman ser negativos. Tamén para o seguimento, xa que se elevan logo tralo consumo de glute. Os máis informativos son os da clase IgA.
- anticorpos antiendomisio (EMA). Comezáronse a usar en 1984. Realmente son anticorpos antitransglutaminasa tisular, mais se valoran por inmunofluorescencia indirecta. Son moi específicos mais algo menos sensíbeis. A técnica é laboriosa e a interpretación subxectiva. Os máis informativos son da clase IgA.
- anticorpos antitransglutaminasa tisular (tTG). Usados desde 1997, valóranse mediante ELISA, máis sensíbeis porén menos específicos. Os máis informativos son da clase IgA.
- anticorpos antipéptidos deaminados de gliadina (DGP). Dirixidos contra fragmentos de glute unha vez foron deaminados por encima transglutaminasa tisular no intestino. Usados dende 2000, empregan técnica ELISA. Máis sensíbeis ca EMA e semellante especificidade ca tTG. Os máis empregados son da clase IgG.
A pauta actualmente consiste en valorar anti- tTG IgA, confirmándoos se for posíbel con anti-EMA IgA. Os anti-DGP IgG empregaranse en menores de 18 meses e en pacientes con deficiencia de IgA. Para o seguimento dos pacientes que seguen dieta sen glute os anti-DGP IgA semellan ser os máis axeitados. As probas serolóxicas en adultos son bastante menos sensíbeis, por iso se están a investigar outros sistemas de detección.
Biopsia
Métodos para realizar biopsias intestinais na celiaquía:
A cápsula de Crosby é unha cápsula pectoral. Con ela hai que facer o seguimento con raios X para coñecer a súa posición ao longo do tubo dixestivo, e só se pode tomar unha biopsia cada vez. Unha vez localizada a cápsula no duodeno, a biopsia realízase por succión dende o outro extremo da sonda. Non require anestesia nin sedantes, aínda que se pode empregar.
O endoscopio é o sistema da cámara e tubo flexíbel. Segundo onde se use recibe un nome: gastroscopia é para o tracto dixestivo alto, a colonoscopia para o tracto dixestivo baixo, cistoscopia para a vexiga urinaria, entre outras.
Neste caso faise unha gastroscopia para acadar o duodeno, lugar no que se tomará a biopsia, mediante un accesorio do endoscopio.
División de Honra de Rugby 2015-2016
Formato
A liga conta con doce clubs participantes, e o formato de competición é o mesmo das tres tempadas anteriores, dividíndose a liga en dúas etapas: a fase de liga regular e as eliminatorias polo título. A liga regular está composta por 22 xornadas, e os seis primeiros equipos da clasificación participarán nas eliminatorias polo título de campión.
Os oito primeiros equipos da táboa ó remate da primeira volta acadarán o dereito a participar na Copa do Rei, agás a UE Santboiana que terá que cumprir unha sanción dun ano.
Enfermidade celíaca
Biopsia
A mucosa intestinal dun neno celíaco non tratado é diferente á dun rapaz san. Co microscopio óllase que as vilosidades están atrofiadas, é dicir esmagadas. Se se compara coa mucosa dun individuo normal a diferenza é claramente apreciábel. No celíaco tratado axeitadamente, a mucosa chega a se normalizar resultando indistinguíbel dun individuo san.
A observación ao microscopio tras tinguidura mediante hematoxilina-eosina e inmunohistoquímica permite analizar a histoloxía e o número e distribución dos linfocitos intraepiteliais. Estes axudan a saber o grao de lesión segundo o sistema máis utilizado a día de hoxe: “criterios de Marsh en 1993 revisados por Oberhüber en 1996”, segundo os cales hai estas lesións:
División de Honra de Rugby 2015-2016
Participantes
O Club Alcobendas Rugby, herdeiro do M.A.R.U. que gañou o título de liga en 2001-02, ascendeu á máxima categoría da liga española de rugby na tempada 2014-15, e ocupa a praza do equipo descendido, o Vigo Rugby Club, que perdeu a categoría despois de catro anos na División de Honra. Os restantes participantes xa participaron na última edición.
Enfermidade celíaca
Biopsia
- lesión Marsh 1. Obsérvanse 20 ou 25 linfocitos intraepiteliais (depende da técnica de tinguidura) por cada 100 enterocitos. Só o 10% das lesións Marsh 1 son por glute.
- lesión Marsh 2. Obsérvase o patrón anterior ademais de hiperplasia de criptas (eran a base das vilosidades).
- lesión Marsh 3. Obsérvase patrón anterior e ademais existe encurtamento (atrofia) de vilosidades. Marsh 3a se é parcial, Marsh 3b se é subtotal e Marsh 3c se é total.
División de Honra de Rugby 2015-2016
Clasificación
A táboa clasificatoria da liga regular faise sumando os puntos por vitorias e empates, máis o puntos bonus acadados. O equipo que acada unha vitoria suma 4 puntos, e o que acada un empate suma 2. Os puntos bonus poden sumarse de dous xeitos. Aquel equipo que anota 4 ensaios ou máis, suma 1 punto bonus ofensivo na táboa clasificatoria, gañe, perda ou empate o encontro. Por outra banda, aquel equipo que perda un partido por 7 puntos ou menos, acadará 1 punto bonus defensivo.
Eliminatorias polo título
Na fase final do campionato os dous mellores equipos da liga regular tiñan dereito a xogar como locais nas semifinais fronte ós gañadores dunha eliminatoria previa entre os equipos situados entre o terceiro e o sexto posto. Tódolos encontros desta fase se xogaron no campo elixido polo equipo mellor clasificado ó remate da fase de liga regular. Os cuartos de final tiveron lugar o 15 de maio, as semifinais o 22 de maio, e a final o 29 de maio de 2016. A final enfrontou ós dous primeiros clasificados da liga regular, ámbolos dous equipos de Valladolid, caendo a vitoria do lado do Club de Rugby El Salvador cun resultado axustado de 23 a 24, que supuxo o oitavo título de liga para o equipo "chamizo".
Enfermidade celíaca
Biopsia
- lesión Marsh 4. Hai ausencia de vilosidades e niveis normais de linfocitos intraepiteliais. Pouco habitual, non acostuma darse en enfermidade celíaca.
En 1969 a ESPGHAN (European Society of Pediatric Gastroenterology, Hepatology And Nutrition) fixou os criterios diagnósticos de enfermidade celíaca (EC), coñecidos coma criterios de Interlaken, recomendando 3 biopsias intestinais para o diagnóstico de celiaquía:
A primeira, cando o neno acode por vez primeira con síntomas sospeitosos da doenza. Nela comprobarase que existe unha atrofia severa das vilosidades e procederase á supresión do glute da dieta.
A segunda, cando o cativo leve polo menos dous anos coa dieta sen glute e os síntomas desapareceran. Trátase de comprobar que a supresión do glute conseguiu a normalización das vilosidades. Se así for, o paso a seguir consiste na reintrodución do glute para ver se con iso se reproduce a alteración intestinal. O habitual é que esta recaída anatómica (a atrofia) sexa acompañada de recaída clínica (diarrea, vómitos, perda de peso etc.) pero non é raro que téndose reproducido xa a atrofia, o neno aínda se atope asintomático, é dicir sen síntoma algún da doenza. Esta reintrodución non se debe facer antes dos 6 anos de idade (poderíase danar o esmalte da dentición definitiva) nin na puberdade pois se interferiría no período de crecemento rápido propio desta idade.
A terceira biopsia trata de confirmar esta recaída. Adóitase facer aos 6 meses da reintrodución do glute ou antes se reaparecesen os síntomas ou se producen alteracións analíticas.
A ESPGHAN, en maio de 1990, en vista dos novos tests serolóxicos revisou os criterios diagnósticos para a celiaquía, segundo os cales se os síntomas (típicos ou atípicos) e a seroloxía son suxestivos, realízase unha soa biopsia, e se se observa melloría coa dieta, considérase confirmado o diagnóstico. A nova revisión en Boston (WCPGHN) en 2000, ratificou ditos criterios. É un tema discutido e discutíbel. Os pacientes deben deixarse guiar polo seu pediatra. A secuencia completa é longa e molesta mais ofrece a maior garantía diagnóstica para unha doenza que é definitiva e que, polo tanto, require un réxime de por vida.
Estudo xenético
Coñécese a implicación do sistema HLA (cromosoma 6). Este sistema está encargado de vixiar que as células do organismo sexan propias; está implicado nas enfermidades autoinmunes (lupus, artrite reumatoide etc.) e na histocompatibilidade para realizar transplantes. Non se trata dun xene que se está mutado hai intolerancia e se está normal non.
Dun xeito simplificado, o HLA presenta innumerábeis variacións (o mesmo que cada persoa ten unha face diferente, poderíase dicir que cada persoa ten un HLA diferente), pero hai unha serie destas variacións do HLA que predispoñen a padecer certa enfermidade. Así, o HLA DQ2 preséntase no 95% dos celíacos, o que non implica que ter o HLA DQ2 signifique desenvolver a celiaquía (de feito os celíacos son só un 2-5% dos portadores do HLA DQ2). Preto do 5% restante de celíacos presentan HLA DQ8.
O xeito de coñecer o HLA é tan sinxelo coma obter unha análise de sangue. Coñecelo pode axudar a contrastar os HLA dos familiares de primeiro grao (pais, irmáns, fillos), especialmente, para coñecer se hai máis membros susceptíbeis de desenvolver a intolerancia. Isto só ocorre nun 10% dos casos.
Tratamento
O único tratamento hoxe en día para a celiaquía é a total e estrita ausencia de glute na dieta. Ademais é importante a prevención da enfermidade. Existen 3 niveis de prevención:
- o 1º é evitar que a doenza se desenvolva naqueles individuos predispostos xeneticamente. A estratexia é iniciar tolerancia ao glute canto antes; estase a investigar.
- o 2º nivel de prevención é o diagnóstico cedo en persoas que xa desenvolveron a doenza.
- o 3º nivel é evitar a aparición de enfermidades asociadas
Alimentos que de seguro conteñen glute
Cómpre prohibilos no réxime celíaco:
Alimentos que poden conter glute
Soamente permitidos previo informe expreso do fabricante de que non conteñen glute.
Alimentos sen glute
Poden consumirse libremente.
Enténdese que todos estes alimentos están permitidos no seu estado natural mais non en conserva. Con eles pódese cociñar, facer prebes ou mollos e combinarse entre si.
Certos alimentos poden conter ou non glute dependendo da súa procedencia: amidón modificado E-1404, E-1410, E-1412, E-1413, E-1414, E-1420, E-1422, E1440, E-1442, E-1450, fibra vexetal, fécula, proteína, proteína vexetal, colorantes, malte, extracto de malte, extracto de lévedo, lévedo, xarope de malte, proteína vexetal hidrolizada, colorante, aromas, saborizantes, espesadores, gofio, amidón, fibra, fariña, sémola, hidrolizado de proteína.
Cómpre destacar que nalgúns casos, en certos países algunhas empresas amosaron unha preocupación e certificaron os seus alimentos como libres de glute.
A dieta sen glute
Unha vez diagnosticada a intolerancia celíaca, o único tratamento existente consiste en manter unha dieta estrita sen glute e de por vida. Pode levarse ben, especialmente no fogar, xa que cada vez é máis frecuente atopar en todos os establecementos comercias produtos para celíacos.
A dieta non pode curar a enfermidade pero contrólaa. De xeito que, con ela, conséguese a completa normalización clínica do suxeito que a padece e evita as posíbeis complicacións a curto, medio e longo prazo.
Está demostrado que o consumo continuo de pequenas cantidades de glute, pode danar severamente as vilosidades intestinais ou provocar outras alteracións e/ou trastornos importantes nada desexábeis, incluso en ausencia de síntomas. A dieta sen glute permite a recuperación vilositaria, así como a desaparición dos síntomas.
A dieta debe basearse, fundamentalmente, en alimentos naturais e frescos que non conteñan glute: leche, carnes, peixe, ovos, froitas, verduras, legumes e os cereais que non teñen glute: millo, arroz, millo miúdo e sorgo, combinándoos entre si de forma variada e equilibrada.
Eliminarase da dieta calquera produto que leve como ingrediente trigo, orxo, centeo, triticale (híbrido de trigo e centeo) ou avea.
Para a correcta adquisición de produtos sen glute, a Asociación de Celíacos de Galicia contén na súa web unha listaxe dos alimentos que podemos atopar en Galicia con e sen glute.
Como norma xeral, deben eliminarse da dieta os produtos a granel, elaborados artesanalmente ou os que non estean etiquetados, onde non se poida comprobar a listaxe de ingredientes.
Os celíacos teñen moi restrinxida a elección de alimentos na súa dieta habitual por mor do uso frecuente da fariña triga, amidóns e do propio glute, na elaboración de produtos de consumo xeral. Os celíacos vense obrigados a evitar, aproximadamente, o 70% dos alimentos comercializados existentes na Unión Europea.
Algúns produtos etiquetados «sen glute» ou «aptos para dietas sen glute» ou que levan o símbolo internacional «sen glute» (espiga barrada), a miúdo conteñen vestixios de glute e en ocasións superan todos os límites establecidos. O consumo continuado deste tipo de produtos pode resultar prexudicial para o celíaco. Por esta mesma razón, aínda contendo o produto esa marca, non se debe consumir se non está nomeado nas listas das Asociacións de Celíacos.
Cómpre ter precaución coa manipulación dos alimentos co fin de evitar a contaminación dos mesmos. Evitarase fritir alimentos sen glute en aceites onde previamente se fritiran produtos con glute. Naqueles fogares nos que hai un celíaco, recoméndase eliminar as fariñas e o pan relado trigo e utilizar no canto fariñas e pan relado sen glute ou flocos de puré de pataca para rebozar, empanar ou espesar mollos. Deste xeito, case todos os alimentos que se preparen os pode tomar toda a familia do celíaco. Débese ter precaución coas fariñas de millo, arroz etc. de venda en panadarías ou supermercados sen lexitimar a ausencia de glute. Poden estar contaminadas se a súa moedura se realizou en muíños onde tamén se moen outros cereais que conteñen glute.
Aínda que a avea propiamente dita non ten glute, moitos celíacos enferman cando consomen avea. Crese que o motivo é que moitas veces a avea é procesada en maquinarias que tamén son usadas para o trigo, o orxo ou o centeo. Moitos celíacos son tan sensíbeis ao glute que os vestixios destas maquinarias os enferman. Polo tanto, para unha dieta sen glute, cómpre evitar a avea.
Os excipientes dalgúns medicamentos conteñen glute. En Galicia, por lei estatal, os laboratorios teñen a obriga de indicar o seu contido no prospecto e de realizar unha advertencia.
Os alimentos importados poden levar á confusión. Un mesmo fabricante pode empregar, segundo as distintas normativas dos Estados, distintos ingredientes para un produto que se comercializa baixo a mesma marca comercial.
Secasí, e como norma xeral, se se sospeita que un produto pode conter glute, non debe consumirse.
Doenzas asociadas
As doenzas a seguir foron descritas coma posíbeis asociadas á condición celíaca: diabetes mellitus Tipo 1, dermatite herpetiforme, tiroidite autoinmune, hipoesplenismo, deficiencia de Ig A, gastrite atrófica, síndrome de Down, epilepsia, ataxia, neuropatía periférica, esquizofrenia, hepatite autoinmune, cirrose biliar primaria, alopecia areata, colite coláxena, trombose venosa. Así mesmo as persoas celíacas teñen máis probabilidades de sufrir linfomas e cancro de esófago sobre todo se se incumpre a dieta libre de glute.
Algunhas persoas autistas poden ter concomitantemente esta enfermidade, motivo polo que se acostuma proscribir o glute da súa dieta.
Cabe destacar que se ten comprobado recentemente que os celíacos teñen catro veces máis probabilidades de desenvolver hipotiroidismo, tres veces máis de padecer hipertiroidismo e 3,6 veces máis de presentar tiroidite.
Trastornos de comportamento
Un neno celíaco sen tratar pode presentar apatía (desinterese ou decaemento) con irritabilidade e pranto fácil. Isto, porén, adoita desaparecer unha vez iniciado o réxime sen glute.
Ademais, pacientes celíacos que estiveron en contacto co glute manifestaron estados de tensión, irritabilidade, depresión, e incluso, perda da concentración en cantidades mínimas.
Se se descobre a intolerancia celíaca sendo xa adulto e o celíaco non apoia axeitadamente o seu tratamento dietético cunha disciplina psicolóxica e substituíndo aquelas masas apetecíbeis, pódese xerar unha frustración moi grande no paciente, sobre todo quen non tiña restrición ningunha na súa dieta anterior e tamén naqueles que non se informaron de abondo sobre as consecuencias do consumo de glute; tamén adoita haber casos no que o doente chega a sufrir infertilidade.
Día dos enfermos celíacos
O día 27 de maio celébrase o Día Nacional da Enfermidade Celíaca (en España), co obxectivo de dar visibilidade e apoio ás persoas celiacas coa intención de normalizar a vida deste colectivo, que representa o 1% da poboación española.
Galicia
En Galicia cada vez máis son os establecementos e restaurantes que contan co selo que certifica que os consumidores celíacos poden seguir unha dieta libre de glute. Con todo, e en comparación con outros países europeos, aínda fica un longo camiño para que os restaurantes incorporen nos seus menús os produtos que conteñen ou non glute.
Existe unha asociación galega de celiaquía: a Asociación de Celíacos de Galicia, que organiza actividades e dá información sobre a doenza e sobre restaurantes, establecementos e tendas onde atopar produtos axeitados aos celíacos.
Pau de san Gregorio
O pau de san Gregorio, gregoriño, ou tamén cerdeira de acios, (Prunus padus)  é unha especie de árbore natural de Europa e que pertence ao xénero  Prunus, á familia das rosáceas. Medra en terreos acedos nos bosques húmidos. É unha árbore escasa e ameazada en Galiza, presente en diferentes zonas do territorio no pasado, atopándose hoxe nas zonas altas das provincias de Lugo e Ourense.
Nome galego
Marcial Valladares Núñez dicía que o nome galego semella vir dunha árbore que un estranxeiro atopou en Deza, xunto á capela de San Gregorio. Pensouse de feito durante moito tempo que era unha especie única desta zona. Martín Sarmiento xa falaba desta árbore: ''Din que é unha árbore única en Galiza e que só se atopa nun monte de Deza, no camiño de Santiago, e que un peregrino lle descubriu a propiedade que, tomando en bebida o pau, as follas etc., en infusión, cura o mal da rabia, e a preserva. É común, e ten este pau de prevención nas casas. É pouco maior ca un salgueiro, e as follas algo semellantes ás da cerdeira. Ouvín que o había en Millarada, cara Soutelo de Montes''.
Outros nomes en galego
Pau de san Guirgoriño, pau de san Guirgorio, paugurgorio, cireixón, pau de rabia, árbore da rabia (non confundir co sangomiño), acereixo dos danados.
Hábitat
Medra entre 500 e 2.000 metros de altitude, distribuíndose nas ribeiras, lamazais e, polo xeral, solos húmidos, silícicos e con abondosa materia orgánica das zonas chuviosas.
Distribución
Medra na meirande parte de Europa, Asia occidental e norte de África, onde é moi rara no cordal do Atlas Medio en Marrocos. Na Península Ibérica aparece na metade setentrional, en Galiza, Asturias, norte de Cataluña e Aragón, País Vasco e Navarra. En Castela e León aparece na serra de Gredos, na serra de Ayllón, na serra de Guadarrama, na serra de la Demanda, Merindades de Burgos, Seabra, o río Negro, en Zamora e no alto de Tormes.
Galiza
É máis ben escasa; medra na beira dos ríos e regatos con alturas entre 500 m e 2.000 metros. Hoxe en día a distribución redúcese ás zonas altas da provincia de Lugo e Ourense, principalmente nos Ancares e nos altos de Pena Trevinca. Hai algúns exemplares no concello de Beade, no bosque de Ridimoas, na provincia de Ourense, así como algunhas arboriñas en Santiago. Era cultivada no país como planta ornamental, xa que cando está en flor é unha árbore marabillosa.
Pragas
O gregoriño atópase moi afectado pola praga de lepidópteros Argyresthia pruniella, unha bolboreta miúda cuxas eirugas non soamente devoran a totalidade das follas do gregoriño, senón que ademais cobren a planta de branco coas súas arañeiras. Por esta razón as poboacións vense reducidas, por exemplo en Burgos e León. Este arbusto pódese confundir coa especie invasora:  Prunus serotina  (cerdeira serodia), da que se diferenza polas follas, que non son brillantes senón opacas e nas flores, que aparecen cedo na primavera, cos novos gomos.
Usos
miniatura|esquerda|Froitos. A madeira empregábase para a fabricación de zocas, mangos de ferramentas, caxatos etc. A casca foi utilizada coma colorante, tendo ademais utilidade medicinal coma diurético e contra a febre, a gota e a reuma. Tamén é febrífuga, sudorífica, tónica e estomacal. Emprégase en homeopatía para as dores de cabeza, trastornos cardíacos e coma sedativo. As follas en infusión teñen un recendo a améndoa agre e son boas para calmar a tose e tamén contra a asma. As flores son tranquilizantes e antiespasmódicas. Frei Martín Sarmiento dicía que ''tomando as follas ou parte da casca en infusión a persoa ou animal que contraera a enfermidade da rabia sería curado xa que esta infusión lle faría devolver de seguido: se toma pola boca o cocemento quente das follas e pau de dito ‘sangomiño’ (Sarmiento pensaba que era un ‘Cornus’ no canto dun ‘Prunus’); pois fai vomitar e botar fóra o humor biliar da rabia en escumallo e salivación." Emprégase ademais en xardinaxe coma ornamental. É moi vistoso durante a floración; polo outono, cando as follas adquiren tonalidades amarelas ou ámbar. Nalgúns países cultívase polos seus froitos, comestíbeis en conserva.
Sinónimos
miniatura|Torta feita con froitos de gregoriño en [[Siberia.]]
Taboazas, Couso, Avión
Taboazas é un lugar da parroquia de Couso no concello ourensán de Avión na comarca do Ribeiro. Tiña 7 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 3 eran homes e 4 mulleres. Iso supón un mantemento da poboación respecto a 2010 cando tiña 7 habitantes (3 homes e 4 mulleres).
Aldeíña
O topónimo galego A Aldeíña pode referirse a:
Departamento de Cordillera
Cordillera é un departamento de Paraguai. A súa capital é a cidade de Caacupé. Limita polo norte co departamento de San Pedro, polo sur co departamento de Paraguarí e o departamento Central, polo leste co departamento de Caaguazú, e polo oeste o río Paraguai divídeo de Presidente Hayes.
Distritos
O departamento está dividido en 20 distritos:
Jon Theodore
Jon Philip Theodore, nado o 30 de decembro de 1973 en Baltimore (Maryland), é un batería estadounidense. É coñecido por ser antigo membro de The Mars Volta e o actual batería de Queens of the Stone Age. Theodore é tamén membro de One Day as a Lion e do supergrupo de hard rock Giraffe Tongue Orchestra.
Theodore posteriormente colaborou co vocalista de Rage Against the Machine Zack de la Rocha nun proxecto chamado One Day as a Lion, e tocou no álbum en solitario do líder de Incubus Brandon Boyd, The Wild Trapeze (2010). En 2012 Theodore substituíu ao seu sucesoe en The Mars Volta, Thomas Pridgen, no supergrupo Giraffe Tongue Orchestra.
En 2013 Theodore uniuse a Queens of the Stone Age, substituíndo a Joey Castillo, que deixou a banda citando desgaste polas continuas xiras. Theodore tocou no sexto álbum de estudio do grupo, ...Like Clockwork (2013), e uniuse a eles na correspondente xira de presentación.
Kim Shattuck
Kimberly Dianne Shattuck, nada o 17 de xullo de 1963 e finada o 2 de outubro de 2019, foi a cantante e guitarrista da banda The Muffs e foi membro dos Pixies, tocando o baixo con eles en 2013. Dende 1985 ata 1990 foi membro de The Pandoras. En 2001 foi cantante, guitarrista e compositora de The Beards, un proxecto paralelo composto por Shattuck, Lisa Marr e Sherri Solinger.
Kim cantou no tema de NOFX "Lori Meyers" do álbum Punk in Drublic. Tamén cantou nunha canción de Bowling for Soup, "I'll Always Remember You (That Way)", aparecido no sinxelo "My Wena". Colaborou poñendo voces na canción de Kepi Ghoulie "This Friend of Mine", do álbum American Gothic.
José Gil Gordillo
José Gil Gordillo, nado en Sanlúcar de Barrameda (Cádiz) o 9 de outubro de 1960, é un exfutbolista español. Xogaba de centrocampista.
Traxectoria
Saído da canteira do FC Barcelona, debutou co Barcelona Atlètic en Segunda División na tempada 1982–83, permanecendo na entidade até a campaña 1984–85. Na súa estadía no Barça B participou en 71 partidos e anotou 5 goles. Non chegou a debutar no primeiro equipo.
Na tempada 1985–86 fichou polo Deportivo da Coruña, naquel entón en Segunda División, co que conseguiu o ascenso a Primeira na campaña 1990–91.
Ao ano seguinte deixou o club branquiazul para recalar no Celta de Vigo, co que subiría tamén a Primeira División. Na campaña 1992–93, Gil debutou finalmente na máxima categoría, xogando 32 partidos. Nos catro anos cos vigueses en Primeira, o andaluz foi titular indiscutible no club galego, aínda que na última campaña, a 1995–96, xogou só 29 encontros. En total, sumou 137 partidos e 5 goles na máxima categoría do fútbol español.
Lei dos grandes números
Estes teoremas prescriben condicións suficientes para garantir que esa media converxe á media das esperanzas das variables aleatorias involucradas. As distintas formulacións da lei dos grandes números (e as súas condicións asociadas) especifican a converxencia de formas distintas.
As leis dos grandes números explican por que a media dunha mostra ao azar dunha poboación de gran tamaño tenderá a estar preto da media da poboación completa.
Cando as variables aleatorias teñen unha varianza finita, o teorema central do límite estende o noso entendemento da converxencia da súa media describindo a distribución de diferenzas estandarizadas entre a suma de variables aleatorias e o valor esperado desta suma: sen importar a distribución subxacente das variables aleatorias, esta diferenza estandarizada converxe a unha variable aleatoria normal estándar.
A frase "lei dos grandes números" emprégase tamén ocasionalmente para referirse ao principio de que a probabilidade de que calquera evento posible (incluso un improbable) ocorra polo menos unha vez nunha serie, increméntase co número de repeticións na serie. Por exemplo, a probabilidade de que un individuo gañe a lotería é bastante baixa, pero a probabilidade de que alguén gañe a lotería é bastante alta, supoñendo que suficientes persoas compren billetes de lotería.
Historia
miniatura|dereita|250px|A [[difusión molecular|difusión é un exemplo da lei dos grandes números, aplicada á química. Inicialmente, hai moléculas de soluto no lado esquerdo dunha barreira (liña púrpura) e ningún á dereita. Elimínase a barreira e o soluto difúndese para encher todo o recipiente. Arriba: cunha soa molécula, o movemento parece ser bastante aleatorio. Medio: con máis moléculas, existe unha clara tendencia na que o soluto encha o recipiente máis e máis uniformemente, pero tamén hai flutuacións. Abaixo: cun número enorme de moléculas de soluto (demasiadas para verse), a aleatoriedade esencialmente desaparece: o soluto parece moverse suave e sistematicamente dende as zonas de alta concentración ás zonas de baixa concentración. En situacións reais, os químicos poden describir a difusión como un fenómeno macroscópico determinista (leis de Fick), a pesar do seu carácter aleatorio subxacente.]] O matemático italiano Gerolamo Cardano (1501–1576) afirmou sen probas que a precisión das estatísticas empíricas tenden a mellorar co número de intentos. Despois isto foi formalizado como unha lei dos grandes números; unha forma especial da lei (para unha variable aleatoria binaria) foi demostrada por primeira vez por Jacob Bernoulli. Levoulle máis de 20 anos desenvolver unha proba matemática suficientemente rigorosa que foi publicada en Ars Conjectandi en 1713. Bernouilli chamouno o seu “teorema dourado”, mais chgou a ser coñecido xeralmente como "teorema de Bernoulli". Este non debe confundirse co principio físico de igual nome, polo sobriño de Jacob, Daniel Bernoulli. En 1837, S. D. Poisson describiuno con máis detalle baixo o nome de «la loi des grands nomes» (a lei dos grandes números). A partir de entón, coñécese con ambos os nomes, pero emprégase con maior frecuencia «lei dos grandes números».
Despois de que Bernoulli e Poisson publicasen os seus estudos, outros matemáticos tamén contribuíron ao refinamento da lei, como Chebyshev, Markov, Borel, Cantelli e Kolmogorov e Khinchin, que finalmente proporcionou unha proba completa da lei dos grandes números para variables arbitrarias. Estes novos estudos deron lugar a dúas formas destacadas da lei dos grandes números: unha chámase lei "feble" e outra lei "forte", en referencia a dous modos diferentes de converxencia da mostra; en particular, a forma forte implica a feble.
Lei feble
A lei feble dos grandes números establece que se X1, X2, X3, ... é unha sucesión infinita de variables aleatorias independentes que teñen o mesmo valor esperado \mu e varianza \sigma^2, entón a media
converxe en probabilidade a μ. Noutras palabras, para calquera número positivo ε tense
Lei forte
A lei forte dos grandes números establece que se X1, X2, X3... é unha sucesión infinita de variables aleatorias independentes e identicamente distribuídas que cumpren E(|Xi|) < ∞  e teñen o valor esperado μ, entón
é dicir, a media das variables aleatorias converxe a μ case seguramente (nun conxunto de probabilidade 1).
Esta lei xustifica a interpretación intuitiva de que o valor esperado dunha variable aleatoria como a "media a longo prazo ao facer unha mostraxe repetitiva".
Demostración (resultado preliminar)
Demostrarase o seguinte resultado: sexa {X_i}\, unha sucesión de variables aleatorias independentes e integrables con (esperanza 0) e ; entón, a media   case seguramente cando. Este teorema non asume que as variables aleatorias son identicamente distribuídas pero controla o crecemento das varianzas.
Para demostrar o teorema faise uso do seguinte lema: Desigualdade Maximal. Sexan variables aleatorias independentes e sexan  e \beta\,\! constantes positivas que cumpren para cada i. Entón
Tense entón:
Vanuatu nos Xogos Olímpicos
Vanuatu participou por vez primeira nos Xogos Olímpicos en 1988, e dende entón enviou deportistas para competir en cada edición dos Xogos Olímpicos de Verán. O país nunca participou nos Xogos Olímpicos de Inverno. O Comité Olímpico de Vanuatu foi creado en 1987 e recoñecido oficialmente polo Comité Olímpico Internacional ese mesmo ano.
Lei dos grandes números
Lei forte
Agora ben, se e  entón implica que polo tanto: co que se conclúe o lema. (Fin da demostración do lema)
Seguindo coa demostración do teorema defínese Tense entón que a serie é converxente pois:
A converxencia en case todos os puntos que asegura o teorema é equivalente a:
Cada probabilidade na suma anterior pode ser limitada por:
Agora aplícase a desigualdade maximal:
A última desigualdade da liña anterior xustifícase pola desigualdade de Chebyshev. Unha nova aplicación desta mesma desigualdade permítenos limitar os \beta_k\,:
É dicir, logrouse limitar cada sumando da por unha constante polos termos dun sumatorio que sabemos que é converxente, demostrando a converxencia dese sumatorio e concluíndo por Borel-Cantelli a converxencia forte do teorema.
(Fin da demostración)
Demostración da lei forte dos grandes números (Kolmogorov) Sexa {X_i}\, unha sucesión de variables aleatorias independentes, integrables e identicamente distribuídas con  (esperanza 0), entón, a media   case seguramente cando.
Se se define e. Tense que. Ademais, usando a hipótese de distribucións idénticas, podemos en xeral substituír (non sempre) unha distribución X_i\, xenérica por un representante, por exemplo X_1\,. Tense entón:
A última converxencia a cero vén dada pola converxencia puntual máis a converxencia dominada por \,|X_1|. Tamén se ten que:
A terceira igualdade vén de que para calquera variable aleatoria se cumpre que:
A implica, por Borel-Canteli, que o conxunto  ten probabilidade cero. Polo tanto, nun conxunto de probabilidade 1 cúmprese:
Da desigualdade  podemos deducir que:
Polo teorema anterior tense: case seguramente. Como ademais se ten que:
Das ecuacións, e  dedúcese que  en case todos os puntos, concluíndo o teorema.
Henriette d'Angeville
Ascensión
Dende había moito tempo desexaba subir ó Mont Blanc, polo Henriette d'Angeville mandou confeccionar roupa especial para atinxir o seu fin. Segundo as súas propias palabras, je suis la fiancée du Maudit!, "son a noiva do Maldito" (pois o Mont Maudit é unha pasaxe case que obrigatoria para atinxir o Mont Blanc).
Acompañada por seis guías de montaña atinxe a cima o 3 de setembro de 1838, feito que é debidamente apreciado polos chamoniards (habitantes de Chamonix) que non consideraban que Marie Paradis fixera alpinismo realmente pois fora "tirada, arrastrada e levada" até á cima.
Henriette d'Angeville fixo alpinismo durante 25 anos e rematou coa subida do Oldenhorn en Les Diablerets nos Alpes Berneses.
Espeleoloxía
Ó redor de 1820, e vivindo en Ferney-Voltaire, en Francia, pero ás portas de Xenebra, comeza a interesarse pola espeleoloxía chegando mesmo a fundar un museo de mineraloxía en Lausana. miniatura|Locomotora Mademoiselle d'Angeville.
Ricardo Sánchez Rivas
Ricardo Sánchez Rivas, nado en (Olas) Mesía, foi un político e escritor galego.
Traxectoria
Oficial do concello de Mesía. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 formou parte do Comité de Defensa da República de Mesía. Foi detido e estivo preso no cárcere de Ordes. Foi xulgado na Coruña por rebelión. A Comisión Provincial de Incautación de Bens abríulle expediente de responsabilidade civil en abril de 1938. O Tribunal Regional de Responsabilidades Políticas condenouno en rebeldía a cinco anos de inhabilitación en outubro de 1940. Relatou esta experiencia no libro El mundo del mañana. Exiliouse na Arxentina onde foi directivo da Sociedad Unión del Partido Judicial de Órdenes. Tamén foi secretario de Unión Gallega.
Festival de Eurovisión
miniatura|dereita|250px|Escenario do [[Festival de Eurovisión 2018|Festival de Eurovisión da edición de 2018.]] miniatura|[[Netta Barzilai, gañadora da edición de 2018.]] O Festival de Eurovisión (en inglés Eurovision Song Contest; en francés Concours Eurovision de la Chanson) é un festival da canción televisado, creado en 1956 de carácter anual e con participantes de numerosos países europeos, organizado pola Unión Europea de Radiodifusión. A representación dos diversos países escóllena as canles de televisión pública. O Festival retransmítese por televisión e radio en toda Europa. Nos últimos anos, o Festival retransmitiuse a moitas outras partes do mundo (é especialmente seguido en Australia) e tamén se difundiu a través de internet.
O nome do concurso vén da Rede de Distribución de Televisión de Eurovisión, que está controlada pola Unión Europea de Radiodifusión (UER) e pode alcanzar audiencias potenciais de máis de mil millóns de persoas. Calquera membro da UER pode participar no Festival, incluíndo as televisións públicas dalgúns países africanos e asiáticos, concretamente as de Alxeria, Exipto, Israel, Xordania, Líbano, Libia, Marrocos, e Tunisia. Destes países non europeos, só Israel e Marrocos participaron no Festival. Tunisia tamén amosou interese en participar a finais dos 70. Líbano ía participar no 2005 pero retirouse porque non estaba disposta a retransmitir a actuación de Israel e a UER non consentiu ese corte na emisión do Festival.
Tanto o concurso coma a UER son independentes da Unión Europea.
Número de participantes
En 1956 cada televisión participante podía enviar dúas cancións, e a partir do seguinte ano, debido ao crecente número de televisións interesadas en participar, cada unha só puido presentar unha canción. En 1978 chégase por primeira vez aos vinte participantes. Xa nos anos 90, coa solicitude de participación das televisións de Europa do Leste, establécense regras para limitar o número de participantes nos festivais, baseadas nos anteriores resultados, de xeito que se lles deixa participar a aqueles que obtivesen mellores resultados nos anteriores anos. Para 2004 era tan grande o número de países que desexan participar, que se comeza a celebrar o Festival nun novo formato, en dúas noites: unha semifinal e unha final; en total foron 36 as televisións que tomaron parte ese ano. O récord está nos 43 países de 2008, o que obrigou a mudar novamente o formato: dúas semifinais, en días distintos, e con só cinco estados/televisións clasificadas directamente para a final: os catro grandes (Francia, España, Alemaña e Reino Unido) e mais o país organizador, que nesa edición foi Serbia.
País organizador
Por regra xeral, o país organizador é o vencedor na edición anterior. A primeira edición organizouna Suíza.
Representación
As regras actuais establecen que en cada participación só pode haber un máximo de seis persoas no escenario, que deben ter 16 anos cumpridos no 31 de decembro do ano correspondente ao do Festival. Esta regra sobre a idade foi engadida despois de que, en 1989, Israel, Francia e Bélxica presentasen cantantes de moi curta idade. Non existen regras sobre a nacionalidade dos cantantes.
A duración máxima das cancións é de tres minutos. Esta regra foi introducida despois do festival de 1957. Nesta ocasión interpretáronse as cancións máis curta (All, interpretada Patricia Bredin en representación do Reino Unido con apenas 112 segundos) e a máis longa (o italiano Nunzio Galo empregou no seu Corde della mia chitarra case tres veces máis de tempo, excedendo de longo os 5 minutos) da historia do Festival. En 1985 Albano e Romina Power representando a Italia con Magic, oh magic excederon en máis de 15 segundos o límite dos 3 minutos.