cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Biodiversidade
Curvas de rarefaction curves e extrapolación
A rarefacción é un método de interpolación da curva de acumulación de especies esperable para unha comunidade baseándose só no número máximo de mostras ou individuos ou mostras recolectadas e o número de especies observadas. Permite comparar comunidades nas que o esforzo de recollida de mostras é diferente, e permite outras estimacións a partir desa curva.
O método de rarefacción foi ampliado para ademais extrapolar a curva de acumulación de especies a un valor maior que o número máximos de mostras ou individuos observados no campo.
Distribucións de abundancia de especies
As distribucións de abundancia das especies son unha representación das especies ordenadas en función do seu número de individuos (un diagrama de rango-abundancia) representadas como histograma o unha función probabilística. Reflicten sempre que nunha comunidade biolóxica abundan un número reducido de especies e as restantes son raras ou de baixa abundancia.
Describíronse múltiples distribucións que se axustan ás observacións de distribución de especies observadas na natureza. Varios casos son a serie xeométrica, a log-series, a log-normal, a brocken-stick, a Zipf-Mandelbrot ou a binomial negativa.
Algunhas distribucións deseñáronse só baseándose en metodoloxía estatística para explicar datos obtidos de campo (como a log-normal ou a log-series) e outras ligáronse a ou creáronse para explicar patróns observados (como a brocken-stick ou as fraccións aleatorias). A algunhas das primeiras déuselle unha explicación teórica a posteriori (p.ex. a log-series).
As súas funcións permiten probar como se axustan a datos de campo e a continuación, coas súas funcións, obter un valor de riqueza de especies para un valor determinado de individuos.
Diversidade funcional
A diversidade funcional cuantifica os grupos funcionais de especies que existen nunha área ou ecosistema, considerando varios factores que defina un espazo multifuncional baseado en varias compoñentes. Pódese entender tamén como a distribución dos grupos funcionais de especies en área concretas ou ecosistemas. As áreas que definen ese espazo funcional son características, características morfolóxicas (como o tamaño), funcionais (como a capacidades de ocupar hábitats), entre outras, e que definen o rol que realizan as especies. Isto, algúns destes índices son unha aproximación dos nichos de Hutchinson que as especies están a ocupan.
Escalas da biodiversidade
Cando se cita a que escala se mide a diversidade taxonómica ou filoxenética empréganse os seguintes termos:
Extinción global de especies
Os rexistros de extincións e as estimacións da perda de especies indican que nos últimos séculos se está a producir unha extinción masiva de especies, a cal se coñece como extinción masiva do Holoceno ou do antropoceno. A taxa de perda de especies dalgúns grupos concretos estímase que nos últimos 300 anos foi máis de 100 veces maior do do que se esperaría a partir de estudos de rexistros fósiles. Coñécese ademais que o risco de extinción de especies catalogadas como en perigo aumenta constantemente. A perda e a fragmentación de hábitats son uns dos motivos principais da desaparición de especies. O impacto antrópico é o outro caso máis importante. Está contrastado como foi a perda de especies de aves por mor de accións humanas. Nos últimos séculos o 10% de especies de aves extinguiuse polo impacto antrópico sobre das súas poboacións ou ecosistemas. Nalgunhas áreas do planeta esa taxa chegou ata o 90% da súa diversidade. Está contrastado que perda de especies afecta directamente ás poboacións de vertebrados, ás aves especializadas en hábitats, a todas as aves limícolas, ás masas forestais, ós mangleirais, ós prados mariños de anxiospermas, e aos corais mariños. En 2019 estimouse que nos trinta anos anteriores perdeuse o 80% da diversidade de insectos, a maioría dos grupos de lepidópteros, himenópteros e coleópteros e os grupos acuáticos. Un 40% das actuais especies estarían en risco de extinción en especial pola agricultura intensiva e a polución de compostos químicos empregados neste sector.
En 2014 unha estimación feita pola IUCN cuantificou o estado de 71.576 especies terrestres e fluviais. Concluíu que 860 xa estaban extintas, 4.286 en alto risco de extinción e 21.286 en risco. Nas especies terrestres en perigo a porcentaxe de risco variou do 12% das aves ata o 41% de anfibios e ximnospermas. Nos ecosistemas fluviais iso variou entre o 23% das especies de peixes e mamíferos ao 39% dos réptiles. No caso das especies dos océanos, os rexistros das especies destes ecosistemas é limitado: só se pode avaliar arredor do 2% das especies coñecidas. As estimacións para estas especies mariñas indica que o risco de extinción podería chegar ata o 16%, fundamentalmente pola sobreexplotación da pesca, a perda de hábitats e por efectos do cambio climático actual.
A fragmentación de hábitats a escala global tamén supón un aumento no perigo de extincións. Dous exemplos son a fragmentacións producida pola explotación da masa forestal atlántica, que agora son parches de menos de 0,5 km2, e as presas e as reservas de augas nos ríos de caudal importante.
Ademais, os endemismos concéntranse en especial nuns poucos puntos quentes, que ao mesmo tempo son hábitats en alto risco de desaparición.
Está contrastado que aumenten as extincións polo consumo agregado dos humanos dos recursos do planeta, a deposición de nitróxeno reactivo, as especies introducidas en Europa, a sobreexplotación de peixe para consumo e os efectos do actual cambio climático sobre das poboacións de aves europeas.
Necesidade de conservar a biodiversidade
Aínda que algunhas especies desaparecen por causas naturais, hai un gran número de razóns para evitar a súa desaparición por causas non naturais; entre elas destacan:
Mar de Mirtoon
O Mar de Mirtoon (Mυρτώο Πέλαγος, Myrtoo Pelagos), é unha subdivisión do Mar Mediterráneo que se atopa entre as Cícladas e o Peloponeso. É descrito como a parte do Mar Exeo ao sur de Eubea, Ática e Argólida. parte da masa de auga do Mar Negro chega ao mar de Mirtoon, transportada a través do mar Exeo.(Saundry, Hogan & Baum. 2011)
O Golfo Sarónico, o golfo de Atenas, sitúase entre a Canle de Corinto e o Mar de Mirtoon.
María Paz Andrés Sáenz de Santa María
María Paz Andrés Sáenz de Santa María, nada en Oviedo o 29 de novembro de 1953, tamén coñecida como Paz Andrés, é unha xurista española, catedrática de Dereito Internacional Público e Relacións Internacionais, e antiga secretaria do Consello Social da Universidade de Oviedo, e dende comezos de 2017 é a Defensora Universitaria da Universidade de Oviedo.
Participou na codirección do Boletín de Información sobre Comunidades Europeas, editado polo Principado de Asturias e a Universidade de Oviedo, publicando diversos traballos sobre Dereito Internacional Público e Dereito Comunitario Europeo.
Traxectoria
En 1980, conseguiu o doutoramento con premio extraordinario, baixo a dirección de Julio González Campos. Oito anos despois, en 1988, converteríase en catedrática do departamento.
Entre 1985 e 1995, encargaríase da dirección do Centro de Documentación Europea da Universidade de Oviedo. En 1986 ocuparía o cargo de Secretaria Xeral da Universidade de Oviedo, función que desempeñou até 1988. Dende 1987 até 1989, sería membro da Xunta Directiva da Asociación Española de Profesores de Dereito Internacional e Relacións Internacionais.
Dende 1992 ocuparíase da coordinación da sección de Xurisprudencia de Dereito Internacional Público da Revista Española de Dereito Internacional (REDI). Entre 1994 e 2000, dirixiría o departamento de Dereito Público da Universidade de Oviedo, sendo nomeada secretaria do Consello Social de devandita institución en novembro de 1999, cargo que desempeñou até 2004, cando foi nomeada vicerreitora de Extensión Universitaria.
Candidata en dúas ocasións ó reitorado da Universidade de Oviedo (2008 e 2012), sendo derrotada en ambas as ocasións por Vicente Miguel Gotor Santamaría. É experta en dereito dos tratados, arranxo pacífico de controversias internacionais, mantemento da paz e a seguridade internacionais, sistema institucional e ordenamento xurídico da Unión Europea.
Dende o 28 de setembro de 2018, é conselleira do Consello de Goberno do Banco de España por nomeamento do Goberno de España.
George T. Morgan
George Thomas Morgan, nado en Birmingham, Inglaterra, o 24 de novembro de 1845, e finado en Germantown, Filadelfia, Estados Unidos, o 4 de xaneiro de 1925, foi un gravador da Royal Mint, de Londres, e posteriormente da Casa de Moeda dos Estados Unidos, coñecido por ser o responsable do deseño do popularmente coñecido como dólar Morgan.
Etapa inglesa
A carreira de Morgan como gravador comeza da man dos irmáns Pinches, unha prestixiosa familia de gravadores de Birmingham vinculada coa Casa da Moeda de Birmingham e coa Real Casa da Moeda de Londres (Royal Mint). Con eles colaborou, entre 1873 e 1875.
No entanto, o máis salientable da súa carreira tivo lugar logo da súa marcha aos Estados Unidos en 1876, onde se lle encomendou inicialmente o deseño das novas moedas dun dólar de prata, que serían a súa obra máis salientable.
Etapa estadounidense
miniatura|400px|Proba do deseño proposto por George T. Morgan para unha peza de medio dólar miniatura|290px|O popular "[[dólar Morgan" creado por George T. Morgan ]]
Creación do "dólar Morgan"
En 1876, o director da Casa da Moeda dos Estados Unidos (United States Mint), Henry Linderman, que emprendera unha remodelación das moedas do seu país, púxose en contacto con C. W. Fremantle, director adxunto da Real Casa da Moeda de Londres (Royal Mint), e pediulle que atopase "un gravador de cuños primeira categoría disposto a ocupar o posto de gravador auxiliar da ceca de Filadelfia". Como resposta, Fremantle escribiulle: "as miñas consultas a respecto dun gravador auxiliar lévanme a recomendar decididamente para o posto a George Morgan, de 30 anos, quen se fixo unha reputación considerable, mais para quen non hai moito espazo actualmente neste país". Linderman e Morgan chegaron a un acordo polo que este último pasou a incorporarse á ceca de Filadelfia ás ordes do gravador xefe William Barber, a modo de proba durante seis meses.
Morgan chegou a Filadelfia o 9 de outubro de 1876. Ao pouco de chegar, matriculouse como estudante na Academia de Belas Artes de Pensilvania co obxecto de se preparar para a creación dun deseño da cabeza da Liberdade, que pretendía utilizar nos anversos dos seus deseños para as moedas un dólar e de medio dólar. Morgan tamén estudou a natureza da aguia de cabeza branca para a preparación do deseño do reverso. Para a imaxe da Liberdade, Morgan buscou representar unha muller común estadounidense, no canto das figuras de estilo grego habituais. Un amigo seu, o pintor Thomas Eakins, suxeriulle como modelo a Anne Willess Williams, de Filadelfia. Morgan mantivo cinco sesións de traballo coa modelo, da que declarou que tiña o perfil máis perfecto que vira xamais. miniatura|290x290px|Os gravadores da [[Casa da Moeda dos Estados Unidos|ceca estadounidense. Morgan é o segundo pola dereita dos que están sentados.]] O 18 de outubro de 1877, Linderman solicitoulle ao superintendente da ceca de Filadelfia, James Pollock, "dar instrucións a Morgan para preparar sen demora, cuños para un dólar de prata, cos deseños e as lendas iguais aos da impresión adxunta para o medio dólar e numerada co 2, substituíndo as palabras 'medio dólar' por 'un dólar'". Nun novo escrito de Linderman a Pollock do 21 de febreiro de 1878 dille: "teño que declarar, para a súa información, que é a miña intención, no caso de que o proxecto de lei da prata se converta en lei, solicitar que o Secretario do Tesouro aprobe os cuños preparados por Morgan".
A produción das moeda dun dólar cos deseños de Morgan e cos cuños gravados por el comezou o 11 de marzo de 1878 e estendeuse, con interrupcións, ata 1921. Por mor da súa popularidade, esta moeda coñécese adoito no ámbito numismático como "dólar Morgan".
Outros traballos
Á parte do dólar Morgan, foi autor de diversos deseños e probas numismáticas finalmente non adoptadas de moedas norteamericanas. Ademais, a Morgan débeselle o reverso da moeda de medio dólar conmemorativo da Exposición Mundial Colombina de Chicago de 1893.
Como medallista, foi o responsable de máis dunha trintena de creacións, partricularmente na súa etapa nos Estados Unidos.
Goethita
A goethita  é un mineral do grupo IV (óxidos e hidróxidos), segundo a clasificación de Strunz. O seu nome débese ao escritor alemán Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832). O seu sistema é ortorrómbico bipiramidal (acicular, prismático) e a súa macla ten forma de cóbado (011). A súa morfoloxía é variada abundando as masas reniformes, fibrorradiais, compactas, follosas e estalactíticas.
É un oxihidróxido de ferro (III), de fórmula α-FeO(OH), cun contido do 63% en ferro, e onde pode encontrarse até un 5% de manganeso. A feroxihita e a lepidocrita son polimorfos deste mineral, pois teñen igual composición e fórmula e diferente sistema de cristalización. As minas máis importantes atópanse nos Estados Unidos de América, Westfalia (Alemaña), Alsacia-Lorena (Francia) e Reino Unido.
España tamén posúe importantes minas en Huelva (Minas de Riotinto), Asturias, Castellón (Mina Museo Esperanza) e Biscaia. Ten unha densidade de 4 a 4,4 g/cm³ e unha dureza de 5 a 5,5 na escala de Mohs. A súa exfoliación é perfecta (desigual) e a súa cor é negra, ocre, ás veces con irisacións. En canto ao seu brillo; este é adamantino, mate, sedoso. A raia característica deste mineral é parda amarelenta. A goethita é opaca e moi fráxil.
Outros hidróxidos
Outros hidróxidos destacábeis son a limonita e a bauxita.
Vello Oeste
miniatura|200px|O sioux hunkpapa [[Touro Sentado e William Cody, máis coñecido como Buffalo Bill, recoñecidas personaxes do popularmente chamado "Vello Oeste" dos Estados Unidos.]] Vello Oeste, Oeste salvaxe ou Oeste americano (en inglés Old West, Wild West ou Far west), son as expresións con que se denomina popularmente o período e os episodios históricos que tiveron lugar no século XIX (principalmente entre os anos 1860 e 1890) e no inicio do século XX (principalmente na década de 1910) durante a expansión da fronteira dos Estados Unidos cara á costa do océano Pacífico. Aínda que a colonización do territorio comezou no século XVI coa chegada dos europeos, o obxectivo de alcanzar a costa oeste debeuse principalmente á iniciativa gobernamental do presidente Thomas Jefferson, despois da compra de Luisiana en 1803. A expansión da fronteira foi considerada como unha oportunidade de riqueza e progreso.
Esta incesante e prolongada migración de persoas cara ao oeste deslocou culturas ancestrais e oprimiu minorías étnicas de amerindios. En contraste, o período suscitou importantes avances na industria, as comunicacións e a agricultura, á custa en varios casos dunha intensa exploración dos recursos humanos e naturais.
Estes eventos históricos, orixe dun mito nacional nos Estados Unidos, foron recreados por diversas manifestacións da arte. No cinema, o xénero desígnase western e narra historias de cowboys, pioneiros, amerindios, garimpeiros, empresarios etc. Historias de persoas variadas, condicións que emprenderon a aventura do oeste coa esperanza de acadar o éxito persoal mais que acabaron moitas veces confrontados coa xustiza ou coa fatalidade do destino. Os estudos actuais consideran que tras esta mistificación se agocha unha realidade complexa e que existe a tendencia de reconsiderar o papel de todos os que participaron naquela conxuntura social, económica e cultural que foi a fronteira dos Estados Unidos no século XIX.
A fronteira na historia dos Estados Unidos
Co tempo, a fronteira converteuse nun mito nos Estados Unidos. Todo o que aconteceu no oeste, bo ou malo, serviu para forxar a personalidade do país a través de valores como a procura de oportunidades, a aplicación de solucións prácticas, a actitude enérxica perante as dificultades, a capacidade de innovación e o esforzo orientado para o progreso. En definitiva:
Matela, Outeiro de Rei
Historia
Hai unha referencia da parroquia nun documento do arquivo catedralicio de Lugo con data 30 de xuño de 984 no que aparece mencionada a "villa Matela".
Patrimonio
Preto da aldea de Albarón hai un conxunto de mámoas, moitas hoxe desaparecidas.
Festas
Santa Lucía e Santa Madanela o segundo ou terceiro domingo de xuño.
María Luisa Carcedo
María Luisa Carcedo Roces, nada en Santa Bárbara o 30 de agosto de 1953, é unha médico e política española do PSOE. É ministra de Sanidade, Consumo e Benestar Social do Goberno de España dende setembro de 2018. Ademais, é secretaria de Sanidade da Comisión Executiva Federal do PSOE.
Traxectoria
É licenciada en medicina e cirurxía pola Universidade de Oviedo e diplomada en medicina de empresa. Comezou a súa actividade profesional en Atención Primaria de Saúde dende 1978 até 1984, e dende 1995 está destinada no Centro de Saúde do Natahoyo, en Xixón.
Actividade política
Vinculada ó PSOE dende moi nova, comezou a desempeñar cargos de responsabilidade política en 1984, como directora sectorial de Ambulatorios na área Sanitaria do Val do Nalón, cargo que mantivo até que en 1988 foi nomeada directora rexional de Saúde Pública do Goberno do Principado de Asturias presidido por Pedro de Silva.
Nas eleccións autonómicas de 1991 formou parte da candidatura do PSOE á Xunta Xeral do Principado, resultando elixida deputada (III lexislatura). Ademais, entre 1991 e 1995, foi conselleira de Medio Ambiente e Urbanismo dos Gobernos de Asturias presididos por Juan Luís Rodríguez-Vigil e Antonio Trevín.
Revalidou o seu escano de deputada autonómica nas eleccións de 1995 (IV lexislatura), 1999 (V lexislatura) e 2003 (VI lexislatura). Foi, ademais, a voceira do Grupo Parlamentario Socialista na XXPA durante a V lexislatura, e dende a constitución da cámara en VI lexislatura até que renunciou ó seu escano, para formar parte da candidatura do PSOE ó Congreso dos Deputados nas eleccións xerais dese ano. Foi elixida deputada no Congreso, e revalidou o seu escano nas eleccións de 2008, aínda que tivo que renunciar ó mesmo ó aceptar a proposta da entón ministra de Administracións Públicas, Elena Salgado, de facerse cargo da Axencia Estatal de Avaliación de Políticas Públicas, cargo que desempeñou até as eleccións xerais de 2011, nas que revalidou de novo o seu escano no Congreso.
Tralo Congreso Extraordinario celebrado polo PSOE en xullo de 2014, pasou a formar parte da Comisión Executiva Federal do partido como secretaria de Benestar Social, renunciando á Secretaría de Economía, Emprego e Sustentabilidade que até entón desempeñaba na Comisión Executiva da FSA-PSOE.
Tras apostar por Pedro Sánchez nas primarias de 2017, este outorgoulle o cargo de secretaria executiva de Sanidade e devolveulle o cargo quitado pola xestora e que xa desempeñara con anterioridade, o de número dous dos Socialistas no Senado e secretaria xeral nesta cámara.
Tras a chegada de Sánchez ó Goberno de España, Carcedo foi nomeada alta comisionada para a loita contra a pobreza infantil en xuño de 2018, cargo que ocupou até que foi ascendida a ministra de Sanidade en setembro dese mesmo ano trala dimisión de Carmen Montón polas irregularidades publicadas en relación ós seus estudos de máster. Prometeu o seu cargo o 13 de setembro.
Paradela de Abeleda, Paradela de Abeleda, Porqueira
Paradela de Abeleda é un lugar da parroquia de Paradela de Albeleda no concello de Porqueira, na provincia de Ourense. No ano 2008 tiña 134 habitantes, deles 65 eran homes e 69 eran mulleres, o que supón unha diminución no número de efectivos en relación a 2007.
UVCD Candeán
A Unión Vecinal Cultural e Deportiva de Candeán é un club de fútbol galego da parroquia de Candeán (Vigo). Xoga de local no campo José Costas e compite no Grupo 5 da Primeira Autonómica de Galicia.
Historia
O Club fundouse en 1953 co nome de CD Rianxo. Na tempada 1969-70 pasou a denominarse Centro Cultural e Deportivo de Candeán, e no ano 2000 adoptou o nome actual. Participou no primeiro campionato de zonas de Peinador na tempada 1953-54, e debutou na Rexional Preferente na tempada 1980-81.
Premio Rañolas
O premio Rañolas de literatura infantil e xuvenil foi un galardón que distinguía obras galegas para o público mozo. Estaba organizado como parte da Feira de Chantada e celebrou edicións anuais entre 1994 e 1998.
Lajos Tichy
Lajos Tichy, nado o 21 de marzo de 1935 en Budapest e finado o 6 de xaneiro de 1999 na mesma cidade, foi un futbolista húngaro que xogaba na demarcación de dianteiro.
Traxectoria
Xa como adestrador proclamouse campión da Liga de Hungría co Budapest Honvéd FC en 1980.
Río Guadalfeo
O río Guadalfeo é un pequeno río español da vertente mediterránea, na Comunidade Autónoma de Andalucía, cunha lonxitude de 66 km.
Percorrido
O río fórmase a partir da unión de tres pequenos regos Poqueira, Trevélez e Cádiar, no concello de Bérchules (Granada), na Loma de las Albardas, nas cadeas montañosas erguidas entre a serra Nevada e os cordais litorais da serra da Contraviesa. Os dous primeiros xúntanse previamente antes de confluír con o Cadiar, preto da localidade de Órgiva. Atravesa a rexión das Alpujarras en boa parte do seu curso, salvando unha espectacular garganta, denominada o Tajo de los Vados, entre os montes de Lújar e os montes de Chaparral, antes de desaugar no Mar Mediterráneo en Salobreña, Málaga.
Delta
Durante o período Holoceno (derradeiros dez mil anos aproximadamente) o mar estaba máis baixo; durante esa época o alto nivel erosivo do río transportou abundante material (gravas máis ou menos grosas, areas, limos e arxilas) que formaron unha relativamente ampla chaira litoral, pola que o río foi abrindo varios leitos, até configurar unha desembocadura en delta, que ocupa uns 42 km2, entre Salobreña e Motril. O encauzamento artificial do río, eliminou a saída ao mar en distintos brazos. Por outra banda, a captación de augas, para regadíos e outros usos, na mesma garganta prelitoral e no delta, doulle ao curso baixo un aspecto de río seco ou rambla, na terminoloxía xeográfica mediterránea.
Afluentes
A parte dos precitados que o forman, recibe pola súa dereita o río Dúrcal ou Izbor, con o seu subafluente o Lanjarón, cunha conca total de 456 km2. Outros tributarios importantes pola dereita tamén, son o río Órgiva e o río de La Toba.
Réxime hídrico
O Guadalfeo posúe un réxime nivopluvial, a causa dos pequenos afluentes e regatos que recibe desde grandes alturas da serra Nevada, e á par é de réxime torrencial, consonte o réxime pluvial do clima mediterráneo. O dexelo déixase notal entre maio e xullo, mentres as maiores precipitacións ocorren nos meses de decembro e xaneiro.
Economía
No pasado o río foi usado sobre todo para usos agrícolas, captando as súas augas para regadíos. Recentemente, rematouse no ano 2003, levantouse un encoro, a Presa de Rules, precisamente na cabeceira da súa garganta. Na confluencia con o Poqueira e o Trévelez, ergueuse outro encoro menor, denominado Dique del Granadino. No seu afluente amoir, o Izbor, construíuse outro encoro, o de Encoro de Béznar.
Cabo Matxitxako
250px|miniatura|Vista do cabo Matxitxako O cabo Matxitxako (ou Machichaco en castelán) é un cabo do mar Cantábrico situado na provincia de Biscaia, País Vasco (España). O cabo é o final da ladeira do monte Sollube e forma parte do termo municipal de Bermeo, xunto a Gaztelugatxe.
Faro
No seu punto máis saínte sitúase un faro a 122 metros sobre o nivel do mar cunha torre de 20 metros e un alcance de 30 millas náuticas. O faro é automático, e dispón de sirena de néboa.
Foi construído en 1909, substituíndo ao faro vello, que se construíu en 1852. Entre os anos 1854 e 1863 foi a escola de gardafaros, entón chamados torreros. Nel xubilouse o último farero de Biscaia.
Contorna
O cabo Matxitxako está situado entre a Reserva da Biosfera de Urdaibai e o Biotopo protexido de San Juan de Gaztelugatxe, o oriental pertence ao primeiro e o occidental ao segundo.
Desde o faro, e nas súas ladeiras e cantís, pódense ver ocasionalmente grandes cetáceos.
Submarinismo
Máis aló da costa, a profundidade crece repentinamente, pero a escasos metros da punta do cabo existe un pequeno bajío duns 30 m. de profundidade, excelente para practicar o submarinismo.
En 2002 descubriuse un pecio afundido a 120 m de profundidade fronte ao cabo, trátase dun mercante afundido por causa descoñecida nos anos 50. O descubrimento levouno a cabo a expedición submarina Ur-sub, que descenderon os 120 m, sendo así a inmersión de mergullo máis profunda levada a cabo no País Vasco. Aínda quedan por descubrir varios, os pecios afundidos como o do Nabarra ou o dunha patrulleira alemá afundida durante a segunda guerra mundial.
Jorge Luis Borges
Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo, nado en Buenos Aires, Arxentina, o 24 de agosto de 1899 e finado en Xenebra, Suíza, o 14 de xuño de 1986 foi un escritor arxentino. Foi coñecido especialmente polos seus contos e ensaios e a súa destacada obra poética. A súa obra, fundamental na literatura e o pensamento universal, ademais de obxecto de minuciosas análises e múltiples interpretacións, exclúe todo dogmatismo.
Ontoloxías fantásticas, xenealoxías sincrónicas, gramáticas utópicas, xeografías novelescas, múltiples historias universais, bestiarios lóxicos, éticas narrativas, matemáticas imaxinarias, dramas teolóxicos, invencións xeométricas e recordos inventados son parte da inmensa paisaxe que, nas súas obras, Borges ofrece tanto aos estudosos como ao lector non especializado. Sobre todo, a filosofía, concibida como perplexidade; o pensamento como conxectura, e a poesía, a forma suprema da racionalidade. Aínda que foi un literato puro, é preferido por semióticos, matemáticos, filólogos, filósofos e mitólogos, xa que Borges ofrece —a través da perfección da súa linguaxe, dos seus coñecementos, do universalismo das súas ideas, da orixinalidade das súas ficcións e da beleza da súa poesía— unha obra que fai honra á lingua española e ao pensamento universal.
A súa relación coa literatura comezou a moi temperá idade; aos catro anos xa sabía ler e escribir. Diría, xa con 71 anos, que «''Se tivese que sinalar o feito capital da miña vida, diría a biblioteca do meu pai. En realidade, creo non saír nunca desa biblioteca. É coma se aínda a estivese vendo… recordo con nitidez os gravados en aceiro da Chambers's Encyclopaedia e da Británica''».
Galardoado con numerosos premios, foi tamén polémico polas súas posturas políticas de corte conservador (dereitista), que puideron ser óbice para gañar o Premio Nobel de Literatura, ao que foi candidato durante case trinta anos.
Familia
Borges consideraba que herdara dúas tradicións dos seus antepasados: unha militar e outra literaria. A súa árbore xenealóxica entróncao con ilustres familias arxentinas de estirpe crioula e anglosaxoa, así como tamén portuguesa. Descende de militares que tomaron parte na independencia arxentina, como Francisco Narciso de Laprida, que presidiu o Congreso de Tucumán e asinou a Acta da Independencia; Francisco Borges Lafinur —o seu avó paterno—, un coronel uruguaio; Edward Young Haslam —o seu bisavó paterno, un poeta romántico que editou un dos primeiros xornais ingleses do Río da Prata, o Southern Cros; Manuel Isidoro Suárez —o seu bisavó materno— foi un coronel das guerras da Independencia; Juan Crisóstomo Lafinur —o seu tío paterno— un poeta arxentino autor de composicións románticas, patrióticas e profesor de Filosofía; Isidoro de Acevedo Laprida —o seu avó materno— un militar que loitou contra Juan Manuel de Rosas.
O seu pai, Jorge Guillermo Borges, quen pertencía a unha familia de orixe portuguesa, foi un avogado arxentino, nacido en Entre Ríos, que se dedicou a impartir clases de psicoloxía. Era un ávido lector e tiña aspiracións literarias que concretou nunha novela, El caudillo, e algúns poemas; ademais traduciu a Omar Jayyam da versión inglesa de Edward Fitzgerald. Para 1970, Jorge Luís lembraba con estas palabras ao seu pai: «El reveloume o poder da poesía: o feito de que as palabras sexan non só un medio de comunicación senón símbolos máxicos e música».
A súa nai, Leonor Acevedo Suárez, era porteña, aínda que algunhas fontes considérana uruguaia debido a que era filla de orientais. Aprendeu inglés do seu marido e traduciu varias obras ao español. A familia do seu pai tiña orixes españois, portugueses e ingleses; a da súa nai, españois e é posible que portugueses. Na súa casa falábase tanto castelán como inglés xa que logo, JLB creceu como bilingüe.
Primeiros anos
miniatura|200px|Mapa da Cidade de [[Buenos Aires en 1888. A infancia de Borges transcorreu en Palermo, un barrio que por aquela época achábase nas marxes da cidade.]] Jorge Luís naceu o 24 de agosto de 1899 aos oito meses de xestación, nunha casa porteña de fins do século XIX con patio e alxibe, dous elementos que se repetirán como un eco nas súas poesías. A súa casa natal estaba na rúa Tucumán 840, pero a súa infancia transcorreu un pouco máis ao norte, en Serrano 2135, no barrio porteño de Palermo.
En 1905 comezou a tomar as súas primeiras leccións cunha institutriz británica. Ao ano seguinte escribiu o seu primeiro relato, La visera fatal, seguindo páxinas do Quixote. Ademais, esbozou en inglés un breve ensaio sobre mitoloxía grega. Aos nove anos traduciu do inglés The Happy Prince and Other Stories, de Oscar Wilde, texto que se publicou no xornal El País rubricado por Jorge Borges (h). No barrio de Palermo, que por aquela época era un barrio marxinal de inmigrantes e coiteleiros, coñeceu as andanzas dos compadritos que despois poboaron as súas ficcións. Borges ingresou ao colexio directamente no cuarto grao. O inicio da súa educación formal aos 9 anos e nunha escola pública foi unha experiencia traumática para Borges, os compañeiros se mofaban daquel sabelotodo, que levaba anteollos, vestía como un neno rico, non se interesaba polos deportes e falaba tartamudeando. Durante os catro anos da súa permanencia nese colexio, Borges non aprendeu moito máis que algunhas palabras en lunfardo e varias estratexias para pasar desapercibido.
En 1914 o pai de Borges viuse obrigado a deixar a súa profesión, xubilándose de profesor debido á mesma cegueira progresiva e hereditaria que décadas máis tarde afectaría tamén ao seu fillo. Xunto coa familia, dirixiuse a Europa para someterse a un tratamento oftalmolóxico especial. Para refuxiarse da primeira guerra mundial, a familia instalouse en Xenebra (Suíza), onde o mozo Borges e a súa irmá Norah —nacida o 4 de marzo de 1901 — asistirían á escola. Borges estudou francés e cursou o bacharelato no Liceo Jean Calvin. O ambiente naquel establecemento de inspiración protestante era completamente distinto ao da súa anterior escola de Palermo, os seus compañeiros, moitos deles estranxeiros como el, apreciaban agora os seus coñecementos e intelixencia e non se burlaban da súa tartamudez. Durante esa época leu sobre todo aos prosistas do realismo francés e aos poetas expresionistas e simbolistas, especialmente a Rimbaud. Á vez, descubriu a Schopenhauer, Nietzsche, Mauthner, Carlyle e Chesterton. Coa soa axuda dun dicionario aprendeu en por si o alemán e escribiu os seus primeiros versos en francés.
Grazas ao fin das hostilidades e despois do falecemento da súa avoa materna, a familia Borges marchou a España en 1919. Inicialmente instaláronse en Barcelona e logo trasladáronse a Palma de Mallorca. Nesta última cidade Borges escribiu dous libros que non publicou: Los ritmos rojos, poemas de eloxio á Revolución rusa, e Los naipes del tahúr, un libro de contos. En Madrid e en Sevilla participou do movemento literario ultraísta, que logo encabezaría na Arxentina e que influiría poderosamente na súa primeira obra lírica. Colaborou con poemas e na crítica literaria nas revistas Ultra, Grecia, Cervantes, Hélices e  Cosmópolis. A súa primeira poesía, Himno al mar, escrita no estilo de Walt Whitman, foi publicada na revista Grecia o 31 de decembro de 1919.
Nesta época coñeceu ao seu futuro cuñado, Guillermo de Torre, e a algúns dos principais escritores españois da época, como Rafael Cansinos Assens —a quen frecuentaba no famoso Café Colonial e a quen sempre considerou o seu mestre— Ramón Gómez de la Serna, Valle Inclán e Gerardo Diego.
Inicios da súa carreira literaria
miniatura|200px|Borges en 1921. O 4 de marzo de 1921, xunto coa súa avoa paterna —Frances Haslam, quen se lles uniu en Xenebra en 1916— os seus pais e a súa irmá, Borges embarcou no porto de Barcelona no Reina Victoria Eugenia, que os devolvería a Buenos Aires. No porto esperábaos o escritor, filósofo do paradoxo e humorista surreal Macedonio Fernández, cuxa amizade Borges habería de herdar do seu pai. O contacto con Buenos Aires levou o poeta a unha relación exaltada de «descubrimento» coa súa cidade natal. Así comezou a dar forma á mitificación dos barrios suburbanos, onde asentaría parte do seu constante idealización do real. Xa en Buenos Aires publicou na revista española Cosmópolis, fundou a revista mural Prisma (da que só se publicaron dous números) e tamén publicou en Nosotros, dirixida por Alfredo Bianchi. Por esa época coñeceu a Concepción Guerrero, unha moza de dezaseis anos de quen se namorou. En 1922 visitou a Leopoldo Lugones xunto a Eduardo González Lanuza para entregarlle o último número de Prisma. En agosto de 1924 fundou a revista ultraísta 'Proa' xunto con Ricardo Güiraldes, autor de Don Segundo Sombra; Alfredo Brandán Caraffa e Pablo Rojas Paz, aínda que paulatinamente iría abandonando esa estética. En 1923, en véspera dunha segunda viaxe a Europa, Borges publicou o seu primeiro libro de poesía, Fervor de Buenos Aires, no que se prefigura, segundo palabras do propio Borges, toda a súa obra posterior. Foi unha edición preparada apuradamente, na que se coaron algunhas erratas e que, ademais, carecía de prólogo. Para a tapa a súa irmá Norah realizou un gravado. Editáronse uns trescentos exemplares; os poucos que se conservan son considerados tesouros polos bibliófilos e nalgúns se aprecian correccións manuscritas realizadas polo mesmo Borges. En Fervor de Buenos Aires é onde emotivamente confesou que, finalmente, «as rúas de Buenos Aires/xa son a miña entraña». Son trinta e tres poemas tan heteroxéneos que aluden a un xogo de cartas (o truco), a Juan Manuel de Rosas, ou á exótica cidade india de Benarés; sen aforrar o espazo para entreterse nun patio anónimo de Buenos Aires, «na amizade escura/dunha entrada, dunha parra e dun alxibe». Sobre o espírito deste libro escribiu Borges que «naquel tempo buscaba os atardeceres, os arrabaldes e a desgracia».
Despois dun ano en España e instalado definitivamente na súa cidade natal a partir de 1924, Borges colaborou nalgunhas revistas literarias e con dous libros adicionais, Luna de enfrente e Inquisiciones —que nunca reeditou— establecería para 1925 a súa reputación de xefe da máis nova vangarda. No seguintes trinta anos Borges transformaríase nun dos máis brillantes e máis polémicos escritores de América. Canso do ultraísmo que el mesmo trouxera de España, tentou fundar un novo tipo de rexionalismo, enraizado nunha perspectiva metafísica da realidade. Escribiu contos e poemas sobre o suburbio porteño, sobre o tango, sobre fatais pelexas de coitelo, como Hombre de la esquina rosada e El puñal. Pronto se cansou tamén deste «ismo» e empezou a especular por escrito sobre a narrativa fantástica ou máxica, ata o punto de producir durante dúas décadas —desde 1930 a 1950— algunhas das máis extraordinarias ficcións do século XX: Historia universal de la infamia, Ficciones, El Aleph, entre outros.
Máis tarde colaborou, entre outras publicacións, en Martín Fierro, unha das revistas clave da historia da literatura da Arxentina da primeira metade do século XX. Porén, a súa formación europeísta, reivindicou tematicamente as súas raíces arxentinas, e en particular porteñas, en poemarios como Fervor de Buenos Aires (1923), Luna de enfrente (1925) e Cuaderno de San Martín (1929). Compuxo letras de tango e milonga, aínda que fuxiu do «sentimentalismo do inconsolable tango-canción e o manexo sistemático do lunfardo, que infunde un ambiente artificioso ás sinxelas coplas». Nas súas letras e algúns relatos nárranse as dubidosas fazañas dos coiteleiros, os que mostra en toda a súa despoxada brutalidade, aínda que dentro dun clima tráxico, cando non case épico.
En 1930 Borges publicou o ensaio Evaristo Carriego grazas ao editor Manuel Gleizer e prologou unha exposición do pintor uruguaio Pedro Figari. Ademais, coñeceu a un novo escritor de só 17 anos, que logo sería o seu amigo e co que publicaría numerosos textos, Adolfo Bioy Casares. No primeiro número da revista Sur, dirixida por Victoria Ocampo, Borges colaborou cun artigo dedicado ao coronel Ascasubi. Neste primeiro número, publicado en 1931, tamén contribuíron a propia Victoria Ocampo, Waldo Frank, Alfonso Reyes Ochoa, Jules Supervielle, Ernest Ansermet, Walter Gropius, Ricardo Güiraldes e Pierre Drieu La Rochelle. Borges publicou dous anos máis tarde unha colección de ensaios e crítica literaria titulada Discusión, a que abarca temas tan diversos como a poesía gauchesca, a cábala, temas filosóficos, a arte narrativa e ata a súa opinión sobre clásicos do cinema. O 12 de agosto de 1933 comezou a dirixir, xunto con Ulyses Petit de Murat, a Revista Multicolor de los Sábados, suplemento cultural impreso a cor do xornal populista Crítica que duraría ata outubro de 1934. En 1935 editou  Historia universal de la infamia, unha serie de relatos breves, entre eles, Hombre de la esquina rosada. Alí segue interesado no perfil mítico de Buenos Aires iniciado en Evaristo Carriego. Ao ano seguinte publicáronse os ensaios de  Historia de la eternidad, onde —entre outros temas— Borges indaga sobre a metáfora. Na revista quincenal El Hogar, comezou a publicar a columna de crítica de libros e autores estranxeiros ata 1939. Alí publicou quincenalmente gran cantidade de recensións bibliográficas, biografías sintéticas de escritores e ensaios. Colaborou tamén na revista Destiempo, editada por Adolfo Bioy Casares e Manuel Peyrou, con ilustracións de Xul Solar. Para a editorial Sur traduciu A Room of One’s Own, de Virginia Woolf e ao ano seguinte a novela Orlando da mesma autora. En 1940 publicou  Antología clásica de la literatura argentina.
O Borges vangardista e máis tarde bucólico transformouse na década dos 30 ao Borges da revista Sur, co seu cosmopolitismo de alto voo; ao Borges metafísico que especulou sobre o tempo e o espazo e o infinito, a vida e a morte e se hai destino para o home; ao Borges que fai alardes de erudición e que xa bosquexa os seus celebérrimos textos trampa: comentarios exhaustivos, por exemplo, de libros que non existen, ou relatos que xuntan e mesturan o real co ficticio. Tamén se percibe un cambio en materia de estilo, un labor de poda nas prosas e os metros, que pasan a ser máis clásicos, máis nítidos, máis sinxelos.
Os anos finais desta década foron funestos para Borges: primeiro veu a morte da avoa Fanny; despois, a do pai, precedida dunha moi lenta e penosa agonía. Borges viuse lanzado dunha vez pero contundentemente ao mundo dos adultos responsables. Tiña que facer o que todos facían desde idades bastante máis temperás: traballar, sacar adiante unha familia. Nisto tivo sorte: coa axuda do poeta Francisco Luís Bernárdez, conseguiu en 1938 un emprego na biblioteca municipal Miguel Cané do barrio porteño de Boedo. Nesta pouco concorrida biblioteca puido seguir facendo o que adoitaba, pasarse os días entre libros, lendo e escribindo. Despois, o mesmo Borges sufriu un grave accidente, ao golpearse a cabeza cunha xanela, o que o levou ao bordo da morte por septicemia e que, oniricamente, reflectirá no seu conto El sur. Na convalecencia escribiu o conto Pierre Menard, autor del Quijote. Eses soños de convalecente servíronlle para escribir páxinas espléndidas; fantasiosas pero tramadas pola súa inconfundible mente de sempre, lúcida e penetrante. Borges saíu do transo afianzado na idea que viña rumiando desde había tempo: que a realidade empírica é tan ilusoria como o mundo das ficcións, pero inferior a esta, e que só as invencións poden fornecernos ferramentas cognoscitivas confiables.
En 1940 publicou Antología de literatura fantástica, en colaboración con Bioy Casares e Silvina Ocampo, quen ese mesmo ano contraeron matrimonio, sendo Borges a testemuña da súa voda. Prologou, ademais, o libro de Bioy Casares  La invención de Morel. Publicou en 1941 Antología Poética Argentina e editou o volume de narracións El jardín de senderos que se bifurcan, obra coa que se fixo acredor ao Premio Nacional de Literatura. Ao ano seguinte apareceu Seis problemas para don Isidro Parodi, libro de narracións que escribiu en colaboración con Bioy Casares. Asinárono co pseudónimo «H. Bustos Domecq», o cal provén de «Bustos», un bisavó cordobés de Borges, e «Domecq», un bisavó de Bioy Casares. Baixo o título Poemas (1923-1943) reuniu en 1943 o labor poético dos seus tres libros máis os poemas publicados no diario La Nación e na revista Sur. Presentou, xunto con Bioy Casares, a antoloxía Los mejores cuentos policiales. Para esta época, Borges xa lograra un espazo no reducido círculo da vangarda literaria arxentina. A súa obra Ficciones recibiu o Gran Premio de Honra da Sociedade Arxentina de Escritores (SADE). Nas súas páxinas áchase Tlön, Uqbar, Orbis Tertius, arrepiante e insuperable metáfora do mundo.
Nunha reunión na casa de Bioy Casares e Silvina Ocampo, Borges coñeceu en agosto de 1944 a Estela Canto, unha moza atractiva, intelixente, cultivada e pouco convencional, que chamou a súa atención —afeito a tratar nos círculos literario e social con mulleres convencionais da clase media ou alta— e de quen se namorou sen ser correspondido. Estela era unha muller vanidosa e ata a súa morte fachendeaba de conquistar o amor, e despois a amizade de Borges, así como de ser a destinataria dunha colección de cartas de amor que mostraban ata que punto o autor de Ficciones, que detestaba o sentimentalismo na literatura, podía ser profundamente sentimental na vida. No seu libro de memorias, Canto escribiu:
A figura de Estela inspiroulle a Borges certos aspectos de El Aleph, un dos seus mellores contos. El dedicoulle a ela ese relato e regaloulle o manuscrito orixinal, o cal Estela fixo poxar catro décadas máis tarde en Sotheby's e foi vendido en máis de 25.000 dólares á Biblioteca Nacional de España.
Desafiando á súa nai, para quen Estela era unha desclasada, Borges propúxolle casamento. Ese amor non consumado, sempre agónico, terminou cara a fins de 1952.
Tom Hooper
Thomas George Hooper, nado en Londres o 1 de outubro de 1972 é un director de cinema e de televisión británico.
Traxectoria
Decidiu dedicarse á dirección tras ler un libro sobre o tema aos doce anos, comezando a gravar películas caseiras. A súa curtametraxe Bomber Jacket, que fixo aos catorce anos, foi finalista dun premio de novos talentos da BBC. Escribiu o seu primeiro guión aos dezaseis anos, e pasou os dous seguintes buscando financiamento.
Tras graduarse na Universidade de Oxford decidiu dirixir anuncios como forma para entrar na industria audiovisual, como fixeron Ridley Scott ou Tony Scott. De aí pasou a dirixir capítulos de moitas series da BBC.
O seu primeiro filme foi o drama Red Dust en 2004. Tralo debut, seguiu traballando na televisión, facendo miniseries como Elizabeth I, con Helen Mirren, que levou a Tom Hanks a propoñelo como director de John Adams. O éxito desta serie fixo que aumentasen as ofertas para dirixir filmes, pero Hooper rexeitounas.
En 2012 levou ao cinema o musical Les Misérables.
Jorge Luis Borges
Madurez
Entre 1967 e 1968 o escritor dou na Universidade Harvard seis conferencias sobre poesía, algunhas das súas reflexións xiraron en torno ao Poema perfecto. En 1968, coa colaboración de Margarita Guerrero, publicou unha ampliación do Manual de zoología fantástica baixo o título El libro de los seres imaginarios. Apareceu nese ano a súa Nueva antología personal. Viaxou a Santiago de Chile para asistir o Congreso de Intelectuaiss Antirracistas e a Europa e Israel para pronunciar algunhas conferencias. O director Hugo Santiago dirixiu a película Invasión, con argumento de Bioy e Borges. En 1969 ordenou e corrixiu dous libros de poemas: El otro, el mismo e Elogio de la sombra, o cal logrou dúas edicións dentro do ano. Con ilustracións do pintor Antonio Berni, editouse a súa tradución e antoloxía de Leaves of Grass (Follas de herba), de Walt Whitman. Despois dalgúns anos sen publicar contos, reuniu varias narracións en El informe de Brodie, libro publicado en agosto de 1970.
Os seus últimos anos
miniatura|Jorge Luis Borges en 1963, xa con dificultades na visión. miniatura|Tumba de Jorge Luis Borges no [[Cemiterio dos Reis|cemiterio de Plainpalais, en Xenebra.]] En 1971 Borges publicou en Buenos Aires o conto longo titulado El congreso. Ao ano seguinte viaxou aos Estados Unidos, onde recibiu numerosas distincións e pronunciou conferencias en diversas universidades. Ao seu regreso a Buenos Aires publicou o libro de poemas El oro de los tigres e o 24 de agosto, día dos seus aniversarios, recibiu unha homenaxe singular: a publicación en forma privada do seu conto El otro. En 1973 foi declarado Cidadán Ilustre da Cidade de Buenos Aires e, paralelamente, solicitou a súa xubilación como director da biblioteca nacional. En 1973 reuniu por primeira vez nun volume as súas Obras Completas, editadas por Emecé.
Ante unha nova vitoria do peronismo, Borges insistiu en lembrar o primeiro goberno de Perón como «os anos de oprobio». miniatura|Placa na vivenda de Xenebra onde residio Jorge Luis Borges, no número 28 da Grande Rue. En 1975 faleceu a súa nai, aos noventa e nove anos. A partir dese momento Borges realizaría as súas viaxes xunto a unha exalumna, logo secretaria e, por último, —na senectude de Borges— a súa segunda esposa, María Kodama.