cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mexillón cebra
Loita contra a especie
Máis recentemente, comprobouse que certas cepas da bacteria Pseudomonas fluorescens (como a Pf-CL145A) son unha prometedora solución para o control dos mexillóns cebra. Esta cepa pode matar >90% destes mexillóns por intoxicación cando os mexillóns se alimentan dela (é dicir, non mediante infección), tanto se a bacteria está viva coma morta. As investigacións feitas ata agora indican unha alta especificidade por estes mexillóns, sen afectar practicamente a outras especies. A Pf-CL145A foi agora comercializada co nome Zequanox, cuxo ingrediente activo son células bacterianas mortas.
Dakan
Dakan é un filme franco-guineano de 1997 escrito e dirixido por Mohamed Camara. Estreouse no Festival Internacional de Cinema de Cannes en 1997. Conta a historia de dous mozos que deben lidar co amor que senten entre eles, e foi descrito como o primeiro filme de África occidental en abordar o tema da homosexualidade.
Cañete, Chile
miniatura|O escudo da comuna de Cañete. miniatura|A localización da comuna no mapa da rexión. miniatura|A praza de armas da cidade.
Cañete é un municipio, unha cidade e unha comuna da provincia de Arauco na Rexión de Biobío, Chile. Segundo o censo INE de 2002 a comuna tiña un total de 31.270 habitantes, unha área é de 760,4 km2 e unha densidade de poboación de 41,12 hab/km². Sitúase na altitude de 80 metros sobre o nivel do mar. O xentilicio da comuna é cañetino/a.
A cidade atópase a uns 635 km ao sur de Santiago, e uns 135 km ao sur da cidade de Concepción. En termos históricos, en torno á cidade desenvolveuse a Batalla de Tucapel e ocorreu a posterior morte de Pedro de Valdivia.
Forzáns, Forzáns, Ponte Caldelas
Forzáns é un lugar da parroquia de Forzáns, no concello pontevedrés de Ponte Caldelas, na comarca de Pontevedra. Segundo o IGE, en 2022 tiña 134 habitantes (57 homes e 77 mulleres).
Zhugderdemidiyn Gurragcha
Zhugderdemidiyn Gurragcha, nado en Gurvanbulag (distrito de Bulgan) o 5 de decembro de 1947, é un astronauta mongol que formou parte da misión Soiuz 39.
Traxectoria
Gurragcha graduouse en enxeñería aeronáutica na Academia de Enxeñería Militar de Zhukovsky. Pertenceu á Forza Aérea de Mongolia e no ano 2000 foi Secretario de Defensa. Foi parte da misión Soiuz 39, pasando 7,86 días no espazo.
Blog
Un blog ou bitácora é unha páxina web onde hai mensaxes ou publicacións ordenadas cronoloxicamente escritas por unha ou varias persoas, chamados bloggers, sobre un tema en particular a modo de diario on-line.
Hai algunhas características que son comúns á maioría dos blogs, como que os lectores poidan deixar comentarios, unha lista con ligazóns a outros blogs, chamada blogroll, un arquivo coas publicacións anteriores etc. Outras características non tan comúns, pero que están presentes na maioría dos blogs, son a de permitir trackbacks, que serve para saber quen liga á publicación, e a de permitir a subscrición, xeralmente mediante RSS, XML ou Atom, que serve para poder ler os blogs dende un programa á parte.
Crear e manter un blog non é difícil, posto que hoxe en día existe unha gran cantidade de ferramentas gratuítas para levar blogs. Moitas permiten, sen ter coñecementos técnicos, administrar todo o blog, escribir, editar e borrar as publicacións, moderar os comentarios dos lectores etc. As ferramentas máis coñecidas deste tipo son Movable Type, Textpattern e Greymatter. Tamén hai páxinas on-line que permiten facer todo isto sen necesidade de baixar nada. As ferramentas on-line máis coñecidas son Blogger, TypePad e Pitas.
Algunhas variantes de blogs son os fotoblogs, onde os bloggers publican imaxes, os vlogs ou videoblogs, onde os bloggers publican vídeos, os audioblogs, onde os bloggers publican gravacións sonoras, e os moblogs, onde os bloggers publican dende un teléfono móbil. O autor dun blog pode inclinarse por máis dunha destas variantes.
Os blogs en galego tiveron o seu auxe no 2004 de onde pasaron de ter só uns 20 blogs aproximadamente a principios de ano, a ter 300 blogs aproximadamente a finais de ano. O blogomillo é o termo que engloba ao colectivo de todos os blogs en galego.
O 31 de agosto celébrase o Día Internacional do Blog.
Musala
miniatura|dereita|275px|O Musala visto desde a chaira de Samokov miniatura|dereita|275px|Localización do Musala no suroeste de Bulgaria
O monte Musala (en búlgaro :  Мусала , transcrito internacionalmente Musala) é un complexo de cimas dos Balcáns, no suroeste de Bulgaria, que culmina a 2.925 metros. Non só é o cume máis elevado de Bulgaria, senón tamén de toda a Península balcánica.
Nome
O seu nome deriva de Mus Allah, « a montaña de Alá », como consecuencia do longo dominio turco sobre as terras de Bulgaria. O antigo nome da montaña, « Tangra » (en escrita búlgara : Тангра ), remite ao deus supremo dos búlgaros antes da súa evanxelización en 865 polo tsar Boris I (composto de tan : paraíso, nak : home e ra : deus). Entre 1949 e 1962, foi denominado oficialmente "Stalin".
Características bioxeográficas
O monte Musala está situado no parque nacional de Rila. Posúe unha flora e unha fauna moi variada: é un dos poucos lugares de Europa onde se pode ver a Tichodrome échelette. Os seus picos máis importants son : o Musala (2.925 m), o Musala Pequeno (2.902 m) e máis o Ireček (2.852 m); este último recibe o seu nome en honra de Konstantin Josef Jireček, historiador checo que foi un dos primeiros ministros de Educación de Bulgaria.
O 45 % das precipitacións que caen sobre o macizo son de neve, que se mantén sobre as cimas máis elevadas durante máis de 200 días ao ano, é dicir máis de medio ano.
Tres dos principais ríos de Bulgaria, o Iskăr, o Maritsa e o Mesta, teñen as súas fontes nas proximidades da montaña.
Ascenso
A subida máis fácil ao Musala realízase a partir da estación de esquí de Borovec, camiñando desde aí 10 para o norte. Unha cabina teleférica pode transportar os visitantes desde Borovec até o pico Jastrebec, a 2.369 metros, onde hai numerosos refuxios. Desde Jastrebec, precísase dunha hora de marcha para chegar ao refuxio de Musala (2.430 metros), logo hai que caqmiñar aínda dúas horas para subir até o abrigo Everest, o refuxio a maior altura en Bulgaria, sito ao pé do cume. Na cima está instalada unha estación meteorolóxica.
Václav Noid Bárta
Václav Noid Bárta, nado como Václav Bárta, é un cantante, compositor, modelo e actor checo.
En 2015 foi elixido para representar á República Checa, xunto a Marta Jandová, no Festival de Eurovisión 2015 coa canción "Hope Never Dies".
Condados de California
O estado de California, nos Estados Unidos, está dividido en 58 condados.
Lista de condados
400px|dereita|miniatura|Condados da California, co subcódigo FIPS O número presente de condados foi alcanzado a través da división doutros condados antigos en anacos máis miúdos.
Autoanticorpo
miniatura|300px|dereita|Microfotografía dun corte histolóxico de pel humana preprado por [[inmunofluorescencia directa utilizando un anticorpo anti-IgG. A pel procede dun paciente que padecía lupus eritematoso sistémico e mostra depósitos en dous sitios diferentes: o primeiro é un deposito con forma de banda ao longo da membrana basal da epiderme (por iso se denomina "ensaio da banda de lupus", e neste caso é positivo). O segundo está dentro dos núcleos das células epidérmicas. Neste caso o ensaio detectou anticorpos antinucleares.]]
miniatura|200px|dereita|Microfotografía dun preparado obtido por IFI, de células tumorais da [[liña celular Hep-2 expostas ao soro dun paciente con lupus eritematoso sistémico (anticorpos primarios) e logo marcado cun anticorpo secundario de rato anti-IgG humana. O preparado mostra un patrón de fluorescencia nuclear debido á presenza de anticorpos antinucleares no soro do paciente e un cierto grao de depósito inespecífico citoplasmático]]
Un autoanticorpo é un anticorpo producido polo sistema inmunitario que actúa directamente en contra dun ou máis antíxenos do propio individuo, o cal é anormal. A causa e patoloxía de moitas enfermidades autoinmunes é a sobreprodución deste tipo de anticorpos; casos típicos son o lupus eritematoso sistémico e a artrite reumatoide.
Produción
Os anticorpos son normalmente producidos polo sistema inmunitario, en concreto polas células plasmáticas (derivadas de linfocitos B), en resposta a antíxenos (proteínas e substancias estrañas para o organismo), que xeralmente pertencen a organismos infecciosos. Normalmente, este sistema é quen de recoñecer e ignorar aqueles antíxenos das propias células do corpo, ademais doutras substancias inofensivas, como as procedentes dos alimentos, e deste modo non reaccionan en contra delas. Porén, hai ocasións en que o sistema inmunitario termina reaccionando contra un ou máis antíxenos propios, xerando unha superprodución destes autoanticorpos. Estes autoanticorpos terminan por atacar as propias células, tecidos e órganos do corpo, causando inflamación e danos.
Causa e orixe xenética
As causas que levan á produción de autoanticorpos son variadas e aínda non se comprenden moi ben. Parece que a produción dalgúns autoanticorpos é debida a unha certa predisposición xenética combinada con algún tipo de detonante ambiental, tal como por exemplo unha enfermidade viral, ou a exposición prolongada a certos tipos de compostos químicos tóxicos. De todas formas non existe unha vinculación directa entre o compoñente xenético e o desenvolvemento da doenza. Certas familias poden ser susceptibles a padecer trastornos autoinmunes, e nos seus membros as desordes autoinmunes poden ser totalmente diferentes, e mesmo pode haber membros que non desenvolvan ningún tipo de trastorno. En canto á predisposición por sexo, existen varias teorías diferentes, xa que as mulleres son moito máis suceptibles ca os homes ás enfermidades autoinmunes, acentuándose esta suceptibilidade cara aos últimos anos da cuarta década de vida. Unha das máis aceptadas sostén que pode existir un certo compoñente hormonal no desenvolvemento deste tipo de enfermidades, xa que as desordes autoinmunes son moito máis prevalentes entre as mulleres en idade fértil. Outra das teorías sostén que pode existir unha certa asociación entre xenes expresados no cromosoma X e a predisposición a padecer este tipo de enfermidades; esta teoría explicaría por que as mulleres, as cales teñen dúas copias do cromosoma X, sofren maior predisposición ca os homes, os cales só posúen unha. Finalmente outra liña sostén que as enfermidades autoinmunes están asociadas a unha poboación particular de linfocitos B, chamados ABC (por Age Associated B Cells, linfocitos B asociados á idade) Estes linfocitos expresan a cadea integral αX (CD11c), e normalmente o seu número aumenta en ratos femias de maior idade, mais tamén aparecen nos ratos "modelo" de lupus. Estes linfocitos B segregan anticorpos ao seren estimulados, e a redución destes linfocitos "in vivo" provoca unha redución dos anticorpos autorreactivos. Un feito que podería avalar esta teoría é que para o desenvolvemento destes linfocitos é necesaria a sinalización a través do receptor de tipo Toll 7. O xene que codifica este receptor encóntrase no cromosoma X.
Factor reumatoide
Os factores reumatoides (FR) son autoanticorpos que poden ser das clases IgG, IgM, IgA ou IgE e van dirixidos contra o fragmento Fc das inmunoglobulinas G. A técnica máis usada en clínica para a súa determinación é a aglutinación do látex. Nela, recóbrense partículas de látex con anticorpos IgG humanos. Nun paso posterior engádese a mostra do paciente en estudo. Se este soro contén anticorpos que recoñecen os fragmentos Fc, haberá aglutinación das partículas de látex, o que será visible a simple vista ou pode cuantificarse por turbidimetría. A técnica do látex detecta fundamentalmente FR de clase IgM, xa que esta é unha inmunoglobulina pentavalente e eficiente como aglutinante. Os valores danse en títulos ou en UI/mL. Son significativos títulos maiores de 1:80 ou maiores de 50 UI/ml. Outras técnicas que poden ser utilizadas para pescudar FR son a nefelometría e os encimoinmunoensaios (ELISA). Cada técnica varía na forma de expresión dos resultados, polo que o clínico debe informarse no laboratorio de cal foi a técnica utilizada e o que se considera como un resultado positivo. O FR asóciase principalmente á artrites reumatoide (AR) e á síndrome de Sjögren (SS). O 75%-90% das artrites reumatoides teñen un FR positivo para IgM en títulos significativos > 1:80 (artrite reumatoide seropositiva). Os pacientes con artrite reumatoide e títulos elevados de FR, tenden a ter unha enfermidade agresiva e con maior compromiso extraarticular. Os FR non son específicos da artrite reumatoide. Poden atoparse noutras condicións: tuberculose, endocardite bacteriana, sarcoidose, lepra, fibrose pulmonar, enfermidades hepáticas e sífilis. Tamén poden encontrarse noutros trastornos reumatolóxicos inflamatorios con títulos máis baixos que na artrite reumatoide. Os FR, igual que outros autoanticorpos, poden encontrarse na poboación sa (1%-5%) en títulos baixos, e tamén en persoas maiores de 60 anos, onde a frecuencia chega ao 20%, polo que a presenza dun FR positivo debe interpretarse no contexto de cada paciente.
Anticorpos antipéptidos cíclicos citrulinados (ACCP)
Moitas proteínas con función estrutural, tales como a filagrina, queratina e as histonas, seguen unha vía común de modificacións postraducionais nas que participa un encima chamado peptidil arxinina desaminase; este encima actúa sobre os residuos de arxinina das proteínas eliminando o grupo amino terminal. A modificación postraducional converte os residuos de arxinina en citrulina, o que causa a perda da carga positiva do aminoácido e como consecuencia importantes modificacións nas interaccións do residuo cos seus veciños. Esta modificación ten importantes consecuencias estruturais, favorecendo a formación de filamentos. No ano 1998 Schellkens describiu a existencia de anticorpos antipéptidos citrulinados en pacientes con artrite reumatoide e un ano despois Van Jaarsveld demostrou a especificidade para esta enfermidade. A primeira xeración de inmunoensaios para detectar estes anticorpos usaba variantes liñais de filagrina, pero xa na segunda xeración de inmunoensaios se comezou a utilizar péptidos citrulinados sintéticos ciclados. A ciclación dos péptidos favorece a exposición de determinantes antixénicos que presentan o aminoácido citrulina, o que aumenta a sensibilidade e a especificidade dos ensaios.
O uso clínico destes produtos é máis recente. Están presentes na artrite erosiva en forma moi precoz. Son útiles no diagnóstico temperán da artrite reumatoide, que cursa con FR negativo.
Anticorpos antifosfolípidos (AFL)
Estes anticorpos encóntranse na síndrome antifosfolípidos (SAFL), que é unha doenza autoinmune que se pode dar illada (SAFL primario) ou asociada a algunha outra doenza, máis frecuentemente o lupus eritematoso sistémico (SAFL secundario). No aspecto clínico esta síndrome caracterízase por tromboses recorrentes e perda habitual de embarazos temperáns ou tardíos (morte fetal). Os AFL de maior uso en clínica actualmente e que serven como cribado (screening) desta doenza son os anticorpos anticardiolipinas e o anticoagulante lúpico. Para identificar serolóxicamente o SAFL, deben solicitarse ambos os anticorpos, os ACL e o anticoagulante lúpico, xa que non sempre se dan xuntos. Numerosas condicións de enfermidade, inflamación e/ou infección poden dar AFL de forma transitoria. Polo contrario, a persistencia da positividade de AFL en polo menos dúas medicións separadas por un mínimo de seis semanas é o que caracteriza ao SAFL.
Anticorpos anticardiolipinas (ACL)
Detéctanse por ELISA, o que permite identificar a clase de anticorpo e o seu título. Os máis asociados ao SAFL son os ACL clase IgG, e a títulos moderados ou elevados. Os valores danse en unidades GPL ou MPL ou APL segundo sexa a clase de inmunoglobulina identificada (IgG, IgM ou IgA, respectivamente).
Anticoagulante lúpico (AL)
Detéctase por técnicas de coagulación. Non serve para coñecer o título de anticorpo ou o nivel de positividade.
Anticorpos antimitocondriais (AMA)
Trátase dun grupo de anticorpos dirixidos contra proteínas presentes na membrana interna e externa das mitocondrias. Identificáronse 9 subtipos de AMA nomeados de M1 a M9 con diferente importancia clínica. O subtipo máis frecuentemente encontrado é o M2, un anticorpo dirixido especificamente contra a subunidade E2 do complexo encimático da piruvato deshidroxenase. Este subtipo está clínicamente relacionado coa cirrose biliar primaria (CBP), unha patoloxía que afecta predominantemente aos condutos biliares do fígado, causando o obstrucións e finalmente a destrución do parénquima hepático. Os AMA M2 están presentes no 95% dos pacientes que cumpren con outros criterios diagnósticos de cirrose biliar primaria, polo que son unha ferramenta de enorme valor diagnóstico en ausencia doutros indicadores. Demostrouse que a presenza de AMA é patolóxica (indican enfermidade), pero non patoxénica (non son os causantes da mesma). Os títulos maiores de 1/80 posúen un 97% de especificidade e un 98% de sensibilidade. O 10% dos doentes con cirrose biliar primaria presentan títulos menores de 1/16. Aparecen xeralmente en mulleres entre a cuarta e a sesta década de vida.
Anticorpos anticitoplasma de neutrófilos (ANCA)
Estes anticorpos son útiles para determinar vasculite. Detéctanse por inmunofluorescencia indirecta (IFI), usando como substrato polimorfonucleares (PMN). Se o substrato de polimorfonucleares se fixa con etanol, poden identificarse dous tipos de tinguidura. A fluorescencia citoplasmática (C-ANCA) e a perinuclear (P-ANCA). Os anticorpos que dan C-ANCA están dirixidos maioritariamente contra a proteinase 3 (PR3), e son moi específicos da granulomatose de Wegener. Os anticorpos que dan un P-ANCA poden estar dirixidos contra a mieloperoxidase (MPO), elastase, catepsina e outros antíxenos. Os que recoñecen a mieloperoxidase asócianse á vasculite sistémica con compromiso renal que progresa rapidamente. A especificidade dos ANCA debe confirmarse por encimoinmunoensaio (ELISA).
Anticorpos antinucleares (ANA)
A primeira evidencia da existencia de anticorpos antinucleares xorde coa descrición da “Célula do Lupus”, ou célula LE, feita por Hargraves en 1948. Corresponde a un polimorfonuclear (PMN), que fagocitou material nuclear dunha segunda célula que foi recoñecida por autoanticorpos. Este fenómeno, que pode reproducirse in vitro, é un test pouco sensible e pouco específico para o lupus eritematoso sistémico; por tanto, de pouca utilidade como técnica de cribado (screening). Porén, a súa aparición in vivo en mostras de líquidos pleurais ou en líquido peritoneal orienta a que se trata dun lupus eritematoso sistémico. É unha técnica algo complicada para a detección de anticorpos, polo que foi desprazada na actualidade por outras. Os anticorpos antinucleares detéctanse máis frecuentemente por inmunofluorescencia indirecta (IFI), usando como substrato cortes de tecido de roedores (fígado, ril e estómago) ou liñas de células neoplásicas en cultivo, como as Hep-2, que son o substrato preferido. De existir anticorpos antinucleares, estes son recoñecidos co uso dun microscopio de fluorescencia. A fluorescencia pode mostrar distintos patróns de tinguidura nuclear, e outras moitas veces mostra tinguidura citoplasmática. Isto débese a que son recoñecidas distintas estruturas antixénicas. Existen cinco patróns clásicos de tinguidura nuclear: homoxéneo, granular, nucleolar, periférico e anticentrómero. O patrón homoxéneo e o periférico son os máis frecuentemente observados no lupus eritematoso sistémico, pero son inespecíficos. O patrón granular aparece con frecuencia na síndrome de Sjögren e no lupus eritematoso sistémico, e, á vez, asócianse con anticorpos a-ENA. O patrón nucleolar obsérvase principalmente na esclerose sistémica progresiva. O único patrón que é moi específico é o anticentrómero, que é marcador dunha variedade da esclerose sistémica progresiva denominada CREST. Os anticorpos antinucleares poden observarse practicamente en todas as doenzas do tecido conectivo, é dicir, teñen alta sensibilidade para este grupo de enfermidades reumatolóxicas, pero á súa vez carecen de especificidade. Nas enfermidades do tecido conectivo os anticorpos antinucleares teñen polo xeral títulos elevados (maiores de 1:160), sobre todo na enfermidade activa. Igual que outros autoanticorpos, os anticorpos antinucleares poden aparecer en suxeitos mozos, pero son máis frecuentes en persoas maiores de 60 anos. Tamén poden estar presentes noutras condicións de enfermidade (enfermidades hepáticas, pulmonares, infeccións crónicas, neoplasias, asociados a drogas); nestes casos, os seus títulos tenden a ser máis baixos. En resumo, os anticorpos antinucleares son un bo test de screening de autoanticorpos en enfermidades do tecido conxuntivo ao recoñeceren cal é o antíxeno diana destes anticorpos (ADN, histonas ou proteínas non histonas ou asociadas ao ARN).
Anti-ADN
Os anticorpos anti-ADN (a-ADN) poden ir dirixidos contra o ADN dunha soa cadea (monocatenario ou desnaturalizado) ou contra o de dobre cadea ou “nativo”. Os a-ADN nativos son bastante específicos para o lupus eritematoso sistémico (95%), e, por tanto, útiles no diagnóstico desa doenza. Estes poden flutuar coa actividade da enfermidade. Asócianse a complicacións renais lúpicas. Os a-ADN nativos poden detectarse por inmunofluorescencia indirecta (IFI) usando como substrato o protozoo parasito hemoflaxelado Crithidia luciliae. Tamén se poden detectar pola técnica de Farr (baseada na precipitación de complexos inmunes que conteñen ADN) e por ELISA. Os a-ADN monocatenarios non se usan de rutina na práctica clínica, xa que poden encontrarse en moitas enfermidades reumatolóxicas e carecen de especificidade.
Anti-ENA
Os anticorpos dirixidos contra antíxenos nucleares extraíbles reciben o nome de a-ENA. Estes antíxenos nucleares son polo xeral proteínas non histonas ou complexos ARN-proteínas. Pódense detectar por dobre difusión en ágar, ELISA ou inmunoblot. O máis frecuente é o ELISA.
Os anti-ENA de maior uso en clínica son:
Lista dalgúns autoanticorpos e enfermidades xeralmente asociadas
Moitos autoanticorpos teñen interese médico nalgunhas enfermidades, dentro dos máis salientables están: Nota: a sensibilidade e especificidade dun ou varios anticorpos varía dentro dunha mesma enfermidade e é diferente para diferentes enfermidades.
O tipo de enfermidade autoinmune que se presenta depende da magnitude do dano producido polos anticorpos e de en que órganos se encontran os antíxenos para estes. En xeral, aqueles trastornos autoinmunes específicos de órgano (como a tiroidite de Hashimoto) son de máis fácil diagnóstico en comparación coas enfermidades que actúan a nivel antixénico por todo o organismo (como o lupus eritematoso sistémico).
O Casal, Meis, Meis
O Casal é un lugar da parroquia de Meis no concello pontevedrés de Meis, na comarca do Salnés, segundo consta no Nomenclátor de Galicia. Non obstante, o IGE non rexistra habitantes neste lugar no censo de 2016, polo que non se poden achegar datos da súa poboación.
Facu Díaz
Facundo Díaz Troncoso, nado en Montevideo, Uruguai, en 1993, é un tuiteiro e humorista español de orixe uruguaia, máis coñecido como Facu Díaz. esquerda|miniatura|Facu Díaz no 2015 falando ao público durante un acto político en [[Vallecas.]]
Traxectoria
Foi o director do programa Tuerka News da Tuerka que se emitiu en Público TV a través de Internet, durante a tempada 2014-2016. Forma parte do proxecto humorístico "No Te Metas en Política" (NTMEP), co seu compañeiro de Tuerka News, Miguel Maldonado. Identifícase como comunista e esta adscrito ó Partido Comunista de Madrid.
Groselleira negra
A groselleira negra (Ribes nigrum), é un arbusto frondoso do xénero Ribes, non espiñento, de 1,50 m de alto, que bota un olor diferenciado e desagradábel, e cuxo froito, a grosella negra, é unha baga agre mais comestíbel. Non é común o cultivo en Galiza.
Descrición
Orixinario de Europa oriental e central, pertence ao mesmo xénero cás demais groselleiras. Ten follas lobuladas, dentadas, cuxo envés é pálido con glándulas secretoras amarelas. As flores da groselleira negra son arrubiadas no interior e verdosas por fóra, formando un cáliz piloso, de maior tamaño cá corola.
O seu froito é a grosella negra, unha baga que nace en acios de grans negros, polposos, con pela lisa e recendentes, envoltos polos cálices das flores de onde saen. O zume de grosella negra é escuro, acidulado e aromático. Moi apreciado en Francia pola súa utilización en repostaría, como bebida alcólica e en perfumaría. 240px|miniatura|Groselleira negra
Produción
A maior produción dáse en Polonia. A grosella negra descoñecíase na cultura clásica grecorromana e na Idade Media, e foi introducida en Francia a partir da Idade Moderna. No século XIX, pasou a ser apreciada polas súas propiedades curativas e tamén como aromatizador de viños e destilados. En Galiza aínda é bastante descoñecida, agás na xardinaxe ou na alta cociña.
Medicina
240px|right|miniatura|A grosella é unha [[baga rica en vitamina C.]]
Cientificamente, demostrouse que o óleo da semente de groselleira negra ten un moderado efecto inmunolóxico atribuíbel á súa capacidade para reducir a produción de prostaglandina E2. Outros estudos atribúenlle á baga da groselleira negra propiedades antioxidantes e antimicrobianas
Ademais, a groselleira negra ten unha gran cantidade de vitamina C, polo que tradicionalmente se usou para previr doenzas como o escorbuto.
Repostaría
O seu sabor agre e moi acedo evita que se consuma crúa. Porén, utilízase como ingrediente de tortas, sorbetes, xelatinas e confeituras. En cociña, úsase como fondo de pratos e puré. En Francia faise un licor chamado crème de cassis.
Taxonomía
Ribes nigrum foi descrita por Carl von Linné e publicado en Species Plantarum 1: 201. 1753.
Sófocles
Sófocles (en grego Σοφοκλής, Sophoklēs, pronunciación grega clásica: []), nado en Colono, Atenas (Grecia) no 496 a.C e finado na mesma cidade no 406 a.C., foi un poeta tráxico da Antiga Grecia, autor de obras como Antígona ou Edipo rei. Sitúase, xunto con Esquilo e Eurípides, entre as figuras máis destacadas da traxedia grega. De toda a súa produción literaria só se conservan sete traxedias completas, que son de importancia capital para o xénero.
Traxectoria
Amigo de Herodoto e Pericles, non mostrou demasiado interese pola política, a pesar do cal foi elixido dúas veces estratego e participou na expedición ateniense contra Samos (-440), acontecemento que recolle Plutarco nas súas Vidas paralelas.
A súa morte coincidiu coa guerra con Esparta que iría significar o principio do fin do dominio ateniense, e dise que o exército atacante concertou unha tregua para que se puidesen celebrar debidamente os seus funerais.
Da súa enorme produción, con todo, consérvanse actualmente, á parte dalgúns fragmentos, tan só sete traxedias completas: Antígona, Edipo rei, Áiax, As Traquinias, Filoctetes, Edipo en Colono e Electra.
A Sófocles débense a introdución dun terceiro actor na escena, o que daba maior xogo ao diálogo, e o feito de dotar de complexidade psicolóxica ao heroe da obra. En Antígona opón dúas leis: a da cidade e a do sangue; Antígona quere dar sepultura ao seu irmán morto, que se levantou contra a cidade, fronte da oposición do tirano (esa é a palabra grega pero é equivalente a rei, nunca despectivamente) Creonte, quen ao negarlle sepultura pretende dar exemplo á cidade. A tensión do enfrontamento mantén sempre a complexidade e o equilibrio, e o destino tráxico abátese sobre os dous, pois tamén a ambos corresponde a «hybris», pecado de soberbia (orgullo excesivo).
Edipo rei é a máis soada das súas traxedias, e así Aristóteles considerábaa na súa Poética como a máis representativa e perfecta das traxedias gregas, aquela en que o mecanismo catártico final alcanza o seu mellor clímax.
Tamén é unha inmellorable mostra da chamada ironía tráxica, pola que as expresións dos protagonistas adquiren un sentido distinto do que eles pretenden; así sucede con Edipo, empeñado en achar o culpable da súa desgraza e a da súa cidade, e abocado a descubrir que este culpable é el mesmo, por transgredir, outra vez, a lei da natureza e do sangue ao matar o seu pai e xacer coa súa nai, aínda ao seu pesar.
O enfrontamento entre a lei humana e a lei natural é central na obra de Sófocles, da que probablemente sexa verdade afirmar que representa a máis equilibrada formulación dos conflitos culturais de fondo aos que daba saída a traxedia grega.
O teatro de Sófocles como forma literaria
Do punto de vista formal, pódese dicir que unha traxedia sofoclea estándar presenta a seguinte estrutura: un prólogo, que nos proporciona por medio dunha tirada relativamente curta de versos recitados (frecuentemente en trímetros iámbicos) os precedentes do argumento da obra; a párodo ou momento en que o coro fai a súa entrada, bailando e cantando, á que seguen os diversos episodios recitados a cargo dos actores. No transcurso dos sucesivos episodios os actores fan progresar a acción dramática. Intercalados entre un episodio e outro sucédense diversas intervencións do coro, os estásimos, nos que o conxunto do coro ocupa o seu correspondente lugar na orquestra bailando sobre o propio terreo e cantando un tipo de composición lírica de métrica recargada. Os intervalos entre episodios e estásimos permiten solucionar de pasada o problema técnico do cambio de vestiario dos diversos actores. Estas partes corais ou líricas chamadas estásimos adoitan presentar a forma de responsión estrófica, é dicir, normalmente comézase cunha estrofa, á que segue a súa antístrofa ou segundo canto (cuxo esquema métrico, número de versos etc., correspóndese estritamente coa estrofa) e ambas as unidades adoitan pecharse cun refrán chamado epodo. Exposto así a formulación da obra, esta péchase coa despedida do coro, que abandona tamén maxestosamente a escena cantando o chamado éxodo.
Esta arquitectura artística vese loxicamente enriquecida coa existencia doutras subunidades menores que contribúen a facer do conxunto unha obra de literario refinamento. Por medio delas, o poeta contrapón ideas, argumentos, caracteres ou situacións do xeito máis artístico. Estes son os conceptos de agón ou enfrontamento entre personaxes que defenden ben un punto de vista ben o seu contrario, a diálogos entrecortados e moi vivos como as esticomitías, onde a cada personaxe corresponde o emprego dun verso alternativo, que ás veces se resolven en interrupcións verbais (antilabái), a resis ou tirada de versos recitados a cargo dun personaxe, amebeos (diálogo lírico entre un actor e algún membro do coro) etc.
Elementos conceptuais
Tematicamente, o teatro de Sófocles recorre ao antigo mito das sagas heroicas, tal como reflexo da tradicional vinculación entre o teatro e as súas orixes relixiosas. De feito, do total de 32 traxedias conservadas datadas no século -V, nada menos que 24 se centran en catro grandes sagas de personaxes mitolóxicos (a Troiana, a de Tebas, a de Micenas e a de Heracles). Parece que nestas sagas mitolóxicas se concentran de xeito simbólico, mediante translacións metafóricas máis ou menos conscientes, os principais arquetipos do comportamento humano. É probable, que na época de Sófocles os núcleos míticos tradicionais xa acadasen un grao notable de complexidade: por exemplo, na saga de Edipo poden estar superpostos ou entrelazados diversos elementos míticos: o neno que é exposto no monte (representación metafórica da criatura de orixe divina); o éxito e a ruína de Edipo (translación do ciclo do crecemento e morte da natureza); ou o conflito entre Edipo e Laio, que non sería o tema do «conflito de xeracións». En calquera caso pódese chegar a pensar que os antigos dramaturgos, sobre todo no caso de Sófocles, se decataron de que os mitos posuían unha forza especial que os facía singularmente aptos para lles dar un tratamento poético e dramático.
Doutro lado, o mito posúe unha rica versatilidade que facilita múltiples xeitos de aproximación. De feito, o propio Sófocles dálle un tratamento persoal e ás veces libre. Un exemplo diso é a comparación entre o Filoctetes da súa obra homónima e o outro Filoctetes da Pequena Ilíada, ademais doutros personaxes como o papel que outorga a Crisótemis da súa traxedia Electra, a Ismene na súa Antígona ou ao propio Neoptólemo no seu Filoctetes.
Cantos caucanos (álbum)
Cantos caucanos é o segundo álbum de estudio do músico galego de folk Rodrigo Romaní. Foi publicado en maio de 2003, polo selo Boa Music.
Sófocles
Elementos conceptuais
Pola súa banda, n´As Traquinias o oráculo predicir a desgraza de Heracles:
Cantos caucanos (álbum)
Baseado na obra de Antón Avilés de Taramancos (no que tamén se baseou o título), todos os temas están compostos por Rodrigo Romaní sobre textos do escritor noiés, salvo o primeiro tema "Foliada da cantiga mareira". Os poemas musicados neste álbum corresponden aos libros O tempo no espello (1982), Cantos caucanos (1985), As torres no ár (1989) e Última fuxida a Harar (1992, póstuma). No mesmo ano de publicación deste disco adicóuselle o Día das Letras Galegas a Avilés de Taramancos.
O disco foi gravado nas Galesas, Albeida (Outes) en marzo de 2003. Foi mesturado en Casa de Tolos (Gondomar).
Sófocles
Elementos conceptuais
E máis adiante reitérao a mesma Deianiravv. 169-172:
Á súa vez en Antígona os avisos de Tiresias a Creonte reflicten a desaprobación divina da súa conduta. Afirma Tiresias:
Á súa vez, en Electra os oráculos non serven máis que para reafirmar o forte carácter e a decidida vontade da protagonista. Pola súa banda, en Filoctetes non hai propiamente oráculos, senón máis ben unha profecía varias veces retomada, segundo a cal a cidade de Troia non caería en poder dos gregos sen o concurso de Filoctetes e/ou o seu arco. Finalmente, en Edipo en Colono o oráculo que se anuncia vv. 87-95 é logo retomado varias veces:
En xeral, pódese observar que o papel dos oráculos representa en Sófocles, máis que unha forza que se sobrepoña á figura do heroe, un poder que require e necesita o propio carácter e personalidade do protagonista, ou sexa, segundo Guzmán Guerra, que "o oráculo non induce o personaxe a actuar, senón que é a propia compulsión do heroe á acción a que dá pleno sentido á execución do oráculo emanado da divindade"Introdución ao teatro grego, Antonio Guzmán Guerra, Alianza Editorial, Madrid, 2005.. Respecto da credibilidade que Sófocles outorga aos oráculos pódese dicir que é moi probable que, como tantas persoas relixiosas da súa época, lle dese credibilidade, aínda que o verdadeiramente importante é que a presenza de oráculos nas súas obras é debida a razóns literarias e dramáticas. Non falta a crítica aos oráculos nos oráculos sofocleos. Así, tres veces fala Edipo en Edipo rei contra a validez dos oráculosvv. 707-725, 857-858 e 952-953
Caracteres dramáticos
É un tópico entre os estudosos da obra de Sófocles afirmar que en boa medida o seu teatro é un teatro de caracteres. De feito, o título de todas as traxedias conservadas (salvo As Traquinias) corresponde co dos protagonistas correspondentes. Cada unha destas figuras emerxe como un auténtico coloso e arquetipo humano.
Historias (Heródoto)
miniatura|Ruínas de [[Persépole.]] As Historias (en grego antigo ἱστορίαι historíai 'aproximacións, investigacións') de Heródoto de Halicarnaso (484–despois do 430 a. C.) é unha obra escrita en dialecto xonio que ten como obxectivo narrar os enfrontamentos que tiveron lugar entre gregos e bárbaros (asiáticos, especialmente persas) e, en concreto, as Guerras Médicas. Tamén contén unha descrición da historia e costumes do Antigo Exipto. Trátase da primeira obra historiográfica grega que nos chegou íntegra e está dividida en nove libros, cada un deles dedicado a unha musa.
Sófocles
Caracteres dramáticos
No Edipo rei, a figura de Edipo é verdadeiramente singular. Encarna o problema da autoidentificación, que se expón nos termos dicotómicos do parecer/ser. Edipo desexa coñecer a verdade, custe o que custe, e na súa procura da verdade toparase con tres personaxes da súa contorna palaciana: Yocasta, a súa nai e esposa; Creonte, o seu cuñado, e o adiviño Tiresias. Diante de Iocasta, Edipo autoproclámase Edipo rei, v. 1080 con, talvez, a mellor definición que ao longo do tempo coñeceu o noso personaxe: «Fillo da Fortuna». Diante o adiviño, Edipo móstrase confiado e autosuficiente, xa que pola súa propia intelixencia foi capaz de adiviñar o enigma da esfinxe, e seguidamente promete diante dos seus súbditos, sen outro concurso que a súa mesma intelixencia, librar a súa cidade da peste que a arrasa. As relacións de Edipo e o cego adiviño Tiresias son ao principio de respecto, aínda que aos poucos se van cargando de desconfianza e de mutuo receo, para concluír nunha aberta acusación: a ollos de Edipo o adiviño cego Tiresias foi cómplice do crime:
Sófocles forza o enfrontamento entre os dous personaxes cada vez máis, ata o punto de que Tiresias chega a dicir a Edipo vv. 412-414:
Historias (Heródoto)
Sinopse e composición
Proemio: Heródoto expón a súa intención: evitar que as fazañas das xeracións que o precederon sexan relegadas ao esquecemento (I 1), explicando as causas dos seus enfrontamentos.
Sófocles
Caracteres dramáticos
Con todo, a pasaxe que mellor representa a forza dramática do enfrontamento entre ambos os caracteres atópase nos versos 449 e ss.:
Historias (Heródoto)
Sinopse e composición
Libro I: Para expoñer as causas do conflito (as Guerras Médicas), Heródoto pasa a abordar as primeiras diferenzas e enfrontamentos que se produciron entre gregos e bárbaros en época mítica (secuestros de Europa, Medea e Helena, Guerra de Troia). Con todo, marca certa distancia con estas tradicións e acto seguido indica quen, polo que el sabe, cometeu en primeiro lugar actos inxustos (Creso, rei de Lidia). Temos, pois, exposta nitidamente que a agresión é a medida da responsabilidade moral e xurídica.
A atención pasa inmediatamente á figura de Creso, o primeiro agresor. A historia de Lidia permite entrar en contacto co grande eixe da súa Historia, Persia; ao mesmo tempo, senta as bases da súa concepción teleolóxica do acontecer humano (entrevista entre Solón e Creso, I 28–33). O resto do libro I traslada a súa atención a Persia, coa entronización de Ciro II o Grande e diversas campañas deste rei (submisión de Xonia, Caria e Licia).
Libro II: Está dedicado na súa totalidade a Exipto: Cambises II, descrición da xeografía e etnografía de Exipto, e historia do país.
Sófocles
Caracteres dramáticos
Pero o trazo que mellor define o verdadeiro carácter da nosa protagonista é a súa sede de vinganza, similar ao sentimento da honra que posúe Aiante ou á lealdade á súa familia de Antígona. A mesma Electra o manifesta nos versos 205-212:
Unha das escenas máis famosas é a da anagnórese ou escena de recoñecemento en que, por fin, ambos os irmáns se recoñecen tras o doloroso momento irónico en que o pedagogo narra o falso relato da morte de Orestes nunha carreira de carros''Electra, vvv. 757-763'':
Historias (Heródoto)
Sinopse e composición
Libro IV: Segue a expansión persa: Escitia. Digresións acerca dos escitas. Campañas contra os escitas. Campaña contra Libia.
Libro V: O avance persa cérnese contra Grecia. Operacións contra Macedonia e Tracia. Sublevación xonia. Aristágoras de Mileto pide axuda a Esparta e Atenas, o que serve para desenvolver a Historia destas dúas cidades.
Sófocles
Caracteres dramáticos
Á súa vez, Áiax/Aiante é o mellor dos heroes que acudiron a Troia, logo de Aquiles, certamente, aínda que enlouquece ofuscado por Atenea. Sófocles dános o seu perfil nos seguintes versosÁiax, vv. 364-368:
El Porvenir (1875)
El Porvenir foi un periódico galego editado en Santiago de Compostela entre 1875 e 1882.
Sófocles
Caracteres dramáticos
Pola súa banda, o Heracles da obra As Traquinias é un personaxe que aparece contraposto ao da súa esposa. Mentres Deyanira móstrase como permanente namorada e admiradora do seu marido, Heracles parece non quererse máis que a si mesmo e as súas fazañas. Doutro lado, Deyanira é unha persoa tímida e medorentaAs Traquinias, vv. 28-29:
El Porvenir (1875)
Historia e características
Subtitulado primeiro Diario de Noticias y Anuncios e Periódico Diario, a partir do terceiro ano, apareceu o 2 de xaneiro de 1875. Foi un periódico católico que apareceu para contrarrestar a influencia de El Diario de Santiago e converteuse no órgano do cardeal Payá. Fundado por Antonio Toledo Quintela e Juan Barcia Caballero, o seu primeiro director foi Andrés Rey Varela, a quen substituíu en maio de 1876 Antonio Toledo Quintela, e a partir de 1881 Alfredo Brañas. Foron os seus redactores Juan Barcia Caballero, Santiago López Mosquera e Emilio Villelga Rodríguez. Entre os colaboradores figuraban Antonio López Ferreiro, Alfredo Brañas e Emilia Pardo Bazán. Desapareceu a consecuencia das multas que lle impuxo o alcalde interino José Peón. Foi substituído por El Libredón.
Sófocles
Caracteres dramáticos
dependente sempre de Heracles, a quen considera o mellor dos maridos posiblecf. As Traquinias, vv. 83-85 e 141-177. Hai tempo o centauro Neso deulle o seu propio sangue como infalible elixir para o día en que o amor do seu marido fraquease. Entendendo Deyanira que chegou o momento de recuperar o afecto de Heracles, envíalle a modo de agasallo unha túnica empapada co sangue do centauro. Desde a súa mellor vontade, Deyanira provoca a morte involuntaria do seu querido esposo. A personalidade de Heracles, pola contra, é ben distinta. A súa vida foi unha continua aventura de esforzos e viaxesAs Traquinias, vv. 31-55; doutra parte, trátase dun heroe, pois a súa ascendencia é divina en canto que fillo do propio Zeus, aínda que outros trazos do seu carácter son menos positivos: é pendenciero, violento, bébedo e larpeiro, raiando no grotesco.
Historias (Heródoto)
Sinopse e composición
miniatura|Estatua de [[Filípides anunciando a vitoria de Atenas en Maratón.]]
Sófocles
Caracteres dramáticos
Finalmente, FiloctetesFiloctetes, vv. 314-316 é un personaxe elexíaco, aldraxado polos gregos e, en especial, polo astuto Ulises:
Historias (Heródoto)
Sinopse e composición
Libro VI: I Guerra Médica. Incursión persa en Macedonia. Historia contemporánea de Esparta e Atenas. Desembarco persa no Ática. Batalla de Maratón. Asuntos de política interna en Atenas: Alcmeónidas e Milcíades.
Libro VII: Os acontecementos precipítanse. As digresións posúen unha estreita relación estrutural co núcleo do relato. Tras a morte de Darío, Xerxes I toma o mando do Imperio aqueménida e decide a invasión de Grecia. Descríbese a inxente expedición, o paso do Helesponto e o desenvolvemento das operacións. Preparativos gregos para resistir; batalla das Termópilas.
Libro VIII: Batalla de Artemisio. Ocupación e destrución de Atenas. A poboación e a frota ateniense refúxianse na illa de Salamina. Batalla de Salamina. Retirada de Xerxes.
Libro IX: Batallas de Platea e Micala. Tráxicos amores de Xerxes. Toma de Sestos polos atenienses. Opinión de Ciro sobre os riscos do expansionismo.
O final das Historias é problemático. A cuestión fundamental é se a obra está inacabada e se Heródoto chegou até a fin cronolóxica que, na súa opinión, poñía remate á guerra. Na obra, ademais, hai promesas incumpridas (como o prometido logos asirio) que se poden deber á falta dunha última revisión. O certo parece ser que Heródoto traballou durante moito tempo na obra con varios plans (uns logoi dispersos, unha Historia de Persia, as Guerras Médicas) e en varias etapas compositivas.
Metodoloxía
miniatura|left|170px|Milcíades. O aspecto fundamental á hora de estudar a metodoloxía en Heródoto é o tratamento das fontes:
1. Como elemento primario para a obtención de datos, acostuma basearse na súa observación persoal (ὄψις), articulada, de acordo co procedemento dos logógrafos, seguindo un criterio ternario: descrición xeográfica dun país, descrición dos costumes do pobo establecido e atención aos aspectos máis sorprendentes (τὰ θωμάσια). Bo expoñente destas fases que compoñen a ὄψις son os λόγοι ('relatos'), que facilitan informacións que, en xeral, a crítica moderna tende a confirmar. En calquera caso, debe destacarse a súa sinceridade, pois nunca pretende ter visto máis do que viu.
2. Un segundo medio, coñecido co nome de ἱστορίη ('investigación'), baséase na obtención de datos a partir de fontes escritas, de importancia capital na composición da obra. Poden destacarse tres grandes grupos: poetas (Homero, Hesíodo, Arquíloco, Esopo, Solón, Safo, Simónides de Ceos, Alceo, Píndaro, Esquilo, Anacreonte...), as fontes epigráficas (en ocasións o seu descoñecemento de linguas non gregas lévao a interpretacións puerís) e logógrafos (Hecateo de Mileto, principalmente).
3. A terceira fonte é a ἀκοή, os testemuños orais. As Historias de Heródoto é fundamentalmente de tradición oral (fronte a Tucídides, por exemplo). O normal é que aluda estes testemuños de modo indeterminado, utilizando expresións do tipo «segundo os persas...», «uns din..., en cambio outros sosteñen...» etc.
4. Finalmente Heródoto completa a súa metodoloxía cunha serie de consideracións que se agrupan baixo o nome xenérico de γνῶναι. Son argumentacións que serven para establecer relacións de afinidade ou para afondar no exame crítico do argumentado.
É indubidable que estamos nos albores do xénero histórico, o que explica o exceso de detalles pouco contrastados, argumentacións inconsistentes e faltas de rigor analítico. Por outra parte, o descoñecemento da estratexia e a táctica militar é evidente.
O pensamento de Heródoto
miniatura|left|250px|Trirreme grego. Heródoto representa o espírito arcaico de Grecia antiga. Moita se insistiu sobre as concomitancias (e a amizade) entre Sófocles e Heródoto, pero a dualidade teolóxica e humana que preside a obra posúe un estreito parangón con Esquilo. A dobre motivación factual da traxedia esquilea (responsabilidade humana e causalidade divina) non é diferente da posición de Heródoto para quen (I 32, 1) «a divindade é, en todos as ordes, envexosa e causa de perturbación». Pero ao tempo, aparece unha tendencia que busca no home mesmo a causa do seu sino. Atopámonos cun plano sobrenatural que pon en relevo a fraxilidade do ser humano, que é «todo continxencia».
O destino, entón, convértese nunha forza premoral que se impón de maneira inexorable. Isto implica un pesimismo que é consubstancial ao pensamento grego. O ser humano séntese suxeito á inestabilidade e é impotente (ἀμήχανος) ante os designios divinos. Con todo, o aparente dogmatismo do φθόνος θεῶν ('envexa dos deuses') non diminúe a responsabilidade do home. Os castigos que este sofre acostuman estar motivados por unha xusta reacción divina ante a soberbia (ὕβρις) do ser humano: Cando un home se encontra encumiado nunha posición que excede as súas posibilidades naturais, tende a incorrer en ὕβρις, e é culpable de crimes e desaforos que atentan contra a estabilidade ético-social. Para precaverse da hostilidade divina, o home debe intentar practicar a xustiza, a piedade e a modestia, sen que, como ocorre en Sófocles, sexa absolutamente seguro que baste con isto para logralo. É un plan similar ao da traxedia, a lírica e a épica.