cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aquilino Ribeiro
Traxectoria
En 1963 é homenaxeado en varias cidades do país por ocasión dos cincuenta anos de vida literaria. Morre o día 27 de maio. Nesa mesma hora, a Censura comunicaba aos xornais non ser permitido falar máis das homenaxes que lle estaban a ser prestadas. É sepultado no Cemiterio dos Praceres.
En 1974 é publicado o libro de memorias Um Escritor Confessa-se. Como escribe José Gomes Ferreira no prefacio Aquilino sabe mentir a verdade.
Literatura
A linguaxe de Aquilino Ribeiro caracterízase fundamentalmente por unha excepcional riqueza lexicolóxica e polo uso de construcións frásicas de raíz popular, cheas de rexionalismos. Aquilino foi sobre todo un estilista e, por iso, a súa linguaxe vernácula é aberta, frecuentemente condimentada nos diálogos con expresións entre grotescas e satíricas. Tal é a densidade do uso de vocabulario rexional que o Centro de Estudos Aquilinianos editou, en 1988, un “Glossário Aquiliniano”.
A pesar de optar por unha literatura de tradición, Aquilino procurou ao longo da súa vida unha renovación continua de temas e procesos, tornándose así moi difícil sistematizar a temática da súa vasta obra. Nun número considerábel de obras, Aquilino reflexiona, aínda que distorcidas pola imaxinación, escenas da súa vida: a convivencia coas xentes do campo, a educación administrada polos sacerdotes, as conspiracións políticas, as fugas rocambolescas, os exilios.
Até 1932, ano en que fixa a residencia na Cruz Quebrada, todos os ambientes, contextos e personaxes que Aquilino crea, remiten para a súa querida Beira natal. O Malhadinhas, Andam Faunos pelos Bosques e Terras do Demo constitúen o mellor exemplo desta situación. De feito, verémonos, cunha extrema facilidade, envolvidos coas súas personaxes beirás, os seus costumes, tradicións e modos de falar típico. Aquilino Ribeiro como escritor non pode ser enmarcado en ningunha das escolas e tendencias da súa época.
Ten colaboracións na II serie da revista Alma nova [7] (1915-1918) comezada a publicar en Faro en 1914, na revista luso-brasileira Atlantida (1915-1920), na Ilustração (1926-), Homens Livres (1923), no xornal Miau! (1916), Revista dos Centenários, publicada por ocasión da Exposição do Mundo Português, na 1ª serie da revista Panorama  (1941-1949) e na revista luso-brasileira Atlântico.
A Casa Grande de Romarigães
Publicada en 1957. Reproduce o mundo das terras do norte de Portugal e aproxima o texto ficcional da realidade narrada, nunha Beira rural e analfabeta ancorada nunha sociedade patriarcal. Mesturando erudición coa linguaxe popular, Aquilino capta ese ambiente arraigado na relixiosidade e na crenza e revela o instinto campesiño con todas as supersticións e todos os subterfuxios asociados á obsesión de propiedade. miniatura|A Casa Grande A Casa Grande de Romarigães era da familia da muller de Aquilino Ribeiro, está en Paredes de Coura.
Relación con Galicia
En 1931 viviu en Galicia. Mantivo relación con intelectuais galeguistas. O seu conto D. Quixote contra Herodes, de estrutura lineal, pódese clasificar como un conto de Nadal. Na historia Don Quixote e Sancho están en Galicia como peregrinos camiñando cara a Santiago de Compostela nun día frío de decembro. A véspera de Nadal chegan a Boente e, como Don Quixote se queda literalmente conxelado dentro da súa armadura, o cura do lugar, o licenciado Pablo de Taramundi, acolle os dous peregrinos na súa casa.
De cando en vez —e en realidade son moitas as ocasións, pois é difícil contar os seus escritos— aparece nos seus textos o tema “Santiago”, preguntándose o porqué e o como, como facemos todos e farán os nosos fillos, “desta peregrinación a Compostela que é a vida”. Así escribiu Aquilino, nos últimos anos da súa vida.
Fundación Aquilino Ribeiro
En 1988 foi instituída a Fundación Aquilino Ribeiro, Casa Museo, Biblioteca, con sede na localidade de Soutosa (Moimenta da Beira), na casa outrora utilizada polo escritor admirabelmente por el descrita. Na súa fundación tivo como presidente Aníbal Aquilino Ribeiro, fillo máis vello do escritor.
Chimpancé común
O chimpancé común (Pan troglodytes) é unha das dúas especies do xénero Pan. Habita os bosques tropicais e as sabanas da África central e occidental. Os adultos, no seu estado natural, teñen un peso medio de 43 kg para os machos e 33 kg para as femias. a súa altura media é respectivamente de 160 cm e 130 cm. Corren perigo de extinción pola degradación e destrución do seu hábitat natural. Estimábase no ano 2003 que o seu número oscilaba entre os 170.000 e os 300.000 individuos.
Linguas paleohispánicas
300px|miniatura|Linguas paleohispánicas Chámanse linguas paleohispánicas ou prerromanas as linguas indíxenas faladas na Península Ibérica antes da chegada dos romanos.
Historia e características
É controvertido o uso do termo "indíxenas" posto que non se coñece a orixe dalgunhas destas linguas e outras son indoeuropeas, pero delimita o grupo de linguas tratado fronte ao fenicio, ao grego e naturalmente fronte a latín.
A maioría das linguas faladas na península antes dos romanos son practicamente descoñecidas. Das que nos son coñecidas, só dispoñemos das noticias deixadas por fenicios, gregos e romanos e unha serie de inscricións. É o que se chama linguas en ruínas ou residuais (en alemán Restsprachen ou Trümmersprachen) e que as coloca na mesma categoría có etrusco, o paleosardo, o lígur e o rético entre outras.
Na figura non se marcaron as áreas dos pobos respectivos, senón só as áreas nas que se atoparon inscricións. Desde o -600 ata a desaparición destas linguas, a distribución dos pobos, sobre todo dos celtas, variou considerablemente.
Outras linguas prerromanas da Península Ibérica
O antigo europeo tamén se falou na Península Ibérica como o demostran os nomes de diversos topónimos como Almar, Almonte, Almería, Jarama, Jaramillo, Sella, Jalón, Salamanca, Xálima, Aranzuelo, Arlanza e Arlanzón.
Alga
miniatura|250px|[[Fucus spiralis na praia de Boa, Noia]] As algas, olgas ou oucas , comprenden varios grupos de seres vivos acuáticos e autotróficos, ou sexa, que producen a enerxía necesaria para o seu metabolismo a través da fotosíntese. A maior parte das especies de algas son unicelulares e, mesmo as máis complexas – algunhas con tecidos diferenciados – non posúen verdadeiras raíces, caules ou follas.
Aínda que foron durante moito tempo consideradas como plantas, só as algas verdes teñen unha relación evolutiva coas plantas "superiores"; os restantes grupos de algas representan liñas independentes de desenvolvemento evolutivo, paralelo ás que levaron ás plantas superiores.
A disciplina da bioloxía que estuda as algas é a ficoloxía ou algoloxía, tradicionalmente unha especialización da botánica.
Relacións evolutivas entre os diferentes grupos de algas
miniatura|250px|Algas
"Algas" Procarióticas
As "algas azuis" ou cianofíceas – modernamente clasificadas Cyanobacteria como un "reino" dentro do dominio Eubactería ou "verdadeiras" bacterias – foron un dos primeiros seres vivos en apareceren na Terra, co máis antigo fósil datado en 3.800 millóns de anos (Precámbrico) e considérase que tiveron un papel preponderante na formación do osíxeno da atmosfera.
Estes organismos teñen unha estrutura procariótica, sen un verdadeiro núcleo celular e cos pigmentos fotosintéticos dispersos no citoplasma.
Algas Eucarióticas
Todos os restantes grupos de algas son eucarióticos (cun verdadeiro núcleo celular) e realizan a fotosíntese usando organelos chamados cloroplastos. Os cloroplastos conteñen ADN e teñen unha estrutura semellante ás cianobacterias – pénsase que evolucionaron a partir dunha alga máis "primitiva" que era endosimbionta.
Hai diferentes tipos de cloroplastos, que poden reflectir diferentes eventos endosimbióticos. Existen tres grupos de organismos que teñen cloroplastos "primarios":
Nestes grupos, o cloroplasto está rodeado por dúas membranas que se pensa que se orixinaron na cianobacteria endosimbionte. Os glaucófitos posúen cloroplastos moi primitivos (denominados "cianelos"), moi semellantes aos das cianobacterias e mantendo aínda a capa de peptidoglicano entre as dúas membranas. Os cloroplastos das algas vermellas teñen unha pigmentación máis próxima das cianobacterias actuais. As algas verdes e as plantas "superiores" teñen cloroplastos con clorofilas a e b, esta última atopada nalgunhas cianobacterias, mais non na maioría. Estes feitos indican que probabelmente estes tres grupos de plantas teñen orixe nun antepasado común – unha especie de alga cunha cianobacteria endosimbionte.
Hai outros dous grupos de organismos con clorofila b – as Euglenophyta e as Chlorarachniophyta – mais nestes grupos, os cloroplastos rodéanse, respectivamente, por tres e por catro membranas, que se pensa seren provenientes do propio ensosimbionte. Os cloroplastos dos Chlorarachniophyta conteñen un nucleomorfo reducido, que podería ser un residuo do núcleo do endosimbionte. Hai unha teoría segundo a cal os cloroplastos da Euglena teñen só tres membranas por se ter formado por mizocitose en vez de fagocitose.
Os restantes grupos de algas todos teñen cloroplastos con clorofilas a e c – que non son coñecidas en ningún procarionte, nin nos cloroplastos primarios. Non obstante, algunhas semellanzas xenéticas entre estes grupos e as algas vermellas suxiren que existen relacións evolutivas entre todos. Son os seguinte estes grupos:
Nos primeiros tres destes grupos (tamén coñecidos polo nome Chromista), o cloroplasto posúe catro membranas e, no grupo Cryptomonadina mantén o nucleomorfo. O cloroplasto do dinoflaxelado típico posúe apenas tres membranas, mais este grupo presenta considerábel variabilidade nos cloroplastos. O grupo Apicomplexa, a que pertence o plasmodio da malaria, e que está relacionado cos dinoflaxelados (de acordo co proxecto Árbore Evolutiva, estes seres atópanse agrupados nos Alveolata), non posúe cloroplastos típicos, mais si plastidios.
As "algas verdes" agrúpanse hoxe en día en dúas liñaxes dentro do reino Plantae (ou Viridaeplantae):
Formas de organización das algas
As algas castañas, vermellas e algúns grupos de algas verdes presentan individuos con tecidos totalmente diferenciados en órganos parcialmente equivalentes aos das plantas "superiores". O corpo do individuo chámase talo e en moitos casos presenta un estipe, parecido cun caule, mais sen tecidos vasculares, un órgao de fixación que se pode asemellar a unha raíz, e láminas foliares, parecidas con verdadeiras follas.
As formas máis complexas atópanse na orde Charales, que aparentemente son os parentes máis próximos das plantas superiores.
Ecoloxía das algas
As macroalgas mariñas, ou sexa, as que teñen dimensións maiores que as do fitoplancto, como as algas verdes, vermellas e castañas, poden, por veces colonizar grandes porcións do substrato, fornecendo refuxio, alimento e mesmo substrato secundario a unha gran variedade de organismos, converténdose nun microhábitat específico dentro dun ecosistema maior.
Algunhas algas son excelentes indicadores de determinados problemas ecolóxicos. Por exemplo, cando se ve un tapete de leituga de mar ou de algas azuis nunha zona, iso é normalmente indicador de polución por exceso de efluentes nitroxenados.
Por veces, as algas planctónicas multiplícanse rapidamente – normalmente en condicións de temperatura óptima e de nutrientes abundantes ou nun determinando período da sucesión – formando o que se chama "flor da auga" ou "marea vermella". É un fenómeno natural que desaparece cando cambian as condicións de temperatura ou cando as algas consomen todos os nutrientes da auga. Este fenómeno tamén pode ser froito e unha indicación de polución. A longo prazo poden levar á destrución da biodiversidade dun ecosistema litoral, como os das rías, lago s ou esteiros. Unha vez que as algas que morren son descompostas, redúcese a concentración do osíxeno na auga.
Algunhas especies, como determinados dinoflaxelados, orixinan un tipo de marea vermella onde se producen a liberación de toxinas. Isto é un fenómeno denominado afloramento de algas nocivas. As toxinas liberadas no medio poden provocar a morte dunha gran cantidade de peixes, aves ou doutros animais que se alimentan deles.
Ditos e refráns
Golfo ou canouco: "Laminaria digitata".
Robert Boyle
miniatura|Robert Boyle.
Robert Boyle, nado en Lismore o 25 de xaneiro de 1627 e finado en Londres o 30 de decembro de 1691, foi un físico e químico inglés, fillo de Richard Boyle, Conde de Cork.
Traxectoria
Robert Boyle naceu no castelo Lismore, na provincia de Munster, Irlanda. Aínda pícaro, aprendeu a falar latín e francés, sendo enviado con tan só oito anos ao colexio Eton, do cal era director o amigo do seu pai Sir Henry Wotton. Tras cursar estudos durante tres anos no colexio, partiu de viaxe cun titor francés. Pasou preto de dous anos en Xénova e visitando Italia en 1641, pasou o inverno en Florencia estudando os paradoxos de Galileo Galilei quen falecería ao ano seguinte.
De retorno a Inglaterra en 1644 atopouse con que o seu pai falecera deixándolle o señorío de Stalbridge en Dorset, e facendas en Irlanda. Dende entón, dedicaría a súa vida ao estudo e investigación científicas, tomando axiña un lugar prominente entre os inquisidores coñecidos como o Colexio Invisible (Invisible College), cuxos membros se consagraban ao cultivo da "nova filosofía" (a ciencia). Os seus membros reuníanse con frecuencia en Londres, a miúdo no colexio Gresham; algúns mantiñan ademais reunións en Oxford, cidade á que Boyle trasladou a súa residencia en 1654.
En 1657, lendo sobre da bomba de aire de Otto von Guericke, propúxose coa axuda de Robert Hooke desenvolver melloras na súa construción, que deron por resultado a máquina Boyleana ou máquina pneumática finalizada en 1659 e coa que comezou unha serie de experimentos sobre as propiedades do aire. En 1660, publicou unha relación dos traballos realizados con ese instrumento co título New Experiments PhysicoMechanical touching the spring of air and its effects (Novos experimentos físico-mecánicos sobre a elasticidade do aire e os seus efectos).
Boyle foi o primeiro químico que illou un gas.
No campo da química, Boyle observou que o aire se consome no proceso de combustión e que os metais gañan peso cando se oxidan. Recoñeceu a diferenza entre un composto e unha mestura, e formulou a súa teoría atómica da materia baseándose nos seus experimentos de laboratorio.
En 1663 o Colexio Invisible converteuse na Royal Society de Londres "para o perfeccionamento do coñecemento da natureza", atopándose Boyle entre os membros do consello nomeados mediante a cédula real de asociación concedida por Carlos II. En 1680 foi elixido presidente da sociedade, aínda que declinou o honor do nomeamento por escrúpulos ante os xuramentos.
En 1668 abandonou Oxford para trasladarse a Londres á casa da súa irmá, Lady Ranelagh, en Pall Mall. En torno a 1689, a súa saúde, nunca demasiado robusta, comezou a fallar o que lle obrigou a apartarse dos seus compromisos públicos, cesando as súas comunicacións coa Royal Society e facendo público o seu desexo de ser escusado de recibir visitas, salvo en ocasións moi extraordinarias, os martes e venres pola mañá e mércores e sábados pola tarde. A súa saúde empeorou en 1691, falecendo o 30 de decembro dese mesmo ano, xusto unha semana despois de que falecese a súa irmá, coa que convivira máis de 20 anos. O seu corpo foi enterrado na capela de St Martin's in the Fields, tras un funeral oficiado polo seu amigo o bispo Burnet.
Obra
O maior mérito de Boyle como investigador científico é que materializou os principios que Bacon predixo na súa obra Novum Organum, aínda que non se considerase a si mesmo como seguidor de Bacon ou calquera outro profesor: en numerosas ocasións manifestou que co propósito de manter o seu xuízo tan libre de prexuízos como lle fose posible, dado que el se abastecía de experimentos, eludía o estudo das teorías do átomo, do sistema cartesiano, así como do mesmo Novum Órganum, aínda que admitía consultar ocasionalmente devanditas teorías sobre algún particular que fose obxecto do seu interese. Nada era máis alleo ao seu temperamento ca hipótese; el apreciaba a adquisición de coñecemento como un fin en si mesmo, e en consecuencia beneficiábase dunha máis ampla perspectiva da que tiveron os seus predecesores sobre os fins da investigación científica. Isto, doutra banda, non significa que non prestase atención ás aplicacións prácticas da ciencia nin que desprezase o coñecemento que servía ao uso.
Boyle publicou en 1661 O químico escéptico e puxo fin aos misteriosos manexos da alquimia e retornou á teoría atómica de Demócrito.
Realizou importantes contribucións no campo da física: a lei de Boyle, o descubrimento do papel do aire na propagación do son, as investigacións sobre a forza expansiva na conxelación da auga, sobre a gravidade específica, a refracción en cristais, electricidade, cor, hidrostática etc. Malia iso, a química foi sempre a súa predilecta.
Para Boyle, a química era a ciencia da composición da substancias e non unha arte auxiliar para o alquimista ou o físico. Avanzou cara á moderna visión dos elementos como os constituíntes dos corpos materiais, e comprendeu a distinción entre as mesturas e os compostos realizando progresos considerables nas técnicas para a determinación dos seus compoñentes, un proceso que bautizou como "análise". Máis aínda, chegou a supoñer que os elementos estaban compostos en última instancia de partículas de varios tipos e tamaños. Ademais, realizou estudos sobre a combustión e a respiración descubrindo a intervención do osíxeno, así como experimentos en fisioloxía nos que se vía estorbado pola delicadeza da súa natureza, que lle impedía realizar diseccións anatómicas, especialmente de animais vivos, malia saber que eran máis instrutivas.
Ademais de ser un atarefado filósofo natural, Boyle dedicou moito tempo á teoloxía, mostrando unha acusada inclinación aos aspectos prácticos e indiferenza polas polémicas. En 1665 puido recibir o prebostado de Eton de ordenarse, algo ao que se negou na crenza de que os seus escritos sobre temas relixiosos terían un maior valor na medida en que fosen obra dun laico e non dun ministro a soldo da igrexa. Gastou grandes sumas na promoción da propagación do cristianismo contribuíndo en sociedades misioneiras e nos gastos da tradución da Biblia ou fragmentos da mesma a diferentes idiomas. Pola súa vontade fundáronse as conferencias para demostrar a relixión cristiá a "infieis notorios, ateos, teístas, pagáns, xudeus e mahometanos", a condición de que non se mencionasen as controversias entre cristiáns.
Templo de Santalla de Bóveda
miniatura|250px|Fachada.
O templo romano de Santalla de Bóveda é un santuario tardorromano datado entre os séculos II e IV, situado na parroquia de Santalla de Bóveda de Mera, concello de Lugo, a uns 14 quilómetros da capital. Está semisoterrado a carón da actual igrexa de Santalla. Foi descuberto en 1926 e os arqueólogos non souberon dar ata agora unha explicación segura da súa orixe e finalidade.
Admítese que se trata dun templo pagán, con diferentes teorías sobre a súa finalidade, cristianizado séculos máis tarde. Está considerado un unicum, ó non existir ningún outro edificio das mesmas características en todo o territorio ocupado polo imperio romano.
En 1931 foi declarado Monumento Nacional, e en 1985 Ben de Interese Cultural.
Descubrimento e restauración
miniatura|250px|Interior do templo.
Non existen datos do monumento ata primeiros do século XX. Foi José María Penado, párroco de Santalla desde 1909, quen descubriu os restos cando facía obras de reparación na igrexa parroquial moderna, guiado por tradicións orais que falaban da existencia dun templo soterrado. O momento preciso da descuberta non está documentado; o caso é que non se fixo pública até o verán de 1926. Nese ano a noticia chegou á Comisión de Monumentos Histórico-Artísticos de Lugo, quen encargou a Luis López-Martí, director nesa altura do Museo Diocesano Histórico-Arqueolóxico de Lugo, a escavación e recuperación dos restos.
Lingua tartesa
A lingua tartesa é o nome dado á lingua paleohispánica que aparece nunhas setenta inscricións atopadas no suroeste da Península Ibérica. O nome que se buscou para a lingua non deixa de ser unha hipótese: sería a lingua do antigo reino de Tartessos. Moitos historiadores prefiren chamala sudlusitana (Schmoll, Untermann), xa que os textos non aparecen en zona considerada tartesa (que estaría máis ao sur). Por outra banda, a denominación sudlusitano ten o inconveniente de dar a idea dunha relación coa lingua lusitana. Outros nomes serían bástulo-turdetana (Gómez Moreno), do Suroeste (Maluquer) ou do Algarve (De Hoz).
Templo de Santalla de Bóveda
Descubrimento e restauración
Arredor dos anos cincuenta do pasado século, realizouse unha nova campaña de escavacións dirixida por Manuel Chamoso Lamas. Estes traballos evidenciaron existencia da piscina central, que estaba atacada de entullo e cuberta por un lousado de pedra.
Lingua tartesa
Os turdetanos de época romana son considerados os herdeiros da cultura tartesa. Estrabón menciónaos como "... os máis cultos dos iberos e teñen escritura e escritos históricos en prosa e verso e leis en forma métrica que segundo se di datan de 6000 anos".
Historia
Non se sabe cando apareceu a lingua tartesa na península. Tampouco non se coñece con exactitude cando se comezou a usar a escritura. A lingua só aparece nunha serie de estelas do s. VII ao V a.C. e nalgunhas moedas do -200, polo que é realmente pouco o que pode dicirse.
Tampouco non se coñece con exactitude cando deixou de falarse, pero pódese supoñer que, ao igual que no resto do sur peninsular, a aculturación polos romanos foi bastante rápida despois da conquista.
Templo de Santalla de Bóveda
Descubrimento e restauración
Nos anos setenta volveron facerse obras de restauración e mantemento dos restos, que incluíron unha placa de cemento sobre a estrutura para evitar definitivamente os problemas de escorras da chuvia sobre o edificio.
Arredores
Santalla de Bóveda atópase a uns 14 km ao suroeste da cidade de Lugo, no val do río Mera. Este val é dunha gran riqueza arqueolóxica, pois sitúanse nel máis de media ducia de castros. O máis próximo é o de Corvazal, situado a pouco máis de medio quilómetro do templo. Con todo, trátase de castros con extensións inferiores a unha hectárea. Tamén se deron numerosos achados de procedencia romana, como a estela de Crecente, que se atopou na parroquia de San Pedro de Mera.
Lingua tartesa
Escritura
Houbo incontables intentos de desciframento da escritura tartesa, dos que se poden destacar tres:
O estado actual do desciframento do semisilabario é bastante deficiente. Existen numerosos signos cuxa lectura non é segura e os textos tampouco non presentan separación entre palabras, co que un intento de tradución ou mesmo de lectura é moi arriscado. A isto hai que engadir que desde os primeiros textos ata os últimos hai unha distancia de 500 anos, espazo de tempo suficiente para a aparición das linguas romances a partir do latín...
Templo de Santalla de Bóveda
Arredores
Ademais a Vía XIX discorría polas inmediacións do templo. Aínda que o trazado exacto da vía nesta área está aínda en discusión, suponse paralela ao río e pasaría a uns dous quilómetros ao sur de Santalla. En San Romao da Retorta (concello de Guntín, a uns seis quilómetros de Bóveda) atopouse nos anos oitenta o miliario de Calígula, datado no 40 e adicado a este emperador. Amais, nunhas escavacións de 2002 deuse con restos dunha calzada romana case ao pé do templo. Na súa tese doutoral sobre o edificio, Montenegro Rúa inclínase por considerar que se trate dun ramal secundario desta vía, quizais o camiño que unía Lucus co campamento romano da Ciadella, no concello de Sobrado dos Monxes.
Estrutura do edificio
miniatura|250px|Vista do interior do templo. miniatura|250px|Pinturas da bóveda (lado norte).
Lingua tartesa
Escritura
A maioría dos textos en lápidas son repetitivos e conteñen unha fórmula que pode ser lida como:
Pa.a.re.n.a.Pe.e.Ce.e.n.Ti.i (barenabekenti)
Que naturalmente se supón algún tipo de inscrición funeraria.
EP
EP son as siglas en inglés de Extended Play, e aplícase a gravacións que son moi longas para considerárense como discos sinxelos, pero moi curtas como para considerárense como álbums. Normalmente un álbum ten 8 ou máis pistas, un sinxelo soamente unha ou dúas, e un EP de 5 a 8.
Actualmente, a distinción entre un EP e un CD é arbitraria, e está baseada en factores tanto artísticos coma comerciais.
Lingua tartesa
Relación con outras linguas
Durante un tempo consideráronse os textos en tarteso como parte do corpus ibérico. Hoxe, a maioría dos lingüistas considéraa unha lingua preindoeuropea non relacionada nin coa lingua ibera nin con calquera outra coñecida.
Templo de Santalla de Bóveda
Estrutura do edificio
O templo é de planta cadrada, duns 6x6 metros interiores, cunha nave central con bóveda de canón da que só se conservan os comezos, cubertos por pinturas sobre estuco. No centro posúe unha pequena piscina ou estanque, de aproximadamente 3x3 m e de escasa profundidade, con tres columnas ó seu redor. Na fachada ábrese un pequeno adro con dúas columnas in antis. A porta presenta arco de ferradura, o máis antigo da arquitectura española.
Lingua tartesa
Relación con outras linguas
Estrabón comenta que "(os turdetanos) teñen escritura... Tamén os demais iberos teñen escritura, pero non a mesma, sendo tamén os seus idiomas distintos".
Houbo intentos de ver elementos indoeuropeos como o teónimo Lucus ou os antropónimos Acco, Alburus, Ambatus etc. por parte de José Antonio Correa.
Templo de Santalla de Bóveda
Estrutura do edificio
Sobre esta edificación foi levantada posteriormente unha segunda planta, actualmente desaparecida salvo un resto da parede e do comezo da bóveda superior. Esta ampliación superior explica que por veces se designe como cripta o templo orixinal.
Pinturas
As pinturas da bóveda son un dos elementos máis característicos do templo e constitúen un conxunto mural único na península. Representan diversas aves encadradas nun fondo cuadriculado con motivos vexetais estilizados. Entre a aves representadas están faisáns, perdices, pombas, galos e gansos, nalgún caso comendo piñas ou acios de uvas.
No fondo da nave ábrese a ábsida, na que se ve unha porta, construída posteriormente ó templo, pola que se ascendía á planta alta. Nas paredes laterais da nave ábrense dúas fornelas e, na parede frontal, a ámbolos lados da porta, ábrense dúas pequenas ventás con arcos de descarga triangulares.
Relevos
Nos perpiaños da fachada pódense ver diversos relevos moi erosionados e de dubidosa interpretación. En dous represéntanse dous grupos de cinco mulleres con cadanseu arco floral entre dúas columnas; noutros dous perpiaños represéntase unha soa figura tamén cun arco floral. Estas figuras lembran a disposición de moitas danzas populares en que os participantes se acompañan de grilandas de flores, polo que é común referirse a elas como "danzantes".
Outro relevo parece representar dúas figuras humanas tolleitas, unha das pernas e outra dos brazos. Por tal razón, fálase del como o relevo dos "lisiados".
Nun segundo relevo represéntase un cuadrúpede, que hai quen identifica cun león. Finalmente, nun perpiaño próximo ao acceso, hai unha ave que se ten interpretado como unha avestruz sobre unha pértega. En opinión de Montenegro Rúa trátase da ave Fénix.
Estes relevos (concretamente o das figuras humanas lisiadas) pretenden xustifica-la teoría de que a orixe do templo foi un santuario para a curación dos enfermos. Do mesmo xeito, as aves representadas nas pinturas murais quérense relacionar cun posible uso do templo como oráculo.
Para Montenegro Rúa, como antes para Helmut Schlunk, todos estes relevos encaixan coa idea dun templo funerario. Os animais representados son, na tradición clásica, animais psicompos, é dicir, encargados de conducir a alma dos defuntos á vida de ultratumba. O relevo dos "lisiados" faría referencia á profesión de médico do defunto ou, senón, á súa contribución á comunidade. Os relevos das "danzantes" serían a representación dun cortexo fúnebre ou, mellor aínda, figuras que sosteñen un manto inchado polo vento. Para esta última idea, Montenegro apóiase en relevos e pinturas semellantes de época augústea, en que se representa a viaxe da alma do defunto á súa morada de ultratumba.
Vestixios epigráficos
Até o momento, atopáronse en Santalla dous vestixios epigráficos, é dicir, restos de inscricións en pedra. O primeiro dos restos localizouse ao inicio das intervencións. Trátase dunha ara coa inscrición “pro / sa[lute]”, que se pode traducir como “para / a saúde”. Identificouse como un exvoto de curación, é dicir, unha ofrenda dunha persoa curada de enfermidade. Obviamente, esta interpretación apoia a postura de quen identifica o edificio cun ninfeo ou un centro salutífero.
O segundo dos restos epigráficos é unha placa marmórea con letras en vermello, atopada no chan do edificio, entre á ábsida e a piscina, durante os anos cincuenta. A composición, bastante máis longa que a anterior, ofrece moitas dificultades de lectura, pero parece inequivocamente un texto funerario. Datouse tradicionalmente nos séculos III e IV e os seus versos asociáronse a pasaxes da Eneida de Virxilio, en cuxa obra se inspiraban a miúdo as persoas que compuñan os textos destas lápidas.
Lingua tartesa
Extensión xeográfica
Os textos atopáronse no Algarve e o Baixo-Alentejo, ao sur de Portugal e nos cursos medios do Guadalquivir e o Guadiana.
Templo de Santalla de Bóveda
Vestixios epigráficos
Na súa tese xa citada, Montenegro dubida desta asociación. Ademais, comparando a tipografía coa doutros restos epigráficos semellantes, como o miliario de Calígula, considera que esta placa non sería anterior á primeira metade do século II.
Lista de capitais nacionais por poboación
Esta é unha lista das capitais nacionais ordenadas segundo a poboación. As capitais de territorios dependentes e territorios disputados están marcados en cursiva. As estatísticas de poboación que se indican refírense só á área de capital oficial e non inclúen o distrito metropolitano / urbano máis amplo.
Templo de Santalla de Bóveda
Evolución histórica
Nas obras de restauración levadas a cabo a finais dos anos oitenta realizouse unha lectura estratigráfica de alzados que permitiu establecer cinco fases construtivas, nun estudo aínda sen rematar.
miniatura|250px|Placa superior do templo (no primeiro plano da fotografía) e os restos que se conservan da bóveda superior (á esquerda).
Lista de capitais nacionais por poboación
Lista
miniatura|Taipei, Taiwán miniatura|Beijing, China miniatura|Nova Deli, India miniatura|Toquio, Xapón miniatura|Manila, Filipinas miniatura|Iacarta, Indonesia miniatura|Dacca, Bangladesh miniatura|Londres, Reino Unido miniatura|Lima, Peru miniatura|Berlín, Alemaña miniatura|Kíiv, Ucraína miniatura|Cidade de México, México miniatura|Brasilia, Brasil miniatura|Luanda, Angola miniatura|Pretoria, Suráfrica miniatura|París, Francia alt=|miniatura|Tashkent, Uzbekistán miniatura|Estocolmo, Suecia miniatura|Bucarest, Romanía alt=|miniatura|Hewler, Kurdistán miniatura|Budapest, Hungría miniatura|Varsovia, Polonia miniatura|Minsk, Belarús miniatura|Kuala Lumpur, Malaisia miniatura|Kuwait City, Kuwait miniatura|Bruxelas, Bélxica & Capital da UE miniatura|Ottawa, Ontario, Canadá miniatura|Xerusalén, Israel miniatura|Kingston, Xamaica miniatura|(Washington) Distrito de Columbia, Estados Unidos miniatura|Asunción, Paraguai miniatura|Riga, Letoniaminiatura|221x221px|Helsinqui, Finlandia miniatura|Vilnius, Lituania miniatura|Talín, Estonia miniatura|Nicosia, Chipre miniatura|Atenas, Grecia
Templo de Santalla de Bóveda
Evolución histórica
Na primeira fase, o templo estaría formado por unha soa planta, cun adro porticado, unha aula e a ábsida. As paredes eran de cachotería irregular e a bóveda de canón feita en ladrillo, que é a que se conserva hoxe. No centro da aula estaría a piscina, que orixinalmente era maior cá actual, alimentada por canalizacións soterradas que permitían manter un nivel de auga constante.
Nunha segunda fase dividiuse a aula en tres naves mediante dúas arcadas feitas con arcos de medio punto de ladrillo; desta división, hoxe só se conservan as ménsulas que sostiñan aqueles arcos. As columnas destas arcadas obrigaron a cega-la piscina ou, máis probablemente, a reduci-las súas dimensións ás actuais. Desta época sería o friso de mármore nas paredes, o revocado da bóveda e as pinturas que cubrían esta, así como modificacións na fachada, entre elas a construción do arco de ferradura no acceso leste.
Hoxe consérvanse tres destas columnas, de mármore e moi erosionadas, cuxa colocación actual non corresponde, probablemente, coa orixinal. De feito, as fotografías que se mencionaron antes, feitas durante os primeiros traballos de desentullo, mostran dúas destas columnas nos niveis máis altos da acumulación de material de recheo.
A terceira fase consistiría na construción da segunda planta, tamén con bóveda de canón e feita de ladrillo. Probablemente, esta segunda planta abríase ó exterior polo lado oeste -situado ó nivel do terreo- e descoñécese se comunicaba coa nave inferior ou non.
Á cuarta fase corresponden diversas reformas menores, como a apertura dunha porta no fondo do templo e unhas escaleiras para acceder á planta superior, e a construción dunha bóveda de medio punto para cubri-lo adro frontal.
Finalmente, nunha quinta fase inclúense tódalas reformas contemporáneas, realizadas desde 1929, tralo redescubrimento do templo. Entre estas últimas reformas podemos destaca-la construción nos anos setenta dun muro perimetral, por Antonio González Trigo, para illa-lo templo das filtracións procedentes do terreo circundante, obra que incluía un sistema de canalizacións da auga para drena-la piscina, na crenza de que a humidade procedente desas augas de filtración era a responsable da perda das pinturas.
Hipóteses de uso
miniatura|250px|Relevo dunha danzante nun dos perpiaños
Desde as primeiras escavacións houbo diferentes teorías sobre a orixe e funcionalidade do templo. Estas teorías baseábanse sobre os diferentes elementos que se ían atopando, por veces cronoloxicamente discrepantes, e ningunha delas ten, polo de agora, o acordo dos arqueólogos e historiadores. Para os distintos autores foi templo pagán destinado ós deuses Mitra ou Cibeles, templo romano, santuario para a curación de tolleitos e enfermos, ou mesmo templo visigodo. Outro posible uso pode se-lo funerario, que se deduce do achado dunha estela funeraria reutilizada como chanzo da escaleira que accedía desde a planta superior. Posiblemente, a realidade reúna varios destes usos ó longo dos séculos ata o seu abandono definitivo que explica a perda da súa memoria.
Taurobolium mitraico
Unha das teorías propostas, sobre a presenza desa piscina central, é a de que fose un templo romano dedicado ó deus Mitra, culto introducido polos soldados romanos en Galicia e, de feito, en Lugo atopouse unha ara votiva a Mitra dos tempos do emperador Caracalla (211-217). Sábese que o culto a esta deusa incluía un bautismo dos fieis mediante o sangue dun boi sacrificado polos sacerdotes na planta alta. O sangue caería sobre os fieis, colocados na piscina, a través dunha reixa no piso desta planta superior.
Trala morte do boi, os sacerdotes extraían as vísceras do animal e os seus órganos sexuais e baixaban á planta baixa, na que os colocaban nunhas fornelas que existen nas paredes laterais da nave.
Templo de Cibeles
Unha teoría proposta por Carlos Sánchez-Montaña defende a tese de que se trataba dun templo dedicado á deusa Cibeles. Baséase na presenza das aves nas pinturas e, especialmente, da representada nun dos relevos exteriores que se quere identificar cunha avestruz, como personificación zoomórfica da deusa. Tamén se relaciona con Cibeles outro relevo representando un león, tamén símbolo da deusa. A maiores, recuperáronse nas obras de escavación tres ménsulas ou canzorros -que se conservan no inmediato centro de atención ós visitantes- que representan un león, un tambor e uns motivos florais que tamén simbolizarían a deusa.
Monumento funerario
Helmut Schlunk, especialista en arte altomedieval peninsular, defendeu a teoría de que se tratase dun hipoxeo xa nun artigo de 1935. Sostiña esta atribución en exemplos de templos semellantes no Mediterráneo Oriental, así como nos relevos. En concreto, poñía en relación as representacións das mulleres danzantes con relevos semellantes en templos funerarios da Vía Latina de Roma.
Aínda que Schlunk aparcou esta interpretación cando o descubrimento da piscina, outros autores continuaron esa liña. Un deles foi Celestino Fernández de la Vega, quen en 1970 publicou unha monografía en que desenvolvía a hipótese de que se tratase dun templo pagán reutilizado a finais do IV como tumba de Prisciliano.
Na súa tese doutoral sobre o monumento, Montenegro Rúa retoma a hipótese de que se trata dun hipoxeo, é dicir, dun templo funerario subterráneo. Para esta atribución baséase na simboloxía funeraria do arco de ferradura, que na Península se rexistra en numerosas estelas funerarias. Afonda tamén na presenza doutros hipoxeos na Península e fóra da Península (cita, por exemplo, a Gran Tumba de Córdoba ou o monumento dos Furios en Tusculum) con tipoloxías semellantes e situadas nas marxes de camiños relevantes. Así mesmo, como xa se indicou, baséase na simboloxía funeraria das representación escultóricas e pictóricas.
Cullerón
miniatura|280x280px|Cullerón de aceiro inoxidable. Un cazo, tamén chamado cullerón , é un utensilio que ten forma de media esfera cóncava, cun mango longo, usado para pasar líquidos dun recipiente a outro, especialmente dunha pota aos pratos. O cabo pode rematar en forma de gancho ou ter un pequeno furado para penduralo da espeteira. Amais de para servir comidas líquidas, o cazo tamén permite remexer o contido da pota en canto se está cociñando. Existen diversos modelos de cazos, a maioría dos actuais están elaborados de metal.
Outro utensilio moi semellante é o garfelo, definido como culler grande e fonda, cun mango longo, que se emprega para servir a comida. O termo pode ser sinónimo de cullerón ou referirse a outro utensilio máis alongado, coa mesma forma ca unha culler ordinaria pero de mor tamaño. Neste caso, é corrente que se empregue para servir alimentos sólidos difíciles de apañar co garfo, como arroces, verduras ou aqueles que conteñen salsa.
Gisaengchung
Gisaengchung (en 기생충), distribuído en Galicia co título en castelán Parásitos, é un filme surcoreano de suspense e comedia negra de 2019 dirixido por Bong Joon-ho, quen tamén elaborou a historia orixinal e coescribiu o guión con Han Jin-won. Está protagonizado por Song Kang-ho, Lee Sun-kyun, Cho Yeo-jeong, Choi Woo-shik e Park So-dam, e conta a historia dos membros dunha familia pobre que artella un plan para converterse en empregados da casa dunha familia rica pretendendo ser profesionais altamente cualificados sen relación entre eles.
Gisaengchung tivo a súa estrea internacional no Festival Internacional de Cinema de Cannes de 2019 o 21 de maio de 2019, onde se converteu no primeiro filme coreano en gañar a Palma de Ouro e o primeiro filme en conseguilo con voto unánime dende La Vie d'Adèle do Festival de 2013. O filme estreouse en Corea do Sur a través de CJ Entertainment o 30 de maio de 2019 e no resto do mundo durante 2019 e comezos de 2020. Recibiu a aclamación da crítica, entrando en moitas clasificacións dos mellores filmes da década. Recadou 167,6 millóns de dólares en todo o mundo, converténdose no filme con maior recadación de Bong e de Corea do Sur.
Na 92ª edición dos Óscar, o filme conseguiu seis nomeamentos, e gañou catro premios, incluíndo mellor filme, mellor director, mellor guión orixinal e mellor filme internacional, converténdose no primeiro filme surcoreano en gañar o premio da Academia, así como o primeiro filme en lingua non inglesa en conseguilo. Na 77ª edición dos Globos de Ouro, o filme gañou o premio ó mellor filme en lingua non inglesa, e tamén recibiu catro nomeamentos ós BAFTA, gañando os premios de mellor filme en lingua non inglesa e mellor guión orixinal.
Mulleres na informática
miniatura|[[Ada Lovelace, a primeira programadora da historia.]] As mulleres na informática xogaron un papel determinante no seu nacemento e nos seus primeiros pasos. O que nos seus inicios se chamou "computador", tamén coñecido como computadora ou ordenador, debe o seu nome ás chamadas "computers", grupos de mulleres que tanto en Inglaterra como nos EE.UU. traballaban en cálculos matemáticos relacionados coa determinación de traxectorias balísticas durante as guerras.
Non só a primeira programadora da historia foi unha muller, Ada Byron Lovelace (1815-1852), senón que ata os anos 80, coa entrada nos fogares dos primeiros ordeadores persoais, o traballo de programación era considerado un traballo feminino. A partir dese momento as mulleres foron desaparecendo tanto dos estudos como dos traballos relacionados coa informática.
A preocupación mundial sobre o papel actual e futuro das mulleres en tarefas de computación adquiriu máis importancia coa aparición da era da información. Estas preocupacións motivaron a organización de debates públicos sobre a igualdade de xénero ao verse que as aplicacións informáticas exercen unha crecente influencia na sociedade.
Historia
Case que 100 anos antes da construción do primeiro ordenador xa Ada Lovelace, en 1842, deixou escrito o que é considerado o primeiro programa informático. Pasada a segunda guerra mundial, os avances en computación xurdidos no ámbito militar estendéronse ao mundo económico e científico, e nese tempo a programación era feita maioritariamente por mulleres. Durante décadas o número de mulleres informáticas creceu máis rapidamente que o de homes, ata que en 1984 algo cambiou, a porcentaxe de mulleres en informática empezou a descender significativamente, mentres que noutros campos técnicos e profesionais seguiu crecendo. Este cambio atribúese en gran parte á introdución do ordenador doméstico, concibido máis como un pasatempo ou xoguete, que saíu ó mercado dirixido case que exclusivamente aos rapaces, o que deu pé á narrativa e historia da revolución tecnolóxica.
Code: debugging the gender gap conta a historia das mulleres que estiveron nos inicios da programación e a computación: Ada Lovelace ou Grace Hopper, por exemplo. O documental recalca que, naquela primeira época, considerábase que as mulleres estaban mellor dotadas para o tipo de pensamento necesario para desenvolver programas informáticos, e que nos anos 80 existía practicamente paridade entre homes e mulleres en postos informáticos. Pero, que pasou despois? Que ocurriu nos anos 90 para que posteriormente a programación, a enxeñería informática e as grandes empresas de tecnoloxía sexan case que totalmente masculinas? Moitas cousas: a perspectiva de xénero cambiou, a mercadotecnia deu un xiro e, dalgunha parte, xurdiu a imaxe de “tipo informático”, sempre un home. É necesario mostrar modelos femininos para as futuras xeracións, facer visibles ás mulleres que existen nas compañías informáticas, ás enxeñeiras que traballan creando e desenvolvendo moito do software que se usa ou usará no futuro e darlles unha proxección que acabe coa imaxe de “o informático friki” (sempre un home) creando así un acceso menos traumático á profesión para as novas xeracións. Pero tamén a evolución da propia titulación, pasando de diplomatura a licenciatura, e o posterior cambio de nome de licenciatura a enxeñería informática parece que puido influír na preocupante fenda de xénero que na actualidade mostra a titulación
Descrición xeral
miniatura|Programadora escribindo en código [[Java (linguaxe de programación)|Xava con JUnit]] Nos Estados Unidos, o número de mulleres presentes en estudos de pregrao en informática, en cadros da tecnoloxía da información alcanzou o seu punto máximo a mediados da década de 1980. Sobre todo en informática, houbo unha caída dramática no número de mulleres que se matriculan nesta titulación. As cifras recentes da asociación de investigación de informática Taulbee da enquisa indican que o número caeu recentemente a por baixo do 12%, vindo de case un 40% a mediados dos 80. Unha situación similar obsérvase no Canadá, onde a diminución de mulleres na informática é evidente.
No caso de España (Universidade de Granada) as cifras son moi similares, disminuíndo a porcentaxe dun 30% en 1985 ata un 12% en 2017.
A investigación demostrou que moitos conceptos erróneos sobre a computación persisten e poden desalentar ás mulleres. Un dos maiores malentendidos coa informática é o "factor geek" ou do "maquinitas, chalado e asocial". Crese que un estudante de universidade ten que pasarse todo o día traballando diante dun teclado do computador. O "factor geek" afecta tanto a mozas como a mozos de secundaria, pero parece producir un efecto máis negativo sobre as estudantes.
O catedrático De Palma, da Universidade de Gonzaga, cre que máis mozas poden ser atraídas cara ao estudo de informática resaltando a súa similitude coas matemáticas. Suxire cinco formas para mellorar o atractivo da informática para as mozas:
Dado que o número de universitarias que expresan o seu interese en seguir unha carreira en informática empeorou só nunha década até os niveis anteriores a 1980, é posible que os consellos para formación mencionados arriba foron ineficaces, ou que non se aplican en moitos lugares. Por exemplo, a suxestión de "ensinar infromática sen computadores" é absurda e anticuada, sobre todo porque os computadores están ben arraigados en practicamente todos os aspectos da vida moderna. As exposicións proactivas e positivas previas ás primeiras experiencias con computadores, como o proxecto Alice, fundado polo falecido Randy Pausch en Carnegie Mellon University demostraron ser moito máis eficaces en termos de retención e creación de entusiasmo nas nenas que máis tarde poderían considerar entrar no campo. Carol Frieze gañou o Premio A. Nico Habermann da Asociación de Investigación en Informática e o Premio ao Desenvolvemento da Capacidade de Acceso á Informática  por axudar a que o número de mulleres que se especializan en informática en Carnegie Mellon achéguese ao 50%.