cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Real español
O real de prata
Existían o real, medio real, cuarto e sexto de real de prata de once diñeiros e catro grans de lei e talla de sesenta e seis pezas dun real por un marco desde Pedro I. Os reis Henrique II, Xoán I, Henrique III, Xoán II e Henrique IV cuñaron os seus á mesma lei e talla.
A partir do ano 1497 tiña un valor de 34 marabedís. Neste mesmo ao, a Pragmática de Medina del Campo emitida polos reis Isabel I de Castela e Fernando II de Aragón establecía en detalle o peso e a cantidade de prata que debía ter o real cuñado, ademais de ordenar a presenza da sigla do ensaiador respectivo en cada moeda, así como a marca de ceca da ceca onde fora cuñado. O seu cambio na época de Filipe II era de 1 real de prata por 34 marabedís e, á súa vez, 1 escudo de ouro por 16 reais de prata.
Os múltiplos eran as moedas de 2 reais, 4 reais e a coñecida e famosa peza de 8 reais ou «real de 8». Estas moedas eran producidas en gran cantidade durante os séculos XVI, XVII e XVIII, non só nas cecas da mesma España senón tamén nas súas colonias americanas, como nas cecas de México, activa desde 1535, Lima, activa desde 1568, Potosí, activa desde 1574, Bogotá, activa desde 1627, Popayán, activa desde 1758 e Santiago de Chile, activa desde 1749.
A fama dos reais españois
miniatura|250px|O [[Real de oito|real de 8 máis coñecido é o columnario, en cuxas columnas de Hércules se inspiraron para crear o símbolo do dólar, $.]] miniatura|250px|Billete de 55 [[Dólar estadounidense|dólares estadounidenses (españois) de 1779.]]
Tal abundancia de cecas en diversos lugares e a adecuada lei de prata dos seus produtos propiciou que o real español fose unha moeda frecuente nos mercados mundiais no período entre 1600 e 1800, até o punto que o real era utilizado comunmente como diñeiro circulante en Europa, toda América e no extremo oriente, converténdose na primeira divisa de uso mundial. Os reais de prata españois (as pezas de oito) eran de uso común nas colonias inglesas de Norteamérica. Gran parte delas serían fabricadas na mina de Potosí (outras, procedían da pirataría). Os de Potosí, ademais, terían un perfil algo elevado, xa que a mina de prata deste lugar supostamente foi a máis grande da historia, tanto que Potosí chegou a ser durante un tempo a cidade máis grande de toda América, e a súa fama era mundial naquela época.
Mesmo hai quen di que a orixe do símbolo $ é o resultado da evolución da abreviatura novohispana e española Ps, que abreviaba pesos, piastras, ou de pezas de oito. Esta teoría, derivada do estudo de manuscritos dos séculos XVIII e XIX, explica que o s pasou gradualmente a escribirse sobre o P, desenvolvendo un equivalente próximo a $. O símbolo foi amplamente usado antes da adopción do USD en 1785.
Outra teoría mantén que o símbolo derivou, ou se inspirou, na marca de ceca da casa da moeda colonial española da cidade de Potosí, composta das letras PTSI superpostas unhas en riba das outras, formando un símbolo moi similar ao orixinal símbolo do dólar (o dunha barra vertical: $).
O real de billón
No século XIX, o rei Xosé I mandou cuñar durante o seu reinado dous sistemas monetarios paralelos baseados no real como unidade monetaria, pero con dous valores diferentes: o real español tradicional e o «real de billón» (nome da aliaxe de cobre e prata en que estaba cuñado), cunha equivalencia de 2,5 reais de billón por cada real tradicional.
1 real de prata = 2,5 reais de billón
O último monarca que cuñou o real español tradicional foi Fernando VII. Isabel II tan só cuñou moedas con facial expresado en reais de billón. Desde entón, un real equivalía a 25 céntimos de peseta, nova unidade monetaria oficial. Até a final da peseta (coa chegada do euro), ás moedas de 50 céntimos a xente denominábaas «de dous reais».
Xosé I Bonaparte
miniatura|80 reais de ouro de Xosé I (1812). Coa denominación expresada en reais de billón, Xosé I Bonaparte cuñou pezas de 8 marabedís en bronce, de 1, 2, 4, 10 e 20 reais en prata, e 80 e 320 reais en ouro.
Isabel II
miniatura|Moeda de 10 escudos (80 reais de ouro) de Isabel II (1868). Antes da primeira reforma monetaria decimal, durante o reinado de Isabel II cuñáronse moedas de 1, 2, 4 e 8 marabedís en cobre, de 1, 2, 4, 10 e 20 reais en prata e de 80 reais en ouro.
Posteriormente, desde 1850, adoptouse o sistema decimal que dividía o real de billón en 10 décimas ou en 100 céntimos de real, aínda que as moedas anteriores ao novo sistema nunca perderon o seu valor adquisitivo e, por tanto, seguían normalmente en circulación. Foron cuñadas moedas de ½, 1 e 2 décimas, así como de ½ de real, en cobre, de 5, 10 e 25 céntimos de real tamén en cobre e de 20, 40 e 100 reais en ouro.
Todas estas moedas emitidas baixo a denominación «de billón» foron cuñadas por casas da moeda radicadas na península. En Galicia, cuñáronse pezas de cobre con valor de medio real ou cinco décimas, na casa da moeda de Xuvia, con data de 1850. As pezas de ouro cuñáronse maioritariamente nas casas da moeda de Madrid e Sevilla.
Ramón Muíños
Ramón Muíños Fernández, nado en Baleira en 1948 e finado en Bilbao o 13 de outubro de 1978, foi un policía galego asasinado por membros de ETA.
Traxectoria
Ramón Muíños era membro da Policía Armada, un corpo policial de España agora extinto, e fora destinado ao País Vasco.
Foi soterrado en Baleira.
Recaredo Paz
Recaredo Paz Prieto, nado en Pumar (Taboadela) o 11 de abril de 1950 e falecido en Ourense o 30 de outubro de 2008 foi un activista social galego, promotor da inserción sociolaboral das persoas con discapacidade.
Distritos de Albania
Os distritos de Albania foron entre 1913 e 2000 unha división administrativa de Albania. En albanés dinse rrethe, en singular rrethi, sendo un total de trinta e seis. A capital, Tirana, ten un estatuto especial.
Recaredo Paz
Traxectoria
Fixo os estudos primarios no colexio do seu concello natal, e aos once anos continuou a súa formación interno no colexio salesiano de Puebla de la Calzada (Badaxoz). Con 15 anos unha malformación na columna vertebral condiciona a súa mobilidade a unha cadeira de rodas. Tres anos de atención hospitalaria apártano dos estudos, conducíndoo directamente ao mundo laboral, rexentando un pequeno negocio familiar.
Aproba as oposicións de auxiliar administrativo do SEREM (máis tarde IMSERSO), desenvolvendo o seu traballo no mesmo entre os 23 e os 43 anos en que chega o momento da súa xubilación por enfermidade. Despois de superar as probas de acceso á universidade, comeza os estudos de Psicoloxía, outra das súas paixóns, mais non chega a rematar a carreira ao antepoñer o seu compromiso coa Asociación.
Aos 18 anos comeza a súa implicación, como voluntario e colaborador directo, na asociación Auxilia en Ourense, concibindo a idea dunha “Auxilia Infantil” centrada no apoio domiciliario a nenas e nenos con dificultades para asistir ao colexio. Alí coñeceu o crego Domingo Gómez Freire, fundador de Auxilia Ourense, que o apoiará na concreción do seu propósito.
Comprometido co deporte como vía de normalización, mesmo para as persoas con afectacións máis graves, coordina no ano 1988 a organización en Ourense dos II Xogos Ibéricos para paralíticos cerebrais. O evento reuniu 250 deportistas con discapacidade de España e Portugal, servindo tamén para dar a coñecer o deporte da boccia, até ese momento descoñecido en España e que desde ese entón comezou a practicarse de maneira competitiva e lúdica, sobre todo por persoas afectadas de parálise cerebral. Consecuencia dese feito, en 1992 a Selección Española de Boccia, con Recaredo Paz á fronte como seleccionador nacional, conseguiu dúas medallas de ouro nas Paralimpíadas de Barcelona, sen deixar de colleitar éxitos nos anos posteriores.
As súas inquedanzas superan os ideais de Auxilia e, no 1989, comeza a facer realidade o seu maior soño e proxecto vital, a construción dun Centro Integral de Servizos (CIS), que concentre todos os recursos nun edificio multifuncional e promova a normalización da vida das persoas con necesidades a todos os niveis: educativo, social, laboral ou de lecer. Así, no ano 1991 funda, nun ambiente asociativo, Aixiña (asociación dedicada á integración social e laboral das persoas con discapacidade física, parálise cerebral e terceira idade dependente), que dirixiu e presidiu ata o seu falecemento.
Na concreción do seu proxecto Recaredo estivo acompañado en todo momento por unha compañeira de viaxe singular, a súa dona Olga Cuña, que asumirá o compromiso de que o seu ideal siga desenvolvéndose. Da súa man e da doutras moitas persoas e profesionais, a pesar do pasamento do seu mentor, Aixiña e o CIS perviven como un organismo vivo ofrecendo a Ourense servizos de asesoramento, integración laboral, rehabilitación, centros de día, transporte adaptado, residencia e deporte adaptado ás persoas con discapacidade, chegando a converterse nun importante referente na provincia de Ourense e en toda Galicia.
É autor dun poemario que leva por título Compañera Soledad e coautor doutro titulado Albores.
Recoñecementos
Malia que Recaredo non era moi dado ás homenaxes e recoñecementos públicos, co seu pasamento diversos organismos e entidades consideraron necesario deixar constancia da súa calidade humana e gran labor social:
Armando Calderón Sol
Armando Calderón Sol, nado en San Salvador o 24 de xuño de 1948, é un avogado, empresario e político, Presidente do Salvador entre 1994 e 1999.
Traxectoria
En 1977 recibiu un doutoramento en Xurisprudencia e Ciencias Sociais. Foi un dos fundadores da Alianza Republicana Nacionalista (ARENA) en setembro de 1981. Foi Alcalde de San Salvador (1988-1994).
Presentouse como candidato presidencial nos comicios do 20 de marzo de 1994, pero non alcanzou a maioría en primeira volta, tendo que competir na segunda rolda electoral do 24 de abril co candidato de esquerda, Rubén Zamora da coalición FMLN-CD. Tras vencer na segunda elección, tomou posesión o 1º de xuño dese ano. A Calderón correspondeulle implementar varios puntos pendentes da aplicación dos Acordos de Paz de Chapultepec como o despregue da Policía Nacional Civil e a desmobilización da antiga Policía Nacional.
Xunto co seu conselleiros económicos, Juan José Daboub e Manuel Enrique Hinds, Calderón Sol puxo en marcha unha serie de medidas neoliberais como privatización das compañías telefónicas e de distribución eléctrica e os fondos de pensións ata entón de propiedade gobernamental. Durante a súa xestión, o territorio salvadoreño foi abordelado polo paso do Furacán Mitch, que provocou importantes danos na infraestrutura do país. Terminado o seu mandato, o 1 de xuño de 1999, Calderón Sol paso a ser Deputado do Parlamento Centroamericano, desde entón mantivo un alto perfil político e ocupou o cargo de presidente honorario da ARENA.
Mimetismo
miniatura|dereita|220px|Mimese entre un [[Ctenomorphodes chronus e unha póla de eucalipto.]] O mimetismo é unha habilidade que posúen certos seres vivos para semellarse a outros organismos (cos que non garda relación) para obter unha vantaxe funcional.
O obxectivo do mimetismo é enganar os sentidos do resto dos seres vivos que conviven no mesmo hábitat, inducindo neles unha determinada conduta.
Os casos máis coñecidos afectan á percepción visual, pero tamén hai exemplos de mimetismo auditivo, olfactivo e táctil.
Mimetismo e cripse
Mimetismo e cripse non son o mesmo, aínda que moitas veces danse ambos os casos á vez. O mimetismo consiste en parecerse a outro ser vivo, mentres que na cripse ou camuflaxe o ser vivo trata de parecerse ao medio que o rodea.
Aposematismo
En moitas ocasións coinciden cripse e aposematismo (sinais de advertencia. É o caso de animais inofensivos que adoptan os trazos de advertencia doutros perigosos. Un exemplo son algunha ourugas que presentan ocelos espectaculares, manchas pares concéntricas que imitan a un par de ollos abertos.
Automimetismo
É unha forma de mimetismo na que a parte do corpo dun animal se mimetiza con outra que resulta máis vulnerable, para así desviar o ataque dos depredadores cara as partes menos vulnerables do corpo e así poder escapar e sobrevivir. Os exemplos máis claros danos certos tipos de bolboretas e peixes que presentan manchas en forma de ollos (ocelos) nas alas e na cola, respectivamente, que asemellan a cabeza do animal, a parte máis vulnerable e onde os seus depredadores tende a atacar. Como estas partes son menos vulnerables que a cabeza, o animal pode escapar e sobrevivir. Porén, este mimetismo non foi moi probado, xa que unha cousa é o observador humano, e outra a vista de certos depredadores que poden percibir a luz ultravioleta. É por tanto, que outros científicos creen que a verdadeira función dos ocelos nas bolboretas e nos peixes é imitar os ollos doutros animais que resultan máis perigosos, tanto para o depredador como para a presa, para así asustar ao depredador. Neste caso, sería un exemplo de mimetismo que pode ser do tipo mülleriano ou batesiano.
Mimetismo batesiano
Henry Walter Bates observou que en ocasións unha especie inofensiva asemellábase a outra perigosa ou repugnante e con isto consegue eludir a acción dos depredadores. Chámase mimetismo batesiano a este fenómeno. É o que observamos, por exemplo, no caso das moscas (da familia Syrphidae e Bombyliidae) cuxo aspecto semella os das abellas e vespas. No grupo dos vertebrados existe un grupo de serpentes de coral, moi velenosas, imitadas na composición dos seus cores por unha falsa coral totalmente inofensiva.
Eleccións municipais en Cesuras
Estes foron os resultados das eleccións municipais no concello de Cesuras dende 1979 até a súa fusión co concello de Oza dos Ríos en 2013. miniatura|dereita|[[Galería de imaxes de casas dos concellos de Galicia|Casa do concello de Cesuras.]]
Participación
Participación en cada proceso electoral.
Cinza
miniatura|dereita|Cinsa
A cinza, cinsa ou borralla, en química analítica, é o nome dado a todos os compoñentes que non se consideran orgánicos ou auga, é dicir os compoñentes que permanecen logo da combustión dunha mostra, e consisten basicamente en óxidos de metal.
A cinsa é un dos compoñentes da análise biolóxica dos materiais, e componse principalmente de sales, compostos non orgánicos. Iso inclúe sales de metal que son importantes polos procesos que requiren ións como o Na+ (Sodio), K+ (Potasio) ou Ca+ (Calcio). Tamén inclúe rastros de minerais necesarios por moléculas únicas, como a clorofila ou a hemoglobina.
Campo de internamento de Vernet d'Ariège
200px|dereita|miniatura|Campo de internamento Vernet d'Ariège (maqueta).
O Campo de intenamento de Vernet d'Ariège (1918-1944) está situado nos pre-pireneos franceses, entre as vilas de Le Vernet e Saverdun, no Ariège.
Historia
Ampliouse e cobrou importancia ó pasar a ser considerado como campo de acollida pola Commission de recherche de camps de concentration et de rassemblement reunida en Foix en 1939 para confinar nun principio ós aproximadamente 10.000 combatentes españois da Columna Durruti que, logo da derrota da Segunda República Española, traspasaran a fronteira con Francia e se encontraban recluídos en Latour-de-Carol. Os primeiros internados chegaron o 10 de febreiro. Pouco despois ampliouse en número de recluídos, pasando a ser un campo disciplinario, ó internar a refuxiados procedentes doutros campos e prisións da costa mediterránea francesa, cualificados polas autoridades francesas como republicanos españois «extremistas», e combatentes das Brigadas Internacionais.
A partir de setembro de dito ano e, sobre todo despois de declararse a segunda guerra mundial, foron internados tódolos estranxeiros considerados sospeitosos ou perigosos para a orde pública en Francia: xudeus, intelectuais antifascistas de tódalas nacionalidades: alemáns, franceses, iugoslavos, españois, italianos, rusos, belgas... Estaban mantidos en condicións infrahumanas, descritas polos escritores Max Aub e Arthur Koestler, internados nese campo de concentración, nos seus libros respectivos, ''Manuscrito cuervo. Historia de Jacobo e Las heces de la tierra''.
O campo dividíase en tres zonas con diferenzas en canto a «comodidades» e separadas por arames: a A para criminais comúns, a B para internados políticos, e a C para sospeitosos ou perigosos «indesexables para a orde pública» política.
A división do xeneral alemán Ernst Kundt confinou a 3.728 persoas o 17 de agosto de 1940. 100px|dereita|miniatura|Estación ferrocarril Vernet d'Ariège (placa) Desde 1942 foi utilizado pola Gestapo como campo de tránsito para xudeus, baixo o réxime de Vichy. En xuño de 1944 foron evacuados os últimos internados, os homes deportados ó Campo de concentración de Dachau e as mulleres conducidas ó de Ravensbrück. En resumo, preto de 40.000 persoas de 58 nacionalidades distintas foron internadas neste campo, homes principalmente, pero tamén mulleres e nenos nos últimos anos.
En 1970 foron demolidos os cuarteis e edificios do campo; só se conservaron o camposanto e a estación. Actualmente, nos terreos onde estaba situado o campo hai un memorial cun monólito recordando a existencia do campo coñecido especialmente por internar ós refuxiados españois e posterior transformación en campo represivo, colocado en 1992, e a antiga estación de tren, que se encontra á beira da estrada nacional N-20 ó norte de Pamiers. Sobre os carrís consérvase un antigo vagón, idéntico ós que transportaron ós internados ós campos de exterminio. Nunha parede exterior da estación, unha placa recorda ós corenta nenos xudeus, de entre 2 e 17 anos, que foron deportados desde Vernet a Auschwitz o 1 de setembro de 1942.
Na vila de Le Vernet hai un museo dedicado á memoria desta etapa da historia.
Prisioneiros coñecidos
200px|dereita|miniatura|Memorial Vernet d'Ariège Algúns dos prisioneiros internados n campo de internamento de Vernet:
Sabela González
Sabela González Panizo, nada en Burela en 1981, é unha escritora galega.
Traxectoria
Reside en Vigo, onde estudou Tradución e Interpretación. Ten feito un máster en edición en Madrid. Foi a secretaria de GÁLIX durante 2017-2018. Dende o 2008 traballa na Universidade de Vigo como técnico de proxectos internacionais de investigación.
Cólera
O cólera é unha enfermidade infecciosa intestinal aguda, que a miúdo se presenta como unha epidemia, causada pola inxestión de alimentos ou auga contaminados polos serotipos O1 e O139 da bacteria Vibrio cholerae, ten un período de incubación curto, entre menos dun día e cinco días, e a bacteria produce unha enterotoxina que causa unha diarrea copiosa, indolora e acuosa que pode conducir con rapidez a unha grave deshidratación e á morte se non se trata con rapidez. A maior parte dos pacientes tamén sofren vómitos.
A enfermidade, orixinaria de Asia, concretamente do delta do río Ganxes, estendeuse dende finais do século XIX por todo o mundo para, posteriormente, retroceder e volver a concentrarse no sur de Asia. Os portos marítimos foron a vía de entrada habitual da enfermidade. Rexistráronse seis pandemias que mataron millóns de persoas en toda Europa, África e as Américas. A sétima pandemia, que aínda está en curso, comezou en 1961 no sur de Asia, chegou a África en 1971 e a América en 1991. A enfermidade considérase endémica en moitos países e o axente patóxeno que causa o cólera hoxe en día non pode ser eliminado do medio ambiente.
O cólera produciu varias epidemias, algunhas delas de alcance practicamente mundial, como a que, partindo da India (zona de Bengala), chegou a Europa e América a principios do século XIX. En xaneiro de 1991 xurdiu unha epidemia de cólera en varios países do norte de América do Sur que se difundiu rapidamente. O gromo máis recente de cólera está rexistrado en Haití, por mor dos estragos do terremoto producido en xaneiro de 2010.
O cólera foi pouco frecuente nos países industrializados durante os últimos 100 anos; no entanto, esta enfermidade aínda é común noutras partes do mundo, incluíndo o subcontinente Indio, Sueste asiático, Latinoamérica e a África subsahariana.
Benzedrina
Benzedrina é o nome comercial da variante racémica da anfetamina (dl-anfetamina). Foi rexistrada baixo esta marca nos Estados Unidos pola empresa farmacéutica Smith, Kline and French na forma de inhaladores, no ano 1928. Benzedrina empregouse amplamente para a cavidade nasal e bronquial xunto con outros estimulantes producidos máis tarde como a dexedrina (d-anfetamina) e metanfetamina.
Cólera
Robert Koch identificou a bacteria Vibrio cholerae como causa do cólera no ano 1883. Trátase dunha proteobacteria en forma de coma. Hai formas clínicas distintas, algunhas de alta mortalidade e outras máis benignas.
Etimoloxía
A enfermidade recibiu varios nomes durante a historia tales como "enfermidade azul", "enfermidade negra", "febre álxida grave", "paixón colérica", "diarrea colérica", "cholera morbus", "cholera gravis" e, simplemente, cólera.
Benzedrina
Os primeiros usuarios dos inhaladores de benzedrina descubriron que tiña un efecto eufórico estimulante, acontecendo que este foi dos primeiros estimulantes sintéticos amplamente empregados para uso recreativo (non médico).
Cólera
Etimoloxía
Heinrich Häser e Aulo Cornelio Celso creron que o cólera derivaba da bile (por isto se lle chamou cholera morbus, enfermidade da bile), Alexandre de Tralles dixo que proviña dos intestinos, mentres que Rudolf Kraus e Alexis Littré estaban a favor da súa transmisión por medio da auga dos regatos.
Formas de contaxio
miniatura|220px|[[Microscopio electrónico de transmisión|TEM imaxe de Vibrio cholerae]] Unha persoa pode contraer o cólera bebendo líquido ou comendo alimentos contaminados coa bacteria do cólera. Durante unha epidemia, a fonte de contaminación son xeralmente as feces dunha persoa infectada. A enfermidade pode diseminarse rapidamente en áreas con tratamentos inadecuados de auga potable e augas residuais. A bacteria do cólera tamén pode vivir en ríos salubres e augas costeiras.
É pouco común a transmisión do cólera directamente dunha persoa a outra; polo tanto, o contacto casual cunha persoa infectada non constitúe un risco para contraer a enfermidade.
Preséntase como epidemia onde existen condicións sanitarias deficientes, aglomeración, guerra e inanición. Áreas endémicas son: Asia, África, o Mediterráneo e máis recentemente, América Central e do Sur. Un tipo de Vibrio estivo asociado cos mariscos, especialmente ostras crúas. Tamén son factores de risco residir en áreas endémicas ou viaxar por elas, así como beber auga contaminada ou non tratada.
Síntomas
miniatura|Unha persoa con deshidratación severa debido ao cólera. Obsérvese os ollos afundidos e a diminución de [[deshidratación|turxencia da pel, que produce mans e pel engurradas]] dereita|miniatura|Diarrea típica "auga de arroz"
A multiplicación das bacterias provoca alteracións da permeabilidade do intestino delgado que acaba dando lugar a: diarrea brusca e vómitos, que levan á deshidratación coa posibilidade dun choque circulatorio mortal en poucas horas.
As manifestacións do cólera son variables, dun estado asintomático a unha profusa diarrea en ausencia de dor, que aparece 24-48 horas logo da incubación. Neste caso, pódese chegar á perda dun litro de deposicións nunha hora como consecuencia da deshidratación producida polas alteracións da permeabilidade do intestino delgado. Nos casos severos, pode culminar nun estado de choque hipovolémico (cando a perda de masa sanguínea é superior ao 30%).
A perda de bicarbonato cos excrementos crea un estado de acidose metabólica cun desequilibrio dos electrólitos e o aumento das anomalías do hematocrito.
Os síntomas son de aparición brusca e sen período de incubación, a diferenza da salmonelose, e inclúen:
Por todo o anterior, un paciente podería presentar un ou varios dos seguintes síntomas:
Excepto nas súas formas máis avanzadas mantense o estado de consciencia indemne. Cando a perda de electrólitos é intensa poden sobrevir vómitos como consecuencia da acidose e intensas cambras musculares froito da hipopotasemia. Nestes casos graves aparecen signos intensos de deshidratación, hipotensión e oliguria.
Tratamento e prevención
A Organización Mundial da Saúde recomenda centrarse na prevención, preparación e resposta para combater a propagación do cólera. Así mesmo, fai fincapé na importancia dun sistema de vixilancia eficaz. Os gobernos poden desempeñar un papel en todas estas áreas, así como na prevención do cólera ou indirectamente facilitando estas medidas.
A maioría dos pacientes -ata o 80%- poden ser tratados adecuadamente mediante a administración de compostos salinos de rehidratación oral forzada. Aos pacientes cunha deshidratación moi severa trátaselles mediante a administración de soro intravenoso.
Pódese acompañar o tratamento con antibióticos apropiados para diminuír a duración da diarrea, reducir o volume dos líquidos de rehidratación necesarios e acurtar a duración da excreción de Vibrio.
O tratamento con antibióticos de comunidades infectadas, ou "a quimioprofilaxe en masa", non ten ningún efecto sobre a prevención e propagación do cólera. Mesmo pode producir efectos adversos para o aumento da resistencia a antimicrobianos. Para garantir o acceso oportuno ao tratamento, nestes casos débense crear centros de tratamento do cólera entre a poboación afectada para asegurar a adecuada profilaxe.
A subministración de auga potable e o saneamento é unha solución desexable e segue sendo o factor crítico na redución da incidencia de gromo de cólera.
Prevención
Aínda que o cólera pode ser unha ameaza para a vida, a prevención da enfermidade normalmente é sinxela se se seguen as prácticas sanitarias adecuadas.
As medidas para a prevención do cólera non cambiaron moito nos últimos decenios, e na súa maioría consisten en proporcionar auga limpa e saneamento adecuado ás poboacións potencialmente afectadas. Ferver a auga e ademais filtrala é unha medida preventiva básica, pero moi eficaz. Hai varios puntos ao longo da ruta de transmisión do cólera nos que a súa propagación se pode (e debería) deter: dereita |miniatura| Cólera no hospital de [[Dacca, que mostra as típicas camas para cólera.]]
Unha vez que se detecta un gromo, a estratexia de intervención máis habitual e efectiva para reducir a mortalidade é garantindo o rápido acceso ao tratamento e o control da propagación da enfermidade.
A prevención e o control do cólera non é unha cuestión a tratar exclusivamente polo sector de saúde. Auga, saneamento, educación e comunicación son algúns dos outros sectores que participan habitualmente. Adoptarase un enfoque multidisciplinario para facer fronte a un posible gromo de cólera.
Os viaxeiros deben ter en conta o perigo de infección en determinados países.
Vacinación
A finais de século XIX o médico catalán Jaume Ferran i Clua desenvolveu unha vacina que non deixou de estar rodeada de polémica. En todo caso, a inmunidade conferida pola vacinación ou pola acción da mesma enfermidade é pouco duradeira.
O uso da vacina parenteral nunca foi recomendado pola OMS debido á súa baixa eficacia protectora e a alta incidencia de reaccións adversas graves. Existe unha vacina oral (OCV) actualmente dispoñible no mercado e é conveniente para os viaxeiros. Esta vacina demostrouse segura e efectiva (85-90% logo de seis meses en todos os grupos de idade, diminuíndo ata o 62% nun ano entre os adultos) e está dispoñible para os individuos a partir dos dous anos de idade. Adminístrase en dúas dose cun intervalo 10 a 15 días de diferenza e en 150 ml de auga potable. O seu uso en saúde pública con campañas de vacinación masiva é relativamente recente. Nos últimos anos varias campañas de vacinación leváronse a cabo co apoio da OMS. En 2006, a OMS publicou unhas recomendacións oficiais para o uso da OCV nas urxencias complexas.
Historia
As primeiras descricións da enfermidade pódense ver nos escritos de Hipócrates (460-377 a.C.), Galeno (129-216) e Wang Shuhe (180-270). O cólera é probable que teña a súa orixe no subcontinente indio do cal é endémico. Na historia da India antiga, existen escritos que describen a enfermidade nas poboacións asentadas na ribeira do río Ganxes. Con todo, non é demostrábel que ditas descricións sexan producidas especificamente polo V. cholera, nin tampouco é claro que se presentase na forma epidémica coa que hoxe en día se coñece a enfermidade.
A primeira referencia na historia documentada occidental da existencia do cólera na India, atópase pouco logo da chegada de Vasco da Gama a Calicut o ano 1498. Foi no ano 1503 cando se describe unha epidemia de cólera asiática na armada do soberano de Calicut; e posteriormente no ano 1543 na poboación da cidade.
Primeira pandemia (1817-1823)
En agosto de 1817 a enfermidade presentouse en Calcuta cunha virulencia maior que a habitualmente descrita. Desde aí estendeuse rapidamente por toda Bengala, logo cara a toda a India, polo noroeste, pasando por Vindhya Pradesh, Uttar Pradesh, Delhi, Punjab, alcanzando Surat e Bombai; polo sur, pasando por Hyderabad, Bangalore, Srirangapatna; e por Ganjam e Chennai. Desde aí, alcanzou a illa de Madura. En decembro de 1818, a pandemia chegou a Sri Lanka, comezando en Trincomalee, e logo sumándose os portos de Jaffna e Colombo en 1819, desde onde a enfermidade se estendeu por toda a illa.
A pandemia chegou a Myanmar (antes Birmania) e ao antigo reino de Siam en 1819. Bangkok foi alcanzado pola ruta mariña en 1820 e desde aí a enfermidade, devastadora, estendeuse por toda a rexión. Ese mesmo ano chegou a Malaca, Penang e Singapur. As illas de Indonesia, Borneo e Filipinas tamén foron alcanzadas este ano. O ano 1822, desde Xava a enfermidade chegou o Xapón.
China viuse afectada de xeito temperán (1817) por vía terrestre, pero a enfermidade estendeuse con grande intensidade logo de 1820, cando entrou polos portos de Cantón, Wenzhou e Ningbo. O norte da China foi afectado en 1821, destacando Pequín, e entre 1822 e 1824 a enfermidade alcanzou os territorios do centro da China.
O Oriente Medio e os países do Golfo Pérsico foron afectados desde 1819, aparecendo na cidade de Alepo, en Siria; logo, en 1821, entrou en Omán por Mascate, e logo a Iraq por Basora, afectando tamén a illa de Bahrein. En Bagdad produciu unha gran mortalidade entre o exército sirio, que estaba atacando a cidade neses momentos. O posterior avance de devandito exército cara ao norte levou a enfermidade a Tiflis (na actual Xeorxia) e Astrakán en Rusia entre os anos 1822 e 1823. Chegou a Turquía pola cidade de Alexandreta en 1823.
Finalmente, os lugares máis afastados afectados por esta pandemia, foron Mauricio a través do seu porto Port Louis, proveniente de Sri Lanka; e a illa de Zanzíbar en Tanzania.
Segunda pandemia (1829-1851)
A segunda pandemia comezou no ano 1829 en Persia, Afganistán, Bucará (Uzbekistán) e Oremburgo (Rusia). Alcanzou logo Rasht (Irán) e Bakú (Acerbaixán). Desde alí despregouse por toda a área que se coñece como Oriente Próximo. As autoridades rusas realizaron grandes esforzos, con cordóns sanitarios e corentenas, para deter o avance da epidemia cara ao norte; con todo, no outono de 1830, o cólera chega a Moscova. No ano 1831, a enfermidade seguiu avanzando cara ao norte e o oeste, alcanzando San Petersburgo e Arcánxel, e desde aí a Finlandia; chegou a Polonia polos soldados polacos que se atopaban nese momento nun levantamento contra o imperio ruso, que seguiu cunha guerra ata o ano 1831. A emigración de soldados polacos cara ao oeste expandiu a enfermidade cara ao resto de Europa. Pola chegada de soldados doentes, entrou a Galicia (actual sector de Ucraína) e de aí a Austria, chegando a Viena en agosto de 1831. En xuño dese ano tamén chegara a Hungría. Pese aos esforzos das autoridades por evitar a súa chegada a Prusia, a enfermidade ingresou a devandito país desde Riga (da actual Letonia) ao porto de Gdansk desde onde se estendeu rapidamente, afectando Berlín e Hamburgo para o 1832.
A Inglaterra, dado o importante contacto comercial entre os portos europeos e da illa, o cólera chegou en xuño de 1831, en Medway, ao suroeste de Londres, a partir de doentes que estaban en barcos en corentena provenientes de Riga. En outubro chegou a Sunderland e logo foron aparecendo casos en Newcastle, Gateshead, Edimburgo, e, en febreiro de 1832, en Londres. Logo seguiu estendéndose por varias cidades da illa. Ese ano contabilizáronse 14 796 casos de cólera con 5 432 mortos.
Outros países europeos fóronse sumando á pandemia: A Irlanda chegou en marzo de 1832 por Dublín; a Francia en marzo de 1832, por Calais e seguidamente en París; a Bélxica na primavera, a través das vilas lindeiras a Francia; aos Países Baixos en xuño, por Scheveningen; a Noruega no outono, por Drammen, Moss e Oslo; a Portugal, en decembro, por Douro e logo, en abril do ano seguinte, chega a Lisboa; a España chega en agosto de 1833. Desde o porto de Ceuta, en España, a enfermidade cruzou cara ao norte de África. En 1834 a enfermidade chega a Suecia.
En América, afectou primeiramente ao Canadá, polo porto de Quebec en xuño de 1832, desde onde se estendeu rapidamente polo río San Lourenzo e os seus afluentes; nos Estados Unidos presentouse o 23 de xuño en Nova York, e o 5 de xullo en Filadelfia. Desde aí, percorreu o país pasando polas Montañas Rochosas ata chegar á costa Oeste do continente do norte. Crese que chegou a Chile e o Perú en 1832; a México e Cuba chegou en 1833; a Güiana, Nicaragua e Guatemala en 1837.
A segunda pandemia presentou un decrecemento no ano 1834 en Europa. Con todo, no ano 1835, houbo focos de recrudescencia en Francia (Marsella, Toulón e outras cidades do sur do país), desde o sur de Francia chegou a Italia, onde se diseminou, chegando no ano 1837 a Malta. En 1836, desde o norte de Italia, a enfermidade pasou a Suíza polo Cantón do Tesino e estendeuse polo Tirol. Desde aí pasou a Baviera (e logo a Múnic en outubro de 1836). No verán de 1837, a enfermidade volveu a recruarse en Prusia, Hamburgo e Polonia, sendo os últimos embates da primeira vaga desta pandemia en Europa.
As tropas francesas en Alxeria diseminaron a enfermidade por ese país. Entre 1835 e 1837, estendeuse por Exipto, logo cara ao oeste a Libia (por Tripolitania) e Tunisia; e polo sur a Sudán e Etiopía. Entre 1836 e 1837 reapareceu en Somalia e Zanzíbar.
Ao leste da India, (país onde a enfermidade se mantivo relativamente inactiva), coñecéronse gromos en Indonesia e Filipinas ata o 1830; no Xapón reapareceu en 1831; en Australia presentouse en 1832; na China, houbo un gromo en Cantón en 1835; en Bengala, reapareceu en 1837, desde onde se expandiu cara ao leste, ata chegar a Afganistán en 1839. En 1840, desde Bengala, trasladáronse tropas cara á China e as Colonias do Estreito, estendendo a enfermidade aos devanditos territorios. Desde Cantón, a enfermidade trasladouse polo río Irawadi a Birmania, chegando a Rangún en 1842; desde China a enfermidade volveu aos seus comezos da pandemia, estendéndose polas súas rutas comerciais desde Kasgar e Iarcand, a Kokand e Bukhara en 1844. Doutra banda, desde Afganistán, onde a enfermidade alcanzou a Cabul en 1844, estendeuse a Paquistán, por Punjab e logo Karachi en 1845. Cara á India, por esta ruta, chegou a Delhi ese mesmo ano. A Rusia, a enfermidade retornou por Irán, a través da ruta Mashhad - Teherán - Tabriz - Derbent.
En Bengala, o cólera recruouse entre os anos 1845 e 1846, avanzando pola ruta marítima cara á India, Chennai polo leste e logo Bombai polo oeste, pasando por Sri Lanka. En maio de 1846, chegou desde a India a Adén e Moca (no Iemen), e Jeddah en Arabia Saudita. Logo estendeuse cara a Omán. Desde Arabia, estendeuse por toda Persia, e avanzou cara ao norte converténdose nunha nova vaga da enfermidade cara a Rusia, sumándose ao foco que aínda se mantiña latente en Derbent, en abril de 1847. A vaga estendeuse polas costas do Mar Caspio, afectando Astrakán, subindo logo polo río Volga. Cara ao oeste chegou a Tiflis (Xeorxia), e seguiu estendéndose nesa dirección polas costas do Mar Negro; cara ao noroeste, avanzou polo Cáucaso ao interior de Rusia. Pola conca do río Ural, a enfermidade chegou a Oremburgo, e de aí estendeuse por Siberia ata chegar a Tobolsk en xullo de 1847. No verán, a enfermidade abarcou practicamente toda Rusia, alcanzando Moscova en setembro. Esta última vaga da pandemia en Europa culminou coa chegada polo norte a Riga o ano 1848, desde onde alcanzou Noruega.
Desta forma, no ano 1848, a enfermidade estaba presente en Europa desde Noruega no norte ata a península balcánica polo sur; abarcaba Inglaterra, Escocia e Irlanda polo noroeste; e ata España polo oeste. Ese mesmo ano, a enfermidade chegou os Estados Unidos. Doutra banda, recruouse en Anatolia, Siria, Palestina e Persia. Afectaba tamén ao norte de África.
Terceira pandemia (1852-1860)
A terceira pandemia, a diferenza das dúas primeiras, non seguiu un curso lineal, senón que respondeu á suma de recrudecementos locais en diversas áreas, sumado a migracións e importacións sucesivas.
A partir de focos na India en 1852, o cólera difundiuse no leste de Indonesia e máis tarde invadiu a China e o Xapón en 1854, recruouse en Persia e Mesopotamia; paralelamente, unha extensa ondada afectaba todo o norte de Europa (afectou principalmente a Rusia, con máis dun millón de mortes), América do Norte, México e as Indias orientais.
No ano 1854, mantíñase nestas zonas, e avanzaba por Europa, por intermedio das tropas francesas que participaban na guerra de Crimea, a Grecia e Turquía; en América, a enfermidade alcanzaba América do Sur por Colombia.
En 1855, sen deixar as zonas afectadas previamente, avanzou desde a India a Siria e Asia Menor pola ruta de Arabia. En África, apareceu en Exipto e desde aí avanzou ao Sudán, Marrocos, e, por primeira vez, afectou Cabo Verde. En Europa, avanzou a Italia, Austria e Suíza. En América, cesou nos Estados Unidos, pero apareceu en Venezuela e o Brasil.
Entre os anos 1856 e 1858, a enfermidade retrocedeu en Europa, con excepción de focos en España e Portugal (inclusive Madeira).
Entre os anos 1857 e 1859, a enfermidade, que xa chegara de xeito temperán (1852) por Indonesia, recruou na China e o Xapón. En 1858 reapareceu en Filipinas e en 1859 apareceu en Corea.
Cuarta pandemia (1863-1875)
A cuarta pandemia estendeuse principalmente en Europa e África. Polo menos 30.000 dos 90.000 peregrinos á Meca caeron vítimas da enfermidade. O cólera cobrouse 90.000 vidas en Rusia en 1866. Na epidemia de cólera que se estendeu coa guerra austro-prusiana (1866) estímase que se cobrou 165.000 vidas no Imperio austríaco. Hungría e Bélxica perderon 30.000 persoas e nos Países Baixos morreron 20.000. En 1867, Italia perdeu 113.000 vidas.
miniatura|220px|Unha sala de hospital en [[Hamburgo no gromo de cólera en 1892.]]
Sexta pandemia de cólera (1899-1923)
A sexta pandemia de cólera tivo pouco efecto en Europa debido aos avances en saúde pública, pero as principais cidades de Rusia (máis de 500.000 persoas morren de cólera durante o primeiro cuarto do século XX) e o Imperio Otomán víronse particularmente afectadas por mortes por cólera. 27 epidemias rexistráronse durante as peregrinacións á Meca, desde o século XIX e ata 1930; máis de 20.000 peregrinos morreron de cólera durante o Hajj de 1907-08. A sexta pandemia matou a máis de 800.000 persoas na India. O último gromo nos Estados Unidos foi no 1910-1911, cando no barco de vapor Moltke viaxaron persoas infectadas cara a Nova York. As autoridades de saúde mantiveron illados os infectados na Illa Swinburne. Once persoas morreron, incluíndo un traballador da saúde da Illa Swinburne.
Sétima pandemia de cólera (1961-1970)
A sétima pandemia de cólera iniciouse en Indonesia, a partir da cepa denominada El Tor, e chegou a Bangladesh en 1963, India en 1964, e a URSS en 1966. A finais de 1970, houbo gromos pequenos no Xapón e o Pacífico Sur. Tamén houbo informes dun gromo de cólera preto de Bakú en 1972, pero a información sobre este feito foi suprimida na Unión Soviética. Desde o Norte de África estendeuse a Italia en 1973.
Gromos recentes e en curso
miniatura|O 12 de febreiro de 2009, o número de casos de infección por cólera na África subsahariana chegara aos 128.548 e o número de vítimas mortais ás 4.053.
Caracterización da enfermidade
O cólera xa non é considerado unha ameaza de saúde preocupante en Europa e América do Norte grazas á filtración e a cloración da subministración de auga, pero aínda en gran medida afecta ás poboacións dos países en vías de desenvolvemento.
Epidemioloxía
miniatura|[[Epidemia de cólera en 1837. Placa conmemorativa na parroquia de Cadaqués en Xirona]] Preséntase como epidemia onde existen condicións sanitarias deficientes, aglomeración, guerra e inanición. Áreas endémicas son: Asia, África, o Mediterráneo e máis recentemente, América Central e do Sur. Un tipo de Vibrio estivo asociado cos mariscos, especialmente ostras crúas. Tamén son factores de risco residir en áreas endémicas ou viaxar por elas, así como beber auga contaminada ou non tratada.
Aínda que o cólera é endémico en máis de 50 países e produciu varias epidemias de alcance mundial, moitos aspectos da epidemioloxía desta enfermidade seguen sendo descoñecidos. Malia os numerosos estudos da Vibrio cholerae, o método de difusión, as características da estacionalidade e a dinámica da transición entre as etapas endémicas, episodios epidémicos e pandemia, aínda non son de todo claras.
As áreas onde se produzan casos clínicos de cólera con aparición estacional sen unha "importación", defínense como zonas endémicas. Aínda que a propagación do cólera podería alcanzar a maioría das zonas temperadas, non se observa en todas a presenza de Vibrio cholerae durante os períodos interepidémicos. Hai dous tipos de gromos endémicos: nas zonas onde se producen casos de cólera, independentemente da presenza da pandemia (principalmente na India e Bangladesh) e nas zonas onde se rexistran casos clínicos só durante unha pandemia (África, Europa e América). As características ambientais de ambos os tipos de gromos proporcionan a clave para entender o xeito en que o Vibrio cholerae permanece nestas zonas durante os períodos interepidémicos.
Dunha primeira análise epidemiolóxica, obsérvase que as zonas próximas aos ríos ou á costa, están estreitamente asociados coa epidemia das zonas, e que con frecuencia os primeiros casos do gromo de cólera prodúcense nas comunidades pesqueiras. En Bangladesh as epidemias de cólera prodúcense dúas veces ao ano, cun patrón estacional. Estudos recentes confirmaron a hipótese de que o axente patóxeno é transportado por invertebrados mariños. A migración destes animais ao redor da costa de Asia está relacionada coas epidemias. A bacteria esperta do letargo por razóns aínda non coñecidas (ao aumentar a temperatura?) e convértese en patóxeno para os seres humanos en canto dispón dos invertebrados que o transmiten. En cambio, no Perú os casos de cólera anuais teñen un patrón que segue o aumento da temperatura na primavera.
Desde 1817, sete pandemias de cólera estendéronse desde Asia ao resto do mundo. A última delas ocorreu o ano 1961 e afectou entre 3 e 5 millóns de persoas por ano, morrendo ao redor de 120.000 persoas. En xaneiro de 1991 xurdiu unha epidemia de cólera en varios países do norte de América do Sur que se difundiu rapidamente. En 2006 a OMS notificou 131.943 casos de cólera con 2.272 mortes. África ten o 94,8% dos casos con 125.082 notificaciones. Na Asia notificáronse 6.824 casos, en América 24, e Europa 10 casos. O gromo de cólera en Haití de 2010 seguiu ao terremoto producido en xaneiro de 2010.
O cólera foi pouco frecuente nos países industrializados durante os últimos 100 anos; no entanto, esta enfermidade aínda é común noutras partes do mundo, incluíndo o subcontinente Indio, Sueste Asiático, Latinoamérica e a África subsahariana.
Lingua elamita
O elamita é unha lingua morta, que se falou no reino do mesmo nome. É unha lingua aglutinante que nunca puido ser relacionada coas linguas semíticas veciñas, ou ás linguas indoeuropeas. Algúns lingüistas tentaron aproximar o elamita e o sumerio, sen chegar a convencer aos seus colegas. Outros puxérono en relación coas linguas dravídicas aínda faladas na India. O elamita foi a lingua oficial do imperio persa do século -VI ata o -IV, e os últimos testemuños escritos do seu uso remontan á época da conquista de Alexandre o Grande.
A escritura elamita
miniatura|esquerda|Táboa en lingua elamita no [[Museo do Louvre|Louvre]] No transcurso do tempo sucedéronse tres grafías elamitas:
Dó (música)
Dó é o nome dunha nota musical. En xeral considérase que o dó é a primeira nota musical, pois é a nota base da escala diatónica de dó maior, a única que non posúe accidentes e por tanto é considerada a base do sistema tonal.
Nome
O nome orixinal desta nota era ut en referencia ao primeiro verso do himno religioso Ut queant laxis, usado por Guido d'Arezzo para nomear todas as notas musicais. O nome da nota ut mudou posteriormente para dó para facilitar a pronuncia.
Antes da adopción do solfexo, as notas chamábanse por letras. A nota dó corresponde á nota C usada na nomenclatura anglosaxoa.
Altura
A expresión dó central refírese á nota dó que se sitúa exactamente no medio do teclado de 88 notas dun piano. Esta nota, usada como referencia de altura para a extensión da maioría dos instrumentos musicais é o dó na cuarta oitava (dó4, que ás veces se lle chama dó3 cando se considera que a primeira oitava é a 0). A súa frecuencia é de aproximadamente 261.6 Hz.
centro|320px|Posición do dó central nun teclado de 88 teclas.
Notación
Pola orde da partitura abaixo, na clave de sol, o dó central represéntase na primeira liña suplementaria inferior. Na clave de dó, pode estar na terceira ou na cuarta liñas da pauta. Na clave de fa represéntase na primeira liña suplementaria superior.
centro|500px|Dó central en varias claves.
Gregorio Marañón
Gregorio Marañón y Posadillo, nado en Madrid o 19 de maio de 1887 e finado ibídem o 27 de marzo de 1960, foi un médico endocrinólogo, científico, historiador, escritor e pensador español, pertencente á xeración de 1914. As súas obras científicas e históricas tiveron relevancia internacional. Dirixiu a cátedra de endocrinoloxía no Hospital Central de Madrid. Foi académico de número de cinco das oito Reais Academias de España (Lingua, Historia, Belas Artes, Nacional de Medicina e de Ciencias Exactas, Físicas e Naturais).
Traxectoria
Foi profesor de Jimena Fernández de la Vega.