cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Natureza
As plantas
miniatura|Selección de [[planta|especies de plantas]] A diferenza entre a vida animal e a vexetal non é tan taxativa como poida parecer, xa que hai algúns seres vivos que reúnen características de ambas as dúas categorías. Aristóteles dividiu todos os seres vivos en plantas, que en xeral non se moven, e animais, que si o fan. No sistema de Linnaeus, estes dous grandes grupos convertéronse nos reinos Vegetabilia (máis tarde Plantae) e Animalia. Dende as sementes, viuse que o reino Plantae, tal e como estaba definido orixinalmente, incluía varios grupos sen ningunha relación, e separáronse os fungos e varios grupos de algas trasladándoos a reinos novos; aínda así, continúanse considerando plantas nalgúns contextos. Con respecto ás bacterias, inclúense ás veces dentro a flora; tanto é así, que certas clasificacións empregas os termos flora bacteriana e flora vexetal de xeito separada.
Unha dos moitos xeitos de clasificar as plantas é por floras rexionais, que, en función dos obxectivos do estudo, poden incluír tamén á flora fósil, os restos de vida vexetal do pasado. Esta diversidade varía moito debido ás diferenzas de climas e da constitución do chan.
A flora rexional adóitase dividir en subcategorías como son flora nativa a que aparece de xeito espontáneo, a flora agrícola e a flora de xardín, que son as que cultiva o home intencionadamente. Algunhas clases de flora nativa, en realidade foron introducidas fai séculos, por exemplo, por emigrantes que viaxaron dunha rexión ou continente a outro, e co paso do tempo convertéronse en parte da flora nativa ou natural do novo hábitat. Este é un exemplo máis de como a acción humana pode influír naquilo que se considera "natureza". Sirva como exemplo o castiñeiro Castanea sativa, árbore caducifolia moi común nos montes de Galicia cuxa forte aclimatación ás terras e condicións galegas fai pensar que é unha especie autóctona, cando en realidade foi introducida no tempo dos romanos.
Os animais
miniatura|Rabaño de [[ñus no Ngorongoro, Tanzania]] Os animais, como categoría, teñen varias características que os diferencian dos outros seres vivos. Os animais son eucariotas e normalmente pluricelulares (ver Myxozoa), o que os distingue das bacterias, os archaea e a maior parte dos protistas. Son heterótrofos, e xeralmente dixiren a comida nun órgano interno, o cal os diferenza das plantas e as algas. Tamén se distinguen das plantas, as algas e os fungos, porque eles carecen das paredes celulares.
Cunhas cantas excepcións, especialmente a das esponxas (Porifera), os animais teñen un organismo composto por varios tecidos diferenciados, que comprenden músculos, capaces de contraerse e controlar a locomoción, e un sistema nervioso, que envía e procesa sinais. Na maioría dos casos, teñen un aparello dixestivo interno. As células eucariotas que teñen todos os animais están rodeadas por unha matriz extracelular característica, composta por coláxeno e glicoproteínas elásticas, que se poden calcificar formando estruturas como as cascas e ósos nos cales a célula desprázase e se reorganiza durante o seu desenvolvemento e maduración, contribuíndo ao apoio da complexa anatomía necesaria para a locomoción.
Ecosistemas
miniatura|250px|dereita| Loch Lomond en [[Escocia. Este lago forma un ecosistema relativamente illado no que a súa comunidade de peixes permaneceu case inalterada. ]]
Todas as formas de vida teñen a necesidade de relacionarse, interactuar coa contorna no cal están inmersos, e tamén con outras formas de vida. No século XX, esta premisa deu lugar ao concepto de ecosistema, que comezou a desenvolverse entre 1920 e 1930, e que se pode definir como calquera situación na cal hai unha interacción entre organismos e a súa contorna. O ecosistema é un sistema dinámico relativamente autónomo, formado por unha comunidade natural e o seu ambiente físico. O concepto ten en conta as complexas interaccións entre os organismos (plantas, animais, bacterias, algas, protozoos e fungos, entre outros) que forman a comunidade e os fluxos de enerxía e materiais que a atravesan.
Os ecosistemas constan de factores bióticos e abióticos que funcionan de xeito interrelacionado. A estrutura e composición vén determinada por varios factores ambientais que interactúan. As variacións destes factores provocan modificacións dinámicas dentro do ecosistema. Algúns dos compoñentes máis importantes son: a terra, a atmosfera, a radiación do sol, a auga, e os seres vivos.
Cada organismo vivo ten unha relación continua con cada un dos outros elementos que constitúen a súa contorna. Dentro do ecosistema, as especies relaciónanse e dependen unhas das outras formando parte da denominada cadea trófica, e intercámbianse materia e enerxía, entre elas mesmas e coa súa contorna dereita|miniatura|250px| Vista aérea dun ecosistema humano. A cidade de [[Chicago]]Todas as especies teñen límites de tolerancia aos factores que afectan a súa supervivencia, o seu éxito reprodutivo e a súa capacidade de continuar medrando e interactuando de xeito sostible co resto da súa contorna. Estas, á súa vez, poden influír nestes factores, as consecuencias dos cales poden estenderse a outras moitas especies ou ata á totalidade da vida. O concepto de ecosistema é, polo tanto, un obxecto de estudo importante, posto que o devandito estudo proporciona a información necesaria para tomar decisións sobre como a vida humana pode interactuar de forma que permita aos ecosistemas variados un crecemento sostido en orde ao futuro, no canto de espolia-los. Para tal estudo tómase unha unidade máis pequena denominada microecosistema. Por exemplo, un ecosistema pode ser unha pedra con toda a vida que aloxa; un macroecosistema podería comprender unha ecorexión enteira, coa súa conca hidrográfica
Algúns ecosistemas están sometidos actualmente a un estudo máis intensivo. Son os: Finalmente, unha organización moi ampla, hoxe baixo estudo e análise, e tamén suxeito a discusións sobre a súa natureza e validez, é a que contempla o conxunto completo da vida existente entendida, facendo unha analoxía, como un grande organismo independente. É unha teoría que se coñece como ciencias da Terra, ou menos formalmente, como a hipótese Nesga.
Interacción co ser humano
miniatura|dereita|250px| Nos vales illados, ao longo da costa de Na Pali na illa de [[Hawai, viven tribos que alteran moi pouco a natureza que os rodea]] Aínda que os seres humanos actualmente representan, aproximadamente, só un 0,5% da biomasa de vida total da Terra, o efecto da súa actividade sobre a natura é desproporcionadamente grande. Debido ao alcance da influencia humana, os límites entre o que se considera a natureza e o que son os ambientes creados polo ser humano non son claros, agás nos polos. E ata nos polos, a cantidade de ambiente natural que é libre de toda influencia humana está diminuíndo actualmente a un ritmo cada vez máis rápido, ou, segundo algúns, xa desapareceu. De feito, a especie humana é a única que modifica conscientemente a contorna para adapta-la ás súas necesidades, no canto de cambiar para asumir os cambios do ambiente.
O desenvolvemento da tecnoloxía pola humanidade permitiu unha maior explotación dos recursos naturais e axudou a paliar parte dos riscos que xeran os perigos naturais. Malia isto, o destino da civilización humana está determinada polas condicións e cambios nos ecosistemas e a biosfera. A explotación humana de recursos destinados á produción de enerxía e tecnoloxía estímase que é elevada e que desde a década dos 1980 a sobreexplotación supera a capacidade de rexeneración dos ecosistemas do planeta.
As ameazas que a actividade humana xerou sobre a natureza inclúen a elevada contaminación e a deforestación, con desastres como son, por exemplo, os vertidos de petróleo ou os grandes incendios forestais causados por curtocircuítos ou neglixencias. Os humanos están contribuíndo á extinción de moitas especies de plantas e animais a través da destrución dos seus hábitats ou da caza e a pesca masiva.
Os humanos empregan a natureza para actividades tanto económicas como de lecer. A obtención de recursos naturais para o uso industrial continúa sendo unha parte esencial do sistema económico mundial. Algunhas actividades, como a caza e a pesca, utilízanse tanto para necesidades económicas como para o lecer. A aparición da agricultura tivo lugar ao redor do milenio IX aC e observando a evolución da produción de alimentos e da obtención de enerxía, non hai dúbida que a natureza é e foi o principal factor da riqueza económica. Igualmente, a natureza é fonte de ingresos polo turismo, posto que as paisaxes consideradas exóticas ou fermosas atraen aos viaxeiros.
Os primeiros humanos recollían materiais das plantas sen ningún tipo de cultivo, e empregábanas como comida e como remedio par á saúde, aproveitando as súas propiedades medicinais. . Posteriormente o desenvolvemento da agricultura potenciou e modificou este uso das plantas. A limpeza de amplas superficies de terra para facer posible colleitas maiores levou a unha redución significativa da cantidade dispoñible de bosques e pantanos, ocasionando a perda de hábitat para moitas especies de plantas e animais; ademais, propiciaron unhas condicións favorables á erosión do terreo.
Zonas salvaxes
miniatura|200px|O Daintree Rainforest, zona salvaxe de [[Queensland, Australia.]] Aplícase o cualificativo de "salvaxe" a algo que se atopa nun estado puramente natural, sen ningún tipo de influencia humana; neste sentido emprégase tamén o termo "virxe". Unha zona salvaxe ou virxe é unha contorna natural da Terra que non foi modificado pola acción do home. Os ecoloxistas consideran que as áreas virxes son unha parte do ecosistema natural do planeta, da biosfera.
A palabra "salvaxe" evoca aquilo que non é controlable polos humanos e a expresión "zona virxe" evoca inmediatamente a idea de algo que non coñece a acción do home, que aínda é descoñecido. Aínda así, fai falta relativizar o concepto e pódese entender que a presenza ou actividade humana non necesariamente implica que unha zona deixe de ser virxe. Algúns ecosistemas que están, ou foron, habitados ou influídos polas actividades humanas poden considerarse como virxes cando os procesos naturais discorren sen interferencias humanas notorias.
A perspectiva artística
miniatura|130px|esquerda| Pintura chinesa ([[século XI) ]] Botando unha ollada a través da lente das artes visuais, a natureza salvaxe foi un tema importante en varias épocas da historia universal. Unha primeira tradición da arte paisaxística foi desenvolta pola Dinastía Tang (618-907); a tradición de representar a natureza tal e como é converteuse nun dos propósitos da pintura chinesa e significou unha influencia importante dentro da arte asiática. Os artistas aprendían a describir montañas e ríos "dende a perspectiva da natureza global e en base á comprensión das leis da natureza ... coma se se vira a través dos ollos dun paxaro." .
Ao mundo occidental, a idea da natureza salvaxe como un valor intrínseco apareceu no século XIX, especialmente nas obras dos artistas do Romanticismo. Artistas británicos como John Constable e Joseph Mallord William Turner adicáronse a plasmar a beleza do mundo natural nos seus cadros. Antes, as pinturas representaran sobre todo escenas relixiosas, costumistas ou de seres humanos. A poesía de William Wordsworth describe as marabillas do mundo natural, que antes se vía como un lugar ameazador. Cada vez máis, a valoración da natureza foise convertendo nun valor importante dentro a cultura occidental.
A beleza da natureza
miniatura|dereita|200px| Eclosión dun [[salmón atlántico|salmón. O nacemento e a natureza. ]]
A beleza da natureza é un tema recorrente na vida moderna e na arte: os libros que o enxalzan enchen grandes andeis das bibliotecas e librerías. Esta cara da natureza, que a arte (fotografía, pintura, poesía etc.) retratou e eloxiou en moitas ocasións revela a forza con que moitas persoas asocian a natureza coa beleza. O porqué da existencia desta asociación e debido a que constitúen o campo de estudo da estética, unha rama da filosofía. Para a relixión, a beleza explícase porque é creación de Deus, e polo tanto perfecta. Moitas culturas teñen unha imaxe da natureza como chea de divindade, ou identificada directamente coa divindade (panteísmo).
Grupo Abrente
O Grupo Abrente, denominado tamén Xeración Abrente ou Grupo de Ribadavia, fai referencia a un conxunto de dramaturgos que participaron ou que se deron a coñecer nas Mostras de Teatro Abrente de Ribadavia, entre os anos 1973 e 1980.
Natureza
A beleza da natureza
Máis aló de certas características básicas da natureza, na beleza das cales coinciden bastantes filósofos, hai unha gran diversidade de opinións Moitos científicos, que estudan a natureza de xeito máis específico e organizado, tamén comparten a idea de que a natureza é fermosa.
O matemático francés Henri Poincaré (1854-1912) dixo:
Grupo Abrente
Formacións do grupo
A conformación do grupo varía segundo os estudosos.
Natureza
Materia e enerxía
Algúns campos da ciencia ven a natureza como "materia en movemento", obedecendo a certas leis naturais que a ciencia encárgase de descubrir e entender. Por esta razón a ciencia máis fundamental denomínase "física", termo no que aínda se pode recoñecer o sentido inicial do estudo da natureza. Adóitase definir a materia como a substancia da que se compoñen os obxectos físicos, e que constitúe o universo observable. Segundo a teoría da relatividade especial, non existe ningunha distinción inalterable entre materia e enerxía, posto que a materia pódese converter en enerxía, e viceversa. Actualmente crese que os compoñentes visibles do universo constitúen unicamente un 4 por cento da masa total, e que o resto consiste nun 23 por cento de materia escura e un 73 por cento de enerxía escura. A natureza exacta destes compoñentes é aínda descoñecida e é unha temática que actualmente está sendo investigada de xeito intensivo polos físicos.
O comportamento da materia e a enerxía do universo observable parece corresponderse con leis físicas ben definidas. Estas empregáronse por crear modelos cosmolóxicos que explican satisfactoriamente a estrutura e a evolución do universo que se pode observar. As expresións matemáticas das leis físicas empregan un conxunto de vinte constantes físicas que, a través do universo observable, parecen estáticas.
Grupo Abrente
Segundo Vieites
Pola súa parte, Manuel F. Vieites, estima que son autores destacados do Grupo de Ribadavia: Manuel Lourenzo, Euloxio R. Ruibal, Vidal Bolaño, Agrelo Hermo, Carballo Ferreiro, Vázquez Pintor, Teodoro Piñeiro e Millán Picouto. Camilo Valdeorras e Manuel Guede, xunto con autores como Constantino Rábade Castiñeira, Xosé Manuel Pazos Varela ou Alberto Avendaño, serán os escritores dramáticos que funcionen de ponte entre Abrente e as últimas promocións.
Natureza
Alén da Terra
miniatura|150px| NGC 4414, galaxia espiral na constelación [[Coma Berenices]] O espazo exterior, tamén denominado simplemente "espazo", refírese ás rexións relativamente baleiras do universo fóra das atmosferas dos corpos celestiais. Engádese o adxectivo "exterior" para distingui-lo do espazo "interior" da Terra, o espazo aéreo. Non existe ningún límite definido entre a atmosfera terrestre e o espazo, posto que esta vaise atenuante gradualmente a medida que aumenta a altitude. O espazo cósmico situado dentro dos límites do sistema solar coñécese como espazo interplanetario, e o límite co espazo interestelar é o que se coñece como heliopausa. esquerda|miniatura|150px|A imaxe Hubble Ultra Deep Field é a imaxe máis fonda do universo tomada con luz visible Aínda que o espazo exterior é de por si moi amplo, non está baleiro. Nel existen, aínda que repartidas de xeito moi disperso, varias ducias de moléculas orgánicas, a radiación cósmica de fondo xerada coa grande explosión do Big Bang, e os raios cósmicos que inclúen núcleos atómicos ionizados e diversas partículas subatómicas. Tamén hai algo de gas, plasma, polos cósmicos e pequenos meteoritos. Ademais, os seres humanos deixaron restos da súa actividade no espazo exterior, a través de materiais procedentes dos lanzamentos tripulados e non tripulados. A todos estes obxectos denomínaselles "lixo espacial" e constitúen un risco potencial para as naves espaciais. Parte deste lixo volve á atmosfera periodicamente.
O planeta Terra é actualmente o único corpo celeste no que se coñece a existencia de vida. Malia isto, os recentes achados suxiren que, nun pasado afastado, o planeta Marte tiña masas de auga líquida na súa superficie. Durante un curto período na historia de Marte, podería ser capaz de aloxar vida. Con todo, na actualidade a maior parte da auga de Marte está conxelada. Se aínda así existise vida en Marte, o máis probable é que estivese situada baixo terra, onde aínda podería haber auga líquida. As condicións existentes nos outras planetas telúricos, Mercurio e Venus, parecen ser demasiados hostís para que se poida desenvolver a vida tal e como se coñece. As últimas conxecturas din que Europa, a cuarta lúa meirande de Xúpiter, pode posuír un océano subterráneo de auga líquida e, neste caso, sería posible que houbese vida. Ultimamente, o equipo de Stéphane Udry descubriu un planeta extrasolar novo denominado Gliese 581 c, que orbita a estrela anana vermella Gliese 581, e que semella ocupar a zona habitable do espazo que rodea a estrela. Tendo en conta estes datos, é posible que se desenvolva algún tipo de vida.
Grupo Abrente
Segundo Tato Fontaíña
Finalmente, na opinión de Laura Tato Fontaíña, non hai dúbida de que deben ser incluídos no grupo Abrente: Manuel Lourenzo, Euloxio R. Ruibal, Roberto Vidal Bolaño, Xosé Agrelo Hermo, Millán Picouto e Francisco Taxes. Fóra destes nomes, manifesta as súas dúbidas con respecto a que o número de dramaturgos pertencentes a este grupo puidese aumentar.
A pesar disto, non hai ningún autor que negue a importancia deste grupo de escritores dramáticos dentro da historia do Teatro Galego.
Ramón de la Fuente Leal
Ramón de la Fuente Leal, alcumado Lafuente, nado en Bilbao o 31 de decembro de 1907 e finado en Madrid o 15 de setembro de 1973, foi un futbolista e adestrador de fútbol español. Xogaba de dianteiro e foi internacional coa selección española.
Mercury-Redstone 4
Mercury-Redstone 4 ou MR-4, e tamén coñecida como Liberty Bell 7 polo nome da cápsula, foi a segunda misión espacial (e última suborbital) tripulada dos Estados Unidos de América, levada a cabo dentro do proxecto Mercury, co astronauta Virgil I. Grissom (alcumado Gus) a bordo.
Desenvolvemento da misión
Os obxectivos de MR-4 foron familiarizarse coa entorna espacial durante todas as etapas (engalaxe, voo propulsado, voo en ingravidez, reentrada e aterraxe) do voo espacial, avaliar a validez do astronauta como unha parte máis das misións espaciais e a súa capacidade para tomar o control en caso necesario, estudar as reaccións psicolóxicas do astronauta ao voo espacial e recuperar intactos tanto ao astronauta como á nave. Tamén se intentou validar o uso do zapón de saída do astronauta, que facía uso de pernos explosivos.
Clan Agnew
O Clan Agnew (en Clann Mac a' Ghnìomhaid) é un clan escocés das Lowlands de Wigtownshire e Galloway no suroeste de Escocia.
Mercury-Redstone 4
Desenvolvemento da misión
Tras amarar os pernos explosivos do zapón disparáronse prematuramente, mentres Grissom estaba no interior agardando ao helicóptero de recuperación. Grissom saíu polo seu pe, tirándose á auga, mentres un helicóptero intentaba recuperar a cápsula, que comezou a afundirse debido ó auga que entraba polo zapón. Grissom foi recollido por outro helicóptero uns minutos despois e levado ó portaavións USS Randolph. A pesar da perda da cápsula a misión foi declarada un éxito. A investigación pola perda da nave resultou nun cambio de operativa que garantizaría a imposibilidade de disparo prematuro dos pernos.
Clan Agnew
Orixe
Hai dúas teorías sobre a orixe do nome dos Agnew. A máis aceptada é a que di que provén do francés e deriva da baronía d'Agneaux en Normandía. Os emigrantes do continente asentáronse primeiro en Inglaterra, antes de trasladarse cara o norte no século XII ata Liddlesdale, Escocia. A outra teoría propón que o Clan Agnew está conectado cunha das tribos do Ulster, en Irlanda, quizais os O'Gnive — pronunciado O'New. Outras versións do nome son Egnew, Aganew, Vans Agnew, O'Gnive, O'Gnyw, O Gniomha e MacGnive. Os Agnews poderían estar relacionados co Rei Somerled do cal descende o Clan MacDonald.
Mercury-Redstone 4
Desenvolvemento da misión
Liberty Bell 7 foi finalmente recuperada o 20 de xullo de 1999 tras un intento frustrado anterior, en maio dese mesmo ano. A cápsula aínda tiña insertado o cable co que o helicóptero a intentara recuperar 38 anos antes.
Clan Agnew
Século XV
A Andrew Agnew de Lochnaw concedéronselle as terras do Castelo de Lochnaw en 1426. En 1451 foi nomeado shériff de Wigtown, unha honra aínda ostentada polos seus descendentes directos.
Durante o século XV, o Clan Agnew chegou ó poder baixo a influencia do Clan Douglas. Os Agnews de Galloway beneficiáronse cando o Clan Douglas caeu en desgraza co monarca. Porén, este púxose en conflito co Clan MacKie e co Clan MacLellan.
Século XVI
Andrew Agnew de Lochnaw morre na Batalla de Pinkie en 1547 loitando contra os ingleses.
Século XVIII
miniatura|dereita|Tartán do clan Agnew Andrew Agnew, o quinto barón, casou con Eleanor Agnew de Lochryan, con quen tivo vinte un fillos. Era un soldado condecorado que comandou a 21st Foot (que despois sería a Royal Scots Fusiliers) contra os franceses na Batalla de Dettingen en 1743. Rei Xurxo II de Gran Bretaña, o derradeiro monarca británico que liderou ás tropas en batalla, comentoulle a Agnew que a cabalería francesa vencera ó seu rexemento ó que Sir Andrew contestou, "Si, Maxestade, pero non han vencer de novo"
Durante a Rebelión xacobina de 1745, o Clan mantivo o seu apoio ó Goberno Británico. Sir Andrew mantivo o Castelo de Blair, situado no Ducado de Atholl do cal era xefe o Clan Murray, contra as forzas xacobinas. O Clan Murray estaba dividido xa que o seu xefe apoiaba ó Goberno inglés mentres que o seu fillo apoiaba ós xacobinos. As forzas de Agnew estaban preto de morrer de fame ata Charles Edward Stuart as chamou para atender ó avance de Príncipe William Augustus, Duque de Cumberland.
Fernando Henrique Cardoso
Fernando Henrique Cardoso, nado no Río de Xaneiro o 18 de xuño de 1931, é un sociólogo e político brasileiro, segundo presidente electo do seu país despois da redemocratización ocorrida en 1985. Gobernou o país de 1 de xaneiro de 1995 ata 31 de decembro de 2002.
Traxectoria
Na década de 1960 foi profesor de socioloxía, e foi xubilado co Golpe de 1964. Na década de 1970 xuntouse ó partido Movimento Democrático Brasileiro (MDB) a través do cal foi elixido senador. En 1985 disputou con Janio Quadros a alcaldía (prefeitura) da cidade de São Paulo pero sen éxito.
En 1986 foi reelixido senador e participou da Asemblea Nacional Constituínte, que elaborou a Constitución brasileira de 1988.
Despois do impeachment de Fernando Collor de Mello, foi nomeado ministro das finanzas do goberno de Itamar Franco, e foi o responsábel da creación do Plan Real o 1 de xullo de 1994, que mudou a moeda do Brasil (chamada Cruzeiro, á actual moeda, Real) e reduciu a ata entón forte inflación brasileira.
Grazas ó apoio popular ó Plan Real, logrou ser electo en 1994 e reelecto en 1998, derrotando nas dúas ocasións a Luiz Inácio Lula da Silva, que o sucedeu a 1 de xaneiro de 2003.
Actualmente, Fernando Henrique Cardoso mantén unha fundación, que leva o seu nome.
Piaggio P.108
O Piaggio P.108 foi un bombardeiro pesado italiano da segunda guerra mundial. Realizou o seu primeiro voo en novembro de 1939 baseado no P.50-II. Foi o único bombardeiro catrimotor italiano da guerra. Deseñáronse catro versións do avión, pero só o P.108B bombardeiro foi producido en cantidades significativas antes do armisticio. As outras variantes inclúen o P.108A anti-buque, equipado cun canón de 102 mm, o P.108C, un modelo de pasaxe con máis envergadura e unha fuselaxe remodelada con capacidade para 32 pasaxeiros, e o P.108T de transporte militar.
El Museo Universal
El Museo Universal foi unha revista editada na cidade española de Madrid entre 1857 e 1869.
Historia
miniatura|275px|A vitrina da empresa Gaspar y Roig cando se exhibe «El Museo Universal». De distribución nun primeiro momento quincenal, que pasou a ser semanal. Publicouse entre 1857 e 1869 e contiña unha notable cantidade de láminas e gravados. Os seus fundadores foron José Gaspar Maristany e Fernando Roig. El Museo Universal foi herdeira de Semanario Pintoresco Español, cuxa publicación finalizou precisamente en 1857, e, á súa vez, unha especie de xerme da revista La Ilustración Española y Americana, fundada en 1869.
O seu principal director foi o xornalista Nemesio Fernández Cuesta y Picatoste, do que Cecilio Alonso afirma que levou á revista a cruzar límites de «intencionalidade política» por encima do que se consideraba normal nunha revista ilustrada de arte, literatura e ciencia. A partir de 1865 a revista tivo un importante colaborador en Gustavo Adolfo Bécquer. Nela publicou tamén Manuel Murguía. Entre os artistas gráficos, contou con achegas de Valeriano Domínguez Bécquer, Bernardo Rico, Enrique Laporta, Francisco Laporta, Daniel Urrabieta, Francisco Ortego, Carlos Ribeira, Federico Ruiz, Tomás Carlos Capuz ou Joaquín Sierra y Ponzano,  entre outros.
En palabras de Charnon-Deutsch, a aparición da revista —xunto ao da súa sucesora, La Ilustración Española y Americana— supuxo o que «España vise por fin "unha revista española ilustrada que combinase noticias do día a día cunha visión monumental do seu pasado nacional"» e segundo Trancón Lagunas formaría xunto a Semanario Pintoresco Español e o Museo de las Familias «a triloxía de revistas máis importantes do século [en España] até a revolución do 68».
Arvydas Sabonis
Traxectoria
O primeiro éxito internacional de Sabonis foi a medalla de ouro coa selección de baloncesto da Unión Soviética no Campionato do Mundo de Baloncesto de 1982. Un ano máis tarde en 1983 conseguiu a medalla de bronce no Eurobasket de Nantes. Dous anos máis tarde en 1985 conseguiu a medalla de ouro tanto no Eurobasket como nos Xogos Universitarios celebrados en Kōbe. En 1981, Sabonis fichou polo Žalgiris Kaunas e liderouno a tres títulos consecutivos da liga soviética.
No draft da NBA de 1985 foi a elección dos Atlanta Hawks, iso si, na cuarta rolda, pero isto quedou en nada por causa da súa idade (era menor de 21 anos). No draft do 1986 foi elixido en primeira rolda polos Portland Trail Blazers, pero, de novo, non puido xogar con eles debido ás circunstancias políticas da época. No campionato Mundial de Baloncesto de 1986 celebrado en España a URSS, liderada polo propio Sabonis gañou a medalla de prata ao perder a final contra Estados Unidos, liderada por un novísimo pivote chamado David Robinson.
Gañou o ouro olímpico para a URSS en Xogos Olímpicos de 1988 de Seúl ante Iugoslavia, e xogou co equipo nacional de Lituania cando gañaron o bronce nos Xogos Olímpicos de Barcelona de 1992, e nos Xogos Olímpicos de Atlanta de 1996, sendo tamén subcampións no Eurobasket de 1995. En 1989 foille permitido saír da URSS. Naquel entón, tras sufrir unha rotura do tendón de Aquiles no ano 1986, ninguén pensaba que puidese render a un bo nivel. Sorprendendo a todos o Club Baloncesto Valladolid, naquel entón Fórum Valladolid, apostou por el. Coa vixilancia diaria do doutor Javier Alonso Díez, conseguiron recuperarlle fisicamente, até o punto de que, tras tres tempadas (1989-1992), fichou polo Real Madrid Teka, ao que levou a gañar a ACB en 1993 e 1994 e a Euroliga en 1995. Foi nomeado mellor xogador europeo do ano seis veces.
Finalmente, en 1995, asinou un contrato cos Portland Trail Blazers, sendo nomeado Rookie do Mes de Marzo e Xogador da Semana en 1996, sendo tamén subcampión dos premios ao Rookie do Ano e ao Mellor Sexto Home. A súa estancia na NBA foi de sete anos, xogando en 470 partidos de tempada regular e 51 partidos de playoff, e a miúdo liderando ao equipo no apartado de rebotes. Era un xogador moi efectivo, aínda que sempre quedou a espiña cravada ao público sobre "o que podería ser". Se entrase nos Blazers cando estaban no seu cumio nos primeiros anos 90, moitos afeccionados do equipo de Portland creen que xurdiría unha dinastía. Durante a súa etapa europea, sufriu unha serie de lesións no xeonllo e no tendón de Aquiles que lle quitaron a maior parte da súa mobilidade. En 2003, Sabonis volveu a Lituania e comprou unha parte do seu antigo equipo, o Žalgiris. Tamén xogou para eles na tempada 2003-04, gañando o premio ao MVP tanto na tempada regular como no Top 16 na Euroliga, e foi nomeado parte do equipo dos mellores da Euroliga. Retirouse como xogador trala tempada 2004-05.
Batalla de Mohács
Antecedentes
400px|thumb|Territorio húngaro despois da batalla de Mohács, en [[1526. As fronteiras do reino húngaro en negro, as outras áreas dos Habsburgo en azul e verde, Transilvania en violeta e o Imperio Otomán en vermello.]] As tensións entre Hungría e o Imperio otomán deron pronto en incursións otomás por territorio húngaro. Suleiman esixiulle o pago de tributos ao reino de Hungría como prevención, e cando este se negou, os otománs avanzaron cara ao norte cun exército formado por uns 65.000 soldados, 45.000 deles regulares, tomando Belgrado (onde executaron 500 prisioneiros) e chegando á fronteira húngara. O rexente húngaro Xoán Hunyadi, grande heroe na loita contra os turcos, morrera había case 70 anos; seu fillo o rei Matías Corvino había 35, perdéndose todo rastro do grande Exército Negro de Hungría que representaba unha das forzas militares máis poderosas da Europa da época. A crise económica do reino, así como a débil xestión dos seguintes reis Ladislau II de Hungría e seu fillo Luís II, foron levando o Estado ao abismo, que se agravou aínda máis co fortalecemento do Imperio otomán.
Ante a resposta negativa do pago de impostos, Suleiman mobilizou as súas forzas militares desde Constantinopla até Hungría para someter o reino e posteriormente continuar cara ao Sacro Imperio Romano Xermánico para derrotar os Habsburgo. Ante isto, Luís II reuniu un numeroso exército, pero que non se equiparaba co do do Sultán, e no canto de esperar os últimos reforzos de Croacia e Transilvania, avanzou cara ao sur desde Buda. O conde Xoán de Zápolya, voivoda de Transilvania, apresurouse coas súas tropas, pero por falta de tempo non logrou reunirse coas do do rei, quen avanzou acompañado de Ladislau Szalkai, o arcebispo de Esztergom e o moi influente comandante militar Paulo Tomori, nomeado arcebispo de Kalocsa. Por outra banda, Xurxo de Zápolya, irmán de Xoán, si conseguiu unirse ao exército principal.
Luís II non gozaba do apoio e simpatía dos seus súbditos checos, aos que non lles agradaba ser gobernados desde Buda, así que as forzas do rei non contaron coas de Bohemia. As delicadas relacións entre o Papa e o emperador Carlos V tamén causaban cada vez máis inconvenientes, sucedéndose a batalla de Pavía en febreiro de 1525, onde o rei Francisco I de Francia foi derrotado polas forzas imperiais e españolas. Pedindo asistencia a Suleiman contra os Habsburgo, as tropas turcas sentiron con máis dereito de avanzar cara a Viena por territorios cristiáns.
A batalla
thumb|250px|left|Morte do rei [[Luís II de Hungría tras a batalla de Mohács (1526). Obra de Bertalan Székely.]] thumb|300px|right|Batalla de Mohács
Os húngaros escolleron o campo de batalla, unha chaira aberta a carón dunhas brañas do Danubio. Os turcos avanzaron sen atopar oposición, asediaron cidades e cruzaron os ríos Sava e Drava mentres Luís II agardaba en Buda.
Entre outras vítimas que caeron na batalla de Mohács achábanse o arcebispo Paulo Tomori de Kalocsa, así como o conde Xurxo de Zápolya e Ladislau Szalkai, o arcebispo de Esztergom. Igualmente, Francisco Balassi, Nicolao Tharczai, membro da cámara real, Xoán Paksy de Pakos, Xoán Istvánffy, membro da corte real, Emérico Wárday, Miguel Podmaniczki, Xurxo Orlovcsics, capitán do castelo de Zeng, Estevo Aczél, capitán do castelo de Bratislava, o ancián Sexismundo Pogány de Cséb, portador da bandeira real e exdirector da cámara de sal de Máramaros, Xoán de Tornalya, Xoán e Estevo de Lánya, Xoán Drágffy de Béltek, xuíz do reino, así como Nicolao Forgách. Igualmente morreron preto de 500 nobres de alto rango, así como miles de nobres de baixo rango e soldados.
A aristócrata Dorotea de Kanizsa e 400 dos seus servos encargáronse xunto aos relixiosos da zona en dar sepultura a todos os caídos na batalla, pasando a quedar inmortalizada en versos posteriores como o de Mihály Babits.
Consecuencias
thumb|300px|Monumento á batalla en Mohács.
As consecuencias para Hungría foron nefastas. O rei Luís II morreu sen deixar herdeiros, ante o cal Fernando I de Habsburgo, irmán de Carlos V, reclamou o trono húngaro a través dos seus dereitos matrimoniais con Ana Jagellon de Hungría e Bohemia, irmá do falecido monarca. Por outra banda, o conde Xoán de Zápolya fíxose coroar como rei Xoán I de Hungría, polo cal en poucos meses o reino, abatido polos turcos, contaba con dous reis.
Despois de doce anos de guerra civil entre os dous reis, gran parte do país foi absorbido polo Imperio turco; só o terzo oriental, incluída Transilvania, mantivo certa autonomía, transformándose no principado de Transilvania, gobernado pola nobreza alta húngara que debía certo sometemento ao sultán turco. O fillo do rei Xoán I, Xoán Sexismundo de Zápolya, foi o primeiro príncipe de Transilvania e pretendeu o trono húngaro fronte aos Habsburgo durante varias décadas como Xoán II de Hungría, aínda que xamais foi coroado.
A batalla de Mohács é comparada coas de Nicópolis e Crécy no século XIV, ao ocorrer en todas elas que un exército de cabaleiros con armaduras pesadas sucumbía fronte a continxentes menores equipados con frechas, e en Mohács con armas de fogo.
Cantar de mio Cid
miniatura|300px|Primeiro folio do manuscrito O Cantar de mio Cid é un cantar de xesta anónimo que relata fazañas heroicas inspiradas nos últimos anos da vida do cabaleiro castelán Rodrigo Díaz de Vivar (1043-1099). É a primeira obra narrativa extensa da literatura española nunha lingua romance e presenta un alto valor literario.
Está escrito en castelán medieval e composto ao redor do ano 1200 (datas post quem e ante quem: 1195–1207). Non se coñece o título orixinal, mais probabelmente se chamaría xesta ou cantar, termos cos que o autor describe a súa obra nos versos 1.085 e 2.276, respectivamente.
O Cantar de mio Cid é o único cantar épico da literatura española conservado case completo. Están perdidas a primeira folla do orixinal e outras dúas no interior do códice, aínda que o contido das lagoas existentes pode ser deducido das prosificacións cronísticas, en especial da Crónica de veinte reyes. Ademais do Cantar de mio Cid, os catro textos do seu xénero que se conservan son: as Mocedades de Rodrigo —circa 1360—, con 1700 versos; o Cantar de Roncesvalles —ca. 1270—, un fragmento duns 100 versos; e unha curta inscrición dun templo románico, coñecida como Epitafio épico del Cid —ca. 1400?—.
O poema consta de 3.735 versos de extensión variábel (anisosilábicos), mais dominan versos de 14 a 16 sílabas métricas. O versos do Cantar de mio Cid están divididos en dous hemistiquios separados por cesura. A lonxitude de cada hemistiquio é de 4 a 13 sílabas, e considerase unidade mínima da prosodia do Cantar. Non hai división estrófica, e os versos agrúpanse en tiradas, isto é, series de versos cunha mesma rima asonante.
Controversia
O manuscrito foi propiedade da familia do historiador Ramón Menéndez Pidal, adquiriuno o seu tio avó, Pedro José Pidal y Carniado, marqués de Pidal, no ano 1863, e permaneceu nela até que a Fundación March o comprou no 1960 e o doou ó Estado español.
Baseándose na análise das tintas do documento con raios X, o hispanista inglés Colin Smith revelou que Menéndez Pidal modificou o cantar para facelo parecer mais antigo. Pidal mudou palabras, retocou o final dos versos e mesmo chegou a cambiar a data que figura no texto.
Selena (álbum)
Selena é o álbum de estrea baixo o selo EMI Latin de mexicano-estadounidense texana Selena. O álbum inclúe pop, texano Latina, Freestyle, cumbia, música e Reggae.
Pax Iulia
Pax Iulia era o nome da cidade de Beja, Portugal, no tempo do dominio romana da Península Ibérica. Consonte os achados arqueolóxicos do seu termo, Pax Julia foi unha importante cidade durante a romanización do territorio da antiga Lusitania.
Foi bautizada con ese nome para celebrar a pacificación da Lusitania. O nome Iulia débese ao feito de ser Xulio César o autor desa paz. De igual modo, o emperador Augusto denominou esta importante cidade Pax Augusta, prevalecendo no entanto a denominación inicial. Foi tamén denominada Civitas Pacensis.
As primeiras referencias á cidade aparecen no século II a.C. en textos de Polibio e de Tolomeo.
Foi sede dun conventus iuridicus (circunscrición xurídica). Pouco despois da súa fundación, tivo dereito itálico. A súa importancia é atestada polo feito pasar por ela unha das vías romanas.
Do período romano fican algunhas inscricións, esculturas, cipos, obxectos en cerámica e vestixios dun acueduto que pasa preto da Igrexa do Pé da Cruz. O trazado urbanístico revela trazas do plano en dameiro tradicional nas cidades romanas. Na época romana, había tamén templos, dedicados a Isis, Serapis e Diana.
Os suevos e os visigodos dominaran esta cidade despois da caída do Imperio Romano, tornándoa sé de bispado. Nesta altura pasa a cidade a denominarse Paca, provindo o nome actual do árabe Bexa ou Baja.
O castelo foi orixinalmente edificado polos romanos, se ben ten sido obxecto de frecuentes reconstrucións.
Lingua maia clásica
Relacións lingüísticas
esquerda|200px|miniatura|Xenealoxía das linguas maias. O maia clásico podería identificarse como o proto-ch'ol ou [[protolingua|"lingua nai común" do ch’ol, o ch’olti’, o ch’orti’ e o maia chontal (azul mariño, no esquema).]] O maia clásico é un descendente directo do protomaia (como o son tamén o huasteco e o iucateco) e o devanceiro común da póla cholana das linguas maias. Descendentes contemporáneos do maia clásico inclúen o ch’ol e o ch’orti’. Os falantes contemporáneos do ch’ol e o ch’orti’ poden entender moitas palabras en maia clásico.
Sistema de escrita
miniatura|250px|Parte dunhas inscricións en [[Palenque, Chiapas|Palenque.]]
O maia clásico é a principal lingua documentada do sistema de escrita empregado polos maias precolombianos, e está especialmente representada nas inscricións glíficas das rexións de terras baixas do período entre os anos 200 e 900. A escrita maia ten algunhas semellanzas de función (pero non está relacionado) con outros sistemas de escrita logosilábica como a sumerio-acadia cuneiforme, nos cales se emprega unha mestura de sinais logográficos e silábicos (grafemas). O corpus de grafemas da escrita componse dun núcleo de sinais silábicos que reflicten a fonoloxía da lingua maia clásica falada na rexión nese período, que se mesturaron ou complementaron cun maior número de logógrafos. Así, as expresións do maia clásico puideron escribirse nunha variedade de formas, xa sexa como logogramas, ideogramas con complementos fonéticos, logogramas con sílabas, ou utilizando unha combinación puramente silábica. Por exemplo, nun patrón común moitas raíces de verbos e substantivos danse por logógrafos, mentres que os seus afixos gramaticais foron escritos de forma silábica, ó igual que a escrita xaponesa moderna.
Gramática
Na súa tipoloxía básica, o maia clásico é verbo-suxeito-obxecto e ergativa, ó igual que as demais linguas maias. Sendo polisintética, emprega tanto o prefixo como o sufixo para amosar a función gramatical. Os substantivos non flexionan por caso ou xénero. Existe tamén unha clase completa de intransitivos que transmiten a posición espacial do obxecto. Ademais, a lingua emprega palabras contables ó cuantificar os substantivos, e utiliza un sistema de numeración vixesimal. Os verbos non se conxugan segundo o tempo, senón que son alterados semanticamente por unha serie de partículas de aspecto.
Lega Basket Serie A
Lega Basket Serie A, oficialmente abreviada como LBA, coñecida por motivos de patrocinio como LBA UnipolSai, é a principal competición do baloncesto profesional italiano, onde os competidores enfróntanse para proclamarse o campión nacional. A tempada consiste nun almanaque de trinta partidos disputado a ida e volta, seguidos dunha serie eliminatoria na que se enfrontan os oito primeiros da fase regular. Os cuartos de final e semifinais son ao mellor de cinco partidos e a final ao de sete. Os dous últimos equipo clasificados na liga regular descenden á Serie A2 (segunda división).
Fundada en 1920, a Lega é unha das competicións domésticas de baloncesto máis importantes, xunto con ligas como a ACB, a VTB, a BSL, a BBL, a HEBA ou a ABA, o que a converte nunha das competicións deste deporte máis importantes a nivel mundial. Ademais da Serie A, as outras dúas grandes competicións do baloncesto italiano son a Coppa Italia e a Supercoppa Italia, que enfronta a principios de cada tempada ao campión da Liga e ao campión de Copa nunha final a partido único.
Historia
A primeira vez que se organizou unha liga nacional de baloncesto en Italia foi 1920, gañando o primeiro título foi gañado. Dende aquela, o equipo que máis "Scudetto" gañou foi o Olimpia Milano con vinte e oito. Até o momento dezasete equipos diferentes gañaron o campionato desde o seu inicio. Desde a década de 2000 anos a liga está a ser dominada por uns poucos equipos, principalmente o Pallacanestro Treviso (aínda que xa non compite no baloncesto profesional), Mens Sana Siena (actualmente na Serie A2 e o propio Olimpia Milano. Con todo, nos últimos anos apareceron dous novos campións o Dinamo Sassari e o Reyer Venezia (aínda que este equipo xa gañara dúas nos anos 1940).
Equipos
Os seguintes son os equipos que compiten na temporada 2022−23 da LBA.
Convento de Santa Clara de Santiago de Compostela
O convento de Santa Clara é un convento de clausura da orde das clarisas que se atopa na Rúa de San Roque, en Santiago de Compostela. O convento fúndase extramuros ao norte da cidade no ano 1260 grazas a doazóns da vila de Compostela e da dona do rei Afonso X o Sabio: Violante de Aragón. É o primeiro que as clarisas tiveron en Galicia. Foi fundado e impulsado por dona Violante, muller do rei Afonso X o Sabio, na segunda metade do s. XIII, polo que ten o título de "Real".
Sufriu diferentes modificación ao longo dos séculos, as primeiras no século XVI grazas ás doazóns da abadesa Isabel de Granada; e posteriormente nos séculos XVII e XVIII que lle deron o aspecto barroco actual. Nestes traballos participan os arquitectos Domingo de Andrade, frei Gabriel Domínguez, Pedro Arén e Simón Rodríguez.
Salienta a fachada da igrexa, obra de Simón Rodríguez, grande obra do barrroco compostelán.
O convento de Santa Clara foi declarado Monumento Nacional en 1940.
Fachada
A fachada é obra de Simón Rodríguez en 1719, de estilo barroco compostelán, tamén chamado "barroco de placas" polas formas xeométricas puras que semellan superporse aos muros: un estilo imposto pola dureza do granito, que obriga a unha talla de formas rotundas.
Interior
No interior chaman a atención os enreixados típicos da clausura. Na igrexa atópanse varios altares churriguerescos dedicados a santos franciscanos e o retablo maior barroco elaborado por Domingo de Andrade no ano 1700 no que se venera a Inmaculada Concepción, de gran devoción por clarisas e franciscanos. Tamén atopamos o púlpito de granito e os escudos do antigo edificio medieval. Os retablos do cruceiro dedícanse a Santo Antón de Padua e á Virxe.
Cultura
É tradicional crer, tanto en Santiago de Compostela coma noutras vilas coma Pontevedra, que para que o día da voda non chova, cómpre levar un cesto de ovos a un convento de clarisas.
No convento viven hoxe en día 13 monxas clarisas que, ademais das pregarias, encárganse de traballos a particulares, coma bordados ou pasar o ferro.
A igrexa é visitábel só antes e despois das misas. A misa é todos os días ás sete da tarde, e o rosario todos os días ás 18:30.
José Pardo Bazán
José Pardo Bazán Mosquera, conde de Pardo Bazán, nado na Coruña o 20 de xuño de 1827 e finado na mesma cidade en abril de 1890, foi un avogado e político galego.
Traxectoria
Fillo de Miguel Pardo Bazán e Joaquina Mosquera Ribera, casados en 1821. Estudou dereito en Madrid e na Universidade de Santiago de Compostela. Con Manuel Vázquez de Parga, foi fundador e redactor de Revista de Galicia. Jornal de intereses materiales, morales e intelectuales. Casou na Coruña en 1850 con Amalia de la Rúa Figueroa Somoza e foi pai de Emilia Pardo Bazán (filla única), que naceu no mes de setembro de 1851. Foi alcalde da Coruña e elixido deputado a Cortes pola Coruña nas eleccións de 1854 e 1869.
Savoia-Marchetti S.M.82
O Savoia-Marchetti S.M.82 Marsupiale foi un bombardeiro medio e transporte italiano da segunda guerra mundial. Deseñouse a partir do S.M.35 dándolle unha fuselaxe máis ampla, e voou por primeira vez en 1938. Construíronse uns 875 dos cales só 12 estaban en servizo en xuño de 1940, cando Italia entrou na guerra. Non foi un bo bombardeiro debido ás súas pobres prestacións, polo que fixo sobre todo tarefas de transporte.
Despois da guerra ao redor de 30 SM.82 continuaron en servizo coa Aeronautica Militare Italliana, e algúns deles estiveron voando ata principios dos anos 60.
The Kooks
The Kooks é un banda de música inglesa de indie rock formada en Brighton, no 2001. Formada orixinalmente por Luke Pritchard (vocalista/guitarra), Hugh Harris (guitarra), Paul Garred (batería), e Max Rafferty (baixo), a formación da banda mantívose constante ata 2008, coa marcha de Rafferty. Dan Logan foi o seu substituto temporal, ata que Peter Denton se uniu á banda de forma permanente en outubro de 2008. A comezos de 2010 Pritchard anunciou a saída do batería Paul Garred, debido a un problema do nervio no seu brazo.
Historia
Tomaron o nome da canción de David Bowie «Kooks». A banda asinou por Virgin Records xusto despois de que actuara en Brighton. Alcanzaron a lista musical británica co seu primeiro sinxelo "Eddie's gun", chegando á posición #39. O seu álbum de debut Inside In/Inside Out lanzado en xaneiro de 2006 xerou 6 sinxelos no Top 40, o que atraeu a atención dos medios gañando un premio da MTV por mellor actuación do Reino Unido e Irlanda e sendo nomeados a un Brit Award polo seu sinxelo "She Moves in Her Own Way".
O seu segundo álbum Konk lanzado en 2008 foi directamente a para ao #1 das listas do Reino Unido e venderon 65000 copias na primeira semana. Deste álbum destacan os sinxelos "Always Where I Need To Be", "Shine On" ou "Do You Wanna".