cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Howard Hughes
Hughes H-4 Hercules
A Kaiser ocorréuselle a idea de crear unha frota de grandes hidroavións que puidesen realizar as tarefas dos "Liberty" con máis eficacia, e sorteando así o perigo dos submarinos alemáns. Cando Kaiser lle propuxo a idea ao goberno estadounidense este comunicoulle que o aceiro e o aluminio para a construción deses hidroavións escaseaban e se precisaban para outras cousas.
Kaiser lembrou entón o proceso Duramold, que usaba láminas de madeira e resina para moldear partes dos avións, que perfeccionara a Hughes Corporation. Nun principio falou con Glenn Odekirk, enxeñeiro xefe da compañía, quen llo comentou a Hughes. Howard non se amosou moi entusiasmado coa idea, pero cando comprendeu que Kaiser lle propoñía a construción do maior hidroavión do mundo a súa actitude cambiou.
miniatura|250px|O Spruce Goose pousado no mar.
Pouco despois creouse a Kaiser-Hughes Corporation e seis meses máis tarde, en novembro de 1942, conseguiron unha subvención do goberno de 18 millóns de dólares para a construción de tres hidroavións. No entanto impuxéronlle moitas restricións, como a de que nin Kaiser nin Hughes poderían sacar beneficio ningún do proxecto ou que non podería usarse aceiro e aluminio na construción da célula e do revestimento.
Cando se revelaron os plans de Hughes foron unha enorme sorpresa para todo o mundo. O denominado HK-1 tería unha envergadura de 97 metros e unha lonxitude de 73, preto de 6 veces máis que calquera avión da época; pesaría unhas 200 toneladas e podería levar 750 soldados ou dous tanques de 30 toneladas. O avión estaría impulsado por oito motores Pratt & Whitney Wasp Major R-4360, o motor de aviación máis potente construído ata entón.
A finais de 1942 Hughes obsesionouse coa hidrodinámica do aparato e experimentou co seu Sikorsky S-43 para achar a posición correcta dos motores, xogando co centro de gravidade do avión. Durante meses realizou unhas 6.000 engalaxes e amaraxes en Lake Mead, Nevada, mais en maio de 1943 sufriría un accidente. Durante unha das amaraxes o avión inclinouse lateralmente e o flotador e a á dereita estreláronse contra a auga asemade que a hélice esquerda saíu despedida contra a fuselaxe. Morreron dous enxeñeiros, outros dous quedaron gravemente feridos e Hughes quedou inconsciente polo golpe.
A comezos de 1944 a guerra inclinábase cara ao lado aliado e o goberno tentou rescindir o contrato porque o hidroavión xa non era preciso. Hughes insistiu na importancia do proxecto para a investigación e permitíronlle continuar cun só prototipo (o contrato asinárase por tres). Pero os 18 millóns do goberno rematáronse e Hughes puxo sete máis do seu peto.
En 1946 o proxecto estaba bastante avanzado e Hughes alugou un hangar no porto de Long Beach, onde construíu un dique seco de 88 metros para a montaxe final do hidroavión. En xuño trasladouse o avión en tres partes ata o dique, operación que lle custaría a Hughes 80.000 dólares para pagar os equipos que tiveron que quitar e volver a colocar os postes telegráficos, farois e valados para que as partes do avión puidesen pasar pola estrada.
Investigación
Ese ano sufriría o gravisimo accidente co XF-11, e cando saíu do hospital tivo que enfrontarse a unha investigación do Senado ao ser acusado de beneficiarse co HK-1. Durante o proceso foi onde o avión gañou o nome de Spruce Goose (que podería traducirse como ganso de picea). Un senador, referíndose ao feito de que gran parte do avión estaba construído de madeira de picea acusou a Hughes de estar construíndo un ganso de picea, e usando o xogo de palabras (spruce en inglés tamén significa elegante), insinuou que o avión nunca chegaría a voar.
Primeiro e único voo
O aparato comezaría a realizar as primeiras probas chegando a acadar as 90 millas/hora e parou a descansar. Hughes anunciou que terían que realizarse máis probas antes de facelo voar e desembarcaron todos os xornalistas menos un. Ante a sorpresa do seu copiloto, Hughes ordenou colocar o avión en posición de engalaxe, empurrou as pancas dos motores e o Spruce Goose separouse da auga. O que sería o seu primeiro e único voo duraría menos dun minuto e cubriría unha milla, levantándose só uns 20 metros da auga, mais para Hughes foi dabondo. As voces críticas calaron e foi aclamado como un heróe. A investigación do Senado remataría o 22 de novembro dese ano.
Após o voo construíu un hangar de temperatura controlada para manter o avión en perfectas condicións, gastándose millón e medio de dólares cada ano. Incluso pensou construír unha versión maior totalmente metálica, pero a época dos grandes hidroavións pasara e abandonou o proxecto. Con 42 anos Hughes continuou voando, pero comezou a centrarse noutro tipo de proxectos.
TWA
En 1939 Hughes mercou un paquete maioritario de accións da aeroliña TWA e tomaría o control da aeroliña. Unha das primeiras cousas que fixo foi equipala cos novos Boeing 309 Stratoliner, o primeiro cuadrimotor de pasaxeiros do mundo. Así e todo, Hughes non estaba moi convencido das posibilidades do avión, e o accidente dun exemplar demostrou os defectos que tiña. Foi entón cando decidiu crear as súas propias especificacións para un novo avión de pasaxeiros.
Pensou nun avión que puidese voar sen escalas entre Os Ánxeles e Nova York, e con suficiente combustible para que puidese chegar despois ata Chicago por se as condicións climatolóxicas impedían a súa aterraxe en Nova York. Debería voar a un mínimo de 300 millas/hora e por riba dos 25.000 pés. Debido ás enormes esixencias da idea moitas construtoras declinaron o proxecto, pero o xefe de deseño de Lockheed pensou que era posible levalo adiante se Hughes apoiaba financeiramente o seu desenvolvemento. Este aceptou e nacería así o Constellation.
Constellation
O Constellation cumpría as esixencias de Hughes. Podía voar a unha altura máxima de 35.000 pés e a 8.000 en voo de cruceiro con só dous motores funcionando. A súa deriva tripla dáballe máis estabilidade e reducía a súa altura, o que permitía que se puidesen usar os hangares xa existentes nos aeroportos da época. Tiña corredores nas ás que permitían o acceso aos motores en pleno voo, e tiña extintores de dióxido de carbono nos mesmos, conectados a un sistema de detección de incendios. As góndolas dos motores estaban tamén deseñadas para que puidesen arder media hora sen afectaren seriamente o avión.
En abril de 1944 realizouse un voo cun Constellation dende Burbank ata Washington, D.C. con inspectores do goberno e Hughes aos mandos. O voo bateu o récord transcontinental que conseguira anos antes co seu H-1, ao tardar 6 horas e 55 minutos en cubrir a distancia. A impresión para os inspectores foi tal que decidiron requisar todos os exemplares para o seu uso militar. Ata rematada a guerra a TWA non podería operar con eles.
Os Connie, como foi alcumado, voaron na TWA ata 1956, cando Hughes introduciu á aeroliña na era dos reactores mercando 33 Boeing 707 e 30 Convair 880, á parte de motores e repostos. Hughes gastou uns 400 millóns de dólares e foi a primeira vez que pasou apuros financeiros. Isto converteuse en preitos con accionistas da aeroliña e presións por parte do goberno. A principios dos anos 60 vendería todas as súas accións da TWA.
Crucifixo do Santo Spirito
250px|miniatura|Crucifixo do Santo Spirito por [[Michelangelo.]] O Crucifixo do Santo Spirito, é unha obra escultórica da xuventude de Michelangelo, que se atopa na sancristía da Basílica do Santo Spirito en Florencia.
55 Cancri
55 Cancri, tamén catalogada coma Rho1 Cancri ou abreviadamente 55 Cnc, é unha estrela binaria a preto de 41 anos luz de distancia da Terra, na constelación de Cáncer. O sistema consiste nunha estrela tipo-G e nunha estrela anana vermella, separadas por máis de 1.000 UA (mil veces a distancia entre a Terra e o Sol).
No 2011, cinco planetas extrasolares foron confirmados na órbita da compoñente primaria, 55 Cancri A (a anana amarela). O sistema Cancri 55 foi no primeiro onde se confirmou a existencia de catro, e despois de cinco planetas, e posiblemente posúa máis. O planeta máis interno, 'e', transita 55 Cancri A cando se observa dende a Terra O seguinte planeta, 'b', está o suficiente preto para que a a súa atmosfera superior transite a estrela.
Distancia e visibilidade
O sistema Cancri 55 queda relativamente preto do noso Sistema Solar: o satélite de astrometría Hipparcos mediu a paralaxe de 55 Cancri A en 81,03 milliarcosegundos, o que corresponde a unha distancia de 12,3 parsecs (40,3 anos luz). 55 Cancri a ten unha magnitude aparente de 5,95, o que a fai visible a través duns prismáticos, É só visible a simple vista baixo ceos moi escuros. A vermella anana 55 Cancri B ten unha magnitude de 13, o que a fai só visible a través dun telescopio.
Compoñentes do sistema
A estrela primaria 55 Cancri A  é unha estrela anana amarela na secuencia principal do tipo espectral G8V. É menor en raio e un pouco menos masiva có noso Sol, e por iso é máis fría e menos luminosa. A estrela ten só unha emisión de baixa intensidade dende a súa cromosfera, e non é variable no espectro visible; pero é variable en raios X.
55 Cancri A está máis enriquecida có noso Sol con elementos máis pesados co helio, con 186% da abundancia solar en ferro, polo tanto é clasificada como unha rara estrela altamente rica en metais (SMR). Esta abundancia de metal fai que estima-la idade da estrela e a súa masa sexa moito máis difícil, xa que os modelos evolutivos están peor definidos para este tipo de estrelas. Unha estimación baseada an actividade cromosférica suxire unha idade duns 5,5 millóns anos. Outros estudos suxiren estimacións de idade de entre 7,4 a 8,7 millóns de anos.
Observacións de 55 Cancri A na rexión submilimétrica do espectro (polo momento) non conseguiron detectar ningún po asociado a estrela. O límite máximo para as emisións desta estrela está dentro dun raio de 100 UA, cunha densidade máxima de fluxo espectral de 850 MJY, a unha lonxitude de onda de 850 μm. Isto limita a masa total de po fino arredor da estrela a menos de 0,01% da masa total da Terra. Con todo, isto non exclúe a presenza dun cinto de asteroides ou un equivalente do Cinto de Kuiper.
55 Cancri B é unha estrela anana vermella situada a unha distancia estimada de 1.065 UA da estrela primaria, e é moito menos masiva e luminosa co noso Sol. A pesar da súa separación, as dúas estrelas parecen estar ligadas gravitacionalmente, xa que comparten un movemento propio común. Hai indicios de que a compoñente B podería ser á súa vez unha estrela dobre, aínda que esta posibilidade non está nada clara.
Sistema planetario
miniatura|left|Comparación entre as órbitas dos planetas interiores de 55 Cancri A (negro) e os planetas do Sistema Solar. En 1997, anunciouse o descubrimento dun planeta semellante o que ten 51 Pegasi, orbitando 55 Cancri A, xunto co planeta de Tau Boötis e xunto cun planeta interior de Upsilon Andromedae. O planeta foi descuberto a través da medición da velocidade radial da estrela, que demostrou unha periodicidade de preto de 14,7 días, correspondendo a un planeta, con polo menos o 78% da masa de Xúpiter. Estas medicións de velocidade radial aínda amosaban unha desviación non asinable a este planeta, o que podería ser explicado pola influencia gravitatoria dun obxecto máis afastado.
Este planeta foi designado coma 3522b HR polos seus descubridores (HR 3522 é unha designación alternativa para 55 Cancri), aínda que sexa máis comunmente coñecido coma 55 Cancri b. Segundo as regras para nomear obxectos en sistemas binarios de estrelas debe ser chamado 55 Cancri Ab e esta forma máis formal é usada ocasionalmente para evitar confusión coa estrela secundaria 55 Cancri B.
En 1998, tamén foi anunciado o descubrimento dun posible disco de po ó redor de 55 Cancri A. Os cálculos deron un raio do disco de polo menos 40 UA, semellante ó Cinto de Kuiper do noso sistema solar, cunha inclinación de 25° respecto ó plano do ceo. Con todo, o descubrimento non se puido verificar e, posteriormente, foi considerado coma especulativo, causado polo radiación de fondo.
miniatura|right|250px|O [[Sistema Solar comparado co sistema planetario de 55 Cancri. (Nota: esta representación foi feita con anterioridade o descubrimento dos planetas 'e' e 'f'.)]] Despois de facer máis medicións da velocidade radial, foi anunciado no 2002 o descubrimento dun planeta que orbita a unha distancia de aproximadamente 5 UA. Este planeta recibiu a designación 55 Cancri d. No momento do seu descubrimento, pensábase que o planeta tiña unha órbita de levemente excéntrica (preto de 0,1), pero ese valor foi aumentado en base a medicións posteriores. Mesmo despois do descubrimento destes dous planetas, mantíñase unha periodicidade de 43 días, posiblemente debido a un terceiro planeta. Medidas da estrela suxeriron que este estaba preto do período de rotación da estrela, o que levantou a posibilidade de que o sinal de 43 días fose causado pola actividade estelar. Esta posible planeta recibiu a designación 55 Cancri c.
miniatura|left|250px|Concepción artística dos planetas de 55 Cnc. O descubrimento de 55 Cancri e foi anunciado no 2004. Con 8,3 masas terrestres, é un gran planeta do tipo super-Terra, orixinalmente pensábase que tiña un período orbital de 2,8 días, aínda que máis tarde observaríase que este dato era unha tapadeira do seu verdadeiro período de 0,78 días, obtido mediante observacións do tránsito de 'e' no 2011. Este planeta foi o primeiro exemplo dun cuarto planeta extra-solar nun mesmo sistema, e era o planeta co período máis curto ata o descubrimento de PSR J1719-1438 b. As medicións que levaron ó descubrimento deste planeta tamén confirmaron a existencia de 55 Cancri c.
No 2005, Jack Wisdom suxeriu que 'e' en realidade tiña un período de 261 días e unha masa similar á de Neptuno nunha órbita 261 días (correspondente a 0,77 UA en distancia). Con todo, os planetas que se atoparon no estaban en conflito e, polo tanto, 55 Cancri f, a primeira aparición dun quinto planeta extrasolar nun mesmo sistema, foi anunciada no 2007. Cunha masa semellante á de 'c', ten unha órbita de 260 días, e órbita na parte interior da zona habitable de 55 Cancri A. Pénsase que o planeta en si mesmo non é propicio para albergar vida, pero as súas hipotéticas lúas, en principio, podería manter vida, polo menos microbiana. Excentricidade do planeta 'e' non está ben definida, variando entre os valores 0 a 0,4, o cal non mellora o axuste dos datos, polo que foi asumida unha excentricidade de 0,2.
O Telescopio Espacial Hubble observou unha inclinación de 53° do planeta exterior 'd'. Os tránsitos observados de 'e' e da actual atmosfera de 'b' amosan que as súas órbitas están inclinados nun rango inferior ós 9°, medicións feitas entre o rango de ondas visible e infravermella. Dos planetas 'c' e 'f' non se fixeron medicións das súas inclinacións. Pensase que, con cinco planetas, o sistema non pode desviarse moito da coplanaridade, co fin de preserva-la estabilidade.
As taxas aproximadas dos períodos en relación ás órbitas adxacentes (indo cara á fóra) son: 1:20, 1:03 , 1:06 , 1:20. A relación case 01:03 entre 55 Cancri b e 'c' é, ó parecer, unha simple coincidencia, no canto de ser unha resonancia orbital real.
É posible a existencia de máis planetas dentro da zona estable, entre 'f' e 'd', entre 0,9 a 3,8 UA con excentricidades por baixo do 0,4. Ese hipotético planeta 'g' podería ter ata 50 masas terrestres, as rexións de resonancia orbital estables están no 3f:2g, 2g:1d e 3g:2d. En canto ó espazo fóra da órbita de 'd', a súa zona de estabilidade comeza máis alo das 10 UA, aínda que hai unha zona de estabilidade entre 8,6 e 9 UA debido a unha resonancia 2:1.
A Ribeiroa, Barallobre, Fene
A Ribeiroa é un lugar da parroquia de Barallobre no concello coruñés de Fene na Comarca de Ferrol. Tiña 60 habitantes no ano 2014 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales 24 eran homes e 36 mulleres.
Espiral - Mocidade Republicana Galega
Espiral - Mocidade Republicana Galega é unha organización política da mocidade galega, republicana e anticapitalista que pula pola República Galega e por un modelo económico alternativo que "pretende canalizar a frustración dunha mocidade cansa de falsas promesas e das nulas oportunidades que o Réxime do 78 ofrece".
Historia
Espiral nace como organización autónoma o 16 de setembro de 2017 como culminación do Proceso 1 de maio, o cal se comeza a espallar por internet desde o día homónimo e ten o 10 do mesmo mes a súa presentación pública en Compostela. A partir deste día teñen lugar xuntanzas abertas en case 30 localidades, cuxo traballo se materializa na constitución de Espiral con case 300 militantes que proceden de diferentes tradicións políticas que viñan confluíndo en diferentes espazos e que inclúe afiliadas a organizacións como ANEGA, En Marea, Xeira, Anticapitalistas Galiza, Podemos, as mareas cidadás ou Anova. A pluralidade caracteriza a este espazo, unido pola construción da República Galega, onde todas decidan sobre todo o que lles é común.
Organización interna
Espiral é unha organización de base asemblearia que se organiza de xeito horizontal en asembleas comarcais e cuxo órgano de dirección é a Coordinadora Nacional. O seu voceiro nacional é Iván Rodríguez Iglesias, de Noia.
Víctor Casas
Víctor Casas Rey, nado na Coruña o 31 de xullo de 1900 e finado na Caeira (Poio) o 12 de novembro de 1936, foi un xornalista, actor e político galego que desenvolveu a súa actividade en Galicia.
Traxectoria
Foi fillo de Félix Casas e Cinita Rey. En 1916 ingresou na Irmandade da Fala da Coruña. Tras abandonar o seu emprego como viaxante vendedor de calzado, en 1918 participou na I Asemblea Nacionalista de Lugo, da que saíu o «Manifiesto Nazonalista», que constituiría a base común de todos os programas do nacionalismo galego até a Guerra Civil, e combateu a ditadura de Primo de Rivera. Cabo de Federico Zamora percorreu o país para levar a mensaxe do nacionalismo galego. miniatura|200px|Placa en Pontevedra en memoria dos fusilados o 12 de novembro de 1936. Activo colaborador das Irmandades da Fala, e director d' A Nosa Terra desde 1922, foi un dos impulsores da Organización Republicana Gallega Autónoma (ORGA), participando nas reunións constituíntes do partido durante setembro de 1929. Aceptou o Pacto de Lestrobe (26 de marzo de 1930), pero non o Compromiso de Barrantes (25 de setembro de 1930) organizado polo Partido Autonomista Galego, e asinado por Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo, Castelao, Florentino López Cuevillas, Valentín Paz-Andrade e Portela Valladares.
Non obstante, desencantado coa ORGA, pola súa deriva estatalista, participou, en 1931 na fundación do Partido Galeguista, do que foi presidente na provincia de Pontevedra e da Coruña. Partidario da alianza na Fronte Popular, tralo intento de golpe de Estado que deu lugar á Guerra Civil, foi detido, condenado por un consello de guerra e fusilado polas tropas franquistas no monte da Caeira, en Poio, a catro quilómetros de Pontevedra, xunto a outros dez republicanos.
Francisco Brines
Francisco Brines Bañó, nado en Oliva (Valencia) o 22 de xaneiro de 1932 e finado en Gandía (Valencia) o 20 de maio de 2021, foi un poeta español encadrado no grupo poético dos anos 50. Desde 2001, e durante dúas décadas, foi Académico da Real Academia Española. Foi recoñecido con distincións como o Premio Nacional das Letras Españolas (1999), o Premio Reina Sofía de Poesía Iberoamericana (2010) ou o Premio Miguel de Cervantes (2020). Un amplo sector da crítica cataloga a súa obra no capítulo elexíaco da poesía española do século XX, como continuador de Luís Cernuda ou Constantino Kavafis. O seu poemario en vida A última costa, foi elixido libro do ano 1996 polo suplemento ABC Cultural e gañou o Premio Fastenrath de 1998.
Biografía
Co seu primeiro libro, Las brasas (1959) gañou o Premio Adonais e máis tarde, con Palabras en la escuridad (1966), obtivo o Premio Nacional da Crítica.
Incluído por José Batlló na Antología de la nueva poesía española (1968) aparece xa nela como unha das voces máis persoais da lírica intimista entre os membros da segunda xeración da posguerra, pechando filas con Barral, Caballero Bonald, Gil de Biedma, Angel González, José Agustín Goytisolo, Félix Grande, Claudio Rodríguez, Carlos Sahagún e José Ángel Valente, aínda que a diferenza da maioría deles, nunca cultivou a poesía social. No seu libro El santo inocente logo chamado Materia narrativa inexacta, case non se percibe rastro dela.
Foi profesor de literatura española na Universidade de Cambridge e máis tarde de lingua española na Universidade de Oxford. A súa profunda admiración polo teatro clásico español permitiulle, en 1988, a revisión e adaptación do texto de El alcalde de Zalamea de Calderón, versión que foi estreada en novembro dese ano pola Compañía Nacional de Teatro Clásico dirixida por José Luís Alonso. No ano 2001, foi nomeado membro da Real Academia Española, para ocupar a cadeira X vacante tras o falecemento do dramaturgo Antonio Buero Vallejo. Tomou posesión o 21 de maio de 2006.
Voz persoal
A súa obra poética, que continúa en parte a liña iniciada por Luís Cernuda, caracterízase por un ton intimista e pola constante reflexión sobre o paso do tempo. Na súa escritura, a infancia aparece como un tempo mítico que descoñece a morte, ligado ao espazo de "Elca", a casa da nenez en Oliva. O adulto foi expulsado definitivamente do paraíso da infancia e só nalgúns momentos (a través do erotismo, da contemplación da natureza...) o ser humano recupera a plenitude vital experimentada na nenez e na mocidade. Por todo iso, a memoria desempeña un papel fundamental na súa escritura, aínda que os seus poemas deixan traslucir a convicción de que nin a poesía nin o recordo permiten deter o paso do tempo e salvar os momentos de plenitude do pasado. En El otoño de las rosas, o seu libro máis valorado pola crítica, fúndense o queixume elexíaco e a exaltación vital. Nalgúns capítulos do seu libro Aún no, achégase a unha poesía de ton satírico, que pouco cultivou posteriormente. O tema do amor homosexual aparece na súa poesía con naturalidade, nunha procura incesante da pureza.
A súa escritura, que tende a un equilibrio clásico e a un ton melancólico, que tenta dominar a angustia ante a morte mediante unha asunción serena do inevitable, nútrese non só da influencia de Luís Cernuda senón tamén, e en especial no seu primeiro libro, As brasas, da poesía de Juan Ramón Jiménez e do Antonio Machado máis intimista.
Plélan-le-Grand
Plélan-le-Grand (en Plelann-Veur, e en galó: Pllelan) é unha comuna francesa do departamento de Ille e Vilaine, na Bretaña.
Colémbolos
Algúns estudos das súas secuencias de ADN  suxiren que os colémbolos representan unha liña evolutiva separada dos outros hexápodos, pero outros estudos non concordan con isto; esta discrepancia parece estar causada polos patróns moi diverxentes de evolución molecular que se observan nos artrópodos. O axuste dos colémbolos ás categorías taxonómicas tradicionais reflicte a ocasional incompatibilidade das agrupacións tradicionais coa moderna cladística: cando estaban clasificados como insectos, eran considerados unha orde; pero clasificados como Entognatha, son considerados unha subclase. Se son considerados unha liñaxe basal dos Hexapoda, son elevados ao status de clase.
A maioría das especies poden dar grandes saltos usando un apéndice abdominal a modo de resorte ou panca. A palabra Collembola procede do grego antigo κόλλα kólla, que significa 'pegamento', 'cola' e ἔμβολος émbolos, que significa 'cuña', 'tapón', 'variña', e isto fai referencia ao tubo colóforo pegañoso que posúen.
Descrición
miniatura|esquerda|[[Isotoma (colémbolo)|Isotoma cunha fúrcula visible.]]
Os colémbolos miden normalmente menos de 6 mm de lonxitude. Os Poduromorpha e Entomobryomorpha teñen un corpo alongado, mentres que os Symphypleona e Neelipleona teñen un corpo globular.
Na cabeza teñen dúas antenas segmentadas (ás veces pola subsegmentación parecen ter máis segmentos). As antenas están formadas por catro artellos, os cales teñen a súa propia musculatura e poden moverse independentemente. Unha característica deste grupo única entre os hexápodos é que detrás das antenas hai un órgano sensorial postantenal (órgano de Tömösvary, tamén presente en miriápodos), que está ausente só en colémbolos de vida epíxea. Dito órgano ten forma variable e crese que serve para percibir estímulos químicos ambientais. Os ollos situados detrás das antenas e do órgano postantenal, son simples e de número variable, dun a oito por cada lado da cabeza. O aparato bucal é de tipo mastigador na maioría dos casos, aínda que existen especies da familia Neanuridae onde hai unha prolongación das distintas pezas bucais, que permite ao individuo picar; na súa parte ventral, a cabeza ten unha especie de canle que segue polo tórax ata alcanzar o primeiro extremo abdominal.
No tórax teñen un par de patas en cada un dos seus tres segmentos.
O abdome presenta seis segmentos ou menos. A abertura xenital está no quinto e está desprovista de estruturas externas relacionadas coa reprodución. Posúen un apéndice tubular (o colóforo ou tubo ventral) con vesículas pegañosas eversibles, que se proxecta ventralmente desde o primeiro apéndice abdominal, aínda que podería servir tamén para transportar fluídos (descoñécese a súa función exacta). Con este material pegañoso poden adherirse a substratos mesmo en posición vertical, e isto dálles o seu nome científico de orixe grega (kolla = pegamento). A maioría das especies teñen un apéndice abdominal parecido a unha cola chamado fúrcula, que está dobrado debaixo do corpo e que usan como un resorte para saltar cando se ven ameazados. A fúrcula componse de manubrio, dentes e mucrón. A fúrcula mantense en tensión por medio dunha pequena estrutura con función de pinza, situada no terceiro segmento abdominal, chamada tenáculo ou retináculo, e cando se libera, golpea forte contra o substrato e guinda o animal no aire de modo parecido ao dunha catapulta a unha distancia proporcionalmente considerable. Todo este proceso ten lugar en só 18 milisegundos.
Os colémbolos carecen dun sistema de respiración traqueal, e respiran a través de poros da súa cutícula, coa notable excepción dos Sminthuridae, que mostran un rudimentario, aínda que plenamente funcional, sistema traqueal.
Os colémbolos tamén posúen a capacidade de reducir o tamaño do seu corpo ata un 30% por medio de sucesivas écdises ou (mudas) se as temperaturas son o suficientemente altas. Este encollemento do corpo está controlado xeneticamente. Como as condicións cálidas incrementan a taxa metabólica e os requirimentos de enerxía nos organismos, a redución no tamaño corporal é vantaxosa para a súa supervivencia.
Reprodución
A reprodución sexual ocorre por medio da deposición de espermatóforos agrupados ou dispersos por parte dos machos adultos. En Sinella curviseta demostrouse a estimulación da deposición de espermatóforos polas feromonas das femias. O comportamento de apareamento pode ser observado en Symphypleona. Nos Symphypleona, os machos dalgúns Sminthuridae usan un órgano de agarre localizado nas súas antenas. Moitas especies de colémbolos, principalmente os que viven en solos con horizontes profundos, son partenoxenéticos, e favorecen a reprodución en detrimento da diversidade xenética e, por tanto, da tolerancia da poboación aos riscos ambientais. A partenoxénese (tamén chamada telitoquia) está baixo o control de bacterias simbióticas do xénero Wolbachia, que viven, reprodúcense e son portadas nos órganos reprodutores das femias e os ovos dos colémbolos. As especies feminizantes de Wolbachia están moi estendidas entre os artrópodos e nematodos, cos cales coevolucionaron na maioría das liñaxes.
Sistemática e evolución
miniatura|Allacma fusca ([[Symphypleona) sobre madeira podre.]]
Tradicionalmente, os colémbolos foron divididos nas ordes dos Arthropleona e Symphypleona e, ás veces tamén, dos Neelipleona. Os Arthropleona foron divididos en dúas superfamiliasa: as dos Entomobryoidea e a dos Poduroidea. Porén, actualmente, considérase que estas dúas superfamilias e os Symphypleona forman tres liñaxes, cada unha das cales está igualmente distante das outras dúas. Así, os Arthropleona foron eliminados nas clasificacións modernas e as súas superfamilias foron elevadas de categoría, chamándose agora Entomobryomorpha e Poduromorpha. Así, por exemplo o ITIS considera que a clase Collembola (sinónimo Entognatha) inclúe unha soa orde, denominada así mesmo Collembola, e dividida nas subordes Entomobryomorpha, Neelipleona, Poduromorpha e Symphypleona. Tecnicamente, Arthropleona é así un sinónimo júnior parcial de Collembola. O termo "Neopleona" é esencialmente sinónimo de Symphypleona + Neelipleona.
Os Neelipleona foron considerados orixinalmente como unha liñaxe avanzada particular de Symphypleona, baseándose na súa forma corporal común. Pero a estrutura corporal global dos Neelipleona é completamente diferente da dos Symphypleona. Posteriormente, os Neelipleona foron considerados como derivados dos Entomobryomorpha. Pero os datos das análises das secuencias de ADN e dos ARNr de 18S e 28S suxiren que forman unha antiga liñaxe de colémbolos, o que explicaría as súas peculiares apomorfías.
Hai testemuñas de colémbolos desde o Devoniano temperán. O fósil de 400 millóns de anos, Rhyniella praecursor, é o artrópodo terrestre máis antigo coñecido, e atopouse no famoso xacemento do sílex de Rhynie de Escocia. Pola súa morfoloxía lembran especies existentes hoxe de forma bastante exacta, polo que a radiación dos Hexapoda pode situarse no Silúrico, hai 420 millóns de anos ou máis.
Os fósiles de colémbolos son raros e a maioría encontráronse en ámbar. Como son raros moitos depósitos de ámbar non conteñen fósiles de colémbolos. Os mellores depósitos son os do Eoceno temperán do Canadá e Europa, Mioceno de Centroamérica, e o Cretáceo medio de Birmania e o Canadá. Mostran algunhas características pouco usuais: primeiro, todos os fósiles do Cretáceo agás un pertencen a xéneros extintos, mentres que ningún dos espécimes do Eoceno ou Mioceno son de xéneros extintos; segundo, as especies de Birmania son máis similares á moderna fauna do Canadá que os propios espécimes do Cretáceo do Canadá.
Existen unha 3.600 especies.
Alimentación
Os colémbolos xeralmente comen hifas e esporas de fungos, pero tamén comen material vexetal e pole e restos de animais, e nos seus estómagos encóntranse ademais materiais coloidais, minerais e bacterias.
Distribución
Os colémbolos son criptozoos que se encontran frecuentemente entre as follas secas caídas e outros materiais en descomposición, onde son principalmente detritívoros e microbívoros, e un dos principais axentes biolóxicos responsables do control e diseminación dos microorganismos do solo.
miniatura|esquerda|Unha das chamadas "pulgas da neve", un colémbolo. miniatura|dereita|Unha especie de [[Sminthurinae (Symphypleona: Sminthuridae).]]
Considéranse uns dos animais macroscópicos máis abundantes en número, xa que se estima que hai 100.000 individuos por metro cadrado de terreo, esencialmente nas partes do mundo onde hai solo e os hábitats relacionados (masas de musgos, madeira caída, céspedes de herbas, niños de formigas e térmites). Só os nematodos, crustáceos e ácaros é probable que teñan poboacións globais de magnitude similar, e eses grupos agás os ácaros son máis amplos: aínda que a categoría taxonómica non se pode usar para a comparación absoluta, é notable que os nematodos son un filo e os crustáceos un sufilo. A maioría dos colémbolos son pequenos e difíciles de ver por observación casual, pero un colémbolo, ás veces chamado "pulga da neve" (Hypogastrura nivicola), pode verse doadamene nos días cálidos de inverno cando é activo e a súa cor escura contrasta fortemente co fondo branco de neve.
Ademais, unhas poucas especies adoitan subir ás árbores e formar un compoñente dominante da fauna das copas. Estes adoitan ser especies maiores (>2 mm), principalmente dos xéneros Entomobrya e Orchesella, aínda que as densidades por metro cadrado son normalmente de 1 a 2 ordes de magnitude menores que as das poboacións do solo da mesma especie. En rexións temperadas, unhas poucas especies (por exemplo, Anurophorus spp., Entomobrya albocincta, Xenylla xavieri, Hypogastrura arborea) son case exclusivamente arbóreas. Nas rexións tropicais un só metro cadrado de hábitat do dosel arbóreo pode manter moitas especies de colémbolos.
O principal factor ecolóxico que leva á distribución local de especies é a estratificación vertical do ambiente: en bosques pode observarse un continuo cambio nas ensamblaxes de especies desde a vexetación do dosel ao chan e despois á camada de follas secas do chan e a horizontes do solo máis profundos. Este un complexo factor que ten que ver tanto con necesidades nutricionais coma fisiolóxicas, xunto con tendencias de comportamento, limitacións na dispersión e probables interaccións entre especies. Algunhas especies mostran un gravitropismo negativo ou positivo, o que complica esta aínda mal coñecida segregación vertical. Os experimentos con mostras de turba postas do revés (volteadas) mostraron dous tipos de respostas ás alteracións deste gradiente vertical, chamadas "permanecedoras" e "movedoras".
miniatura|esquerda|[[Dicyrtomina|Dicyrtomina sp. sobre unha folla.]]
Como grupo os colémbolos son moi sensibles ao desecamento, debido a que teñen unha respiración tegumentaria, aínda que algunhas especies con cutículas permeables delgadas resisten grandes secas ao regularen a presión osmótica dos seus fluídos corporais. O comportamento gregario dos colémbolos, principalmente impulsado polo poder de atracción das feromonas excretadas polos adultos, dá máis posibilidades a cada individuo novo ou adulto de encontrar lugares máis protexidos e axeitados, onde o desecamento podería evitarse e a reprodución e taxas de supervivencia (e, por tanto, a fitness) poderíanse manter nun valor óptimo. A sensibilidade á seca varía de especie en especie e increméntase durante a écdise. Como os colémbolos están mudando repetidamente durante toda a súa vida (o cal é un carácter ancestral en Hexapoda), pasan moito tempo en micrositios agochados onde poden encontrar protección contra o desecamento e a predación durante a écdise, unha vantaxe reforzada pola muda sincronizada. O ambiente de alta humidade de moitas covas tamén favorece os colémbolos e hai numerosas covas con especies adaptadas, como Plutomurus ortobalaganensis, que vive a 1980 m de profundidade na Cova Krubera de Xeorxia na rexión do Cáucaso.
miniatura|dereita|[[Anurida maritima na auga.]]
A distribución horizontal das especies de colémbolos está afectada por factores ambientais que actúan a grande escala, como a acidez e humidade do solo e a luz. A necesidade dun determinado pH pode reconstruírse experimentalmente. Os cambios altitudinais na distribución de especies poden ser polo menos parcialmente explicados polo incremento de acidez a maiores alturas. As necesidades de humidade, ente outros factores ecolóxicos e ambientais, explica por que algunhas especies non poden vivr por enriba da superficie do chan, ou se retiran ao solo durante as estacións secas, pero tamén por que algúns colémbolos epíxeos se encontran sempre na proximidade de lagoas e lagos, como a especie higrófila Isotomurus palustris. Características adaptativas como a presenza de mucro en abano, permiten a algunhas especies moverse á superficie da auga (Sminthurides aquaticus, Sminthurides malmgreni). Podura aquatica, un raro representante da familia Poduridae (e un dos primeiros colémbolos que foi descrito por Linneo), pasa toda a súa vida na superficie da auga, os seus ovos caen á auga ata que o primeiro ínstar eclosiona despois na superficie.
Nunha paisaxe variada, feita de parches de ambientes pechados (bosque) e abertos (praderías, campos de cereais), a maioría das especies que viven no solo non están especializadas e poden encontrarse en todas partes, pero a maioría das especies epíxeas e moradoras das camadas de follas caídas son atraídas a un ambiente determinado, sexa forestado ou non. Como consecuencia da limitación da dispersión, os cambios no uso do solo, cando son demaisado rápidos, poden causar a desaparición local de especies especialistas de lentos movementos, un fenómeno cuxa medida foi chamada recentemente crédito de colonización.
Relacións cos humanos
miniatura|dereita|[[Tomocerus sp. de Alemaña.]]
Os colémbolos son pragas para algúns cultivos agrícolas. Sminthurus viridis causa graves danos a cultivos agrícolas, e é considerado unha praga en Australia. Os Onychiuridae tamén se alimentan de tubérculos e dánanos en certa medida. Porén, pola súa capacidade de transportar nos seus tegumentos esporas de fungos que forman micorrizas e bacterias que axudan as micorrizas, os colémbolos do solo xogan un papel positivo no establecemento de simbioses planta-fungo, polo que son beneficiosos para a agricultura. Tamén contribúen ao control de enfermidades fúnxicas de plantas por medio do consumo activo dos micelios e esporas de fungos patóxenos e causantes de podremia. Suxeriuse que poderían criarse para usalos no control de fungos patóxenos en invernadoiros e outros cultivos baixo teito.
Varias fontes e publicacións suxeriron que algúns colémbolos poden parasitar a humanos, pero isto é totalmente inconsistente coa súa bioloxía, e nunca foi confirmado cientificamente, aínda que se documentou que as escamas ou pelos dos colémbolos poden causar irritación cando se esfregan na pel humana. Poden ás veces ser abondosos dentro das casas en zonas húmidas como cuartos de baño e sotos e accidentalmente poden atoparse sobre unha persoa. O máis habitual é que as afirmacións de que hai infestacións da pel humana persistentes por colémbolos indiquen que hai un problema neurolóxico, como a síndrome de Morgellons ou delirio de parasitose, que non é un problema de parasitismo senón psicolóxico. Os propios investigadores poden ser suxeitos dese fenómeno psicolóxico. Por exemplo, unha publicación de 2004 afirmaba que en certo caso se atoparan colémbolos en mostras de pel, pero foi despois determinada como un caso de pareidolia, é dicir, non se atoparan realmente espécimes de colémbolos, pero os investigadores dixitalizaran fotos ampliadas de restos das mostras creando imaxes que parecían pequenas cabezas de artrópodos, que se consideraron restos de colémbolos. Porén, Steve Hopkin informou dun caso curioso dun entomólogo que inhalou accidentalmente ovos de Isotoma, os cales eclosionaron na súa cavidade nasal e puxérono enfermo ata que os expulsou.
Algúns informes afirmaron que na guerra de Corea o exército estadounidense utilizou colémbolos como arma biolóxica, que levaban nas patas bacterias infecciosas do ántrax, disentería, cólera ou varíola, pero isto foi negado categoricamente polo goberno norteamericano.
Animais de laboratorio para ecotoxicoloxía
Os colémbolos son utilizados actualmente en probas de laboratorio para a detección precoz da contaminación do solo. Estas probas de toxicidade aguda e crónica realízanse principalmente utilizando o isotómido partenoxenético Folsomia candida. Estas probas foron estandarizadas. Nun documento escrito por Paul Henning Krogh danse detalles dun ringtest (proba para medir a calidade dun método de medición en varios laboratorios) sobre a bioloxía e ecotoxicoloxía de Folsomia candida e a comparación coa especie sexual próxima Folsomia fimetaria (ás veces preferida nestas probas á Folsomia candida). Debe de terse coidado de que o uso de distintas cepas da mesma especie non conduza a diferentes resultados. Tamén se realizaron probas de invalidación (avoidance tests). Foron estandarizados tamén. As probas de invalidación son complementarias coas probas de toxicidade, pero tamén ofrecen varias vantaxes: son máis rápidas e baratas, máis sensibles e máis fiables ambientalmente, porque no mundo real os colémbolos vanse lonxe dos puntos contaminados. Pode hipotetizarse que o solo podería quedar en gran medida localmente despoboado de animais (e así considerarse inapropiado para un uso normal) mentres que en realidade está por debaixo dos niveis de toxicidade. Ao contrario das miñocas de terra, e igual que moitos insectos e moluscos, os colémbolos son moi sensibles aos herbicidas, polo que están ameazados polos métodos da agricultura sen labranza (sementado directo), que fai un uso máis intenso dos herbicidas que a agricultura convencional. O colémbolo Folsomia candida estase a converter tamén nun organismo modelo xenómico para o estudo da toxicoloxía do solo. Coa tecnoloxía de micromatrices pode medirse a expresión de miles de xenes en paralelo. Os perfís de expresión xénica de Folsomia candida exposta a tóxicos ambientais permite unha detección sensible e rápida da contaminación e ademais esclarece os mecanismos moleculares que causan a toxicidade.
Os colémbolos son útiles como bioindicadores da calidade do solo. Os estudos de laboratorio validaron que a capacidade de choutar dos colémbolos pode usarse para avaliar a calidade do solo en sitios contaminados con cobre e níquel.
Impacto do quecemento climático global
Nas rexións polares nas que se espera que sufran os impactos máis rápidos do quecemento global climático, os colémbolos mostraron respostas ao quecemento en estudos experimentais sobre o quecemento. Informouse de respostas negativas, positivas e neutras. As respostas neutras ao quecemento experimental apareceron tamén en estudos de rexións non polares. Demostrouse a importancia da humidade do chan en experimentos que usaban quecemento por calor infravermella nunha pradería alpina, que tiveran un efecto negativo sobre a biomasa da mesofauna e a diversidade nas partes máis secas e un efecto positivo na maioría das subáreas. Ademais, un estudo de 20 anos de quecemento experimental en tres comunidades de plantas moi diferentes atopou que a heteroxeneidade a pequena escala pode amortecer o efecto sobre os colémbolos ante o quecemento climático.
Castro de Casianes
O Castro de Casianes é un poboado castrexo de ladeira situado no concello de Valdoviño.
Descrición
Ten forma elíptica. Só se conserva a parte leste cunha soa liña defensiva e foxo. Medía de N-S 55 m e de L-O 45 m.
Theodor Benfey
Theodor Benfey, nado o 28 de xaneiro de 1809 e finado o 26 de xuño de 1881, foi un filólogo alemán.
Traxectoria
Naceu nunha familia de comerciantes xudeus en Nötrn, nas proximidades de Gotinga, seu pai instruiuno na lingua hebrea, estudou filoloxía clásica na Universidade de Gotinga e pasou un ano en Múnic, onde quedou impresionado coas leccións de Schelling e Thiersch, e despois estableceuse como profesor en Frankfurt. En Gotinga, onde volvera para dar clases, escribiu un pequeno ensaio e publicou de 1839 ata 1842 o Griechisches Wurzellexikon. A partir da década dos corenta a súa atención centrouse no sánscrito, en 1848 publicou unha edición do Samaveda, Die Hymnen des Sâma Veda. En 1852-1852 publicou o Handbuch der Sanskritsprache, un completo manual do sánscrito, que incluía unha gramática, e en 1858 publicou unha gramática práctica desa lingua. En 1859 deu ó prelo unha edición do Panchatantra, ''Pantschatantra. Fünf Bücher indischer Fabeln, Märchen und Erzählungen''. En 1866 publicou o seu monumental Sanskrit-English Dictionary.
Skalariak
Historia
Skalariak naceu en Pamplona, da man dos irmáns Juantxo (voz) e Peio Skalari (batería). Grandes afeccionados ao ska e ao reggae, editaron un fanzine e fixeron intervencións en radios como DJs. Por fin, deciden poñer en marcha un proxecto musical ao que chaman Skalariak. Conseguen establecer a primeira formación da banda, composta por Javier Etxeberria (guitarra), Mario Memola (saxofón), Zara (teclados), Naiara Krutxaga (baixo), Marco Bellizzi (trombón) e David Orduña (trompeta).
Xusto cando empezan a tocar en directo entran en contacto coa discográfica pamplonica Gor, que lles ofrece gravar un disco. Ademais, esta toma de contacto permite á banda introducir o tema "Txapeldunak" no recompilatorio Latin Ska Vol. II (1996), que editou o prestixioso selo de ska Moon Ska Records.
En 1997 entran nos "Estudios XXI", dos irmáns Javier e Juan Antonio San Martín (técnicos de son), para gravar o que sería o seu primeiro disco: Skalariak (Gor), producido por Mario Goñi. O disco inclúe "Txapeldunak" e "Ou neure herri", que tamén será o primeiro sinxelo do grupo. Os dous temas, xunto a "Agur euskal herriari", están cantados en éuscaro, pero o resto dos temas do disco son en castelán. Juantxo e Peio toman as rendas do grupo, compoñendo todos os temas, excepto as letras dos temas en éuscaro.
Comezan a tocar por diversas cidades de España, e comezan a tocar por Europa nunha mini-xira de dez días que lles leva a tocar nos estados francés e italiano. Durante estas xiras estabelécese a actual formación, entrando Hiart Leitza no posto de Zara e Luisillo Kalandraka no de Naiara. Na sección de ventos o único membro orixinal que queda é Mario Memola, pero en todos os seus concertos a partir de agora utilizarán en directo a diferentes músicos á trompeta e o trombón.
En 1999 aparece o seu segundo traballo, Klub Ska (Gor), que será o primeiro dunha triloxía de álbums conceptuais: En la Kalle (Gor, 2000) e Radio Ghetto (BoaCor, 2003). Neste caso a banda (xa coa súa aliñación actual) invéntase un "Klub Ska" multicultural e multirracial, en que os "rude boys" pamplonicas únense para falar de política e fútbol e para escoitar os seus temas xamaicanos preferidos. O son do grupo presenta unha lóxica evolución, debido sobre todo á experiencia que como banda acumularon en case dous anos de viras. No disco aparece un dos seus temas máis coñecidos, "Sólo vivir", que tamén foi o single de presentación. Repiten para gravar nos "Estudos XXI" cos irmáns San Martín e Mario Goñi. Aparecen, como en todos os seus discos, temas en éuscaro, os únicos que non compón a parella Juantxo/Peio.
Entre os anos 1999 e 2000 a banda inicia a presentación do disco. Viran por Madrid, Barcelona, Galiza e todo o País Vasco. Inician unha segunda xira internacional pasando de novo por Francia e Italia, así como por Suíza e México, país que percorren tocando durante tres semanas.
En 2001 aparece o seu terceiro traballo En la Kalle, segundo dos discos conceptuais no que a banda rompe o cerco do Klub Ska e achega a súa proposta á rúa. Para esta ocasión optan por gravar nos "Estudios Garate" da man de Kaki Arkarazo á produción. O son é moi similar ao conseguido no seu anterior traballo, o que o propio grupo define como "son Skalariak".