cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tinamiformes
Pitiños
Os pitiños eclosionan sincronicamente e nacen cunha densa cuberta de penuxe. A coloración é branca, gris ou amarela, con manchas escuras que axudan á camuflaxe. Os xoves son precociais, e poden correr case inmediatamente despois de eclosionar. Pouco despois da eclosión dos ovos, o macho abandona o niño e chama aos pitiños cunha leve chamada de contacto. Se está ameazado, queda totalmente quedo e intenta esconder as crías baixo as súas ás ou barriga. Documentáronse casos de femias que coidaban as crías (tarefa que normalmente realiza o macho); crese que isto ocorre cando mataron o macho. Os polos novos poden alimentarse por si mesmos aos poucos días de naceren, pero o macho trae comida e deposítaa no chan diante deles. Os pitiños teñen unha taxa de mortalidade inicial elevada. Porén, en poucos días xa cazan insectos pola súa conta e con 1 a 3 semanas poden voar ata ramas situadas a un metro de altura. Son autosuficientes en 20 días.
Aos 20 días, os Crypturellus boucardi novos chegan ao tamaño adulto, aínda que non ao peso adulto. Os Nothura maculosa pasan de ter o 10% do peso adulto a ter o 90% en 85 días, e o Rhynchotus rufescens faino en 108 días. Chegan á madureza sexual ao ano de vida, aínda que algunhas especies poden ser maduras fisioloxicamente aos 57 días. Porén, algúns comportamentos poden necesitar unha aprendizaxe antes de que as aves poidan reproducirse con éxito.
Unha vez que completou a incubación, o macho, se aínda está no período da estación reprodutora, buscará outra femia e iniciará o ciclo de novo. Os estudos realizados indican que do 54 ao 62% das femias reprodutoras da especie  Nothura maculosa son aves dun ano de idade.
Alimentos
Os tinamús aliméntanse de forma oportunista e comen unha ampla variedade de alimentos, aínda que cada especie varía na composición proporcional da súa dieta. Os xéneros de tinamús poden ser divididos grosso modo en tres grupos baseados no compoñente vexetal da súa dieta. Os xéneros Tinamus, Nothocercus e Crypturellus comen principalmente froita fresca. Nothura, Nothoprocta e Eudromia, que son aves de campo aberto, comen principalmente sementes e outros materiais vexetais brandos. Os xéneros que viven a elevadas altitudes en ambientes duros, como Tinamotis, comen maiormente plantas, pero non só as partes suculentas.
A maioría das especies comen unha mestura de produtos vexetais e animais, aínda que algúns son principalmente herbívoros e outros predominantemente insectívoros ou carnívoros. A dieta pode tamén variar estacionalmente; o Rhynchotus rufescens comen principalmente comida animal no verán e materia vexetal en inverno. Os polos comen máis insectos que os seus pais, probablemente polas súas necesidades de crecemento.
Ron Cobb
Ron Cobb, nado nos Ánxeles en 1937, é un debuxante, artista, escritor, deseñador, deseñador de produción e director de cine estadounidense.
Tinamiformes
Alimentos
O material vexetal consumido inclúe froita (tanto caída coma na árbore), sementes, brotes verdes, follas tenras, gromos, flores, taliños tenros, raíces e tubérculos. Gran parte da súa comida de orixe animal consiste en insectos, como formigas, térmites, escaravellos, saltóns, hemípteros e larvas de lepidópteros, e tamén moluscos gasterópodos, vermes e pequenos vertebrados, como anfibios e réptiles. As especies máis grandes comen pequenos mamíferos.
Ron Cobb
Traxectoria
Á idade de 18 anos, sen ningún adestramento formal en ilustración gráfica, Cobb traballou como intercalador de animación para Disney Studios en Burbank, California. De alí pasou a converterse en animador de Sleeping Beauty (1959), que foi o derradeiro filme de Disney en contar con entintado a man.
Tinamiformes
Métodos de alimentación
O aliménto obtéñeno principalmente no chan pero tamén no alto de plantas. As aves poden saltar ás árbores na procura de froitas ou, como no caso dos Crypturellus, saltar ata un metro de altura para capturar insectos. A principal técnica para buscar comida é camiñar de vagariño coa cabeza baixa, peteirando no chan e mirando para arriba de cando en vez. Comen pequenos animais enteiros, e golpean contra o chan ou peteiran as presas grandes. Usan máis os peteiros que as patas para sondar a capa de follas caídas e peneiran a través do solo ata uns 2 ou 3 cm de profundidade.
Os que máis frecuentemente escavan son os Rhynchotus, Nothura e Nothoprocta, que viven en campo aberto. Teñen as aberturas nasais situadas na base do peteiro, unha característica que se cre é unha adaptación á escavación. Como a maioría das aves, tragan pequenas pedriñas para axudar á dixestión na moella. Algunhas especies seguen ás formigas marabuntas, coméndoas en medio do disturbio que crean. Outros aliméntanse en compañía de paxaros tamnofílidos, formicáridos e furnáridos. En especial, as especies de Nothura seguen ao gando e comen as carrachas que caen deles e os insectos que saen dos arbustos cando pasan as vacas.
Ron Cobb
Traxectoria
Despois de que se terminase Sleeping Beauty en 1957, Disney despediu a Cobb e pasou o seguintes tres anos en varios traballos: portador de correo, ensamblador nunha fábrica de portas, asistente de rotulista, ata que foi recrutado en 1960 no exército estadounidense. Durante os dous anos seguintes entregou documentos clasificados ó redor de San Francisco, e despois de asinar por un ano máis para evitar a asignación á infantaría, foi enviado a Vietnam en 1963 como debuxante para o Corpo de Sinais. Tras ser relevado, Cobb comezou a traballar como artista independente, comezando a traballar para Los Angeles Free Press en 1965.
Tinamiformes
Hixiene
Aos tinamús gústalles bañarse. Durante as chuvias fortes poden permanecer de pé co seu peteiro apuntando cara ao ceo para que a auga os lave. Tamén se dan baños de po a intervalos regulares, e ás veces despois destes baños quedan da mesma cor que o chan. Tamén se dan baños de sol, e fano mentres están de pé apoiados nunha pata cunha á estendida. A defecación para un tinamú é unha tarefa un tanto complicada, xa que debe separar a densa plumaxe que rodea a cloaca para evitar lixarse. Os tinamús en catividade defecan unha vez ao día.
Parasitos
miniatura|O [[mustélido Eira barbara é un depredador dos tinamús de bosque.]]
Hai unhas 240 especies de piollos das aves que infestan os tinamús, e rexistrouse o dato dun individuo que albergaba nove especies. Os parasitos sanguíneos que os afectan son dípteros hipobóscidos, samesugas, nematodos, cestodos, carrachas de armadillos e outros ácaros e trematodos. O Nothura darwinii pode portar un plasmodio da malaria.
Predadores
Os predadores dos tinamús son félidos, raposos, mapaches, mustélidos e zarigüeias. As lendas falan de xaguares que imitan a chamada desta ave para enganala e capturala. Os niños son vulnerables ás serpes, monos e zarigüeias. O oso formigueiro xigante tamén come ovos de tinamú, polo menos na illa de Marajó na desembocadura do Amazonas. Os falcóns Micrastur e os Falco deiroleucus tamén se viron cazándoos, e os vampiros lamben o seu sangue.
Ron Cobb
Traxectoria
En 1981. apareceu Colorvision, unha monografía de gran formato e cor, que incluía boa parte do seu traballo de deseño paraos filmes de A guerra das galaxias (1977), Alien (1979) e Conan o bárbaro (1982), a primeira longametraxe na que recibiu o crédito de deseñador de produción. Cobb tamén contribuíu no deseño de produción dos filmes The Last Starfighter (1984), Leviathan (1989), Total Recall (1990), True Lies (1994), The 6th Day (2000), Cats & Dogs (2001), Southland Talles (2006), e o filme australiano Garbo'', que el mesmo dirixiu. Cobb achegou a historia inicial de Night Skies, unha versión máis temperá e escura de E.T, o extraterrestre. Steven Spielberg ofreceulle a oportunidade de dirixir esta secuela máis aterradora de Encontros na terceira fase ata que xurdiron problemas sobre efectos especiais que requiriron una reescritura importante. Mentres Cobb estaba en España traballando en Conan o bárbaro, Spielberg supervisou unha reescritura máis persoal E.T. the Extra-Terrestrial, e terminou dirixíndoa el mesmo. Cobb máis tarde recibiu algunha participación nos beneficios netos.
Tinamiformes
Mitoloxía
Os tinamús entraron a formar parte do folclore e as historias dos pobos indíxenas de Sur e Centroamérica. As tribos das selvas do Brasil e Colombia cren que o xaguar imita a chamada do Tinamus major para enganalo e poder atrapalo. Un conto dos indíxenas guahibo fala dun mozo que viaxa en canoa tratando de localizar a chamada do tinamú, e a medida que se aproxima a unha praia que considera sospeitosa e regresa xusto cando un xaguar sae de repente de entre a vexetación.
Da tradición panameña forma parte a crenza de que despois do "Diluvio universal", o Tinamus major asustouse das rechamantes cores do arco da vella. Saíu voando afastándose do arco da vella, da arca e do resto dos animais, dirixíndose á parte máis densa e escura do bosque, onde desde entón permaneceu.
Unha lenda brasileira explica a separación do Rhynchotus rufescens e o Crypturellus undulatus. A historia empeza contando o inseparables que son eran dúas aves, xa que estaban sempre xuntas. Un día enfrontáronse entre elas e separáronse. O C. undulatus foise ás profundidades do bosque e o R. rufescens foise para as chairas herbosas. Un día, o C. undulatus sentíase só e triste e foi ao bordo do bosque e chamou ao seu antigo amigo. "Facemos as paces?", gritou. O R. rufescens respondeu: "Nunca máis". Esta historia pretende mostrar por que as aves se poden oír a miúdo pero son difíciles de ver.
Introdución
miniatura|O  Nothoprocta perdicaria foi introducido na illa de Pascua.
Durante o século XX houbo numerosos intentos de introducir ou reintroducir os tinamús en varias partes do mundo. O Rhynchotus rufescens foi reintroducido no estado brasileiro de Río de Xaneiro, onde as súas poboacións salvaxes foran cazadas ata a extinción no século XX. En Francia, Alemaña e Hungría intentouse, sen éxito, introducilos no campo.
Houbo varios intentos, tamén infrutuosos, de introducir os tinamús nos Estados Unidos. Entre 1966 e 1977, introducíronse diversas especies de tinamús en varios intentos nos estados de Oregón, Florida, Alabama, Texas, Colorado, Oklahoma, Nebrasca e California. A introdución en 1885 do Nothoprocta perdicaria na illa de Pascua tivo éxito, aínda que a poboación deixou de prosperar desde que se introduciu en 1928 o falcónido Milvago chimango.
Domesticación e avicultura
miniatura|O  Crypturellus parvirostris foi considerado un candidado axeitado para a domesticación
Ningunha especie de tinamú foi domesticada con éxito polo momento, malia a súa capacidade de reproducirse ben en catividade. O Rhynchotus rufescens foi criado en granxas en Francia, Gran Bretaña, Bélxica e Dinamarca. Este, xunto con especies de Crypturellus, están sendo criadas en Río Grande do Sur para aumentar o seu número para fins cinexéticos. Poden producirse hibridacións.
Moitos zoos suramericanos teñen tinamús, e tamén os hai en facendas particulares. Exemplos de crianza en catividade son as do Crypturellus parvirostris en Minas Xerais e do Rhynchotus rufescens en Río Grande do Sur. O C. parvirostris considerouse prometedor para intentar a súa domesticación, xa que estes paxaros poden criar 3 ou 4 veces por ano e son resistentes a doenzas que afectan aos polos domésticos.
Pragas
Varias especies adaptáronse aos cultivos agrícolas e entran nos campos de cereais despois da colleita para rebuscar grans no chan; tamén entran nos campos durante a estación de crecemento, para consternación dos agricultores. Algúns, en especial o Nothoprocta ornata e o Nothoprocta pentlandii, escavan procurando tubérculos, como as patacas, mentres que o  Rhynchotus rufescens crea problemas similares nas plantacións de cacahuete. Porén, algúns membros de Nothoprocta depredan insectos que son pragas para a agricultura sen facer ningún dano ás plantas. As Nothura maculosa comen malas herbas e, dos 28 animais que comen, 26 son considerados pragas.
Status e conservación
miniatura|O Tinamus solitarius está na lista da CITES O status da familia non é fácil de determinar porque moitas especies viven na cunca do Amazonas ou nas alturas dos Andes e atraen pouca atención, incluso dos ornitólogos. Ademais, a súa coloración críptica e comportamento fai que a súa presenza adoita pasar desapercibida. Unha gran proporción das especies son amazónicas, e a maioría cunha área de distribución en decrecemento. Porén, a maioría sobreviven ben ata agora para evitar ser clasificadas como ameazadas.
As maiores ameazas son a fragmentación de hábitats e a destrución. Aínda que os cazan en toda a súa área de distribución, xeralmente isto ten pouco impacto ou só un impacto localizado sobre as poboacións das especies máis estendidas e comúns. Os pesticidas son un problema nas praderías e zonas de granxas. A Unión Internacional para a Consrvación da Natureza clasifica sete especies de tinamú como vulnerables e sete como case ameazadas. O Tinamus solitarius está na lista do Apéndice I de CITES (a Convención sobre Comercio Internacional de Especies en Perigo de Fauna e Flora Salvaxe).
Deforestación
miniatura|O Taoniscus nanus foi afectado moi negativamente pola xestión gandeira
A maior ameaza para os tinamús de bosque é a deforestación. Os bosques neotropicais están moi afectados, xa que se cortan grandes áreas para dedicar os terreos á agricultura, a pastos ou a plantacións de monocultivos de árbores madeireiras. Gran parte destes terreos son pobres en nutrientes, polo que son abandonados despois duns poucos anos e seguidamente córtase unha nova porción do bosque. As especies forestais están en consecuencia forzadas a adaptarse, relocalizarse ou extinguirse. Ademais dos bosques, a maioría dos tipos de hábitats en Sur e Centroamérica, agás as grandes alturas dos Andes e a Patagonia, están ameazados. Hai unha controversia sobre a historia da vexetación da zona e especúlase que o que agora é unha pradería a elevada altitude nos Andes era antes un bosque anano (con árbores de pequena altura).
O Taoniscus nanus mora en chairas abertas do leste do Brasil, aínda que quedan menos de 15 000 individuos. Desapareceron da súa anterior área de distribución das praderías da Arxentina. Nas praderías do cerrado do Brasil a poboación da Nothura minor decreceu tamén a menos de 15 000 individuos debido ao desenvolvemento agrícola e económico. A práctica de queimar os campos é particularmente prexudicial para os tinamús das praderías. Por exemplo, o Taoniscus nanus é intoxicado co fume e é vulnerable aos predadores. Ademais, se os incendios ocorren durante a tempada de nidación, os ovos ou pitos morren queimados.
O Tinamus solitarius, limitado aos bosques do Atlántico do Brasil, Paraguai e Arxentina, está ameazado pola destrución do hábitat e a caza. No bosque nebuloso do norte de Suramérica, quedan menos de 10 000 Tinamus osgoodi. A área de distribución do Crypturellus ptaritepui  está limitado ás partes elevadas dunhas poucas chairas dos bosques nebulosos de Venezuela, o que o fai moi vulnerable a calquera ameaza.
Caza
miniatura|Os Nothura maculosa aínda sofren unha caza intensa.
Os tinamús foron aves moi cazadas durante anos en Suramérica e Centroamérica, ata o punto que as poboacións de moitas das especies diminuíron en número. As especies de estepa son as que máis se cazan porque poden ser espantadas facendoas voar, a diferenza das especies dos bosques que corren para agocharse entre a vexetación. A finais do século XIX e principios do XX a caza causou grandes matanzas nesta familia, e as pezas máis populares entre os cazadores eran os  Eudromia elegans e os Nothura maculosa. En 1921, Arxentina instou ao control da caza comercial de varias especies de aves, incluíndo o tinamú.
Entre 1890 e 1899, só en Buenos Aires, vendéronse 18 millóns de tinamús nos mercados de carne. Tamén se comercializaban en Norteamérica co nome de "perdiz suramericana". Un só cargamento dos que chegaron constaba de 360 000 aves. Frank Chapman do Museo Americano de Historia Natural contribuíu a suscitar preocupación polo grao de explotación que sufrían estas aves e o potencial impacto sobre as súas poboacións. Finalmente nos Estados Unidos prohibiuse a importación destas aves.
Despois, a presión da caza continuou, aínda que a un nivel máis reducido. Por exemplo, mátanse anualmente de 25 000 a 40 000 Nothura maculosa na caza legal, ao que hai que engadir o furtivismo. Aínda que algunhas especies de pradería aumentaron en número e ampliaron a súa área de distribución, seguen sendo vulnerables á caza na que se usan cans para espantalas. Os pobos nativos tamén están implicados na matanza de tinamús para aproveitar a súa carne, que capturan con lazos ou trampas atraéndoos imitando as súas chamadas. Estimouse que unha familia de sete membros en Ceará come uns 60 Nothura ao ano. As especies de tinamús están entre as aves que máis comunmente capturan os pobos cazadores-recadadores de América.
Algunhas especies son moi vulnerables á caza ilegal ou furtivismo. No Brasil, as cazas ilegais realízanse de noite usando lanternas. O uso de frautas para imitar as chamadas das aves durante a estación reprodutora para enganalas en campo aberto pode ter como resultado o seu exterminio local. En conxunto, hai unha falta de controis adecuados en cada lugar para asegurar unha caza sustentable, e tamén se dispón de insuficientes recursos e de determinación para facer cumprir as regulacións existentes.
Piscifactoría
miniatura|222px|Piscifactoría de [[rodaballo en Lira, Carnota.]]
Unha piscifactoría é un lugar onde se fan actividades económicas de produción (cría e engorde) de especies acuáticas, principalmente peixes, crustáceos e moluscos. Nestas granxas, cultívanse varias especies mariñas, tanto de peixes, como dalgúns invertebrados, como o polbo. A actividade das piscifactorías ten unha grande importancia económica. No caso de moitas especies, a produción de cultivo case substituíu por completo as capturas pesqueiras.
Algunhas das especies máis importantes criadas en piscifactoría son o rodaballo, a dourada, a robaliza ou o bacallau. Os cultivos doutras especies aínda están en desenvolvemento, como o polbo, o ollomol, ou o linguado, entre outras.
Piscifactorías de Galicia
miniatura|dereita|Piscifactoría de rodaballo en [[cabo Vilán.]] dereita|miniatura|Piscifactoría no río Almofrei.
En Carnota hai dúas piscifactorías propiedade de Stolt Sea Farm, máis coñecida por Prodemar. Unha é a de Lira e a outra a de Quilmas, sendo de maiores dimensións a primeira. Nestas piscifactorías prodúcese rodaballo e en menor cantidade, linguado. A fase de comercialización e distribución coordínase dende as oficinas centrais de Lira (Carnota). A forma máis habitual de comercializar o peixe é en fresco, enteiro ou limpo de vísceras. O pescado sérvese normalmente en caixas de polietileno de 6, 10 ou 20 kg, envolto nun filme de plástico, e cuberto cunha capa de xeo. Esta empresa ten tamén outra factoría en Camariñas, no cabo Vilán.
No concello de Cerdedo-Cotobade hai unha piscifactoría no río Almofrei, en Carballedo, onde se crían troitas. Hai outra no río Lor.
Edward Summer
Entre os seus traballos máis coñecidos salientan a colección Uncle Scrooge McDuck: His Life and Times de Carl Barks, Dinosaur Interplanetary Gazette (unha das revistas en liña pioneiras), a primeira imaxe de animación baseada na personaxe de Conan o bárbaro, creado por Robert E. Howard, a novela Teefr, e a precuela The Legend of Teddy Bear Bob.
Marilyn Horne
Marilyn Horne, nada en Bradford (Pensilvania) o 16 de xaneiro de 1934, é unha mezzosoprano estadounidense, apreciada polas súas interpretacións de personaxes de óperas de Rossini e Händel. Durante a súa longa traxectoria musical, foi admirada polo seu amplo espectro vocal (dende contralto a soprano coloratura), a súa considerable habilidade para a actuación e a súa notable musicalidade.
Recibiu a Medalla Nacional das Artes (1992) e os Kennedy Center Honors (1995). Gañou catro premios Grammy.
Inicios
Iniciou a súa carreira como soprano lírica evolucionando cara a unha das voces máis importantes aparecidas na segunda metade do século XX como mezzosoprano. A súa arte floreceu nun período en que outras grandes compañeiras de rexistro, como a española Teresa Berganza e as súas compatriotas Shirley Verrett e Grace Bumbry, contribuíron ao restablecemento da tradición perdida.
Carreira europea
A principios da década de 1960, Horne destacou cantando Richard Wagner, Mahler, Brahms e música dodecafónica. A primeira parte da súa carreira operística realizouna en Europa, na Ópera de Gelsenkirchen, onde probou a súa versatilidade cantando infinidade de papeis, dende Marie en Wozzeck a unha das Valquirias, Bach, Mozart, Beethoven, opereta e ópera italiana (Minnie, Mimi, Fulvia, Amelia). O seu debut en La Scala tivo lugar grazas á invitación de Igor Stravinski como Jocasta en Œdipus rex (1969) pero su consagración scalígera ocorreu posteriormente con Le siège de Corinthe de Rossini xunto ao debut doutra diva, a soprano Beverly Sills.
Rossini e o belcanto
A súa asociación artística coa gran soprano australiana Joan Sutherland (e o seu marido, o director Richard Bonynge) foi unha das máis exitosas da súa era; ambas levaron a arte do bel canto a un altísimo nivel especialmente como Norma e Adalgisa na ópera homónima de Bellini, unha das probas suprems para toda soprano e mezzosoprano, en Beatrice di Tenda, Semiramide de Rossini, Lucrezia Borgia e Anna Bolena de Donizetti.
Grazas á influencia dos directores Henry Lewis e Richard Bonynge, especializouse no difícil repertorio de coloratura do bel canto revivindo unha arte que parecía extinta.
Como Pauline Viardot e outras divas da época no século XIX, Horne destacou como ningunha no século XX como mezzosoprano de coloratura especializándose nos tres grandes roles de Rossini compostos para Isabella Colbran e orixinariamente para o rexistro, Rosina de Il barbiere di Siviglia, Angelina de La Cenerentola e Isabella de L'italiana in Algeri, así como La donna del lago e Tancredi.
Metropolitan Opera
O seu esperado debut no Metropolitan Opera foi como Adalgisa xunto a Sutherland en 1970 ao que seguiron actuacións como Orfeo, Rosina, Isabella, Amneris e en 1972 como Carmen dirixida por Leonard Bernstein. En 1977, dirixida por Henry Lewis e producida por John Dexter a ignota Le prophète de Giacomo Meyerbeer foi outro fito na súa carreira metropolitana na personaxe de Fides xunto a Renata Scotto e James McCracken.
En 1984 o MET montou por primeira vez unha ópera de Händel na súa honra: Rinaldo. Para ese teatro en 1991, John Corigliano compuxo o cameo de Samira, unha sátira á súa famosa Isabella, motivando unha celebrada aparición na ópera The Ghosts of Versailles. Horne reapareceu en 1995 como Genevieve nas funciós de Pelléas et Mélisande de Debussy celebrando o vinte e cinco aniversario da súa colega Frederica von Stade e en 1996 como Miss Quickly en Falstaff, que foron as súas últimas funcións no MET.
Outros roles foron os de Orfeo ed Euridice de Gluck, Orlando furioso de Vivaldi, Mignon de Thomas, Semele de Händel, Dalilah de Saint Saens, Amneris de Aida, Azucena de Il Trovatore, Miss Quickly de Falstaff, La Navarraise de Massenet, a Zia Principessa de Suor Angelica de Puccini. Á parte de Sutherland, foi relevante a súa participación con figuras como Luciano Pavarotti e Montserrat Caballé.
O 5 de xullo de 1986, actuou no tributo da New York Philharmonic polo centenario da Estatua da Liberdade, que foi televisado en ABC Television.
En ocasión do centenario do Metropolitan Opera Horne foi recoñecido por The New York Times nun artigo asinado por Robert Jacobson como unha das 100 maiores cantantes na historia do teatro.
Vida persoal
Entre 1960 e 1974 estivo casada co primeiro director de orquestra afroamericano Henry Lewis (1932-1996) con quen tivo unha filla, Angela. Posterioremente casou co baixo Nicola Zaccaria (1923-2007).
En 1983 publicou as súas memorias coa colaboración de Jane Scovell. A segunda parte actualizada apareceu en 2004.
Retirouse en 1999, aparecendo ocasionalmente en recitais de música popular estadounidense. Estableceu The Marilyn Horne Foundation para preservar a arte do canto e deu clases magistrales no Oberlin College Conservatory of Music e na University of Oklahoma.
En decembro de 2005, pouco antes de cumprir 72 anos, foi diagnosticado un cancro de páncreas localizado.
Real Casa da Moeda da Coruña
A Real Casa da Moeda da Coruña foi unha ceca establecida na Coruña que bateu moeda entre os reinados de Afonso VIII (1188-1230) e Carlos II (1665-1700). Foi a principal ceca establecida en Galicia, a que máis moeda cuñou e durante máis tempo.
Historia
miniatura|esquerda|[[Noven de Afonso X.]] miniatura|esquerda|[[Óbolo de Afonso X.]] miniatura|esquerda|[[Cornado (moeda)|Cornado de Sancho IV.]] Non hai documentación de cando se estableceu exactamente a ceca da Coruña, mais sábese que debeu ser entre o 1210 e o 1230 cando se cuñou a primeira moeda, a nome de Afonso IX.
En 1367 Fernando I de Portugal entrou en Galicia e coroouse rei na cidade da Coruña. Tomou a casa da moeda e ordenou a emisión de moeda de tipo e denominación igual á portuguesa. En 1371 a ceca coruñesa volveu a mans dos reis de Castela e bater a súa moeda.
No reinado de Henrique IV (1454-1474) a ceca da Coruña adquiriu o seu máximo esplendor ó emitir tódolos valores que se emitían no reino. A partir do Ordenamento de Segovia, en 1471, declarouse oficialmente que a cuncha de vieira se empregase no reverso coma sinal identificativo das moedas cuñadas na Coruña. Este feito era habitual nas moedas batidas anteriormente mais non era exclusivo desta ceca, xa que as cuñaxes da ceca compostelá tamén portaban a cuncha como marca de ceca. De feito cando ámbalas dúas cuñaban durante un mesmo período de tempo (por exemplo durante o reinado de Henrique II), os numismas diferenciábanse polas lendas que portaban.
Ata o reinado de Pedro I bateuse principalmente moeda de billón, mais posteriormente a prata adquiriu preponderancia.
Localización
A Casa da Moeda da Coruña estaba situada na Cidade Vella. O edificio actual, dos séculos XVII-XVIII, foi ocupado posteriormente polo Cuartel de San Domingos, que recibiu este nome por estar situado a carón do convento homónimo.
Selección de fútbol do Uruguai
A selección de fútbol do Uruguai é o equipo representativo do Uruguai en diferentes competicións internacionais de fútbol. Está xestionada pola Asociación Uruguaia de Fútbol, membro da Conmebol (Confederación Suramericana de Fútbol), sendo o país máis pequeno asociado a ela. A selección ocupa actualmente o quinto posto na clasificación mundial da FIFA.
O equipo ao longo da súa historia gañou até en dúas ocasión a Copa do Mundo de Fútbol de FIFA, icluíndo a súa primeira edición na que foron o equipo anfitrión e tras vencer a por 4 a 2 na final. Vinte anos despois La Celeste (alcume da seleeción, do castelán: A Celeste) no mundial do Brasil 1950, conseguiu de novo o título tras vencer á favorita, o Brasil, por 2-1 na final, nun episodio que se coñece como o Maracanazo. Ademais de dous títulos mundiais os uruguaios tamén acadaron a vitoria nos torneos de fútbol dos Xogos Olímpicos de París 1924 e Ámsterdan 1928, celebrados antes da creación dos mundiais. Así pois, en total a selección ten gañado ao longo da súa historia dezanove títulos oficiais (rexistro compartido coa ): 2 Copa do Mundo de Fútbol, 2 Xogos Olímpicos, 14 Copa América e o Mundialito.
Historia
O Uruguai é un dos equipos máis exitosos do mundo, xa que conquistou dezanove competicións oficiais, xa sexan recoñecidas pola FIFA ou por outras Confederacións. Trátase de dúas edicións da Copa Mundial de Fútbol, dúas edicións dos Xogos Olímpicos, unha Copa de Ouro de Campións Mundiais, tamén chamada Mundialito, e catorce edicións da Copa América. Historicamente o fútbol foi un elemento fundamental no que refire ao afianzamento da nacionalidade uruguaia e á proxección internacional da imaxe do Uruguai como país, nos comezos do século XX.
Foi ademais a primeira selección, xunto á da, en xogar un partido internacional fóra das Illas Británicas, concretamente o 16 de maio de 1901 en Montevideo, con triunfo arxentino por 3 a 2. Un antecedente indica que habería outro partido anterior, aínda que non coas seleccións de cada país, senón con seleccións de cada capital, Bos Aires e Montevideo, o 15 de agosto de 1889, onde dous equipos representativos das capitais de ámbolos países enfrontáronse en conmemoración do setenta aniversario da raíña Vitoria de Inglaterra. Supostamente o partido tivo lugar no chamado New Ground de La Blanqueada e terminou co triunfo do conxunto arxentino por 3 a 0.
O alcume da selección, "La Celeste" (do castelán: A Celeste), provén da primeira vitoria internacional do equipo o 15 de agosto de 1910 por 3 a 1, sendo este xustamente o primeiro partido no que empregou a súa camiseta celeste, adoptada como emblema nacional en recoñecemento ao triunfo que pouco antes conseguira o River Plate uruguaio ante o poderoso Alumni arxentino por 2 a 1 con eses mesmas cores. Posteriormente, a selección uruguaia sería a primeira campioa do continente derrotando aos arxentinos na final da Copa América 1916, disputada na cidade de Bos Aires.
A nivel mundial, o Uruguai comezou a brillar de xeito temperán cando alcanzou as medallas douradas nos Xogos Olímpicos de París 1924 e Ámsterdan 1928. A Selección uruguaia cegou en Europa coas súas presentacións olímpicas e gañouse a admiración e o respecto do universo deportivo, colocando ao fútbol suramericano no máis alto plano de consideración nunha época en que devandito continente era aínda ignorado no mapa internacional do fútbol. Durante 76 anos, o Uruguai foi o único país suramericano en ocupar o máximo sitial olímpico, honra actualmente compartida coa que dende Atenas 2004 é medalla de ouro, repetindo o logro nos últimos xogos de Pequín 2008. A diferenza é que desde 1930 os títulos olímpicos do fútbol non valen un campionato do Mundo como aqueles. Por iso, o Uruguai recoñécese a si mesmo como tetra-campión do Mundo, e de aí o mantén as catro estrelas no escudo da súa camiseta.
O Uruguai, como Bicampión olímpico, foi elixido para celebrar a primeira Copa Mundial de Fútbol de 1930. Neste torneo, derrotou novamente á, por 4-2, alzándose como o primeiro gañador da Copa do Mundo neste deporte. En 1950, o Uruguai confirmou a súa estirpe triunfal derrotando ó Brasil na final da Copa Mundial de Fútbol de 1950. Este evento mítico é coñecido mundialmente como o Maracanazo, un logro deportivo histórico e un dos momentos máis dramáticos e inesquecibles da historia do fútbol. Anos despois, "La Celeste" volveu estar en semifinais dun Mundial de en 1954 e 1970 mais sen a mesma sorte.
A partir de entón, aínda que a nivel continental o fútbol uruguaio seguiu conquistando títulos até mediados dos anos noventa, a nivel Mundial a selección uruguaia non volveu a acadar os resultados de antaño, aínda que en 2010 volveu a acadar as semininais dun mundial, rematando finalmente no cuarto posto. Así e todo, en 1980, o equipo uruguaio consagrouse campión do único e máximo torneo oficial até o momento, a Copa de Ouro de Campións Mundiais, mellor coñecida como Mundialito, torneo organizado pola FIFA que reuniu a todos os Campións do Mundo, fóra de, que se negou a participar, substituída polos , para celebrar o cincuentenario da primeira edición dos campionatos mundiais, que se desenvolveu no Uruguai en 1930. A selección do Uruguai destacouse futbolisticamente tanto a nivel mundial como a nivel continental, compartindo coa Arxentina o primeiro lugar en cantidade de Copas América, ambos con 14, seguidos polo Brasil, con 8. É un dos equipos con máis trofeos do fútbol mundial, o que é aínda máis destacable nun país cunha poboación que apenas supera o tres millóns de habitantes.
Local
Desde o primeiro partido internacional, en 1901, até 1910, o Uruguai non tivo un uniforme oficial. O primeiro partido xogouno co uniforme do club montevideano Albion FC. Durante ese tempo "experimentou" cunha gran cantidade de uniformes, ata que en 1910, con motivo de disputarse VI Copa Lipton fronte á selección de fútbol da Arxentina, esta comunicou oficialmente que adoptara o uniforme celeste e branco. Ante isto o delegado do Montevideo Wanderers, Ricardo Le Bas, propuxo que o Uruguai adoptase así mesmo un uniforme oficial, pero quen fixo súa a moción foi Héctor Rivadavia Gómez, quen naquela época era o diregente da liga Uruguaia de Football. Por ese entón o River Plate FC de Montevideo, tras obter por segunda vez o Campionato Uruguaio de Fútbol, venceu ao equipo porteño Alumni, xogando co seu uniforme alternativo de cor celeste. Debido a este logro, a selección uruguaia adquiriu esa cor para o seu uniforme
Visitante
Anterior a 1991 no mundial de 1970 contra Italia por exemplo, utilizouse unha camiseta de alternativa cor branca. Esta utilizouse tamén no mundial de México 1986, na Copa América 1987, na Copa América 1989, no mundial de Italia 1990 e no mundial de Suráfrica 2010 na vitoria por 3 tantos contra 0 ante o país organizador durante a fase de grupos.
Máis partidos disputados
Actualizado a 13 de novembro de 2017
Máximos goleadores da selección
Actualizado a 13 de novembro de 2017. miniatura|180px|[[Luis Suárez Díaz|Luis Suárez, xogador con mellor media anotadora da selección.]]
Roseira brava
A roseira brava ou silva macho (Rosa canina) é un arbusto espiñento, rubideiro e perenne da familia das rosáceas, nativo de Europa, o noroeste de África e Asia occidental. Tamén foi introducido en América do Norte e outras partes do mundo. Actualmente a súa distribución é bastante ampla. En Galicia é unha especie brava moi común en lugares frescos.
Etimoloxía
O nome científico foille dado pola forma das espiñas, semellantes aos caninos dos cans. O froito, as bagas de roseira brava son tamén chamados peros de can pola mesma razón. O nome galego claramente é porque non deixa de ser unha roseira silvestre. Tamén, como rosácea e coa semellanza coa silveira, leva o nome de silva.
Outros nomes dialectais en galego: silva macha, silvo macho', gabanceira, agavanzo, agabanza, agarbanza, silva madre, silvarda, silvardo, silvarro.
Descrición
Arbusto de até 2 m de altura, con talos pénsiles de cor verde, cubertos de espiñas miúdas, fortes e curvas. As follas compóñense de 5 a 7 folíolos dentados ovais.
As flores, solitarias ou agrupadas en corimbos, son de cor rosa pálido ou abrancanzadas, de 4 a 6 cm de diámetro, con cinco pétalos, e maduran nunha froita ovoide de cor rubia intensa cun tamaño entre 1,5 e 2 cm chamada pero de can. En realidade é un falso froito carnoso no que o receptáculo da flor ou tálamo ten forma cóncava (con forma de copa), está inchado e contén no seu interior numerosos aquenios, que serían os froitos verdadeiros. O froito salienta polo alto contido en vitamina C (malia conter tamén carotenoides e Vitamina P) e por ser usado para facer marmeladas, confeituras e infusións. A roseira brava florece de maio a xullo e produce froitos a finais do verán ou a comezos do outono.
Distribución
É unha planta nativa de Europa, as Illas Canarias, Madeira, o noroeste de África (Alxeria, Marrocos e Tunisia), o oeste de Asia (Afganistán, Irán, Iraq, Líbano, Palestina, Siria, Armenia, Acerbaixán, Xeorxia, o sur de Rusia e Taxiquistán) e o subcontinente indio. Porén, áchase naturalizada practicamente en todo o mundo, incluíndo América, Australia (sobre todo en Tasmania) e Nova Zelandia.
Na península ibérica, agás na beiramar das Canarias e nalgunhas zonas puntuais da costa andaluza e murciana con clima tropical, atópase en calquera parte, desde o nivel do mar deica os 1.500 m de altitude. En Galicia é moi común en todo o territorio pola fertilidade do solo e a abundante precipitación.
Hábitat
Considérase unha especie de clima atlántico e mediterráneo (zonas temperadas).
Non ten preferencia por solos específicos; incluso prefire zonas montañosas ou semi-montañosas, como o sotobosque arbustivo de especies caducifolias, mais tamén pode medrar noutros bosques, sebes, beiras dos camiños etc., e até en áreas costeiras, pois atura ben a salinidade. Agradece os solos con boa drenaxe e húmidos, algo fértiles e cun pH neutro (6,1-7,8).
Exónimo
Un exónimo é o nome con que se coñece algo dende unha perspectiva exterior. Por exemplo, o heterónimo ou nome co que se lles chama normalmente ós individuos de etnia inuit por parte dos que non o son é esquimós, que en realidade significa despectivamente "os que comen carne crúa".
Roseira brava
Etnoloxía
A roseira brava empregouse en Galiza coma planta medicinal. Ademais adoitaba ser unha das herbas máxicas de San Xoán.
Conflent
250px|miniatura|Situación do Conflent nos [[Pireneos Orientais.]] O Conflent é unha comarca histórica da Cataluña Norte, que administrativamente forma parte do departamento francés de Pireneos Orientais. Pertenceu á Coroa de Aragón, como parte do Rosellón, ata 1659 cando se cedeu a Francia polo Tratado dos Pireneos. A súa capital é Prada.
Limita ao norte coa comarca occitana da Fenolleda, ao leste co Rosselló, ao oeste co Capcir e a Cerdanya e ao sur co Vallespir e o Ripollès (Cataluña). Ten a súa orixe no antigo condado de Conflent.
Sabadelle, O Pereiro de Aguiar
San Martiño de Sabadelle é unha parroquia do concello do Pereiro de Aguiar na comarca de Ourense, na provincia de Ourense. Segundo o IGE en 2010 tiña 430 habitantes, deles 219 eran homes e 211 eran mulleres, o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 428 habitantes.
Patrimonio
A igrexa de San Martiño de Sabadelle é románica bastante reformada. Conserva a portada occidental e gran parte dos muros da nave cos canzorros. No interior mantense o arco triunfal que da paso ao presbiterio moderno e parte dun artesoado mudéxar.
Lendas
En Sabadelle, a moitos quilómetros da costa, recolleuse unha lenda protagonizada por unha balea. Crese que só existe unha balea en todo o mar, e que pare unha cría cada cinco anos. Coincidindo co momento do parto, as mulleres embarazadas corren perigo de abortar, porque se considera que a balea está directamente relacionada co Mal. Cando a balea sente que vai morrer, diríxese a varar na costa, quedando no mar o baleato.
Noicela, Carballo
Santa María de Noicela é unha parroquia que se localiza no norte do concello coruñés de Carballo na comarca de Bergantiños. Segundo o IGE en 2019 tiña 413 habitantes (211 mulleres e 202 homes), distribuídos en 18 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 508 habitantes.
Patrimonio
No monte das Chanceiras atópanse as Mámoas de Carballedo, que consiste nunha necrópole formada por tres túmulos de arredor de vinte metros de diámetro cada un.
A igrexa de Santa María de Noicela é de estilo barroco. O templo, dunha soa nave, presenta campanario lateral e motivos ornamentais na fachada.
Tarxeta gráfica
miniatura|dereita|200px|PCI-VGA Unha tarxeta gráfica é o compoñente físico do ordenador encargado de converter a información dixital (sinais eléctricos) que lle chega dende o microprocesador en información comprensible e representable pola pantalla do ordenador, para que poida ser vista polo usuario.
Conéctase xeralmente a algunha das rañuras de expansión (segundo a época de fabricación; ISA, VLB, PCI, AGP, PCI EXPRESS...), aínda que tamén pode ir integrada na placa base.
As tarxetas gráficas non son dominio exclusivo dos PCs; tamén as incluían dispositivos como os Commodore Amiga (conectadas mediante os slots Zorro II e Zorro III), Apple II, Apple Macintosh, Spectravideo SVI-328, equipos MSX e, por suposto, as videoconsolas.
Estrutura da tarxeta gráfica
As tarxetas gráficas levan un chip GPU especializado en operacións gráficas, e incluso un procesador de apoio propio para poder realizar operacións gráficas coa máxima eficiencia posible, así como unha memoria para almacenar tanto a imaxe como outros datos que se usan nesas operacións. Algunhas tarxetas profesionais contan con varias GPUs con capacidade de traballar en paralelo e/ou dar saída da imaxe por varios monitores.
Compoñentes
Os compoñentes principais que forman a tarxeta gráfica son: A GPU é un procesador (como a CPU) dedicado o procesamento de gráficos; a súa razón de ser é alixeirar a carga de traballo do procesador central, por iso está optimizada para o cálculo en coma flotante, predominante nas funcións 3D. A maior parte da información ofrecida na especificación dunha tarxeta gráfica refírese ás características da GPU, xa que é a parte máis importante da tarxeta. As dúas características máis importantes de entre elas son:
- a frecuencia de reloxo do núcleo, que en 2006 oscilaba entre 250 MHz nas tarxetas da gama baixa e 650 MHz nas da gama alta, e
- o número de pipelines (vertex e fragment shaders), encargadas de traducir unha imaxe 3D composta por vértices e liñas na imaxe 2D composta por píxeles.
Saídas
Os sistemas de conexión máis habituais entre a tarxeta gráfica e o dispositivo visualizador (como un monitor ou un televisor) son: SVGA, S-Vídeo e DVI.
Historia
Orixinalmente, os circuítos (chips) encargados de canalizar a imaxe eran moi sinxelos, e incluso en equipos baseados en tarxetas podían estar situados en calquera lugar. Nos primeiros ordenadores domésticos os chips de vídeo adoitaban ir integrados na placa base.
As primeiras tarxetas que ampliaron a funcionalidade adoitaban ser tarxetas de 80 columnas, que engadían un modo de texto de 80x24 ou 80x25 caracteres (como as dos Apple II e Spectravideo SVI-328). Pese a non ser aínda tarxetas gráficas propiamente ditas, estas, xunto coas tarxetas que engadían un modulador de TV foron as primeiras en recibir o termo "tarxeta gráfica". A primeira tarxeta gráfica, que foi lanzada cos primeiros IBM PC, foi desenvolta por IBM en 1981. A MDA (Monochrome Graphics Adapter) traballaba no modo de texto e era capaz de representar 25 liñas de 80 caracteres na pantalla. Contaba cunha memoria de vídeo de 4KB, polo que só podía traballar cunha páxina de memoria. Usábase con monitores monocromo, de tonalidade normalmente verde.
A aparición dos IBM PC, co seu deseño aberto herdado dos Apple II, marca o inicio do uso dunha tarxeta de ampliación especializada en mostrar gráficos. Os seus competidores Amiga 2000 e Apple Macintosh reservaron en cambio esa posibilidade a ampliacións destinadas a usos profesionais, integrando case sempre a GPU básica (que batía en potencia ás tarxetas gráficas dos PCs do momento) nas súas placas base. Esta situación se perpetúa ata a aparición do Bus PCI, que sitúa as tarxetas do PC a nivel dos buses internos dos seus competidores, o eliminar as dificultades de transmisión do Bus ISA.
Aínda que os principais activos dunha tarxeta gráfica son a(s) GPU(s) que integran a cantidade, calidade e rapidez da súa VRAM (o que determina as resolucións que soporta, o número de cores que é capaz de mostrar simultaneamente e as operacións de aceleración 3D, que é capaz de realizar por segundos), deben terse en conta tamén o tipo de bus de conexión utilizado, a capacidade de mostrar imaxes por varios monitores, o tipo de contador utilizado e o seu número e a posibilidade de conectalo a pantalla de TV. Aínda o camiño actual (2006) acabará coa desaparición da conexión por modulador de TV ou de vídeo composto, e a máis longo prazo de toda a conexión analóxica, aínda queda un parque de vellos equipos que presentan incluso unha duración superior aos actuais monitores, polo que a posibilidade de conexión directa ou mediante un adaptador de baixo custo seguirá sendo un punto a considerar.
As tarxetas controladoras de gráficos VGA tiveron unha aceptación masiva, o que levou a compañías como ATI, Cirrus Logic e S3 Graphics, a traballar sobre a tarxeta gráfica para mellorar a resolución e o número de cores. Así naceu o estándar SVGA (Super VGA). Con dito estándar alcanzáronse os 2 Mb de memoria de vídeo, así como resolucións de 1024 x 768 puntos a 256 cores.
Heteroglotónimo
O heteroglotónimo é o nome dado a unha lingua por parte de quen non a fala. Trátase dun exónimo para o nome dunha lingua.
Ao igual cós autoglotónimos poden chegar a ter valor despectivo, como no caso da lingua polaca para os alemanfalantes (Niemiecki, que significa orixinariamente "o mudo"), ou o caso da lingua asturiana, tamén coñecida como bable, termo que deriva do son onomatopeico "bla bla bla".
Hai certas linguas cun elevado número de heteroglogónimos de diferentes orixes léxicas, especialmente en casos de linguas de pequenas nacións indíxenas en contacto con outras nacións máis poderosas, de cuxa lingua adoita proceder o heteroglotónimo. Este é o caso do ostyak e vogul, nome dado en ruso á lingua mansi e lingua janti, dúas linguas urálicas.
Lugares de Oroso
miniatura|dereita|[[Casa do concello de Oroso.]] Galicia → Parroquias de Galicia → Lugares de Galicia → Lugares de Oroso
Doina Melinte
Doina Ofelia Melinte, nado en Hudesti o 27 de decembro de 1956, é unha atleta romanesa especialista en probas de media distancia que foi campioa olímpica de 800 metros e medalla de prata en 1500 metros nos Xogos dos Ánxeles 1984.
Traxectoria
O seu primeiro éxito internacional chegou en 1981, ao proclamarse campioa de 800 m e subcampioa de 1.500 m na Universíada de Bucarest. En 1982 gañou o ouro nos 800 m dos Campionatos de Europa Indoor de Milán. Ese ano liderou ademais a clasificación mundial dos 800 m con 1:55,05 feitos en Bucarest, que sería ademais a mellor marca da súa vida nesta proba. Con todo decepcionou na competición máis importante do ano, os Campionatos de Europa de Atenas, onde só foi 6ª.
O maior éxito da súa carreira deportiva conseguiuno nos Xogos dos Ánxeles 1984, onde gañou a medalla de ouro nos 800 m por diante da estadounidense Kim Gallagher e da tamén romanesa Fita Lovin, e tamén a medalla de prata nos 1.500 m, por detrás da italiana Gabriella Dorio.
Convén dicir que Melinte beneficiouse moito da ausencia a causa do boicot das soviéticas, que por esa época dominaban as clasificacións mundiais do mediofondo, con corredoras como Nadezhda Olizarenko, Irina Podyalovskaya ou Nadezhda Ralldugina.
En canto ás súas actuacións ao aire libre, os seus maiores éxitos foron o bronce dos 1.500 metros nos Campionatos de Europa de Stuttgart 1986 e nos Campionatos do Mundo de Roma 1987. En cambio decepcionou nos Xogos Olímpicos de Seúl 1988, onde tras gañar a súa semifinal de 1.500 m, só puido acabar 9ª na final.
O 9 de febreiro de 1990 conseguiu en East Rutherford, Nova Jersey, unha nova marca mundial dos 1.500 metros en pista cuberta con 4:00,27 e tamén da milla na mesma carreira, con 4:17,14. Este último aínda continua vixente.