cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lingua escocesa
Ortografía
A calidade das consoantes indícase en parte coas vogais que as arrodean. As vogais clasifícanse como caol ("delgadas", ou sexa, e e i) ou leathann ("anchas", ou sexa, a, o e u). A regra ortográfica é caol ri caol is leathann ri leathann ("delgada a delgada e ancha a ancha"). As consoantes delgadas palatalízanse, en canto que as anchas velarízanse. Debido a esta regra ortográfica, un grupo consonántico interior débese rodear de vogais da mesma calidade para indicar a súa pronuncia sen ambigüidade, dado que algunhas consoantes mudan a súa pronuncia dependendo de se rodean con vogais anchas ou delgadas. Por exemplo, o t de slàinte ([slaːntʃə]) co t de bàta ([paːtə]). Esta regra non afecta a pronuncia das vogais. Por exemplo, os plurais en gaélico fórmanse habitualmente co sufixo an: bròg, [proːk] ("zapato")/brògan, [proːkən] (zapatos). Mais, debido á regra ortográfico, o sufixo escríbese -ean (aínda que pronunciado igual) após unha consoante delgada, como en taigh, [tʰɤj] ("casa")/taighean, [tʰɤjən] ("casas").
A partir de 1976, a Comisión de Exames de Escocia introduciu determinadas modificacións a esta regra. Por exemplo, o sufixo do participio de pasado sempre se escribe -te, mesmo após unha consoante ancha, como en togte ("elevado"), e non o tradicional togta. Cando coinciden pares de vogais, non sempre está claro que vogal se debe pronunciar e cal se introduciu para satisfacer esta regra ortográfica.
-609
Outros
Historia ano a ano
Lingua escocesa
Ortografía
As vogais acentuadas omitidas na fala tamén se poden omitir na escrita informal. Por exemplo:
Unha vez aprendidas as regras ortográficas, a pronuncia dos textos escritos resulta bastante predicíbel.
Pronunciación
miniatura|Rótulos bilingües nun supermercado en [[Portree.]] A maioría das letras pronúnciase de maneira semellante a outras linguas europeas. As consoantes anchas t e d e, con frecuencia, n teñen unha articulación dental (como en irlandés e as linguas románicas e eslavas, en contraste coa articulación alveolar típica do inglés e outras linguas xermánicas. O r non palatal é unha vibración alveolar, como o rr do galego.
As consoantes oclusivas "sonoras" b, d, g non o son nin gaélico, senón máis ben non aspiradas xordas. As oclusivas "xordas" p, t, c son xordas e pronúncianse cunha aspiración forte (postaspiradas en posición inicial, preaspiradas en posición medial ou final). O gaélico comparte esta propiedade co islandés. Nalgúns dialectos gaélicos, as oclusivas ao comezo dunha sílaba acentuada sonorizan se as segue unha consoante nasal. Por exemplo, taigh ("unha casa") é [tʰɤi], mais an taaigh, ("a casa") é [ən dʰɤi]. Tamén tombaca ("tabaco"), [tʰomˈbaxkə].
As consoantes con lenición teñen pronuncias especiais: bh e mh son [v]; ch é [x] ou [ç]; dh, gh é [ʝ] ou [ɣ]; th é [h], [ʔ] ou mudo. A lenición de l, n e r non se mostra na escrita.
Hai determinados trazos que convén facer notar:
Gramática
miniatura|O [[Libro de Deer, do século X, contén o texto en gaélico máis antigo coñecido, que nesta foto se pode ver nas marxes dunha páxina do Evanxeo de Mateo.]]
O gaélico escocés é unha lingua flexiva. Os substantivos indican as súas relacións por medio de casos gramaticais (nominativo, vocativo, xenitivo e dativo, segundo a terminoloxía utilizada nas gramáticas tradicionais). Os verbos conxúganse para indicar tempo gramatical (os tempos simples son o pasado e o futuro; os tempos compostos son continuos (presente, pasado e futuro). Hai tamén modo gramatical (indicativo, imperativo, subxuntivo) e voz gramatical (activa e pasiva).
O gaélico comparte con outras linguas celtas determinado número de trazos gramaticais interesantes:
A énfase gramatical transfírese a outras situacións:
Porén, é posíbel utilizar tha para dicir que unha cousa é outra converténdoa nunha propiedade:
Artigos
O gaélico conta con artigo definido, mais non con artigo indefinido:
A forma do artigo (definido) depende do número gramatical, do xénero gramatical, do caso gramatical e do son inicial do substantivo.
(i). an, am, e an t- utilízanse con substantivos en nominativo masculino singular:
I, I
I, I (estilizado como i,i e proninciado como "I and I") é o cuarto álbum de estudio da banda estadounidense de indie folk Bon Iver, publicado o 9 de agosto de 2019 a través do selo Jagjaguwar. Foi editado lanzando as cancións unha a unha cada hora, estando a intro só dispoñible no subreddit de fans de Bon Iver ata o 9 de agosto, cando o álbum foi lanzado en todos os servizos, cunha edición física lanzada o 30 de agosto. O álbum foi precedido polos sinxelos "Hey, Ma" e "U (Man Like)", e os temas "Faith" e "Jelmore" foron publicados xunto coa reserva do disco. I, I ten contribucións de James Blake, Aaron Dessner, Bruce Hornsby, Moses Sumney e Channy Leaneagh, entre outros.
Lingua escocesa
Artigos
(iii). na e na h- (antes de vogal) utilízanse no xenitivo feminino singular:
(iv). na e na h- (antes de vogal) utilízanse no nominativo e dativo plurais de ambos os dous xéneros:
(v). nan ou nam (antes dunha labial) utilízanse no xenitivo plural:
Recoñecemento oficial
Após séculos de persecución, prexuízo e abandono, o gaélico adquiriu recentemente recoñecemento oficial coa aprobación da Lei Escocesa da Lingua Gaélica (21 de abril de 2005).
Ademais de aprenderse nalgunhas escolas escocesas, nalgunhas mesmo como medio de instrución, tamén se usa nos concellos das Illas Occidentais, Comhairle nan Eilean. A BBC ten unha emisora de radio en gaélico (Radio nan Gaidheal), que con frecuencia retransmite en conxunto coa Raidió na Gaeltachta da República de Irlanda, e hai tamén programas de televisión na BBC e na ITV, normalmente subtitulados en inglés.
I, I
A publicación en liña Pitchfork Media situouno no posto 16 da súa lista dos 50 mellores álbums do ano 2019.
Lingua escocesa
Recoñecemento oficial
A rotulación das estradas é bilingüe na actualidade, especialmente nas Highlands. Os mapas oficiais están a adoptar a toponimia gaélica.
Historicamente, o gaélico escocés non ten recibido o mesmo nivel de recoñecemento oficial por parte do goberno británico que o galés, e só recibiu maior atención a raíz da Devolución.
En Nova Escocia (Canadá) viven entre 500 e 1.000 falantes nativos, a maioría anciáns.
Toponimia
Os seguintes son nomes, ben de orixe gaélica, ben doutra orixe coa súa tradución gaélica:
Antropónimos
Para algúns antropónimos gaélicos, tales como Aonghas, Dòmhnall, Donnchadh, Coinneach e Murchadh, existen formas tradicionais en inglés (Angus, Donald, Duncan, Kenneth, Murdo). Outros nomes de persoa son comúns a outras linguas europeas, como Iain (Xoán), Alasdair (Alexandre), Uilleam (Guillerme), Caitrìona (Catarina), Cairistìona (Cristina), Anna (Ana), Màiri (María). Algúns proveñen do noruegués antigo, como Somhairle ( < Somarliðr), Tormod (< Þórmóðr), Torcuil (< Þórkell, Þórketill), Ìomhair (Ívarr). Outros non teñen equivalente, como Oighrig, Diorbhal, Gormul ou Beathag.
Moitos destes considéranse anticuados e xa non se usan. Dado que son moi poucos os nomes tradicionais gaélicos a escoller, algunhas familias están a empregar nomes ingleses.
A clase máis frecuente de apelidos gaélicos e, por suposto, os que comezan con mac ("fillo" en gaélico), como MacGillEathain (MacLean). A forma feminina é "nic": Catherine MacPhee é Caitrìona Nic a' Phì.
Varios apelidos frecuentes proveñen dos nomes das cores: bàn (Bain - branco), ruadh (Roy - vermello), dubh (Dow - negro), donn (Dunn - marrón), buidhe (Bowie - amarelo).
Empréstimos
A maior parte do vocabulario do gaélico escocés é celta. Existen numerosos empréstimos tomados do latín (muinntir, Didòmhnaich), o grego antigo, especialmente de tipo relixioso (eaglais, Bìoball de Ekklesia e Biblia), o noruegués antigo (eilean, sgeir), o hebreu (Sàbaid, Aba) e o Scots (briogais, aidh).
En común con outras linguas indo-europeas, os neoloxismos para conceptos modernos baséanse frecuentemente no grego e no latín: televisión é telebhisean (cian-dhealbh tamén se podería usar), e computador resulta en coimpiùtar (aireamhadair, bocsa-fiosa ou bocsa-sgrìobhaidh tamén se poderían usar). Aínda que os falantes nativos utilizan con frecuencia palabras inglesas para as que existe un equivalente en gaélico, fanno sen pensalo e adaptando as regras da gramática gaélica. Cos verbos, por exemplo, simplemente engaden o sufixo verbal (-eadh, ou, en Lewis, -igeadh, como por exemplo en, Tha mi a' watcheadh (Lewis, watchigeadh) an telly (Estou vendo [watch''] a "tele").
O gaélico escocés ten influenciado o scots e o inglés. Entre os empréstimos resaltan whisky, slogan, brogue, jilt, clan, strontium, trousers, ben, glen/glenn e loch.
Cheer Up, Boys (Your Make Up Is Running)
"Cheer Up, Boys (Your Make Up Is Running)" é un sinxelo da banda estadounidense de rock alternativo Foo Fighters. É o terceiro sinxelo do seu álbum Echoes, Silence, Patience & Grace.
Folón
Un folón é un batán, aparello de madeira construído polo xeral nun curso de auga para bater tecidos. O topónimo galego Folón pode referirse a:
Papel libre de ácido
miniatura|dereita|Símbolo do papel libre de ácido. O papel libre de ácido é o papel que ten un pH neutro (7 ou maior), aínda que o papel de pH entre 6 e 7 a miúdo tamén se considera sen ácido. Durante a produción trátase cunha base suave para neutraliza-los ácidos naturais que presenta a pasta de madeira e tamén se acostuma protexer para previr a formación de ácidos adicionais. O papel libre de ácido é de uso frecuente nos libros e noutros produtos que se espera que se conserven moito tempo. O papel ó que non se lle eliminou o ácido rapidamente se deteriora e se volve amarelo.
Daniela Cicarelli
Daniella Cicarelli Lemos, nada en Belo Horizonte o 6 de novembro de 1978, é unha modelo, actriz e presentadora de televisión brasileira. Traballou para MTV Brasil e fixo tamén unha participación na telenovela As Fillas da Nai, onde tivo o papel de Larissa. Estivo casada co xogador de fútbol Ronaldo.
Nousiainen
Nousiainen (en sueco Nousis) é un municipio de Finlandia situado na rexión de Finlandia Propia. En 2018 a súa poboación era de 4 790 habitantes. A superficie do termo municipal é de 199,55 km2, dos cales 0,57 km2 son auga. O concello ten unha densidade de poboación de 24,07 hab./km².
Limita cos municipios de Aura, Masku, Raisio, Mynämäki, Pöytyä, Rusko e Turku.
O concello é unilingüe en finés.
Aiulfo II de Benevento
Aiulfo II, tamén chamado Aio, Ajo, ou Aione, reinou como príncipe de Benevento entre os anos 884 e 891, durante un período particularmente tormentoso para o principado independente.
Traxectoria
Depuxo ao seu irmán máis vello, Radelchis II, en 884 ou 885 nun momento no que os bizantinos, baixo Nicéforo Focas o Vello, reconquistaran Calabria desde 883. Nicéforo concentrou os seus ataques no territorio arredor de Benevento e Aiulfo respondeu capturando Bari. Bari foi retomada nese mesmo ano.
Aiulfo tamén tivo que se enfrontar cunha invasión do Ducado de Nápoles.
María Castro
María Castro Jato, nada en Vigo o 30 de novembro de 1981, é unha deportista, presentadora, modelo e actriz galega.
Traxectoria
Campioa de Galicia de ximnasia rítmica deportiva en tódalas categorías, subcampioa de España na modalidade de pelota (1996), diplomada en Maxisterio por Educación Física e licenciada en Ciencias da Actividade Física e o Deporte. Traballou como modelo profesional e realizou cursos de danza moderna e contemporánea, dobraxe, esgrima actoral, clown e interpretación diante da cámara.
Fíxose popular en Galicia a raíz do seu papel na serie Pratos combinados. Máis tarde traballou no serial xuvenil de LaSexta SMS (2006) e a principios de 2008 converteuse nunha das protagonistas da serie Sin tetas no hay paraíso, en Telecinco, que lle reportou unha gran popularidade a nivel de España. Ademais, en 2008 foi elixida por Telecinco para retransmitir as badaladas de fin de ano xunto ó presentador Christian Gálvez.
Entre os seus traballos cinematográficos destacan os filmes galegos Días azuis e Os mortos van á présa.
O 16 de outubro de 2009 gañou o Premio Ondas, pola serie Sin tetas no hay paraíso. Actualmente participa na serie Tierra de Lobos, tamén en Telecinco.
Ademais, no 2008 tamén participou no videoclip de Melocos, "Fuiste tú". Un ano despois colaborou con Carlos Baute no videoclip da súa canción "Nada se compara a ti".
En marzo de 2013, fichou pola canle de televisión Antena 3 para protagonizar a serie Vive cantando onde dá vida á Trini e da que se emite os martes en horario de prime time.
Ácido pinolénico
O ácido pinolénico é un ácido graxo contido nas sementes ou piñóns de varias especies de piñeiros, como o Pinus sibirica, Pinus koraiensis e outras. A porcentaxe máis alta de ácido pinolénico atopouse nos piñóns do piñeiro siberiano P. sibirica e no aceite producido a partir deles.
Química e bioquímica
O ácido pinolénico denomínase abreviadamente todo-cis-5,9,12-18:3. Algunhas fontes usan para el tamén o nome ácido columbínico. Pero ácido columbínico utilízase outras vecese para o seu isómero E-Z (trans,cis,cis delta-5,9,12/18:3) na literatura biolóxica.
O ácido pinolénico é un isómero do ácido gamma-linolénico. O ácido gmma-linolénico é un ácido graxo esencial ω-6, pero o ácido pinolénico non. Porén, igual que os ácidos graxos esenciais, forma metabolitos bioloxicamente activos en presenza dos encimas ciclooxixenase ou lipoxixenase. Estes metabolitos poden aliviar parcialmente algúns dos síntomas da deficiencia de ácidos graxos esenciais.
Gijs van Lennep
Gijsbert van Lennep nado en Aerdenhout, Holanda Setentrional o 16 de marzo de 1942, é un esquire e expiloto de carreiras que participou en oito carreiras de Fórmula 1. Con todo, os seus principais logros foron nas carreiras de autos deportivos. É membro da nobreza holandesa co título de Jonkheer.
Carreira
thumb|Gijs van Lennep no seu [[Porsche 911#911 Carrera RS (1973 and 1974)|Porsche Carrera RSR Turbo durante as 1000 km de Nürburgring en 1974.]]
Van Lennep pilotou para o equipo de automobilismo deportivo de Porsche que comezou en 1967. Compartiu o número 22 Martini Racing Porsche 917K con Helmut Marko, gañando as 24 Horas de Le Mans en 1971. Estableceron un récord de distancia, cubrindo 5.335 km que permaneceu invicto ata 2010.
Tamén en 1971, a "Stichting Autoraces Nederland" (Fundación para carreiras de coches nos Países Baixos) contratou un Surtees TS7 para que fixera o seu debut na F1 no GP de casa, onde terminou nun aceptable oitavo posto nun moi chuvioso GP. O ano seguinte, Van Lennep gañou o 1972 Rothmans European Formula 5000 Championship pilotando un Surtees TS11 e un McLaren M18. Tamén pilotou dúas veces para o equipo de GP de Frank Williams Racing, gañando o seu primeiro punto do campionato do mundo co sexto lugar no Gran Premio dos Países Baixos de 1973. Con Ensign, anotou un segundo punto no Gran Premio de Alemaña de 1975, sendo así o quinto piloto holandés máis exitoso da Fórmula Un detrás de Max Verstappen, Jos Verstappen, Carel Godin de Beaufort e Christijan Albers.
En 1973 el gañou a última Targa Florio, compartindo o Martini Porsche Carrera RSR con Herbert Müller. Continuou nas carreiras de autos deportivos, compartindo un Porsche 936 Turbo con Jacky Ickx para gañar as 24 Horas de Le Mans de 1976 antes de retirarse das carreiras.
Resultados Completos na Fórmula Un
(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.
Shut Your Eyes Tight
Shut Your Eyes Tight é a segunda novela de policías de John Verdon. O seu protagonista é Dave Gurney, un detective xubilado de Nova York.
O Carballiño, Amoedo, Pazos de Borbén
O Carballiño é un lugar da parroquia de Amoedo, no concello pontevedrés de Pazos de Borbén, na comarca de Vigo. Segundo o IGE, en 2022 tiña 111 habitantes (61 homes e 50 mulleres).
Constante (homónimos)
O termo Constante pode referirse a:
Biografías:
Física:
Matemáticas:
Xeografía:
Lugo
Lugo é unha cidade e concello de Galicia, capital da provincia de Lugo e da comarca homónima. Fundada no ano 25 a.C. por Paulo Fabio Máximo, é unha cidade de orixe romana e a máis antiga de Galicia. Construída nas proximidades dun castro, na época romana recibiu o nome de Lucus Augusti. Son testemuña dos seus primeiros anos de historia os numerosos restos romanos, moitos deles conservados no Museo Provincial, e sobre todo a Muralla Romana, única no mundo que conserva todo o seu perímetro e declarada Patrimonio da Humanidade no ano 2000.
Ao longo da súa historia ocorreron tanto épocas de abandono como importantes momentos na historia do país, dende a xuntanza no ano 842 dun grande exército galego para conquistar Oviedo e entronizar a Ramiro I como primeiro rei da dinastía galega, ata o pronunciamento do Coronel Miguel Solís, que daría comezo á Revolución Galega de 1846.
Xeograficamente, a cidade atópase situada nun outeiro, nas terras do Alto Miño, e circundada polo propio río Miño, ademais doutros máis pequenos como o Mera. O concello, incluído na Reserva da Biosfera "Terras do Miño", é o segundo máis extenso de Galicia, e no que no ano 2014 habitaban 98.560 persoas, o que supón que sexa o cuarto de Galicia en poboación despois de Vigo, A Coruña e Ourense.
O xentilicio dos habitantes é lucense ou tamén lugués. Lugo é unha cidade comercial e de servizos, cun campus universitario especializado en Ciencias Agrarias (Veterinaria, Montes...). Destacan tamén as populosas festas realizadas na cidade como o Arde Lucus, que relembra o pasado romano e castrexo da cidade, e o San Froilán, que cada ano atrae á cidade do 4 ao 12 de outubro máis dun millón de visitantes.
Xeografía
Cómpre destacar que a contorna da cidade foi declarada Reserva da Biosfera pola UNESCO o 7 de novembro do ano 2002, sendo este recoñecemento o máis importante a nivel internacional en canto á conservación das paisaxes e hábitats desta rexión atlántica europea. Ademais, é de destacar a abondosa fauna arredor do curso do río Miño pola cidade, sobre todo no caso das especies de aves. Todo este parque arredor do río abrangue unha ruta de parques duns 30 quilómetros de lonxitude.
Os outros dous ríos que atravesan a cidade son o Fervedoira e o Mera, habendo arredor de ámbolos dous outros importantes parques con diversas especies de árbores.
Clima
O clima é oceánico continental con invernos fríos e veráns suaves. A temperatura media anual é de 11,5 °C e as precipitacións abundantes (máis de 1.000 mm ó ano). Con todo, e debido ao seu afastamento do Atlántico, esta cifra de precipitación pode ser considerada baixa en comparanza con comarcas das Rías Baixas ou Santiago. A temperatura máis alta rexistrada na estación meteorolóxica de Lugo Aeroporto, a 15 km do centro da cidade, entre 1985 e 2018, foi de (41,2 °C), rexistrada o 20 de xullo de 1990;, sendo a máis baixa de -10,0 °C o 23 de decembro de 2005. En canto a outros datos climáticos, a precipitación máxima rexistrada nun só día (entre 1952 e 2018) foi de 73,8 l/m² e o máximo refacho de vento (entre 1986 e 2012) de 112 km/h.
Demografía
A poboación da cidade en abril de 2020 alcanzou a cifra de 99.638 habitantes. En 1842 a cidade contaba con 13.986 habitantes, repartidos en 2.797 fogares. Medio século despois, en 1897, duplicaría a súa poboación, chegando aos 26.252 habitantes, cifra que se mantivo constante até os anos 1940, cando se chegou aos 41.011. A poboación volveuse a duplicar en 1991, con 83.242 habitantes, que foron medrando até os preto de 100.000 actuais.
Barrios
miniatura|Cruceiro na praza de Santa María. miniatura|[[IES Lucus Augusti.]] miniatura|Entrada de visitantes do Pazo de Feiras e Congresos na Cheda. miniatura|Barrio da Ponte. miniatura|Praza de Augas Férreas, na Acea de Olga. miniatura|Balneario de Lugo e barrio da Acea de Olga ao fondo. miniatura|Fogar de Santa María, no barrio do Carme, fronte a Muralla. miniatura|Casas da Fonte dos Ranchos. A cidade componse de numerosos barrios, moitos coa súa propia personalidade e arquitectura, debido á súa construción repartida durante toda a historia da cidade.
Un dos barrios máis céntricos e antigos de Lugo. Conta cunha capela erixida en 1732 por Lucas Ferro Caaveiro. Neste barrio xuraban os bispos gardar os Foros da cidade. Tamén salientan os seus xardíns, adicados a Xoán Montes, e a Residencia de Anciáns, que data de 1886.
Tamén coñecido como Barrio do Parque. Esta zona é a máis antiga da cidade fóra do recinto amurallado, onde hai documentación de antigas "domus" romanas, mesmo anteriores ao propio recinto defensivo. Este barrio alberga o Parque de Rosalía de Castro, e alí se celebran as principais actividades festeiras tanto do San Froilán como do Arde Lucus. Ademais, esta parte da Lugo acolle aos Xulgados da cidade e numerosos centros de ensino.
Este barrio atópase á beira do río Miño, na súa marxe esquerda. Acolle o principal campo de fútbol da cidade (o Ángel Carro, escenario dos partidos do C.D. Lugo), un importante centro comercial e o Pazo de Feiras e Exposicións. Seguindo dende este barrio pola beira do río atópase o balneario, onde están as antigas termas romanas da cidade.
Atópase cruzando a Ponte romana. Neste encrave atópase a igrexa de San Lázaro, que constitúe un fito do Camiño Primitivo de Santiago. Tamén está o Club Fluvial, centro recreativo con piscinas e actividades de hostalaría. Arredor de todos estes barrios, a carón do río hai un paseo cun percorrido total duns trinta quilómetros, integrando o río Miño na vida dos lucenses. Este espazo verde está considerado como Reserva da Biosfera.
Tamén chamado A Tolda de Castela por ter sido lugar de parada de mercadores procedentes das terras castelás. Atópase na confluencia dos ríos Fervedoira e Miño, preto da zona máis moderna da cidade, a Acea de Olga.
Situado na parte sur da cidade, é un dos barrios máis novos. De grandes avenidas, acolle a zona universitaria, vencellada ao Campus da Universidade de Santiago. Este barrio foi erixido sobre as antigas aldeas de Fingoi e Magoi, nomes cos que tamén é coñecida esta zona. En Acea de Olga tamén se encontra a zona coñecida como Augas Férreas, moi preto do Campus.
É un barrio moi próximo ao centro urbano, entre a muralla e A Cheda, onde aínda se poden atopar pequenas hortas con leitugas e tomates e mesmo galiñeiros e coelleiras, aínda que este tipo de actividade desaparece pouco a pouco cara a unha maior urbanización.
É o barrio máis populoso e un dos máis extensos da cidade. Coa Avenida da Coruña como eixo principal, salienta nel un marcado carácter obreiro e unha notable actividade comercial e de hostalería. A zona sobre a que se asenta este barrio, pola que pasaba o acueduto romano do que hoxe apenas quedan restos, chamábase Agro do Rolo. O nome actual tomouno a partir da construción da igrexa da Milagrosa (comezada no ano 1946). Neste barrio atópase o Parque da Milagrosa, un dos máis importantes da cidade.
Barrio situado á beira do barrio da Milagrosa a camiño até o de Garabolos. É unha zona onde se está a desenvolver unha importante actividade comercial.
En 2007 atopouse un castro de considerables dimensións anterior á ocupación romana preto dos actuais depósitos de auga que abastecen á cidade.
Un barrio con moita personalidade propia, xa que é unha antiga aldea que foi engulida pola cidade, que mantén as súas características, sendo un dos barrios máis pintorescos e característicos da cidade.
Neste barrio atópase o antigo hospital da cidade, sendo un importante punto de comunicacións e unha das arterias principais da cidade, sendo a saída da cidade cara á Ponte Nova, que leva cara a Santiago de Compostela e Ourense. Cómpre destacar que no ano 2007 foi construída unha gran fonte, chamada multimedia, na que a iluminación se sincroniza coa música.
Este barrio é unha zona residencial, de pasado obreiro, situado ao norte da cidade á beira do Parque-Paseo do Rato.
Outra zona residencial que mestura as novas construcións de grandes bloques de edificios con antigas casas, envorcada especialmente cara ao Polígono Industrial, ao que se atopa moi próxima. Arredor deste barrio e o anterior, concretamente na zona de San Cibrao é onde se sitúa o Novo Hospital de Lugo.
Tamén coñecido sinxelamente como Garabolos, atópase ao final do polígono industrial e dunha das máis importantes arterias da cidade, a Avenida da Coruña. Neste barrio atópanse numerosas empresas adicadas ao sector automobilístico así como o cuartel de bombeiros e un importante centro comercial.
Sitúase ao leste do río Fervedoira, subindo pola costa que comunica o Sagrado Corazón co HULA. Nos últimos anos está a experimentar un proceso de rehabilitación de vivendas de orixe labrega e tamén a edificación de novos chalés. As construcións máis antigas atópanse na parte alta, formando rueiros tradicionais, con airas e hortas anexas. As construcións da segunda metade do século XX distribúense rúa abaixo e espalladas polas proximidades.
Edificado ex novo por Iberdrola nos anos 50, posteriormente o Estado franquista poxou as casas. Componse de vivendas unifamiliares dispostas en quinteiros ao redor dunha praza central.
Historia
miniatura|250px|A [[Muralla de Lugo, declarada Patrimonio da Humanidade no 2000.]] miniatura|250px|Esculturas adicadas aos fundadores de Lugo na [[Praza Maior de Lugo|Praza Maior.]]
Idade Antiga
Lugo fundouse coma un campamento romano ao mando de Caius Antistus Vetus, probablemente no lugar dun antigo castro, nunha campaña coa finalidade de anexionar ao Imperio Romano o noroeste peninsular na época de Augusto ao redor do ano 25 a.C. Así, en nome do emperador, entre o 15 a. C. e o 13 a. C., Paulo Fabio Máximo funda "Lucus Augusti" sobre este campamento militar, e a partir do ano 50 asístese á expansión da cidade, co asentamento de poboación indíxena dos castros próximos. Posteriormente a cidade convértese nun importante núcleo urbano, representativo da cultura e o modo de vida romano. Proba dilo son os restos atopados da antiga cidade, correspondentes a templos, piscinas, termas, moedas ou mosaicos.
Tradicionalmente considerábase que as dúas vías perpendiculares que configuraban tódalas cidades romanas (o cardo e o decumano) seguían a ruta das actuais rúas San Pedro e Rúa Nova, que se cruzaban na praza do Campo, o cal sería o foro. Con todo, recentes descubrimentos arqueolóxicos demostran que existía unha ampla praza pública que ocupaba dende a Rúa Doutor Castro (chamada das Dozarías) até a Rúa do Progreso, incluíndo gran parte da actual praza de Santo Domingo, o que levou a reformularse a devandita teoría. Consérvanse multitude de pezas, xacementos romanos e mosaicos que aínda hoxe seguen aparecendo, sobre todo cando se levan a cabo obras na zona antiga.
No século III, a cidade foi capital da provincia Hispania Superior. Entre os anos 260 e 325 a cidade rodéase dunha muralla, no comezo do baixo imperio romano. Esta muralla, que se conserva íntegra, sendo o único caso único en todo o mundo, no ano 2000 foi declarada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO. A muralla rodea o centro da cidade, a catedral, o museo provincial, a casa do concello e outros edificios de interese. A estes restos únese o conxunto monumental de Santalla de Bóveda, onde destacan as súas pinturas pompeianas.
Formou parte do Imperio romano até ser conquistada o día de Pascua do 459 polos suevos. Pouco despois, controlada por estes, tivo lugar o Concilio de Lugo, no que se elevou a igrexa lucense a sé metropolitana, pasando a depender dela os bispos de Astorga, Bretoña, Iria Flavia, Ourense e Tui. Durante este período perdeu a maioría da poboación, comezándose a recuperar no século X. No ano 741 Afonso I ocupa, sen resistencia, a cidade de Lugo e o bispo Odoario, atopando a cidade nun estado lamentable, ordena sepultar os restos romanos e reconstruír a cidade, conscientes ambos da importancia que nestes anos adquirirá dentro do reino, xa que era a única Igrexa metropolitana reconquistada e a única cidade en toda a Hispania cristiá durante o século VIII e a primeira metade do IX Deste xeito, a urbe romana converteuse nun locus eclesiástico, núcleo do actual burgo.
Idade Media
Durante a Alta Idade Media, a cidade estaba ocupada practicamente só polo clero. No ano 842 un grande exército galego reuniuse na cidade para conquistar Oviedo e entronizar a Ramiro I, o primeiro rei da dinastía galega. En 1129 comezou a construción da catedral románica, deseñada polo mestre Raimundo de Monforte e adicada a Santa María, chamada Virxe dos Ollos Grandes.
Durante a Idade Media Lugo foi, ao igual que Santiago de Compostela, un centro de peregrinación, posto que a catedral contaba co especial privilexio, que aínda conserva, de expor ao público unha hostia consagrada as vinte e catro horas do día. No ano 1669 constitúese a Ofrenda do Reino de Galicia ao Sacramento, aínda hoxe festexada. Xa no século XVIII foille concedido a Lugo o privilexio de organizar as feiras de san Froilán, concretamente no ano 1754.
Idade Moderna
miniatura|165px|Torre da [[Catedral de Lugo|catedral.]] Xa logo, durante a Idade Moderna, Lugo foi protagonista de certo auxe, aínda que outras cidades próximas coma Mondoñedo ou Ribadeo lle disputaban a supremacía, pola importancia comercial da primeira e a puxanza industrial da segunda. Non foi até a división do estado en provincias de 1833 e a creación das deputacións que Lugo se converteu na máis importante vila de entre as que hoxe forman parte da provincia, ao converterse na capitalidade, decisión motivada sobre todo polo céntrico da cidade amurallada, o que supuxo un crecemento en poboación e extensión constante. Este auxe foi reforzado coa chegada do primeiro ferrocarril á cidade en 1875. Ademais as xa nomeadas feiras de San Froilán tiveron unha extraordinaria importancia económica, que xunto co ferrocarril, fixeron de Lugo o principal centro de comercio de gando vacún da península.
Durante esta época, o 2 de abril de 1846, co pronunciamento do Coronel Miguel Solís, en Lugo comeza a chamada Revolución Galega de 1846, que remataría co fusilamento dos Mártires de Carral. En 1908 fundouse o único xornal elaborado na cidade: El Progreso, que no seu momento tivo que competir con outros coma La Voz de la Verdad. No ano 1905 accede á alcaldía Ánxel López Pérez, que dirixiu a cidade durante sete mandatos (até 1930), facendo grandes refornas na cidade, aínda que non exento de polémica.
Idade Contemporánea
En 1936 durante a guerra civil foron asasinado un gran número de republicanos da cidade, sendo lembrados estes feitos nos poemas de Luís Pimentel. No 1972 e promovida polo Concello e a Dirección Xeral de Belas Artes, procedeuse á demolición dos 130 edificios e 1.429 alpendres que estaban apoiados na muralla polo exterior e impedían a observación do monumento. A obra significou quizais a meirande remodelación do aspecto da cidade dende tempo dos romanos. O último gran fito da historia da cidade sucedeu no ano 2000, cando a muralla foi declarada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO.
Toponimia
No ano 26 a.C. chegou á que posteriormente sería a Gallaecia un corpo expedicionario romano ao mando de Caius Antistus Vetus para controlar o noroeste peninsular, e estableceu un campamento no territorio da actual Lugo no ano 25 a.C., ao que deu o nome de Lucus Augusti, orixinado posiblemente na divindade céltica Lugh (que tamén orixinaría o nome de cidades como Lugano ou Lión) e que se converteu na capital da Gallaecia lucense. Lucus Augusti significa "o bosque sagrado de Augusto" (fundador en xenitivo).
Outra posibilidade é que esconda o teónimo Lug ou Lugu, nome do deus celta da luz, do que se sabe, pola epigrafía, que foi venerado na provincia.
Allande
Allande (en asturiano: Ayande, en galego de Asturias e castelán: Allande) é un concello de Asturias. Limita ao norte con Villaión, ao sur con Cangas del Narcea e Ibias, ao leste con Tineo e ao oeste con Pezós, Grandas de Salime e Negueira de Muñiz. O concello cobre unha superficie de 342 km² e en 2007 tiña 1742 habitantes, cunha densidade de poboación de 5,08 hab./km².
Lugo
Muralla romana
miniatura|Muralla, vista da Mosqueira.
Allande
O concello está dividido pola Serra del Palo, onde os habitantes ao oeste desta son chamados de «galegos».
Lugo
Muralla romana
Trátase do principal monumento da cidade. É a única muralla romana do mundo que conserva todo o seu perímetro orixinal das innumerábeis que existían no antigo Imperio Romano. Ten máis de dous quilómetros de extensión e foi declarada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO o 30 de novembro do ano 2000, e irmandada dende o día 6 de outubro de 2007 coa Gran Muralla Chinesa de Qinhuangdao.
Allande
Política
Fontes: Ministerio do Interior e Federación Asturiana de Concellos
Lugo
Muralla romana
Arrodea o centro da cidade, incluíndo a catedral, o museo provincial, o concello e outros edificios de interese. A muralla constaba de 85 torres elevadas con grandes fiestras, hoxe só consta de 71 cubos ao nivel do adarve. Das torres só queda un resto delas, A Mosqueira. O perímetro da muralla, que forma unha elipse imperfecta, é de 2,3 quilómetros e á súa altura varía entre os 8 e os 12 metros. A área que circunscribe é de 33,4 hectáreas. Sobre a muralla o camiño de ronda varía entre os 4, 5 e os 7 metros de largo.
A muralla conta hoxe en con dez portas (cinco antigas e cinco novas, abertas a partir de 1853 por necesidades do crecemento urbano) que unen o recinto antigo co ensanche da cidade. O adarve, cunha anchura de ao redor de catro metros, que hoxe é un paseo ao que se accede por escaleiras unidas ao paramento interior, que á súa vez é un miradoiro da cidade vella.
Catedral de Santa María
miniatura|Fachada da [[catedral de Lugo.]]
A igrexa ten planta de cruz latina cunha lonxitude de 85 m. Ten tres naves, cruceiro e deambulatorio con cinco capelas absidais. A cabeceira é triabsidal. A nave maior cóbrese con bóveda de canón apuntado e os laterais con bóveda de canón e aresta, de nervios no cruceiro, e bóveda de canón con lunetos no triforio. As fiestras do triforio son de arco agudo ou apuntado ao interior e ao exterior. Ten o "privilexio" de albergar unha hostia consagrada en permanente exposición as 24 horas do día, esta exposición é única no orbe católico, o cal se reflicte no escudo da cidade (e a súa vez do Reino de Galicia), coa lenda Hoc hic mysterivm fidei firmiter profitemvr (Aquí confesamos firmemente este misterio da fe), en referencia ao misterio da consagración e do corpo de Cristo e que se trasladou ao propio escudo de Galicia, museos, institutos, ao campus universitario, ao Parque de Rosalía de Castro etc.
Outros monumentos de interese
miniatura|150px|Torre do reloxo da [[Casa Consistorial de Lugo|casa do concello.]] miniatura|dereita|[[Pazo de San Marcos.]] miniatura|dereita|A [[Ponte romana de Lugo.]]
Declaradas Monumento Histórico-Artístico en 1931, as antigas termas romanas forman parte dun balneario de augas termais. Atópanse dentro das instalacións do Hotel Balneario de Lugo á beira do río Miño, preto da ponte romana. A construción destes baños é contemporánea da fundación da cidade no ano 15 a.C., sendo a parte máis impresionante das instalacións romanas conservadas o "Apodycterium", estancia na que se espían os usuarios.
Coñecida tamén como a ponte vella cruza o río Miño, no itinerario que comunicaba Lucus Augusti con Bracara Augusta (a actual Braga). Conta cunha lonxitude total de 104 m e 4 m de largura, e está feita enteiramente de pedra e lousa, estando composta por sete arcos. Na Baixa Idade Media a ponte romana sufriu restauracións de certa importancia, tendo que facer na Idade Moderna varias reparacións para finalmente, en 1893, ser ancheada e modificada no seu aspecto ao suprimírselle varios elementos. Con todo, pese a todas estas modificacións os fundamentos da obra son en boa parte os orixinais.
Atópase na cabeceira da Praza Maior, e é considerada como unha das obras máis importantes do barroco civil galego. Foi proxectado por Lucas Ferro Caaveiro e erixida en 1738. A fachada principal do consistorio ten unha composición de dúas alturas, a inferior posúe un soportal con oito arcos de medio punto apoiados sobre nove alicerces e no andar de piso as oito portas-fiestra dispostas sobre os arcos inferiores dan paso a dúas balconadas de forxa de ferro sustentadas por ménsulas decoradas. A torre do reloxo, foille engadida en 1871.
As placas da fachada están en relación directa co barroco compostelán, sendo a súa decoración moi semellante á deseñada por Casas Novoa na capela dos Ollos Grandes. A fachada complétase con escudos e unha cornixa moldurada con seis gárgolas sobre outros tantos pináculos. Esta composición péchase con dúas torres nas esquinas de corpo único. O peite da sección central ten unha cartela orlada que sinala a José Vaamonde, rexedor da cidade en 1738.
Este pazo está situado na rúa de San Marcos, sendo a sede da Deputación Provincial. É un enorme edificio de dous andares, estando na súa parte traseira a muralla, onde se atopan os xardíns da Deputación. Posúe tamén unha sala de exposicións.
É o actual pazo de residencia dos bispos da diocese, é de estilo barroco e sitúase fronte á catedral, na praza de Santa María. Está presidida polo escudo do bispo Cayetano Gil Taboada, baixo cuxo bispado se rematou a obra.
Prazas e parques
miniatura|220px|A [[Praza Maior de Lugo|Praza Maior durante o Arde Lucus.]] miniatura|220px|[[Casa Consistorial de Lugo|Casa do concello na Praza Maior.]] miniatura|220px|A praza do Campo.
É segundo verbas de Luís Pimentel a "sala de visitas da miña vila". A praza, presidida polo barroco Pazo do Concello, é de forma rectangular. Na súa beira lado norte atópanse casas con soportais, que albergan locais de hostalería e unha pequena zona comercial. Na outra beira atópase o Convento dos Franciscanos de 1598 e o edificio do Círculo de Belas Artes, coroado cunha cúpula, de 1855. Outros edificios destacables son o que fai esquina coa rúa Conde de Pallares, unha casa palaciana de feituras barrocas, que ten na fachada un escudo sen labrar.
Tamén destacan a estatua adicada aos fundadores da cidade, o pequeno paseo con placas e bustos adicados aos principais escritores do país, a estatua adicada a Pimentel, o cal naceu e morreu nun edificio situado na praza e o "quiosco da música", onde ás veces toca a Banda Municipal de Música. É o centro vital da cidade e un dos principais lugares de encontro dos lucenses, realizándose na mesma diferentes actividades de entretemento, ou diversas actividades encadradas dentro das festas, como o pregón das Festas de San Froilán, concertos ou o Macellum do Arde Lucus.
A praza do Campo, situada no corazón do recinto histórico, está considerado como un dos recunchos máis fermosos. Trátase dunha pequena praza de forma triangular no corazón da cidade vella, moi preto da catedral de Santa María. É probablemente a praza máis antiga que se conserva na cidade, pois nela estivo o foro romano. Na Baixa Idade Media constituía o centro comercial. O seu aspecto actual é, produto da primitiva ordenación medieval, fortemente impregnada polo estilo barroco dominante nas casas que a limitan, construídas principalmente polos comerciantes máis ricos durante a segunda metade do século XVIII.
Nesta praza destaca o que queda do antigo cárcere episcopal barroco, que se levantou no lugar que ocupara o castelo medieval, e o edificio que fai esquina coa Praza Maior, construído en 1898. Hai unha estatua ao escritor Ánxel Fole e un parque onde se poden ver ao aire libre restos atopados do antigo Lugo romano. Esta praza é unha das máis frecuentadas da cidade, estando no verán ateigada de terrazas dos bares, locais comerciais e dun parque para rapaces novos.
A praza de Santa María está comunicada coa Praza Maior, case formando un espazo continuo coa mesma, estando tan só separadas polo edificio da Fundación Caixa Galicia. Nesta praza atópase o nártice, a torre do reloxo, os ábsidas e a capela da Virxe dos Ollos Grandes da catedral. Fronte a mesma atópase o Pazo Episcopal, construído por orde do bispo Xil Taboada en 1713, aproveitando parte do antigo pazo dos Condes de Lemos, en cuxa torre aínda se observa o seu brasón.
Moi preto da praza de Santa María atópase a praza de Pío XII. Nela pódese contemplar a fachada principal da catedral, flanqueada por un muro e a carón da Porta de Santiago da Muralla, unha das máis antigas e na que destaca unha estatua adicada ao apóstolo Santiago. Dende a parte dereita da praza accedese ao Pazo dos Saavedra, decorado co escudo da familia.
É un parque situado no centro da cidade, aberto a mediados do século XX como Cidade Xardín. Conta cunha extensión de preto de dúas hectáreas, onde se poden atopar diversas construcións, coma un Palco da Música, un estanque ou xogos infantís, a parte dun miradoiro dende onde se pode ver o río Miño en case toda a súa extensión ao seu paso pola cidade.
O parque componse de diferentes zonas axardinadas e amplos paseos delimitados por árbores altas e vellas. Os corredores principais crúzanse nun grande espazo central presidido por unha fonte enfeitada con roseiras, un dos máis comúns arranxos florais do parque. Sobre a estrutura xeométrica predomina a capa arbórea con especies de sombra e outras de gran porte entre as que cómpre salientar os abetos. O parque acada especial relevancia durante as celebración das festas de san Froilán, pois serve de espazo para atraccións, barracas e quioscos.
Arquitectura relixiosa
A igrexa de san Domingos atópase situada na praza do mesmo nome, tamén coñecida como praza de Santo Domingo. Esta construción atópase vinculada ao convento ocupado polas monxas agostiñas. Antigamente a igrexa pertencía ao convento dos Padres Dominicos, do cal hai constancia xa dende 1274. A pesar das diversas reformas feitas ao longo do tempo no templo, engadidos e edificios que a circundan parcialmente, como o da Caixa de Aforros de Galicia, a igrexa conserva a súa estrutura gótica.
Arquitectonicamente ten planta de cruz latina, e a súa cabeceira consta de tres ábsidas poligonais abovedadas, nas que se atopan unhas xanelas estreitas e altas. Tanto a nave central, coroada por unha cúpula, como a do cruceiro, datado do século XIV, cóbrense con bóvedas apuntadas. A fachada principal non é visible, pois forma parte da clausura. A portada sur consta dun pórtico barroco. miniatura|200px|Fachada da Igrexa de [[Froilán|San Froilán.]] A igrexa de san Froilán, patrón da cidade, está situada na praza de Ferrol, un espazo situado dentro na zona antiga entre a Porta Falsa e a Porta de San Fernando da Muralla. Esta igrexa foi en orixe unha capela vinculada ao Hospital de San Bartolomeu, refundada en 1621. Xa a comezos do século XVIII a igrexa pasou a ser administrado polos irmáns de san Xoán de Deus. Na súa forma actual, o templo foi construído en 1768, en tempos do Bispo Esquerdo. Derrubado o hospital en 1878, a capela converteuse pouco despois na igrexa parroquial de san Froilán.
A fachada da igrexa ten sobre a porta alinteada unha efixie de san Bartolomeu, Está cuberta por unha bóveda de berce, cunha pequena cúpula central. Ten unha fachada barroca moi característico, co escudo do bispo construtor e coroado cun arco cunha estatua de san Rafael, que segundo o catolicismo é o arcanxo médico. A fachada está flanqueada por dúas torres campanarias de cúpula cónica e cuarteronada. O interior consta dunha soa nave, estando o presbiterio, espazo antes do altar, coas imaxes da Virxe da Milagrosa e do propio san Froilán. Anexo a un lado da igrexa, nunha construción máis moderna, atópase o Colexio da Milagrosa. miniatura|250px|esquerda|Igrexa de San Francisco. Na praza da Soidade, no medio do centro histórico, atópase esta igrexa, agora parroquial de san Pedro, contigua ao Museo Provincial. É coñecida co nome de san Francisco, en lembranza da súa pertenza inicial ao antigo convento dos Padres Franciscanos, extinguido pola desamortización. Despois da catedral, é o monumento relixioso máis importante da cidade. Segundo conta a tradición, a igrexa foi fundada por Francisco de Asís en 1912, e en 1230 hai constancia xa da presenza dos franciscanos na cidade.
Tanto a nave principal como a do cruceiro están cubertas de madeira sobre arcos apuntados. A cabeceira está composta por tres ábsidas poligonais. Conta tamén de altas fiestras oxivais con parteluces, cun amplo rosetón orientado ao sur que ilumina o interior. Nas ábsidas laterais consérvanse catro sartegos, tres deles con estatuas de cabaleiros. O lateral sur deste templo foi cuberto no século XVIII pola capela da Orde Terceira. No interior adoitan celebrarse concertos sinfónicos, sobre todo durante o Festival de Música do Corpus. miniatura|200px|Igrexa de Santiago "A Nova". A igrexa parroquial de Santiago, coñecida popularmente como A Nova, atópase situada na rúa da Raíña, a carón da Praza Maior. Antigamente pertencía ao convento de relixiosas dominicas instaurando no lugar en 1363 o cal, ao igual ca Igrexa de San Francisco, desapareceu coa desamortización. Naquela época tiña como patroa a Santa María, polo que era coñecida como Santa María "A Nova" para distinguila da catedral, tamén adicada á Virxe.
A capela de san Roque atópase situada no barrio homónimo, fóra do recinto amurallado, preto da Porta de San Pedro. O barrio de San Roque, situado ao redor da capela, medrou ao redor da mesma e a consecuencia da concesión á cidade das feiras anuais de san Froilán en 1754.
O proxecto da capela é de Lucas Ferro Caaveiro, arquitecto que tamén foi o artífice do Pazo do Concello. Arquitectonicamente é un edificio con planta de cruz latina, cuberto con bóveda de berce e cúpula semiesférica no cruceiro. A súa construción tal como se coñece rematou en 1731, aínda que posteriormente engadíuselle un pórtico frontal cunha balconada na parte superior. Nesta capela xuraban os bispos os foros da cidade. Anexo á capela atópase un parque adicado ao músico Xoán Montes é o Centro Arqueolóxico San Roque.
Sita extramuros ó carón da porta Miñá ou do Carme. Trátase dunha capela neoclásica do século XVIII aínda que con reminiscencias barrocas. Antigamente chamábase capela da Virxe do Camiño por mor de estar localizada á beira do Camiño Primitivo de Santiago, o troco de nome debeuse á creación da confraría da virxe do Carme en 1773. No interior consérvanse imaxes de ámbalas dúas virxes (do Camiño e do Carme).
Patrimonio cultural
miniatura|Fachada do [[Museo Provincial de Lugo|Museo na praza da Soidade.]] A cidade amurallada conta cunha gran variedade de museos, entre os que se atopan o Museo Provincial, o Centro de Interpretación da Muralla, o Centro Arqueolóxico san Roque, a Casa dos Mosaicos, a Sala de Exposicións Porta Miñá ou o Museo Diocesano.