cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Respiración celular
Os nutrientes non só funcionan como doantes de electróns, senón que tamén proporcionan os átomos de carbono (e outros elementos) que a célula necesita. Os seres que toman o carbono de substancias orgánicas denomínanse heterótrofos, e os que o fan de substancias inorgánicas, concretamente do CO2, denomínanse autótrofos. Hai bacterias que usan substancias inorgánicas tanto como fonte de electróns para a respiración (litotrofia) coma como fonte de carbono, xa que absorben CO2 (autotrofia), polo que son á vez litótrofas e autótrofas.
O aceptor final de electróns, que está ao final da cadea de transporte electrónico respiratoria e recolle os electróns desprendidos dos substratos que están sendo oxidados, é o oxíxeno case sempre, que no proceso se transforma en auga, e este tipo de respiración denomínase aerobia. En casos máis raros o aceptor final non é o oxíxeno, senón outra molécula, como o nitrato, sulfato, Fe3+ etc., e este tipo de respiración denomínase anaerobia (non precisa oxíxeno), a cal é moi minoritaria e está restrinxida a uns poucos grupos de bacterias.
Neste artigo centrarémonos principalmente na respiración aerobia, pero comentaremos algo tamén da respiración anaerobia, e tamén falaremos brevemente das diferenzas coa fermentación, a cal non é unha respiración.
= Respiración aerobia = miniatura|220px|A respiración aerobia ( frechas vermellas ) é a forma principal pola que os seres vivos obteñen enerxía dos seus nutrientes. Os compostos orgánicos en último extremo foron sintetizados durante a [[fotosíntese basicamente ( frechas verdes ).]] miniatura|dereita|350 px|Balance enerxético da respiración aerobia dunha molécula de glicosa.
A respiración aerobioa é un proceso metabólico que consiste en oxidar os nutrientes e obter enerxía deles en forma de ATP, para o cal se require oxíxeno. Poden ser procesados e consumidos como fonte de enerxía os carbohidratos, lípidos, e proteínas, que acaban sendo completamente oxidados e reducidos a dióxido de carbono e auga, que son os produtos finais da respiración. Nalgúns raros casos (en bacterias) poden oxidarse substancias inorgánicas na respiración aerobia. Nos eucariotas a respiración celular aerobioa ten lugar nas mitocondrias, aínda que a fase previa glicolítica é citosólica. Nas bacterias ten lugar no seu citosol e membrana.
Os electróns que perden os substratos durante a súa degradación oxidativa respiratoria son recollidos por coencimas, que os cederán á cadea de transporte electrónico e como resultado vaise producir ATP durante a fosforilación oxidativa. Tamén se producen pequenas cantidades de ATP nas fases previas (glicólise) e no ciclo de Krebs por medio de fosforilacións a nivel de substrato. Globalmente, os electróns que perderon os substratos durante a súa oxidación acaba por recollelos o oxíxeno ao final da cadea de transporte electrónico, xa que funciona como aceptor final de electróns.
Na respiración aerobia deben entrar grupos de dous carbonos en forma de acetil-CoA no ciclo de Krebs. Este acetil-CoA pode ter varias procedencias. Pode obterse a partir da glicosa, que sofre no citosol un proceso chamado glicólise, que a transforma en piruvato e este despois orixina o acetil-CoA. Para "respirar" (oxidar) a glicosa sempre debe haber esta fase glicolítica previa. Pode obterse tamén dos ácidos graxos, por medio do proceso catabólico mitocondrial da beta-oxidación dos ácidos graxos, que orixina grandes cantidades de acetil-CoA. Por último, pode obterse menos frecuentemente do catabolismo dos aminoácidos.
A reacción global da respiración dunha molécula de glicosa (C6H12O6) é a seguinte:
Que ΔG sexa negativa indica que se libera enerxía, que é a que se aproveita para formar ATP a partir de ADP. Xeralmente estímase que a produción de ATP por cada molécula de glicosa é de 36 a 38 (2 na glicólise, 2 no ciclo de Krebs, e o resto na fosforilación oxidativa). Pero esta é unha cifra máxima teórica, xa que nas condicións reais da célula o rendemento é menor, e estímase en de 29 a 30 ATP por glicosa.
O metabolismo aerobio é 19 veces máis eficiente que o anaerobio fermentativo (que só produce 2 mol ATP por mol de glicosa). Na oxidación da glicosa os procesos respiratorios aerobios e os fermentativos anaerobios comparten a fase inicial de glicólise. As fases postglicolíticas son diferentes.
A ecuación da respiración celular da glicosa que se mostra arriba é unha ecuación global, xa que, en realidade, a respiración é un proceso moi complexo, que consta de varias fases: glicólise (fase previa), descarboxilación do piruvato, ciclo de Krebs, transporte de electróns na cadea de transporte electrónico e fosforilación oxidativa.
Glicólise
Ten lugar no citosol de todos os organismos vivos. Pode producirse en condicións anaerobias (sen oxíxeno), e é similar a unha fermentación. Consta de 10 reaccións encimáticas nas cales a glicosa (molécula de 6 carbonos) se converte en dúas moléculas de piruvato (molécula de 3 carbonos), polo que na glicólise non hai perda de carbonos en forma de CO2. O piruvato é unha molécula máis oxidada que a glicosa. Durante esas reaccións teñen lugar dúas fosforilacións a nivel de substrato, grazas ás que se orixinan 2 ATP netos, que é o único ATP producido de forma directa na glicólise. Prodúcense tamén dúas moléculas do coencima reducido NADH, que poden despois ser levadas á mitocondria por medio duns sistemas de transporte chamados lanzadeiras (lanzadeira do malato e do glicerol-fosfato) e alí poden ceder os seus electróns á cadea de transporte electrónico e orixinar máis ATP (ata 3 ATP por NADH, en total 6 ATP). Tamén se forman dúas moléculas de auga. Despois, en condicións aerobias o piruvato será levado ás mitocondrias para seguir coa seguinte fase da respiración.
A ecuación global da glicólise é:
Glicosa + 2 NAD+ + 2 Pi + 2 ADP → 2 piruvato + 2 NADH + 2 ATP + 2 H+ + 2 H2O
Descarboxilación oxidativa do piruvato
Nos eucariotas en condicións aerobias o piruvato entra nas mitocondrias por medio dun sistema de transportadores de membrana. Unha vez alí o encima piruvato deshidroxenase cataliza a súa descarboxilación e a unión do resto da molécula ao coencima A. Na reacción prodúcese unha molécula de CO2, que procede do grupo carboxilo do piruvato, e que é o primeiro carbono procedente da glicosa que se perde. Nos seres humanos saírá da célula, pasará ao sangue e será expulsado polos pulmóns durante a respiración pulmonar (noutros seres sae polas branquias, traqueas, estomas das plantas...). O resto de dous carbonos do piruvato únese ao coencima A, formando acetil-CoA, que cederá eses dous carbonos despois ao ciclo de Krebs na fase seguinte. Prodúcese tamén unha molécula do coencima reducido NADH, que vai á cadea de transporte electrónico, onde orixinará a formación de 3 ATP por molécula. Lembremos que cada glicosa orixinou dous piruvatos, polo que todos os produtos desta fase están duplicados en realidade se os contabilizamos por glicosa. A descarboxilación do piruvato é, pois, unha reacción de conexión entre a glicólise e o ciclo de Krebs. A reacción é:
piruvato + NAD+ + CoA-SH → acetil-CoA + NADH + CO2
Cadea de transporte electrónico e fosforilación oxidativa
A cadea de transporte electrónico ou cadea respiratoria encóntrase na membrana mitocondrial interna ou na membrana bacteriana. Está formada por un conxunto de transportadores que se poden pasar electróns uns a outros en reaccións redox. A cadea recibe electróns dos coencimas formados durante a respiración. Estes coencimas no caso da respiración da glicosa fórmanse no ciclo de Krebs, na descarboxilación do piruvato e na fase previa de glicólise. Outras deshidroxenacións biolóxicas e a beta-oxidación dos ácidos graxos poden tamén producir coencimas reducidos. Os electróns que ceden os coencimas circulan pola cadea respiratoria cedendo pouco a pouco enerxía, que se aproveita para bombear protóns ao espazo intermembrana mitocondrial (ou ao espazo periplásmico da superficie da bacteria). Ao final da cadea está o oxíxeno, que recolle os electróns e únese a protóns formando auga (½ O2 + 2e- + 2H+→ H2O). Necesitamos respirar oxíxeno para que este exerza esta función na cadea respiratoria mitocondrial. Os protóns bombeados na cadea acumúlanse no espazo intermembrana creando un gradiente, xa que a membrana é impermeable a eles e unha vez bombeados non poden volver de volta.
Na membrana mitocondrial interna (e na membrana bacteriana) hai tamén un encima chamado ATP sintetase que pode sintetizar ATP a partir de ADP e fosfato. Este encima ten unha canle para deixar pasar os protóns acumulados. Cando este fluxo de protóns atravesa o encima este actívase e empeza a sintetizar ATP. Este proceso chámase fosforilación oxidativa e produce a maior parte do ATP da célula. Por tanto, o funcionamento da cadea de transporte electrónico está combinado coa fosforilación oxidativa.
En resumo, na respiración os electróns que se arrancaron dos substratos durante a súa oxidación pasaron aos coencimas, e despois circulan pola cadea respiratoria e chegan ao oxíxeno. Como ao circularen crean un gradiente de protóns, isto activa a produción de ATP na ATP sintetase. Ademais, os coencimas recíclanse (reoxídanse) ao cederen electróns na cadea e quedan listos para volver a usarse.
Balance enerxético
En realidade, a respiración estritamente falando sería do ciclo de Krebs en adiante, xa que as fases anteriores dependen do tipo de substancia que se "respire". Se oxidamos ácidos graxos por beta-oxidación, por exemplo, xa non tería lugar previamente a glicólise e a descarboxilación do piruvato, pero si sería necesario na oxidación dunha glicosa. Na seguinte táboa podemos ver as fases e o balance enerxético total da respiración completa dunha molécula de glicosa ata CO2 e H2O. Indícase a produción máxima teórica de ATP. Aínda que o rendemento teórico é de ata 38 ATP por glicosa, xeralmente é menor polas perdas de electróns na cadea respiratoria e os gastos no transporte activo de moléculas ás mitocondrias. En xeral, estímase que a produción neta real non é de máis de 28 a 30 ATP por glicosa, pero non se sabe a cifra exacta.
Comparación coa fermentación
Cando hai oxíxeno o piruvato formado na glicólise é transportado ás mitocondrias e entra na respiración celular mitocondrial (ou segue a respiración aerobia bacteriana no propio citosol). Pero en ausencia de oxíxeno, o piruvato permanece no citosol e sofre unhas poucas reaccións máis que se denominan fermentacións. Estas reaccións adicionais do piruvato serven para reoxidar os coencimas formados na glicólise, e orixinan os produtos finais da fermentación. Algunhas células humanas (o músculo durante o exercico intenso, por exemplo) poden facer a fermentación homoláctica, que converte o piruvato en lactato. A fermentación só orixina os dous ATP netos formados na glicólise, polo que é un proceso pouco rendible enerxeticamente, pero permite obter enerxía en anaerobiose. É un proceso metabólico típico de bacterias e lévedos principalmente. Entre as bacterias hai moitas rutas fermentativas posibles. Hai bacterias anaerobias facultativas, que poden cambiar de metabolismo segundo as condicións do medio, e respiran cando hai oxíxeno e fermentan cando non hai; consomen máis glicosa durante os períodos de fermentación porque esta ten menor rendemento enerxético.
A ecuación global da fermentación homoláctica é:
glicosa + 2 ADP + 2 Pi → 2 lactato- + 2 H+ + 2 ATP + 2 H2O
A fermentación é moi distinta da respiración. As principais diferenzas son:
= Respiración anaerobia =
A respiración anaerobia dáse esencialmente nuns poucos grupos de bacterias. É similar á respiración aerobia, pero coa grande diferenza de que non utiliza o oxíxeno como aceptor final de electróns, senón outra substancia como o nitrato, sulfato, carbonato, Fe3+, fumarato... Por tanto, pode funcionar en condicións anaerobias. Non ten nada que ver coa fermentación, aínda que en ambos os procesos non se precise oxíxeno.
Víctor F. Freixanes
Formación e escrita
miniatura|esquerda|Freixanes en 2009. miniatura|dereita|Víctor Freixanes e [[Juan Manuel Lema Rodicio, senllos presidentes da Real Academia Galega e da Real Academia Galega de Ciencias en 2023.]]
Fillo de Víctor Fernández Barcia. Licenciado en filoloxía románica en 1973 pola Universidade de Santiago de Compostela. Tras unha estancia en Madrid traballou no departamento de actividades culturais de Radio Popular de Vigo e foi profesor colaborador do ICE en Vigo. Desde entón iniciou un intenso labor xornalístico en prensa, radio e televisión. En 1976 saíu do prelo o seu primeiro libro, Unha ducia de galegos, un libro de entrevistas e en 1980 publicou Memoria dun fuxido. Gañou o premio Modesto R. Figueiredo en 1978 con A caza de cascudas. Con O triángulo inscrito na circunferencia (1982) gañou o premio Blanco Amor. O enxoval da noiva (1988) e A cidade dos césares (1993) son outras dúas novelas salientables de Freixanes.
Actividades
Catedrático de Lingua e Literatura Galega (1ª promoción de 1981), exerceu a docencia en secundaria e despois foi profesor da Facultade de Ciencias da Comunicación da Universidade de Santiago de Compostela. Foi profesor e conferenciante invitado en varias universidades estranxeiras: The Graduate Schooland University Center de Nova York, Forham University de NY, Universidade de Tamaulipas (México) etc., e relator de seminarios arredor da edición en feiras internacionais (Buenos Aires).
Colaborador habitual de medios de comunicación como La Voz de Galicia, tamén presentou na Televisión de Galicia o programa dedicado aos libros e á literatura A Trabe de Ouro (1986-1987). Foi cofundador de Teima (1976), redactor entre 1974 e 1980 de Radio Popular de Vigo, onde activou a presenza do idioma galego. Nesa mesma época foi correspondente do xornal Informaciones para Galicia e norte de Portugal.
É membro do plenario do Consello da Cultura Galega, Sección de Lingua, Literatura e Comunicación. Presidiu a Fundación Otero Pedrayo (2005-2017), da que é na actualidade presidente de honra. Foi membro do Patronato da Fundación Germán Sánchez Ruipérez participando na creación da Casa del Lector (Madrid, 2010).
É codirector da revista Grial (Revista Galega de Cultura), xunto con Henrique Monteagudo.
No ámbito empresarial, foi director xeral de edicións Xerais (1988-1993), director de edicións do Grupo Anaya e de Alianza Editorial (1994-1998), e foi director xeral da editorial Galaxia de 2002 a 2016. Para Xerais preparou en 2001 o ambicioso proxecto «Galicia. Unha luz no Atlántico», cunha nova tipoloxía editorial que mostra unha ampla e variada visión histórica de Galicia.
Jimmy Stewart
James Robert Stewart nado en Milton (West Dunbartonshire) o 6 de marzo de 1931 e finado en Helensburgh o 3 de xaneiro de 2008 foi un piloto de automobilismo escocés.
Víctor F. Freixanes
Actividades
Ingresou na Real Academia Galega o 27 de febreiro de 2004 co discurso ''Desafíos para un novo século. Entre a Trabe de Ouro e a Paxariña de Armenteira'', respondido por Antón Santamarina Fernández, ocupando a cadeira de Carlos Casares, tamén editor e escritor. Preside a RAG desde o 28 de marzo de 2017. Substituíu no cargo ao profesor e escritor Xesús Alonso Montero, quen non se presentou á reelección.
Jimmy Stewart
Traxectoria
Participou nun único Gran Premio de Fórmula Un, pilotando para Ecurie Ecosse. Tamén competiu en varias carreiras fora do campionato de Fórmula Un. Era o irmán máis vello de Jackie Stewart.
Resultados completos na Fórmula Un
(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.
Víctor F. Freixanes
Vida persoal
Casado con María Dolores Cabrera Iglesias, é pai de Diniz Cabreira e mais de Tristán Fernández Cabrera.
Obras
miniatura|200px|A cidade dos Césares foi incluída na [[Biblioteca Galega 120.]]
Obras colectivas
miniatura|Víctor Freixanes, [[Camilo Nogueira Román|Camilo Nogueira, Ana Gandón e Fernando Martínez Randulfe en 2016.]]
Premios
miniatura|[[Xaime Toxo, Francisco Castro, Freixanes, Fina Casalderrey e Xesús Alonso Montero, na presentación da reedición de Unha ducia de galegos, en Pontevedra o 8/10/2017]]
Miguel Ángel Capón Rey
Miguel Ángel Capón Rey, nado en Tui o 4 de outubro de 1946, é un perito industrial e político galego.
Traxectoria
Perito mercantil e auditor xubilado. Nas municipais de 1987 presentouse na candidatura de Unión Tudense encabezada por Juan Miguel Diz Guedes. Nas municipais de 1991 encabezou a candidatura do PPdeG e foi elixido alcalde con maioría absoluta. Nas municipais de 1995 volveu ser elixido alcalde con maioría absoluta. En febreiro de 1998 unha moción de censura encabezada por Antonio Fernández Rocha, que abandonara o grupo popular xunta outros 4 edís, retirouno da alcaldía. Encabezou de novo a candidatura do PPdeG en 1999 máis foi superado por Fernández Rocha, que concorría como independente. Tralo regreso deste ao PPdeG volveu presentarse polo partido Acción Tudense en 2003 e foi elixido concelleiro e portavoz do grupo. Concorrendo de novo en 2007, 2011 e en 2015, apoiando o goberno socialista de Enrique Cabaleiro e manténdose nel ata que foi desaloxado por unha moción de censura orquestada por C 21 e o PPdeG en outubro de 2017. Non concorreu de novo en 2019 e retirouse da política.
Potidea
miniatura|Muralla da antiga Potidea. Potidea (en grego antigo Ποτίδαια / Potidaia) é unha colonia fundada polos corintios sobre o 627 a.C. aproximadamente no istmo de Palene, extremo occidental da Calcídica, en Tracia.
Filipo II de Macedonia destruíu a cidade (-356) e deu o seu territorio aos olintios. Casandro construíu unha nova cidade no seu territorio: bautizouna como Casandrea.
Vilaleo, Láncara
Santa María de Vilaleo é unha parroquia do concello de Láncara na comarca de Sarria, na provincia de Lugo. No ano 2007 tiña 50 habitantes, deles 23 eran homes e 27 eran mulleres, o que supón unha diminución de 2 habitantes en relación ao ano anterior, 2006.
Xandrianismo
O Xandrianismo ou Alexandrianismo é unha tradición (ou "denominación") da relixión neopagá da Wicca, fundada por Alex Sanders quen, coa súa esposa, Maxine Sanders, estableceu a tradición nos anos 1960. A relixión xandriana é similar en moitos xeitos á gardneriana.
Orixes e Historia
O Xandrianismo é baseado grandemente no Gardnerianismo, na cal Sanders foi adestrado no primeiro grao de iniciación, tamén contén elementos de maxia cerimonial e Qabalah, a cal Sanders estudou de xeito independente.
O nome da tradición é unha referencia tanto ao nome do seu fundador, Alex Sanders, como á antiga biblioteca de Alexandría, a cal foi unha das primeiras no mundo. A elección do nome foi inspirada pola visión da biblioteca de intentar xuntar o coñecemento e a sabedoría do mundo en só un lugar.
Federico H. Shaw
Frederick Howard Shaw, tamén coñecido como Federico H. Shaw, nado en Ferrol o 20 de outubro de 1864 e finado en Madrid o 11 de agosto de 1924, foi un político galego-británico. A meirande parte da súa vida e carreira política transcorreu en territorio español. Acadou importantes logros durante o reinado de Afonso XIII, co goberno de Antonio Maura, durante o cal desenvolveu un rol prominente na creación do Instituto Español de Previsión, o precedente da actual Seguridade Social.
Pumares
O topónimo Pumares pode referirse a:
Montse Prado Cores
María Montserrat Prado Cores, nada en Cambados o 9 de xaneiro de 1965, é unha política galega do BNG, sendo na actualidade secretaria de organización e membro da executiva nacional de dita formación.
Traxectoria
É diplomada en Maxisterio e licenciada en Xeografía e Historia pola Universidade de Santiago. Traballaba como celadora do Sergas até a súa dedicación exclusiva á política.
Estivo desde nova vencellada ao movemento veciñal e cultural. Foi membro da executiva da Asociación de Veciños de Oubiña entre 1984 e 2006, presidiu a Asociación Cultural Sete Pías e participou na fundación da Asociación Cultural Xironsa.
Formou parte da primeira dirección nacional de Galiza Nova. Foi concelleira de Cambados entre 1991 e 2005. Tralas eleccións autonómicas de 2005 foi nomeada delegada da Consellería de Innovación e Industria na provincia de Pontevedra. Tralas eleccións autonómicas de 2009 foi nomeada membro do consello de administración da CRTVG. Forma parte do Consello Comarcal do Salnés do BNG. Foi elixida deputada do Parlamento de Galicia nas autonómicas de 2012.
Colabora coa publicación Terra e Tempo.
Microcontrolador
Un microcontrolador (MCU) é un computador programable nun circuíto integrado optimizado para controlar equipos electrónicos; é un tipo de microprocesador pechado, xa que no microcontrolador todas as partes do ordenador están no seu interior.
R (homónimos)
R pode referirse a:
Joaquín Urzáiz Cadaval
Joaquín Urzáiz Cadaval, nado en Nigrán o 15 de setembro de 1887 e finado en Madrid o 11 de outubro de 1957, foi un funcionario, político e diplomático galego.
Traxectoria
Fillo de Ángel Urzáiz Cuesta. Traballou como avogado do Estado. Nas eleccións de 1916 foi elixido deputado do Partido Liberal ao Congreso polo distrito de Huelva, e nas eleccións de 1918 polo distrito das Palmas. Na República militou no Partido Republicano Radical e foi nombrado subsecretario do Ministerio de Facenda no gabinete presidído por Alejandro Lerroux en outubro de 1934. Foi Ministro de Estado entre o 30 de decembro de 1935 e o 19 de febreiro de 1936 no goberno de Manuel Portela Valladares. Nas eleccións xerais de 1936 foi elixido deputado pola provincia de Huelva, desta volta polo Partido Republicano Progresista. O golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 sorprendeuno veraneando en Donosti, onde permaneceu ata a chegada das tropas franquistas.
Sicón II de Salerno
Sicón II foi o príncipe longobardo de Salerno do 851 ao 853. Morreu en 855.
Traxectoria
Á morte do pai, Sicón era aínda menor de idade e puxérono baixo a tutela de Pedro. Tras apenas dous anos de rexencia, Pedro depuxo ao príncipe, que se viu obrigado a fuxir ao norte onda o emperador Luís II. Segundo o Chronicon Salernitanum, chegou á maioría de idade no '855 e volveu a Salerno a reclamar o trono, pero o envelenaron en Capua uns sicarios de Ademaro, o fillo do conde Pedro, quen o sucedera ilegalmente no trono.
Mudelos
O topónimo galego Mudelos pode referirse a:
Pedro de Salerno
Pedro de Salerno (m. 853) foi un príncipe longobardo de Salerno no 853.
Vilambrán, Láncara
Santa María de Vilambrán é unha parroquia do concello de Láncara na comarca de Sarria, na provincia de Lugo. No ano 2007 tiña 28 habitantes, deles 13 eran homes e 15 eran mulleres, o que supón un aumwnto de 1 habitantes en relación ao ano anterior, 2006.
Vilanova da Barca, Valongo, Cortegada
Vilanova da Barca é un lugar da parroquia de Valongo no concello ourensán de Cortegada na comarca do Ribeiro. Tiña 22 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 13 eran homes e 9 mulleres.
Van Helsing (filme)
Van Helsing é un filme estadounidense de aventuras e fantasía dirixido por Stephen Sommers que foi estreado no 2004. Está protagonizado por Hugh Jackman, que interpreta o cazador de monstros Van Helsing, e por Kate Beckinsale que interpreta a Anna Valerious. O filme é unha homenaxe e tributo ós filmes de monstros das décadas de 1930 e 1940 (tamén producidas por Universal Studios que estaban baseadas nas novelas de Bram Stoker e Mary Shelley), dos cales, Sommers é un gran afeccionado.
Malia as críticas negativas, o filme tivo unha recadación de $300 millóns en todo o mundo.
Hissène Habré
Hissène Habré, nado en Faya-Largeau o 13 de agosto de 1942 e finado en Dakar o 24 de agosto de 2021, foi un político chadiano que gobernou o seu país entre 1982 e 1990, cando foi derrocado por unha rebelión encabezada por Idriss Déby Itno. O réxime ditatorial de Habré caracterizouse pola continua violación dos dereitos humanos.
Durante o seu réxime leváronse a cabo todo tipo de violacións aos dereitos humanos, incluíndo asasinatos masivos, desaparicións forzadas, torturas, campos de concentración, violacións e escravitude sexual. A brutalidade das súas accións, moi similares ás cometidas polas ditadura s latinoamericanas, así como a súa estreita alianza cos gobernos occidentais, especialmente os Estados Unidos e Francia, valeulle o alcume do "Pinochet africano". Estímase que durante o seu mandato máis de 40 000 persoas, principalmente esquerdistas, foron masacradas e outros centos de miles de disidentes foron torturados e abusados.
Wallis e Futuna
Wallis e Futuna, oficialmente o Territorio das illas Wallis e Futuna (Wallis-et-Futuna ou Territoire des îles Wallis-et-Futuna, é unha colectividade francesa no Pacífico Sur, situado entre Tuvalu ao noroeste, Fidxi ao suroeste, Tonga ao sueste, Samoa ao leste, e Tokelau ao nordés.
A capital é Matāʻutu, tamén capital da illa Wallis e cidade máis grande. A súa superficie é de 142,42 km2. Tiña unha poboación de 11.558 no censo de 2018 (en comparación con 14.944 no censo de 2003). O territorio está formado por tres principais illas tropicais volcánicas e unha serie de pequenos illotes. Divídese en dous grupos de illas que se atopan a uns 260 km: Wallis (tamén coñecidas como Uvea) no nordés, as Illas Hoorn (tamén coñecidas como illas Futuna) no suroeste, incluíndo Futuna propiamente dita e a Illa Alofi, maioritariamente deshabitada, o arquipélago atópase entre Nova Caledonia e Tahití.
Desde o 28 de marzo de 2003, Wallis e Futuna é unha Colectividade francesa de ultramar (collectivité d'outre-mer, ou COM). Entre 1961 e 2003 tivo a condición de territorio francés de ultramar (territoire d'outre-mer  ou TOM). O seu nome oficial non cambiou cando cambiou o seu estado.
Estas illas de relevo volcánico e coas costas, protexidas por un cinto de arrecifes, son difícil acceso. O clima é tropical, caloroso e húmido.
As illas Wallis e Futuna son tres monarquías tradicionais : Wallis, Alo e Sigava, onde os reis gobernan con consellos elixidos e mailo representante do Estado francés.
A moeda é o franco CFP.
Historia
A pesar de que foron descubertas polos holandeses e os ingleses durante os séculos XVII e XVIII, foron os franceses os primeiros europeos en asentarse no territorio, isto coa chegada de misioneiros franceses en 1837 os cales converteron ao catolicismo á poboación local. O 5 de abril de 1842, os reis solicitaron a protección de Francia logo dunha rebelión por parte da poboación local. En abril de 1887, a Raíña de Uvea (na illa de Wallis) asinou un tratado establecéndose oficialmente o protectorado francés. Os reis de Sigave e Alo nas illas de Futuna e Alofí tamén asinaron un tratado establecendo o protectorado o 16 de febreiro de 1888. As illas foron postas baixo a autoridade do Imperio Colonial Francés de Nova Caledonia.
En 1917, os tres reinos tradicionais foron anexados a Francia e convertidos na Colonia de Wallis e Futuna, a cal seguiu baixo a autoridade de Nova Caledonia.
En 1959, os habitantes das illas votaron por converterse nunha Territorio de Ultramar Francés, estatuto que entrou en vigor en 1961, terminándose así a subordinación a Nova Caledonia.
Política
O territorio esta dividido nos tres reinos tradicionais: Uvea na illa de Wallis, Sigave na parte occidental de Futuna e Alo na illa de Alofí e na parte oriental de Futuna. A capital do territorio é Mata-Utu, na illa de Wallis. Por ser un territorio de Francia, está rexido pola Constitución Francesa do 28 de setembro de 1958, usa o sistema legal francés e o voto é universal para aqueles maiores de 18 anos. O Alto Comisionado é elixido polo presidente francés, aconsellado polo Ministro do Interior francés, o Presidente do Goberno Territorial e a Asemblea Territorial son elixidos polos membros da asemblea.
O Xefe de Estado é o presidente de Francia, representado polo Alto Comisionado. O xefe de goberno é o Presidente da Asemblea Territorial. O Consello do Territorio está formado polos tres reis e por tres membros apuntados polo alto comisionado xunto coa Asemblea Territorial.
Wallis e Futuna elixen un senador para o Senado francés e un deputado para a Asemblea Nacional Francesa.
A xustiza é administrada baixo a Lei Francesa por un tribunal de primeira instancia en Mata-Utu, pero os tres reinos tradicionais administran a xustiza de acordo aos seus costumes (só en casos non criminais). A corte de apelacións esta en Numea, Nova Caledonia.
Xeografía
miniatura|esquerda|250px|Mapa das illas Wallis e Futuna
Wallis e Futuna esta localizada a preto de dúas terceiras partes do camiño entre Hawai e Nova Zelandia.
O territorio inclúe a illa de Wallis (a máis poboada), e as Illas Hoorn formadas pola illa de Futuna, a illa inhabitada de Alofi (toda a poboación de Alofi foi comida polo pobo caníbal de Futuna nun só ataque no século XIX) e por 20 illotes inhabitados, sumando un total de 274 km² con 129 km de costa. O punto máis alto do territorio é Monte Singavi na illa de Futuna con 765 m.
Contan cun clima cálido e chuvioso dos meses de novembro a abril, e fresco e seco de maio a outubro. A precipitación anual é da orde dos 2500 a 3000 mm. A humidade media é do 80% e a temperatura de 26.6 °C.
Só o 5% da terra das illas é cultivable. A deforestación (só quedan pequenas porcións do bosque orixinal), en gran medida como resultado do uso da madeira como combustible, é un serio problema, e como consecuencia desta, o chan montañoso de Futuna atópase particularmente propenso á erosión. Non existen asentamentos permanentes en Alofí debido á falta de fontes de auga doce.
Economía
A economía do territorio esta limitada á agricultura de subsistencia, co 80% da poboación traballando na agricultura (cocoteiros e vexetais), gandería (porcos principalmente) e pesa. Cerca do 4% da poboación é empregada no goberno. Os principais ingresos proveñen dos subsidios do goberno francés, licenzas de pesca outorgados ao Xapón e Corea do Sur, impostos por importacións e as remesas dos traballadores expatriados en Nova Caledonia.
O produto interno bruto en 1995 foi de US$ 28.7 millóns, preto de US$ 2,000 per capita. O territorio ten ingresos de preto de US$20 millóns anuais, contra gastos por US$17 millóns.
A principais industrias do territorio son a copra, utensilios, pesca e a madeira. A produción de alimentos inclúe o froito da árbore do pan, plátanos, cocos, porcos e ovellas. O comercio exterior realízase sobre todo con Francia, Australia e Nova Zelandia.
O territorio utiliza o Franco CFP, do mesmo xeito que os outros territorios franceses no Pacífico: Nova Caledonia e a Polinesia Francesa. O Franco CFP está atado ao Euro a unha taxa de 1,000 XPF = 8.38 Euros.
Demografía
O total da poboación do territorio en 2003 foi de 14.944 (67,4% na illa de Wallis, 32.6 en Futuna), a gran maioría é de orixe polinesio e en menor proporción de orixe francesa. Máis de 16.025 persoas orixinarias de Wallis e Futuna viven expatriados en Nova Caledonia. A maioría da poboación profesa a fe católica, falan francés e o idioma polinesio local. A metade da poboación con máis de 15 anos sabe ler e escribir.
Cultura
A cultura das illas é tipicamente polinesia. Notablemente a música das illas conta cunha rica tradición.
Transporte e Comunicacións
En 1994 o territorio tiña 1.125 teléfonos en uso, 1 estación de radio AM e 2 estacións de televisión. Na illa de Wallis existen preto de 100 km de estradas, 16 pavimentados, mentres que en Futuna só hai 20 km, ningún pavimentado. O territorio conta con dous portos, Leava (na illa de Futuna), e Mata-Utu, o cal alberga á mariña mercante consistente de 3 barcos totalizando 92.060 GRT: 2 barcos de pasaxeiros e un petroleiro. Existen 2 aeroportos, un cunha pista pavimentada de 2.000 m de longo e outra con 1.000 m sen pavimentar.
Vernier
Vernier é unha cidade suíza pertencente ao cantón de Xenebra. Segundo datos de 2017 posúe 35.408 habitantes.
Está situada ao suroeste do Lago Léman, a tan só quince minutos da cidade de Xenebra. Foi ocupada por burgundios e francos na Idade Media. Brevemente, foi ocupada tamén pola Francia napoleónica.
Veliko Tarnovo
Veliko Tarnovo (en búlgaro, Велико Търново) é unha cidade búlgara e capital da provincia homónima. É coñecida porque foi a capital do Segundo Imperio búlgaro entre 1185 e 1393.
Arthur Legat
Arthur Legat, nado en La Louvière o 1 de novembro de 1898 e finado en Haine-Saint-Paul o 23 de febreiro de 1960, foi un piloto de carreiras belga.
Traxectoria
Participou en dous Grandes Premios de Fórmula 1, debutou o 22 de xuño de 1952. Non logrou puntos de campionato. Legat gañou o Gran Premio das Fronteiras en Chimay en 1931 e 1932 cun Bugatti.
Resultados completos na Fórmula Un
(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.
Écurie Ecosse
Écurie Ecosse foi un equipo de carreiras de motor de Edimburgo Escocia. O equipo fundouse en novembro de 1951 por un empresario e piloto de carreiras de Edimburgo David Murray e o mecánico Wilkie Wilkinson, o seu logro máis salientable foi gañar as 24 Horas de Le Mans de 1956 e 1957. O equipo tamén correu en tres carreiras de Fórmula Un. Os coches da Écurie Ecosse foron sempre distingidos polaazul metalizada.
Fórmula Un
Para 1953, o equipo inscribíu dous coches un  Cooper  T20 para Jimmy Stewart e un novo  Connaught  Type A para Ian Stewart. Por desgraza, ningún dos pilotos rematou a carreira; Jimmy saíuse da pista na volta 79 e Ian retirouse con problemas no motor.
A última saída do equipo na F1 foi no Gran Premio do Reino Unido de 1954, onde volveu a inscribir ao Connaught, esta vez pilotado por Leslie Thorne. Aínda que o coche conseguiu rematar, quedou a doce voltas dos líderes. A partir deste momento, o equipo concentrouse en eventos de coches deportivos.
Resultados completos na Fórmula 1
(Chave) (carreiras en letra grosa indican pole position; carreiras en itálica indican volta rápida)
Páginas da Vida
Páginas da Vida é unha telenovela brasileira escrita por Manoel Carlos, que se estrenou na Rede Globo o día 10 de xullo de 2006 e deixou de emitirse o 2 de marzo de 2007. Contén 203 episodios.
Écurie Ecosse
Resultados completos na Fórmula 1
† Non clasificado; 12 voltas por detrás
24 horas de Le Mans
Ron Flockhart gañou de novo cun Type De no evento de 1957, asociado esta vez con Ivor Bueb. O segundo tipo D do equipo pilotado por Sanderson e o seu novo compañeiro John Lawrence, terminou segundo, un raro dobrete privado.
Na carreira de Le Mans de 1958 tiveron menos éxito, os dous Ecurie Ecosse tipo D, esta vez con Masten Gregory e Jack Fairman engadidos á formación de pilotos, sufriron fallos no motor ás poucas voltas do arranque.
O equipo participaría de novo cun tipo D en Le Mans en 1959, xunto cun recentemente adquirido  Tojeiro -  Jaguar. Unha vez máis, ningún dos dous vehículos chegou á bandeira final, o Type D sufriu un fallo de motor despois de 70 voltas e o Tojeiro un incendio despois de 137.
As cousas foron de mal en peor para o equipo na carreira de 1960. O Type D, agora moi modificado, entrou de novo e durou ata a 168º volta antes de ser forzado a retirarse cun cegoñal roto. O segundo coche de Ecurie Ecosse para este ano, un Cooper T49 Monaco, nin sequera chegou á liña de saída.
Os participantes nas 24 Horas de Le Mans de 1961 - un Cooper T57 Monaco e un Austin-Healey Sebring  Sprite, retiráronse despois de accidentes na súas 32ª e 40ª volta respectivamente.
1962 viu a Ecurie Ecosse pasar a un Tojeiro EE, pero tampouco puido rematar despois de problemas na caixa de cambios. Esta sería a última vez que o equipo orixinal Ecurie Ecosse presentaría un coche para a maior carreira de resistencia do mundo. Os problemas financeiros e o autoimposto exilio fiscal do fundador David Murray remataron definitivamente a era competitiva do equipo a mediados dos anos sesenta. thumb|left|alt=Jaguar C-Type| 1953 [[Jaguar Tipo C coas cores Ecurie Ecosse, amosado na Dulwich Picture Gallery, 29 de xuño de 2014]]
Pilotos
Entre os pilotos figuraban o propio David Murray, Jimmy Stewart, o irmán máis novo, do tres veces campión do mundo de F1 Jackie Stewart, compañeiro de F1 Jim Clark e Innes Ireland. Masten Gregory Ian Stewart, Leslie Thorne, Ron Flockhart, Ninian Sanderson, Roy Salvadori, Ivor Bueb, John Lawrence, Jack Fairman; Bill Stein.
Renacemento en 2011
O xefe do equipo Hugh McCaig anunciou que catro pilotos novos, Alasdair McCaig, Andrew Smith, Joe Twyman e Oliver Bryant, reavivarían o equipo unha vez máis e volverían ás carreiras de automóbiles deportivos co equipo, 25 anos despois de gañar o Campionato Mundial de Resistencia na tempada 1986 na clase C2. O equipo inscribíu un Aston Martin DBRS9, xunto coa axuda do Aston Martin Racing Partner Team Barwell Motorsport, nas 24 Horas de Spa de 2011 da clase GT3.
Transporte dos coches do equipo
polgar | dereita | 300px | O restaurado Ecurie Ecosse Car Transporter O equipo ía acompañado dun camión portacoches de dous pisos de 2 eixes capaz de transportar tres coches (un dentro e dous enriba) xunto cun equipo de apoio e con instalacións de taller móbil.
O transporte deseñouno Selby Howgate e construído polo carroceiro Alexander, de Falkirk, Escocia. Baseado nun chasis Commer está alimentado por un motor diésel de dous tempos horizontalmente oposto de tres cilindros Commer TS3.
Desde principios dos anos 90, o entusiasta coleccionista Dick Skipworth construíu a súa notable colección Ecurie Ecosse. En 2013 compoñíana un Jaguar XK120, Tipo C e un Tipo D, un Tojeiro-Jaguar, un Cooper-Climax Monaco, un Le Mans Austin-Healey Sprite, un Tojeiro EE-Buick Cupé e o camión portacoches Commer. O 5 de decembro de 2013, Bonhams vendeu toda esta colección nunha poxa en New Bond Street, Londres. A colección vendeuse por un total de 8,8 millóns de libras esterlinas, só o camión logrou un récord mundial de 1,8 millóns de libras esterlinas.
Vilarello, Láncara
San Pedro de Vilarello é unha parroquia do concello de Láncara na comarca de Sarria, na provincia de Lugo. No ano 2007 tiña 68 habitantes, deles 32 eran homes e 36 eran mulleres, o que supón unha diminución de 3 habitantes en relación ao ano anterior, 2006.
Ademaro de Salerno
Ademaro de Salerno foi o príncipe longobardo de Salerno, fillo e sucesor do príncipe Pedro de Salerno, quen a principios do 853 lle usurpara o trono ao menor de idade Sicón II, do cal era rexente.
Traxectoria
Ademaro foi un soberano moi impopular e os territorios do seu principado, e mesmo a súa autoridade, se viron notabelmente reducidos polas presións independentistas do Principado de Capua. No 858 obrigárono a pedir a intervención de Guido I de Spoleto, que obtivo a cambio o val do río Liri. No 861 unha revolta popular guiada por Gaiferos, da estirpe dos Dauféridas (isto é, fillos de Dauferio Balbo), derrocou a Ademaro do trono e mandouno á cadea. Durante a súa reclusión sometérono a tortura e cegárono. Gaiferos foi escollido como príncipe no seu posto, instaurando a dinastía dos Dauféridas no trono de Salerno.
Nantón, Sanamede do Monte, A Baña
Nantón é un lugar da parroquia de Sanamede do Monte no concello coruñés da Baña na comarca da Barcala. Tiña 120 habitantes no ano 2015 segundo datos do INE,, dos cales 59 eran homes e 61 eran mulleres. No ano 2010 tiña 141 habitantes: 76 mulleres e 65 homes.
Xermán Ancochea Quevedo
Xermán Ancochea Quevedo, nado en Córdoba (Arxentina) o 6 de maio de 1908 e finado en Madrid o 12 de marzo de 1981, foi un matemático galego.
Traxectoria
Nado no seo dunha familia de emigrantes galegos na Arxentina, regresou, despois do falecemento de seu pai, para A Pobra de Trives, onde súa nai nacera.
Cursou a súa formación académica no Colexio Santa Leonor da vila e no instituto de Ourense. Despois de pasar os anos da súa xuventude na vila trivesa, seguiu estudando na Universidade Central de Madrid, onde obtivo varios premios extraordinarios grazas a estudos de Ciencias Exactas.
Entre 1931 e 1936 foi profesor auxiliar de Xeometría na Universidade de Madrid.
Casou con Guadalupe Blanco. Faleceu o 12 de marzo de 1981 en Madrid, con 72 anos de idade.
Cátedras
A súa primeira cátedra obtena no 1936 na Universidade de La Laguna (Tenerife), onde impartiu xeometría analítica. Neste mesmo ano, conseguiu a cátedra de análise matemática na Universidade de Salamanca. En 1947, na Universidade Complutense de Madrid, logrou a cátedra de xeometría descritiva. Neste intre, comezou a formar parte, ata a fin dos seus días laborais, do Departamento de Xeometría e Topoloxía da Facultade de Ciencias Matemáticas. Foi nese ano cando deu conferencias nas Universidades Princeton e Urbana dos Estados Unidos de América. Entre 1959 e 1960 foi catedrático na Universidade de Caracas.
En 1958 foi elixido membro da Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas e Naturais de Madrid e, en 1977, obtivo o Premio Nacional de Investigación, na especialidade de matemáticas.
Investigacións e traballos científicos
Ancochea fixo unha serie de investigacións non moi extensas pero de gran calidade, sobre teoremas clásicos, álxebra clásica e estudos dos puntos próximos, que se achegan ó teorema fundamental da xeometría proxectiva.
Desde 1946 foi recensor de Zentralblatt fur Mathematik, onde publicou traballos de álxebra e xeometría alxébrica e diferencial. En 1951, a revista neerlandesa Compositio Mathematica contaba con Ancochea para as súas publicacións.
De tódolos seus traballos cómpre dicir que só seis publicacións están en revistas españolas, as demais publicáronse no eido internacional.
Recoñecementos
O instituto da Pobra de Trives leva o seu nome.
División de Honra de Rugby 2009-2010
A tempada 2009-2010 da Liga Española de rugby (División de Honor de Rugby) foi a edición número 43 da máxima categoría do rugby en España. A fase regular comezou o 13 de setembro do 2009, e durante as 18 xornadas da competición enfrontou entre si ós 10 equipos que compoñen a liga, ata o 2 de maio do 2010, data na que rematou o campionato, coa vitoria final de Club de Rugby El Salvador por sétima vez na súa historia.
Orimattila
Orimattila é unha cidade de Finlandia situada na rexión de Päijänne Tavastia. En 2018 a súa poboación era de 16 147 habitantes. A superficie do termo municipal é de 814,01 km2, dos cales 28,83 km2 son auga. O concello ten unha densidade de poboación de 20,56 hab./km².
Limita cos concellos de Hollola, Kärkölä e Lahti, pertencentes á súa mesma rexión, Iitti na rexión de Kymenlaakso, e Lapinjärvi, Myrskylä, Mäntsälä e Pukkila, pertencentes á rexión veciña de Uusimaa.
Nocedo do Val
O topónimo galego Nocedo do Val está composto polo fitónimo Nocedo, derivado do latín, que indica á presenza de nogueiras, máis Val, referido á conca do río Támega. Pode referirse a:
José Hierro
Traxectoria
Cando contaba con dous anos de idade a súa familia trasladouse a Santander, onde cursou os estudos elementais e iniciou a carreira de perito industrial, que se viu obrigado a abandonar tralo inicio da Guerra Civil. Finalizado o conflito bélico foi feito prisioneiro por pertencer a unha “organización de axuda a presos políticos”, ingresando na cadea onde permaneceu ata 1944. Un deses presos políticos era o seu propio pai, finado mentres o poeta cumpría condena.
Ao saír do cárcere marcha a Valencia onde vivirá dous anos. Na cidade levantina participa nas tertulias literarias do café El Gato Negro e colabora na fundación da revista Corcel.
De volta en Santander volve participar na fundación doutra revista, Proel, xunto con Ricardo Gullón e desempeña multitude de oficios. Casa no 1949 e ao pouco tempo marcha a Madrid, onde empeza a traballar no CSIC, na Editora Nacional e no Ateneo. Faise colaborador de Radio Nacional de España ata a súa xubilación no 1987.
No 1999 foi escollido membro da Real Academia Española.
Traxectoria poética
Inicia a súa produción no 1947 con Tierra sin nosotros, expresión de tristura xuvenil e procura de felicidade inalcanzable. A súa obra dos anos cincuenta afonda na dor existencial, pero pouco a pouco vai deixando oco nos seus poemas para os temas sociais. Porén, o trato que lle dá á temática social non é o habitual nos autores do xénero da época, xa que a súa esixencia estética permanece intacta outorgándolle unha densidade e unha riqueza considerables.
A influencia de Gerardo Diego, a quen considerou o seu “pai espiritual”, e, por extensión, da Xeración do 27 na súa obra é amplamente perceptible.
Manoel Soto
Manoel Soto Ferreiro, nado en Ourense o 6 de abril de 1944 e finado no Hospital Álvaro Cunqueiro de Vigo o 27 de novembro de 2019, foi un político galego que foi alcalde de Vigo durante 12 anos.
Traxectoria
Consultor de empresas e promotor de vendas, axudou na clandestinidade a fundar o PSdeG-PSOE en Vigo, e militou nel ata que no ano 1998 pediu a baixa no mesmo para fundar, xunto con outros exmilitantes do Partido Socialista e persoas independentes, o partido progresista e galeguista: Progresistas Vigueses, que máis tarde se fusionaría con outros partidos para crear Democracia Progresista Galega.
Co partido socialista foi alcalde de Vigo dende 1979 ata 1991. Co novo partido concorreu as eleccións de 1999 cando conseguiu un concelleiro. Antes das eleccións de 2003 incorporou á lista do partido a Agustín Arca Fernández de Unión Galega e xuntos conseguiron dous concelleiros. Durante o mandato o veterano político Agustín Arca faleceu e o seu posto foi ocupado polo mariñeiro e patrón de barco Xulio Alonso Vázquez.
Recibiu a distinción de presidente de hora do Real Club Celta.
Ánxela Caramés
Ánxela Caramés Sales, nada en Santiago de Compostela o 23 de abril de 1977, é unha crítica de arte galega que traballa como axente e xestora cultural, especializándose nos estudos de xénero, relacionándoos coas implicacións do social e o político na arte actual.
Traxectoria
Ánxela Caramés licenciouse en Historia da Arte pola Universidade de Santiago de Compostela en 1999. Posteriormente complementou os seus estudos coa formación en Realización de Vídeo e Cine pola Escola de Imaxe e Son da Coruña. Acadou o título de doutora en Belas Artes pola Universidade Politécnica de Valencia en 2016, no programa de doutoramente Artes Visuais e Intermedia.
No seu traballo analiza os procesos de creación, produción, xestión e difusión, concentrándose especialmente na arte emerxente. Aí mesmo, investiga sobre os discursos feministas na arte española contemporánea.