cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sitio de Baler
O sitio de Baler
miniatura|esquerda|Retrato do capitán de Infantería [[Enrique de las Morenas y Fossi aparecido na revista Blanco y Negro o 20 de maio de 1899 (en España descoñecíase a súa sorte). Las Morenas foi gobernador político-militar de El Príncipe desde febreiro de 1899. Morreu durante o sitio de Baler.]] O 12 de febreiro chegaba a Baler el vapor «Compañía de Filipinas». Ademais de provisións para catro meses, o buque transportaba ao recentemente nomeado gobernador político-militar de El Príncipe, o capitán de Infantería Enrique de las Morenas y Fossi, aos segundos tenentes Alonso y Martín Cerezo, que debían facerse cargo do destacamento, ao supervisor provisional do Corpo Médico (con grado de tenente) «En dicho transporte foron tamén con nos [..] o entón médico provisional de Sanidade Militar (asimilado ao emprego de tenente), D. Rogelio Vigil de Quiñones y Alfaro...», e ao pai Gómez Carreño, franciscano párroco de Baler, que fora feito prisioneiro polos insurrectos durante o ataque ao destacamento do tenente Mota e que, liberado trala paz de Biak-na-Bató, volvía a súa parroquia. Os expedicionarios saíran de Manila o 7 de febreiro e trasladáronse por vía fluvial e terrestre ata Mauban, no Pacífico, ao sur de Baler. Desde alí, a «Compañía de Filipinas» transportoulles a Baler. O estado físico de Las Morenas era, porén, delicado, posto que sufría de fortes neuralxias e tivo que ser levado en palets.
En canto a marea permitiuno, as tropas de Génova e Roldán partiron cata Manila na embarcación que trouxo aos oficiais. As provisións traídas pola «Compañía de Filipinas» serían as últimas que recibiron do Exército español. Se ben tiñan municións suficientes, a cantidade de racións era escasa e ademais a maior parte das que deixaran almacenadas na igrexa as tropas relevadas estaban en mal estado.
Mentres tanto, ao outro lado do mundo, un inexplicado incidente serviría de escusa para o inicio da guerra entre Estados Unidos e España dous meses despois. O 15 de febreiro unha explosión fixo zozobrar ao acoirazado estadounidense USS Maine cando se encontraba fondeado no porto da Habana (Cuba). A prensa amarela estadounidense, tras anos de axitación antiespañola, inmediatamente culpou a España de atacar ao buque. Inmediatamente despois do incidente, o goberno estadounidense mobilizou as súas tropas en previsión dunha inminente guerra. O 25 de febreiro, a Escuadra Asiática (a frota estadounidense no Extremo Oriente) recibiu a orde de partir de Yokohama, no Xapón, onde se encontraba fondeada desde xaneiro, e concentrarse na colonia británica de Hong Kong, onde debía prepararse para atacar Filipinas, en tanto que o Congreso aprobaba o 20 de abril unha resolución exixindo a España que abandonase Cuba e recoñecese a súa independencia, e autorizando ao presidente William McKinley a tomar calquera medida necesaria. Ante a negativa española a someterse ao ultimato, os Estados Unidos declararon a guerra o 25 de abril. miniatura|250px|Portada da revista estadounidense [[Puck (revista estadounidense)|Puck (16 de novembro de 1896). Nela, a raíña María Cristina trata de suxeitar a dous nenos, Cuba e Illas Filipinas, que tratan de liberarse.]] Alleos aos sucesos que tiñan lugar en Cuba, a única preocupación do destacamento era a recentemente sufocada insurrección e a posibilidade de que rexurdira. Por iso inicialmente a tropa instalouse na igrexa, onde se encontraban almacenadas provisións e municións, que era o único lugar con perspectivas de poder servir como refuxio en caso de asalto. Porén, o capitán desexoso de xerar confianza na poboación do país e de rexenerar administrativamente o distrito, suxeriu a Alonso que trasladara a tropa á comandancia, e así se fixo. Aos poucos días da chegada houbo que tirar a maior parte das provisións debido ao seu mal estado, o que levou aos militares a decidir comprar víveres aos habitantes da vila. O comercio xerado e a volta á relativa normalidade nas illas trala paz de Biak-na-Bató, ademais de paliar a escaseza de alimentos da gornición de Baler, contribuíu ao regreso dos habitantes da vila. Porén, corrían rumores de que a tranquilidade duraría unicamente ata xuño.
Ao pouco tempo, Las Morenas tomou por conselleiro a Lucio Quezón, o mestre da escola. Este feito non foi ben visto por Martín Cerezo, que albergou sempre desconfianza cara este. Por outra banda, Las Morenas decidiu que os terreos da comandancia fosen cultivados, de xeito que a gornición dispuxese dunha mellor subministración de alimentos, para o que decidiu facer uso dos quince días de servizo gratuíto á comunidade aos que estaban obrigados os balerenses, o coñecido como «polo». O «polo», que anteriormente ascendera a corenta días, era utilizado para a construción de infraestruturas necesarias para a comunidade, como estradas, pontes e regadíos, aínda que tamén igrexas e conventos. A pesar da redución de duración, o «polo» era particularmente odiado polos filipinos, posto que converterase nun abuso. Las Morenas puxo a Quezón ao cargo do cultivo. O que para o capitán era unha mostra de confianza na paz e na poboación, para esta era explotación e o mestre acabou sendo asasinado polos revolucionarios.
Ao problema da escaseza de alimentos había que engadir que a única fonte de subministración de auga era o río que circundaba a poboación e este, ademais de poder ser desviado en caso de insurrección, era un recuncho perfecto para os insurrectos filipinos nas selvas que comenzaban na outra beira, o que convertía nun risco o ir a recoller agua. Por iso, Martín Cerezo suxeriu ao capitán que se abrira un pozo na praza do pobo, pero Las Morenas descartouno tras consultalo con Quezón, o cal lle dixo que se intentara varias veces sen éxito.
O comezo do sitio
miniatura|200px|dereita|Situación das zonas de recrutamento coñecidas polo destacamento de [[Baler: municipios de Carranglán, Pantabangán e Bongabon en Nueva Écija.]] En abril chegaron novas de que a fráxil paz se estaba quebrando, posto que os revolucionarios filipinos estaban recrutando máis homes nos próximos municipios nororientais de Nueva Écija. Martín Cerezo confirmou os rumores mediante a xente do pobo, que ía a outros lugares a comprar arroz e á que intentaran recrutar ofrecéndolles unha boa paga, e informou ao gobernador e a Alonso. Xa en marzo producíranse sublevacións en diversas provincias de Luzón e Cebú, que foron dominadas. O 11 de abril, como consecuencia dun cambio de goberno en España, Primo de Rivera era substituído como gobernador xeral polo tenente xeneral Augustín.
O 27 de abril, a frota estadounidense da Escuadra Asiática, ao mando do comodoro Dewey, abandonou Hong Kong cara as Filipinas. O 1 de maio chegou á baía de Manila e derrotou á frota española, ao mando do almirante Montojo, resultando esta afundida na súa totalidade. O arsenal e a praza de Cavite rendéronse aos estadounidenses o día seguinte. A batalla de Cavite significou o principio da fin da presenza española en Filipinas. O 19 de maio, Aguinaldo volveu a Filipinas nun buque estadounidense para poñerse á fronte da revolución, que estendeuse por toda a illa de Luzón. O despregue de tropas españolas, composto na súa maior parte de pequenos destacamentos estacionados nas poboacións filipinas, fixo que fosen un branco fácil polos rebeldes. Os destacamentos que non foron superados repregáronse a Manila (sen éxito na súa maior parte) e outros puntos fortes, co que a illa de Luzón quedou case enteiramente en mans dos rebeldes. O 1 de xuño, Manila quedou definitivamente sitiada por terra.
Trala vitoria do comodoro George Dewey sobre a frota española do almirante Montojo na batalla de Cavite en maio de 1898, o goberno estadounidense comezou a organizar un corpo expedicionario de forzas terrestres para atacar e capturar a capital filipina, Manila. O xeral Wesley Merritt solicitou o mando do VIII Corpo do Exército que estaba sendo organizado en California, que lle foi concedido. O 19 de maio, Merritt recibiu as súas ordes: derrotar aos españois, pacificar Filipinas e mantela en poder dos Estados Unidos, ao tempo que non debía xuntar as súas forzas coas dos insurxentes filipinos ao mando de Emilio Aguinaldo. O futuro das illas quedaba nun estado indefinido, pero Merritt asumiu que a súa soberanía quedaría en mans dos Estados Unidos. miniatura|300px|Batalla da baía de Manila, 1 de maio de 1898, de J.G. Tyler. Á esquerda (de esquerda a dereita), os navíos españois Don Antonio de Ulloa, Castilla e Reina Cristina. Á dereita (de esquerda a dereita), USS Boston, USS Baltimore e USS Olympia. A finais de maio chegaron a Baler noticias sobre o comezo da guerra contra Estados Unidos e a derrota da frota española en Cavite. Estas foron unhas das últimas novas recibidas por terra do exterior, posto que os sublevados impedían o paso de noticias pola cordilleira. O correo enviado o 1 de xuño foi interceptado e os mensaxeiros apresados, aínda que cinco días máis tarde lograron escapar e avisar á gornición do sucedido. Na última carta enviada por Las Morenas a dous misioneiros franciscanos de Casigurán comunicáballes que estaba illado sen poderse comunicar con Nueva Écija. Ao non poder enviar noticias por terra a Manila, o gobernador púxose en contacto con Teodorico Novicio Luna, antigo líder insurrecto e habitante da vila, aparentemente amigo agora, para pedirlle que lle indicase unha persoa que puidera levar unha mensaxe ao gobernador de Nueva Écija para que este, a súa vez, o remitise a Manila explicando situación. Luna proporcionoulle un mensaxeiro, ao que se lle entregou unha mensaxe cifrada, pero que ao pouco volveu a Baler dicindo que fora capturado e a mensaxe interceptada, aínda que afirmou que os insurrectos non foran capaces de lelo. Pronto souberon que Novicio Luna era en realidade o líder da sublevación en Baler. Pouco despois chegaron dúas naves de Binangónan con «palay» (arroz con casca) para vender e a gornición encargou o envío dunha mensaxe ao comandante da gornición daquela poboación ao capitán dos barcos, sen saber que a rexión xa estaba en plena revolta. Pola súa banda, o pai García Carreño comprou 70 caváns de «palay» que posteriormente resultaron de extremada utilidade para a supervivencia do destacamento.
O 12 de xuño, Aguinaldo declarou a independencia filipina en Cavite el Viejo, ante a frialdade estadounidense, que ocupaba o arsenal de Cavite e tiña a frota de Dewey bloqueando por mar a Manila. Forzas filipinas cercaban Manila por terra. miniatura|dereita|250px|Casa de Emilio Aguinaldo en Cavite el Viejo, desde cuxo balcón proclamouse a independencia filipina. En Baler, o día 26 se deron as primeiras fuxidas. Algunha xente do pobo comezou a abandonalo, cousa que fixo pensar na inminencia dun ataque. Á mañá seguinte o pobo estaba deserto. Non só iso, senón que se produciran tres desercións: o cabo e o sanitario filipinos, ademais do asistente, peninsular, de Martín Cerezo, Felipe Herrero López. Ante esta situación o destacamento decidiu atrincheirarse na igrexa levando consigo as provisións que quedaban na comandancia e os barrís de «palay» que comprara o pai Gómez Carreño.
Dous días máis tarde, pola mañá, Martín Cerezo saíu de patrulla con 14 homes, regresando sen novidade, mentres os que non estaban de garda recorreron as casas do pobo para levar á igrexa as tinxas de auga que quedaban nelas. Ao día seguinte, a patrulla saíu ao mando de Alonso, comandante do destacamento, producíndose a deserción dun dos soldados, Félix García Torres. A tropa continuou co acondicionamento da igrexa, demolendo parte do convento. A madeira obtida foi almacenada e o espazo que ocupaba o convento convertida nun curral, deixando intacta a base do muro. Martín Cerezo levouse catro cabalos para poder ter carne en caso de necesidade, pero tanto a tropa como Alonso e o capitán negáronse e os soltaron.
A mañá do día 30 de xuño, a patrulla que mandaba Martín Cerezo foi emboscada na ribeira do río. Puideron repregarse ata a igrexa sen máis baixa que un cabo, Jesús García Quijano, que resultou ferido no pé. Comenzaba así o sitio.
Do 1 de xullo ao 15 de agosto
miniatura|250px|dereita|Plano da igrexa durante o asedio: 1. Porta principal 2. [[Baptisterio (en cuxa parede se abriron tres aspilleiras) 3. Porta lateral (cara o camiño que ía ao río) 4. Entrada ás trincheiras que protexían as portas 5. Horta 6. Liña do coro 7. Altar maior 8. Porta de acceso á sancristía 9. Sancristía (con parede totalmente aspilleirada) 10. Porta da sancristía ao curral 11. Buraco de acceso ao foso da trincheira da sancristía 12. Paso do primeiro patio (onde estaba o «convento») ao curral (o segundo patio) 13. Pozo construído polos defensores 14. Latrina construída nunha das ventás 15. Urinario 16. Patio de aseo embaldosado 17. Trincheira con foso protexendo as portas da igrexa 18. Ventás aspilleiradas 19. Forno de pan e cociña 20. Varanda do presbiterio 21. Parapetos construídos enriba dos muros da igrexa 22. Pozo de augas negras 23. Entrada ao antigo convento (aterraplenada polo interior) 24. Trincheira protexendo a porta da sancristía 25. Foso e trincheira sobre o muro da sancristía ]] O primeiro día de sitio os españois atoparon preto da igrexa unha nota na que os filipinos advertíanlles que contaban con tres compañías para o asalto e convidábanos a renderse: «Estades rodeados, os españois capitularon, evitade o derramamento de sangue...». Aínda que os sitiados non deron moito crédito ás novas sobre as rendicións, non dubidaron da cantidade das forzas inimigas e temeron un longo asedio. Por iso, Martín Cerezo retomou a idea de construír un pozo no interior. Las Morenas asignoulle cinco homes e ao pouco tempo encontraron auga en abundancia a catro metros de profundidade.
Ao día seguinte, 2 de xullo, apareceu outra nota. Nesta nova carta, os insurrectos –ao non recibir resposta á anterior– insistiron nas vitorias que se estaban producindo sobre as tropas españolas e informáronlles da caída nas súas mans de case todas as provincias de Luzón, e de que a capital, Manila, atopábase sitiada. Segundo a nota, 20 000 filipinos cercaban a cidade, a cal, sen fornezo de auga, estaría a piques de capitular). As Morenas, como gobernador político-militar, instounos a volver someterse á obediencia a España e mostrouse disposto a recibilos cos brazos abertos se así o facían. A mensaxe acababa recomendando que non se deixasen máis notas nos arredores da igrexa senón que fosen enviadas, logo dun son de aviso, mediante un mensaxeiro con bandeira branca. As respostas, por parte española, entregaríanse na mesma igrexa a un mensaxeiro enviado tamén por parte filipina, tras dar o respectivo aviso e izar a bandeira branca. A decisión de non enviar homes fóra da igrexa tomouse para evitar posibles desercións. De feito, Felipe Herrero López, un dos soldados que servira con Martín Cerezo, foi o primeiro mensaxeiro que enviaron os filipinos a recoller unha resposta. O tenente intento persuadirlle para que se reincorporase, pero este marchou sen dicir un chío. Ante o envío dun novo desertor, Félix García Torres, como mensaxeiro, os sitiados comunicaron que se continuaban elixindo ese tipo de emisarios, serían recibidos a balazos. Na tarde do 3 de xullo comezaron a construír un forno para facer pan no patio que deixara a demolición do convento. Alí dispúxose tamén a cociña.
O 4 de xullo, co obxectivo de aliviar o cerco, dous voluntarios, Gregorio Catalán e Manuel Navarro, fixeron unha saída, destruíndo os barracóns da Garda Civil, os edificios da escola e algunhas casas próximas á igrexa desde as que os filipinos disparaban constantemente. Ese mesmo día, chegaban a Cavite as primeiras tropas terrestres estadounidenses, ao mando do xeral Anderson, como avanzadilla do VIII Corpo de Exército do xeral Merritt. No seu traxecto, desviáronse para tomar, o 20 de xuño, Guam, nas Marianas. A finais de xullo, tras recibir seguridades dos estadounidenses que permitirían aos filipinos tomar Manila, Aguinaldo permitiulles que as tropas de Merritt tomasen posicións en torno á capital sitiada.
Sammisoq
A illa Sammisoq (ortografía antiga Sangmissoq, Christian IV Ø; Inglés tradicional:Christian IV Island) é unha illa no municipio de Kujalleq no sur de Groenlandia, localizado ao nordés do cabo Uummannarsuaq. É a illa máis grande do Arquipélago de Cabo Farewell (Nunap Isua).
Sitio de Baler
Do 1 de xullo ao 15 de agosto
Durante os días sucesivos, o destacamento afanouse en fortificar a igrexa. Xa o día 29 de xuño demoleran o convento. O piso inferior, que tiña dous metros de alto e muros de pedra, foi respectado para que servise de curral. Toda a madeira obtida da demolición foi almacenada no novo curral. As dúas portas da igrexa foron tapiadas, deixando unicamente aspilleiras para poder disparar, do mesmo xeito que nas seis fiestras do edificio. Abriron tamén tres troneiras no baptisterio. A sancristía, que era de madeira, foi respectada, pero o seu muro foi reforzado, construíndo outro a medio metro e reenchendo o oco con caixóns cheos de humus. Deixáronse catro troneiras orientadas ao oeste e dous ao norte. Ante o novo muro construír tamén un foso. A porta sur da sancristía, que daba a un pequeno patio polo que se accedía ao convento, foi parapetada, de forma que só se podía pasar un por un. Na parede situada entre o primeiro patio (o antigo convento) e o segundo abríronse tamén troneiras. As seis fiestras do segundo patio (ao norte, sur e oeste) aspilláronse. Exteriormente, construíronse un foso e unha trincheira formando un ángulo recto, que protexían as dúas portas. Un cabo e oito soldados dispuxéronse na trincheira que protexía as portas. O resto nas fiestras e troneiras da igrexa, con dous tiradores na torre.
O 18 de xullo resultou ferido un dos sitiados, o cabo Julián Galvete Iturmendi, que morreu dez días despois, converténdose na primeira baixa por lume inimigo da gornición. Ese mesmo día chegou unha carta para As Morenas e o pai Gómez Carreño asinada polo pai Leoncio Gómez Platero, párroco de Carranglán, en Nueva Écija. Nela exhortábaselles en ton cordial para que depuxesen as armas e rendésense ao capitán Calixto Villacorta porque se así o facían, serían tratados con consideración e embarcados rapidamente cara a España. A carta non foi respondida así que ao día seguinte cedo, os filipinos enviaron outra –esta vez menos cortés e asinada por Villacorta– cun ultimato de 24 horas, transcorridas as cales o oficial filipino dicíalles: «Non terei ningunha compaixón de ninguén e farei responsables aos oficiais de calquera fatalidade que poida ocorrer». A resposta española foi enviada á mañá seguinte: «Únenos a determinación de cumprir co noso deber, e deberás comprender que si tomas posesión da igrexa, será soamente cando non haxa nada nela máis que os corpos mortos. A morte é preferible á deshonra». Ao finalizar o prazo do ultimato, os filipinos comezaron a disparar desde todos os puntos das súas liñas, durando o tiroteo ata a mañá seguinte. Os españois, para economizar munición e incitar aos filipinos ao asalto, decidiron non responder a este lume. Ante esta actitude, Villacorta no canto de enviar as súas columnas contra a igrexa, enviou unha mensaxe no que dixo que non ía gastar pólvora inutilmente, pero non levantaría o sitio, aínda que tivese que prolongalo tres anos, ata que os españois se renderan.
Sammisoq
Xeografía
A súa superficie é de 803 km², e na súa lonxitude máis grande é 60 km. Esta separada de Groenlandia ao norte polo estreito Príncipe Christian. A illa ten glaciares no sur e no oeste. A súa costa está profundamente cortada e a súa parte sur está case separada da illa principal por dúas entradas estreitas. Ao sur atópase a illa Itilleq e ao oeste Annikitsoq, ambas partes do mesmo grupo.
Sitio de Baler
Do 1 de xullo ao 15 de agosto
Na igrexa atoparan varios canóns vellos, posiblemente non máis que culebrinas, pero sen accesorios nin carro para transportalos. Os sitiados mesturaron os explosivos dalgúns foguetes rotos coa pólvora dalgúns cartuchos dos fusiles Remington e puxeron parte da mestura e as balas nun dos canóns máis pequenos, que levaron a unha das bufardas que construíran no antigo convento, agora curral, e colgaron a parte traseira dunha viga cunha cordo que lles permitía variar o ángulo de tiro. Cunha longa cana de bambú con lume no extremo, para evitar o golpe do retroceso, conseguiron disparar o canón, que fixo tremer os cimentos do curral.
Os insurrectos enviaban case a diario mensaxes aos sitiados e un día, un das mensaxes foi entregado por dúas desertores. Algúns soldados, que pertenceran ao destacamento de Mota, creron recoñecer a un deles como un dos gardas civís que había comandado o posto de Carranglán, e ao que coñeceran cando pasaron por devandita poboación no seu traxecto a Baler a principios de setembro. O asistente de Alonso, Jaime Caldentey, asegurou que era un paisano e amigo seu de Mallorca, polo que este pediulle que invitase aos enviados, en mallorquín, a unírselles, dicíndolles que a gornición española contaba con suficientes provisións e municións para aguantar o asedio. O garda, finxindo non coñecer o idioma, replicou mencionando o seu amor pola súa familia e o seu desexo de volver a España, engadindo que, de persistir na súa resistencia acabarían mortos porque todas as tropas españolas rendéronse e non ían recibir reforzos.
Sammisoq
Xeografía
Hai un asentamento, Ikerasassuaq, tamén chamado Prince Christian Sound, Prins Christian Sund ou Bluie East One. É unha estación meteorolóxica e non ten poboación permanente.
Sitio de Baler
Do 1 de xullo ao 15 de agosto
A finais de xullo, o xeral Merritt, que partira o 29 de xuño de San Francisco xunto co último continxente do VIII Corpo de Exército estadounidense, chegou a Luzón.
Sammisoq
Xeografía
Sammisoq é montañoso e Niaqornaq, é o seu punto máis alto, ten 1546 m sobre o nivel do mar.
Sitio de Baler
Do 1 de xullo ao 15 de agosto
En Baler, Villacorta volveu enviar outro ultimato o 31 de xullo. Nel ameazaba con utilizar lume de canón si non se entregaban ao día seguinte. Os rebeldes filipinos recibiran algúns canóns, ao parecer do mesmo tipo que os que tiñan os españois e tal como ameazara Villacorta, ás doce da noite comezou o bombardeo desde o sur, o leste e o oeste, que causou danos nas portas e no teito, polo que o bastión quedou practicamente á intemperie. Ese día, na tamén sitiada Manila, producíase o primeiro choque entre tropas españolas e estadounidenses.
miniatura|280px|[[Prisioneiro de guerra|Prisioneiros de guerra españois en mans estadounidenses en Manila trala capitulación da capital filipina.]]
O 3 de agosto, Caldentey, o axudante de Alonso, aproveitando unha quenda de garda, desertou. Martín Cerezo pensou que acordara a deserción na súa conversación en mallorquino co garda civil que estaba cos filipinos. «Efectuouna cando estaba de sentinela na fiestra da dereita do altar, de onde se botou, e foi atribuída, polo recente do suceso, a unha represión do Tenente Alonso, que lle atopou xogando a barállaa. Puido ser por aquilo, pero ben puido igualmente ser ideada, e talvez anunciada cando a conversación en mallorquino (Isto é o máis probable)». Catro días despois, grazas á información de Caldentey sobre o temor do tenente Alonso a un ataque polo norte, onde só había un garda, os filipinos atacaron concentrando o lume na zona e poñendo unha escala no muro, preto de onde se atopaba o garda, que deu a alarma. Os españois dispuxéronse a repeler o ataque e, ante a tenacidade do ataque, simularon unha saída para asaltar unha das casas fortificadas do exterior. Ao oír o incremento do lume, os filipinos retiráronse, aínda que continuaron disparando desde as trincheiras. Aínda que non o souberon entón, un día logo de desertar Caldentey, morreu alcanzado por unha bala dos sitiados mentres trataba de abrir lume cun canón contra a igrexa.
Mentres tanto, o 7 de agosto, Merritt enviaba un ultimato a Fermín Jáudenes e Álvarez, gobernador xeral interino de Filipinas tralo cesamento de Augustín, anunciando que en 48 horas comezaría o asalto á capital filipina, e que permitiría que os civís evacuasen a cidade. Uns 20 000 soldados estadounidenses atopábanse xa en Filipinas. Jáudenes anunciou que resistiría, ao que Merritt respondeu cun novo ultimato de cinco días. Jáudenes, estimando a súa situación como desesperada, sen posibilidade de auxilio desde a metrópole (o 20 de xullo sóubose que a anunciada frota de Reserva non chegaría a Filipinas), entrou en conversacións secretas con Merritt a través do cónsul belga. Renderíase ante os estadounidenses, pero non ante os filipinos. O día 13, tras un simulacro de asalto, Jáudenes deu orde de rendición ante as tropas estadounidenses ao mando de Merritt, protexidas pola frota de Dewey, sen contar con Aguinaldo. Os contendentes non recibiran noticias de que o día anterior asinouse o protocolo de Washington, polo que se establecía alto o lume entre España e Estados Unidos, e no que se dispoñía que Manila debía quedar en poder estadounidense como garantía ata que a formalización dun tratado establecese o destino de Filipinas.
Do 15 de agosto ao 30 de setembro
O 15 de agosto os rebeldes filipinos feriron a un soldado, Pedro Planas Basagañas. Días despois, Villacorta fixo un novo intento para conseguir a rendición da gornición española. Os párrocos franciscanos de Casigurán, outra das poboacións importantes de El Príncipe, Juan López Guillén e Félix Minaya, foran feitos prisioneiros polos insurrectos. O 20 de agosto, Villacorta decidiu enviarlles a falar cos asediados coas últimas noticias da situación, supoñendo que ao recibir información sobre a caída de Manila decidirían depoñer a súa resistencia. A mensaxe que portaban dicía así:
miniatura|300px|Fotografía tomada o [[29 de maio de 1899 e aparecida no artigo «El destacamento de Baler», publicado en La Ilustración Artística o 11 de setembro do mesmo ano. O pé de foto di: «Guerra de Filipinas. Baler. Casa habitada polo tenente-coronel do exército filipino, o Sr. Texón, e parte da forza ás súas ordes (de fotografía, propiedade de M. Arias y Rodríguez, de Manila».]]
Villacorta enviou inicialmente ao pai López só, acompañado dun soldado filipino portador dunha bandeira branca. Mentres López atopábase no interior da igrexa, Minaya, segundo conta no seu Diario, entrou nun estado de gran excitación que terminou cando o comandante filipino díxolle «Podes ir ti tamén». O franciscano deixou as liñas filipinas e penetrou tamén na igrexa.
Outro soldado, Francisco Rovira Mompó, enfermou tamén, morreu de disentería o 30 de setembro, día en que chegou á gornición unha carta do gobernador civil de Nueva Écija na que informaba á Enrique de las Morenas de que se perderan as Filipinas. Nos días seguintes chegaron noticias sobre a rendición de varios destacamentos españois por todo o arquipélago. Finalmente chegou unha carta escrita polo pai Gil Atienza, na que lles confirmaba as novas sobre as rendicións das guarnicións españolas e intentaba facerlles ver que era inútil seguir resistindo. Porén, os sitiados non deron crédito ao gobernador de Nueva Écija (coñecido de Las Morenas e cuxa letra fora recoñecida polo capitán) nin ao resto de informacións recibidas, créndoos unha trampa dos filipinos.
Guillar, Outeiro de Rei
San Martiño de Guillar é unha parroquia do concello de Outeiro de Rei na comarca de Lugo, na provincia de Lugo. No ano 2007 tiña 721 habitantes, deles 386 eran homes e 335 eran mulleres, o que supón un incremento de 33 habitantes en relación ao ano anterior, 2006.
Sitio de Baler
Do 1 de outubro ao 22 de novembro
miniatura|180px|esquerda|O tenente [[Saturnino Martín Cerezo fíxose cargo do mando trala morte do tenente Alonso Zayas.]] O 1 de outubro Estados Unidos e España comenzaron a negociar en París as condicións da paz entre ambos países. As negociacións durarían máis de dous meses. Pola súa banda, Emilio Aguinaldo nomeou un representante diplomático nos Estados Unidos, Felipe Agoncillo, que non foi recoñecido como tal polo goberno estadounidense nin accedeu ás súas pretensións de formar parte das negociacións. O traslado de Agoncillo a París para tratar de influír na delegación estadounidense non tivo tampouco ningún éxito.
En Baler, o 9 de outubro producíronse dúas novas baixas por enfermidade entre os sitiados: o cabo José Chaves Martín e o soldado Ramón Donat Pastor morreron de beriberi. Días despois caeu gravemente ferido o doutor Vigil e o día 18 morreu o tenente Alonso Zayas, ambos afectados polo beriberi, polo que o tenente Martín Alonso asumiu o mando do destacamento.
Guillar, Outeiro de Rei
Patrimonio
Na parroquia hai dous cruceiros, un do ano 1840 e outro de 1896, así como o pombal de Guillar.
Sitio de Baler
Do 1 de outubro ao 22 de novembro
Pensando evitar no posible o avance do beriberi, as tropas españolas abriron novas vías de ventilación, intentando non comprometer a seguridade (nese tempo se pensaba que o beriberi o favorecía o confinamento e a falta de ventilación). As medidas non deron resultado e a maior parte da tropa apenas se tiña en pé, polo que se organizaron gardas de seis horas, nas que os relevos se facían con axuda dos soldados sans, que levaban á cama ao soldado relevado e colocaban nunha cadeira ao novo garda, mentres o cabo de quenda facía roldas comprobando o estado dos distintos sentinelas.
Mentres tanto os revolucionarios seguiron intentando conseguir a rendición do destacamento español, informándolles da situación da guerra cos Estados Unidos, ante o que recibiron unha nova negativa. Antes de final de mes se rexistraron outras tres baixas. O día 22 morreu de beriberi un soldado, José Lafarga; o 23, outro soldado, Miguel Pérez, resultou ferido; o 25 morreu, tamén de beriberi, outro soldado, Román López Lozano. Para evitar a humidade do chan, algúns dos soldados españois improvisaron unha especie de zocos con pedazos de madeira que se ataban aos pés con cordóns.
En París, mentres tanto, unha vez acordados os termos da paz relativos a Cuba e Porto Rico, comenzaron as negociacións en relación a Filipinas. Na sesión do 31 de outubro os estadounidenses reclamaron a cesión do arquipélago, ao que se opuxeron infrutuosamente durante as seguintes sesións os representantes españois.
Na igrexa de Baler, o estado sanitario seguiu agravándose. Durante a primeira quincena de novembro morreron catro soldados: Juan Fuentes Damián, Baldomero Larrode Paracuellos, Manuel Navarro León e Pedro Izquierdo Arnáiz. O capitán Enrique de las Morenas, pese a estar gravemente enfermo de beriberi, seguiu asinando as respostas aos rebeldes filipinos. Pouco antes de morrer enviou unha última carta na que invitaba aos insurrectos a renderse, proclamando que serían tratados benevolamente e amnistiados. Os rebeldes responderon con insultos e ameazas. Finalmente, a madrugada do 22 finou, logo de levar tres semanas sen comer e perder o coñecemento. Martín Cerezo contaba naquel entón con 35 soldados, unha corneta e tres cabos, case todos enfermos. Apenas quedaban víveres, aínda que había munición suficiente para seguir resistindo.
Do 23 de novembro ao 22 de decembro
Os filipinos intentaron varias veces comunicarse cos españois, pero Martín Cerezo rexeitaba as mensaxes. Ante o temor de que esta actitude puidese facer pensar aos atacantes que a moral dos sitiados empezaba a fraquear, o tenente ordenou organizar pequenas «festas» todas as tardes co persoal fóra de servizo, nas que se cantaban cancións e aplaudíase ostensiblemente. A actitude dos españois irritou ás tropas filipinas, que reduciron o lume e os insultos, o que ao mesmo tempo estimulou o ánimo dos sitiados.
miniatura|280px|Apertura do Congreso de Malolos na [[igrexa de Barásoain en Malolos o 15 de setembro de 1899.]] Alén da illa, a República Filipina íase dotando dos medios necesarios para constituírse nun Estado. Desde o 15 de setembro levaba reunido na igrexa de Barásoain, en Malolos, o Congreso da Primeira República Filipina, máis coñecido como o Congreso de Malolos, co obxectivo de redactar unha constitución, que ratificouse por devandito congreso o 29 de novembro. Ignorantes de todo iso, un día antes, o 28, os representantes españois en París aceptaran o ultimato estadounidense e acordaban ceder Filipinas aos Estados Unidos.
O 8 de decembro, faleceu outro soldado, Rafael Alonso Mederos, a causa do beriberi. Desexando disipar o pesimismo causado por unha nova morte, Martín Cerezo ordenou a celebración dun modesto banquete, xa que se trataba do día da Inmaculada Concepción, festivo en España. Aínda que o estado do servido, buñuelos, unha lata de sardiñas e café, era precario, serviu para elevar a moral da tropa.
Dous días máis tarde, o 10 de decembro, asinábase na capital francesa o tratado polo que España renunciaba á soberanía sobre Cuba e cedía aos Estados Unidos os seus territorios de Porto Rico, Guam e Filipinas, dándose por finalizada a guerra entre ambos países. Mentres que os dous primeiros cedíanse en concepto de indemnización de guerra, por Filipinas pagábanse 20 millóns de dólares estadounidenses. Tamén se encargaría Estados Unidos de xestionar «a liberdade de todos os prisioneiros españois en poder dos insurrectos de Cuba e Filipinas».
Mentres tanto, os atacantes decidían facer un novo intento para conseguir a rendición de defensores a igrexa de Baler. O xeneral filipino Llanera ordenou enviar a un prisioneiro de guerra español de entre os mantidos en San Isidro para utilizarlo como parlamentario. O elixido foi o capitán da Garda Civil Carlos Belloto, que participara na defensa de San Isidro a primeiros de setembro. O 16 de decembro o coronel Villacorta saíu de Nova Écija con Belloto, o cal tratara de negarse, infrutuosamente, a desempeñar a misión ideada polos insurrectos. Informou disto en Manila o capitán Roldán, o cal, tamén prisioneiro en San Isidro logrou fuxir ese día.
Pola súa banda, en Baler, os filipinos de Villacorta e Ortiz continuaban cos seus ataques de canón pero sen atacar do xeito contundente, o que podería acabar cos españois. Entre o ruído dos fusís e canóns, oíanse tamén insultos e gritos dos soldados filipinos, entre eles os desertores, que facían ostentación da súa presenza, cousa que enfurecía aos sitiados.
A escaseza de alimentos fixo que se suscitase unha saída co fin de obter cabazas frescas e outros froitos que crecían preto da igrexa (segundo o escrito de Martín Cerezo, foi idea súa; segundo o pai Minaya, foi idea do conxunto dos cazadores). Para iso, concentrarían o lume sobre todo o pobo, creando confusión. O plan, inicialmente previsto para Noiteboa, tivo que anticiparse debido á debilidade do doutor, o cal, de non comer algo fresco, morrería en pouco tempo. Para intentar a saída, Martín Cerezo contaba con apenas 20 homes, que debían arriscarse a saír a campo aberto ante un inimigo bastante máis numeroso, en mellor estado de saúde e atrincheirado, polo que a única vantaxe coa que contaban era o factor sorpresa. O tenente chamou ao cabo José Olivares Conejero para que seleccionase 14 soldados para a misión. O grupo debía saír da igrexa polo buraco de acceso ao foso da trincheira da sancristía, rodear a casa máis próxima ao norte da igrexa e prenderlle lume. Os homes que permanecesen na igrexa debían cubrir ao grupo de Olivares. En torno ás dez e media da mañá do 14 de decembro, o cabo e os seus homes saíron da igrexa segundo o planeado. A sorpresa e a velocidade á que se propagou o lume polo pobo fixo que os rebeldes retirásense rapidamente. Tralo ataque, a maior parte do pobo e as trincheiras circundantes resultaron destruídas. Os españois despexaron tamén a zona sur, o que lles permitiu abrir as portas da igrexa, que permaneceran pechadas desde o inicio do sitio, así como clarear unha zona que lles permitía ver o río, utilizado polos filipinos para o fornezo de provisións e utensilios en barca. A acción levouse a cabo sen ningunha baixa por parte dos españois, descoñecéndose o número, sequera aproximado, de baixas no campo filipino. Coa operación, os sitiados obtiveron unha gran cantidade de froitas e verduras frescas, ademais de taboleiros, vigas e varas de metal que sacaron da comandancia. En agradecemento polo seu denodo, Vigil de Quiñones regaloulle o seu reloxo ao cabo Olivares. A achega de víveres frescos fixo reducirse drasticamente a incidencia do beriberi.
Despois do ataque, coa zona despexada, os españois puideron iniciar a construción dun pozo de augas negras a uns catro ou cinco metros da parede do curral, co que a situación hixiénica mellorou considerablemente. Ademais, preto da entrada ás trincheiras que protexían as portas, plantaron un horto para dispoñer de alimentos frescos sen ter que arriscarse baixo o lume inimigo. Usando os materiais obtidos na incursión, os españois repararon como puideron o teitume destruído pola artillería filipina. Malia os esforzos, cando a choiva era forte o teito apenas servía e unha noite de tormenta parte da cornixa veuse abaixo, deixando aos españois sen posibilidade de volver reparala ata que amainara o tempo. Mentres tanto, os filipinos volveron ao sitio utilizando as casas que non se queimaron e cavando novas trincheiras, esta vez máis afastadas, en cuxo fondo tiveron que poñer plataformas debido ás inundacións que provocaban as choivas e as crecidas do río.
Mentres, en Manila descoñecíase en que estado atopábase a gornición de Baler. O 14 de decembro chegou á capital filipina Tomás Paladio, o sanitario filipino que había desertado ao comezo do asedio. Prestou declaración ante o capitán López Irisarri, que fora gobernador político-militar do Príncipe durante o primeiro asedio de Baler. Paladio declarou falsamente que o destacamento había capitulado o 23 de outubro. Non foi ata a chegada a Manila do capitán Roldán, cara ao 25 de decembro, que se soubo que os cazadores seguían resistindo en Baler.
Durante o mes de decembro, sen que Martín Cerezo faga constar data, os atacantes utilizaron novas fórmulas para conseguir a rendición dos españois, que o tenente describe eufemisticamente como «reclamos femininos». Ao parecer, os filipinos situaron a mulleres case espidas á vista dos sitiados, así como a parellas simulando relacións sexuais. Para evitar tentacións, o tenente ordenou retirarse ao interior, procurando os soldados distraerse con distintos recursos como as oracións ou cánticos. Namentres, Martín Cerezo sinala que «a situación tan lamentable na que viviamos quitáballe o seu poder ao "reclamo feminino", gardábanos moi ben contra a sensualidade e os seus desexos».
Do 23 de decembro de 1898 ao 24 de febreiro de 1899
O 23 de decembro arribou a Baler o destacamento encabezado por Villarcorta, ao que acompañaba Belloto e un asistente. Belloto arranxoullas para falar co pai Gil Atienza, co que compartiu o seu desgusto pola situación na que se atopaba. «Que autoridade teño eu para dicir a todo un destacamento que se entregue» díxolle ao franciscano. A continuación, foi obrigado a escribir unha carta na que explicaba que fora traído a Baler para falar co destacamento sitiado.
Tal como narra Martín Cerezo, ao día seguinte os filipinos chamaron a parlamentar, para o que un enviado entregoulles tres cartas. Unha delas era do coronel Villarcorta, informando de que o capitán Belloto chegara ao campamento para parlamentar con eles e que, co fin de facilitar o seu propósito, as hostilidades cesarían ata o final da conferencia, que se celebraría como e cando os sitiados dixesen. A segunda carta era a de Belloto e a terceira, escrita por Gil Atienza, rogáballes que desen crédito a Belloto e ao que este íalles a comunicar. Existe neste punto unha discrepancia entre o narrado por Martín Cerezo e o descrito por Gil Atienza. Segundo o tenente, ante a posibilidade de poder confirmar de forma «oficial» as noticias que chegaran sobre a perda de Filipinas, contestou que o esperaría en descuberto, na praza do pobo, e así o fixo, pero ninguén se presentou, polo que ordenou arriar a bandeira branca en canto empezou a escurecer e ordenou aos seus homes que disparasen a calquera insurrecto que aparecese, porque, ao seu entender, todo fora unha trampa co fin de comprobar si recibirían a alguén que non tivese medo a presentarse. Segundo Gil Atienza, os sitiados non responderon á carta de Belloto, o cal alegrou moito ao capitán. Belloto seguiría en Baler ata o día 26, algo do que lle informou o propio Belloto o día de Nadal, cando oficia a misa.
Os españois celebraron a Noiteboa cunha ración extraordinaria de cabaza, doce de casca de laranxa e café. Con algúns instrumentos musicais que atoparon na igrexa e que pertenceran á banda municipal, improvisaron unha festa.
Para final de ano, acabouse o arroz e houbo que recorrer ao palay comprado polo pai García Carreño, que tivo que ser descascarillado case gran por gran. As racións tiveron que reducirse un pouco máis. No exterior, o 4 de xaneiro de 1899, o Elwell Stephen Otis publicou a proclama do presidente estadounidense McKinley, establecendo a soberanía dos Estados Unidos sobre Filipinas, pero con varias modificacións sobre o texto orixinal co obxectivo de non suscitar reaccións adversas dos filipinos. Ao día seguinte, Aguinaldo, que fora proclamado presidente da Primeira República Filipina o 1 de xaneiro, emitiu unha protesta opoñéndose á demanda de soberanía dos estadounidenses.
O 13 de xaneiro, outro soldado, Marcos José Petanas, resultou ferido. Durante unha desas noites os insurrectos deixaron na porta da igrexa algúns xornais filipinos que os sitiados atoparon á mañá seguinte e nos que se podían ler noticias que causaron gran inquietude en Martín Cerezo, como a relativa aos españois arrestados por soldados estadounidenses por pequenos roubos a filipinos ou a historia do párroco de Albulug (Cagayan), que apoiara aos insurrectos a cambio de que estes lle permitisen seguir a cargo do seu plantación de café. «Secrecións de eiruga» chamou Martín Cerezo a estas noticias, ante cuxa lectura decidiu romper os xornais filipinos e non volver ler ningún. miniatura|250px|Portada da revista estadounidense [[Harper's Weekly do 27 de agosto de 1898. A ilustración, titulada «A nova clase na arte da autodeterminación do Tío Sam», mostra ao Tío Sam golpeando a dous nenos que se pelexan, «Expatriota cubano» e «Guerrilla», mentres que o xeneral cubano Máximo Gómez permanece sentado lendo un libro, Emilio Aguinaldo está castigado na parte de atrás da clase portando un capirote e Hawaii e Porto Rico están de pé nun lateral lendo.]]
O 1 de febreiro, o xeneral De los Ríos, gobernador xeral de Filipinas, enviou ao capitán de infantería Miguel Olmedo a Baler para que lle ordenase renderse. Con dous acompañantes e vestido de paisano, chegou dúas semanas despois a Baler, por terra, cando xa estalara a guerra filipino-estadounidense. O 4 de febreiro produciuse o incidente que deu comezo á guerra. Ese día, soldados estadounidenses dispararan sobre un grupo de soldados filipinos nos suburbios de Manila, resultando mortos tres deles. Ao día seguinte, sen investigar o incidente, o xeneral MacArthur ordenou avanzar sobre as liñas filipinas, dando comezo á batalla de Manila. Aínda que Aguinaldo tratou de evitar o enfrontamento, enviando un parlamentario a falar co xeneral Otis, este negouse a deter a ofensiva. Aguinaldo emitiu entón unha proclama informando ao pobo filipino de que estaban de novo en guerra. En Baler, o 13 de febreiro produciuse a última morte por beriberi do asedio, a do soldado José Sáus Meramendi. Ao día seguinte os filipinos chamaron a parlamento, e un europeo apareceu ante a igrexa. Tratábase do capitán Olmedo. O tenente, encaramado á torre da igrexa, deulle o alto e Olmedo preguntou si trátase do capitán de Las Morenas (este detalle non aparece na narración de Minaya). Martín Cerezo contestou que era un dos oficiais do destacamento e que As Morenas non falaba nin recibía a ninguén e que lle dixese a el cal era a mensaxe que quería transmitir. Olmedo informoulle de que traía un comunicado oficial e que tiña ordes de entregalo en persoa ás Morenas. Ante a ausencia das Morenas, ao que Cerezo simulou consultar no interior da igrexa, e a negativa do tenente a deixarlle entrar, Olmedo finalmente cedeu e entregou a un soldado a mensaxe para o gobernador, asinado polo xeneral Dos Ríos e datado o 1 de febreiro, no que ordenaba abandonar a praza, seguindo as instrucións de Olmedo, dado que España cedera a soberanía das illas aos Estados Unidos trala firma do tratado de paz entre ambos países:
Martín Cerezo non se convenceu da autenticidade da mensaxe (tampouco Minaya, que escribiu que «[d]esde as primeiras palabras que pronunciou figurámonos que aquel home nin era capitán do noso exército, nin comisionado do xeral Ríos, senón un insurrecto ou un desertor») e díxolle a Olmedo que o capitán As Morenas deuse por decatado e que podía irse. O enviado pediu quedar a durmir na igrexa, pero o tenente negouse, o que sorprendeu a Olmedo, xa que había ir ao colexio coas Morenas. Resignado, preguntou cando podía volver a pola resposta e Cerezo contestou que cando tocasen a chamada e izaran bandeira branca. De volta ás liñas filipinas, conversou co pai Gil Atienza, ao que comentou que na igrexa pasaba «algo raro»:
Ao día seguinte, Gil Atienza y Olmedo se preparon para falar de novo cos sitiados, pero ese día non houbo toque a parlamento e ás nove e media os sitiados comezaron a disparar desde a torre (isto non é consignado por Martín Cerezo, aínda que si por Gil Atienza), polo que o novo enviado desistiu e volveu a Manila. Martín Cerezo si afirma que Olmedo permaneceu algúns días nas liñas filipinas, xa que oíu a súa voz nalgunha das casas fortificadas que estaban usando os atacantes. Carlos Ría-Baja, que falaría posteriormente con Olmedo en Malolos, afirma que permaneceu en Baler cinco días. Non é descabellado que Olmedo falase con algún dos desertores que permanecían cos filipinos, Alcaide ou Herrero.
Segundo o testemuño de Martín Cerezo, desconfiou de Olmedo por presentarse de paisano malia a importancia da mensaxe, utilizando as formas e xeitos de chamada dos filipinos. Ademais, malia afirmar ser compañeiro de colexio de Enrique das Morenas, preguntoulle se el era As Morenas (detalle non consignado por Minaya) e, por outra banda, o estraño suceso do capitán Belloto, que non apareceu na praza, era demasiado recente. Malia a necesidade de acabar con aquela situación, Martín Cerezo considerou que, de acordo coas ordenanzas militares, en situación de guerra a execución de ordes escritas de render unha praza provenientes dun superior non debía facerse ata comprobar eficientemente a autenticidade de ditas ordes, enviando, si era posible, unha persoa de confianza que as confirmase.
Á chegada de Olmedo a Manila correuse a voz de que o destacamento non se rendía porque asasinarían ás Morenas e temían o xuízo militar.