cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bob Dylan
Tempest (2012-2013)
miniatura|esquerda|O [[Presidente dos Estados Unidos Barack Obama outorgou a Dylan a Medalla Presidencial da Liberdade en maio de 2012.]] En malo de 2012, o Presidente dos Estados Unidos Barack Obama outorgou a Dylan a Medalla Presidencial da Liberdade na Casa Branca. Obama encomiou a Dylan polo seu «único e grave poder que redefiniu non só como soaba a música, senón tamén a mensaxe que transmitía e como facía sentir á xente». En setembro do mesmo ano publicou Tempest, un novo álbum de estudio cun marcado xiro cara a letras sombrías e violentas que inclúe referencias ao afundimento do RMS Titanic en «Tempest» e unha homenaxe a John Lennon en «Roll On John». O álbum volveu obter boas críticas da prensa musical: The Daily Telegraph comentou que «o maior trobador da música popular é aínda tan brillante e desconcertante como sempre», mentres que McCormick dixo «quedeime impresionado coa tola enerxía do álbum. Aos seus 71 anos, Dylan aínda chama a atención cara a novos e estraños lugares en lugar de volver examinar o seu pasado».
En agosto de 2013, Columbia Records publicou Another Self Portrait (1969-1971), o décimo volume de The Bootleg Series con 35 temas previamente inéditos, entre tomas alternativas e demos, das sesións entre 1969 e 1971 durante a gravación de Self Portrait e New Morning. A edición deluxe incluíu tamén un terceiro disco co concerto que Dylan ofreceu xunto a The Band no Festival da Illa de Wight o 31 de agosto de 1969. En novembro, publicou The Complete Album Collection: Vol. One, unha caixa recompilatoria co catálogo musical completo de Dylan e unha colección titulada Side Tracks con cancións non incluídas en ningún álbum. Para publicitar a caixa, Columbia estreou un videoclip interactivo de «Like a Rolling Stone» que permite ao oínte cambiar entre dezaseis canles de televisión simulados, con todos os personaxes sincronizando cos beizos a letra da canción. A revista Time elixiu o videoclip de «Like a Rolling Stone» como o mellor vídeo musical de 2013.
Shadows in the Night e Fallen Angels (2014-2016)
En maio de 2014, Dylan publicou na súa páxina web unha versión de «Full Moon and Empty Arms», tema popularizado por Frank Sinatra en 1945. A canción serviu como adianto do álbum Shadows in the Night, que contén versións de 10 cancións escritas entre 1923 e 1963 grabadas por Frank Sinatra.O álbum foi publicado finalmente en febreiro de 2015. Ademais, en novembro do mesmo ano, Columbia publicou The Basement Tapes Complete, unha caixa de seis discos con 138 temas gravados con The Band no seu fogar de Woodstock en 1967. Ata a data, só unha selección de cancións fora publicada en The Basement Tapes en 1975 e un centenar de tomas alternativas en discos pirata.
En setembro de 2015, Sony Music anunciou a publicación de The Bootleg Series Vol. 12: The Cutting Edge 1965-1966, con material inédito correspondente ás sesións de gravación dos tres álbums que Dylan gravou entre xaneiro de 1965 e marzo de 1966: Bringing It All Back Home, Highway 61 Revisited e Blonde on Blonde.
A comezos de 2016, Dylan vendeu máis de 6 000 pezas do seu arquivo persoal, incluíndo manuscritos, cadernos, gravacións e cartas, á George Kaiser Family Foundation e á Universidade de Tulsa, cun valor estimado de «entre quince e vinte millóns de dólares». A colección tamén incluíu trinta horas de material filmado para o documental Don't Look Back, así como material cinematográfico da xira Rolling Thunder Revue de 1975. O arquivo será exposto no Helmerich Center for American Research. O 7 de marzo, anunciou o lanzamento de Fallen Angels, un álbum de versións de cancións clásicas na liña de Shadows in the Night, acompañado dunha xira polo Xapón e os Estados Unidos con Mavis Staples.
En setembro de 2016, Legacy Recordings anunciou a publicación en novembro de Bob Dylan: The 1966 Live Recordings, unha caixa recompilatoria que incluirá 36 CD con todas as gravacións coñecidas realizadas durante a xira de Dylan en 1966 polos Estados Unidos, o Reino Unido, Europa e Australia, na cal estivo apoiado polo grupo The Band. O presidente de Legacy Recordings, Adam Block comentou: "Mentres estabamos a recompilar o material de The Cutting Edge 1965-1966, démonos conta do realmente boas que foron as gravacións en directo da xira de 1966." As gravacións comezaron en Sydney (Australia), o 13 de abril de 1966, e finalizan co concerto do Royal Albert Hall en Londres, o 27 de maio. A excepción do concerto publicado en The Bootleg Series, Vol. 4: Live 1966. The "Royal Albert Hall" Concert e de varias cancións incluídas no recompilatorio Biograph, a maioría dos concertos incluídos en The 1966 Live Recordings (procedentes de soundboard, de estudos portátiles de CBS Records e de cintas do público) son inéditos. As notas do álbum están escritas por Clinton Heylin, autor do libro Judas!: From Forest Hills to the Free Trade Hall: A Historical View of Dylan’s Big Boo, un estudo da xira do 1966.
Dylan tamén participou no megafestival chamado Desert Trip, realizado en California o 7 de outubro do 2016, o cal incluía no seu cartel aos Rolling Stones, Neil Young, Paul McCartney, The Who e Roger Waters.
Triplicate (2017)
A comezos de 2017, Columbia anunciou a publicación dun álbum triplo, Triplicate, o 31 de marzo. O álbum conta con 30 novas gravacións de cancións clásicas norteamericanas, incluíndo "As Time Goes By" de Herman Hupfeld e "Stormy Weather" de Harold Arlen e Ted Koehler. O álbum foi gravado nos Hollywood's Capitol Studios xunto á banda habitual de Dylan. Triplicate é o trixésimo oitavo álbum de estudio de Dylan.
O 20 de setembro de 2017, a canle oficial de Dylan en Youtube publicou unha versión da canción "When You Gonna Wake Up" gravada en Oslo (Noruega), o 9 de xullo de 1981, como primeiro single de adianto dun novo álbum recompilatorio, The Bootleg Series Vol. 13: Trouble Non More 1979?1981, que cobre a denominada "etapa cristiá" de Dylan, e cuxa publicación está prevista para o 3 de novembro de 2017.
Never Ending Tour
miniatura|upright=1.2|alt=Bob Dylan en concerto, no Finsbury Park de [[Londres, o 18 de xuño de 2011.|Bob Dylan en concerto, no Finsbury Park de Londres, o 18 de xuño de 2011.]] Never Ending Tour —en galego: «A xira interminable»- é o nome popular co que se coñece á xira musical de Dylan desde o 7 de xuño de 1988, desde a cal mantivo un formato similar dos seus concertos e unha media de cen datas anuais durante tres décadas consecutivas. A xira, que a data de maio de 2014 suma máis de 2 500 concertos, inclúe unha banda de acompañamento cambiante cun núcleo integrado polo baixista Tony Garnier, o multiinstrumentista Donnie Herron e o guitarrista Charlie Sexton. Os concertos caracterízanse por unha revisión do catálogo de Dylan con novos arranxos musicais das súas composicións antigas e cambios do enfoque vocal de ano en ano e mesmo entre concertos.
A opinión crítica sobre a xira é mixta: críticos como Richard Williams e Andy Gill consideran que Dylan atopou unha fórmula exitosa para presentar o seu vasto legado musical, aínda que outros criticaron as súas actuacións en directo por dar e cuspir «as mellores letras que se escribiron de forma que sexan efectivamente irrecoñecibles» e por dar tan pouco ao público que «é difícil entender que está a facer no escenario».
O paso da súa xira por China en abril de 2011 xerou controversia ao non facer ningún comentario explícito sobre a situación política do país e por acceder a censurar a súa propia lista de cancións segundo as autoridades chinesas. Pola contra, outros defenderon a presenza de Dylan no país e argumentaron que non existían probas de que o músico se sometese á censura do país. En resposta a estas alegacións, o músico emitiu un comunicado na súa páxina web: «En canto á censura, o goberno chinés había pedido os nomes das cancións que ía tocar. Non hai unha resposta lóxica a iso, así que lles enviamos a lista do últimos tres meses. Se había algunha canción, algún verso ou algunha liña censurada, ninguén me falou diso e tocamos as cancións que pretendiamos tocar».
Bob Dylan en Galicia
Bob Dylan estivo catro veces tocando en Galicia. A súa primeira vez foi no estadio Municipal de Riazor da Coruña no ano 1993, dentro do macrofestival "Xacobeo concierto de los mil años". A segunda vez foi en Santiago de Compostela, no Multiusos do Sar, no ano 2004 volveu novamente a Santiago para tocar no Monte do Gozo e finalmente, tocou en xuño de 2008 no Instituto Feiral de Vigo.
Influencia, importancia e recoñecemento internacional
Describiuse a Bob Dylan como unha das figuras máis influentes do século XX desde o punto de vista musical e cultural. Foi incluído no especial Time 100: The Most Important People of the Century, onde foi definido como "mestre poeta, crítico social cáustico e intrépido espírito guía da xeración  contracultural". En 2004, elevóuselle á segunda posición da lista dos mellores artistas de todos os tempos na revista Rolling Stone. O presidente Barack Obama afirmou sobre Dylan en 2012: «Non hai un maior xigante na historia da música americana.» Durante 20 anos, varios académicos fixeron campaña para que a Academia Sueca concedese a Dylan o Premio Nobel de Literatura,  que finalmente lle foi outorgado en 2016, convertendo a Dylan no primeiro músico en recibilo. Horace Engdahl, un membro do comité sueco, describiu coas seguintes palabras o lugar de Dylan na historia literaria:
Cun estilo inicialmente modelado a partir das cancións de Woody Guthrie e de Robert Johnson, Dylan achegou técnicas líricas cada vez máis sofisticadas á música folk de comezos da década de 1960, infundindolle "o  intelectualismo da literatura e poesía clásicas". Paul Simon suxire que coas súas primeiras composicións, Dylan fíxose virtualmente co dominio do xénero folk: "As primeiras cancións eran moi ricas, con: fortes melodías. "Blowin' in the Wind" ten unha verdadeira melodía moi forte. Engrandeciose a si mesmo por medio do fondo de folk que incorporou durante un tempo. Durante un tempo, definiu o xénero".
Cando Dylan pasou da música acústica ao folk rock, a mestura foi aínda máis complexa. Para moitos críticos, o maior logro de Dylan foi a síntese cultural que exemplifica a súa triloxía de álbums de mediados dos sesenta: Bringing It All Back Home, Highway 61 Revisited e Blonde on Blonde. Segundo Mike Marqusee:
Un legado da sofisticación verbal de Dylan foi a crecente atención que lograba por parte de críticos literarios. As letras de Dylan comezaron a ser estudadas dunha forma máis detallada por parte de académicos e poetas a partir de 1998, cando a Universidade de Stanford organizou a primeira conferencia académica internacional acerca de Bob Dylan nos Estados Unidos. En 2004, Richard F. Thomas, profesor da Universidade Harvard, creou un seminario titulado "Dylan", para "poñer ao artista no contexto non unicamente da cultura popular do último medio século, senón na tradición de poetas clásicos como Virxilio e Homero." William Arctander O'Brien, erudito literario e profesor de alemán e literatura comparada na Universidade de California en San Diego, memorializou a importancia da contribución de Dylan á literatura coa creación en 2009 dun curso académico completo dedicado a Dylan, que analizaba e celebraba a "importancia histórica, política, económica, estética e cultural da obra de Dylan."
O crítico literario Christopher Ricks publicou unha análise de 500 páxinas sobre o traballo de Dylan, Dylan's Visions of Sin, situándoo no contexto de autores como Eliot, Keats e Alfred Tennyson. Pola súa banda, o poeta laureado de Gran Bretaña Andrew Motion suxeriu tamén que as letras de Bob Dylan deberían estudarse na escola. O consenso acerca de que as letras e cancións de Dylan constitúen o seu principal logro creativo quedou reflectido na Encyclopædia Britannica, onde a súa entrada afirmaba: «Saudado como o Shakespeare da súa xeración, Dylan estableceu o patrón para a escritura de cancións.»
O mesmo tempo estudase a súa obra a nivel académico como se fixo no seu septuaxésimo aniversarios, o 24 de maio de 2011, cando tres universidades organizaron simposios sobre a súa obra. A Universidade de Maguncia, a Universidade de Viena e a Universidade de Brístol convidaron a críticos literarios e historiadores culturais para dar relatorios sobre diversos aspectos da obra de Dylan. Outros eventos, incluíndo bandas tributo e discusións, tiveron lugar de forma simultánea ao longo do mundo. Segundo comentou The Guardian: «De Moscova a Madrid, de Noruega a Northampton e de Malaisia ao seu fogar en Minnesota, confesos "Bobcats" reuniranse hoxe para celebrar o 70 aniversario dun xigante da música popular».
Se a obra de Dylan na década de 1960 se contempla como un intento de levar ambición intelectual á música popular, os críticos actualmente descríbeno como unha figura que expandiu en gran medida a cultura folk da que emerxeu inicialmente. Tras a publicación do biopic de Todd Haynes acerca da figura de Dylan I'm Not There, J. Hoberman escribiu na súa crítica do Village Voice en 2007:
Cando Dylan foi galardoado co Premio Nobel de Literatura, o xornal The New York Times comentou: "Ao elixir a un músico popular para a máis alta honra do mundo literario, a Academia Sueca, que outorga o premio, redefiniu a fronteira da literatura, comezando un debate acerca de se as letras das cancións teñen o mesmo valor artístico como a poesía ou as novelas." As reaccións variaron desde o sarcasmo de Irvine Welsh, que o describiu como un "acto de nostalxia hippy", ao entusiasmo de Salman Rushdie que escribiu: “Desde Orfeo a Faiz, a canción e a poesía estiveron intimamente ligadas. Dylan é o brillante herdeiro da tradición dos bardos. Grande elección."
Lagos
Un lago é unha grande extensión de auga rodeada de terra e sen movemento fluído. O topónimo Lagos pode referirse a:
Bernardo Fernández Rodríguez
Bernardo Fernández Rodríguez, finado no Carballiño en outubro de 1916, foi un xornalista galego.
Traxectoria
Empregado do Banco Español del Río de la Plata en Vigo. Foi correspondente no Carballiño de Vida Gallega e fundou e dirixiu o semanario El Sol.
Aeroporto de Venecia-Marco Polo
O aeroporto de Venecia Marco Polo (IATA: VCE, ICAO: LIPZ) éo aeroporto internacional da cidade italiana de Venecia. Está situado a 8 km ao norte da cidade, en Tessera. Debido á importancia de Venecia como destino de ocio, conta con voos a moitas áreas metropolitanas europeas ademais dalgunhas rutas de longo alcance parcialmente estacionais cara Estados Unidos, Canadá e Oriente Medio. Con 9 624 748 pasaxeiros e uns 50 000 movementos de avións no ano 2016, é o quinto aeroporto máis concorrido de Italia en número de pasaxeiros e o cuarto en número de operacións. Foi bautizado co nome de Marco Polo e serve como base para Volotea e easyJet.
Hai outro aeroporto situado na área de Venecia, o aeroporto de Treviso, que ás veces é chamado de forma non oficial Venecia-Treviso e opera principalmente voos de aeroliñas de baixo custo, sobre todo de Ryanair e Wizz Air.
Partido Socialista Unificado de Alemaña
O Partido Socialista Unificado de Alemaña (en alemán: Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, SED) foi un partido político alemán. Gobernou a República Democrática Alemá dende a súa fundación o 7 de outubro de 1949 até as eleccións do 18 de marzo de 1990.
Historia
O SED foi fundado en abril de 1946 mediante a unificación do Partido Comunista de Alemaña (KPD) e o Partido Socialdemócrata de Alemaña (SPD) na zona soviética de ocupación de Alemaña tras a segunda guerra mundial. O resultado foi a creación dun partido poderoso, con máis de 1.260.000 afiliados. En outubro dese mesmo ano celebráronse eleccións e a SED obtivo case o 50% dos votos en Alemaña Oriental. O SED formou seguidamente o Fronte Nacional de Alemaña Democrática coa Mocidade Libre Alemá, a Federación Alemá de Sindicatos Libres e as organizacións democristiás e liberais do Leste. miniatura|esquerda|175px|Carné de membro do SED. Esta coalición unitaria, controlada na práctica polo SED, ocupou os escanos da Cámara do Pobo da RDA até as eleccións de 1990. A finais dos anos 1980, o Partido Socialista Unificado contaba con 2,8 millóns de militantes e exercía o control total da vida política do país. O seu secretario xeral era o primeiro gobernante da República e o seu diario, Neues Deutschland (Nova Alemaña), un dos máis lidos. Os seus secretarios xerais durante este período foron Wilhelm Pieck (1946-1950), Walter Ulbricht (1950-1971), Erich Honecker (1971-1989) e Egon Krenz (1989).
Tras a caída do Muro de Berlín en novembro de 1989 e o esborrallamento de tódalas estruturas de poder da República Democrática Alemá, a SEDE cambiou a súa denominación pola de Partido do Socialismo Democrático (PDS) e perdeu o 95% da militancia. En 2005 cambiou a súa denominación a Partido da Esquerda e obtivo os mellores resultados electorais desde 1989.
Sección de Berlín Oeste
Inicialmente, o SED tiña unha sección en Berlín Oeste, mais en 1962 esta sección converteuse nun partido autónomo chamado o Partido Socialista Unificado de Berlín Oeste (en alemán: Sozialistische Einheitspartei Westberlins, SEW).
Secretarios Xerais do Comité Central do SED
Foron tamén coñecidos como "Primeiro Secretario" entre 1953 e 1976.
Copa do Rei de Rugby 2005-2006
Na tempada 2005-2006 disputouse a 73ª edición da Copa do Rei de rugby, o torneo nacional máis antigo do rugby español. Na final, disputada o 4 de xuño de 2006 nos Campos de Pepe Rojo de Valladolid, o CR El Salvador gañou por 34 a 9 ó VRAC.
One Day Remains
One Day Remains é o primeiro álbum de Alter Bridge, que se editou en 2004, e está producido por Ben Grosse.
Partido da Unidade Popular (Portugal)
O Partido da Unidade Popular (PUP) é un antigo partido político portugués. Fundado en decembro de 1974, era unha organización política de inspirazón maoísta, orixinaria da denominada facción Mendes do PCP (ML). Despois das eleccións lexislativas portuguesas de 1975 retoma a designación inicial de CM-LP. En 1976, co ORPC (M-L), xúntase á OCMLP para formaren o PCP (R).
Río Almofrei
260px|miniatura|dereita|Ponte en [[Bora, Pontevedra|Bora, preto da súa desembocadura]] O río Almofrei é un pequeno río galego que flúe na provincia de Pontevedra. É afluente, pola beira esquerda, do río Lérez e a súa lonxitude é de aproximadamente 26 km, o que o converten no máis longo dos seus tributarios.
Étimo
A denominación do río está vinculada ao lugar e parroquia de Almofrei (Cerdedo-Cotobade), que bañan as súas augas, de xeito que ben expresado o seu nome sería "río de Almofrei", o que é bastante característico na denominación de numerosos ríos menores. Á súa vez o nome da parroquia é de orixe xermánica dun posesor, seguramente altomedieval, con nome gótico latinizado, Ermaufredus, que polo xenitivo, Ermaufredi, pasou por evolución ao galego Almofrei.
Outros autores falan dunha orixe árabe da palabra, que conservaría en galego o significado de funda na que se leva a cama de viaxe.
Fontes
O Almofrei nace preto do lugar de Fraguas, na freguesía de Santiago de Caroi, dentro do concello de Cerdedo-Cotobade, por debaixo do monte Seixo, que está xa no municipio da Lama, a uns 671 msnm.
Percorrido
Logo do seu nacemento e ao longo do seu curso atravesa outras das freguesías de Cerdedo-Cotobade: Corredoira, Loureiro, Carballedo, Rebordelo, Borela e Almofrei, que é a que lle empresta o seu nome ao río. Pouco despois de pasar por esta, entra na parroquia de Bora, xa do concello de Pontevedra, para moi logo desaugar no río Lérez á altura do lugar de Ponte Bora. O sentido xeral do percurso do río é de NO a SE.
Afluentes
Os afluentes do Almofrei son pequenos regatos de escaso desenvolvemento lonxitudinal. Pola dereita salientan o rego da Pereira, o rego de Chan das Latas e o rego do Pego. Pola esquerda, o rego de Borela, no curso medio xa, é o máis importante.
Réxime hídrico
O Almofrei é un típico río de réxime hídrico pluvial de tipo oceánico, consonte coas características da súa conca, que segundo a altura recolle anualmente entre 1.500 mm e máis de 2.000 mm. A súa bacía esténdese sobre 77,5 km² e o seu caudal medio é de 3,58 m³/s.
Db
As siglas DB, Db ou dB poden facer referencia a:
Río Almofrei
Construcións
Ó longo do seu percorrido hai un bo número de muíños, un batán, e praias e piscinas fluviais.
Ludwig Erhard
Ludwig Erhard, nado o 4 de febreiro de 1897 e finado o 5 de maio de 1977, foi un político alemán que ocupou o cargo de Bundeskanzler (Chanceler Federal) da República Federal de Alemaña, dende 16 de outubro de 1963 até o 1 de decembro de 1966.
Deglutinación
En lingüística histórica, a deglutinación é unha mudanza no aspecto fónico dunha palabra resultante dun corte non etimolóxico debido, na maioría das veces, á fusión ou confusión da vogal inicial co artigo definido.
Exemplos en galego inclúen bispo < obispo, reloxo < (h)orologio e botica < apot(h)eca.
Deglutinación na toponimia
A deglutinación é un trazo moi característico da evolución da toponimia galega, presente en numerosas formas actuais con artigo procedente dun A ou O que orixinariamente formaba parte da palabra que hoxe anteceden. Por exemplo:
A Grela < Agrela (agra pequena)
O Grove < Ogrobe < Ocobre
O Incio < Onitio
Porto do Son < Porto de+o Son < Porto Doçon.
No proceso de estandarización dos topónimos oficiais galegos, a Comisión de Toponimia da Xunta optou por respectar a deglutinación se está consolidada na fala e a escrita. De seguir un criterio etimolóxico, os lugares anteriores denominaríanse Avaña, Agrela, Ogrobe, Oíncio e Porto Dozón.
Preto da metade dos topónimos galegos presentan artigo, mais non todos son resultado da deglutinación da vogal inicial. Nos máis dos casos consisten nun substantivo procedente do léxico común (A Cañiza, A Laxe, A Pastoriza, A Veiga, O Carballiño, O Seixo). Este é tamén o caso, con distintos graos de certeza, doutros topónimos con significado léxico menos aparente: A Fonsagrada (fonte sagrada), A Laracha (leira ancha), O Vicedo (lugar no que abundan as vezas) ou O Valadouro (val do ouro).
Xogos Hereos
Os xogos hereos (en grego τὰ Ἡραῖα "tà Hēráia") da Grecia antiga eran concursos deportivos organizados en Argos e en Olimpia na honra da deusa Hera e reservado ás mulleres. Poden considerarse o antepasado do deporte feminino de competición e a versión feminina dos xogos olímpicos antigos. Son mencionados por Pausanias.
Orixe
Pausanias relata a tradición de que en Olimpia os xogos hereos foran instituídos por Hipodamía como acción de grazas a Hera pola súa voda con Pélope, aínda que tamén sinala unha orixe histórica destes xogos en torno ao -580 o tirano de Pisa Damofonte causara moitos males aos habitantes de Élide polo que, á súa morte, para tratar de reparar os males causados formouse un grupo de 16 mulleres (unha por cada cidade que había entón en Élide). Estas mulleres estableceron os xogos Hereos e cada cinco anos tecían un peplo para Hera.
Características
Os xogos estaban organizados polas denominadas «dezaseis mulleres» e consistían en carreiras de raparigas onde había tres categorías de idades. Corríase co pelo solto e as participantes vestían unha túnica que chegaba até un pouco máis arriba do xeonllo e deixaba ao descuberto a zona do ombreiro dereito até o peito. As carreiras tiñan lugar no mesmo estadio de Olimpia onde se desenvolvían os xogos olímpicos. Os premios consistían en coroas de oliveira e parte dunha vaca que fora previamente sacrificada a Hera. Ás veces dedicábanse estatuas ás vencedoras.
Moeda da Antiga Roma
Particularmente durante a maior parte da República Romana e na metade occidental do Imperio Romano, baseouse nun sistema constituído polo áureo (lat. aureus, "ouro"), o denario (lat. denarius) e o sestercio (lat. sestertius), de prata, e o dupondio (lat. dupondius) e o ás, de bronce, nunha aliaxe máis ou menos rica en cobre en función das épocas. miniatura|[[Ás|Aes signatum de Roma, coa figura dun boi. Fin do século IV a. C. Lonxitude: 15 cm. Peso: 1,4 Kg. Gabinete de Medallas de París.]] O áureo, que, por mor do seu alto valor, funcionaba máis como unidade de conta que como moeda efectiva, valía 25 denarios (estímase que cara á fin da República un denario equivalía ao salario diario dun traballador). Un denario valía 5 dupondios ou 10 ases (en 118 a. C., o valor do denario foi reaxustado a 16 ases). Un dupondio valía 2 ases, e 1 sestercio valía 4 ases. Estas moedas usáronse desde mediados do século III a. C. ata mediados do século III d. C. Nese século, a reforma de Caracalla substituíu o denario polo denario dobre, máis coñecido como antoniniano (lat. antoninianus), o cal, pola súa vez, desapareceu na reforma do sistema monetario de Diocleciano, que creou denominacións como o arxénteo (lat. argenteus), de prata, e o follis, de bronce prateado. Posteriores reformas, como a de Constantino de 324 d. C., estableceron o sólido (lat. solidus), de ouro, dividido en 3 tremis (gr. Τρεμίσσης -tremissis-; lat. tremis) ou en 24 siliquas (lat. siliqua), o miliarense (lat. miliarensis), de prata, e algunhas denominacións menores de bronze. Estas últimas moedas son as que estiveron en circulación ata a fin do Imperio Romano de Occidente.
As orixes
miniatura|esquerda|[[Uncia (moeda)|Uncia da República coa característica proa de navío]] miniatura|135px|[[Ás|Aes signatum da República Romana posterior a 450 a. C conservado na Biblioteca Vaticana. Medidas: 185 x 90 mm. Peso: 1,61 Kg.]] Arredor do ano 400 a. C., o pobo romano substituíu o sistema de troco, baseado no gando, e o incipiente uso de moedas gregas por un sistema monetario propio, relativamente arcaico, que nos primeiros tempos se baseaba en bloques de bronce, coa denominación de aes rude, e que cara á fin do século IV a. C se convertera en lingotes do mesmo metal (aes signatum), que representaban nunha das súas caras o seu equivalente en cabezas de gando, marcas da autoridade monetaria e outros símbolos.
Nunha etapa posterior, preto do 280 a. C., apareceron os discos de bronce chamados aes grave, coa dobre cara de Xano nos seus anversos, que pesaban unha libra romana (340 gramos). Para o uso cotián, emitíronse submúltiplos, tamén de bronce, denominados dodrans ou dodrante (tres cuartos de ás), bes (dous terzos), semis (medio ás), triens ou triente (un terzo), quadrans ou cuadrante (un cuarto), sextans ou sextante (un sexto), uncia ou onza (un doceavo) e semuncia ou media uncia (un vinte e catroavo). De xeito extraordinario emitíronse tamén, nos séculos II e III a. de C., o quincunx, co valor de cinco onzas ou 5/12 do ás, e a quartuncia, dun cuarto de onza ou 1/48 do ás.
Ademais, emitíronse múltiplos do ás durante o período republicano, sempre de bronce, unhas veces fundidos e outras cuñados, e sempre con carácter excepcional, sen formar parte das emisións regulares, como é o caso do tressis (tres ases), o quadrussis (catro ases), o quincussis (cinco ases) ou o decussis (dez ases).
O peso do ás, que se fixaba en función do seu valor, diminuíu durante a primeira guerra púnica (264 a. C. - 241 a. C.) ata os 290 ou 280 gramos, por mor dos importantes gastos que lle supuña a Roma a constitución da súa frota. Cara ao 225 a. C. incorporouse ao reverso do aes grave unha proa de navío en homenaxe á frota militar de Roma.
Emisións republicanas
miniatura|esquerda|[[Dupondio coa inscrición SC (Senatus Consulto)]] Durante a segunda guerra púnica (218-201 a. C.), que lle ocasionou a Roma uns gastos considerables, o ás colapsou e acabou converténdose nun disco de bronce de arredor de 20 gramos. Apareceu un múltiplo desta moeda, o dupondio (2 ases) e mantivéronse o semis e o quadrans como divisores do novo ás, todos eles de bronce. miniatura|115px|[[Sestercio de prata anónimo da República, posterior a 211 a. C.]]
Foi neste momento cando comezou a utilizarse tamén a prata no sistema monetario romano, co denario, o quinario e o sestercio (equivalente a 2 ases e medio). A partir de entón, o sistema abandonou o bronce como base e comezou a xirar en torno ao denario de prata.
A moeda de prata: o denario e o sestercio
miniatura|200x200px|esquerda|[[Cuadrigato (ca. 225-212 a. C.), coa cabeza bifronte e laureada e a Vitoria guiando unha cuadriga]] miniatura|120px|[[Vitoriato cuñado en Sicilia, coa cabeza laureada de Xúpiter no seu anverso]] Antes da introdución do denario en 211 a. C., emitírase xa durante uns anos, no mesmo século III a. C., outra moeda de prata denominada cuadrigato, con peso de 6 escrúpulos (uns 6,8 gramos) e valor equivalente ao do didracma grego do sur de Italia, caracterizada polo busto bifronte de Xano nos seus anversos e unha representación da Vitoria conducindo unha cuadriga nos seus reversos (que lle dá o nome). O cuadrigato contaba tamén cunha fracción, da metade do seu valor, denominada vitoriato.
Pero foi no 211 a. C. cando a moeda de prata se regularizou coa aparición do denario, cun valor de 10 ases (de 53 gramos de bronce cada un). Aquel denario pesaba 1/72 de libra de prata (4,5 gramos). En 206 a. C. sufriu a súa primeira caída de peso, ata os 4,20 gramos, seguida doutra no período entre o 199 e o 190 a. C., coa que o denario pasou a ter un peso teórico de 1/84 de libra (3,85 gramos). En 170 a. C., sufriu unha nova desvalorización e o seu peso baixou ata os 3,70 gramos. miniatura|160px|[[Denario datado en 147 a. C.]] Finalmente, arredor de 140 a. C., restableceuse o valor do denario en relación ao do ás, de xeito que un denario pasaba a equivaler a 16 ases e, xa que logo, un sestercio equivalía a partir de entón a catro ases.
miniatura|160x160px|[[Bigato coa cabeza de Marte no anverso e a Vitoria conducindo a biga no reverso]] Durante o século II a. C. emitiuse un tipo específico de denario, denominado bigato caracterizado por levar nos seus reversos unha biga ou carruaxe tirada por dous cabalos e conducida por unha divindade romana.
O sestercio converteuse no transcurso do segundo século a. C. na unidade de conta habitual, en lugar do ás libral. Os gastos, os ingresos e as fortunas avaliábanse en sestercios, tanto nas contas oficiais do Estado romano como nas dos particulares. A data da introdución deste cambio contable non foi determinada con precisión polos historiadores, aínda que coinciden en que é algo anterior ao 141 a. C., partindo da inscrición do primeiro senatus consultum anotada en sestercios.
Emisións co sistema grego no sur de Italia e en Sicilia
Durante os séculos VIII e VII a. de C., como consecuencia dun importante aumento da poboación e tamén da crise social e política en Grecia, numerosos emigrantes partiron para fundaren novas cidades (polis) arredor do Mediterráneo. O sur de Italia e Sicilia, debido á súa proximidade e ás súas riquezas agrícolas, foron importantes lugares de instalación. Estas novas cidades (Posidonia, Neapolis, Síbaris, Gela, Taras, Metaponto, Kroton e outras moitas) emitiron a súa propia moeda, baseándose en padróns ponderais non romanos senón noutros como o persa, o exinético, o macedonio e, finalmente, o padrón ático.
O sistema de Augusto
Desde a reforma monetaria de Augusto no ano 19 a. C., o sistema entrou nun período de estabilidade que durou máis de dous séculos. Regularizouse o uso do áureo, a moeda de prata foi complementada coa aparición dunha serie de submúltiplos en metais menos nobres e o bronce desapareceu do sistema monetario. O sestercio, que era unha pequena moeda de prata baixo a República, pasou a ser unha moeda de gran módulo nunha nova aliaxe de cobre e cinc, denominada oricalco (semellante ao latón) mentres que o ás pasou a cuñarse en cobre puro. miniatura|180px|[[Áureo cos retratos de Marco Antonio (esquerda) e Octavio Augusto, emitido en 41 a. C.]] O sistema monetario de Augusto, daquela, pode ser presentado do seguinte xeito:
No ano 64, baixo o mandato de Nerón, modificouse o peso da moeda de ouro e de prata, diminuíndo o valor do ouro amoedado en relación co da prata. Os áureos pasaron de 7,8 a 7,26 gramos (1/45 de libra) e os denarios de prata baixaron ata os 3,40 gramos.
Propaganda imperial
Os emperadores prestaron sempre unha especial atención á presenza do seu retrato nas moedas, conscientes do seu valor propagandístico, particularmente no caso dos sestercios, que, co seu diámetro duns 33 milímetros, se converteran na moeda raíña da época.
miniatura|360px|esquerda|Medallón a nome de [[Octavio Augusto|Augusto con valor de 4 áureos e un peso de 32 gramos, coñecido como "Cuaternón de Augusto", que exalta a conquista de Exipto]] Os retratos dos emperadores máis exitosos foron os de Traxano e Adriano, dos que parece que foi o mesmo o artista gravador encargado de plasmalos en case todas as súas moedas, entre os anos 98 e 138. Baixo o mandato de Traxano, coa conquista da Dacia cara a 105, o Imperio amosou a súa propaganda con ostentación, cuns bustos do emperador gravados con trazos finos e bos relevos, cunha idealización próxima á dos deuses. E nos reversos das moedas representábanse as vitorias militares e políticas, frecuentemente con alegorías ou símbolos doadamente interpretables por unha poboación as máis das veces analfabeta.
En certos períodos, os retratos amósanse menos elaborados e parecen moi simplistas, case infantís, especialmente despois de 410. Estas moedas indican períodos de crise económica ou de axitación. Por exemplo, é difícil recoñecer os emperadores nas moedas das últimas décadas antes da caída do Imperio occidental en 476: os ollos aparecen adoito avultados, a cabeza desproporcionada, o nariz demasiado grande ou demasiado pequeno etc.
Algúns emperadores, mesmo, ordenaron a cuñaxe de grandes moedas de ouro de prestixio (coñecidas no ámbito numismático como "medallóns"), con valores de múltiplos do áureo (de 2 a 10 áureos), destinadas non á circulación senón á súa distribución en homenaxe aos grandes dignatarios do Imperio que fixesen os méritos suficientes.
O período de axitación política
miniatura|580px|A progresiva perda de valor do [[antoniniano.]] Co paso do tempo, a desvalorización da moeda foi cada vez máis rápida. Baixo Septimio Severo, a lei do denario baixou do 70 % ao 50 % de prata. Cara a 215, Caracalla, que precisaba diñeiro para o pagamento da milicia, á que lle aumentara o soldo, estableceu unha nova moeda denominada antoniniano, co valor de dous denarios, aínda que só pesaba a metade dun denario e apenas contaba cun 50 % de prata. Esta nova moeda recoñécese pola coroa de raios sobre o busto do emperador e, no caso das emperatrices, pola media lúa sobre a que se sustenta o busto. Cara a esta época tamén aparece, fugazmente e con escaso éxito, o dobre sestercio, para substituír o sestercio tradicional moi desvalorizado.
miniatura|320px|Dobre sestercio de [[Decio|Traxano Decio (249-251). ]] O denario deixou de usarse definitivamente e tamén o antoniniano foi debilitando a súa proporción de metal nobre ata a súa progresiva desaparición. Coa anarquía militar do século III, a multiplicación dos obradoiros monetarios ao longo e ancho do Imperio e a inestabilidade política, o sistema monetario entrou en caída libre.
Antes da súa desaparición definitiva, en 258, durante o reinado de Valeriano, o antoniniano non chegaba ao 20 % de prata e o Goberno comezou a enriquecer as moedas a través dun proceso de prateado da súa superficie que melloraba a súa aparencia para representar unha riqueza que intrinsecamente non tiñan.
Baixo o reinado de Claudio o Gótico, o antoniniano baixou ata o 3 % de prata e o sestercio, que valía daquela un oitavo de antoniniano, practicamente deixou de cuñarse.
A reforma do sistema monetario
Durante o imperio de Diocleciano, a situación política e militar estabilizáronse, aínda que persistía unha inflación galopante. Na fin de 294 produciuse unha nova reforma monetaria, que diminuíu o valor do áureo de Aureliano (pasou de 1/50 a 1/60 da libra de ouro) e creou novas moedas: o arxénteo (lat. argenteus), que era unha especie de novo denario de 1/96 da libra de prata (da mesma calidade do antigo denario de Nerón), e tres moedas de bronce, unha delas cunha pequena porcentaxe de prata: o follis. miniatura|[[Arxénteo cuñado a nome de Constancio Cloro na ceca de Antioquía]] miniatura|[[Centenional a nome de Maxencio, da ceca de Ambianum]] A enorme inflación da época fixo que só unha década despois se levase a cabo a derradeira reforma monetaria do Imperio Romano, da man de Constantino, a partir da cal o sólido (lat. solidus) de ouro substituíu o áureo. En prata creouse o miliarense (lat. miliarensis) e, entre as moedas menores, o follis, daquela moi fortemente desvalorizdo, foi substituído por unha moeda de 3 gramos, o centenionalis ou centenional (lat. nummus centonionalis, por valer a centésima parte da siliqua no momento da súa creación).
O éxito do sólido
miniatura|esquerda|180px|[[Sólido (moeda)|Sólido de Constantino cuñado en 324 ou 325 na ceca de Antioquía]] O sólido creado por Constantino en 311 equivalía a 1/72 da libra de ouro puro (arredor de 4,5 g ), o que supuña unha desvalorización do ouro circulante ata o momento. O seu nome, que de por si se relaciona coa estabilidade do sistema, constituía un verdadeiro programa político enfrontado ás constantes desvalorizacións monetarias das xeracións precedentes. Constantino foi quen de manter a estabilidade desta nova moeda, que se emitiu en cantidades moi considerables, en parte grazas á confiscación de importantes acumulacións de ouro existentes nos templos pagáns.
Fronte á baixada constante das outras moedas de prata e bronce (o follis, por exemplo, perdeu axiña o seu contido de prata), o sólido converteuse en moeda-refuxio e con el facíanse os pagamentos de importancia (recompensas á milicia, impostos, tributos pagados polos pobos bárbaros, etc). Para facilitar este uso, creáronse dous submúltiplos do sólido, tamén en ouro: o tremis ou tremissis (terzo de sólido) e o semissis, tamén denominado ás veces como semis (medio sólido).
A estabilidade do sólido de 4,5 gramos de ouro conservouse durante a evolución desde o Imperio Romano ao Imperio Bizantino, onde tomou o nome de nomisma, que non coñeceu desvalorización ningunha ata o século XI coa dinastía dos Comneno, o que supón unha estabilidade de arredor de sete séculos.
Tras a caída do Imperio Romano de Occidente, o sólido mesmo circulou durante un tempo nos territorios dos pobos que o desintegraron, e del derivan moedas posteriores con anterioridade á reforma de Carlomagno, como o soldo. Os Visigodos cuñaron tamén moedas de ouro imitando os sólidos do Baixo Imperio Romano, e mesmo basearon o seu sistema monetario no tremissis, que tamén se coñece como triente.
Abreviaturas nas lendas da moeda romana
miniatura|[[Moeda dos Idos de marzo|Denario dos Idos de marzo, cuñada por Bruto en conmemoración do asasinato de Xulio César. Lenda: BRVT IMP L•PLAET•CEST / EID•MAR (Brutus Imperator Lucius Plateorius Cestianus / Eidibus Martiis = "Emperador Bruto - Lucio Pletorio Cestiano / Nos Idos de marzo") ]] As lendas das moedas romanas estaban, loxicamente, escritas en lingua latina (coa excepción dalgunhas procedentes de obradoiros provinciais) e con gran variedade de formas abreviadas. Estas son só algunhas das máis frecuentes: Exemplo : TI CLAVD CAESAR AVG P M TR P VI IMP XI: "Tiberio Claudio César Augusto, gran pontífice, investido por sexta vez da potestade dos tribunos da plebe, saudado vitorioso por undécima vez".
A partir do século III, coa multiplicación dos obradoiros monetarios, as moedas comezaron a levar tamén, a modo de marcas de ceca, abraviaturas dos lugares onde estaban cuñadas.
Autoridade para a cuñaxe
Durante o Imperio Romano había unha división na autoridade para cuñar moedas de certos metais. Aínda que se permitía a numerosas autoridades locais a cuñaxe de pezas de bronce, non se autorizaba a ningunha delas a fabricación de moedas de prata nin de ouro.
Sobre a autoridade para a emisión de moeda, escribiu Dión Casio: "Non se debería permitir a ningunha das cidades teren a súa propia moeda nin sistema de pesos e medidas; deberíaselles esixir a todas que utilizasen as nosas".
Só a propia cidade de Roma se reservaba o dereito da cuñaxe de moedas de metais preciosos, tanto durante a República como durante os primeiros séculos do Imperio. Algunhas provincias, no entanto, cuñaron moedas de prata, pero con denominacións locais, destinadas a satisfacer necesidades locais. A emisión de moedas de bronce pódese considerar de pouco interese para o Goberno central de Roma, xa que os gastos do Estado eran elevados e podían pagarse máis doadamente con moedas de alto valor. Sábese que durante o século I cun ás podía pagarse unha libra de pan ou unha xerra de viño barato (ou, consonte as inscricións en paredes de Pompeia, os servizos dunha prostituta barata). A importancia e a necesidade para a poboación de denominacións máis pequenas compróbase nas numerosas imitacións de moedas de bronce a nome de Claudio que, aínda que posiblemente non autorizadas por Roma, de facto foron toleradas e cuñáronse en grandes cantidades. Con esta moeda máis miúda pagábase tamén ao exército e ao funcionariado.
A moeda romana en Galicia
Na Gallaecia, a aparición das primeiras relacións comerciais entre os pobos prerromanos e os asentamentos romanos provocaría tamén a aceptación da moeda romana como medio de cambio e posiblemente favorecería o feito de que os pobos galaicos comezasen a utilizala nas súas transaccións interiores. miniatura|esquerda|[[Ás a nome de Octavio Augusto cuñado no obradoiro monetario móbil de Lugo cara ao 25 a. C.]] Nos tempos do Imperio, durante o século primeiro da nosa era, a circulación destas pezas romanas limitaríase ao interior dos destacamentos militares, ao sector administrativo e ás incipientes áreas industriais, baseadas fundamentalmente nas extraccións mineiras. Na segunda centuria, o proceso de municipalización do noroeste peninsular fará que os primeiros núcleos de carácter urbano se empecen a asentar e ampliar, de xeitoque, logo de coñecida a moeda como medio de cambio, esta entre nas vilas, nas que definitivamente se instalará un sistema monetario que acabe co troco nas transaccións comerciais. Cara ao terceiro século podemos xa pensar con certeza que toda Galicia coñece e utiliza a moeda, e durante os séculos cuarto e quinto a circulación de moeda imperial romana está xa totalmente estendida. De xeito semellante ao que sucedía nas etapas anteriores, a raíz dos datos achegados polas moedas atopadas nos diferentes achados, hoxe podemos supor con sólidos fundamentos que o numerario de ouro e sobre todo o de prata eran moi escasos, xa que unicamente apareceron algúns sólidos e siliquas pertencentes á época constantiniana (313–337) e ao derradeiro terzo do século cuarto. miniatura|135px|Reverso dun [[dupondio de Lucus Augusti]] Canto aos obradoiros monetarios de procedencia das moedas que circulan na Gallaecia, ningunha delas estaba situada en territorio galego e, particularmente nos últimos séculos, tampouco no territorio peninsular. Pola contra, os obradoiros monetarios do Imperio Romano estaban situados inicialmente en oito cidades fundamentalmente da órbita mediterránea (Ticinum, Roma, Siscia, Antioquía...), ata que a reforma monetaria do emperador Diocleciano no século terceiro as ampliou a quince, que foron as que fornezan o Imperio durante todo o século cuarto.
No entanto, no primeiro século antes de Cristo, con motivo das guerras cántabras e baixo a xurisdición do legado imperial da Lusitania, Publio Carisio, batéronse na Gallaecia as primeiras moedas ata hoxe coñecidas. Trátase de sestercios (dos que se conservan escasísimos exemplares), dupondios e ases (estes últimos os máis numerosos). A tese máis firme sobre a orixe destas moedas é a de que estarían destinadas á actividade comercial que apareceu en Galicia logo de rematada a guerra, favorecida pola Via Astvrica que Octavio Augusto mandou construír. Ademais, cómpre sinalar que tras a guerra floreceron as minas galegas de estaño, ouro e outros metais, creando unha infraestrutura case industrial en torno a elas, polo que xurdiu a necesidade urxente dun numerario para o pagamento dos traballadores e para as pequenas transaccións privadas que se realizaban entre os poboadores que se instalaron nestas áreas.
Sobre a localización exacta da ceca onde foron cuñadas estas moedas hai diversas hipóteses, aínda que a única defendida actualmente é a da cidade de Lugo, ou ben un obradoiro móbil con base nesa capital e que actuaría na súa área de influencia. Canto á datación, a práctica totalidade dos investigadores sitúan estas moedas entre os anos 25 e 23 a. C.
Fontes do coñecemento da moeda romana
As moedas son un dos testemuños máis coñecidos da vida económica da Antiga Roma. Os comezos do estudo do monetario romano remóntanse xa a varios séculos. A partir do século XVIII, coleccionistas e eruditos empezaron a constituír os primeiros "gabinetes de medallas" (denominaban deste xeito as moedas antigas), onde se acumulaban, clasificaban e estudaban as súas adquisicións. Entre eles, é de salientar o Gabinete de Medallas de París, dependente da Biblioteca Nacional de Francia. Da fusión de varios destes inventarios xurdiron os primeiros catálogos numismáticos, cada vez máis exhaustivos, que repertoriaban as emisións segundo os seus tipos, motivos ou lugares de emisión.
miniatura|esquerda|Retrato do [[numismático Henry Cohen, 1878. Bibliothèque nationale de France. ]] Unha ilustración deste proceso a finais do século XIX dánola Henry Cohen, autor dun famoso catálogo que abrangue decenas de milleiros de moedas imperiais, titulado Description historique des monnaies frappées sous l'Empire romain. No seu limiar, Cohen describe o seu estudo dos inventarios de museos de Turín, de Dinamarca e de Viena, así como as coleccións do Departamento de Moedas e Medallas do Museo Británico e do Gabinete de Medallas da Biblioteca Nacional de Francia. Este último enriqueceu os seus fondos co legado de aficionados como o Conde de Caylus, que seguía moi de preto as primeiras descubertas arqueolóxicas de Herculano e Pompeia a principios do século XVIII.