cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gamma 8
O motor foguete Gamma 8 foi un motor desenvolvido polo Reino Unido durante os anos 1960 e que voou por primeira vez en 1969. Consumía peróxido de hidróxeno e queroseno e tiña un impulso específico de 265 segundos, cun pulo de 234,8 KN e unha masa de 342 kg. Medía 1,98 m de diámetro e funcionaba durante 142 segundos. Foi usado como motor da primeira etapa do foguete Black Arrow e no foguete Black Knight. Os Gamma 8 eran fabricados por Bristol Siddley.
Outros artigos
Bristol Siddeley Gamma Bristol Siddeley Gamma
Estopa (grupo)
Estopa é un dúo español de música creado en 1999, formado polos irmáns David e José Manuel Muñoz Calvo. O grupo é oriúndo de Cornellà de Llobregat (Barcelona), aínda que a súa familia descende do pobo de Zarza Capilla, en Estremadura.
Co seu primeiro disco conseguiron unhas vendas superiores a 1 000 000 copias, logrando así o recoñecemento no seu país natal e despois en países latinoamericanos como México, Chile, Cuba e a Arxentina. Os seus outros sete discos seguiron a fórmula que tanto éxito lles deu: rumbas canallas e urbanas. Son grandes admiradores de Joaquín Sabina. Venderon ao redor en total, máis de 3 500 000 a nivel internacional e nacional.
Discografía
Teñen 3 500 000 copias vendidas aproximadamente entre tódolos seus discos:
Premios e honras
miniatura|Estopa en concerto
Ao cabo da súa carreira discográfica recibiron numerosos premios, como son entre outros:
Batalla de Agincourt
miniatura|Batalla de Agincourt A batalla de Agincourt (25 de outubro de 1415) foi unha batalla clave na guerra dos Cen Anos, que lle deu moita vantaxe a Inglaterra na contenda. Uns 10 000 soldados ingleses ó mando de Henrique V de Inglaterra vencen a 30 000 soldados franceses, reconquistando Normandía. A batalla gañouse grazas á boa estratexia inglesa e á supremacía do arco longo, unha arma perfeccionada dos ingleses na que eran mestres, capaz de atravesar as máis impenetrábeis armaduras.
Premio a artigos xornalísticos normalizadores
O Premio a artigos xornalísticos normalizadores é un premio que organiza anualmente o Concello de Carballo. En 2018 chegou á súa XIV edición. Os obxectivos do premio son incentivas a reflexión sobre a situación social da lingua galega, crear espazos nos medios de comunicación escrita para fomentar o uso e o prestixio do idioma galego e promover a lingua galega na prensa escrita.
Os medios de comunicación que colaboran co Concello de Carballo coa publicación do premio son o Diario de Bergantiños, El Correo Gallego, Galicia Confidencial, La Opinión de A Coruña, La Voz de Galicia, Praza Pública, Que pasa na Costa, Sermos Galiza e Tempos Novos.
Premiadas/os
Xurxo F. Carballido, Olga Patiño, Ana R. Barreiro, Ramón Vilar, Miguel Mosquera, Séchu Sende, Kiko Novoa, Xesús Fraga, Pilar García Negro, Marica Campo, Marcos Abalde, Carlos Callón, Mariña Pérez Rei, José Casás, Luz Cures, Borxa Tenreiro, Iria Veiga e Carlos Lixó Gómez.
Fátima de Madrid
Fátima de Madrid foi unha astrónoma musulmá dos séculos X-XI, nada en Madrid, pero que pasou a maior parte da súa vida en Córdoba, centro do saber mundial naqueles tempos.
Traxectoria
Filla do reputado astrónomo Abul-Qasim Maslama ibn Ahmad al-Faradi al-Hasib al-Qurtubi Al-Mayriti, máis coñecido como Maslama al-Mayriti, traballou xunto a seu pai en investigacións astronómicas e matemáticas, que publicaron baixo o título de “Correccións de Fátima”. Xuntos editaron e corrixiron as Táboas Astronómicas de Al-Khwarizmi, axustándoas ao meridiano de Córdoba e situando o "centro do mundo" na capital do Califato, como referente para tódolos seus cálculos. Tamén traballaron sobre calendarios, o cálculo das posicións verdadeiras do Sol, a Lúa e os planetas, táboas de senos e tanxentes, astronomía esférica, táboas astrolóxicas, cálculos de paralaxe, eclipses e visibilidade da Lúa.
A súa obra titulada Tratado do astrolabio, sobre o uso deste instrumento, consérvase na Biblioteca do Mosteiro do Escorial.
Controversia sobre a súa existencia
Aínda que as informacións sobre a vida de Fátima aparecen xa na edición de 1924 da Enciclopedia universal ilustrada europeo-americana de Espasa-Calpe, hai quen pon en dúbida a súa existencia, alegando que esa é a fonte máis antiga sobre este personaxe, xa que non se coñecen as referencias nas que se basea a propia enciclopedia, aínda que si está documentada a obra denominada Correccións de Fátima e outros traballos realizados xunto a seu pai. Algúns especialistas sosteñen que non é máis que unha invención.
Así, o historiador das matemáticas Ángel Requena Fraile afirma:
De igual opinión é a arabista Manuela Marín, especialista en historia e biografía de Al-Andalus que alude á reaparición da figura ao aparecer nun calendario do Ano da Astronomía no 2009. Así, referíndose a Maslama al-Mayrití, afirma:
Francesco Cossiga
miniatura|dereita|220px Francesco Cossiga, nado en Sassari o 26 de xullo de 1928 e finado o 17 de agosto de 2010, foi un político sardo, que chegou a ser presidente da República italiana entre 1985 e 1992.
Mocidade
Francesco Cossiga naceu nunha familia burguesa de Sassari en 1928. Estudante precoz, licenciouse en Dereito con só dezanove anos. Aos dezasete afiliouse á sección sassaresa da Democracia Cristiá e na Federación Universitaria Católica Italiana (FUCI), onde ocupou cargos de relevancia. Nos anos cincuenta, ao tempo que conseguía a súa cátedra de dereito constitucional, iniciou a súa carreira política dando un golpe de leme no control da Democracia Cristiá de Sardeña, no que se coñeceu co nome de giovani turchi (mozos turcos). En 1958 é elixido deputado e en 1966 pasou a desempeñar o cargo de subsecretario de estado de Defensa no terceiro goberno do democristián Aldo Moro. Dende novembro de 1974 a febreiro de 1976 foi ministro de Administracións públicas no cuarto goberno de Moro e o 12 de febreiro dese ano accede ao cargo de ministro de Interior.
No goberno
Entre as súas actuacións como ministro de Interior figurou o envío de tropas blindadas para calmar os disturbios entre estudantes e forzas da orde en Boloña (1977), reformou os servizos secretos e creou corpos especiais para a policía e para os carabinieri. En marzo de 1978 as Brigade Rosse secuestran o presidente do goberno Aldo Moro, e Cossiga dirixe o gabinete de crise inicial. Tamén continúa no posto de ministro do interior baixo o cuarto e o quinto goberno de Giulio Anddreotti. Porén, cando aparece o cadáver de Moro na rúa Michelangelo Caetani de Roma, Cossiga dimite de todos os seus cargos.
O 4 de agosto de 1979 é nomeado presidente do goberno, cargo no que permanece 14 meses, ata outubro de 1980, cando se ve obrigado a dimitir tras filtrarse que axudara ao fillo dun amigo, perseguido por terrorismo, a escapar da policía. Despois dun tempo afastado da política, en 1983 é elixido senador, e seguidamente presidente do Senado.
Presidente da República
miniatura|220px En 1985 convértese no oitavo presidente da República Italiana, ao suceder a Sandro Pertini. Por primeira vez na historia chegaba ao cargo un presidente elixido na primeira volta polo parlamento (752 votos de 977 posibles): Cossiga recibiu os apoios da lóxica Democracia Cristiá, pero tamén do PSI, PCI, PRI, PLI, PSDI e Sinistra indipendente.
Dimitiu a dous meses de que rematase o seu mandato, en abril de 1992, e foi substituído temporalmente polo daquela presidente do Senado, Giovanni Spadolini.
Senador vitalicio
Cando Rifondazione comunista fai caer o primeiro goberno de Romano Prodi, Cossiga e a súa formación foron determinantes para que se puidese formar o primeiro goberno D'Alema. En 2000 a UDR disólvese e pasa a integrarse na UDEUR de Clemente Mastella, e Cossiga pasa a ocupar unha posición marxinal na escena política italiana. En 2002 anunciou a súa dimisión como senador vitalicio, se ben non chegou a presentala, anuncio que repetiu en 2005 sen tampouco levalo a termo. Colaborador de xornais, a súa máxima intervención política foi o apoio ao segundo goberno Prodi en 2006 e ao goberno Berlusconi en 2008, así como a presentación en 2006 dunha iniciativa lexislativa para a reforma das institucións políticas sardas e o recoñecemento dunha nación sarda.
Vida persoal
Casado –obtivo a anulación polo Tribunal da Rota logo de 33 anos de matrimonio—, sufriu diversos períodos depresivos ao longo da súa carreira política. O 9 de agosto de 2010 ingrésano cunha crise respiratoria, e morre o 17 de agosto ao sumárselle á insufficiencia respiratoria un episodio cardíaco. Os funerais celebráronse en primeiro lugar na Basilica di San Carlo al Corso en Roma e despois na Igrexa de San Xosé, en Sassari, onde ademais foi soterrado, no camposanto monumental da cidade, non lonxe da campa doutro político democristián sardo, Antonio Segni.
Era radioafeccionado, e mantivo esta afección tamén cando vivía nas residencias oficiais do presidente do goberno e de presidente da República.
Kharxa
Unha kharxa (do árabe jarya ‘saída’ ou ‘final’) é unha composición lírica popular da Hispania musulmá, que constituía a parte final da muaxaha, da que existen exemplos desde o século XI. As kharxas están compostas en dialecto hispanoárabe coloquial, ou na lingua romance que utilizaban os andalusís, impropiamente chamada mozárabe.
Foron escritas por poetas cultos árabes e xudeus que se inspiraban en cancionciñas románicas de tipo popular. Puideron recollelas do folclore tradicional, ou ben adaptalas ás súas necesidades métricas (pois debían integrarse na muaxaha) ou ben compoñelas como novas creacións, a partir de moldes tradicionais. A súa importancia radica en que son o documento máis antigo que se coñece de poesía en lingua romance.
Procedencia das kharxas
A muaxaha (procedente do árabe  muwashshaha; ou muwassaha, que significa "colar") é un tipo de poema culto que tivo o seu momento de esplendor en Al-Andalus entre os séculos IX e XII. Os árabes trouxeron consigo un modelo lírico do século IV, a qasida, que constaba de longos versos monorrimos emparellados adecuados para a transmisión oral polo mestre. É o tipo de verso en que está escrito o Corán. A muaxaha está escrita en versos curtos, debido á influencia da lírica popular, pero con temas e estruturas moi complexas. Aparece na península e crese que é froito da mestura de culturas existente derivada da estreita convivencia de culturas na Hispania musulmá da época de taifas, (árabe, hebrea e cristiá). Os propios árabes referíanse ás veces ás muaxahas como "cancionciñas ao estilo dos cristiáns".
Ao final da serie de versos que compoñen a muaxaha aparece un refrán en lingua romance, hebrea ou árabe vulgar. Este refrán é a kharxa.
Existe outro xénero poético, o céxel, no que os versos en romance aparecen dispersos por todo o poema.
Manuel de Pedre
Manuel de Pedre Prego, nado en Caión (A Laracha) o 8 de xuño de 1869, foi un mestre, xornalista e político galego.
Kharxa
Temática das kharxas
As kharxas mozárabes amatorias son pequenos poemas populares nos que, xeralmente, unha moza fala das súas experiencias amorosas á súa nai ou ás súas irmás. Os seus trazos máis destacados son a abundancia de exclamacións, interrogacións e repeticións, o uso dun léxico sinxelo e de moitos diminutivos, a construción en versos de arte menor. Considérase que as kharxas, as cantigas de amigo galego-portuguesas e os vilancicos casteláns son ramas dunha mesma tradición popular, que tamén ten ramificacións fora da Península.
Exemplos:
Exemplo de kharxa (en romance): <blockquote style="font-size: 95%; margin-right: 25%; ">
Manuel de Pedre
Traxectoria
Fillo de José Rosendo de Pedre Rodríguez. Foi mestre en Montemaior (1890). En 1893 aprobou as oposicións do Maxisterio e obtivo praza en Melide. Permutou para Viana do Bolo en 1895. Publicou algúns artigos en El Magisterio Gallego. Foi expedientado en 1900, sendo mestre en Viana do Bolo. Instalouse en Santiago de Compostela, onde foi propietario de La Estaca, interveu no mitin do 1 de maio de 1907 e foi presidente da Juventud Liberal de Santiago. En 1911 integrouse no Centro Republicano de Santiago e dirixiu o seu periódico La República. Tamén foi candidato republicano nas elección municipais de novembro dese ano, pero non foi elixido. Reintegrouse no Maxisterio e foi mestre interino en Arcos (1918) e Mañón (1920). En 1920 o Ministerio de Instrución Pública concedeulle o indulto que lle permitiu reingresar como propietario no Maxisterio. Foi destinado a Bóveda e en 1928 pasou a ser mestre de Barallobre. Integrouse na Liga de Amigos de Barallobre e en 1933 foi elixido tesoureiro da Asociación de Traballadores da Ensinanza de Ferrol e Comarca da UGT. Foi promotor xunto con Alfonso Piñón do Monumento ao camiñante descoñecido inaugurado en Barallobre o 1 de xullo de 1934.
miniatura|Inauguración do monumento ao camiñante descoñecido. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi suspendido de emprego e soldo e aínda que foi reposto provisionalmente en decembro de 1938, foi separado definitivamente do servizo no verán de 1940.
Vida persoal
Casou en 1893 en Santiago de Compostela con Ramona Casal Varela (que finou en 1919), e foi pai de Francisco, Juan, Cristina e Manuel de Pedre Casal.
Kharxa
Exemplos:
(tradución ao galego)
Descubrimento das kharxas na actualidade
As kharxas foron descubertas no ano 1948 polo hebraísta Samuel Miklos Stern en colaboración co arabista español Emilio García Gómez, e puideron ser recuperadas grazas a que poetas cultos árabes e hebreos daqueles séculos as incorporaron nas súas composicións escritas.
Cerezo de Abaixo, Cospindo, Ponteceso
Cerezo de Abaixo é un lugar da parroquia de Cospindo no concello coruñés de Ponteceso na Comarca de Bergantiños. Tiña 30 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales 16 eran homes e 14 mulleres.
Morcego rateiro mediano
O morcego rateiro mediano (Myotis blythii) é unha especie de quiróptero da familia Vespertilionidae. Confúndeselle habitualmente coas especies Myotis myotis e Myotis punicus, aínda que é máis esvelto e cun fociño máis fino. Unha mancha branca no pelame frontal tamén axuda a diferencialo.
Distribución
Habita dende Portugal en todas as penínsulas mediterráneas europeas. Tamén no sur e o centro de Francia, en Suíza, conca do Danubio, sur de Ucraína, até o norte da India e Manchuria ao leste.
Hábitat
É unha especie típica de estepas e pradarías, que se espallaou usando os prados de sega e pasteiros artificiais. Emprega como refuxios cavidades subterráneas e en menor medida faiados de edificios, sotos e bunkers. En época de cría forman grandes colonias, que se disgregan a finais de agosto, sendo semellante aos costumes de M. myotis. Aliméntase de ortópteros e saltóns, pousados nos talos altos, tamén sobre as árbores e nas follas destes.
Sacaropina
A sacaropina é un composto dipéptido intermediario no metabolismo do aminoácido lisina, tanto da súa síntese como da súa degradación, dependendo da especie. É o precursor da lisina na vía do alfa-aminoadipato, que se produce nalgúns fungos inferiores, nos fungos superiores, e en euglénidos. Nos mamíferos e plantas superiores a sacaropina é un intermediario da degradación da lisina, que se forma pola condensación da lisina co alfa-cetoglutarato.
Reacción
As reaccións implicadas, catalizadas polo encima saccropina deshidroxenases, son:
Patoloxía
A sacaropinuria (niveis elevados de sacaropina na urina) e a sacaropinemia (exceso de sacaropina no sangue) son condicións que están presentes en varios trastornos conxénitos que afectan á degradación da lisina.
Historia
A sacaropina illárona por primeira vez en 1961 a partir de lévedo (de Saccharomyces, de aí o seu nome) Darling e Larsen.
Giuseppe Gioachino Belli
miniatura|300px|Monumento a Belli no barrio do [[Trastevere, en Roma.]] Giuseppe Francesco Antonio Maria Gioachino Raimondo Belli, nado o 7 de setembro de 1791 e finado o 21 de decembro de 1863, foi un poeta romano, famoso polos seus sonetos en romanesco, o dialecto de Roma.
Traxectoria
De familia modesta, queda ben cedo orfo de pai. Belli comezou a escribir grazas ó seu amigo o poeta Francesco Spada, inicialmente compón sonetos en lingua italiana. Foi secretario do príncipe Stanislao Poniatowsky, casou en 1816 cunha muller maior ca el pero cunha certa fortuna o que lle permitiu dedicar máis tempo á produción poética, viaxou polo norte de Italia, nese momento un fervedoiro intelectual moi diferente á Roma da época. En Milán entra en contacto coa poesía de tradición local, e sobre todo coa obra de Carlo Porta, que escribía na lingua local e que serviu de modelo para Belli. Os seus sonetos foron frecuentemente satíricos e anticlericais aínda que Belli era politicamente conservador e durante a rebelión da República Romana de 1849 defendeu os dereitos do papa. Durante os seus últimos anos traballou como censor para o goberno papal. En italiano escribiu gran número de composicións, destacando en especial as adaptacións de textos sacros.
Os sonetos
page=9|miniatura|I sonetti romaneschi, 1887 Belli é notable sobre todo pola produción de sonetos en dialecto romanesco, é unha poesía popular e vívida, onde o humor e a sátira xoga un papel importante, cun erotismo primitivo. Belli produciu 2279 sonetos, a maioría compostos entre 1830 e 1839, permanceron inéditos durante a súa vida, tan só amosados en recitais diante os seus amigos. En 1866 publicouse unha primeira escolma. Os seus sonetos son dun valor inestimable para coñecer a vida da época e tamén en termos lingüísticos a fala viva da época.
Iria Veiga
Iria Veiga Ramos, nada en Ferrol en 1981, é unha médica psiquiatra interesada na divulgación científica e na lingua galega. É creadora do programa de directos en galego de Balea Vermella xunto con Javier Balea.
Télévision Suisse Romande
A Télévision Suisse Romande (Televisión suíza romanda), tamén coñecida como TSR, é a televisión  pública suíza para a Suíza romanda, a parte de fala francesa do país. Emite en lingua francesa. A súa sede está en Xenebra e dispón de redaccións rexionais en Lausana, Sion, Moutier, Friburgo e Neuchâtel. Pertence ao grupo audiovisual público suízo SRG SSR idée suisse, cuxa sede está en Berna.
Canles
A Télévision suisse romande está formada por varias canles:
Difusión
A canle TSR 1 recíbese en todo o país. Por outra parte, TSR 2 recíbese por TDT unicamente na Suíza romanda (francófona) pero pode ser captada nas outras zonas lingüísticas a través dos operadores de cable. Pódense recibir as dúas canles da TSR a través do satélite Hot Bird (tarxeta SatAccess necesaria para descodificar o sinal pero tan só é proporcionada ás persoas domiciliadas en Suíza e aos cidadáns suízos que residen no estranxeiro). Tamén se recibe nalgunhas zonas de Francia que son limítrofes con Suíza. Ademais algúns programas da TSR emítense en TV5 Monde.
A Télévision Suisse Romande é a canle con máis audiencia da Suíza romanda, por diante de canles moi prestixiosas, como as emisoras francesas TF1, France 2 etc.
É unha das canles máis seguidas polos galegos que residen en Suíza.
Iria Veiga
Traxectoria
É médica psiquiatra no Hospital do Barbanza. Mantén o blog O outro lado do espello e participa nas iniciativas divulgadoras Escépticos no Pub e Pint of Science. En 2017 gañou o Premio a artigos xornalísticos normalizadores do Concello de Carballo co artigo Inchazón. En 2018 participou no LGx15 coa intervención Síndrome do Noroeste e en Malas linguas da Deputación da Coruña.
Amiga
miniatura|250px|Logo de Amiga de 1985. miniatura|200px|Amiga 500 Amiga é unha familia de ordenadores persoais introducida por Commodore en 1985. O modelo orixinal é un dos moitos ordenadores con procesadores de 16 ou 32 bits, 256 KB ou máis de RAM, GUI baseadas en ratos, gráficos e son significativamente mellorados en comparación cos sistemas anteriores de 8 bits. Isto inclúe o Atari ST, lanzado a principios do mesmo ano, así como o Macintosh e Acorn Archimedes. Baseado no microprocesador Motorola 68000, o Amiga diferénciase dos seus contemporáneos pola inclusión de hardware personalizado para acelerar os gráficos e o son, incluíndo sprites e un blitter, e un sistema operativo multitarefa preventivo chamado AmigaOS.
O Amiga 1000 foi lanzado en xullo de 1985, pero os problemas de produción impediron que estivese amplamente dispoñible ata principios de 1986. O modelo máis vendido, o Amiga 500 presentouse en 1987 (xunto co Amiga 2000, máis ampliabl). O Amiga 3000 presentouse en 1990, seguido do Amiga 500 Plus e o Amiga 600 en marzo de 1992. Finalmente, o Amiga 1200 e o Amiga 4000 lanzáronse a finais de 1992. A liña Amiga vendeu uns 4,85 millóns de unidades entre finais dos 80 e principios dos 90.
Aínda que os primeiros anuncios presentaban o ordenador como unha máquina empresarial multiusos, especialmente cando estaba equipado co complemento de compatibilidade Sidecar IBM PC, o Amiga tivo o maior éxito comercial como ordenador doméstico, cunha ampla gama de xogos e software creativo.
Historia
miniatura|200px|Amiga 1000 O nome en código do que sería o primeiro Amiga 1000 foi «Lorraine», cun microprocesador Motorola MC68000 a 7.14 MHz, 768Kb de memoria RAM (ampliables a un máximo de 8 Mb) e 256Kb ROM. Unha vez cargado o Kickstar quedaban nuns 256Kb de RAM.
Producido a grande escala por Commodore International como o sucesor de Commodore 64, o primeiro computador Amiga foi o Amiga 1000 (ó A1000), que foi lanzado no ano 1985. O A500 (gama baixa) e A2000 (gama alta) seguíronlle en 1987. O A500 foi o computador Amiga máis popular neses tempos.
A finais da década de 1980 e comezos da década de 1990, a comunidade de usuarios de Amiga contribuíu á subcultura informática coñecida como Demoscene. A Demo Scene vén ser un fenómeno herdado dos tempos do Commodore 64.
Hardware
miniatura|200px|Amiga 1200 A idea básica coa que foi deseñado o Amiga foi a de facer que cada tarefa (son, gráficos, periféricos etc.) estivese descentralizada, tendo un chip específico para cada unha, cun procesador central, o Motorola 68000, que coordinase a todos estes chips dedicados deseñados especialmente (custom chips, en inglés).
Distinguimos tres familias de computadores Amiga agrupándoos segundo o seu conxunto de chips (chipset):
Cando apareceu, estaba moitos anos por diante dos demais sistemas, usando ideas como compartición de IRQs, entrada/saída mapeada en memoria, multitarefa real preferente etc. Aínda que algunhas destas técnicas foran inventadas anteriormente, aínda non foran realmente utilizadas na práctica nin nunha computadora popular.
Modelos de Amiga comercializados
Como en determinadas aplicacións (renderizados, grandes iteraciones etc.) a potencia de cálculo quedaba curta, apareceron placas capaces de substituír o procesador orixinal do Amiga por outro máis potente. É o que chamamos cartóns aceleradores. Xurdiron unha gran variedade de fabricantes e modelos abarcando basicamente toda a familia do MC68000 (desde o 68010 ata o 68060, así como os modelos de microprocesadores PowerPC 603 e 604).
Sistema Operativo
O sistema operativo, AmigaOS, é sofisticado, combinando un GUI como o Macintosh coa flexibilidade de Unix.
Polo menos os seguintes sistemas operativos están dispoñibles para Amiga ademais do AmigaOS:
K'inich Janaab' Pakal
miniatura|Escultura realizada en estuco da cabeza de K'inich Janaab' Pakal que o representa á idade de trinta anos. Foi atopada baixo o seu sarcófago. K'inich Janaab' Pakal (pronunciado en maia: [k’ihniʧ xanaːɓ pakal]) ou Pakal o Grande, nado o 23 de marzo de 603 e finado o 28 de agosto de 683, foi un ahau ou gobernante do ajawlel ou señorío maia de B'aakal, cuxa sede era Lakam Ha', agora coñecida como a zona arqueolóxica de Palenque, que se atopa no norte do estado mexicano de Chiapas.
Belli
Belli é un apelido italiano, lévano entre outros:
K'inich Janaab' Pakal
Foi entronizado pola súa nai á idade de doce anos, gobernou dende o ano 615 até o 683. Ascendeu ó poder despois de que Palenque sufrise un período de adversidade. Durante as primeiras décadas do seu goberno viviuse unha época de paz e produtividade. No ano 659 iniciou unha campaña militar que consolidou a Palenque como unha das cidades máis importantes da rexión. Durante un reinado de 68 anos, o máis longo período de reinado coñecido na historia de América, o goberno de Pakal caracterizouse por impulsar o crecemento da obra arquitectónica de Palenque e por iniciar os rexistros xeroglíficos da súa historia dinástica.
Nome
miniatura|300x300px|Máscara mortuoria de K'inich Janaab' Pakal elaborada con 340 teselas de xadeíta, [[albita e cosmocor de varias tonalidades.]] Cando se descubriu a súa tumba chamóuselle o Señor da Pirámide. Antes de que existisen os avances no desciframento dos xeroglíficos maias era coñecido simplemente como 8 Ahau ou 8 Ajaw, pois só se identificaron algúns dos glifos que corresponden á data do seu nacemento.
Denominóuselle Pakal II para distinguilo do seu avó materno, Janaab' Pakal, a quen algúns historiadores lle asignan o número ordinal romano I. Porén, malia que o retrato do seu avó se atopa tallado en altorrelevo na tumba do Templo das Inscricións e a pesar de que o seu avó exerceu un título secundario ou un goberno no exilio paralelo ó de Aj Ne' Ohl Mat, non existen evidencias da súa entronización como ahau de Palenque. Por este motivo, tamén existe a tendencia a chamalo K'inich Janaab' Pakal I ou Pakal I, pois foi realmente o primeiro gobernante que utilizou este nome en Palenque. Existen dous gobernantes que anos despois tamén utilizaron o mesmo nome: Upakal K'inich Janaab' Pakal (K'inich Janaab' Pakal II) e Wak Kimi Janaab' Pakal (Janaab' Pakal III). Para evitar confundir a Pakal “o Grande” co seu avó, algúns investigadores optaron por referirse a este último como Pakal “o Vello” (Pakal “the Elder”).
O termo K'inich, que se utiliza como un título ou prefixo para diversos gobernantes, fai alusión ó deus do Sol, por iso tradúcese como Radiante ou Solar. Por outra banda, o termo Pakal tradúcese como escudo en lingua maia clásica. O nome deste gobernante maia traduciuse de forma incompleta como ''Radiante ? Escudo ou Escudo Solar, ou ben, dunha forma máis completa como Escudo Ave-Janaab’ de Rostro Solar''.
Respecto diso do nome existe unha controversia. Yuri Knorozov opinou que Pakal non pode ser un nome propio, pois esta palabra traduciuna como o que leva a bandeira, é dicir, un título militar, así mesmo, indicou que en todo caso a pronuncia sería Ngakal, termo que aparece noutras cidades maias. Realizou estas deducións con base nos propios glifos do sarcófago, afirmando que o nome do gobernante é mencionado polo menos en dúas ocasións: o fillo da Guacamaio Amarelo e do Xaguar, ambas as liñaxes independentes da nobreza maia.
Entronización e matrimonio
miniatura|Representación iconográfica do taboleiro ovalado da Casa “C” do Palacio de Palenque que amosa a entronización de K'inich Janaab' Pakal. A súa nai, [[Sak K'uk', entrégalle un diadema conformado por discos de xade, un sak hu'unal e plumas flamíxeras.]] De acordo á conta longa do calendario maia naceu o 9.8.9.13.0 8 ajau 13 pop, equivalente ó 23 de marzo do ano 603. O seu pai foi K'an Mo' Hix, quen era cho'j ajaw, un nobre de segundo rango cuxa liñaxe subordinada vivía posiblemente no Grupo Pedras Bólas. A súa nai foi Sak K'uk', a quen se considera filla de Janaab' Pakal e neta de Yohl Ik'nal, polo tanto, pertencente ó núcleo dinástico do señorío de B'aakal.
O nacemento de Pakal o Grande ocorreu durante unha época de confrontacións bélicas entre o señorío de B'aakal, que era gobernado polo seu tío avó Ajen Yohl Mat, e o señorío de Kan, cuxa sede principal era Calakmul, que duraron máis dunha década. O 4 de abril de 611, cando Pakal tiña tan só 8 anos de idade, o señor U K'ai Kan atacou Lakamha' (Palenque). Pouco despois, nun lapso de dezaseis meses, morreron o seu avó Janaab' Pakal e o seu tío avó, Ajen Yohl Mat. Estes feitos xeraron unha crise dinástica no señorío de B'aakal. Por unha banda, Ik' Muuy Muwaan reclamou para si o seu dereito ó trono e estabeleceuse en Tortuguero. Por outra banda, os pais de Pakal regresaron a Palenque para promover a súa entronización, probablemente pactando alianzas cos diferentes grupos de nobres e xefes de liñaxes, pois aínda que Sak K'uk' pertencía á familia de gobernantes, a varonía (liña de sucesión patrilineal) rompeuse. Tanto os dirixentes de Tortuguero, como os de Palenque, utilizaron o glifo emblema k'uhul B'aakal ajaw, que significa sacro gobernante de B'aakal, recoñecéndose a si mesmos como os lexítimos descendentes da liñaxe do señorío. A rivalidade entre ambas as faccións fíxose patente, anos máis tarde, mediante os diversos conflitos bélicos que sostiveron estas dúas cidades.
O 9.9.2.4.8 5 lamat 1 mol, é dicir, o 26 de xullo de 615, Pakal foi entronizado pola súa nai. A escena atópase tallada en altorrelevo no taboleiro ovalado da Casa “C” do Palacio de Palenque: Sak K'uk fai entrega das insignias de poder ó seu novo fillo, un tocado real utilizado polos gobernantes conformado por aneis de xade e unha imaxe da deidade da realeza maia Hu'unal, mentres que Pakal atópase sentado nun trono con dobre cabeza de xaguar. Debido a que Pakal tan só contaba con doce anos de idade, considérase que a súa nai foi a verdadeira depositaria do poder dinástico durante varios anos.
O 19 de marzo de 626, á idade de vinte e tres anos, Pakal casou con Tz'akbu Ajaw, filla de Yax Itzam Aatml, quen era o tuun ajaw da localidade de Ux Che' K'uh (Tortuguero), un gobernante de segundo nivel. Tradicionalmente sóubose que o matrimonio tivo tres fillos, dous deles foron gobernantes de Palenque, K'inich Kan Bahlam II e K'an Joy Chitam II (Kan Hul); o terceiro, Tiwol Chan Mat, foi pai do tamén gobernante K'inich Ahkal Mo' Naab III; porén, as investigacións do epigrafista Guillermo Bernal Romeu, realizadas no taboleiro de K'an Tok, sinalan que houbo un fillo de nome Wak-?-nal B'ahlam Ch'aaj Il Sib'ik Kan? que naceu despois de Kan Bahlam e antes de Joy Chitam, e un quinto fillo cuxo sexo e nome aínda se descoñece.
1747
Outros
Historia ano a ano
K'inich Janaab' Pakal
Actividades militares
miniatura|300px|esquerda|Variantes de glifos que significan o nome de K'inich Janaab' Pakal. O 6 de febreiro de 644, despois de morrer Ik' Muuy Muwaan I, B'ahlam Ajaw foi entronizado en Tortuguero. Este novo gobernante iniciou unha política de guerra en contra de Lakamha' (Palenque) e das súas cidades aliadas. O 1 de xuño de 644 realizou o primeiro ataque contra Ux Te' K'uh —lugar de onde era orixinaria Tz'akbu Ajaw— sen lograr someter ó gobernante local. O 25 de xullo de 649 atacou o señorío de Moyoop (cuxa localización non se identificou). En novembro capturou Usiij e en decembro atacou Comalcalco, ámbalas dúas prazas aliadas ó réxime de Pakal; deste xeito o dominio palencano debilitouse no occidente. Porén, as celebracións do final do katún 9.11.0.0.0 12 ajau 1 ceh (11 de xuño de 652) leváronse a cabo. O 10 de setembro de 655, rexistrouse un segundo ataque contra Ux Te' K'uh, o cal provocou a saída dalgúns habitantes que se trasladaron a Palenque. Porén, o asedio que realizou Tortuguero non conseguiu desestabilizar o goberno de Pakal.
En troques, Pakal organizou unha ofensiva militar no verán de 659, dirixiu o seu exército cara ó leste cruzando os señoríos de Pomoná e Yo’ki’b (Pedras Negras) até chegar á zona arqueolóxica de Santa Elena, sé do señorío de Wak'aab'-ha'. Nesta campaña capturou a Nu'n U Jol Chaak, gobernante de Santa Elena, a Sakjaal Itzamnaaj e Ahiin Chan Ahk, ambos dignatarios de Pomoná, así como ós gobernantes locais das poboacións de K'in-ha', Yaxkab' e B'atuun. Descoñécese o motivo que tivo Pakal para comezar esta incursión militar, aínda que é probable que fose unha acción preventiva contra un posible ataque destas cidades artellado por Calakmul. Aínda que non se logrou o control total da zona, impuxéronse algúns tributos ós señoríos derrotados. É posible tamén que se tratase dunha vinganza, xa que Santa Elena foi unha fonte de constante de conflito entre Calakmul e Palenque que tiña a súa orixe corenta anos antes e no que participara o seu avó materno; nesta ocasión, Pakal impuxo un novo gobernante leal á súa política.
Construcións arquitectónicas e rexistros históricos
miniatura|300px|esquerda|Maqueta que representa o Palacio de Palenque reconstruído no [[Museo Alberto Ruz Lhuillier|Museo do Sitio “Alberto Ruz Lhuillier”.]] Durante o goberno de Pakal a arquitectura e a arte en xeral foron impulsados de xeito salientable. A primeira obra monumental que mandou construír Pakal foi o Templo do Esquecido. Malia ter sufrido os primeiros ataques de B'ahlam Ajaw, no ano 652, iniciouse a ampliación e remodelación do Palacio, sobre o cal se construíron as casas “E”, “C”, “A” e “B”; dous anos máis tarde inaugurouse a área dos Subterráneos, a galería occidental da Casa “E”, e varios taboleiros (lousas de pedra) onde se rexistraron os acontecementos históricos de Palenque, incluído o taboleiro oval onde se amosa a súa entronización. No ano 659, despois das vitorias militares da súa campaña no leste, inaugurouse a Casa “C” do Palacio, á cal os maias coñecían como U Naah Chan, cuxo significado é A Casa do Ceo e que estaba adicada a catro deidades da guerra.
Malia que a escritura maia tivo a súa orixe nunha época anterior á do goberno de Pakal, determinouse que todas as inscricións xeroglíficas que se atopan nos edificios e taboleiros de Palenque comezaron a realizarse baixo as súas ordes. Pakal esforzouse por deixar rexistros da historia dinástica do seu señorío así como dos acontecementos máis importantes do seu goberno: celebracións relixiosas, eventos da familia real e triunfos militares. As inscricións tamén foron acompañadas de representacións iconográficas, exemplos deles son a da súa entronización no taboleiro oval ou o da captura de prisioneiros de guerra no basamento occidental da casa “C”.
Os maias festexaban cada final de katún ou período de vinte anos, e no verán do ano 672 celebrouse o final do katún 9.12.0.0.0 10 ajau 8 yaxkin, que se dedicou a Ich Cham Ajaw (Señor da Faciana da Morte). A partir dese ano rexistrouse unha época de fames, mortandade (chamal haab') e guerra. A súa esposa, Tz'akbu Ajaw, morreu en novembro do mesmo ano, moi probablemente foi sepultada no Templo XIII, onde se descubriu a osamenta da chamada Raíña Vermella, coa que se identifica. Anos máis tarde comezou a construción da Casa das Nove Lanzas Afiadas, ou Templo das Inscricións como se coñecía antes de ser descifrado o glifo do seu nome, xa que que aí se tallaron en varios pasaxes os xeroglíficos que narran a historia dinástica de Palenque. Este edificio foi o mausoleo de Pakal; a obra negra oncluíu no ano 680. A derradeira celebración que levou a cabo Pakal foi o 7 de maio de 682, durante o remate do laju'ntuun 9.12.10.0.0 9 ajau 18 zotz. Morreu o 9.12.11.5.18 6 etz'nab 11 yax, é dicir, o 28 de agosto de 683, e o seu fillo, K'inich Kan Bahlam II, foi o encargado de efectuar os funerais, rexistrar o evento e pechar a súa cámara funeraria, á que chamou a B'olon Eht Naah ou Casa dos Nove Acompañantes.
Achado da tumba
miniatura|300px|Reprodución da cámara funeraria e sartego de K'inich Janaab' Pakal. Pasaron máis de mil douscentos anos para que fose descuberta a tumba de Pakal. En 1949, o arqueólogo Alberto Ruz Lhuillier atopou nunha lousa da parte superior do Templo das Inscricións doce buratos de xeito simétrico que semellaban ter servido para termar do trono do gobernante. Ó decatarse de que había un espazo oco baixo dita lousa, comezou a furar e atopou os chanzos da escaleira interna da pirámide, cuxo paso estaba totalmente obstruído. O domingo 15 de xuño de 1952, logo de desentullar toneladas de pedra e cascallos, o equipo de arqueólogos logrou penetrar na cámara mortuoria de 7,00 m de longo por 3,73 m de ancho, a cal estaba cuberta de estalagmitas e estalactitas. Ruz Lhuillier pensou que a lápida da tumba era unha especie de altar, pois encontrou seis esqueletos, cinco masculinos e un feminino, que cría que foran sacrificados como ofrenda.
A lápida principal —tallada en altorrelevo e de sete toneladas de peso— foi levantada coa axuda de gatos hidráulicos e ó fondo do interior do sartego atopouse unha lápida secundaria con forma de peixe ou de útero. Finalmente, ó abrir esta segunda lápida, descubriuse a osamenta de Pakal, a cal estaba cuberta de cinabrio e arrodeada de múltiples teselas e contas de xade. O 27 de novembro de 1952, Ruz Lhuillier emitiu o anuncio público deste descubrimento. O achado foi de gran relevancia, pois até daquela descoñecíase que as pirámides mesoamericanas fosen utilizadas como mausoleos, tal e como adoitaban facer os exipcios. Ó sitio acudiron os antropólogos Eusebio Dávalos Hurtado e Arturo Romano Pacheco para documentar e comezar os primeiros estudos da osamenta. Pouco despois, Carlos Pellicer Cámara, quen daquela dirixía o Museo Rexional de Tabasco, sumouse ó grupo de traballo multidisciplinario.
Cámara funeraria e sartego
miniatura|300px|Representación iconográfica da vista superior da lápida do sarcófago de K'inich Janaab' Pakal. Na cosmovisión maia descríbense tres niveis: o superior ou celeste (conformado por trece ceos), o intermedio ou terrestre e o subterráneo ou inframundo chamado Xibalbá (conformado por nove estratos). Na cámara funeraria, e especialmente na lápida do sartego de Pakal, represéntase unha síntese simbólica da visión cósmica e existencial dos maias. Dende o sartego até o nivel superior do Templo das Inscricións, encontrouse ó longo da escaleira un psicoduto, ou tubo oco, con forma de serpe que foi colocado para que Pakal puidese comunicarse dende o inframundo. Os seis cadáveres atopados tiñan incrustacións nos dentes e unha deformación tabular oblicua nos seus cranios, polo que se determinou que pertencían á clase nobre e que foran sacrificados para seren os acompañantes do ahau na súa viaxe ó inframundo.
Nas paredes da cámara funeraria, cuxo teito está rematado en bóveda, encóntranse representados en relevo nove personaxes identificados como os Nove Señores da Noite ou Bolontiku, quen eran unha especie de sacerdotes que debían guiar a Pakal na súa viaxe polo mundo dos mortos. No perímetro exterior do sartego talláronse en altorrelevo as figuras dalgúns dos antigos gobernantes de Palenque e devanceiros de Pakal. Os maias crían que os seus gobernantes eran seres con poderes sobrenaturais e intermediarios entre os deuses e a xente común. Na lápida principal represéntase o intre en que Pakal comeza a súa viaxe cara ó inframundo, onde deberá derrotar ós señores da morte para posterioremente renacer como deus do millo e subir até o plano divino.
A lápida é monolítica con medidas de 3,80 m de lonxitude, 2,20 m de ancho e 0.25 m de grosor. Nas súas beiras atópanse tallados xeróglifos maias que narran a biografía de Pakal. Na súa cara principal represéntase ó gobernante como un home novo e axis mundi, coa postura dun acabado de nacer que parece xurdir das fauces do Sak B'aak Naah Chapaat ou Primeiro Cempés dos Ósos Brancos quen ten a súa queixada descarnada e na parte superior do mascarón un recipiente utilizado nos sacrificios de sangue.
Sobre o cuerpo de Pakal érguese unha árbore en forma de cruz que divide os 4 rumbos do cosmos. Unha serpe bicéfala cuxe corpo semella unha letra omega cruza os brazos da árbore. Da mandíbula da cabeza esquerda emerxe o deus K'awiil e da cabeza dereita o deus Hu'unal. Ámbolos dous aparentan acompañar a Pakal a trascender os diferentes planos do cosmos. No curuto da árbore atópase o deus supremo dos maias, Itzamnaaj K'inich Ajaw, representado como un quetzal na posición do cénit. Á esquerda e dereita represéntase ó deus Ceh, deidade maia do sacro. Arredor da árbore vense representacións de contas de xade, cunchas e símbolos de sangue.
No marco perimetral da lápida encóntrase unha banda cos símbolos astronómicos de Venus, Marte, a Lúa e o Sol. No recuncho superior esquerdo atópase o signo kin, que representa o día, e no recuncho superior dereito o signo akbal que corresponde á noite ou escuridade. Tanto na parte superior como na inferior aprécianse varias personaxes que semellan estar falando ou rezando; os nahb'atow-ilob, nobres achegados a Pakal que o axudaban durante os seus autosacrificios de sangue. A banda perimetral representa na súa totalidade o corpo da serpe ou dragón bicéfalo na súa advocación de Itzamnaaj ou a Casa do Lagarto, lugar ó que debería chegar Pakal.
300px|esquerda|miniatura|[[Enxoval funerario de K'inich Janaab' Pakal con máscara, colares, pulseiras e aneis.]]
Baixo a lápida principal e a carón da entrada do psicoduto, que neste sitio remata coa figura dunha testa de serpe, atopáronse dúas esculturas realizadas en estuco que representan a Pakal. A primeira delas amosa a un Pakal mozo cos beizos máis delgados, posiblemente á idade de doce anos, cando foi entronizado. A segunda testa representa a un Pakal como home maduro, cunha idade aproximada de trinta anos; o seu tocado evoca ó deus do millo. En ámbalas esculturas pódese apreciar a deformación tabular oblicua extrema do seu cranio, cuxo perfil evoca a unha mazaroca de millo. Os maias practicaban esta deformación cranial cos membros da nobreza e mediante a axuda de prensas de madeira exercían presión na testa dos nenos dende unha idade moi temperá.
O esqueleto de Pakal estaba cuberto de cinabrio cuxa cor vermella os maias identificaban co leste, lugar por onde resucita o Sol cada mañá, desta forma alúdese á inmortalidade. O enxoval funerario de Pakal reitérao como deus do millo, árbore do mundo e centro do universo. Nas súas mans e a carón dos pies atopáronse catro contas de xade que simbolizan os catro rumbos. O centro foi sinalado por unha figuriña de xade que representa ó deus do millo crocodilo colocada sobre a rexión pélvica da osamenta. Outra figuriña que representa ó deus Pax foi atopada xunto ó seu pé esquerdo.
Sobre a súa fronte colocouse un diadema con discos de xade, semellante ao que lle entregou a súa nai durante a súa entronización; no centro do diadema colocábase un sak hu'unal, unha xoia que representa o deus Hu'unal, que á súa vez ten un trifolio de millo sobre a súa testa e que se distingue polo seu nariz longo. A máscara mortuoria de Pakal foi reconstruída en tres ocasións, en 1952, en 1954 e en 2001-2002. Foi elaborada con trescentas corenta pezas de xade de varias tonalidades: cosmocolor (NaCrSi2O6), xadeíta (NaAlSi2O6) e albita (NaAlSi3O8). Estes materiais non existen na zona de Palenque, polo que se cre que foron traídos de Guatemala e algunhas das cunchas do océano Pacífico. O puído áspero que se observa nas teselas reduce o seu brillo, o cal parece que foi á mantenta para dar un aspecto de morto á máscara. Os ollos amosan un acentuado estrabismo.
En cada un dos dedos das mans tiña un anel de xade. O cinto cerimonial contiña dúas pequenas máscaras, ambas representan ó deus Itzamnaaj. A primeira delas na súa advocación de sabedoría e experiencia como un home vello, e a segunda delas na súa advocación de xuventude e forza como un home novo. Ambas teñen un pop ou "petate" con tres machadas. O enxoval compleméntase cun pectoral de nove fíos, un colar de tres fíos, dous brazaletes de oito fíos e dous prendedores que servían para separar o seu cabelo.
Controversia sobre a súa idade
Mediante novas técnicas de histoloxía, que toman a consideración os cambios morfoanatómicos da sínfise da pube, a superficie auricular do ilíaco, o extremo esternal das costelas, a superficie oclusal dos dentes e o tecido trabecular das epífises dos ósos longos, examináronse de novo os ósos de Pakal en 1999. En 2003, o grupo de investigadores internacionais, que coordinou a doutora Vera Tiesler da Universidade Autónoma do Iucatán, concluíu que morrera a unha idade avanzada, que sufrira de osteoporose e artrite e que a súa idade era superior ós cincuenta e cinco anos, compatible cos estudos dos epigrafistas, é dicir, oitenta anos, aínda que non todos os que participaron están de acordo en confirmar dita idade.
Aditivo
Os aditivos alimentarios son substancias que se engaden intencionadamente nos alimentos e bebidas co obxectivo de modifica-los seus caracteres organolépticos (cor, sabor, textura etc.), as técnicas de elaboración (facilitando a mestura dos ingredientes ou estabilizando unha presentación), a conservación do alimento (evitando, por exemplo, a oxidación dos compoñentes) ou para mellora-la adaptación ó uso ó que van ser destinados, pero sen o propósito de modifica-lo valor nutritivo do alimento.
Non se consideran aditivos aquelas substancias que desaparezan durante o proceso de elaboración (neste caso denomínanse axentes auxiliares ou coadxuvantes tecnolóxicos), nin tampouco os ingredientes que compoñen un produto alimenticio (aínda que teñan acción conservante ou outra, como pode se-lo caso do sal, azucre ou vinagre, por exemplo) nin sequera cando se engaden vitaminas ou minerais para enriquece-lo valor nutritivo do alimento. Tampouco o son as substancias utilizadas como soporte, para disolver, diluír ou modificar un aditivo nin, por suposto, as impurezas ou contaminantes que poida conte-lo alimento.
Os aditivos identifícanse polo seu nome químico ou, máis normalmente, mediante un código internacional que, na Unión Europea, comeza coa letra E e segue con tres ou catro díxitos que designan cada substancia (ás veces seguidos de letras). En España utilizouse durante anos a letra H (de Hispania) para identifica-los aditivos autorizados no mercado nacional, e aínda pode verse esta codificación nalgunhas etiquetas de certos alimentos. miniatura|300px|Aditivos na lista de ingredientes dunha sobremesa láctea (natillas, unha crema típica de moitas partes de España)
Antecedentes históricos
A utilización de substancias para modifica-lo sabor, a textura ou outras características, ou para prolonga-la conservación dos alimentos vénse facendo desde hai séculos. O uso do sal ou do vinagre son claros exemplos históricos da busca destes obxectivos. Os romanos queimaban xofre sobre as cántaras de viño para liberar anhídrido sulfuroso (o que hoxe sería o E-220), con intención de desinfectalas e que o viño se conservase máis tempo, buscando o mesmo efecto que recentemente se perseguía en Galicia queimándoo nos bocois, e hoxe engadindo sulfitos.
O desenvolvemento da industria alimentaria no século pasado, as necesidades introducidas polos novos circuítos de distribución dos alimentos e os cambios nos hábitos alimenticios, sen esquece-los evidentes intereses económicos da industria alimentaria, trouxeron consigo novas tecnoloxías na elaboración e, con elas, a incorporación de numerosas substancias químicas con obxectivos tecnolóxicos, nacendo así o actual concepto de aditivo alimentario. O seu uso nos alimentos non estaba exento de riscos sanitarios, o que fixo necesario un control legal moi estrito en tódolos países.