cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guerra aérea
miniatura|dereita|Albatros D.V, o avión usado por [[Manfred von Richthofen, o "Barón Vermello".]] A guerra aérea é o uso de avións militares e outras máquinas que voan na guerra, incluíndo o transporte militar de carga para favorecer os intereses nacionais, como se demostrou no bloqueo de Berlín. Desde o desenvolvemento de globos de aire quente sen propulsión para observación no século XVIII, a guerra aérea converteuse nun asunto de alta tecnoloxía que conduciu a moitas técnicas e avances tecnolóxicos como a propulsión aérea, o radar e o uso de compostos e materiais de enxeñaría como a fibra de carbono.
Guerra con globos
Durante a guerra civil estadounidense, os globos foron utilizados por ambos os bandos, norte e sur, como medio de observar os campos de batalla; inicialmente pensouse que se poderían usar para facer mellores mapas. Como exemplo, o globo do profesor Thaddeus S. C. Lowe serviu como "observador avanzado da artillaría", polo que Lowe ascendeu a unha altura desde a que podía ver un "obxectivo invisible" e cunha serie de sinais de bandeira foi capaz de colocar fogo de artillaría desde unha posición de disparo invisible.
Os globos tiñan desvantaxes. Non podían voar con mal tempo, néboa ou fortes ventos. Eran pilotados polo capricho dos ventos e tamén foron un obxectivo moi grande. Os globos da Unión estaban sempre baixo fogo e calquera tipo de disparo, de rifle ou de canón, dirixido a eles e que fallaba, caía do lado da Unión. Os globos confederados tiñan problemas maiores. Debido aos embargos non tiveron acceso aos globos de seda. O que empregaban era a seda para facer vestidos para facer os seus globos. Moitas veces as cidades, como aconteceu en Richmond, non tiña gas para inflalos.
O uso de globos na guerra non se viu durante os seguintes trinta anos. A invención do zeppelin ou dirixible, cos seus medios mecánicos de propulsión e guía, fixo máis útiles os dirixibles inflables. A isto sumouse a idea de lanzar material desde as aeronaves ás posicións inimigas. O uso militar dos aeróstatos fíxose práctico durante a primeira guerra mundial e o helio fíxoos máis seguros e fiables durante a segunda.
Antes da primeira guerra mundial
Os exércitos de moitos países avaliaron o uso das aeronaves con fins de observación. Tamén se investigou a aviación naval; fixéronse numerosas probas en que os hidroavións se lanzaban mediante unha catapulta desde barcos no mar, para recuperalos posteriormente mediante un guindastre.
A Mariña dos Estados Unidos estivo interesada na aviación naval desde principios do século XX. En 1910-1911, a Mariña realizou experimentos que probaron a posibilidade da aviación baseada no transporte. O 14 de novembro de 1910, preto de Hampton Roads, Virxinia, o piloto civil Eugene Ely engalou dunha plataforma de madeira instalada no cruceiro explorador USS Birmingham (CL-2). Aterrou con seguridade en terra minutos despois. Ely demostrou moitos meses despois que tamén era posible aterrar nun barco. O 18 de xaneiro de 1911 aterrou nunha plataforma encima do cruceiro estadounidense USS Pennsylvania (ACR-4) no porto de San Francisco.
O primeiro uso de avións nunha guerra real produciuse na guerra italo-turca en 1911, coa Forza Aérea Italiana bombardeando un campo turco en Ain Zara, Libia, e na primeira guerra dos Balcáns en 1912, coa Forza Aérea Búlgara bombardeando as posicións turcas en Edirne. Tamén se levou a cabo recoñecemento aéreo nas dúas guerras.
Primeira guerra mundial
miniatura|250px|Un [[Zeppelin LZ 37 atacado por un avión británico; ilustración artística de 1915.]] Inicialmente durante a guerra, ambas as partes empregaron globos atados ao chan e avións para tarefas de observación, é dicir, para recompilar información e dirixir disparos de artillaría. O desexo de impedir a observación inimiga levou os pilotos dos avións a atacar outros avións e globos, inicialmente con armas pequenas que se levaban na cabina (mesmo empregáronse ladrillos), mais debido á tecnoloxía da época os pilotos non podían ter metralladoras apuntando cara adiante. Entón os alemáns desenvolveron o mecanismo de interrupción ou mecanismo sincronizador, que funcionaba detendo a metralladora cada vez que a hélice estaba diante das armas. Finalmente, os aliados puideron capturar un loitador alemán co mecanismo de interrupción, enxeñalo inversamente e copialo, o que provocou o nacemento do combate aéreo.
Non había nin tácticas nin regras para seguir no dogfight (loita de cans, como se coñecía o combate aéreo próximo), polo que moitos pilotos desenvolveron combates a través de probas e erros. Finalmente, o ás alemán Oswald Boelcke creou o ditado Boelcke, que contiña oito regras de combate. O combate aéreo producíase cando os avións loitaban entre si a distancias curtas, o que levou ao desenvolvemento de manobras tácticas. Ambos os bandos tamén fixeron uso de avións para bombardeos, ataques terrestres de baixa velocidade e propaganda. O exército alemán fixo uso dos Zeppelins, e máis tarde de bombardeiros como o Gotha, para lanzar bombas sobre Gran Bretaña.
Ao final da guerra, os avións especializáronse en bombardeiros, cazas e avións de observación.
Período de entreguerras
Algúns teóricos, especialmente en Gran Bretaña, creron que os avións se converterían na arma militar dominante no futuro. Imaxinaron que se gañaría unha guerra futura destruíndo desde o aire as capacidades industriais e militares do inimigo. O xeneral italiano Giulio Douhet, autor de O dominio do aire, foi un fervoroso teórico desta escola, que estivo asociado coa afirmación de Stanley Baldwin de que "o bombardeiro sempre pasará", é dicir, a pesar das defensas antiaéreas, sobrevivirán suficientes avións para derrubar as cidades inimigas.
Outros, como o xeneral Billy Mitchell nos Estados Unidos, viron o potencial da enerxía aérea para neutralizar a potencia de fogo das frotas navais de superficie. Pilotos alemáns e británicos estiveron experimentando co bombardeo aéreo de buques e co lanzamento de torpedos lanzados aéreos durante a primeira guerra mundial con resultados mixtos. Pero a vulnerabilidade dos buques da liña ás aeronaves demostrouse finalmente o 21 de xullo de 1921 cando un escuadrón de bombardeiros comandado polo xeneral Mitchell afundiu o acoirazado SMS Ostfriesland con bombas aéreas.
Prohibiuse a Alemaña posuír unha importante forza aérea nos termos do armisticio da primeira guerra mundial. O exército alemán continuou adestrando os seus soldados como pilotos clandestinamente ata que Hitler estivo listo para desafiar abertamente a prohibición.
Segunda guerra mundial
miniatura|[[Mitsubishi A6M Zero|Mitsubishi A6M2 Zero xaponés dirixíndose a Pearl Harbor]] A aviación militar alcanzou o seu punto álxido durante a segunda guerra mundial. O aumento das características de alcance e capacidade de carga dos avións contemporáneos, fixo que a potencia aérea puidese superar as novas aplicacións da primeira guerra mundial, converténdose nunha forza con potencia de fogo, central para todas as nacións combatentes.
No transcurso da guerra, xurdiron moitos estudos especializados para a aplicación do poder aéreo.
Despois da segunda guerra mundial
A aviación militar na posguerra estivo dominada polas necesidades da Guerra Fría. Os anos da posguerra viron a conversión case total dos avións de combate a motores de reacción, co resultado de que aumentaron moito as velocidades e a altitude dos avións. Ata a chegada do mísil balístico intercontinental, as principais potencias dependían de bombardeiros de altura para levar as bombas nucleares que acababan de desenvolver; cada país loitou por desenvolver tecnoloxía de bombardeiros e cazas de altura que os puidese interceptar. O concepto de superioridade aérea comezou a desempeñar un papel importante no deseño de avións tanto para os Estados Unidos como para a Unión Soviética.
Os estadounidenses desenvolveron e utilizaron extensamente avións de observación de altura para a recollida de información. O Lockheed U-2 e máis tarde o Lockheed SR-71 Blackbird foron desenvolvidos con moito segredo. O U-2, no seu tempo, supúxose invulnerable a medidas defensivas, debido á súa altitude extrema. Por iso foi un golpe enorme cando os soviéticos derrubaron un pilotado por Francis Gary Powers, cun mísil terra-aire. O combate aéreo tamén se transformou a través do uso intensivo de mísiles guiados cunha sofisticación crecente no seu sistema de guía e no seu alcance.
Nas décadas de 1970 e 1980 quedou claro que a velocidade e a altitude non eran suficientes para protexer un bombardeiro contra as defensas antiaéreas. A énfase trasladouse a avións de ataque moi manobrables que puidesen voar "baixo o radar", a altitudes de só uns centos de metros.
Despois da guerra fría
miniatura|Avións da U.S. Air Force sobrevoando un campo de petróleo ardendo durante a [[Operación Tormenta do Deserto.]] O colapso da Unión Soviética en 1991 obrigou as forzas aéreas occidentais a sufrir unha transformación das cantidades masivas que consideraban necesario durante a Guerra Fría un número menor de avións con múltiples funcións. O peche de moitas bases militares no exterior e os programas de realiñación de bases estadounidenses serviron para sinalar a eficacia dos portaavións en ausencia dun exército ou bases aéreas dedicadas, como puxeron en evidencia da guerra das Malvinas e das operacións estadounidenses no golfo Pérsico. Mentres que a chegada de bombas intelixentes permitiu alcanzar certos obxectivos superficiais unha vez que se realiza un recoñecemento axeitado (guerra centrada na rede). Nalgúns casos, como a operación da Forza Aliada da OTAN contra a invasión serbia de Kosovo, a forza aérea foi o factor decisivo coas forzas terrestres que logo aseguraron a zona. Non obstante, en moitos casos aínda se aplica a doutrina militar habitual: guerras contra terceiros as entidades rexionais mundiais aínda non se poden gañar só coa enerxía aérea.
Guerra de Iraq
Durante a invasión de Iraq en 2003, conducida por forzas británicas e dos Estados Unidos para derrotar o réxime de Saddam Hussein, a guerra aérea continuou sendo decisiva. A alianza anglo-estadounidense empezou a súa campaña aérea o 19 de marzo cun bombardeo nocturno limitado sobre a capital iraquí de Bagdad. Algúns días despois, comezou o bombardeo intensivo. Houbo unhas 14 000 saídas aéreas, a un custo de 1 millón de dólares cada unha, foron disparados 800 mísiles de cruceiro Tomahawk a numerosos obxectivos en Iraq desde o 19 de marzo ata a metade de abril do 2003. Neste momento a resistencia iraquí finalizara practicamente.
As armas antiaéreas iraquís foron incapaces de abrir fogo sobre os bombardeiros de alto teito dos Estados Unidos, tales como o B-52 ou os avións invisibles, como o bombardeiro B-2 Spirit e o F-117A. Os avións británicos e dos Estados Unidos usaron aparatos detectores de rádar, e o recoñecemento aéreo para localizar as armas antiaéreas iraquís. As bombas rompedoras de búnkers, deseñadas para penetrar e destruír búnkers, foron lanzadas sobre os centros de comando e control iraquís. As forzas de terra de Iraq non podían desafiar seriamente as forzas de terra estadounidenses debido á súa supremacía aérea. A mediados de abril do 2003, as forzas angloestadounidenses controlaban todas as cidades iraquís máis importantes e os campos de petróleo.
Bouza de Padrón, Oubiña, Cambados
Bouza de Padrón é un lugar da parroquia de Oubiña no concello pontevedrés de Cambados na comarca do Salnés. Tiña 46 habitantes no ano 2016 segundo datos do IGE, dos que 26 eran mulleres e 20 homes, o que representa un leve descenso respecto ós anos 2010, cando eran 42 veciños, e 2005, cando eran 44.
Caxade, Bodaño, Vila de Cruces
Caxade é un lugar da parroquia de Bodaño, no concello pontevedrés de Vila de Cruces, na comarca do Deza.
Zona desmilitarizada
250px|miniatura|Zona desmilitarizada que separaba [[Vietnam do Norte de Vietnam do Sur]] En terminoloxía militar, unha zona desmilitarizada ou zona neutral é unha área, polo xeral a fronteira ou límite entre dúas ou máis potencias militares (ou alianzas), onde a actividade militar non está permitida, polo xeral por medio dun tratado de paz, un armisticio ou outros acordos bilaterais ou multilaterais. A miúdo unha zona desmilitarizada atópase nunha liña de control e constitúe unha fronteira internacional de facto.
Algunhas zonas desmilitarizadas convertéronse tamén involuntariamente en zonas de conservación da vida silvestre, debido a que devanditos territorios son considerados demasiado perigosos para o asentamento e construción, e están menos expostos á perturbación humana ou a caza (Zona desmilitarizada de Corea).
En xeral, a palabra "desmilitarizado" significa ser convertido para un uso ou propósito non militar, ou retornado a un campo desmilitarizado. En tal sentido este termo é así utilizado nas ex-repúblicas soviéticas, tanto nos seus idiomas locais (mediante transliteración) como en idiomas occidentais.
Tamén é posible que as partes acorden a desmilitarización dunha zona sen resolver aínda as súas reivindicacións territoriais en conflito, o que implica que devanditos conflitos serían resoltos unicamente por medios pacíficos (como o diálogo diplomático ou un tribunal internacional), ou mesmo poderían entrar nun punto "conxelado".
Casal de Munín, Boimorto, Boimorto
Casal de Munín é un lugar da parroquia de Boimorto no concello coruñés de Boimorto na comarca de Arzúa. Tiña 3 habitantes no ano 2018 segundo datos do INE, dos cales 2 eran homes e 1 era muller.
Bouza do Rei, Oubiña, Cambados
Bouza do Rei  é un lugar da parroquia de Oubiña no concello pontevedrés de Cambados na comarca do Salnés. Tiña 100 habitantes no ano 2016 segundo datos do IGE, dos que 48 eran mulleres e 52 homes, o que representa un descenso respecto ós anos 2010, cando eran 116 veciños, e 2005, cando eran 110.
Mitrobuzanes de Capadocia
Mitrobuzanes (en grego: Μιθροβουζάνης), finado no 334 a.C., foi un gobernador persa (sátrapa) de Capadocia do sur no século IV a.C., durante o reinado de Darío III. Era probabelmente un fillo de Ariarates I, que gobernaba na Capadocia do norte.
Como comandante militar persa morreu durante a batalla do río Gránico, no 334 a.C., loitando contra Alexandre o Grande,  que nomeou a Abistamenes no seu sitio para remprazalo.
Relacións exteriores de Acerbaixán
Estas relacións son próximas con algúns países (como Rusia, Turquía, Estados Unidos e Israel) e distantes con outros (como Armenia e Irán). Acerbaixán é membro de máis de 50 organizacións internacionais incluíndo as Nacións Unidas, o Consello de Europa, a Comunidade de Estados Independentes, a Organización da Conferencia Islámica, a Organización para a Seguridade e a Cooperación en Europa, o Consello de Cooperación do Atlántico Norte, o Fondo Monetario Internacional, a Organización Mundial do Comercio ou a Organización Internacional da Cultura Túrquica. É tamén membro observador da Comunidade Económica Eurasiática.
Distrito de Belize
dereita O Distrito de Belize (en inglés, Belize District) é un dos seis distritos nos que se divide o territorio belizense. A capital é a Cidade de Belize, que é tamén a capital e maior cidade do país. No 2000, o distrito tiña unha poboación de 74.065 habitantes.
A maior parte do territorio deste distrito encóntrase no centro do territorio continental de Belize, aínda que tamén posúe numerosas illas no mar Caribe, como Cayo Ambergris, Cayo Caulker, Cayo San Jorge, e Cayo Goff. Ambergris e Caulker son considerados un dos principais destinos turísticos de Belize. esquerda|280px|miniatura|Altun Ha, sitio arqueolóxico. Outro dos principais atractivos é o porto de San Pedro.
Ligazóns externas
miniatura|250px|Rúa principal de Cayo Caulker.
Seminario de Estudos Galegos
miniatura| [[Ortoño, Ames|AQUÍ NACEU O SEMINARIO DE ESTUDOS GALEGOS XII-X-MCMXXIII ]] O Seminario de Estudos Galegos (SEG) foi unha institución creada en 1923 polo galeguismo para estudar e divulgar o patrimonio cultural galego e para formar investigadores.
Creación
Paralelamente, como conta Lois Tobío Fernández, en 1923, Wenceslao Requejo Buet proponlle a un grupo de estudantes de primeiro de Dereito formar un grupo "cos que se interesasen por problemas de cultura, arte, literatura e historia principalmente, algo así como unha tertulia ou ateneo". Nese grupo, que primeiro collería xente como Filgueira Valverde, Ramón Martínez López, Manuel Magariños ou Lois Tobío Fernández, estenderíase despois a estudantes maiores (Fermín Bouza Brey, Romero Cerdeiriña...) e aos profesores, como Armando Cotarelo Valledor. De feito, foi Cotarelo quen lle deu o nome de Seminario de Estudos Galegos, que foi como pasou á historia.
Nunha xuntanza celebrada o 12 de outubro de 1923 en Ortoño (Ames), na casa onde vivira Rosalía de Castro, onde participan estes nove estudantes recollendo a tradición da Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas, acordan a creación do seminario. Ós poucos días, o 23 de outubro, intégranse nel boa parte da intelectualidade galeguista que se movía ó redor da revista Nós'' e asinan a acta fundacional no domicilio de Armando Cotarelo Valledor. Porén Lois Tobío sinala que Losada Diéguez non se sumou ao seminario nese momento inicial, senón pouco despois, canda o Grupo Nós, Castelao, Antón Villar Ponte, Manuel Lugrís Freire, Leandro Carré Alvarellos ou Gonzalo López Abente.
Nos anos seguintes incorporaríase a maior parte de intelectualidade galeguista, dende o arquiveiro do concello de Santiago de Compostela, Pablo Pérez Costanti, ata o arcebispo Manuel Lago González, pasando por Ramón María Aller, Federico Maciñeira ou Xesús Carro.
Consolidación
En 1925 Cotarelo trasládase a Madrid e a presidencia pasa a Salvador Cabeza de León. Comezan tamén a recibir axudas económicas e en 1927 empezan a publicar os Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, que editará Ánxel Casal e que recompilará as publicacións da institución. Con anterioridade os seus produtos editábanse a través da Real Academia Galega. Contou con local propio desde 1925, situado nos baixos do Colexio Maior San Clemente e pasou de contar con só un cento de asociados nos seus comezos a chegar aos 500 no curso 1925-1926.
miniatura|centro|600px|Membros do SEG en [[1928, nas Ruínas de San Domingos de Pontevedra: De esquerda a dereita na fileira de atrás: Ramón Otero Pedrayo, Antón Losada Diéguez, Florentino López Cuevillas, Vicente Risco, Carballo Calero, Xosé Filgueira Valverde, Sebastián García Paz, Luís Pintos Fonseca, Antón Fraguas, Bibiano Fernández Osorio-Tafall. Sentados: Isidro Parga Pondal, Abelardo Moralejo Laso, Xesús Carro García, Salvador Cabeza de León, Joaquín Arias Sanjurjo, Xerardo Álvarez Limeses e Juan Novás Guillán.]]
Obxectivos e estrutura
miniatura|[[Alexandre Bóveda foi nomeado socio aitivo o 20 de outono do 1928, Sant-Iago, 28 de outono de 1931.]] O programa do Seminario fíxase os seguintes obxectivos: "o estudo de todas as manifestacións da cultura galega, tendendo á formación dos investigadores e á divulgación do resultado dos traballos". miniatura|Filgueira Valverde foi nomeado socio aitivo o 3 de novembro do 1923, Sant-Iago, 28 de Outono de 1931. O SEG estaba estruturado en doce seccións e utilizaba como método de traballo os equipos interdisciplinarios e aínda que non todos os traballos feitos estiveran en galego, é certo que foi o SEG quen por primeira vez utilizou a lingua galega de xeito significativo para facer traballo científico, mesmo sendo obrigatorio a lectura dun traballo orixinal en galego para adquirir a condición de socio numerario. As doce seccións, e os seus presidentes, son as seguintes: miniatura|Xoaquín Lourenzo foi nomeado socio aitivo o 1º de Maio do 1926, Sant-Iago, 14 de Xaneiro de 1932.
Estudos das comarcas galegas
Entre os obxectivos do Seminario estaba a creación de estudos das comarcas galegas, a través de cada unha das súas seccións científicas, e destes traballos publicaron varios libros:
O novo Seminario de Estudos Galegos
O novo Seminario de Estudos Galegos estruturouse en nove áreas: Xeoloxía e Minaría, Agrarias, Mariñas, Biolóxicas, Arte/Comunicación, Xurídicas, Sociais e Políticas, Económicas e Pensamento Filosófico. E dous grupos de traballo interdisciplinar: Historia das Ciencias e das Técnicas e Idade Media galega. Publicou máis de 170 volumes e tivo a sede San Domingos de Bonaval, en dependencias do Museo do Pobo Galego. Mais logo foi esmorecendo.
Centenario do Seminario de Estudos Galegos
O Consello da Cultura Galega, o Museo do Pobo Galego e a a Real Academia Galega reuníronse o 6 de setembro de 2022 para promover un programa conmemorativo conxunto xa que o 12 de outubro de 2023 é o centenario da fundación do Seminario de Estudos Galegos. A Dirección Xeral de Cultura e a Secretaría Xeral de Política Lingüística, en representación da Xunta de Galicia, asistiron a reunión.
Exposición
Desde o 4 de xullo de 2023 ao 7 de xaneiro de 2024 celebrouse no Museo Gaiás da Cidade da Cultura de Galicia a exposición ''Luz na terra. O Seminario de Estudos Galegos, Unha institución de alta cultura'', concibida como celebración do centenario da fundación desta institución.
Con motivo da exposición editouse unha completa publicación, ''Luz na terra. O Seminario de Estudos Galegos, Unha institución de alta cultura,'' unha morea de especialistas coordinados por Ramón Villares. Son 344 páxinas en edición galego-castelán con separata en inglés.
A Folgueira, Bazar, Castro de Rei
A Folgueira é un lugar da parroquia de Bazar no concello lugués de Castro de Rei na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 7 habitantes (3 homes e 4 mulleres).
Vinicunca
miniatura|250px|Vinicunca. Vinicunca ou Winicunca, chamada tamén Montaña de Sete Cores, Montaña Arco da Vella ou Montaña de Cores (os poboadores chámanlle Cerro Colorado) é unha montaña do Perú cunha altitude de 5.200 msnm e débelle a súa incrible coloración á riqueza de minerais que alberga o seu chan. Está situada no camiño ó Nevado Ausangate, nos Andes do Perú, na rexión Cuzco, provincia de Quispicanchis. Nos últimos anos comezou un proceso de masificación turística.
El Aleph
dereita|miniatura|150px|Representación do [[álef ou aleph, primeira letra do alfabeto hebreo.]] El Aleph (O àlef, letra de varios alfabetos) antigos, primeira letra do alfabeto hebreo e é unha das dúas letras que orixinaron a palabra alfabeto) é o nome dunha escolma de dezasete novelas curtas de Jorge Luis Borges e tamén o nome da derradeira novela curta do libro. Editadas separadamente entre 1944 e 1952 en diferentes revistas de Buenos Aires, o conxunto é un libro publicado en 1949 e reeditado polo autor en 1974.
Característico do escritor bonaerense, os seus textos fan uso dunha infinidade de fontes e bibliografías, e mediante elas reconstrúe os mitos e as metáforas da tradición literaria universal.
Os temas predilectos de Borges atópanse neste libro: as numerosas referencias literarias (ás veces voluntariamente fantasiosas), a metafísica, os labirintos, o infinito. Varios relatos teñen por tema a morte ou a inmortalidade, outros desenvólvense no ambiente da antigüidade greco-latina ou no do Oriente medieval.
Illa de Sálvora
A Illa de Sálvora está situada na boca da ría de Arousa. Pertence na actualidade á parroquia de Aguiño (concello de Ribeira), creada no ano 1959. Anteriormente a illa dependía da parroquia de Carreira, a que fora durante moitos séculos a parroquia máis poboada e rica da comarca, así como a máis antiga. Xunto cos illotes Vionta, Herbosa e Noro e as Sagres forma o arquipélago de Sálvora, integrado xunto cos de Cíes, Ons e Cortegada no Parque nacional das Illas Atlánticas no ano 2002.
Durante anos estivo poboada e tivo actividade agrícola, gandeira e pesqueira, pero está case deserta desde 1972. Na illa, que foi de titularidade privada ata 2007, atópanse, amais da aldea, oito hórreos, un lavadoiro e a fonte da Telleira ou de Santa Catarina, un almacén de finais do século XVIII ampliado cara 1963 con dúas torres con aire de pazo, unha antiga taberna reconvertida en capela, un faro, un peirao, un cruceiro, dous muíños e a estatua dunha serea. A parte do interior da ría conta con areais frecuentados por mergulladores deportivos.
Etimoloxía
Segundo E. Bascuas, "Sálvora" é unha forma de orixe paleoeuropea, derivada da raíz indoeuropea *sae- 'ondada, auga que flúe, corrente'. Este topónimo figura rexistrado no ano 899 como "insulam Saluare".
Historia
No ano 899 o rei Afonso II dóaa ao cabido catedralicio de Santiago, que a reclama co fin de obter recursos para o seu sustento. Esta doazón, que incluía Ons, Tambo, Arousa, Cíes e Framio, confirmouna o rei de Galicia Ordoño II ao bispo Sisnando no ano 911. Xa no ano 1120 a illa fora invadida por naves sarracenas que se refuxiaron nela esperando reforzos cando se dispoñían a invadir estas terras, máis a tardanza daquela axuda, fixo que os navíos cristiáns enviados por orde do arcebispo de Santiago se apoderasen das naves invasoras, freando por longo tempo estas incursións. A partir de entón, esta illa descoñecida comeza a ser ambicionada pola nobreza do momento. O desinterese do Cabido Compostelán por Sálvora, fixo que a partir desa época, os veciños de Carreira ocuparan a illa para utilizala como terreos de cultivo, chegando a establecerse nela permanentemente anos máis tarde. miniatura|[[Ría de Arousa no atlas de Pedro Teixeira (1634).]] No ano 1770, o comerciante coruñés Jerónimo de Hijosa instalou por poder unha fábrica de secado e salgadura de peixe, que en 1960 engadíronselle dúas torres e ameas, e hoxe é coñecida como O Almacén, sendo a primeira factoría de salgadura de Galicia.
Por esta illa comezarían os preitos no ano 1789 entre os veciños de Carreira encabezados polo seu cura párroco, Manuel Acuña e Malvar, contra "Don Vicente Caamaño Valera e Gayoso, Cavallero da orde de San Juan de Malta, Brigadier da Real Armada, Veciño da Vila de Ferrol", ao obter este unha Real Cédula para instalar unha pesqueira de atúns que ademais da illa ocuparía unha concesión de catro leguas ao redor dela, co que os mariñeiros de Carreira quedarían practicamente sen poder faenar nestas augas, o cal sería unha ruína para as súas economías familiares.
A principios do século XIX, as dificultades económicas fan que os habitantes de Carreira se despracen á illa para traballar como caseiros de explotacións agrícolas e gandeiras. Consolídase unha pequena aldea con oito casas ao redor dunha praza e dúas fontes de auga potable. A poboación era de 60 persoas e coñecíaselles polo nome da casa que habitaban.
O principal lugar de relación social era a taberna, situada á beira do antigo almacén de salgadura, lugar onde se reunían os pescadores. Esa taberna converteríase cara a 1960 na capela de Santa Catarina, patroa da illa.
O Ministerio de Obras Públicas construíra en 1862 un faro, ao bordo sur da illa. A illa foi expropiada polo estado en 1904, que construíu a pista, o peirao, e inaugurou en 1921 o faro actual, de maior altura e se cadra non ben situado, polo que posteriormente houbo que voar toneladas de rochas que dificultaban o seu alcance no sector noroeste. O MOP construíu un pequeno peirao na praia do Almacén, fronte á taberna que o xa marqués consorte de Revilla, máis tarde, converteu na Capela de Santa Catarina.
En 1958 a familia Otero-Goyanes recuperou a propiedade da illa, xunto cos illotes de Vionta e Noro, estando a illa libre de cargas fiscais e sendo o prezo de compra ao estado español de 1.293.758 pesetas da época. Joaquín Otero Goyanes, Xeral Auditor da Armada, conseguiu unha concesión dos bens do estado, en réxime de usufruto por 99 anos, que na práctica polas condicións da concesión supuxo unha cesión da titularidade de praias, camiños e fontes, que en seis ocasións foi ratificada polos tribunais.
En 1960 Joaquín Otero reconstruíu a fonte da Telleira, chamándoa fonte de Santa Catarina, adornada cos banzos da escaleira de caracol do faro vello, outros restos foron empregados nas torres engadidas ao almacén e nun lavadoiro, transpórtase á illa un tractor e instálase un xerador eléctrico. Todo iso con fondos do servizo de extensión agraria.
Pouco durarían xa os colonos, que reclamados pola instalación en terra de industrias propiedade da familia, decidiron irse a vivir ao continente. Aínda así o último habitante abandonou a aldea en 1972.
En marzo de 2007 a Illa foi adquirida por Caixa Galicia por 8,5 millóns de euros e a finais dese mesmo ano o Ministerio de Medio Ambiente exerceu o seu dereito de tenteo, comprando Sálvora, Vionta e Noro por esa mesma cantidade. A Xunta de Galicia, que figura como titular da paraxe desde o 1 de xullo de 2008, conxuntamente co Ministerio de Medio Ambiente iniciaron os traballos para rehabilitar o enclave.
Mercedes Ramudo Ramudo
Mercedes Ramudo Ramudo, nada en Vilalba en 1889 e finada na mesma vila o 8 de xuño de 1987, foi unha industrial e política galega.
Traxectoria
Dona dunha ferretería. Na ditadura de Primo de Rivera foi concelleira de Vilalba en 1929. Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi membro da comisión xestora municipal e o 15 de novembro de 1939 tomou posesión como alcaldesa de Vilalba. Permaneceu no cargo até o 4 de marzo de 1941.
Cliff Young
Traxectoria
Foi o fillo máis vello de Mary e Albert Earnest Young. Criouse nunha granxa Beech Forest, ao suroeste de Victoria. A granxa tiña aproximadamante 2000 acres e outras tantas ovellas.
Ultra Maratón
En 1983, con 61 anos, gañou a Ultra Maratón de Westfield Sydney a Melbourne (875 quilómetros). A carreira correuse entre os que daquela eran os meirandes centro comerciais de Australia: Westfield Parramatta, en Sydney, e Westfield Doncaster, en Melbourne. Cliff cruzou a liña de meta vestido cunha funda de granxeiro e unhas botas de goma. Correu a paso lento e por tras dos líderes o máis do camiño; porén, ao evitar ter que durmir mentres os seus contrincantes si o facían, colleu vantaxe, chegando mesmo a gañar eventualmente por unha amplísima marxe sobre os seus seguidores.
Antes da carreira, Young afirmara perante os xornalistas que previamente xa correra durante entre dous e tres días seguidos tras das ovellas. Asegurou, así mesmo, que durante a carreira imaxinou que ía detrás do rabaño e escapando dunha tormenta.
Colleu gran sona logo deste fito ao estilo da fábula da lebre e a tartaruga "tortoise and hare", tantas que en Colac, Victoria, o Cliff Young Australian Six-Day Race foi creado aquel mesmo ano.
Marcas
A carreira de Westfield levoulle 5 días, 15 horas e 4 minutos, rebaixando en case dous días a plusmarca previa entre Sydney e Melbourne. Os seis competidores que finalizaron a carreira bateron esa marca.
En 1997, con 75 anos, tratou de bater o récord de Ron Grant ao redor de Australia, e chegou a completar 6520 quilómetros dos 16000 que ten a carreira. No 2000 conseguiu un récord mundial na carreira dos seis días de Victoria.
Vida persoal
Era vexetarino dende 1973. Vivía na casa coa nai e o seu irmán Sid. Tras a carreira, con 62 anos, Young casou con Mary Howell, 39 anos máis nova. O seu sponsor, Westfield correu cos gastos da voda. Divorciáronse cinco anos máis tarde. Pasou os último cinco anos de vida enfermo de cancro, e morreu ás 17:21 o domingo 2 de novembro de 2003, con 81 anos.
Castelo (fortificación)
Pódese afirmar que un castelo é a estrutura máis emblemática da Idade Media, pois coa localización das estruturas castelares ao longo da súa propia evolución, posuímos datos para estabelecer toda unha perspectiva administrativa e habitacional dun territorio.
Na Idade Media dicíase facer vila para o acto de cercar de murallas unha poboación; aínda hoxe, en Castelo de Vide, distínguense a vila da aldea polo sitio da antiga muralla. Hai en Portugal un castelo no centro da poboación, o Castelo de Évora Monte, mais a súa construción efectuouse en tempo de paz, e dous séculos despois da muralla. A organización defensiva do castelo era semellante á da vila e tiña poder sobre ela debido á posición máis alta e ás murallas máis fortes.
Elementos dun castelo
miniatura|240ppx|Patio e torre do castelo de [[Prunn, Baviera]]
A muralla
O castelo compúñase dun patio central, onde se recollían os refuxiados da vila, e era rodeado polas casas da guarnición, encostadas ás murallas, de onde recibían luz a través de aberturas estreitas, as seteiras ou troneiras. Na parte superior da muralla corría o adarve ou camiño da rolda, isto é, un camiño que a percorre na parte superior defendido por un muro con ameas, cuxa largura variaba entre 1 a 4 metros. O castelo, en principio, tiña só dúas portas: unha para a poboación (porta da vila); a outra, para o terreo exterior. A poboación da vila concorría para a defensa das murallas, en caso de ataque, e a guarnición prestaba servizo permanente. Cando en tempos máis modernos a poboación creceu para fóra das murallas pasou a chamarse castelo toda a cerca da antiga vila.
A torre da homenaxe
A torre da homenaxe é a torre principal, a que serve de residencia do señor e cumpre coas funcións máis destacadas do castelo, albergando as estancias principais e, ás veces, os almacéns de víveres. Está situada na posición máis abrigada en relación cun posíbel ataque exterior, de forma que se se pasasen o resto das defensas, esta torre proporcionase un último refuxio.
O patio de armas
Constitúe un espazo central que nalgúns casos recorda os claustros monásticos. Ao redor do patio distribúense determinadas estancias, como a capela (cando a hai), a sala de recepcións, as naves para acuartelamento da tropa etc. A entrada ao castelo prodúcese a través do patio de armas; desde este accedese ao resto das dependencias.
Os castelos na Península Ibérica
miniatura|240ppx|Castelo de [[Cardona, Barcelona]] Na Península Ibérica diversos castelos están erguidos sobre os vestixios de castros prerromanos, en lugares sucesivamente ocupados até a época da invasión islámica. Cando a Reconquista cristiá, aproveitáronse moitas desas fortificacións, que se alargaron e reforzaron: aí residía unha poboación escasa, habitando a restante nos campos veciños e só recolléndose no castelo no caso de ataque. O castelo constituíase na sede dun xulgado e gozaba de certos privilexios.
A maior concentración de castelos prodúcese en Castela, que por esta circunstancia debe precisamente o seu nome. No ano 800, primeiro momento no que aparece na historia a denominación de Castela, as terras que algo máis dun século despois se unificarían no condado dese nome estaban salpicadas de castelos para a defensa do reino de León na súa fronteira co islam. A medida que esa fronteira se foi desprazando contra o sur, e mentres o reino de Aragón se comprometeu tamén na empresa da reconquista, foise creando ao ancho de toda a península unha fronte abundante de fortificacións. Os árabes tamén construíron as súas propias obras de defensa, o que contribuíu ao número e variedade de castelos que podemos encontrar pola Península Ibérica. miniatura|240ppx|[[Castelo de Turégano (Segovia)]]
A estrutura arquitectónica do castelo sofre unha mutación ao longo dos tempos. A mediados do século XIV asistimos a unha difusión excesiva por parte de exércitos belixerantes de armas de fogo, tornándose necesario efectuar modificacións nos castelos.
Os castelos en Galicia
A comezos da Idade Media coa caída do Imperio Romano xorde a inestabilidade política que xunto coa crise económica e as invasións bárbaras comeza a desintegración social. Coa privatización da administración imperial nas mans dos terratenentes estes comezan a facerse donos dos territorios e ante o abandono da defensa dos territorios por parte dos legados comezan a reutilizar os castros, xa que grazas á súa altura e murallas serven de defensas ante as hordas bárbaras. Por isto, algúns destes castros e alturas penedías comezan a ser fortificadas con muros e algunha torre.
En certos lugares comezan a amurallarse lugares altos, como o Monte Aloia para salvagardar gran número de poboación, segundo avanza o tempo os castelos acabarán converténdose en fortalezas só de carácter militar e o seu tamaño diminúe chegando a ter a fasquía que hoxe teñen, unha torre de homenaxe en torno á cal se alzan as murallas con torres máis pequenas, xurdindo incluso "minicastelos" formados por unha soa torre con murallas arredor (como o castelo de Cans, O Porriño) pertencentes a pequenos señores feudais en contraste con outras fortalezas de señores máis poderosos que protexen vilas e cidades, tanto dentro da propia vila (castelo de Ribadavia) como no exterior (Castelo da Rocha Forte en Compostela e Castelo Ramiro en Ourense). A finais da Idade Media a documentación medieval fala sobre a grande abundancia de fortalezas que había no Reino de Galicia onde a aristocracia alberga gran número de persoal militar que ante a falla provocada pola crise baixomedieval comeza a atacar a poboación local, de tal forma que provocaron a Revolta irmandiña (que derruba bastantes castelos en todo o reino) e a guerra civil nobiliaria, que xunto coa guerra civil castelá entre os Reis Católicos e os lexitimistas enriqueños acabaría provocando que, ante a derrota destes últimos, acabarían ordenando o desmochamiento( diminuír o tamaño das torres) e destrución de moitas fortalezas.
No comezo da Idade Moderna a nobreza comeza a abandonar os seus castelos indo vivir á corte a Madrid chamados polos reis. Ademais deste motivo e das modas os castelos comezan a ser abandonados polo seu desfasamento tecnolóxico, xa que un castelo perde o seu sentido ante o xurdimento das armas de fogo en artillería. Así a maioría de castelos acaban sendo deshabitados e a súa pedra reutilizada noutras construcións mentres os seus donos constrúen os pazos; a pesar diso moitos castelos conseguiron chegar ata o século XIX, no que o romanticismo os volveu prestixiar logrando que algúns aristócratas restaurasen os seus castelos e mesmo os rehabilitasen, como o caso do Castelo de Soutomaior. Esta moda chegou ata principios do século XX e algúns caciques mesmo chegan a mercar e restaurar castelos, caso do Castelo de Sobroso, pero non sería ata mediados do século XX que o estado comezou a preocuparse por estas fortalezas catalogándoas como BIC e restaurando algúns deles. Nos anos 90 o Estatuto de Autonomía fai que esta competencia vaia ás mans da Xunta de Galicia que cataloga as fortalezas e así os concellos comezan a restaurar os seus castelos, mercando algúns deles e converténdoos en monumentos e incluso museos.
26 de maio
O 26 de maio é o 146º día do ano do calendario gregoriano e o 147º nos anos bisestos. Quedan (219) días para finalizar o ano.
Mortes
miniatura|100px|Sebastian Münster.
Rorcual común
O rorcual común, tamén coñecido como balea común, Balaenoptera physalus (Linnaeus, 1758), é unha especie de mamífero mariño da orde dos cetáceos, suborde dos misticetos e familia dos balenoptéridos.
En tamaño, este animal é o segundo máis grande existente no planeta, tan só superado polo seu parente Balaenoptera musculus, o rorcual azul ou balea azul. Pode chegar a alcanzar unha lonxitude de 27 m.
O seu corpo é longo e estilizado, dunha cor gris apardazada, menos na súa parte inferior, que é abrancazada.
Existen dúas subespecies diferenciadas:
Pode verse nos principais océanos do planeta, desde as augas polares ás tropicais. A especie está ausente soamente das augas próximas aos bloques de xeo dos polos e de certas áreas, relativamente pequenas, afastadas de mar aberto. A súa maior densidade de poboación encóntrase en augas frías e temperadas.
Aliméntase principalmente de pequenos peixes que se agrupan en cardumes, luras, crustáceos como os misidáceos e de krill.
Como todos os demais misticetos, o rorcual común sufriu unha caza intensiva durante o século XX e está catalogado como unha especie en perigo de extinción. Case 750 000 destes rorcuais foron cazados no hemisferio Sur só entre 1904 e 1979, e no ano 2003 tan só quedaban menos de 3 000 individuos nesa rexión.
A Comisión Baleeira Internacional (CBI) (International Whaling Commission, IWC, en inglés) estableceu en 1986 unha moratoria na caza comercial desta balea, aínda que algúns países como Islandia, Noruega e o Xapón continúan coa súa caza en determinadas épocas do ano. A especie tamén é cazada por aborixes groenlandeses autorizados polo programa de Caza de Subsistencia Aborixe dirigido pola CBI. Baixo este programa cazáronse 377 baleas en 2007, das cales 12 eran rorcuais comúns. As colisións con naves e os ruídos procedentes da actividade humana nos océanos supoñen unha importante ameaza para a recuperación da especie.
Taxonomía e etimoloxía
Un cladograma de cetáceos relacionados co rorcual común.
Os taxonomistas coñecen o rorcual común desde o século XVII. Foi descrito por primeira vez por Frederik Martens en 1675 e posteriormente por Paul Dudley en 1725. Esas descricións foron utilizadas como base para a descrición da Balaena physalus de Carlos Linneo (1758). O conde de Lacépède reclasificouno como Balaenoptera physalus a comezos do século XIX. O nome científico provén do termo grego physa, que significa soplar.
Os rorcuais comúns pertencen á familia Balaenopteridae, na que se inclúen a balea xibardo, o rorcual azul, o rorcual de Bryde, o rorcual boreal e o rorcual austral. A familia Balenopteridae diverxeu das outras familias da suborde dos Mysticeti durante o Mioceno medio. Con todo, descoñécese cando se separaron entre si os membros desa familia. Comprobouse que ocasionalmente se producen cruces entre o rorcual azul e o común no Atlántico Norte e no Pacífico Norte. Recentes análises de secuenciación de ADN indican que o rorcual común está filoxeneticamente máis próximo da balea gris (Eschrichtius robustus) e a yubarta (Megaptera novaeangliae) que de certos rorcuais do xénero Balaenoptera, como os rorcuais alibrancos.
Hai catalogadas dúas subespecies, cada unha delas con diferentes características físicas e vocais: B. p. physalus (Linneo, 1758), ou rorcual do norte, que se encontra no Atlántico Norte, e B. p. quoyi (Fischer, 1829), ou rorcual antártico, que se encontra no Hemisferio Sur. A maioría dos cetólogos considera os rorcuais do Pacífico Norte como unha terceira subespecie aínda non catalogada como tal. A escala global, estas tres subespecies raramente se mesturan entre si.
Descrición e comportamento
miniatura|Patróns de coloración no rorcual común. O rorcual común caracterízase polo seu gran tamaño e polo seu esvelto corpo. O tamaño medio de machos e femias da especie é de 19 e 20 metros respectivamente. Os rorcuais da subespecie do Hemisferio Norte alcanzan un menor tamaño que a subespecie antártica e as femias son de maior tamaño que os machos: a femia de maior tamaño capturada na Antártida mediu 27,3 m fronte aos 24,4 m do Ártico e o macho antártico de maior tamaño alcanzou os 24,4 m e no Ártico os 23,8 m. Aínda non hai rexistros do peso dun espécime adulto, pero calcúlase que un adulto de 25 metros pesa arredor de 70 toneladas. Alcanzan a madurez física completa entre os 25 e os 30 anos, e viven unha media de 75 anos, aínda que hai rexistros que indican que estas baleas poden chegar a vivir até os 100 anos. Un acabado de nacer mide aproximadamente 6,5 m de longo e pesa aproximadamente 1.800 kg. O seu gran tamaño axuda á identificación do animal, aínda que ás veces é confundido co rorcual azul, co rorcual boreal e, en augas quentes, co rorcual de Bryde.
A súa parte superior e mais os lados son de cor gris apardazada e a parte inferior é tirando a branco. Teñen un fociño puntiagudo, espiráculo dobre e un amplo e achatado morro. Dúas marcas en forma de V invertida de cor clara comezan tralos espiráculos e seguen polos lados en dirección á cola nunha diagonal que se inclina cara a parte superior até alcanzar a aleta dorsal; ás veces cúrvase cara adiante no lombo. Ten unha marca branca á dereita da mandíbula inferior e nas barbas do mesmo lado, mentres que o lado esquerdo é cincento ou negro. A pesar de poder verse ocasionalmente nos rorcuais alibrancos, esa asimetría é universal no rorcual común e única entre os cetáceos, sendo unha das características clave para a identificación desta especie. Unha hipótese que intenta explicar o desenvolvemento desta asimetría considera que vén inducida pola preferencia da balea por nadar sobre o seu lado dereito cando sobe á superficie para lanzarse novamente á auga e por circular cara a dereita cando se encontra na superficie por enriba dunha presa. Por contra, outras baleas, en iguais circunstancias, móvense habitualmente cara a esquerda. Malia a existencia de varias hipóteses que intentan explicar esta asimetría, ningunha foi aceptada en círculos científicos.
O rorcual ten unha serie de 50 a 60 e até 86 (cunha media de 64) pregos gulares ao longo da parte inferior do corpo que discorren dende a punta do queixo até o embigo, o que permite que a área da gorxa se expanda enormemente durante a alimentación. Ten unha aleta dorsal curva e prominente (60–70 cm) que se encontra aproximadamente no último terzo do corpo. As súas aletas son pequenas e afiadas e a súa cola é ampla, puntiaguda e cunha entalla no centro.
Cando alcanza a superficie, a aleta dorsal faise visible inmediatamente despois de expulsar polos seus espiráculos un chorro de auga vertical e estreito que pode alcanzar seis metros de altura ou incluso máis. Mentres se alimentan resoplan en sucesión rápida 5-7 veces, pero mentres viaxan ou descansan só o fan unha vez cada minuto ou dous. Ao efectuar a súa última inmersión elevan e arquean o lombo mostrando a súa característica aleta dorsal, pero xeralmente non sacan a cola fóra da auga. Despois somérxense a profundidades de 250 metros ou máis para alimentarse, ou só uns metros mentres viaxan ou descansan. As inmersións na zona de California e Baixa California duran uns 6 minutos, cun máximo de 17 minutos; viaxando ou descansando só se somerxen durante uns minutos cada vez. Aínda que poden chegar a facelo, raramente saltan sacando completamente o corpo fóra da auga.
Reprodución
O encontro entre machos e femias acontece durante o invierno en mares temperados de latitudes baixas. O período de xestación dura de once meses a un ano. A cría destétase da súa nai seis ou sete meses despois de nacer, cando alcanza once ou doce metros de lonxitude, e sempre acompaña á nai até as áreas de alimentación de primavera e comezos de verán. As femias paren cada dous ou tres anos, sendo o habitual o nacemento dun único baleato, aínda que no inicio da xestación pode manter até seis fetos dos que só un chegará a termo. As femias alcanzan a madureza sexual entre os tres e os doce anos de idade.