cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pequín
Zhongdu
Tal importancia requiría unha capital axeitada. A partir de 1151, o soberano Hailingwang vai reconstruír Nanjing (3x3 km) a imitación de Kaifeng, a anterior capital dos derrotados Song do norte. Estende a cidade polo leste, sur e oeste deixando así a típica configuración da capital chinesa: tres cidades, a interior ou palaciana (1,5x0,75 km); a intermedia, administrativa e da corte; e a exterior da poboación en xeral (4,5x4,5 km), cada unha co seu cinto de fortificacións.
Dadu
A capital da dinastía Yuan, que impresionará grandemente a Marco Polo na súa estadía na corte do Gran Khan, é un vasto rectángulo de 28 km de perímetro amurallado con once portas. O seu deseño, de Liu Bingzhong ao igual co de Xanadú, mantén na súa planta a tripla configuración da capital dos Jin: Pazo Imperial (cidade interior), Cidade Imperial (cidade intermedia), e cidade exterior.
A contribución novidosa de Liu Bingzhong, e de gran transcendencia no futuro da cidade, é a súa concepción paisaxística do plan: O eixo norte-sur respéctase pero cunha certa corrección cara ao leste para acoller o lago Taiyi Zhi co a illa de Quionghua onde xa os Jin gozaban dun pazo e parque. Ao carón deste belo escenario natural disporase a Cidade Imperial.
Pequín
En 1368 Hongwu expulsa aos mongois e instaura a dinastía Ming. Tras un breve tempo no que a capital instálase en Nanjing ("capital do sur") e no que a muralla norte de Dadu retrocede 2,8 km cara ao sur para unha mellor defensa, en 1403 o emperador Yongle decide trasladala de novo ao norte, a Dadu, e por iso a renomea Beijing ("capital do norte").
De seguido emprende un vasto programa construtivo que ten por base o deseño da capital de Kublai. Así, sobor do antigo Pazo Imperial vai construír a celebérrima Cidade Prohibida (1406-20),. Diante, a ambos lados do acceso principal, erixe os templos dos devanceiros (Taimiao) e o da terra (Shejitan), que en Dadu estaban nos dous extremos do eixo leste-oeste, xunto a muralla. E pechando a composición polo norte, onde Kublai tiña o xardín imperial, Yongle levanta un outeiro artificial. Tras del, no eixo, a Torre do Tambor e da Campá.
Ao mesmo tempo, as murallas do sur movéronse 800 metros nesa dirección (xusto a lonxitude da actual Praza de Tian'anmen), para ampliar a Cidade Imperial.
En 1420, ampliando o grande eixo cara ao sur fóra de murallas, manda construír o Templo do Ceo e o da Agricultura (1422). En torno a este complexo crecerá a cidade que entre 1522 e 1566 pecharase cun novo cinto murario constituíndo a chamada 'cidade chinesa' (por oposición a 'cidade tártara' próxima polo norte).
Constituíu o conxunto urbano máis grande do mundo ata o século XIX, superando o millón de habitantes.
Este vai ser o esquema básico sobre o que Beijing chegará ata a actualidade. En forma radioconcéntrica a partir de aneis periféricos sucesivos a metrópole esténdese polo territorio. Cando nos anos sesenta derrúbanse finalmente as murallas Ming, o encontro da cidade chinesa e a tártara conformará o maior eixo da cidade actual, a Avenida Changan (máis de 25 km), en cuxo punto central, onde se atopa a entrada a Cidade Prohibida, abrirase a gran Praza Tian'anmen, verdadeiro corazón do actual Beijing.
Albergou os Xogos Olímpicos de 2008. Para o Parque Olímpico escolleuse o eixo norte, por fóra da antiga muralla de Dadu.
Xeografía
miniatura|esquerda|upright| Imaxe do satélite [[Landsat|Landsat 7 do municipio de Pequín coas montañas circundantes en cor marrón escuro]]
Pequín está situado no extremo norte da chaira do norte da China, aproximadamente de forma triangular, que se abre ao sur e ao leste da cidade. As montañas ao norte, noroeste e oeste protexen a cidade e o corazón agrícola do norte da China das invasoras estepas do deserto. A parte noroeste do municipio, especialmente o condado de Yanqing e o distrito de Huairou, están dominados polas montañas Jundu, mentres que a parte occidental está enmarcada por Xishan ou os outeiros occidentais. A Gran Muralla China, na parte norte do municipio de pequín, construíuse sobre a escarpada topografía para defenderse contra as incursións nómades das estepas. O Monte Dongling, nos outeiros occidentais e na fronteira con Hebei, é o punto máis alto do municipio, cunha altitude de 2303 metros.
miniatura|upright|A Gran Muralla China o seu paso polo norte da cidade Os principais ríos que flúen a través do municipio, son o Chaobai, Yongding e Juma, todos tributarios no sistema do río Hai, e flúen en dirección sueste. O encoro de Miyun, na parte alta do río Chaobai, é o encoro máis grande dentro do municipio. Pequín é tamén o terminal norte do Gran Canal que chega ata Hangzhou e que se construíu hai máis de 1400 anos como ruta de transporte, o Proxecto de Transferencia de Auga Sur-Norte foi construído na última década para levar auga desde a conca do río Yangtzé.
A área urbana de Pequín, nas chairas do centro-sur do municipio cunha elevación de 40 a 60 metros, ocupa unha porción relativamente pequena pero sirven de expansión a área do municipio. A cidade esténdese en circunvalacións concéntricas. A segunda estrada de circunvalación rastrexa as antigas murallas da cidade e a sexta estrada de circunvalación conecta as cidades satélites cos suburbios circundantes. Tian'anmen e a praza de Tian'anmen están no centro de Pequín, directamente ao sur da Cidade Prohibida, a antiga residencia dos emperadores da China. Ao oeste de Tian'anmen atópase Zhongnanhai, a residencia dos líderes actuais da China. A avenida Chang'an, que corta entre Tiananmen e a praza, forma o principal eixo este-oeste da cidade.
Mandawuy Yunupingu
Mandawuy Djarrtjuntjun Yunupingu, nado como Tom Djambayang Bakamana Yunupingu o 17 de setembro de 1956 en Yirrkala (Terra de Arnhem, Territorio do Norte) e finado o 2 de xuño de 2013, foi un músico, cantante e educador aborixe australiano principalmente coñecido por ser o líder da banda Yothu Yindi.
Traxectoria
En 1989 pasou a ser subdirector da Escola Comunitaria de Yirrkala, á que asistiu no seu día, e foi director durante os dous anos seguintes. Axudou a establecer o Grupo de Acción Yolngu e introduciu o sistema "Both Ways", que recoñeceu o ensino tradicional aborixe xunto aos métodos occidentais.
Desde 1986, foi o líder do grupo de rock aborixe Yothu Yindi como cantautor e guitarrista. Yothu Yindi publicou seis álbums: Homeland Movement (1989), Tribal Voice (1991), Freedom (1993), Birrkuta - Wild Honey (1996), One Blood (1999) e Garma (2000).
Yunupingu foi nomeado Australiano do Ano en 1992 polo Concello do Día Nacional de Australia. En 1993, foi un dos seis indíxenas australianos que presentaron conxuntamente as Boyer Lectures "Voices of the Land" para o Ano Internacional dos Pobos Indíxenas do Mundo (IYWIP). En abril de 1998, recibiu un doutoramento honoris causa pola Universidade de Tecnoloxía de Queensland. Faleceu en 2013, aos 56 anos.
Chingiz
Chingiz Mustafayev, máis coñecido simplemente como Chingiz, é un cantante, compositor e guitarrista acerbaixano nado en Moscova. Representará ao seu país no Festival de Eurovisión 2019 en Tel Aviv coa canción "Truth".
Biografía
Chingiz naceu en Moscova e mudouse a Qazax, Acerbaixán, cando tiña seis anos de idade. Aprendeu a tocar a guitarra e empezou a compor cancións cando era moi novo.
Carreira
Con 13 anos, mudouse coa súa nai e o seu irmán a Bakú, onde se presentou á versión acerbaixana de Pop Idol en 2007. Chingiz gañoua competición, e pouco despois converteuse nunha nova estrela na industria musical de Acerbaixán. En 2013, representou a Acerbaixán internacionalmente no Festival New Wave en Jūrmala, Letonia, quedando na posición 11 e cantando nun solo con Polina Gagarina. Tres anos despois, Mustafayev audicionou para a sexta edición de The Voice of Ukraine, quedando eliminado nas batallas. Dende aí, Chingiz fixo carreira co seu grupo Palmas, chamándose así Chingiz & Palmas, mesturando o folk tradicional de Acerbaixán e Turquía con aires flamencos e pop. A principios de 2019, Chingiz lanzou en solitario o sinxelo "Tənha gəzən".
O 8 de marzo de 2019, confirmouse que Chingiz representaría a Acerbaixán no Festival de Eurovisión 2019 coa canción "Truth", actuando na segunda semi-final o 16 de maio de 2019 en Tel Aviv.
Takahama, Aichi
Takahama (高浜市, たかはまし, Takahama-shi) é un concello da prefectura de Aichi no Xapón. Está situado na parte Tōkai da rexión de Chūbu, e no centroe da prefectura, na zona da provincia histórica de Mikawa, no centro da illa de Honshū. A súa superficie é de 13,00 km² e a poboación de 44.100 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 3.390 h/km².
O concello de Takahama limita cos concellos de Handa, de Higashiura, de Kariya, de Anjō e de Hekinan.
1360
Mortes
Historia ano a ano
Ilse Koch
Ilse Koch, nada como Margarete Ilse Köhler o 22 de setembro de 1906 e finada o 1 de setembro de 1967, foi a muller de Karl-Otto Koch, comandante do campos de concentración nazis de Buchenwald (1937–1941) e Majdanek (1941–1943). En 1947, converteuse nunha das principais personalidades nazis en seren xulgadas polas Forzas Armadas estadounidenses.
Despois do seu xuízo recibiu a atención dos medios internacionais, xa que os superviventes das súas accións describiron os abusos que realizaba ós prisioneisos como especialmente sádicos, e a imaxe dela como "a asasina do campo de concentración" estivo presente na sociedade alemá da posguerra. Foi acusada de tomar recordos da pel dos corpos dos mortos que presentaban tatuaxes, aínda que estas reclamacións foron rexeitadas en ámbolos xuízos. Era coñecida como "A bruxa de Buchenwald" (Die Hexe von Buchenwald) por mor da súa crueldade e lascivia cara ós prisioneiros.
A Braña Aberta, Artes, Ribeira
A Braña Aberta é un lugar da parroquia de Artes no concello coruñés de Ribeira, na comarca da Barbanza.
A Torre, O Alto de Xestoso, Monfero
A Torre é un lugar da parroquia do Alto de Xestoso no concello coruñés de Monfero na comarca do Eume. Tiña 6 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 2 eran homes e 4 eran mulleres.
Salgueirón, Os Freires, Ortigueira
Salgueirón é un lugar da parroquia dos Freires no concello Coruñés de Ortigueira na comarca do Ortegal. Tiña 8 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 4 homes e 4 mulleres, o que supón un aumento con relación ao ano 2000 cando tiña 3 habitantes.
Truth (canción de Chingiz)
"Truth" é unha canción do cantante acerbaixano Chingiz. Representará a Acerbaixán no Festival de Eurovisión 2019 en Tel Aviv, Israel.
Cortaúnllas
thumb|Cortaúnllas de dous tamaños. thumb|Forzas aplicadas.
Os cortaúnllas adoitan ser metálicos, hainos de diferentes tamaños, e están compostos basicamente por dúas láminas unidas por un extremo, as cales posúen senllas follas de corte enfrontadas entre si no extremo oposto, e un mango colocado de forma inversa sobre elas. Na maioría dos cortaúnllas tamén se inclúe unha lámina máis con forma puntiaguda e superficie de lima para poder quitar a sucidade acumulada debaixo das unllas e poder limalas.
Polo seu tamaño, pódense distinguir os cortaúnllas domésticos e os de viaxe, máis pequenos. Tamén existen cortaúnllas para nenos decorados con motivos infantís.
Sabela López Pato
Sabela López Pato, nada en Ourense o 14 de outubro de 1975, é unha historiadora da arte e museóloga galega.
Traxectoria
Licenciada en Historia da Arte pola Universidade de Santiago de Compostela. Comisariou a exposición Da Terra de Lemos ao Reino de Galicia en 2009. Está especializada no estudo dos museos de Galicia. En 2018 comisariou a exposición Fóra dos museos.
Artavasdes I de Armenia
Artavasdes I de Armenia (en Արտավազդ Առաջին), foi fillo do Rei de Armenia, Artaxias I de Armenia, e da raíña Satenik. Tras a morte do seu pai en 160/159 a. C., ascendeu ao trono de Armenia, territorio que gobernou entre os anos 160/159 a. C. e 115 a.C.
Traxectoria
Durante o seu reinado, Artavasdes rexeitou varios intentos do Imperio Parto de invadir Armenia, pero foi derrotado por Mitrídates II, que anexionou os territorios que integraban Armenia do Leste e tomou ao seu fillo, Tigranes, como refén. Á súa morte foi sucedido no trono de Armenia por Tigranes I.
Cerceta do Baikal
Descrición
As cercetas do Baikal son algo meirandes e de cola máis longa cá cerceta común. Miden entre 39 e 43 cm e longo, de 30 a 40 cm de alto e pesan uns 500 gramos. O macho na época de reprodución ten a cabeza cun deseño verde, amarelo e negro é unha liña vertical no lado do peito que o fan inconfundible. En plumaxe de eclipse imitan moito ás femias, pero teñen a plumaxe máis avermellada. As femias teñen tamén un debuxo característico na cabeza, cunha mancha redonda pequena pero prominente de cor branca nas meixelas e unha faixa escura detrás dos ollos. As observacións de femias con marcas en xeito de "bridas" na cara poderían corresponder en realidade a machos novos, que teñen unha plumaxe semellante á das femias e que se distinguen dos da cerceta común pola mancha abrancazada na cara.
Distribución
Crían nas zonas forestais siberianas dende a cunca do Ienisei ata a península de Kamchatka. Os principais puntos de invernada están no Xapón, Corea e norte e leste da China. Durante a época da muda das plumas, en xullo, algúns machos emigran as costas árticas, e outros complétana nos lugares de cría.
Alimentación
Aliméntanse de plantas e pequenos animais que filtran na auga.
Reprodución
Nos seus lugares de cría siberianos fan os niños en pantanos, prados asolagados e deltas de ríos. Despois do aparellamento, que ten lugar a mediados de maio, constrúen rapidamente os niños entre a vexetación das ribeiras, cavando un furado no chan que cobren con penuxe. Poñen, entre maio e xuño, de 6 a 10 ovos, que tardan uns 26 días en eclosionar. Os polos pesan ó naceren uns 30 g.
Ameazas e situación da especie
A destrución dos seus lugares de repouso invernal e a caza fixeron dela unha especie ameazada de extinción, e foi clasificada como "vulnerable" pola IUCN. Algúns libros recentes afirman, porén, que a especie está a vivir unha certa recuperación. . Calcúlase que hai uns 300.000 exemplares en todo o mundo.
Estas aves son criadas en Europa dende 1840, cando chegaron os primeiros exemplares importados.
Bingo: O Rei das Manhãs
Bingo: O Rei das Manhãs é un filme brasileiro de 2017 dirixido por Daniel Rezende no seu debut como director. O guión foi escrito por Luiz Bolognesi e está inspirado na vida de Arlindo Barreto, un dos moitos actores que interpretaron o papel de Bozo o pallaso no Brasil. Porén, para evitar os dereitos de autor e preservar a súa liberdade creativa, a produción non empregou os nomes de Bozo ou Arlindo, adoptando os nomes ficticios de Bingo e Augusto.
O filme estreouse no Brasil o 24 de agosto de 2017. O 15 de setembro, foi escollido como candidato do Brasil para o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa na 90ª edición dos premios, mais finalmente non foi nomeado.
Historia do viño
miniatura|300px|O deus "[[Baco" (segundo os romanos) ou "Dioniso" (segundo os gregos). Pintado por Diego Velázquez.]] miniatura|300px|O viño provoca a expresión sincera de [[sentimentos, por esta razón non resulta raro que estea presente en festas e celebracións.]]
A historia do viño entrelazouse coa historia doutras actividades humanas como poida ser a agricultura, a gastronomía, as actividades lúdicas das civilizacións, así como do devir do home mesmo. O viño é unha bebida alcohólica fermentada procedente do zume da uva (Vitis vinifera) que contén alcol etílico e que en cantidades moderadas provócanos a expresión sincera de sentimentos, mentres que en grandes cantidades trátase dun narcótico. A natureza humana estivo, desde os seus comezos, sedenta de viño e isto provocou que sexa unha mercancía de valor en diferentes culturas. Existen evidencias arqueolóxicas nas que se indica que as producións de viño máis antigas proveñen dunha extensa área que abarca Xeorxia (véxase: Viño de Xeorxia) e Irán (Montes Zagros), datando estes comezos no período que vai desde o 6000 ao 5000 a. C. Os primeiros cultivos da uva (vitis vinifera) ocorreron na idade de bronce en lugares próximos ao Oriente Próximo, Sumeria e Antigo Exipto ao redor do terceiro milenio a. C.
A vide foise estendendo grazas ás súas características adaptativas desde a especie eurasiática (vitis vinifera L. subsp. sylvestris), requiriu poucos cambios xenéticos para adaptarse ao cultivo das diferentes zonas, posúe uns baixos requirimentos de auga e minerais, crece en terras onde outros froiteiros non crecerían, grazas á súa capacidade rexenerativa permite unha recolección intensiva. Esta adaptabilidade foi unha das claves da súa expansión ao longo de Europa, así como na maioría dos climas tépedos da terra. Un dos maiores cambios que sufriu a vide foi cando, na antigüidade, converteuse por selección artificial dunha variedade "salvaxe" (de sexualidade dioica na súa maioría) a unha "domesticada" (hermafrodita), descoñecesen hoxe en día as razóns deste cambio. Pronto se puido comprobar que o viño era a suma dun conxunto de factores ambientais: clima, latitude, altura, horas de luz etc.
Moitas das grandes culturas do Mediterráneo así como Oriente Próximo reclaman inventar eles mesmos o proceso de vinificación atribuíndo o seu descubrimento a un heroe local ou a unha divindade agraria. Pero o caso é que o comercio e a expansión dalgunhas culturas e imperios fixo que o viño e o seu cultivo se fora estendendo por diversas rexións da Terra, adoptando novos sabores e aromas. O viño (do mesmo xeito que outros alimentos básicos) aparece na cultura cargado de simbolismo. O viño aparece na Biblia (Libro do Xénese) tras o Diluvio universal replantado por Noé (do que a tradición xudeu-cristiá aclama como inventor do viño), aínda que pode establecerse un paralelismo con Noé no personaxe do poema de Gilgamesh (narración de orixe sumerio) denominado Utnapishtim que igualmente planta viñas tras un diluvio. Nas diversas culturas da Terra existen outras bebidas fermentadas similares, como pode ser a hidromel e a sidra dos pobos do Norte de Europa, os kumis da Asia Central, os mesmos romanos fermentaron figos e dátiles para facer bebidas alcohólicas. A capacidade adaptativa da uva a diferentes climas e chans, o seu alto rendemento, é a única froita que retén na súa interior cantidades dun infrecuente ácido denominado tartárico que favorece a acción dos lévedos. Pódese dicir que hoxe en día a uva é a froita máis colleitada a nivel mundial, sendo o 70% da mesma dedicado á produción de viño.
Os comezos
miniatura|Mozo persa vertendo viño (mei en [[Lingua iraniana|persa) nunha copa, pode verse ademais sobre a mesa un pexego (símbolo culinario de Persia).]] A elaboración do viño ten unha historia que corre paralela á recolleita da uva. É moi posible que os homes primitivos recolleran a uva como unha froita e que a súa intención de almacenala dese lugar á fermentación, co conseguinte descubrimento das propiedades eufóricas que producía a súa bebida.
É unha crenza xeneralizada que os comezos da elaboración do viño sitúanse nunha extensa zona situada ao sur do Cáucaso: situado entre Turquía, Armenia e Irán. A uva primixenia era a vitis vinifera sylvestris e recolléronse numerosas evidencias arqueolóxicas nas inmediacións de Turkmenistán, Uzbekistán e Taxiquistán datadas no que vai desde o neolítico ata comezos da idade de bronce. Existindo datacións anteriores en Ohalo II (cerca do mar de Galilea) que o datan no 20.000 a.C. Xa no mioceno crecía a uva en Europa Occidental. Atopáronse evidencias de follas previníferas que crecían en estado salvaxe (vitis labrusca) en Montpellier, en Castiona (nos arredores da cidade de Parma). No entanto as evidencias arqueolóxicas sinalan que nos sitios arqueolóxicos de Hajji Firuz Tepe nos Montes Zagros (Irán) xa se elaboraba viño debido á presenza de restos analizados quimicamente (mediante a aparición de trazas de ácido tartárico), púidose determinar igualmente que se aromatizaba con resinas de terebinto (Pistacia terebinthus). O problema de datar as orixes do viño céntrase en resolver se as trazas obtidas de mostras arqueolóxicas corresponden ao que se define por viño ou non, se foi fermentado de forma natural ou artificial etc, a presenza de certos compostos como ácido tartárico, ou tartaratos é a forma máis común de resolver a cuestión. No entanto existen outros métodos alternativos vineo-paleográficos.
É moi posible que estas primeiras froitas salvaxes de pre-vinifera fosen aos poucos domesticándose, logrando finalmente o seu cultivo a medida que o home abandonaba o nomadismo. A viña necesita de tres a cinco anos para empezar a ser produtiva, o que fai supor máis que o seu cultivo empezou cando o home se fixo sedentario. O uso desta uva primitiva como froita, quizais dese lugar a unha bebida azucrada procedente do seu zume obtida directamente por esmagamento: o mosto. Esta forma de extraer o zume non se distingue doutras froitas como poden ser as cereixas, as amoras etc. só que a uva proporciona unha gran cantidade de zume en comparación con outras froitas. Unha cunca abandonada ou un recipiente pechado puido haber fermentado dando un viño alcolico que producía euforia naqueles que o bebían. Esta 'fermentación primixenia' (debida ás propias Saccharomycetes que existen na pel da uva), prodúcese espontaneamente tras o machucado da uva e o seu posterior repouso nun recipiente pechado, a reacción de fermentación dura entre cinco días ata cinco semanas como máximo (dependendo dunha serie de factores). Outras teorías refugan a hipótese do recipiente debido a que a olería non aparece ata o Paleolítico superior e mencionan a posibilidade de descubrir o alcol no viño mediante a inxesta de uvas atacadas por un fungo gris denominado botrytis cinerea (podremia nobre ou Oidium tuckeri).
Durante a idade de bronce o viño (así como o cultivo da uva) foise expandindo en diversas direccións desde Europa Occidental alcanzando a India, Persia grazas ao establecemento de rutas comerciais chegando a China. Xa desde os comezos o viño supuxo ser unha das mercancías da humanidade e isto favoreceu a súa expansión por Asia. Algunhas das primeiras variedades de uva migraron a China no que se denominou "uvas de montaña" como é a vitis thunbergii. A expansión do viño fixo que o viquingo Leifr Eiríksson fixese unha crónica de plantacións de viñedo en América do Norte no ano 1000 no que coñecemos hoxe en día como Massachusetts. Sobre a expansión do viño en Asia, téñense referencias escritas polo xeneral Zhang Qian que menciona como na dinastía Han facíanse cultivos da vide na zona que corresponde á moderna Xinjiang, describindo ademais cuan popular era a bebida entre os habitantes desta poboación. É moi posible que a ruta da seda fixese de vía de transmisión da viticultura e que fixese que o viño se coñecese con posterioridade na parte occidental do Éufrates.
Non se sabe a razón pola que a vitis vinifera se propagou por Eurasia en detrimento ás veces de variedades locais. Un exemplo está na China, pronto se diminuíu o cultivo da vitis amurensis vencida pola popularidade da uva euroasiática (vitis vinfera).
Hai evidencias de que por outra banda na península Ibérica había viñedos no terceiro milenio a. C. xusto antes de que os Fenicios entrasen na península e establecesen colonias na rexión. No entanto a colonización procedente do leste de Europa segue sendo unha das teorías máis aceptadas pola comunidade científica.
Antigo Exipto
miniatura|esquerda|Exipcios vendimiando. Pintura realizada na tumba de Nebamón. A primeira evidencia arqueolóxica do machucado das uvas con intención de extraer viño pódese observar nas representacións do reinado de Den (ca. 3000 a.C.) No Antigo Exipto a cervexa era máis popular que o viño. Os primeiros viños elaborados coas variedades semi-silvestres de uva eran vermellas e producían con elas viño tinto, pero os exipcios tiveron a posibilidade de facer crecer unha variedade mutada que permitía elaborar viños brancos. Fermentaban o mosto en grandes cerámicas de barro que estaban abertas pola parte superior; tras o seu enchido selábanas cunha tapa do mesmo material. Un dos primeiros viños dos exipcios que se empregaba nas cerimonias relixiosas denominábase shedeh e sábese que había dúas formas de obtelo: do zume das milgrandeiras ou de uvas. Os Exipcios que vivían preto do Delta celabraban cada ano, na lúa nova, o día de «ela regresa». Heródoto menciona que bebía máis viño nese día que no resto do ano. Outro festival similar celebrábase na lúa chea.
O viño era considerado un luxo que estaba reservado aos sacerdotes e aos nobres, con todo nos períodos festivos o escanciaban ata os exipcios das clases máis baixas. Era costume cociñar o viño tras a fermentación co obxecto de evitar a súa deterioración. Os exipcios atribuían a invención do viño ao deus Osiris, pai de Horus e deus da agricultura. O viño gardábase en ánforas recubertas no seu interior con brea e selábanse con barro, de tal forma que o viño se conservase durante anos en tales recipientes. Estas ánforas formaban parte dos alimentos funerarios que se situaban dentro das mastabas e pirámides. Atopáronse ánforas con viño nas tumbas de Semerkhet, faraón da primeira dinastía, así como na tumba de Tutankhamon. As máis antigas proceden das tumbas de Abidos, atribuídas a Horus Escorpión II ou Narmer (ca. 3100 a.C. -nas que se detectou a primeira evidencia do emprego do fermento s. cerevissiae como fermento do viño).
miniatura|Ánforas de viño do [[período tinita. Abidos (c. 3000a.C.) Louvre.]] Algunhas desas ánforas perduraron intactas ata os nosos días, e o seu contido tiña douscentos anos de antigüidade cando se depositaron como ofrendas funerarias, o que indica que os exipcios xa consideraban os viños envellecido como de boa calidade. Coñécense devanditos datos con precisión debido a que os oleiros gravaban nos recipientes marcas que indicaban con detalle quen foi o encargado do seu cultivo, así como a data de elaboración. O viño tamén era empregado durante o proceso de embalsamamento para limpar os cadáveres, antes e logo das evisceracións. No delta do Nilo, probablemente no brazo canópico, estaban os grandes viñedos de onde se obtiñan os mellores viños. Os rótulos que indicaban os viños escribíanse en tinta sobre as xarras, determinando a colleita, o ano, o nome do colleiteiro e a calidade do mosto.
Grecia clásica
miniatura|Un novo viticultor coidando do viño nun [[simposio grego (lit. "festa da bebida".]] O viño chegou a Grecia vía a illa de Creta, moi probablemente procedente de Exipto e Fenicia. Dende esta primeira localización o viño foi cultivándose ao longo de Sicilia, sur de Italia e Libia. Pódese dicir que dende os anos 700 a.C. o viño xa era unha bebida estándar en Grecia, adoitábase beber augado. Foi na antiga Grecia onde a adoración polo viño chegou a popularizarse, asignáronlle un patrón entre os deuses: Dioniso. Algunhas das escenas da mitoloxía grega mostran por exemplo como Dioniso se transforma nun acio de uvas para seducir a Erigone. O viño era empregado nas libacións aos deuses, así como nos ritos funerarios e festas comunais. Foron os gregos os que expandiron o cultivo da vide na zona mediterránea. Cabe a posibilidade de que chegase ás costas españolas grazas aos fenicios. Unha das evidencias atopadas nos asentamentos de La Joya (Huelva) mostran como un defunto é enterrado con copas e ánforas. Outro dos sitios que dan mostra da importancia do viño na península durante esta época é: Cancho Roano e o Alto de Benimaquia (Dénia).
Elexalde
250px|thumb|Muíño de Aixerrota Elexalde ou Andra Mari Getxoko (en castelán: Santa María de Getxo) é un barrio da cidade de Getxo, en Biscaia. É o núcleo poboacional orixinal de Getxo, e actualmente trátase do maior barrio residencial do municipio, formado por vivendas unifamiliares e encostadas. A súa poboación en 2013 era de 14.050 habitantes.
Entre os seus monumentos destacan a igrexa de Andra Mari, o muíño de Aixerrota e as ruínas do Forte da Galea. Estase a construír a estación de Ibarbengoa do Metro de Bilbao.
Historia do viño
Grecia clásica
Nalgunhas ocasións traíanse viños de lugares afastados como símbolo de exotismo, desta forma bebían viños dos montes do Líbano, Palestina, de Magna Grecia. Algúns viños populares na época, seguen elaborándose hoxe en día, un dos máis mencionados é o que bebía o loitador Milón de Crotone e do que se di bebía 10 litros diarios dun viño calabrés denominado Ciro.
Imperio romano
miniatura|Unha ánfora romana á esquerda e unha xerra de viño á dereita ([[Bedford Museum).]] O viño entrou na península de Italia no 200 a. C. e pronto foi moi popular xa que ao sur da península denominárona "Oenotria" ("terra da uva"), con iso indicábase o adecuado que resultaba o seu cultivo. Os romanos tiveron como achegue na tecnoloxía do viño o comezar coa técnica do enxerto nas cepas das vides. Algúns dos escritores e historiadores da época como pode ser Plinio o Vello no seu Naturalis Historiæ dedica o libro XIV ao mundo do viño empezando a describir unha gran cantidade de variedades. O efecto de divulgación do viño que se fixo durante o imperio romano foi moi extenso en Europa xa que plantou viñas en todos os territorios ocupados, chegando a ter viñedos ata por encima dos 55º de latitude, en Normandía, Flandres, norte de Alemaña e os países bálticos. O viño foi substituíndo a outras bebidas alcohólicas fermentadas como a hidromel (hydromeli) ou o aqua mulsa. Os romanos non foron moi afeccionados da cervexa, aínda que o edicto Diocleciano de editum de pretiis maximis (edicto de prezos máximos) menciona a zythum (orixinaria de Exipto) e a cerevisia.
Os romanos continuaron coa tradición exipcia de almacenar e transportar o viño en ánforas seladas, pero con todo empezaron igualmente a empregar cubas de madeira (un invento procedente do norte de Europa) e que posteriormente durante moitos séculos chegou a ser un recipente estándar para almacenar e transportar o viño. O primeiro testemuño sobre a utilización do tonel data do ano 51 a. C., nos Comentarios de Xulio César sobre "a Guerra das Galias". Tiñan a vantaxe de ser máis lixeiras e menos fráxiles, pero non eran capaces de manter un viño de calidade durante anos. Cada ano facían a vendima e nela participaban os escravos que se dedicaban a pisar os acios, mentres realizaban esta operación pesaba sobre eles a prohibición para comer e beber. O primeiro mosto obtido reservábase e mesturábase con mel para realizar o mulsum, esta bebida servíase ao comezo dos banquetes. O resto deixábase fermentaer en grandes ánforas de barro que denominaban dolia. O dolium era unha grande ánfora enterrada ata o pescozo no chan para poder facilitar o control de temperatura. Tras o fermentado o viño era tratado polo viñateiro que lle proporcionaba aromas. Os romanos preferían os viños brancos (en realidade dun cor ambarino), é por esta razón pola que os viños tintos se blanqueban, engadíanselles produtos para clarificar o viño tras a fermentación: cola de peixe, po de mármore, clara do ovo, xelatina e nalgunhas ocasións ata sangue de porco. As ánforas deixábanse envellecer, non en adegas como se fai hoxe en día, senón en habitacións altas da casa (denominadas apotheca) xeralmente preto das saídas da cheminea o que daba ao viño un aroma a afumado que gustaba moito. Nalgunhas ocasións realizábanse maceracións con herbas aromáticas, similares ao procedemento de obtención do vermú. Algún destes viños aromatizados (vinum conditum) son o nectaulis (que posuía enula), o murtidanum (saborizado con mirto), o vinum absinthiatum aromatizado con absintio (Artemisia absinthium). O gusto dos romanos facía que algúns dos viños, tras a fermentación, adoitábanse madurar en ánforas entre 15 e 25 anos. Era coñecido entre os lexionarios unha bebida mestura de auga e vinagre denominada posca.
O uso de botellas de vidro non comezou ata o primeiro século da nosa era, a industria do vidro romano era algo primitiva e os recipientes eran irregulares, nalgunha ocasión empregábanse botellas e as súas bocas pechábanse con xeso ou escaiola. Os patricios bebían en copas de cristal como indicativo de luxo, a cristalería era por aquela época indicativo de riqueza e poder. A fraxilidade do vidro facíano pouco útil para a maioría dos romanos, é por esta razón que a maioría das veces o viño transportábase en cántaros, vasos de madeira ou de metal. A pesar de todo co uso da botella veu o uso do tapón de codia que se empregaba xunto co xeso. Os autores antigos tales como Catón ou Plinio recomendan almacenar as ánforas directamente ao sol, outros como Columela preto das chemineas para que adquira un sabor afumado.
Debido á densidade dos viños romanos, estes augábanse do mesmo xeito que anteriormente facían os gregos, nunha proporción de dúas terceiras partes de auga e unha de viño. Por regra xeral a mestura (Menstruum) preparábaa unha persoa denominada cellarius e facíao mediante un recipiente denominado authepsa (unha especie de samovar), ás veces o cellarius engadíalle sementes de fiúncho para dar un cáracter final ao viño servido. Era moi habitual cocer o viño para obter tres variedades: o sapa que se reducía a dous terzos do seu volume, o defrutum que se reducía á metade, e o carenum reducido a un terzo.
Aceptábase a importación doutros viños, como o grego (Virxilio mencionaba que había tantas variedades como grans de area no mar), o exipcio, o proveniente de hispania, e a súa comercialización daba lugar a negocios moi produtivos. Os viños gregos que aparecían nos banquetes de Roma eran: Coos, Somenon, Leucochro, Tethla entre outros. Entre os viños pódese dicir que as clases baixas tomaban un viño tinto, denominado deuterio, groseiramente elaborado que se estragaba ao pouco tempo. Unha mostra da importación pódese ver no achado de ánforas no norte da muralla de Hadrián que contiñan viño procedente de Hispania e que nas inscricións mencionan ao viñateiro Lucius Quintus Secundus. Entre os viños máis apreciados atopábase o falerno que se facía envellecer ata vinte e cinco anos (en dúas variedades seco e doce) e o albano que chegaba aos quince anos de maduración. O viño de Sorrento que daba un viño de cor verde, o de Priverno, o de Fornio, o de Trifoli, o Setia que era moi solicitado, o Herburus que se volvía branco pasado uns anos de maduración. Sábese polas descricións que fai Apicio (na súa obra: "De re coquinaria" dedica un extracto aos viños) que o viño empregábase como ingrediente na elaboración de pratos romanos, un dos viños especiados do que nos chegou a súa receita é o Conditum Paradoxum. Era moi coñecido entre os lexionarios romanos un viño avinagrado denominado posca e que se aderezaba con mel.
Durante a época de Catón o Vello, tan austero como os espartanos, famoso por beber tan só auga o nome grego de Dioniso traduciuse a Baco. Foi neste período no que se prohibiu beber viño ás mulleres, baixo pena capital.Era unha bebida típica de mulleres unha decocción de pasas denominada passum que se adoitaba servir na sobremesa. As razóns sociais polas que se prohibiu naquela época beber viño ás mulleres é descoñecido hoxe en día e é obxecto de debates. Os romanos introduciron o costume de dar un bico na boca á muller ao chegar a casa coa intención de detectar se bebera ou non. Catón describe na súa obra De Agri Cultura (Sobre a Agricultura) as racións permitidas de viño aos labregos.
O cultivo da vide así como a elaboración do viño chegou a Galia por Marsella, os galos conservaban o viño en barricas de madeira (influenciados polos pobos do norte que as empregaban para conservar a cervexa). Non adoitaban mesturar o viño con auga e ao viño puro denominábano merum. Ás veces dábanlle certo sabor amargo con zume de áloe vera.
Caída do imperio
Durante a progresiva caída do imperio romano diversos pobos xermanos foron ocupando e expandíndose polos territorios europeos cara ao sur. Atila foi devastando gran parte de poboados romanos, ata a súa morte no ano 453. No entanto algúns dos invasores eran cristiáns e eran amantes da viticultura. Algúns deles como os visigodos herdaron o costume romano do emprego e cultivo do viño, empregaban o doce mulsum na apertura dos banquetes. Denominaban roseum ao viño tinto e amineum ao viño branco. O denominado Codex Euricianus promulga leis a favor da protección do cultivo das vides, estipulando que se se arrincaba unha cepa había que restituíla por dúas. No século VII impuxéronse aos cidadáns da península ibérica regras alimentarias denominadas Régula Isidori onde se establecía cantos cereais e viño debía tomar unha persoa nun día para poder realizar actividades agrícolas. Ao viño cocido denominábano defructum, do mesmo xeito que os romanos, e se tras a cocción perdía por redución unha terceira parte do seu volume denominábaselle carenum e sapa se perdía as dúas terceiras partes. Os viñedos pasan a propiedade dos reis e dos conventos e mosteiros. Os lugares onde viven os monxes adoitan posuír terras, ademais de paciencia e abundante man de obra barata, o que fai que o seu cultivo sexa un éxito. A produción de viño daquela época recae principalmente nos monxes europeos ata o final da alta Idade Media.
Unha descrición do consumo de viño en Europa tras a caída do Imperio romano a pondemos atopar na obra de Gregorio de Tours titulada Historia Francorum (Historia dos francos). Na que aparecen referencias frecuentes ao viño, unha referencia á sidra e ningunha á cervexa, o que vén indicar a importancia que tiña para esa sociedade o viño na dieta diaria. Existen datos acerca do cultivo do viño en Irlanda e no sur de Inglaterra debido ás descricións que fai o monxe Beda no seu libro denominado: Historia ecclesiastica gentis Anglorum.
Período Al-Ándalus
Durante o Al-Ándalus a uva vendimiabase co obxecto de tomar a súa froita que ás veces desecaban en forma de pasas, elaboraban un mosto cocido que adquría a consistencia de xarope e que se denominaba rubb (orixe etimolóxico da palabra arrope), a pesar das prohibicións relixiosas musulmás todas as clases sociais andalusies bebían viño e o delito de embriaguez era xulgado con penas leves. Durante algún tempo algúns alfaquís ortodoxos queixáronse de semellante trangresión e foi durante o reinado de Al-Hakam II no que se arrasarón as viñas. En moitas ocasións comercializábase o viño coa escusa de que era un produto vendido e para mozárabes. A súa adoración fai que existan poemas dedicados ao viño, desta forma autores como Abu Bakr Muhammad, o rei da taifa de Sevilla al-Mu'tamid etc. No século XIV durante a etapa do Al-Ándalus a fama do viño de Málaga fíxose tan grande que rivalizaba no mercado cos viños gregos da época.
Idade medieval
miniatura|esquerda|Monxe adegueiro probando ás furtadelas un pouco de viño. Extraído dunha [[Miniatura|iluminación de "Dean medeltida kokboken", un dos primeiros libros medievais de cociña sueca.]] Algunhas ordes relixiosas fixeron posible que tras a caída do Imperio romano se mantivese o cultivo da vide en certas zonas de Europa, este é o caso da Orde de San Bieito que mediante o traballo dos seus monxes nos mosteiros mantíñase o coñecemento e o cultivo da vide en viñedos acoutados (denominados clos). A Regra Beneditina no Capítulo XL (Da taxa da bebida) asigna a cada monxe unha hemina diaria de viño (fai un volume de 0.27 litros). Na Idade Media faise extensivo por primeira vez o almacenamento do viño en barrís de madeira (en lugar de ánforas de barro). As múltiples crónicas narrando como se avinagran os viños, fai pensar que o almacenamento desta bebida non chegou á súa perfección. A maioría dos viños facíase vinagre ao chegar a primavera. A protección contra a oxidación era moi pobre e o uso do dióxido de xofre (SO2) era practicamente descoñecido. A pesar diso empregábanse algunhas técnicas co obxecto de aumentar a vida do viño, recubrimentos de brea, emprego de resinas (antimicrobianos), uso de saborizantes que enmascaran o sabor do viño avinagrado etc. Continúase nesta época bebendo o viño mesturado con auga. A pesar de todo os crecentes saqueos de conventos e mosteiros tras a caída do imperio romano fixeron que as cubas de viño se "refuxiasen" en sotos xunto cos demais víveres, desta forma tan casual atopou o viño un sitio adecuado para repousar, creando por primeira vez as adegas. As ordes monásticas encargábanse dos procesos de viñificación, Bieitinos nos bancais do río Rin, Cistercienses nos vales do Mosela, provenza e Languedoc. As denominacións dos viños recordaban a súa orixe: clos, Kloster, hermitage etc. Calvino e Henrique VIII pararon a produción viticultora dos mosteiros de Suíza e Inglaterra respectivamente.
Entre os viños máis coñecidos nesta época está o Hipocrás (mestura de viño e mel). O viño, que se empleba na cociña, na Idade Media alcanza un valor moi importante, pódese ver no Viandier de Guillaume Tirel xunto co Ménagier de Paris (dous libros de receitas medievais) nos que a maioría das receitas inclúen o viño como un dos seus ingredientes.
Na península ibérica durante a Reconquista plantanse novas vides a medida que os reinos cristiáns van tomando o control do territorio en detrimento do dominio musulmán. A maioría destas viñas foron anteriormente debastadas pola guerra. Era costume beber o viño quente e por esta razón era moi habitual meter un ferro candente no interior do recipiente. Tras a Reconquista empezan a plantarse viñedos en torno ao Camiño de Santiago onde empezan a xurdir os viños da ribeira do Douro e da Rioja. Xa no século XII empeza a cultivarse vides en zonas de Cataluña dando lugar a viñedos do Penedés e de Tarragona. O viño de Xerez (viños de Sherish) empezou a alcanzar unha fama na zona, máis tarde este viño foi denominado sherry polos ingleses. A reconquista fixo que se fixese un esforzo por dedicar espazo aos viñedos. O Cardeal Cisneros encargou a Gabriel Alonso de Herrera a redacción dunha obra que compilase o saber agrícola da época. Herrera describe na súa obra o cultivo da uva e a elaboración do viño a comezos do século XVI.
Empezan a cultivarse a vide en zonas moi específicas, como é o caso de Bordeos (véxase: Historia dos viños de Bordeos) no que o matrimonio de Henrique Plantagenet e Leonor de Aquitania abriu a rexión de Bordeos ao mercado inglés. Aínda que xa existían viñas no ano 46 de nosa era cando os Galos as plantaban. Establécese a denominada police des vins ("policía dos viños") que consta dunha serie de códigos e prácticas comerciais establecidas nos séculos XIII e XIV que rexeron o comercio de viño dentro da rexión de Bordeos así como o uso do seu porto polas rexións veciñas. Os códigos pretendían proporcionar ao viño de Bordeos unha posición predominante na rexión e no mercado do viño inglés. O viño chegou a Inglaterra xa no século X grazas aos viños Normandos levados por Guillerme o Conquistador. Posteriormente no século XIII exportouse vinho verde portugues aos mercados ingleses. No século XV empézase a poboar as illas Canarias con colonos europeos e o portugués Fernando de Castro cultivou a primeira vide no ano 1497 (na Vimbrera), e que posteriormente o británico John Hill plantou a primeira viña en Hierro en 1526.
A comezos do século XIV o español Arnau de Vilanova escribe un dos primeiros libros sobre o viño (Liber de vinis) no que trata de, o mesmo Arnaldo é descubridor tanto do dióxido de carbono (CO2) como do alcol (que denomina aqua vitae). O uso do viño como un antiséptico empézase a mencionar por algúns autores como Guy de Chauliac.
O viño en Galicia
A viño debeuse implantar en Galicia xa na época do imperio romano (século I a III d.C) como demostran unha anfora da época achada na ría da Coruña e diferentes recipientes vinarios atopados no castro de Elviña.
Segundo Álvaro Cunqueiro o viño chegaría a Galicia a través dos grandes mosteiros rexidos pola Orde do Císter.
No século XIV, Galicia exportaba as súas vides a outros viñedos europeos. No século XIX produciuse unha praga de oídio que xunto coa xa economía deprimida que sufría toda a rexión desde o século XVIII fixo que moitos viñedos se abandonaran polo despoboamento ao emigrar os traballadores cara a outros lugares. Os traballadores da vendima galega foron en parte os que contribuíron co seu labor a desenvolver os viñedos en socalcos da rexión do viño do Porto do Douro. Cando España entrou a formar parte da Unión Europea en 1986, comezaron a chegar fondos a Galicia que axudaron ao rexurdimento da industria vitivinícola.
O viño no "Novo Mundo"
miniatura|Dúas [[copa|copas de viño tinto e branco de California.]] No 12 de outubro de 1492 o navegante Cristovo Colón realiza o descubrimento de América, no que se denominou o "Novo Mundo", as novas terras abren novas posibilidades de cultivo da vide. No ano 1525 Hernán Cortés sendo Gobernador de México ordena a plantación de viñedos nas terras colonizadas. O éxito das plantacións foi tal que se expandiu por completo o cultivo ás rexións do Vicerreinado do Perú, pronto o rei de España prohibiu novas plantacións en México (ano en 1595), debido aos temores que existían na Casa Real de que os novos territorios fosen autosuficentes. Este edicto real mantívose vixente durante case século e medio, só se podían plantar novas vides baixo licenzas especiais outorgadas polo reino de España, os xesuítas estaban exentos da concesión de tales licenzas. As primeiras vides que chegan á Arxentina chegan no ano 1556 a zona da actual provincia de Santiago del Estero, e posteriormente no ano 1561 a provincia de Mendoza.
Durante a segunda metade do século XVI no vicerreinado do Perú establecéronse tres rexións vitivinícolas, unha foi no reino de Chile, a outra nas zonas desérticas e a terceira na rexión de Cuyo. A cantidade de produción era tal que o sobrante empregábase na elaboración de augardentes, e desta forma nace o pisco.
En América do norte no ano 1697, nas primeiras incursións de misioneiros xesuítas españois, dirixidas por Juan de Ugarte na Baixa California plantáronse viñas con obxecto de poder ter viño para celebrar a Eucaristía. A variedade traida dos viñedos españois, hoxe en día denomínase en EE. UU.: uva da misión (mission grape). Estas primeiras plantacións reproducíronse nas diversas misións dando lugar aos primeiros viños de California. En 1769 o padre Serra levou a videira a San Diego. Algunhas das misións deixaron nome a famosos e extensos viñedos así como por exemplo a "Misión da nosa Señora de Guadalupe do Norte" que hoxe en día é unha extensa zona de viñedos co nome de val de Guadalupe.
Ein deutsches Requiem
miniatura|Johannes Brahms en torno a [[1866.]] Ein deutsches Requiem, Op. 45 (en galego Un Requiem alemán) é unha grande obra de Johannes Brahms para orquestra, coro e solistas, composta entre 1865 e 1868. Está composta de sete partes e ten unha duración de entre 65 e 80 minutos, o que a converten na obra máis longa do compositor alemán. Ein deutsches Requiem é unha obra sacra, mais non litúrxica, e a diferenza da longa tradición de Réquiems escritos en latín, Ein deutsches Requiem está escrito en lingua alemá.