cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roald Amundsen
Carreira ao Polo Sur
Amundsen non fixo público o seu cambio de plans de maneira inmediata, ante a posibilidade de que Nansen negásese a prestar o Fram para a viaxe antártica. Ao decatarse Nansen, apoiou a expedición. Amundsen abandonou Oslo cara ao sur o 3 de xuño de 1910. Cando chegou á illa de Madeira, Amundsen enviou por telegrama a noticia da súa expedición a Robert Falcon Scott, outro explorador que pretendía alcanzar o polo sur e que sería o seu rival nesa carreira. O texto do telegrama dicía BEG TO INFORM YOU FRAM PROCEEDING ANTARCTIC -- AMUNDSEN ("permítome informarlle de que o Fram está de camiño á Antártida").
O 14 de xaneiro de 1911 chegou co Fram á plataforma de xeo de Ross, no mar de nome homónimo. Ancorou o buque na baía das Baleas e levantou o seu campamento, que chamou Framheim. Scott pola súa parte establecérase en MacMurdo Sound, 96 quilómetros máis lonxe do Polo Sur que Amundsen. Mentres o plan do británico era seguir a ruta de Ernest Shackleton polo glaciar Beardmore ata a meseta Antártica, Amundsen pretendía crear a súa propia, subindo os montes Transantárticos ata a susodita meseta.
O 8 de setembro de 1911 a expedición nórdica saíu dirección ao polo, o equipo formábano oito persoas: Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel, Oscar Wisting, Jørgen Stubberud, Hjalmar Johansen, Kristian Prestrud e o propio Amundsen. O momento da partida escolleuse debido a un aumento das temperaturas que semellaba un quentamento primaveral, porén poucos días despois da partida as temperaturas baixaron drasticamente ata chegar aos -51 °C, polo que chegaron ao posto 80ºS deixaron as subministracións e regresaron rapidamente a Framheim. O resultado foi o desencontro entre os membros do equipo, polo que se reestructurou a expedición, a Johansen, Prestrud e Stubberud encargoulles explorar a Terra de Eduardo VII, descuberta recentemente por Scott, mentres que Amundsen, Bjaaland, Hanssen, Hassel e Wisting formaron a nova expedición ártica.
O novo intento de expedición foi o 19 de outubro de 1911 con catro zorras e 52 cans de raza groenlandesa, liderados pola femia Etah. O alimento do equipo consistía nunha ración diaria de 380 g de galleta, 350 g de pemmican, 40 g de chocolate e 60 g de leite en po mentres que para os cans asignóuselles 500 g de pemmican diarios.
O 23 de outubro chegaron ao posto 80º e o 3 de novembro ao 82º, o último antes do polo sur. O 15 de novembro alcanzaron a latitude 85ºS, aos pes dos montes Transantárticos, o 21 de novembro remataron a travesía dos mesmos e chegaron á meseta antártica, que sería renomeada coma meseta do Rei Haakon VII, e os montes adxacentes como montes da Raíña Maud. Alí levantaron un campamento que recibiría o nome da Carnicería, no que foron sacrificados 24 cans. Unha parte da carne sería empregada para alimentar aos cans sobreviventes, e o resto almacenaríase para a viaxe de volta. Sometidos a tempestades ao cruzar por carreiros bastante escarpados, chegaron aos 87°S o 4 de decembro e o día 7, tres días despois, alcanzarían o punto máis ao sur da expedición de Shackleton: 88° 23' Sur, quedando a 180 km do polo sur.
A causa da dificultade nas comunicacións o éxito da expedición non sería comunicado ata o 7 de marzo, cando chegaron a Hobart, en Australia. Toda a viaxe está narrada no libro de Amundsen O polo sur: un informe da expedición antártica noruega no "Fram", 1910-1912
A expedición de Amundsen beneficiouse da súa coidadosa preparación, bo equipo, roupa axeitada, unha tarefa primaria sinxela, a comprensión dos cans e o seu manexo e o uso eficaz dos esquís. En contraste coas desgrazas do equipo de Scott, a andaina de Amundsen resultou relativamente suave e sen incidentes.
Comparación das expedicións de Amundsen e Scott
miniatura|upright|As rotas seguidos por Amundsen (vermello) e Scott (verde). A gran diferenza estratéxica entre ambas as expedicións foi que Amundsen baseou o seu transporte exclusivamente en zorras con cans groenlandeses, mentres que Robert Falcon Scott contou co uso de cabalos mongoleses. Amundsen decidiu sacrificar varios cans antes de chegar ao polo e almacenar a carne para o regreso; esta estratexia permitiulle minorar o peso do alimento dos cans e asegurar a alimentación dos animais sobreviventes na viaxe de volta.
Os cabalos de Scott tiñan que cargar sacos con avea para a súa alimentación, o cal aumentaba o seu peso e as súas posibilidades de afundirse na neve. Outra desvantaxe era que aos cabalos a suor conxelábaselles na pel mentres que os cans regulan a súa temperatura sen suor. De modo adicional, parece ser que a expedición de Amundsen contaba cun mellor equipamento e vestido de maior resistencia ao frío. Todos os cabalos de Scott morreron e o equipo tivo que valerse da súa propia forza. Ademais, Scott agregou no último momento un membro extra no equipo, o que motivou un desaxuste nas racións alimenticias.
Mentres que Amundsen realizou unha viaxe eficaz e sen grandes contratempos, Scott chegou con graves penurias ao polo, atopou a tenda de Amundsen, e tanto el como o seu equipo faleceron durante a viaxe de regreso debido á súa falta de preparación, roupa inadecuada e ausencia de víveres suficientes. Ademais tamén tiñan problemas internos. Así, Lawrence Oates enfrontouse con Scott en varias ocasións, por temas relacionados coa forma de dirixir a expedición. Unha vez escribiu no seu diario: «Myself, I dislike Scott intensely and would chuck the whole thing if it were not that we are a British expedition... Scott is not straight, it is himself first, the rest nowhere...» ('Non me gusta nada Scott e tiraríao todo pola borda se non fose porque somos unha expedición británica... Scott non actúa con rectitude, a súa primeira preocupación é el mesmo, o resto non lle importa...'). Oates, quen sufrira reiteradamente dores por mor dunha vella ferida de guerra deixouse morrer o día do seu trixésimo segundos aniversarios , “ saíu da tenda e dixo aos seus compañeiros , saio e poida que non regrese por un bo tempo “ fíxoo para non entorpecer a marcha de Scott, quen quizais non morrese de seguir os consellos de Oates.
Doutra banda, no seu libro An empire of ice, o gañador do Pulitzer Edward J. Larson indica que Scott puxo a ciencia como un obxectivo prioritario na súa conquista do polo sur, a diferenza de Amundsen, visións por certo contrapostas que xa foron tratadas por outros autores; de feito, a expedición de Amundsen estaba conformada por só catro dos seus homes, deixando aos outros 27 (entre científicos e oficiais navais) no campamento base realizando medicións científicas ou facendo exploracións paralelas, mentres que na ruta ao polo sur, o grupo de Scott ocupaba tempo adicional en tomar mostras xeolóxicas, meteorolóxicas e biolóxicas, moitas das cales resultaron conter restos fosilizados dunha flora do paleozoico coñecida como Glossopteris, proba definitiva da conexión entre a Antártida e o resto dos continentes, evidencia que fora buscada infructuosamente por décadas. Amundsen, en tanto, instalou un campamento a 100 km do polo sur e iniciou camiño rapidamente; en efecto, respecto a Scott, este autor acouta que:
Últimas exploracións
En 1913 Amundsen visitou os Estados Unidos, onde impartiría unha serie de conferencias sobre as súas viaxes. Despois dunha viaxe en avión a San Francisco e o seu contacto con Lincoln Ellsworth comezou a considerar unha nova expedición ao Polo norte, esta vez por vía aérea. De regreso a Noruega, interesaríase cada vez máis pola aviación, e tomaría leccións de voo no Departamento Noruegués de Defensa. En 1914 recibiu o seu certificado de voo, o primeiro que recibía un civil en Noruega.
Rumbo o paso do Nordés
miniatura|upright|O barco Maud de Amundsen en 1918. En 1918, Amundsen iniciou unha expedición, esta vez cun barco propio, o Maud, que durou ata 1925. O Maud fora botado en xuño de 1916 ou o 17 de xuño de 1917, e con el planeaba sucar o paso do Nordés, viaxando desde o océano Atlántico ata o Pacífico a través do océano Glacial Ártico, pola costa siberiana da Unión Soviética. Acompañabano nesta expedición Óscar Wisting e Helmer Hanssen, ambos formaran parte do equipo que alcanzou o Polo sur. Ademais, Henrik Lindstrøm foi incluído como cociñeiro pero sufriu un derramo cerebral que o deixou tan minguado fisicamente que o impedio participar na expedición. O Maud navegou coidadosamente polos xeos de oeste a este a través da Pasaxe do Nordés. O Maud navegou coidadosamente polos xeos de oeste a este a través da Pasaxe do Nordés. O obxectivo da expedición era explorar as zonas descoñecidas do océano Ártico, fortemente inspirada na anterior expedición de Fridtjof Nansen co Fram. O plan consistía en navegar ao longo da costa de Siberia e penetrar no xeo máis ao norte e ao leste do que o fixera Nansen. A diferenza das expedicións anteriores de Amundsen, esperábase obter máis material para a investigación académica, polo que levou a bordo ao xeofísico Harald Sverdrup.
Tras dous invernos conxelado no xeo, sen lograr o obxectivo de sobrevoar o Polo norte, Amundsen decidiu ir a Nome para reparar o barco e comprar provisións. Varios membros da tripulación desembarcada alí, entre eles Hanssen, non regresaron a tempo ao barco. Amundsen considerou que Hanssen incumprira o contrato e despediuno da tripulación.
Durante o terceiro inverno, o Maud quedou conxelado no estreito de Bering occidental. Finalmente liberouse e a expedición navegou cara ao sur, chegando a Seattle, no noroeste do Pacífico estadounidense, en 1921 para ser reparado. Amundsen regresou a Noruega, necesitado de poñer en orde as súas finanzas. levou consigo a dúas mozas indíxenas, unha nena de catro anos que adoptou, Kakonita, e a súa compañeira Camilla. Con todo, dous anos máis tarde, cando Amundsen crebou, enviou ás nenas ao coidado do pai de Camilla, que vivía no leste de Rusia.
En xuño de 1922, Amundsen regresou ao Maud, que navegara ata Nome. Decidiu cambiar a expedición naval prevista por unha aérea, e dispuxo fretar un avión. Dividiu o equipo da expedición en dúas: unha parte, dirixida por el, debía invernar e prepararse para un intento de sobrevoar o polo en 1923. O segundo equipo, a bordo do Maud e baixo o mando de Wisting, debía retomar o plan orixinal de derivar o Polo norte sobre o xeo. O barco estivo á deriva no xeo durante tres anos ao leste das Novas Illas Siberianas, sen chegar nunca ao Polo norte. Finalmente o barco foi embargado polos acredores de Amundsen como garantía da súa crecente débeda.
Aínda que non puideron alcanzar o Polo norte, os resultados científicos da expedición, principalmente o traballo de Sverdrup, demostraron ter un valor considerable. Harald Sverdrup chegou a solicitar 300.000 coroas para continuar co proxecto. Gran parte dos datos científicos coidadosamente recompilados perdéronse durante a malograda viaxe de Peter Tessem e Paul Knutsen, dous tripulantes enviados en misión por Amundsen. Os materiais científicos foron recuperados máis tarde polo científico ruso Nikolay Urvantsev de onde foran abandonados a beiras do mar de Kara.
Expedicións aéreas o Polo Norte
thumb|upright|Amundsen co avión en [[Svalbard (1925)]] O seu intento de 1923 de sobrevoar o Polo norte fracasou. Amundsen e Oskar Omdal, da Mariña Real Noruega, tentaron voar desde Wainwright, Alasca, ata Spitsbergen a través do Polo norte. Cando o seu avión resultou danado, abandonaron a viaxe. Para recadar fondos adicionais, Amundsen viaxou polos Estados Unidos en 1924 nunha xira dando conferencias.
En 1925, acompañado por Lincoln Ellsworth, o piloto Hjalmar Riiser-Larsen, o mecánico de voo Karl Feucht e outros dous membros do equipo, Amundsen levou dous hidroavións Dornier Do J Wal, o N-24 e o N-25, a latitude 87° 44′ norte. Era a latitude máis setentrional alcanzada nun avión ata entón. Os avións aterraron a varias millas de distancia un do outro sen contacto por radio, pero aínda así as tripulacións conseguiron reunirse. O N-24 resultou danado. Amundsen e a súa tripulación traballaron durante máis de tres semanas para amañar unha pista de aterraxe e poder engalar do xeo. Palearon 600 toneladas de xeo mentres consumían só unha libra (450 g) de racións diarias de alimentos. Ao final, os seis tripulantes metéronse no N-25. Nunha fazaña extraordinaria, Riiser-Larsen despegou e a duras penas conseguiron manterse no aire sobre o xeo rachado. Regresaron triunfantes cando todos pensaban que se perderan para sempre. thumb|upright|Dirixible Norge sobre [[Ny-Ålesund, 1926.]] En 1926, Amundsen e outros 15 homes (entre eles Ellsworth, Riiser-Larsen, Óscar Wisting e a tripulación aérea italiana dirixida polo enxeñeiro aeronáutico Umberto Nobile) realizaron a primeira travesía do Ártico no dirixible Norge, deseñado por Nobile. Sairon de Spitsbergen o 11 de maio de 1926, sobrevoaron o Polo Norte e o 12 de maio, ás 01:25 hora GMT, alcanzaron o Polo norte, momento no que se deixaron caer sobre o xeo as bandeiras norueguesa, italiana e norteamericana.
O 14 de maio a aeronave chegou á aldea esquimó de Teller en Alaska, onde en vista do empeoramento do tempo, tomouse a decisión de tomar terra en lugar de seguir ata Nome.
Controversia sobre a prioridade polar
As tres afirmacións anteriores de chegar ao Polo norte: Frederick Cook en 1908; Robert Peary en 1909; e Richard E. Byrd en 1926 (só uns días antes que o Norge) son discutidas por algúns, por ser de dubidosa exactitude ou directamente fraudulentas. Se estas outras afirmacións son falsas, os exploradores da tripulación do Norge serían os primeiros verificados que chegaron ao Polo Norte, cando sobrevoaron sobre el no Norge en 1926. Se a expedición Norge foi a primeira en chegar ao Polo norte, Amundsen e Óscar Wisting foron os primeiros homes que alcanzaron ambos os polos xeográficos, por terra ou por aire.
Desaparición e morte
miniatura|upright|O hidroavión [[Latham 47 de Amundsen]] Amundsen desapareceu o 18 de xuño de 1928 mentres voaba nunha misión de rescate no Ártico. O seu equipo estaba formado polo piloto noruegués Leif Dietrichson, o piloto francés René Guilbaud e outros tres franceses. Buscaban aos membros desaparecidos da tripulación de Umberto Nobile, cuxo novo dirixible o Italia estrelouse cando regresaba do Polo norte. O hidroavión francés Latham 47 de Amundsen nunca regresou.
Máis tarde, atopáronse preto da costa de Tromsø un á flotante e un depósito de gasolina inferior do avión, que foran adaptados como á flotante de reposto. Suponse que o avión se estrelou no mar de Barents, e que Amundsen e a súa tripulación morreron no naufraxio ou pouco despois. A procura de Amundsen e o seu equipo foi suspendida en setembro de 1928 polo goberno noruegués, e nunca se atoparon os corpos..
Comarca da Mariña Oriental
A comarca da Mariña Oriental, ou val do Eo , é unha comarca galega situada na provincia de Lugo que conta como localidade máis poboada a de Ribadeo. A ela pertencen os concellos de Barreiros, A Pontenova, Ribadeo e Trabada. Esta comarca é unha división oficial da Mariña de Lugo.
Antonio Pereiro Liñares
Antonio Pereiro Liñares, nado en Tordoia o 8 de abril de 1950 e finado o 4 de febreiro de 2019, foi un político galego do PPdeG.
Traxectoria
Estudou bacharelato no Instituto Masculino da Coruña. En 1968 ingresou por oposición como auxiliar administrativo do concello de Tordoia e en 1982 pasou a administrativo. Nas eleccións municipais de 1995 foi cabeza de lista por unha candidatura independente, obtendo cinco concelleiros. Nas municipais de 1999 encabezou a candidatura do PPdeG e foi elixido alcalde con maioría absoluta. Continuou como alcalde nas sucesivas eleccións, sempre con maioría absoluta.
Candamil, Xermade
San Miguel de Candamil é unha parroquia do concello lugués de Xermade na comarca da Terra Chá. No ano 2007 tiña 81 habitantes, deles 43 eran homes e 38 eran mulleres, o que supón unha diminución de 6 habitantes en relación ao ano 2000.
Provincia de Oviedo
Oviedo era o nome que recibía anteriormente a provincia española de Asturias, a única que forma a actual comunidade autónoma do Principado de Asturias.
Traballo reprodutivo
miniatura|300x300px|Catro xeracións, o [[fillo en brazos de súa nai, a avoa e a bisavoa por liña materna. A reprodución humana e a reprodución social ten estado garantida pola muller. No entanto, o traballo reprodutivo -a reprodución e as atencións e coidados para a supervivencia- non é recoñecido nin pagado. O traballo da muller ten sido historicamente expropiado ao situala nunha posición social inferior e de submisión, converténdoa en mera fábrica de man de obra. A revolución reprodutiva -diminución do esforzo reprodutivo ao diminuír o número de fillos- das últimas décadas está modificando o papel tradicional da muller. ]]
Provincia de Oviedo
Historia e características
Foi creada en novembro de 1833, co nome do seu capital, a cidade de Oviedo, dentro da división territorial de 1833, que dividiu España en provincias. Na súa constitución comprendía os territorios da comarca histórica das Asturias de Oviedo salvo os territorios de A Fonsagrada-Burón, Conforto e Suarna que pasaron para a nova provincia de Lugo e Tresvisu que pasou á provincia de Santander. Á provincia de Oviedo engadiuse o territorio dos actuais concellos de Ribadedeva, Peñamellera Alta e Peñamellera Baja, que pertencían ás Asturias de Santillana (ata 1778) e Provincia de Cantabria (desde 1778).
Traballo reprodutivo
O traballo reprodutivo ou traballo da reprodución refírese tanto ao traballo necesario para a reprodución humana realizada pola muller ao longo da historia (embarazo, parto ou lactación) como ao conxunto de atencións e coidados necesarios para o sustento da vida e a supervivencia humana: alimentación, coidados físicos e sanitarios, educación, relacións sociais, apoio afectivo e psicolóxico ou mantemento dos espazos e bens domésticos.
Provincia de Oviedo
Historia e características
Coa Lei 1/1983, de 5 de abril, sobre cambio de denominación da actual Provincia de Oviedo pola de Provincia de Asturias, cumpriuse coa Disposición Transitoria Oitava do Estatuto de Autonomía de Asturias, cambiándose o seu nome polo actual.
Rabia
A rabia é unha enfermidade infecciosa, producida polo virus da rabia da familia Rhabdoviridae, xénero Lyssavirus, transmisible entre os animais de sangue quente, incluído o home, polo que se clasifica como zoonose. Afecta ao sistema nervioso e causa encefalite. En España non se detectaron casos de rabia entre animais salvaxes terrestres desde 1975, en Málaga, aínda que nos anos oitenta e noventa comprobouse a presenza do virus en cans en Ceuta e Melilla. O último caso español de rabia humana mortal foi en Melilla, en 1979. A partir de 1987 diagnosticouse a presenza do virus nos morcegos insectívoros da península, e desde entón houbo máis casos nestas especies. Como segue sendo unha enfermidade enzoótica en Marrocos, Andalucía presenta máis risco.
O 5 de xuño de 2013 reportouse un caso de rabia nun can de Toledo que finou abatido pola policía o 1 de xuño. O can fora vacinado, pero viaxara a Marrocos en decembro de 2012 sen se cumprir o tempo recomendado para o desenvolvemento da inmunidade á rabia. Os propietarios do can infectado introducírano en España no mes de abril desde Marrocos e un deles viaxou con el dende Cataluña ata Castela-A Mancha no mes de maio, ata que escapou o 31 de maio de 2013.
En Galicia, o último caso diagnosticouse en 1962 aínda que ata 1994 non se declarou oficialmente o territorio libre de rabia.
Nos países da Unión Europea só houbo un único caso, mortal, en 2009, dun cidadán de Romanía. Non obstante, no mesmo ano detectáronse 859 casos de rabia animal (151 en animais domésticos, 671 en animais salvaxes e 37 en morcegos), en Romanía, Letonia, Italia, Bulgaria e Lituania, pero tamén algún resultado positivo en morcegos en Francia e Holanda.
Considérase como enfermidade de declaración obrigatoria, tanto nos casos humanos coma nos animais.
O 28 de setembro celébrase o Día Mundial contra a Rabia (o 28 de setembro de 1895 morreu Louis Pasteur, descubridor da vacina contra a rabia). A enfermidade aínda afecta a máis de 150 países no mundo e provoca decenas de miles de mortes anuais, especialmente en Asia e África. A vacinación é un método preventivo totalmente eficaz.
Etioloxía
O axente causante da rabia é o virus da rabia (e en menor medida outros serotipos relacionados), que é un virus ARN da familia Rhabdoviridae e xénero Lyssavirus. Hai descritos sete variantes ou serotipos de lisavirus, dos que só dous afectan aos animais terrestres e seis aos morcegos (ambos os grupos comparten un serotipo). Só tres (o 1, e en menor medida o 5 e 6) teñen relevancia na nosa área.
Epidemioloxía
O principal reservorio do virus de rabia en España é o raposo, desde o que pasa ao can e deste ao ser humano a través de trabadas ou por contaminación de feridas externas (rabuñazos, abrasións) a partir do cuspe dun animal enfermo. Aínda así son posibles outras vías e fontes de contaxio, coma os gatos ou morcegos. Desígnase rabia urbana a transmitida polos cans e rabia silvática a transmitida por raposos e morcegos; é moito máis infrecuente, pero posible, a rabia no gando doméstico, esquíos, coellos, ratas ou ratos.
O virus da rabia é incapaz de atravesar a pel intacta, polo que necesita ser inoculado a través da trabada dun animal enfermo ou mediante o contacto do seu cuspe con rabuñazos, erosións ou mesmo a través das mucosas. É posible tamén a transmisión por vía aérea, comprobada en covas cunha alta poboación de morcegos. Hai descrito algún caso de transmisión por transplante de córnea.
O período de incubación é variable segundo a especie animal, a profundidade e amplitude da ferida, ou a zona na que se produciu. No home oscila entre 2 e 8 semanas, pero déronse casos de períodos máis curtos ou ata superar o ano. No can, gato e aves é de 14 a 60 días; no porco, ovella e cabra, de 21 a 60 días; nos bóvidos, de 14 a 28 días; no cabalo, de 21 a 90 días. No raposo oscila entre os 25 e 30 días.
Cadro clínico
miniatura|300px|Enfermo de rabia (1959) A sintomatoloxía máis característica está representada polo aumento da agresividade do animal enfermo. Outros síntomas dependerán da especie e da fase da enfermidade.
No can descríbese unha fase inicial, prodrómica (asintomática), tamén chamada período melancólico. Vén durar 1-3 días e adoita pasar inadvertida. No caso de manifestar síntomas, estes consisten en irritabilidade, lixeiros trastornos respiratorios e deposicións e miccións dolorosas.
A segunda fase, de excitación, é moi curta ou mesmo pode faltar. Caracterízase pola tendencia á agresión a outros animais ou á xente, fuxida do seu contorno doméstico e parálise progresiva dos músculos larínxeos, que se manifesta con ladrido rouco, e farínxeos, con deglutición dolorosa que fai que semelle rexeitar comer ou beber. Esta actitude de excitación ante a auga, pola sede que padece sen poder beber, é a orixe da denominación de hidrofobia.
Na terceira fase, que dura uns 3-8 días, esténdese a parálise muscular ao maxilar inferior, ao tronco e ás extremidades, rematando con parálise total, convulsións e a morte.
No caso do gato, o síntoma máis patognomónico (característico) é a agresividade e a tendencia a agocharse nun curruncho protexido. A parálise e a morte acontece aos 10-12 días.
No home adoita ser mortal se non se actúa antes da aparición dos primeiros síntomas clínicos. A enfermidade vén durando de 2 a 10 días e manifesta as tres fases clásicas: unha primeira fase melancólica ou prodrómica, con formigo na zona da mordedura, tristeza e abatemento; fase de excitación, ao cabo de 24-48 horas, con sensibilidade esaxerada ante estímulos sonoros ou luminosos, salivación continua e espasmos dolorosos farínxeos cando intentan tragar a saliva; e fase paralítica, con convulsións e parálise muscular, que remata coa morte por parálise cardiorrespiratoria. Nun 15% dos casos só se manifesta esta terceira fase.
Busto, Ordoeste, A Baña
Busto é un lugar da parroquia de Ordoeste no concello coruñés da Baña na comarca da Barcala. Tiña 23 habitantes no ano 2015 segundo datos do INE,, dos cales 12 eran mulleres e 11 eran homes. No ano 2010 tiña 25 habitantes: 14 mulleres e 11 homes.
A Irmandade do Anel
A Irmandade do Anel (en The Fellowship of the Ring) é o primeiro de tres volumes da novela épica O Señor dos Aneis, escrita polo autor inglés J. R. R. Tolkien. A súa continuación foron as novelas As Dúas Torres e O Regreso do Rei. A acción desenvólvese no universo ficticio da Terra Media. Foi orixinalmente publicada o 29 de xullo de 1954 no Reino Unido.
O volume consta dun prólogo, no que o autor analiza a súa escrita de O Señor dos Aneis , un prólogo titulado "Sobre os hobbits, e outros asuntos", e a narración principal no Libro I e Libro II.
Sangría
miniatura|dereita|Sangría nunha copa.
A sangría é un ponche tipicamente español a base de viño. Adoita estar composta da seguinte maneira:
Con todo, os ingredientes da sangría varían moito, especialmente, en canto á froita, licores, e ao engadido ou non de sodas diversas. Ás veces a sangría vén dada a base de viño branco no canto do tinto, polo cal recibe o nome de sangría branca.
Cogomelo da risa
O cogomelo da risa (Gymnopilus junonius ou Gymnopilus spectabilis), é unha especie de fungo basidomicetos do xénero Gymnopilus, que pertence á familia Strophariaceae. Ten propiedades psicoactivas, de aí o seu nome.
Sinónimos
250px|thumb|Gymnopilus spectabilis Sinónimo de Gymnopilus junonius
Descrición
O chapeu é convexo e acada os 20 centímetros de diámetro, é de cor arrubiada, cunha superficie escamosa e seca. O pé pode medir até 25 centímetros de longo e acadar 2,5 centímetros de grosor, é de cor do leite, con anel.
Antonio Jesús Vázquez Muñoz
Antonio Jesús Vázquez Muñoz, nado en Santa Olalla del Cala (Huelva) o 18 de xaneiro de 1980, é un futbolista español. Xoga de centrocampista e o seu equipo actual é o Recreativo de Huelva.
Cogomelo da risa
Descrición
A tona do fungo contén psilocibina. Atópase en locais húmidos e sombrizos dos bosques de coníferas.
Comestibilidade
Non é un cogomelo comestíbel.
Bolaño, Bolaño, Castroverde
Bolaño é un lugar da parroquia de Bolaño no concello lugués de Castroverde na comarca de Lugo. Segundo o IGE, en 2013 tiña 57 habitantes (24 homes e 33 mulleres).
Próspero (lúa)
Os parámetros orbitais suxiren que podería formar, xunto con Sicorax e Setebos un grupo dinámico, cunha orixe en común. Pero esta posibilidade non parece estar apoiada nas cores observadas, xa que a lúa amosa unha cor neutral (gris) no espectro visible (índice de cores B-V=0,80, R-V=0,39) , semellante a Setebos pero diferente a Sicorax (a cal é de cor vermella).
Fátima Abal
Traxectoria
Licenciada en Dereito, é concelleira en Cambados polo PSdeG-PSOE dende 2011. Nas eleccións municipais de 2015 encabezou a candidatura do PSdeG á alcaldía de Cambados e foi elixida alcaldesa co apoio de BNG, Somos Cambados e Cambados Pode. Nas municipais de 2019 foi reelixida rexedora, desta volta co apoio de Somos Cambados.
É presidenta da I Mesa Interinstitucional Mancomunada de Galicia contra a violencia de xénero contra a violencia de xénero, vogal e membro da Comisión de Igualdade na FEMP en Madrid e coordinadora Comarcal do PSdeG-PSOE no Salnés.
Impulsou o primeiro Simposio Internacional LGTBI de Galicia que se segue a celebrar na actualidade todos os meses de outubro.
En xaneiro de 2019, anunciouse a súa investigación por un posible caso de malversación. . Cargos dos que a Fiscalía determina, tras unha ardua investigación, que era inocente e o delito polo que se lle acusaba inexistente. En xaneiro de 2022 renunciou á alcaldía por motivos de saúde.
Tras a súa renuncia a alcaldía segue a exercer como concelleira de igualdade e crea a Escola de Apoderamento Feminino Dolores del Valle para dar visibilidade e voz ás mulleres cambadesas.
Ostenta, ademais, as Concellerías de Educación e Infancia, Mar, Muller e Diversidade.
Antonio Jesús Vázquez Muñoz
Traxectoria
Despois de catro tempadas no Tenerife, en 2006 foi contratado polo Recreativo de Huelva, entón en Primeira División.
O 28 de xuño de 2011 anunciouse a súa contratación polo Deportivo da Coruña.
Os tres Augustos e os cinco Emperadores
miniatura|dereita|‎
Os tres augustos e os cinco emperadores (chinés: 三皇五帝, pinyin: sān huáng wǔ dì) son os gobernantes mitolóxicos da China anteriores á primeira dinastía Xia.
Historia e tradición
A tradición china atribúe a estes personaxes mitolóxicos a fundación da civilización china e a invención das institucións sociais, culturais e económicas, como a familia, a agricultura, a escritura etc. A pesar do carácter lendario das historias que se contan sobre estes personaxes, que viviran centos de anos e foran responsábeis de feitos milagrosos, é posíbel que na orixe destas lendas se atopen personaxes reais, xefes tribais do III milenio a. C. que lograran vitorias militares previas á unificación da posibelmente lendaria dinastía Xia.
As fontes históricas chinesas coinciden no número de tres augustos e cinco emperadores, pero as identidades destes varían segundo as fontes, existindo versións diversas tanto para os augustos como para os emperadores.
Tres augustos
Existen varias versións das identidades dos tres augustos (三皇 sān huáng):
Cinco emperadores
As identidades máis habituais dos cinco emperadores (五帝 wǔ dì) son as que se mencionan en varios escritos da antigüidade, como as Memorias históricas, o Shìběn (世本) ou o Dàdàijì (大戴記). De acordo con estas obras, os cinco emperadores son os seguintes:
965
Mortes
Historia ano a ano
Igrexa de Hamra
A igrexa de Hamra (sueco: Hamra kyrka) é unha igrexa medieval luterana en Hamra, na illa sueca de Gotland, pertencente á diocese de Visby.
Historia e arquitectura
A historia arquitectónica da igrexa é suxerida polo seu aspecto pouco común, coa torre asimetricamente situada na esquina suroeste da nave. O edificio planeouse como unha basílica de tres naves, pero só se completou a parte oriental, formada polo coro, a nave transversal e a torre sobre o centro da estrutura planeada. Na presente igrexa consérvanse a torre e as partes máis grandes do transepto, construídas a mediados do século XIII. Por razóns descoñecidas a nave prevista só se executou nunha forma provisional. O plan orixinal está marcado con lousas no céspede do oeste da igrexa. No seu lugar levouse a cabo unha reconstrución radical a principios do século XIV, na que se retiraron o coro e a parte sur do transepto. A conversión recibiu o deseño típico das igrexas de Gotland cunha nave e un coro máis estreito. No coro atopáronse marcos das fiestras, o portal e meterial de pedra reciclado da anterior igrexa. Na nave colocouse un novo portal gótico na antiga abertura entre a praza central e o brazo do transepto sur abortado. Na antiga zona do coro a única bóveda que se conserva da vella igrexa contrasta co resto das bóvedas. A fiestra da parede norte é como o simple portal apuntado que hai debaixo da primeira igrexa. Na parede oeste hai un grande arco abovedado cara a nave nunca construída e tras o órgano está o arco inferior cara o corredor norte.
O retablo de arenita en forma de frontón foi realizado no ano 1792. Anteriormente era a representación dun cordeiro cunha bandeira cruzada. No ano 1953 foi substituído por un gran grupo do Calvario de ao redor do ano 1280, cuxa imaxe de Cristo se asemella ao da famosa cruz triunfal da igrexa de Öja. Probablemente o grupo colocouse orixinalmente no arco de triunfo máis antigo da igrexa. A presente cruz triunfal, así como as figuras lateriais, son de mediados ou da segunda metade do século XIV. Hai tamén outras esculturas medievais de madeira, como unha que representa a San Xurxo de ao redor do ano 1400 sobre a porta da sancristía, e partes dun retablo alado coa Coroación de María no centro (tamén de ao redor de 1400) e un Cristo de mediados do século XV.
Bucina
dereita|miniatura|Cuncha de Melongena corona.
Bucina, buguina ou apupo é a cuncha de diversos caracois mariños de tamaño medio pertencente a varias especies. As auténticas bucinas son as dos moluscos gasterópodos mariños pertencentes ao xénero Strombus (familia Strombidae), pero o nome aplícase ás cunchas de caracois doutras especies que teñen ambos os dous extremos puntiagudos, é dicir, que teñen espiras altas e unha canle sifonal notábel. Entre estoutras especies inclúense as do xénero Melongena, a bucina xigante sagrada (Pleuroploca gigantea) e as do xénero Turbinella.
O Carboeiro, Abeledo, Abadín
O Carboeiro é un lugar da parroquia do Abeledo no concello lugués de Abadín na comarca da Terra Chá.
La Caixa
La Caixa, nome comercial da Caixa d'Estalvis i Pensions de Barcelona (en galego: Caixa de Aforros e Pensións de Barcelona), foi a caixa de aforros máis importante de Europa, España e Cataluña, cunha rede de máis de 5.500 oficinas, máis de 8.100 caixeiros automáticos, un persoal de máis de 27.000 empregados e máis de 10,7 millóns de clientes.
Desde 2010, no contexto da reestruturación das entidades de crédito españolas, la Caixa non ten actividade financeira nin bancaria, xa que segregou todos os seus activos comerciais nunha filial, denominada CaixaBank, da que é propietaria aproximadamente nun 65 %. Malia que a caixa de aforros xa non ten actividade bancaria, CaixaBank continúa usando o pseudónimo de "La Caixa" nas súas oficinas e na súa comunicación cos seus clientes, deixando a marca "CaixaBank" só para uso institucional.
O Grupo La Caixa xestiona un volume total de negocio bancario que ascende a máis de 411.522 millóns de euros (setembro de 2008), cuns recursos totais de clientes de máis de 238.404 millóns de euros.
Golfiño riscado
O golfiño riscado, Stenella coeruleoalba (Meyen, 1833) é unha especie de cetáceo odontoceto da familia dos delfínidos.
Foi amplamente estudado xa que se atopa en augas de zonas temperadas e tropicais de todo o mundo.
Taxonomía
É unha das cinco especies do xénero Stenella, que foi descrita en 1833 polo botánico, zoólogo e médico alemán Franz Meyen, que a designou como Delphinus caeruleoalbus, en ''Nova Acta Acad. Caes. Nat. Curios.'', 16 (2): 609, pl. 43.
Posteriormente foi reclasificada dentro do xénero Stenella, que fora creado en 1866 por John Edward Gray.
O nome específico tirouno Meyen da aglutinación dos adxectivos latinos cæruleus, -a, -um "de cor azul escura" e albus, -a, -um "branco, branca", que responde a unha das súas principais características físicas.
Nome galego
Na bibliografía dispoñíbel, o nome golfiño riscado aparece por primeira vez na provisional Lista patrón de vertebrados de Galicia publicada pola Sociedade Galega de Historia Natural (SGHN) no Tomo I da Xeografía de Galicia dirixida por Pérez Alberti (onde aparece a especie citada polo sinónimo antigo Stenella euphrosyne).
Este nome é unha adaptación do nome común portugués, golfinho-riscado (outro é golfinho-listrado), á súa vez adaptado do inglés striped dolphin, como tamén se fixo noutros idiomas europeos: Outros idiomas prefiriron adaptar o nome específico:
Pese a provisinonalidade da proposta da SGHN, o nome golfiño riscado parece que callou, xa que tamén é que lle dan a esta especie Lahuerta e Vázquez no seu Vocabulario multilingüe, e máis Díaz d'a Silva e Cartelle na Guía de mamíferos de Galica. (E tamén é o que se lle dá actualmente neste artigo —o inicial foi golfiño listado— e co que aparece na Lista dos mamíferos de Galicia da Galipedia).
Descrición
O golfiño riscado ten un tamaño e forma semellantes a varios outros golfiños do mesmo xénero que habitan nas mesmas augas (Stenella attenuata, Stenella frontalis, Stenella clymene). Con todo, a súa coloración fainos doados de distinguir no mar. miniatura|250px|Golfiño riscado saltando. miniatura|250px|Cranio de Stenella coeruleoalba.
O corpo é esvelto, coa cabeza co perfil do melón pronunciado e a fronte lixeiramente en declive. O bico, de cor escura cunha estreita banda abrancazada entre as mandíbulas, é prominente, aínda que curto e groso, cunha dobra ben marcada que o separa da fronte. Os dentes (en número de 78 a máis de 100 en cada hemimandíbula) son pequenos (de até 3 mm de diámetro) e de forma cónica.
A aleta dorsal é alta (en relación co tamaño do corpo), de cor escura, e falciforme, co bordo posterior que pode ser moi cóncavo, situada no centro do lombo. As aletas pectorais son pequenas e estreitas, rematadas en punta, e de cor escura, que destaca coa cor abrancazada da zona onde están inseridas. O pedúnculo caudal é relativamente estreito, e de cor gris clara (variábel segundo os individuos) e a aleta caudal é pequena, de cor gris clara e cos bordos posteriores cóncavos, separados por unha pequena fendedura no centro.
A parte superior do corpo é azul escura, gris azulada ou apardazada, e a inferior branca ou lixeiramente rosada. Os flancos son de cor gris azulada, que vai esvaecendo cara ao pedúnculo caudal, cunha banda dixitiforme até debaixo da aleta caudal, cunha banda fina, máis escura, que vai desde a a parte inferior do pedúnculo caudal até ao ollo, que é perfectamente identificábel cando o animal se ve no mar; tamén presenta unha estreita banda escura detrás do ollo, paralela á anterior, até a parte superior das aletas pectorais. Ao redor do ollo ten un anteface negro que se prolonga até a base do bico.
Distribución
De distribución basicamente tropical e subtropical, tamén se pode ver en augas temperadas cálidas. A súa área de dispersión é ampla, pero parece ser descontinua, existindo zonas case baleiras ou de poboación pouco densa, o que suxire que hai diversas poboacións xeograficamente illadas ou case illadas. Normalmente nada en augas afastadas das costas, e só se aproxima a estas se a profundidade é elevada. Encóntrase no océano Atlántico, desde o sur de Suecia e Noruega, as illas Británicas (incluíndo o mar Mediterráneo) até o norte do Canadá, polo norte, e até o norte da Patagonia a Suráfrica, polo sur, en todo o océano Índico, e no Pacífico, desde o Xapón até o norte de Nova Zelandia, polo leste, até California e o Perú, polo oeste.
Coñécense e están ben estudadas migracións estacionais fronte as costas do Xapón: en inverno aparece no mar da China oriental e en verán en augas abertas do Pacífico norte. Descoñécense migracións noutras partes do planeta, aínda que é posíbel que poida desprazarse estacionalmente cos correntes oceánicas nalgunhas zonas.
966
Mortes
Historia ano a ano
Golfiño riscado
Distribución
A súa presenza en augas próximas a Galicia é escasa.
Comportamento
Moi activo na superficie, este golfiño é unha especie gregaria que viaxa en grupos de entre 30 e 500 individuos (excepcionalmente, até 3 000). Salta con frecuencia, ás veces a alturas de até 7 m, e é capaz de realizar acrobacias moi chamativas, como saltos cara a atrás e xiros da cola. Cando nada a gran velocidade, até un terzo dos membros do grupo pode estar sobre a superficie nun momento determinado. As inmersións duran entre 5 e 10 min e, cando come, somérxese até unha profundidade mínima de 200 m. Nalgunhas zonas segue as ondas creadas polos barcos (sobre todo no Atlántico e no Mediterráneo), pero noutras é pouco habitual que se aproxime ás embarcacións. Normalmente asóciase co golfiño común e, no Pacífico oriental, co atún de aleta amarela. Recentemente téñense rexistrados varamentos en masa.
Reprodución
Alcanzan a madurez sexual, as femias, entre os 3 e os 10 anos, cando miden uns 2 m de longo, e os machos entre os 7 e os 12 anos, cando alcanzan de 1,95 a 2,10 m de lonxitude. A xestaciuón dura uns 11 ou 12 meses, e o período de partos é desde finais do verán até o outono. As femias preñan c ada 3 ou 4 anos. As crías cando nacen miden ao redo de 1 m.
Alimentación
Aliméntanse de cefalópodos, pequenos peixes peláxicos e diversos crustáceos.
Estado actual
En 2008, a Unión Internacional para a Conservación da Natureza cualificou a situaciòn da especie como "LC" (pouco preocupante).
Mahābhūta
Mahābhūta é un termo do sánscrito e pali que se utiliza no hinduísmo e no budismo para referirse ós elementos primordiais.
Hinduísmo
No hinduísmo os elementos primordiais son cinco:
Budismo
No budismo os elementos primordiais son catro:
Gymnopilus luteofolius
Gymnopilus luteofolius é un fungo que medra en grupos densos dentro sobre coníferas. Dáse na tempada de finais de xullo a novembro. Contén a substancia psilocibina.
José Carlos Fernandes
José Carlos Fernandes, nado en Loulé (Algarve) o 16 de outubro de 1964, é un autor de banda deseñada portugués. A súa obra foi traducida a linguas como o francés, o castelán, o polaco ou o éuscaro.
Traxectoria
Comezou a facerse notar no medio alternativo dos fanzines portugueses, nos que, amais dunha coherencia gráfica no seu traballo, demostraba unha extraordinaria produtividade, con innumerábeis pranchas e ilustracións aparecidas en diversas publicacións alternativas de BD que xurdiron na década de 1990. Entre os fanzines cos que colaborou están O Independente, PúblicoQuadrado, Comix e Selecções BD. Fóra de Portugal tamén publicou en Métal Hurlant, Panacea, Níquel Náusea e Trama.
O seu primeiro traballo, datado en decembro de 1989, contaba apenas con dúas pranchas e tiña por título Alix do outro lado do espelho. Este traballo viu a luz nas páxinas do nº2 do fanzine lisboeta Shock.
En 1993 publica Controlo Remoto hoxe convertido nun artigo de colección moi valorado. En 1994, a Associação Neuromanso publica A Lâmina Fria da Lua, «o primeiro comic book Português, feito por um autor Português e publicado em Portugal», a obra que o deu a coñecer entre un público máis amplo.
Entre as súas obras máis recoñecidas a nivel internacional destacan Satélites, Crossroads e moi especialmente a serie A pior banda do mundo que conta na actualidade con 6 volumes (segundo ten anunciado o autor aínda han de aparecer polo menos tres volumes máis): 1 - O Quiosque da Utopia; 2 - O Museu Nacional do Acessório e do Irrelevante; 3 - As Ruínas de Babel; 4 - A Grande Enciclopédia do Conhecimento Obsoleto; 5 - O Depósito dos Refugos Postais; 6 - Os Arquivos do Prodigioso e do Paranormal.
Ao longo da súa carreira reflectíronse dentro da súa narrativa moitas das súas influencias literarias (Ray Bradbury, Gabriel García Márquez) e musicais (Bauhaus, Laurie Anderson, Smashing Pumpkins) que contribuíron na definición do estilo propio de Fernandes.
Bolaño
Bolaños no [[castelo da Rocha Forte.|dereita|miniatura]]
Un bolaño é un proxectil de pedra usado antigamente para ser lanzado con catapultas.
Como apelido pode referirse a:
Chavannes-sur-Suran
Chavannes-sur-Suran é unha vila francesa do departamento do Ain, na rexión de Ródano-Alpes.
Illa Palm
miniatura|250px|Illa Palm.
A illa Palm é unha pequena illa do arquipélago das Illas Granadinas, a 1´6 km da illa Unión, e só accesible por barco. Ten unha superficie de 0´55 km², e ten cinco praias.
Orixinalmente coñecida como a illa de Prune, Illa Palm debe o seu nome actual aos antigos propietarios, o falecido John Caldwell (coñecido como Johnny Coconuts, "Johnny Cocos") e a súa esposa Mary, prantaron centos de cocos, producindo a transformación do deserto e os pantanos infestados de mosquitos existentes na illa nun territorio cuberto de palmas. A súa pista de aterraxe de herba foi sacrificado para sementala de palmas, trala construción dunha pista de cemento de 752 m na veciña illa Unión. O edificio circular da torre de control de tráfico aéreo segue en pe malia que agora se utiliza como vivero de palmas novas.
En Palm Island é o fogar do resort Palm Island e vinte residencias privadas. Hai dous restaurantes (o restaurante Royal Palm e o Sunset Grill), dous bares, un spa, piscina, ximnasio, biblioteca, pista de tenis, tenis de mesa e sala de TV/Internet ademais doutras instalacións para os hóspedes. Normalmente, o complexo atende a 80 persoas con 93 empregados.
A illa é agora un refuxio para a fauna e durante o ano 2015, introducíronse 125 tartarugas de terra para substituír a pequena poboación que foi arrastrada polo furacán Iván en 2004. Malia que non é indíxena, a vexetación é similar á illa Unión, de onde se traen as tartarugas que son liberadas cando crecen máis aló do tamaño que lles serían ser presa das iguanas terrestres nativas.
Lousada, Xermade
Santo André de Lousada é unha parroquia do concello lugués de Xermade na comarca da Terra Chá. No ano 2007 tiña 194 habitantes, deles 94 eran homes e 100 eran mulleres, o que supón unha diminución de 46 habitantes en relación ao ano 2000.
As Dúas Torres
As Dúas Torres (en The Two Towers) é o segundo volume da novela de fantasía de J. R. R. Tolkien O Señor dos Aneis. É precedido por A Irmandade do Anel e foi continuado por O Regreso do Rei.
A obra foi traducida ó galego por Moisés Barcia Rodríguez como parte da triloxía e publicada pola editorial Edicións Xerais no ano 2001.
O Canle, Ordoeste, A Baña
O Canle é un lugar da parroquia de Ordoeste no concello coruñés da Baña na comarca da Barcala. Tiña 12 habitantes no ano 2015 segundo datos do INE,, dos cales 2 eran homes e 10 eran mulleres. No 2010 eran os mesmos números.
Daniel C. Burbank
Daniel Christopher Burbank, nado en Manchester, Connecticut o 27 de xullo de 1961, é un astronauta estadounidense que participou nas misións STS-115, STS-106 e Soiuz TMA-22. Pasou un total de 188,91 días no espazo.
Traxectoria
É graduado en enxeñería eléctrica pola Academia de Gardacostas dos Estados Unidos en 1985, e graduado en ciencia aeronáutica pola Universidade Aeronáutica Embry Riddle en 1990. Está casado e ten dous nenos.
Foi seleccionado como candidato a astronauta pola NASA en abril de 1996. Formou parte da tripulación das misións STS-115, STS-106 e Soiuz TMA-22.
O Canaval, Présaras, Vilasantar
O Canaval é un lugar da parroquia de Présaras, no concello coruñés de Vilasantar, na comarca de Betanzos. Segundo o Instituto Nacional de Estadística en 2018 tiña dez habitantes, (seis homes e catro mulleres).
Topónimo
O topónimo galego Canaval fai referencia a un lugar poboado de canas.
Historia
Nesta aldea naceu en 1565 Miguel Ares Canaval, bispo da diocese de Ourense.
Selección de fútbol sala de Galicia
A selección nacional de fútbol sala de Galicia é un equipo combinado formado por xogadores de fútbol sala de Galicia, que participa en competicións de carácter amigábel ao non ter recoñecemento da UEFA.
Creación
A selección galega foi creada a comezos de 2008 e disputou o seu primeiro partido o 29 de febreiro dese ano, contra a selección do Uruguai, nas pistas do polideportivo da Malata, en Ferrol.
A primeira selección galega
Os adestradores foron Bruno García Formoso e Javier Pardeiro Casavella. O cinco inicial formárono Toni, Pola, Manu, Juan Puertas e Pitu.