cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reino de Galicia
Os derradeiros Habsburgo (1598-1700)
Os efectos da guerra tamén se fixeron notar na economía, o reino continuou a sufrir de xeito importante a parálise comercial con todos os seus tradicionais clientes vía marítima; Inglaterra, Francia, Flandres, mais de xeito especialmente grave co seu principal cliente, Portugal, cuxa fronteira estivo pechada durante máis de tres décadas, debido á guerra coa que os Habsburgo pretendían impedir a independencia do reino luso. As disposicións dos monarcas hispánicos en contra da comercialización da madeira no reino, tamén contribuíron a afondar a crise, de xeito que mediante a imposición da figura do "xuíz de plantíos e devesas" a coroa reservábase os dereitos sobre as explotacións forestais galegas para a construción de navíos de guerra mentres que os seus habitantes chegaban a ser arrestados pola simple recollida de leña para quentar os seus fogares tal e como denunciou a Xunta do Reino.
miniatura|esquerda|200px|[[Pedro Fernández de Castro y Andrade|Pedro Fernández de Castro e Andrade, VII conde de Lemos, figura crucial na defensa dos intereses do Reino de Galiza.]]
Á xa desfavorable política dos monarcas, uníronse tamén os efectos das pestes de 1568 e 1598 —nesta última con máis de 6.000 mortos só en Compostela—, así como as malas colleitas de 1629 e 1648. Nun reino onde ademais a coroa, o clero e os nobres posuían a maioría das terras, a consecuencia máis inmediata desta depresión económica foi a emigración principalmente cara a Castela —especialmente á capital madrileña—, que máis tarde se fixo extensiva a Portugal, Andalucía e América, ben en traballos especializados como canteiros, seitureiros, telleiros, ben en traballos de menor rango como criados ou augadeiros. A emigración incidiu na imaxe que en Castela se tiña dos galegos, popularizándose numerosos refráns e obras burlescas contra estes: "A gallego pedidor, castellano tenedor", "Venga el gallego a segar, miserable jornalero, que los hombres de Castilla tienen el trabajo a menos" , "Una gallega me sirve, y sirve como gallega".
Paralelamente ó descrédito das clases humildes, a aristocracia galega, e ata o reino, foron tamén obxecto de desprezo, pois a incorporación forzosa á corte castelá que os Reis Católicos impuxeran ós nobres galegos, desembocará co tempo na adquisición de importantes responsabilidades e grandes cargos para estes na administración castelá, espertando o receo e indignación polos propios nobres casteláns entre outros. Desde os seus grandes cargos de embaixadores ou vicerreis, para os grandes nobres galegos a privación de dereitos lexítimos para o Reino de Galiza, coma o voto en cortes ou o mantemento do voto de Santiago —que chegou a perigar neste século—, supoñía unha auténtica aldraxe non só á súa propia honra, senón tamén ó reino, que consideraban o máis antigo reino cristián da península en oposición á maioría de reinos peninsulares de ascendencia mourisca e hispano-musulmá.
Para desacreditar as reclamacións galegas, numerosos escritores da literatura castelá do Siglo de Oro (tales como Quevedo, Luis de Góngora ou Lope de Vega) participaron nunha campaña de deslexitimación do Reino de Galiza e os seus habitantes o que supuxo un maior factor de confrontación Galiza-corte e que desencadearía o desterro do VII conde de Lemos e talvez o seu asasinato en Madrid no ano 1634.
A recuperación do voto do Reino de Galiza nas Cortes (1623)
miniatura|dereita|185px|[[Diego Sarmiento de Acuña, conde de Gondomar, foi un dos principais defensores do voto do Reino de Galiza nas cortes. Embaixador humanista e grande amante da lingua e cultura galega, foi un dos homes máis apreciados no reino e respectados do estranxeiro. Retrato, século XVII.]]
A partir do reinado de Xoán II de Castela o Reino de Galiza deixa de ser chamado ás Cortes e, aproximadamente, dende 1476 Zamora era a cidade encargada de falar por el na asemblea da coroa de Castela. Mais dende 1518 as cidades e vilas galegas comezaron a mobilizarse para recuperaren o seu voto lexítimo nas Cortes, contradicindo os dirixentes galegos a potestade de Zamora de falar no nome do Reino de Galiza.
A recuperación do voto en Cortes foi un obxectivo compartido polas oligarquías urbanas e os magnates galegos. En 1520 o arcebispo de Santiago, Alonso de Fonseca, o conde de Andradre e o de Benavente reclamárono durante a celebración das Cortes de Santiago sen obteren resultado. Con todo, o compromiso das elites galegas propiciou que o 4 de decembro de 1520, nobres e prelados do reino reunidos na Asemblea de Melide, dirixida polo arcebispo de Santiago, Alonso III de Fonseca, insistisen na reclamación ó emperador no tema do voto; porén, Carlos I rexeitou dotar a Galiza de voto nas Cortes unha vez máis.
Non obstante, dende 1621 apareceron as circunstancias precisas para o éxito da aspiración do reino galego. A Monarquía necesitaba a cooperación política e financeira dos seus reinos para soster o esforzo bélico (fin da Tregua dos Doce Anos). A oligarquía urbana e a nobreza galega foron quen de aproveitar a ocasión, e a pesar da resistencia de Zamora e o afán exclusivista das demais cidades con voto en Cortes, a coroa sacrifica "a conveniencia política en prol da necesidade militar", e no ano 1623 o Reino de Galiza recupera o voto, despois —iso si— de pagar 100 000 ducados para construír unha escuadra que defendese as súas propias costas. A influencia de Diego Sarmiento de Acuña, conde de Gondomar, foi decisiva para recuperar o voto, e que Filipe IV pola Real Cédula de 5 de febreiro de 1623, concedeu o voto a Galicia nas Cortes de Castela. A Xunta de 1621, a proposta do marqués de Cerralbo, gobernador do Reino, ofreceu os 100 000 ducados e coa conseguinte concesión do voto en 1623 ós procuradores galegos, o conde de Salvaterra e D. Antonio de Castro e Andrade asistiron ás Cortes convocadas para o 18 de marzo dese ano. Ámbolos dous foron nomeados por Frei Antonio de Soutomaior e o conde de Gondomar, os cales xogaron un relevante papel na obtención do voto. Desta maneira, o reino recuperaba un dereito de seu que durante 150 anos lle fora despoxado.
A recuperación do voto en Cortes por parte do reino de Galiza abriu a porta a novas incorporacións e mudanzas nesta organización política da coroa de Castela, pois había máis dun século, desde a inclusión de Granada en 1506, que se mantiña o número de 18 cidades designadas para tal servizo. Deste xeito, en 1653 atinxiu o seu voto Estremadura, á custa de Salamanca, e en 1656 Palencia, á custa de Toro e após a concesión dun servizo de 80 000 ducados. Aínda no século XIII xurdiría A Mancha á custa principalmente de Toledo.
A instauración dos Borbóns (século XVIII)
miniatura|dereita|250px|A [[batalla de Rande en Vigo (1702), foi un dos escenarios bélicos máis importantes entre os borbónicos e as armadas inglesa e holandesa. Pintura de Ludolf Backhuysen.]]
Morto sen herdeiro Carlos II de Habsburgo en 1700, estalou unha guerra entre quen apoiaban o francés Filipe V de Borbón como sucesor (principalmente a coroa de Castela e Francia) e os que apoiaban o arquiduque austríaco Carlos VI de Habsburgo (a coroa de Aragón, Inglaterra e Holanda entre outros). En realidade a loita entre estes dous pretendentes reais supuña na práctica, a loita entre dúas concepcións políticas: o centralismo absolutista —de corte francés— representado por Filipe V de Borbón e o federalismo monárquico de Carlos VI de Habsburgo. Nesta longa guerra peninsular (1701-1714) entre as coroas de coroa de Castela e Aragón, o Reino de Galiza non puido dispor dunha política propia ó estar desde 1486 ferreamente controlado por Castela, polo que as tropas e prazas galegas tiveron que servir o pretendente apoiado pola coroa castelá, é dicir a Filipe V de Borbón que gañou finalmente 1714.
miniatura|esquerda|150px|Portada da Cédula de Comercio a favor da Compañía de Comercio del reyno de Galicia, [[1734.]]
Desde o punto de vista político, o resultado de tal contenda bélica foi a instauración dunha monarquía que asentándose na corte castelá, desenvolveu unha política caracteristicamente uniformadora, e que tivo a súa máxima expresión nos Decretos de Nueva Planta (1707-1716) que tiñan por obxecto castigar a coroa de Aragón, eliminando os seus órganos de autogoberno e impoñendo unha Audiencia —como acontecera 200 anos antes no Reino de Galiza. Suprimíndose politicamente as antigas coroas, Castela e Aragón, en 1715, creábase a coroa de España que rexida unicamente por órganos de goberno casteláns, especialmente polo Consello de Castela. Con todo, cada reino, incluído o de Galiza, seguiu a ser unha entidade xurídica independente. Por outra parte os Borbóns instauran o modelo francés de intendencias provinciais sobre os seus territorios, asumindo o Reino de Galiza unha Intendencia, e estando baixo o mando dun capitán xeneral.
Paralelamente a partir de 1750, comezou a ser Galiza obxectivo de gran número de fomentadores, cataláns maiormente, que introduciron a técnica do salgado e prensado de sardiña, produto que se enviaba a Castela e ó Levante, e que parcialmente supuxo a engalaxe da industria pesqueira galega, non exenta de gran controversia debido ós abusos que recibían os mariñeiros e que os levaron a importantes disputas cara a 1775. En termos xerais a fisonomía demográfica e urbana do reino mudou excepcionalmente neste século de grandes avances técnicos, o uso xeneralizado da pataca tamén tivo grande importancia desde 1785.
No terreo cultural e lingüístico destacaron as uniformadoras políticas centralistas dos Borbóns, que se manifestaron en severas e explícitas leis para acabar coa diversidade lingüística nos reinos que como Galiza tiñan un idioma propio diferente do castelán:
A Ilustración no reino (1746-1788)
No século XVIII, o Reino de Galiza, coma o resto de Europa, veu xurdir un movemento que representou un novo interese polas ideas empíricas na filosofía, na política económica, nas ciencias como a física, a química ou a bioloxía e que se coñece co nome de Ilustración. Neste contexto comezou un proceso de construción e recuperación da conciencia da personalidade histórica, cultural e económica do Reino de Galiza da man dos ilustrados galegos, persoeiros de letras que entendían a Galiza como unha sociedade diferenciada e como reino con necesidades específicas.
miniatura|esquerda|180px|Retrato de Frei [[Martín Sarmiento.]]
Na gran tarefa de modernizar o reino, de aproveitar os seus recursos humanos e naturais, tiveron un destacado papel as sociedades e academias galegas, tales como Academia de Agricultura del Reino de Galicia (inaugurada o 20 de xaneiro de 1765 e unha das primeiras institucións ilustradas da coroa de España), a Sociedad Económica de Amigos del país del reino de Galicia (15 de febreiro de 1784) ou as Sociedades de Amigos do país de Santiago (1784) e Lugo (1785), así como ambiciosas prospostas como o Real Montepío de Pescadores del reino de Galicia (1775). Os ilustrados foron os primeiros en denunciar as penurias do reino, a maior parte delas derivadas da negativa política que nel levaron a cabo o Reis Católicos e os Habsburgo, de xeito que se denunciou o estado das vías de comunicación, as importacións innecesarias, a masiva emigración, as políticas de aculturización lingüística e en definitiva a marxinación económica do reino, conseguindo con elas éxitos como a constitución na Coruña do Consulado Marítimo e Terrestre habilitándose a cidade para comerciar coas colonias americanas.
Pola súa enorme contribución á lingua e cultura do reino destacan dous eclesiásticos, Benito Xerónimo Feijoo e Montenegro e Martín Sarmiento: o primeiro denunciou antes ca ninguén a miseria de sector campesiño galego propoñendo cambios na administración do reino; o segundo, con amplos coñecementos de botánica, medicina natural e arquivística, dedicouse á filoloxía —Catálogo de voces y frases de la lengua gallega (1745-1755)—, sendo un aférrimo defensor do galego (idioma do reino), erguendo a voz contra aqueles que trataban de desprestixialo.
No eido económico destacan, entre outros, aristócratas (fidalgos) tales como José Cornide Saavedra, Pedro Antonio Sánchez ou Lucas Labrada, ecleciásticos como Francisco de Castro e comerciantes como Antonio Raimundo Ibáñez, ós que se deben numerosas obras de vital importancia no desenvolvemento económico tales como Memoria sobre la pesca de la sardina en las costas de Galicia (1774) e a Descripción económica del Reino de Galicia (1804).
As guerras napoleónicas (1807-1809)
miniatura|Plano da [[batalla de Elviña (A Coruña), entre os exércitos británico e francés.]]
Co obxectivo de impedir que a revolución francesa (1789) e o republicanismo se espallaran por toda a Europa monárquica, as potencias occidentais (Reino Unido, Prusia e Austria entre outras) declararon a guerra a Francia no ano 1792 motivando con isto o maior conflito bélico de Europa previo á primeira guerra mundial, denominado como as guerras napoleónicas que durou entre os anos 1803-1815.
A priori esta situación de guerra, non afectou de cheo ó Reino de Galiza —polo menos desde un primeiro momento— dada a connivencia e tradicional bo entendemento entre os Borbóns —que rexían a coroa española— e Francia. A estreita relación entre Napoleón Bonaparte e Carlos IV de Borbón chegou a tomar forma en varios tratados secretos coma os de San Ildefonso (1796), Aranjuez (1801) e Fontainebleau (1807). Con esta última alianza, asinada o 27 de outubro de 1807, Francia e a coroa española acordaban invadir Portugal e repartirse o reino veciño en 3 zonas, para o que as autoridades españolas terían que permitir a entrada de 65.000 soldados franceses que irían tomar Lisboa.
Selado o pacto, o 9 de febreiro de 1808, comandadas polo xeneral Guillaume Philibert Duhesme os exércitos napoleónicos cruzaron os Pireneos e comezaron a controlar gran número de localidades na península, actos de grande impopularidade que remataron co destronamento de Carlos IV e o seu valido Godoy o 8 de marzo de 1808 por parte do seu fillo Fernando VII e os seus partidarios. Carlos IV púxose baixo a protección de Napoleón, e este á súa vez concertou unha cita con Fernando VII en Bayonne a principios de maio do mesmo ano, co gallo de reconciliar a ambos e atopar unha saída ó conflito. Porén, as esperanzas de Fernando VII de recibir o apoio de Napoleón fracasan, e o xeneral corso logra avidamente que ambos os monarcas —pai e fillo— renuncien o trono en favor seu a cambio dunha suntuosa fortuna. Inxenuamente cativo de Napoleón, Fernando VII vese obrigado a ceder o trono, que pasou finalmente ó irmán do emperador, Xosé I Bonaparte, o 4 de xuño de 1808.
Aínda que presentada como unha sucesión legal, as Xuntas do Reino de Galiza negábanse a obedecer os ditames do goberno colaboracionista de Madrid, e preparándose para a guerra contra Napelón, declarábase soberana a comezos de xuño: Determinou a Xunta, despois do máis detido exame, resolver e declararse por Suprema e Gobernativa no Reino de Galiza (...) o cal se noticia ás ciudades, advertíndoas que non obedezan as ordes que se lles comuniquen polo goberno actual de Madrid. Organizada primeiramente na Coruña, o Reino de Galiza mediante a súa Xunta Suprema, estableceuse como órgano soberano de goberno, que adquiriu por si mesma absolutas competencias como nunca antes tivera na Idade Moderna; lexislativas, executivas, fiscais, diplomáticas e militares. Isto permitiu ó reino, contar cun exército propio e unha diplomacia internacional que lograba unha alianza militar co Imperio británico en xuño do mesmo ano, do mesmo xeito establecía contactos con Portugal e outros territorios parcialmente baixo dominio francés.
Os acontecementos bélicos permitiron ó Reino de Galiza verse libre de ocupación francesa ata que finais do ano 1808, Napoleón cruzaba en persoa os Pireneos ó mando de 200.000 soldados (a chamada Grande Armée) enviando a Galiza unha parte dese exército (53 000 homes) baixo o mando dos xenerais Jean-de-Dieu Soult e Michel Ney que penetraron no reino hostigando ás tropas británicas ó mando do xeneral escocés Sir John Moore —que se retiraban á Coruña—. Axiña e sen apenas derramamento de sangue, capitularon varias cidades galegas: Lugo (9 de xaneiro de 1809), Betanzos (día 11), Compostela (día 17), A Coruña (día 19, tras a batalla de Elviña), Ourense (día 20), Pontevedra e Ferrol (día 26).
Aparentemente conquistada Galiza e coas tropas de Soult de camiño a Portugal, a Xunta Suprema estableceuse en Lobeira comezando a reorganizar o exército galego, creando milicias e rexementos por todo o reino e hostingando ás tropas de Michel Ney. En cuestión de semanas o exército galego apoiado polo marqués de la Romana, ó mando de Cachamuíña, Paulo Morillo e outros altos mandos emprendian unha vitoriosa campaña bélica que os levaría a liberar Vigo o 28 de marzo de 1809 e Tui o 27 de abril. A vitoria dos rexementos galegos sobre as tropas de Michel Ney en Ponte Sampaio o 9 de xuño de 1809, obrigaría finalmente os franceses a abandonar o reino en xullo do mesmo ano. En apenas seis meses, o Reino de Galiza convertíase no primeiro reino de Europa que conseguira expulsar ás forzas de Napoleón, as tropas galegas pasaban a ser símbolo de resistencia e coraxe na guerra, tal como exemplificaron as loanzas do duque de Wellington:
A Disolución do Reino (1833)
miniatura|200px|Un [[30 de novembro de 1833, a raíña María Cristina de Borbón-Dúas Sicilias desposuía do título de "reino" a Galiza, despois de catorce séculos de existencia. Retrato de María Cristina de Borbón - Franz Xaver Winterhalter, París, 1841.]]
Libre de ocupación francesa desde xuño de 1809, o Reino de Galiza víase a comezos do século, pouco tempo despois, atacado por outra ameaza ben distinta, o liberalismo español. Aínda que opostos á ocupación napoleónica e o espallamento revolucionario de Francia, paradoxalmente os liberais españois adoptaron para si as liñas mestras do programa xacobino francés : burocracia centralizada, mercado interior, fiscalidade común, creación de departamentos administrativos e homoxeneización xurídica, lingüística e cultural.
Adoptado o esquema xacobino, o liberalismo español propoñía suprimir toda identidade dos reinos históricos como Galiza, que no seu ideario obstaculizaban esta uniformización "moderna" na construción dunha "nación española, única e indivisible" a ambas as beiras do Atlántico. Desta maneira, todo o poder debía ser centralizado en Madrid (Castela), e o idioma e leis castelás substituísen ó resto de leis e idiomas vixentes na coroa.
Coa Constitución de Cádiz, asinada en 1812, os liberais conseguiron impoñer as súas teses centralistas, abríndose un período de disolución de todo particularismo que remataría coa eliminación do Reino de Galiza en 1833.
No período previo a 1833, o Reino de Galiza perdeu todas as atribucións políticas, económicas, militares e diplomáticas, que poucos anos antes lle permitiran repeler os exércitos napoleónicos. Despois de rexeitar todas as peticións da Xunta do Reino de Galiza, por manter unha única xurisdición, a corte de Madrid asinaba despois de varios proxectos a división do reino en catro xurisdicións/provincias: A Coruña, Lugo, Ourense e Pontevedra de acordo coa división territorial proxectada por Javier de Burgos. O 30 de novembro de 1833, Galiza perdía a súa condición de reino, dividido en provincias (A Coruña, Lugo, Ourense e Pontevedra), e ao servizo, xa que logo, dunha monarquía castelá de corte uniformizador así como dun estado que só recoñecerá a existencia dun único reino chamado España.
miniatura|«Loubado seña Deus, que me permitiu facerme home neste grande reino que chamamos Galicia», [[Álvaro Cunqueiro (1911-1981). Cita inscrita na súa lápida sepulcral.]] No entanto, para algúns autores como Eduardo Pardo de Guevara, Galiza nunca deixou de ser un reino, xa que, aínda que na actualidade coloquialmente se fala de autonomía, o reino de Galiza é un título de soberanía que se mantén, de xeito que o rei de España é rei de Galiza. . Deste xeito, diferentes persoeiros seguiron a empregar a denominación de Reino de Galiza para o país. Por exemplo, o historiador Manuel Murguía intitulouse a finais da década de 1880 e comezos da seguinte como cronista do Reino de Galiza. Case un século despois, no ano 1982, o presidente da Xunta de Galicia, Xerardo Fernández Albor, tamén se refería ao país na cualidade de Reino.
Consecuencias
Neste clima estalou unha sublevación militar en Lugo o 2 de abril de 1846 á que se adheriron importantes provincialistas galegos como Antolín Faraldo, que tres anos antes puxera sobre a mesa o debate da independencia de Galiza. Contrarios ó goberno de Ramón Narváez y Campos, os sublevados esixiron, entre outras, a reinstauración do Reino de Galiza, rebelándose contra a Corte de Madrid e convocando na mesma capital galega un 15 de abril de 1846, a Xunta Superior do Reino de Galiza.
A Revolución de 1846 estendeuse desde Lugo ata Compostela, Vigo e Pontevedra, sendo coñecida en Madrid co nome de Revolución Gallega. Despois de que os sublevados comandados por Miguel Solís —capitán xeneral de Galiza— derrotaran ás tropas do xeneral Francisco Puig Samper (13 de abril), os acontecementos mudaron, chegando de Madrid as tropas gobernamentais ó mando do xeneral José Gutiérrez de la Concha. Tan só dez días despois, tiña lugar a batalla de Cacheiras (23 de abril) onde os insurrectos galegos foron esmagados polas tropas de La Concha. Fuxidos algúns, os capturados foron fusilados en Carral por temor a unha insurrección popular na Coruña a favor dos revolucionarios. Dese xeito remataba a Revolución galega, mais o provincialismo espallábase por todo o país, e os fusilados foron honrados e recordados como "os Mártires de Carral". As proclamas de Antolín Faraldo, dunha profunda perspectiva histórica, marcaron o comezo das reivindicacións políticas da Galiza contemporánea:
Após o reino de España deixar atrás o réxime ditatorial de Francisco Franco trala morte deste, a finais dos anos 70 comezou o proceso para constituír Galiza como unha autonomía. Neste contexto, certos grupos políticos e poderes locais galegos recorreron ao Reino de Galiza como precedente para o novo poder autonómico que estaba a chegar. Deste xeito, chegouse a propor a recuperación da estrutura de goberno do reino no Antigo Réxime; así, por exemplo, Alianza Popular no ano 1977 quería restaurar a Xunta Xeral do Reino e o cargo de gobernador. Outra proposta coñecida era a de integrar na Xunta os alcaldes das antigas sete cidades. Mais non só se consideraba a histórica estrutura gobernamental galega, senón tamén o propio nome oficial do país, de xeito que determinados grupos desexaban que este fose o de Reino de Galiza. Este interese en recuperar a antiga denominación continuou mesmo despois da entrada en vigor do Estatuto de Autonomía en 1981. Foi o caso de UCD, que no ano seguinte tiña a intención de promover un proxecto de lei para a mudanza de nome.
No contexto da reforma do Estatuto de Galiza após as eleccións de 2005, algúns sectores políticos propuxeron de novo a recuperación de Reino de Galiza como denominación oficial da actual comunidade autónoma de Galiza.
O león púrpura, emblema dos reis
miniatura|dereita|200px|Miniatura románica de [[Afonso VIII de León|Afonso VIII, rei de Galiza e León. Na parte superior apréciase a súa titulación orixinal, Rex Legionensium et Gallecie e na inferior o león púrpura símbolo da monarquía galaico-leonesa.]]
O costume de pintar formas heráldicas nos escudos de guerra, forxouse en Europa nos campos de batalla, non antes das décadas centrais do século XII, debido a unha confluencia de circunstancias de natureza moi diversa; unha delas foi a necesidade de diferenciar o aliado e o adversario na batalla, pois a difusión do casco con nasal, impedía tal, ocultando parcialmente o rostro dos combatentes, mais tamén debido ó gran valor ornamental dos escudos decorados con cores vivas, nítidas e alternadas, no contexto do que foi a sociedade cabaleiresca.
Os primeiros sinais heráldicos serían empregados polos reis, como un distintivo persoal co que se identificasen, ó pouco tempo comezarían a ser compartidos polos niveis sociais superiores pertencentes á dignidade real, e finalmente terminarían representando tamén ó territorio no que estes exercían a súa xurisdición, o reino.
Este novo símbolo que fora adoptado polos seus herdeiros, monarcas de Galiza e León, non pasou así e todo a representar unicamente o Reino de Galiza, senón a ambos os reinos, pois era en ambos que os reis exercían o seu goberno, como se dunha unidade se tratase, sendo Compostela a cabeza cultural e relixiosa mentres que a cidade de León era a política e militar. A unión persoal que os reinos de Castela-Toledo e Galiza-León comezaron a manter dende o século XIII non propiciou de ningunha forma que os reinos de Galiza e León deixasen de compartir o símbolo dos seus propios reis, así trala usurpación do castelán Fernando III, o leo fortis púrpura seguirá a ser o emblema que apareza no SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON E GALICIA, e formará dende entón parte do cuartelado que os reis empreguen, xa dende Castela.
O cáliz, emblema do reino
miniatura|200px|Escudo do rei de Galiza segundo o armorial inglés [[Segar’s Roll, séc. XIII. Esta é a primeira representación do escudo, nacido da confusión entre Galice —en lingua anglonormanda o nome do país— e cáliz.]]
Foi o armorial inglés coñecido como Segar’s Roll, realizado contra o ano 1282, o primeiro que asignou ó rei (rey de Galyce) e Reino de Galiza un símbolo, o cáliz, debido á ecuación fonética Galyce (Galiza) e calice (cáliz) que se dá na lingua anglonormanda. A partir de entón os diferentes armoriais europeos comezaron a asignar o cáliz como emblema do reino, ata que a mediados do século XV, este símbolo chegou a territorio galego, onde será axiña aceptado. Conseguintemente o antigo león púrpura perdía o carácter representativo da antiga monarquía galaico-leonesa en favor do seu máis coñecido carácter falante, sendo adoptado en exclusiva polo reino de León a partir do mesmo século.
Os séculos posteriores definirían esteticamente as armas heráldicas, copón dourado en campo azur nun principio, e ó que paseniñamente se irán sumando cruces, o cáliz ou copón converterase nunha copa eucarística, cambiando a cor de fondo dependendo do contexto de uso e engadindo o restante o lema Hoc, hic, misterium firmiter profitemur.
Cómpre salientar que por ignorar ata o máis substancial dos procesos que quedan enunciados, non foron poucos os autores que ó longo do tempo creron erroneamente que o emblema heráldico galego tivera unha orixe remota, indeterminada, ou simplemente que con anterioridade puidera haber outros de carácter semellante e idéntica significación. Algúns historiadores dos séculos XVI e XVII, por exemplo, puxeron en circulación fabulosas invencións, como a do tantas veces repetido "dragón verde en campo de dourado", que o cronista portugués Rodrigo Mendes Silva atribuíu ós reis suevos de Galiza.
As linguas oficiais do reino
Dende o século I d. C. ó XII o latín desempeñou en toda a antiga Gallaecia, e polo tanto tamén no territorio estritamente galego ou occidental o papel máis correspondente ó que hoxe chamaríamos "lingua oficial", pois esta era a lingua utilizada nos textos escritos, tanto de carácter documental como literario.
Non obstante, como aconteceu noutras partes conquistadas tardiamente polo Imperio Romano, na Gallaecia antiga só as elites político-relixiosas que dispoñían dun poder económico abondo puideron permitirse adoptar costumes e lingua romanas, en canto que a maioría da poboación galaica, eminentemente rural e afastada dos centros de poder, continuou a manter os seus costumes, relixión e lingua. Esta situación non debeu de mudar significativamente ata a chegada de diferentes pobos no século V.
Sen datos lingüísticos concretos para o reino establecido na Gallaecia no período comprendido entre o séculos V e VIII, todo fai supor ós autores que coexistiron varias linguas nese momento. Por unha parte, o latín, con carácter oficial que mantería a súa condición de lingua franca ata finais da Idade Media, e por outra parte o conxunto de linguas maioritariamente faladas pola poboación que presumiblemente serían: o galaico antigo (lingua prerromana, de posible orixe celta, diferentes dialectos xermánicos por xente de orixe sueva ou visigoda chegados no século V, e en menor proporción a lingua britana, falada unicamente no territorio correspondente á diocese Britoniense.
Porén, será o latín vulgar falado polas elites galaicas romanizadas o que vai evolucionar nun protogalego impoñéndose paseniñamente ás demais linguas e afianzando a súa posición de lingua romance ou romanço, seguramente falado polas clases altas do reino galego dende o século X como amosa o historiador castelán Prudencio de Sandoval na súa obra Historia de los cinco reyes redactada no ano 1615, onde lembra o dorido pranto romancesco de Afonso VI pola perda do seu fillo Sancho na batalla de Uclés no ano 1108, asignando ó monarca o uso da lingua galega :
É pois na primeira metade do XIII cando o latín comeza a ser desprazado na escrita e aparecen os primeiros documentos en lingua galega ou romance galego de carácter oficial no Reino de Galiza. O máis antigo en do que temos novas é o "Foro do bo burgo de Castro Caldelas" dado en Allariz no mes de abril de 1228, durante reinado de Afonso VIII, rei de León e Galiza. Foi na Chancelería real deste mesmo rei, o derradeiro rei privativo de Galiza e León, onde se produciu este privilexio rodado, o que pon de relevo o uso solemne que chegou a acadar a lingua galega, estendéndose o seu uso na segunda metade dese século e xeneralizándose no século XIV.
Así, o galego foi a partir do século XIII a lingua normal e "oficial" entre os habitantes do Reino de Galiza. Con todo, á morte de Afonso VIII, os reinos de Galiza e León, son finalmente gobernados polo rei de Castela, Fernando III de Castela, quen xa no ano 1250 se dirixe ós composteláns en castelán. Afonso X, alcumado "o Sabio", poeta prolífico en galego, que reina desde 1252 a 1284, consagra definitivamente o uso do castelán como lingua oficial da súa corte, utilizando en exclusiva esta lingua na súa relación coas cidades e vilas do Reino de Galiza.
miniatura|esquerda|200px|[[Foro do bo burgo de Castro Caldelas, privilexio rodado do rei Afonso VIII. Primeiro documento real en lingua galega. Allariz, 1228.]]
Os reis sucesivos consolidan o castelán como lingua para todos os usos dos seus reinos, inclusive para as relacións coa Igrexa, o que provoca que aínda sendo practicamente unilingües en galego os documentos orixinarios do Reino de Galiza, comecen a chegar pouco a pouco documentos en castelán emanados directamente da Chancelaría Real en Castela, aínda que a súa presenza fose mínima con relación ó galego ata séculos despois. Tamén se constata que a Igrexa comeza a facer uso público do galego no Reino de Galiza a inicios do XIV, xeneralizándoo durante a segunda metade do mesmo tanto en asuntos internos como na relación con outras institucións ou con particulares; a pesar da forte presenza do latín na vida da Igrexa, rexístrase o uso do galego en numerosas actas dos sínodos das dioceses de Mondoñedo, Ourense ou Santiago durante os séculos XIV e XV, regulándose tamén en galego as cuestións e actos de culto.
Porén, como consecuencia da derrota de Pedro I de Castela, apoiado pola nobreza galega, fronte ó seu irmán Henrique II de Trastámara, entra no século XIV no Reino de Galiza unha aristocracia castelá acompañada da súa correspondente corte, traendo tamén consigo o castelán, que ata entón só se empregara en documentos enviados dende a corte de Castela a partir do reinado de Fernando III.
Este núcleo nobiliario foráneo a Galiza, que se instala co seu séquito no obxectivo de castigar a nobreza galega contraria a Henrique II, substitúe principalmente nos cargos importantes a persoas galegas por outras de fóra. Isto constituíu o primeiro foco diglósico no Reino de Galiza, pois os escribas redactaban en lingua galega se eran orixinarios do reino, e en lingua castelá se eran estranxeiros neste. Se ben é certo que estes últimos serían minoría en Galiza ata o século XV, pois ademais da utilización do galego en todo tipo de documentación privada, este tamén foi empregado polos organismos civís libremente conformados polos cidadáns, principalmente concellos e gremios, así como pola Igrexa nas catedrais, conventos, mosteiros etc.
miniatura|dereita|300px|Mapa cartográfico do Reino de Galizia, 1603?, feito por [[Fernando Ojea e editado por Ioannes Baptista Vrints.]]
Deste xeito o galego funcionou dende o século XIII ata fins do XV como lingua "oficial" entre os propios galegos, independentemente de que existira dende o século XIV unha ínfima minoría de xente estranxeira, aínda que detentadora do poder, que empregase o castelán.
A penetración decisiva do castelán no Reino de Galiza verase incrementada coa vitoria, a fins do século XV, de Isabel a Católica na loita polo trono da coroa de Castela que mantivo con Xoana, esta última apoiada maioritariamente pola nobreza galega que a defendía como lexítima herdeira. Baixo o reinado dos Reis Católicos consúmase a imposición definitiva da escrita en castelán no Reino de Galiza e a partir de 1480 os escribáns públicos galegos han de ser examinados polo Real Consejo en Toledo, mudando os seus formularios galegos polos casteláns, factor determinante para a desaparición do galego da escrita e que tacitamente vén supor a supresión do carácter oficial de que ata entón na práctica gozaba o galego. É a carencia dunha forte burguesía autóctona e independente o factor determinante que explica o desprestixio e a perda de funcións da lingua galega, en favor do establecemento do castelán como lingua oficial no reino. O período lingüístico nesta data iniciado coñécese como os Séculos Escuros. O castelán pois, será a lingua que dende o século XVI ata a desaparición formal do reino galego no ano 1833 se empregue nos documentos e actos con carácter oficial, e o galego, a lingua que de facto empreguen os seus habitantes.
O Reino de Galiza na literatura medieval
O Reino de Galiza posuíu na Idade Media unha gran proxección cara a Europa, non só no tocante á lingua, a meirande en termos de relevancia da lírica de toda Europa tras o occitano, senón tamén por ser un dos centros da cristiandade así como pola súa delongada historia, factores, estes, que propiciaron a súa presenza en obras literarias do ámbito europeo, e en especial no arco atlántico. Dentro desta proxección cómpre salientar o libro de gravados coñecido como O romance de Ponthus e Sidoine, escrito en Francia no século XIV, testemuña de excepción que dá boa conta do interese que espertaba o Reino de Galiza, no cal se contan as fazañas do príncipe galego Ponthus.
A historia do príncipe Ponthus comeza coa invasión do rei musulmán Broada, fillo dun poderoso sultán, quen desembarca na Coruña cun exército de 30.000 homes, onde vence o rei de Galiza, chamado Thibour. Entre tanto, un nobre da corte logra salvar trece cabaleiros, amais do herdeiro maior Ponthus, que se exilian no Reino da Bretaña, onde haberán ficar durante tres anos. Certo día, Ponthus é levado á corte do rei da Bretaña, onde coñece á princesa, e namoran. Ó pouco, os musulmáns atacan os territorios bretóns, mais Ponthus logra unha vitoria definitiva salvando o reino da Bretaña, polo que o rei o nomea condestable; non obstante, é calumniado polo cabaleiro Gannelet, e decide ir vivir á fraga de Brocéliande. Tempo despois, as argalladas de Gannelet fan que Ponthus viaxe ó Reino de Inglaterra, onde consegue non só conciliar a paz entre os reis de Irlanda e Inglaterra, senón que el mesmo salva o reino dun ataque musulmán. Sabedor do amor que Sidoine aínda profesaba por el, marcha desde Londres a Bretaña a desposarse con ela e consegue xuntar unha poderosa frota de bretóns, normandos e franceses, que atacan de forma coordinada o exército musulmán localizado na Coruña, onde caen derrotados xunto co seu rei Broada. Recuperado o trono de Galiza, e libre de ocupación, Ponthus reencóntrase coa súa nai, a raíña galega, e co seu tío o conde de Asturias. Finalmente, Ponthus e Sidoine son coroados reis de Galiza e da Bretaña.
A historia de Ponthus e Sidoine foi amplamente lida pola nobreza europea, nos séculos XV e XVI, non faltando nas importantes bibliotecas de aristócratas bretóns e franceses, como por exemplo na de Carlota de Savoia, esposa do rei Luís XI de Francia.
O Reino de Galiza e a historiografía tradicional
miniatura|300px|Detalle do mapa elaborado por [[Modesto Lafuente para a súa obra Historia General de España, onde este autor traduciu o termo árabe Jalikiah (referido ó Reino de Galiza) polo nome Reino de León. Barcelona, ano 1850.]] miniatura|dereita|300px|A visión [[romanticismo|romanticista do reino visigodo foi un dos alicerces do nacionalismo español de finais do século XIX. Conversión de Recaredo. Muñoz Degrain, 1888. Palacio del Senado, Madrid.]] Coa creación do Estado Liberal Español a comezos do século XIX, comeza a se forxar na época de Isabel II un proceso político-ideolóxico dirixido a xustificar por medio dunha longuísima secuencia histórica a necesidade divina da creación política do Estado español e a establecer un arquetipo historiográfico español de rigorosa aplicación en todos os períodos históricos, pautas políticas desenvolvidas polo nacionalismo español e estudadas por autores contemporáneos tales como J.S. Pérez, Imman Fox, T. Elorriaga ou P. Cirujano.
A xeración do 98 marcada fortemente polo nacionalismo español debido á perda das colonias de ultramar, non só herdaría os novos postulados historicistas, senón que afondaría na súa estela, proxectando o seu castelanismo no terreo historiográfico, por obra de Menéndez Pidal, creador do Centro de Estudios Históricos en 1910. Baixo a súa dirección emprendíase en 1935 a publicación da enciclopedia Historia de España, onde aqueles arquetipos da Reconquista-Repoboación, loita contra o islam e papel sobranceiro de Castela cobran plena carta de natureza, Crise gravísima da invasión árabe (...) nación invadida pasaxeiramente polos sarracenos, ensalzando a figura do fidalgo castelán o Cid como heroe da nación española , e excelente cristián, campeador da fe e da independencia nacional , aínda cando o Estado-nación español tardaría máis de 700 anos en formarse.
A consolidación desta ideoloxía historicista formada polo nacionalismo español chegaría ó seu maior grao co triunfo da ultradereita no ano 1936, establecéndose de xeito oficial durante a ditadura de Francisco Franco (1939-1975) e revestíndoa ideoloxicamente autores afíns á ditadura como o falanxista Pérez de Urbel, José Antonio Maravall e Salvador de Moxó entre outros, e incluso destacadas personalidades do exilio republicano, sobresaíndo de xeito fundamental a figura de Claudio Sánchez Albornoz , consolidador definitivo da historia nacional; Consagrei moitas horas (...) á historia do derradeiro século do reino godo e á súa triste caída: intre decisivo para o pasado da miña patria. A caída do réxime ditatorial non afectou ás sólidas bases ideolóxicas da chamada historia oficial, servindo esta como base argumentativa tradicional dunha parte importante da historiografía contemporánea española igualmente nacionalista; aqueles españois (...) subxugados pola morisma (...), conservaron a relixión, o espírito nacional, lustre para a nosa nación.
Outros artigos
125px|dereita
Lusofonía
upright=2|miniatura|A lingua portuguesa no mundo:
Enténdese por lusofonía o intersistema cultural que agrupa as comunidades que comparten como norma sistémica a lingua portuguesa, así como aquelas que se identifican como pertencentes (ou que aspiran a pertencer) a ese conxunto. Así, na lusofonía converxen territorios e comunidades unidos por lazos históricos e por canles de identidade que teñen un vínculo forte e común, a lingua portuguesa, coas súas diversas posibilidades de realización e de actualización.
Cuestións xerais
Estes espazos lusófonos están ligados polo feito de compartiren a lingua portuguesa, e están articulados en organizacións que buscan potenciar a relación e a comunicación entre os territorios e comunidades que forman parte deste intersistema en que as inter-relacións se dividen en diferentes subconxuntos: por unha parte, a Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP), por outro, as relacións bilaterais entre Portugal, Brasil e os PALOP, e, por último, as relacións entre os diferentes colectivos e comunidades en cuestión (véxase epígrafe 4).
Na actualidade, son oito os estados que adoptaron a lingua portuguesa como materna ou oficial: Angola, Brasil, Cabo Verde, Guinea-Bisau, Mozambique, Portugal, San Tomé e Príncipe e Timor-Leste. Ademais, tamén acostuman incluírse na lusofonía outros enclaves onde se fala ou se falou portugués, nas súas diversas variantes, como é o caso de Ajudá, Aruba, Balí, Battcaloa, Bonaire, Casamansa, Chaul, Coromandel, Cucaçau, Damão, Diu, Fort Cochim, Galiza, Goa, Ilha de Ano Bom, Java, Jehove, Korlai, Kuala-Lumpur, Mahé, Macau, Mangalor, Penang, Puttalan, Suriname, Tapin, Tellicherry e Vaipim.
A dispersión e a complicada rede de relacións que se cruzan entre estes territorios, comunidades e colectivos levan a dotar a lusofonía dunha evidente heteroxeneidade. En efecto, os espazos lusófonos albergan realidades radicalmente distintas unhas das outras e maniféstanse como un universo de desigualdades sociais, económicas, culturais e demográficas. Así, son realidades socio-culturais ligadas polo idioma común, irmandadas por tradicións, usos e costumes integrados en expresións culturais propias e diferenciadas, aproximadas por afectos, lealdades e sentimentos de pertenza de diferente tipo e grao.
Orixe e antecedentes
Na reconstrución dos antecedentes deste concepto como unha utopía de Quinto Imperio, arquetipo mítico da lusofonía, António Vieira imaxinou un imperio de carácter relixioso e universal, tal como o describiu nos Sermões, História do Futuro, Clavis Prophetarum. Tamén Fernando Pessoa conxuga máis tarde o soño utópico cun proxecto dunha cultura de lingua portuguesa, en Mensagem, no Livro do Desassossego e noutros textos que deixou inéditos. Para el, a lingua portuguesa sería o cimento da unión de varios pobos, e ese é o sentido do seu “atlantismo”. O primeiro paso, por tanto, na consolidación e afirmación dos espazos lusófonos vén da man da lingua portuguesa, denominador común e trazo de unión de territorios e comunidades con vínculos históricos, esa lingua común que Pessoa mesmo recoñece como patria.
En termos concretos, é no Brasil, en 1902, cando xorde o primeiro proxecto que dá corpo aos soños de Vieira e Pessoa. Nunha conferencia proferida no Río de Xaneiro, o historiador e filósofo Sílvio Romero, inspirado no exemplo inglés, propón a constitución dun modelo de unión entre os falantes de lingua portuguesa. Así, suxire a organización dun bloque lingüístico formado polo Brasil, Portugal e as súas colonias, de forma semellante ao que se facía no dominio inglés, un bloque que fixese fronte aos intentos de recolonización de diversas potencias hexemónicas de Europa Central ou ideadas a partir da Conferencia de Berlín de 1884. Debido á situación político-cultural do Brasil no comezo do século XX, o proxecto de Sílvio Romero non foi levado adiante. Non obstante, foi retomado en 1989 polo lingüista brasileiro Sílvio Elia, que, tendo en conta os novos países e antigas colonias que adoptaron o portugués como lingua oficial, construíu, imitando o arquetípico de Romania e da súa constelación de países románicos, o concepto de Lusitânia, creando un mapa do grande espazo lingüístico-cultural coa seguinte forma: Lusitânia Antiga (Portugal), Lusitânia Nova (Brasil), Lusitânia Novísima (países africanos lusófonos, aos que engadiríamos agora Timor), Lusitânia Perdida (antigos territorios como Goa e Macau) e Lusitânia Dispersa (comunidades migrantes espalladas polo mundo).
Pola súa parte, Agostinho da Silva desmonta o imperio como imaxe de dominio dun emperador e dunha cidade capital e propón unha comunidade, a lusofonía, de natureza e evocación ecuménica. Este imperio caracterizaríase pola construción dunha nova sociedade baseada na inocencia, onde os nenos serían modelo, onde os bens se repartirían e onde a liberdade acabaría con todas as prisións.
Este mito do Quinto Imperio e unha visión ecuménica do mundo atópase tradicionalmente asociada á lusitanidade ou portugalidade, con raíces seculares, e maniféstase no feito de existir un certo consenso arredor da aceptación do carácter humanista e universal da cultura portuguesa.
Tamén Celso Cunha puxo en evidencia a unidade da lingua, en harmonía coas súas variantes, servíndose dunha metáfora de unificación: “A capital da lingua portuguesa estará onde estea o meridiano da cultura”.
Discusión do concepto e alternativas
O concepto de lusofonía repousa sobre o significado dos dous elementos que compoñen esta palabra: luso, que equivale a ‘lusitano’ ou ’Lusitânia’, ou sexa, a ‘portugués’, ‘Portugal’, e fonía, elemento procedente do verbo grego foneo, que significa ‘fala, lingua’.
Dende unha perspectiva pos-colonialista, o termo lusofonía causa un certo incomodo, na medida en que o primeiro dos seus compoñentes, luso, supón unha visión centralizadora da historia de Portugal. Porén, o campo da lusofonía é moito máis alargado e nel converxen diferentes territorios, comunidades e culturas.