cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Premio Medioambiental Goldman
O premio foi instituído en 1990 polos filántropos Richard N. Goldman (1920-2010) e Rhoda H. Goldman (1924-1996) para amosar que os problemas ambientais son internacionais, para dar atención pública a problemas globais de importancia crítica, para dar recoñecemento a individuos ordinarios que traballan para protexer e mellorar o medio ambiente, e para inspirar a outros para que sigan o exemplo dos gañadores do premio. A primeira cerimonia deste premio, coincidindo co Día da Terra, celebrouse o 16 de abril de 1990.
Richard Goldman fundou a Goldman Insurance Services en San Francisco. Rhoda Goldman era descendente de Levi Strauss.
Os nomeamentos aos premios son enviados por un grupo de institucións que traballen en temas ambientais, ao longo do mundo, e un grupo confidencial de 150 expertos ambientais, de máis de 70 nacións distintas. Os nomeadores traballan sobre unha gran variedade de temas, incluíndo xustiza ambiental, dereitos indíxenas, protección aos recursos ambientais, biodiversidade e conservación, saúde ambiental, manexo de terras, entre moitos outros.
Das persoas ás que se lles outorgou o Premio Goldman, dous foron asasinados pola súa causa: Isidro Baldenegro López de México foi asasinado o 15 de xaneiro de 2017 e Berta Cáceres de Honduras, asasinada o 3 de marzo de 2016.
Premiados
Ordénanse os gañadores de cada ano seguindo a orde: África, Asia, Europa, Illas e nacións insulares, Norteamérica, América do Sur e central.
2020
Os gañadores do premio foron anunciados o 1 de decembro de 2020.
Vicente Cucarella
Vicente Cucarella Borrás, nado en Barcelona o 12 de xuño de 1908 e finado na Coruña o 8 de outubro de 1983, foi un atleta e masaxista español. Fíxose célebre na Coruña, onde foi masaxista do Deportivo da Coruña durante máis de tres décadas, así como director técnico das diferentes seccións deportivas do club.
Ariana DeBose
Ariana DeBose, nada en Wilmington, Carolina do Norte, o 25 de xaneiro de 1991, é unha actriz, cantante e bailarina estadounidense. Na 94ª edición dos Premios Oscar, gañou unha estatuíña á mellor actriz secundaria, e máis tamén un premio BAFTA, un Globo de Ouro e o Premio da Crítica Cinematográfica, igualmente na categoría de actriz secundaria, polo papel de Anita na adaptación cinematográfica de West Side Story, dirixida por Steven Spielberg en 2021.
Primeiros anos
DeBose naceu en Carolina do Norte. A súa nai, Gina DeBose, é profesora. DeBose aprendeu danza no CC & Co. Dance Complex de Raleigh, Carolina do Norte. O seu pai é afroportorriqueño e a súa nai é branca. DeBose dixo: "Eu preséntome como negra e teño ascendencia afroamericana, mais tamén son en parte italiana".
Carreira
DBose foi descuberta en 2009, cando participou no reality show So You Think You Can Dance, chegando ao "Top 20". Máis tarde, apareceu na novela One Life to Live e interpretou a Inez na produción do North Carolina Theatre de Hairspray antes de ser contratada para o papel de Nautica na produción de Bring It On do Alliance Theatre de 2011. Tamén apareceu no elenco da produción da Orquestra Filharmónica de Nova York de Company, que foi filmada para a televisión. No final de 2011, Bring It On comezou unha xira nacional polos Estados Unidos. DeBose continuou o seu papel na produción de Broadway de 2012, e foi substituta da personaxe Danielle.
Co lanzamento da súa carreira, DeBose interpretou a Mary Wilson en Motown en Broadway en 2013 e como substituta do papel de Diana Ross. DeBose deixou a obra posteriormente para interpretar a Eponine nunha produción rexional de Les Misérables antes de volver a Broadway como unha nobre e xogadora no musical Pippin e substituíndo a protagonista, papel que acabou por asumir durante un curto período en 2014.
Hamilton
DeBose deixou Pippin para aparecer como Bullet no espectáculo off-Broadway Hamilton no inicio de 2015. O show pasou a Broadway no final daquel ano e converteuse nunha súpeta sensación. Foi candidta ao premio Astaire pola súa danza na obra.
A Bronx Tale e Summer: The Donna Summer Musical
DeBose deixou Hamilton en xullo de 2016 e fixo unha aparición especial na serie de televisión Blue Bloods como Sophia Ortiz, e protagonizou como Daphne o filme de suspense Seaside. Volveu a Broadway en novembro de 2016 como Jane en A Bronx Tale ata agosto de 2017. Tamén presentou o correspondente vlog de Broadway.com, Bronx Bullet, durante oito semanas.
DeBose pasou a interpretar o papel de Disco Donna en Summer: The Donna Summer Musical en San Diego no La Jolla Playhouse no final de 2017. Repetiu o papel en Broadway, estreándoo en abril de 2018. Recibiu unha candidatura ao Tony de 2018 á mellor actriz de musical. Tamén apareceu con frecuencia no 54 Below.
DeBose interpretou a Alyssa Greene na adaptación cinematográfica de The Prom e a Anita na adaptación cinematográfica de 2021 de West Side Story. Por este último papel recibiu o Óscar á mellor actriz secundaria.
En febreiro de 2021, anunciouse que interpretaría a Kira Foster no filme I.S.S.
John Lee
John Lee (chamado orixinalmente John Fiott), nado o 28 de abril de 1783 e finado en Hartwell, Buckinghamshire, o 25 de febreiro de 1866, foi un filántropo, astrónomo, matemático, numismático, anticuario e avogado inglés, que presidiu varias sociedades científicas do seu país.
Primeiros anos e formación
John Lee naceu o 28 de abril de 1788, fillo máis vello de Harriet Lee e do comerciante londiniense John Fiott, descendente da antiga casa borgoñesa de Fiott de Dijon. A súa nai morreu en xuño de 1795, cando John tiña 11 anos.
Cursou estudos superiores de Matemáticas no St. John's College, da Universidade de Cambridge, entre 1802 e 1806. En 1809 acadou o seu mestrado e en 1816 o grao de doutor. Durante esta etapa universitaria, entre 1807 e 1810, viaxou cunha bolsa de estudos por Europa e Oriente, sinaladamente por Grecia, Exipto e Terra Santa, e comezou a confeccionar a súa colección de antigüidades,  entre as que destacan moedas e medallas orientais e moldes de xemas.
Carreira científica
John Lee interesouse polo mundo científico ao longo de toda a súa vida. Coa axuda do vicealmirante William Henry Smyth construíu en 1830 un observatorio no pórtico sur da súa residencia Hartwell House, aberto á súa utilización polos científicos que o precisasen, e en 1837 James Epps pasou a ser o seu astrónomo asistente permanente. Lee foi membro da Royal Astronomical Society desde 1824, o seu tesoureiro entre 1831 e 1840, e o seu presidente entre 1861 e 1862. En 1836 e en 1844 doou á sociedade varias propiedade familiares co fin de promover a astronomía en relación coa teoloxía. miniatura|O [[Crater|cráter lunar Lee, chamado así na honra de John Lee.]] O 24 de febreiro de 1831 foi elixido membro da Royal Society. Tamén foi membro da Geological Society, e froito dos faladoiros mantidos cos seus amigos, eruditos en diversas áreas do saber, creáronse as sociedades Meteorolóxica, Siroexipcia e Anglobíblica, ás que pertenceu o resto da súa vida.
O cráter lunar Lee leva ese nome na honra de John Lee.
Outros intereses
En 1849 publicou na revista Archæologia, da Sociedade de Anticuarios de Londres, un artigo sobre as investigacións que realizara nas Illas Xónicas na súa viaxe de estudos de 1812, e tamén presentou nesa Sociedade unha descrición manuscrita dos obxectos arqueolóxicos que incorporara á súa colección durante aquela viaxe.
En 1862 foi presidente do congreso da Asociación Arqueolóxica Británica, que tivo lugar en Leicester.
Ideoloxicamente era un liberal avanzado e intentou, sen éxito, representar a Aylesbury na Cámara dos Comúns en 1835, 1841, 1862 e 1863. Era partidario da unión da Igrexa de Inglaterra cos disidentes e opúñase firmemente ao romanismo. En 1863 as súas opinións favorables ao dereito das mulleres a votar os membros do Parlamento foron motivo de controversia.
Como filántropo, fixo da súa residencia un museo das súas coleccións e, entre outras accións doou mil guineas para a creación da enfermaría do condado de Buckinghamshire,  fundou o Fondo Lee da Real Sociedade Astronómica para axudar as viúvas e os fillos dos seus membros falecidos, e regalou a esta Sociedade o Lee Circle, un valioso instrumento astronómico.
Patrocinio de publicacións
Agás uns poucos artigos impresos na revista Archaeologia e noutras publicacións científicas, Lee non se distinguiu como autor, pero unha mostra máis da súa filantropía foi o patrocinio económico das obras de W. H. Smyth, acerca das coleccións familiares de Lee ou como resultado das experimentacións no seu observatorio:
Vida persoal
John Lee casou en 1833 con Cecilia Rutter, quen faleceu o 1 de abril de 1854. En segundas nupcias, casou con Louisa Catherine o 29 de novembro de 1855. Ao non ter descendencia con ningunha das súas dúas esposas, os seus bens pasaron ao seu irmán, o reverendo Nicholas Fiott, quen asumiu tamén o apelido Lee.
John Lee finou na súa residencia de Hartwell House, preto de Aylesbury, o 25 de febreiro de 1866, aos 83 anos.
Lingua serrano
A lingua serrano (Maarrênga'twich) é unha lingua tákica da familia uto-azteca, falada tradicionalmente polo pobo serrano do sur de California. A lingua está estreitamente relacionada co tongva, co tataviam, co kitanemuk e co vanyume. O serrano ten orde de palabras libre coa única regra de que os verbos adoitan ir en último lugar.
Falantes
Os serranos referíanse a si mesmos tradicionalmente como "maarrênga'yam" que significa "pobo de Maarra". (Maarra' é considerada como a moderna cidade de Twentynine Palms) ou yuhaviatam, que quere dicir "xente dos piñeiros". Os serranos vivían orixinalmente na zona preto do río Mojave e nas montañas de San Bernardino do sur de California. En 1891, o goberno dos Estados Unidos estabeleceu a reserva de San Manuel para os serranos, lugar onde viviron moitos dos seus últimos falantes. En 1967, o investigador Kenneth Cushman Hill observou que unhas 6 persoas aínda falaban a lingua agora inactiva. No presente, o sobriño de Dorothy Ramon é visto como a última persoa que é capaz de falar a lingua con fluidez.
Revitalización da lingua
A lingua considerouse extinta logo da morte da súa derradeira falante nativa en 2002, mais hai intentos de revivila. Tanto nas reservas de San Manuel e Morongo estanse a levar a cabo medidas para ensinar a lingua, a historia e cultura do pobo serrano. A profesora da lingua serrano Pauline Murillo axudou a elaborar un CD ROM interactivo para aprender serrano. En 2013 desenvolvéronse aplicacións e xogos, e o Proxecto de Dinamización da Lingua Serrano (SLRP) da Banda de San Manuel busca desenvolver máis recursos multimedia para estudantes da lingua. En maio de 2013, a Universidade Estatal de California, San Bernardino anunciou que ofrecería clases de lingua serrano aos seus estudantes.
O proxecto Limu ofrece cursos en liña en nos dialectos maarrênga' (dialecto da reserva Morongo) e yuhaviat (dialecto de San Manuel). A lingua serrana foi tradicionalmente unha lingua de transmisión oral e o uso do alfabeto non se utilizou até a década de 1990. A partir de 2005 desenvolveuse un novo alfabeto, con 47 letras, incluída unha oclusiva glotal. A Universidade de California nos Ánxeles conta cunha gravación dun falante de serrano lendo unha lista de palabras. O serrano está en proceso de engadirse a Google Translate.
A organización Endangered Languages Project clasifica o serrano na etapa do "espertar", o que significa que a lingua perdeu os seus falantes nativos e fluídos e pode considerarse "extinta" pero ten en marcha proxectos de dinamización para preservar o coñecemento da lingua e do pobo serrano.
Motavita
Motavita é unha vila e concello do departamento colombiano de Boyacá, e forma parte da provincia Central. Abrangue arredor de 62 quilómetros cadrados. Motavita limita polo norte con Arcabuco e Cómbita, polo leste e o sur con Tunja, e polo oeste con Sora e Chíquiza.
Lyncornis macrotis
Lyncornis macrotis é unha especie de ave da orde dos caprimulxiformes, familia dos caprimúlxidos, subfamilia dos eurostopodinos, unha das dúas integradas no xénero Lyncornis.
Descrición
A especie foi descrita en 1831 polo zoólogo irlandés Nicholas Aylward Vigors baseado nunha mostra recollida nun barrio de Manila, en Filipinas. Vigors acuñou o nome binomial Caprimulgus macrotis.
Etimoloxías
Para a do xénero, ver Lyncornis.
O epíteto específico, macrotis, está formado pola unión dos elementos macr- e -otis, ambos os dous derivados das voces do grego antigo μακρός makrós (longo) e ὠτικός ṓtikós, "orella" [aquí en sentido figurado]).
Sinónimos
Ademais de polo nome actualmente válido, a especie coñeceuse tamén polos sinónimos:
Subespecies
Recoñécense na actualidade 5 subespecies:
Nota taxonómica
Anteriormente as súas especies de Lyncornis clasificáronse no xénero Eurostopodus. Pero foron trasladadas ao xénero Lyncornis en base aos resultados dun estudo de filoxenética molecular publicado en 2010 que atopou grandes diferenzas xenéticas entre estas dúas especies e as de Eurostopodus.
Características
miniatura|esquerda|240px|Debuxo da cabeza Mide uns 41 cm de longo e ten unha masa corporal de ao redor de 150 g. Caracterízase por ter dous pequenos penachos nos laterais da parte posterior da cabeza a modo de "orellas", como os bufos, que lle dan ao seu rostro certo aspecto de coelliño, debido ademais aos seus grandes ollos escuros, e que o seu ancho e curto pico curvado cara a abaixo está parcialmente oculto polas plumas que o circundan.
A súa plumaxe é principalmente parda cun fino listado máis claro, aínda que o seu píleo, lombo, ventre e flancos son de cor ocre agrisada. Ademais teñen unha lista abrancazada ao redor do pescozo a modo de colar.
Distribución
miniatura|250px|Ilustración de 1892 Encóntrase principalmente no sueste asiático, aínda que tamén existen poboacións no sur da India, nos Ghates Occidentais, ademais de no extremo nororiental do país.
Ademais distribúese tamén por Bangladesh, Indonesia, Laos, Malaisia, Birmania, Filipinas, Tailandia e Vietnam.
Hábitat
O seu hábitat natural son os bosques húmidos tropicais e subtropicais.
Comportamento
Como os demais caprimúlxidos están activos ao anoitecer e á noite. As sús chamadas son características e consisten nun agudo tsiik, seguido dunha pausa e un grito dobre de tipo ba-haaww.
Reprodución
O niño é un oco superficial escavado no chan onde a femia pon un só ovo. Os pitos camúflanse coas follas que os rodean.
Estado de conservación
Segundo a Unión Internacional para a Conservación da Natureza e dos Recursos Naturais esta especie ten unha área de distribución extraordinariamente grande e, polo tanto, non se aproxima aos limiares de vulnerábel baixo o criterio de tamaño da área de distribución. A tendencia poboacional parece ser estábel e, polo tanto, non se aproxima aos limiares de vulnerábel segundo o criterio de tendencia poboacional. Aínda que non se cuantificou o tamaño da poboación, non se cre que se achegue aos limiares de vulnerábel baixo o criterio do tamaño da poboación. Por estes motivos a especie é avaliada como LC (pouco preocupante).
Lugdunum
thumb|Maqueta da Colonia Copia Claudia Augusta Lugdunum
Colonia Copia Claudia Augusta Lugdunum (a moderna Lión, Francia) foi unha importante cidade romana na Galia, establecida no actual sitio de Lión. A cidade fundouse no 43 a.C. por Lucius Munatius Plancus. Serviu como capital da provincia romana de Gallia Lugdunensis e foi unha cidade importante na metade occidental do Imperio Romano durante séculos. Dous emperadores, Claudio e Caracalla, naceron en Lugdunum. No período entre 69 e 192 d.C. a poboación da cidade puido ser de 50.000 a 100.000 habitantes, e posiblemente ata 200.000 habitantes.
A cidade romana orixinal estaba situada ao oeste da confluencia do Ródano e o Saona, nas alturas de Fourvière. A finais dos séculos do imperio gran parte da poboación estaba situada no val do río Saona aos pés de Fourvière.
Nome
A cidade romana foi fundada como Colonia Copia Felix Munatia, nome que invoca a prosperidade e a bendición dos deuses. A cidade foi cada vez máis referida como Lugdunum (e ocasionalmente Lugudunum ) finais do século I d.C. Durante a Idade Media, Lugdunum transformouse en Lión por cambios naturais de son.
Lugdunum é unha latinización do galo *Lugudunon, que significa "Fortaleza (ou outeiro) de (o deus) Lugus" ou, alternativamente, "Fortaleza do campión" (se *lugus é un substantivo común relacionado co irlandés antigo lug "guerreiro, heroe, loitador").
O deus celta Lugus aparentemente era popular en Irlanda e Gran Bretaña como se atopa na literatura irlandesa medieval como Lug(h)  e na literatura galesa medieval como Lleu (tamén escrito Llew).
Segundo Pseudo-Plutarco, Lugdunum toma o seu nome da palabra gala lugos, que el di que significa "corvo" (κόρακα), e da palabra gala para describir unha eminencia ou terreo alto (τόπον ἐξέχοντα), dunon.
Unha interpretación temperá do galo Lugduno como significado de "Montaña desexada" está rexistrada nunha glosa do Glosario de Endlicher do século IX, pero isto pode reflectir de feito un intento de etimoloxía popular dun falante nativo de lingua franca de vincular o primeiro elemento do nome, Lugu- (que, no momento en que se compuxo esta glosa, xa se pronunciaríase lu'u, o "g" converteríase en mudo) coa palabra xermánica de son similar para "amor", *luβ.
Outra etimoloxía popular do nome altomedieval, que se atopa na glosa do poeta latino Juvenal, conecta o elemento Lugu- coa palabra latina para "luz", lux (luci- en compostos) e traduce o nome como "Outeiro brilante" (lucidus mons).
Asentamentos prerromanos e a zona antes da fundación da cidade
thumb|O sitio de Lugdunum ao longo da fronteira da [[Gallia Celtica|Galia prerromana e a provincia romana de Gallia Narbonensis no sur da Francia actual durante a vida de Xulio César]] Probas arqueolóxicas mostran que Lugdunum era un asentamento pre-galo desde o neolítico, e un asentamento galo con ocupación continua a partir do século IV a.C. Estaba situada nas alturas de Fourvière sobre o río Saona. Houbo comercio con Campania de cerámica e viño, e uso dalgún mobiliario doméstico de estilo itálico antes da conquista romana.
Os romanos controlaron a parte sur da Galia no século II a.C., fundando a provincia de Gallia Transalpina no 121 a.C. Xulio César conquistou a Galia para os romanos entre os anos 58 e 53 a.C.. A súa descrición do país nos seus De Bello Gallico é a nosa principal fonte escrita de coñecemento para a Galia prerromana, pero non hai mención específica da área de Lugdunum ou arredores.
Fundación da cidade romana
No 44 a.C., dez anos despois da conquista da Galia, Xulio César foi asasinado e estalou a guerra civil. Segundo o historiador Dión Casio, no 43 a.C., o Senado romano ordenou a Munatius Plancus e Lepidus, gobernadores da Galia central e a Galia Transalpina respectivamente, para fundar unha cidade para un grupo de refuxiados romanos que foran expulsados ​​de Vienne (unha cidade a uns 30 km. ao sur) polos Alóbroges e estaban acampados na confluencia dos ríos Saona e Ródano. Dión Casio di que isto foi para evitar que se unisen a Marco Antonio e levasen os seus exércitos ao conflito en desenvolvemento. A evidencia Epigráfica suxire que Munatius Plancus foi o principal fundador de Lugdunum.
Lugdunum parece ter unha poboación de varios miles de habitantes na época da fundación romana. Os cidadáns foron adscritos administrativamente á tribo gala. O acueduto dos Monts d'Or, rematado ao redor do 20 a.C., foi o primeiro de polo menos catro acuedutos que abastecían de auga á cidade.
En 50 anos, Lugdunum aumentou moito en tamaño e importancia, converténdose no centro administrativo da Galia e da Xermania romana. Ao final do reinado de Augusto, Estrabón describiu Lugdunum como o cruzamento de catro estradas principais (a Vía Agrippa): ao sur ata Narbonensis, Massilia e Italia, ao norte ata o río Rin e Alemaña, ao noroeste ata o mar (Canal da Mancha), e ao oeste ata Aquitania.
A proximidade á fronteira con Alemaña fixo que Lugdunum fose estratexicamente importante durante os catro séculos seguintes, como escenario para a expansión romana en Alemaña, así como a capital "de facto" e centro administrativo das provincias galas. A súa grande e cosmopolita poboación converteuno tamén no corazón comercial e financeiro das provincias do noroeste.
Lugdunum converteuse nunha ceca imperial durante o reinado de Augusto, no 15 a.C., substituíndo ás cecas en Hispania. Probablemente elixiuse pola súa conveniente localización entre as fontes de prata e ouro en Hispania e as lexións do Rin e do Danubio. Despois do 12 a.C., foi a única ceca que produciu moedas de ouro e prata para todo o Imperio Romano, posición que mantivo ata que Nerón trasladou a produción a Roma no ano 64 d.C.
Atención dos emperadores
thumb|[[Antigo teatro de Fourvière]] No século I, Lugdunum foi moitas veces obxecto de atención ou visitas dos emperadores ou da familia imperial. Agripa, Drusus, Tiberio e Germanicus (nacido el mesmo en Lugdunum) estaban entre os gobernadores xerais que serviron en Lugdunum. Pénsase que Augusto visitouna polo menos tres veces entre o 16 e o ​​8 a.C. Druso viviu en Lugdunum entre o 13 e o 9 a.C. No 10 a.C naceu alí o seu fillo Claudio (o futuro emperador). Tiberio detívose en Lugdunum no 5–4 a.C, camiño do Rin, e de novo no 21 d.C, facendo campaña contra os Andecavi. A visita de Calígula nos anos 39–40 foi máis longa, máis estraña e mellor documentada por Suetonio. Claudio e Nerón tamén contribuíron á importancia e crecemento da cidade.
thumb|[[Amphithéâtre des Trois-Gaules en Lión]]
O sueste da Galia tornouse cada vez máis romanizado. No ano 19 d.C polo menos un templo romano e o primeiro anfiteatro da Galia (agora coñecido como Amphithéâtre des Trois-Gaules) construíranse nas ladeiras do outeiro Croix-Rousse. No 48 d.C, o emperador Claudio pediu ao Senado que lles concedese aos notables homes dos tres galos o dereito de acceder ao Senado. A súa solicitude concedeuse e unha placa de bronce gravada do discurso (as Táboas de Claudio) erixíuse en Lugdunum. Hoxe, as pezas da enorme placa son o orgullo do Museo Galorromano de Lión.
Suetonio informou da visita de Calígula a Lugdunum nos anos 39–40 d.C ao comezo do seu terceiro consulado como característica do seu reinado. No anfiteatro organizáronse espectáculos para honralo e entretelo a el e ao seu convidado, Ptolomeo, rei de Mauretania (a quen Calígula asasinará máis tarde). Celebrouse un concurso de retórica no que os perdedores debían borrar o seu traballo coa lingua. Subhastou mobles traídos do palacio de Roma, asignando prezos e compradores. Cando Calígula quixo desfacerse de Herodes Antipas, rei de Xudea, enviouno ao exilio en Lugdunum.
Claudio naceu en Lugdunum no 10 a.C. e viviu alí polo menos dous anos. Como emperador, regresou no ano 43 d.C. camiño da súa conquista de Gran Bretaña e detívose de novo despois da súa conclusión vitoriosa no 47. Descubriuse unha fonte que honraba a súa vitoria. Seguiu mostrando un interese solidario pola cidade, facendo que os notables da cidade fosen elixibles para servir no Senado romano, como se describiu anteriormente.
Durante o reinado de Claudio, a importancia estratéxica da cidade foi reforzada pola ponte do río Ródano. A súa profundidade e o seu val pantanoso foron un obstáculo para as viaxes e comunicacións cara ao leste. A nova ruta, denominada compendio, acurtou a ruta cara ao sur Vienne e fixo que as estradas de Lugdunum a Italia e Alemaña fosen máis directas. Ao final do seu reinado, o nome oficial da cidade converteuse en Colonia Copia Claudia Augusta Lugudunenisium, abreviado CCC AVG LVG.
Nerón tamén se interesou pola cidade. Os cidadáns de Lugdunum contribuíron con catro millóns de sestercios á recuperación tras o Grande incendio de Roma no 64 d.C.. Nese mesmo ano, pechouse a ceca de Lugdunum, unha produción que se trasladou a Roma. Poucos anos despois, Nerón contribuíu con catro millóns de sestercios á reconstrución de Lugdunum despois dun incendio igualmente devastador. Aínda que a destrutividade do lume descríbese nunha carta de Séneca a Lucilio, os arqueólogos non puideron descubrir unha capa confirmatoria de cinzas.
A admiración dos habitantes de Lugdunum por Nerón non era universalmente compartida, a tiranía, a extravagancia e a neglixencia fomentaron o rancor e planificáronse golpes de estado. En marzo do 68 AD, un aquitano romanizado chamado Caius Julius Vindex, que era gobernador de Gallia Lugdunensis liderou un levantamento destinado a substituír a Nerón por Galba, un gobernador romano de España. Os cidadáns de Vienne, con todo, responderon con máis entusiasmo que os lioneses, a maioría dos cales seguían sendo leais a Nerón. Unha pequena forza de Vienne asediou brevemente Lugdunum, pero retirouse cando Vindex foi derrotado polas lexións do Rin unhas semanas máis tarde en Vesontio. A pesar da derrota de Vindex, a rebelión creceu. Nerón suicidouse en xuño e Galba proclamouse emperador. A lealdade de Lugdunum a Nerón non foi apreciada polo seu sucesor, Galba, quen castigou algúns dos partidarios de Nerón con confiscacións de bens.
Noutro xiro para Lugdunum, as políticas de Galba foron inmediatamente impopulares, e en xaneiro do 69 d.C, as lexións do Rin prestaron rapidamente o seu apoio a Vitelio como emperador. Chegaron á amigable Lugdunum, onde foron persuadidos polos lioneses para castigar a próxima Vienne. Vienne deixou rapidamente as armas e pagou un "rescate" para evitar o saqueo. Mentres tanto, Vitelio chegou a Lugdunum, onde, segundo Tácito, declarouse formalmente Imperator, castigou aos soldados pouco fiables e celebrou con festas e xogos no anfiteatro. Afortunadamente para Lugdunum, o aspirante a emperador e o seu exército apresuráronse a entrar en Italia, derrotaron a Otón, e á súa vez foron derrotados por Vespasiano e o exército de Oriente, provocando o caos do Ano dos Catro Emperadores ata o final. Baixo Vespasiano, a cidade retomou brevemente a produción de moedas de bronce, poñendo fin á escaseza da oferta monetaria que se desenvolvera nos anos anteriores.
Malia a falta de visitas imperiais durante a maior parte do século seguinte, Lugdunum prosperou, ata que Septimio Severo e a Batalla de Lugdunum (ver máis abaixo) provocaron devastación no 197 d.C.
Crecemento e prosperidade nos primeiros séculos do Imperio
thumb|[[Acueduto do Gier]] No século II, Lugdunum prosperou e pasou a unha poboación de 40.000 a 200.000 persoas. Catro acuedutos levaban auga ás fontes da cidade, baños públicos, e casas ricas. Os acuedutos estaban ben deseñados e incluían varios sifóns.
Seguiu sendo unha capital de provincia con funcións e servizos adicionais de goberno como a ceca e o servizo de aduanas. Lugdunum tiña polo menos dous bancos e converteuse no principal centro de fabricación de cerámica, traballos de metal e tecidos na Galia. A terracota, a cerámica e o viño lioneses foron comercializados por toda a Galia, e moitos outros artigos foron elaborados para a exportación.
A propia cidade estaba dirixida por un "senado" de decurións (o ordo decurionum) e unha xerarquía de maxistrados: questoress, ediles, e duumvires. As clases sociais da época estaban formadas polos decurións na cúspide, que podían aspirar á condición de Senador, seguidos dos cabaleiros (equites), e dos augustais, seis dos cales estaban a cargo do culto imperial municipal. Este último status era a distinción máis alta á que podía aspirar un liberto rico. Moitos dos ricos comerciantes e artesáns eran libertos. Debaixo deles estaban os obreiros e os escravos.
Os ríos Ródano e Saona eran navegables, como a maioría dos ríos da Galia, e o tráfico fluvial era intenso. A compañía lionesa de barqueiros (nautae) foi a máis grande e "máis honrada" da Galia. As evidencias arqueolóxicas suxiren que a marxe dereita do Saona tiña a maior concentración de peiraos, embarcadoiros e almacéns. Os barqueiros lioneses dominaban o comercio de viño desde Narbonensis e Italia, así como o aceite de España, ata o resto da Galia.
A forte concentración do comercio converteu a Lugdunum nunha das cidades máis cosmopolitas da Galia, e as inscricións dan fe dunha gran poboación nacida no estranxeiro, especialmente italianos, gregos e inmigrantes das provincias orientais de Asia Menor e Siria- Palestina.
Hai evidencias de numerosos templos e santuarios en Lugdunum. Os deuses galaicos tradicionais como Sucellus portador de mazo e as deusas nais chamadas Matres (representadas con cornucopias) seguían sendo adoradas un tanto sincretismo xunto cos deuses romanos. Os cultos relixiosos adicionais chegaron cos inmigrantes orientais, que trouxeron as relixións misteriosas orientais ao val do Ródano. Un santuario importante da deusa Fríxia Cibeles construíuse na proximidade de Vienne, e tamén parece que atopou un favor especial en Lugdunum a finais do século I e do século II.
Batalla de Lugdunum
O século II rematou con outra loita pola sucesión imperial. O emperador Pertinax foi asasinado en 193, e catro xenerais volveron "loitaron pola púrpura". Dous dos rivais, Clodio Albino e Septimio Severo, inicialmente formaron unha alianza política. Albino foi un antigo legado de Britannia e comandaba lexións en Gran Bretaña e Galia. Septimio Severo comandou as lexións de Panonia, e dirixiunas con éxito contra Didio Juliano preto de Roma en 193, e derrotou a Pescennio Níxer no 194. Severo consolidou o seu poder en Roma e rompeu a súa alianza con Albino. O Senado apoiou a Severo e declarou a Albino inimigo público.
Clodio Albino estableceuse co seu exército preto de Lugdunum a principios do 195. Alí, el mesmo proclamouse Augusto e fixo plans para contrarrestar a Severo. Albino reabriu a ceca de Lugdunum, por primeira vez en máis dun século, emitindo moedas para celebrar a súa "clemencia", así como unha dedicada ao "Xenio de Lugdunum". A el uniuse un exército ao mando de Lucio Novio Rufus, o gobernador de Hispania Tarraconensis. Atacaron con éxito ás tropas alemás de Virius Lupus pero non puideron impedilas de apoiar a Severo.
Severo trouxo o seu exército de Italia e Alemaña a finais do 196. Os exércitos loitaron nun enfrontamento inicial e inconcluso en Tinurtium (Tournus), uns 60 km. ata o Saona desde Lugdunum. Albino retirouse coas súas forzas cara a Lugdunum.
O 19 de febreiro de 197, Severo volveu atacar a Clodio Albino ao noroeste da cidade. O exército de Albino foi derrotado na cruenta e decisiva Batalla de Lugdunum. Dión Casio describiu a 300.000 homes implicados na batalla, aínda que esta foi unha das batallas máis grandes das que se coñecen cos exércitos romanos involucrados, suponse que este número é unha esaxeración. Albino suicidouse nunha casa preto do Ródano, a súa cabeza foi enviada a Roma como advertencia aos seus partidarios. As súas cohortes derrotadas foron disoltas e as lexións vitoriosas castigaron aos de Lugdunum que apoiaran a Albino mediante desamortización, desterro ou execución. A cidade foi saqueada ou polo menos gravemente danada pola batalla. Legio I Minervia permaneceu acampada en Lugdunum de 198 a 211.
=Decadencia de Lugdunum e do Imperio== thumb|300px|[[Antoniniano golpeado por Floriano no ano 276 d.C. na reaberta ceca de Lugdunum.]] A evidencia histórica e arqueolóxica indica que Lugdunum nunca se recuperou completamente da devastación desta batalla.
Cando as cecas comezaron a instalarse fóra de Roma despois do ano 260 d.C., existía unha ceca gala que puido estar localizada en Lugdunum, pero máis probablemente en Tréveris, que foi definitivamente a ceca do Imperio Galo. Aureliano trasladou a acuñación de Tréveris a Lugdunum no 274 d.C., foi a única ceca do imperio occidental.
Unha importante reorganización da administración imperial comezou a finais do século III durante o reinado de Diocleciano e completada unhas décadas máis tarde por Constantino reduciu aínda máis a importancia de Lugdunum. Esta reorganización normalizou o tamaño e o status das provincias, dividindo moitas das máis grandes. As novas provincias agrupáronse en distritos administrativos máis grandes. Lugdunum converteuse na capital dunha rexión moito máis pequena que contén só dúas cidades ademais de Lugdunum: Autun e Langres. O novo gobernador levaba o título de cónsul. A ceca foi mantida en Lugdunum, así como unha oficina de impostos administrativas e unha fábrica de roupa de la dirixida polo Estado.
Lugdunum xa non era a principal cidade e capital administrativa da Galia. Aínda que a cidade continuou, parece que houbo un cambio de poboación desde as alturas de Fourviere onde estaba situada a cidade romana orixinal ata o val do río debaixo. Outras evidencias suxiren que outras cidades superaron a Lugdunum como centros comerciais.
Aínda que o Imperio Romano de Occidente persistiu ata o ano 476 d.C., as rexións fronteirizas que se estenden ao longo do río Rin en Alemaña ata o río Danubio en Dacia volvéronse moito máis importantes desde o punto de vista militar e estratéxico. Cidades como Augusta Treverorum (Tréveris) eclipsaron a Lugdunum en importancia. O status das provincias occidentais diminuíu aínda máis cando Constantino fixo de Bizancio (máis tarde chamada Constantinopla despois da súa morte) a capital da parte oriental do Imperio.
A medida que o Imperio de Occidente se desintegraba no século V, Lugdunum converteuse na principal cidade do Reino dos borgoñóns no ano 443. A ceca de Lugdunum permaneceu en funcionamento baixo os novos gobernantes.
SPAL
Desde a fundación ata a Segunda Guerra Mundial
O club foi fundado en Ferrara en marzo de 1907 como Circolo Ars et Labor polo sacerdote salesiano Pietro Acerbis. Nos seus inicios era principalmente unha asociación cultural e relixiosa, ata que en 1913 converteuse nun club polideportivo, tomando o nome de Società Polisportiva Ars et Labor (SPAL). O equipo comezou a súa actividade profesional baixo o auspicio da Federación Italiana de Fútbol en 1919, competindo no torneo de segunda categoría.
Militou na máxima categoría de 1920 a 1925, chegando ao playoff de clasificación para as finais nacionais na tempada 1921/22. Desde 1925 ata a Segunda Guerra Mundial, militou na Serie B e na Serie C. Durante este período destacaba no club Mario Romani, máximo dianteiro histórico do club con 130 goles en 189 partidos. Entre 1939 e 1943 o club cambiou temporalmente o seu nome a AC Ferrara, vestindo as cores branco e negro da cidade. Trala suspensión dos campionatos por mor da guerra, en 1945 o club volveu ao nome de SPAL e aos equipamentos celeste e branquiazuis.
O período dourado na Serie A
ligazón=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/1966%E2%80%9367_SPAL_-_Fabio_Capello.jpg/140px-1966%E2%80%9367_SPAL_-_Fabio_Capello.jpg|esquerda|miniatura|211x211px| [[Fabio Capello co SPAL en 1966.]] En 1946 Paolo Mazza converteuse no presidente do club. Despois de cinco tempadas consecutivas na Serie B, o SPAL gañou o ascenso á Serie A despois de rematar primeiro na tempada 1950/51. O equipo branquiazul mantívose na máxima división durante a maior parte das décadas de 1950 e 1960, disputando 16 das 17 tempadas da Serie A de 1951 a 1968.
Na campaña 1959/60 conseguiu o mellor resultado en liga da súa historia, acabando quinto. Dous anos despois, na tempada 1961/62 acadou a final da Copa Italia, que acabou perdendo diante do Napoli. Durante esa época saíron da canteira do club futbolistas que logo conseguiron éxito noutros clubs como Fabio Capello.
Na tempada 1963/64 o SPAL caeu á Serie B, pero só un ano despois regresou á máxima categoría, na que se mantivo ata 1968. Ese mesmo ano proclamouse campión da Copa da Amizade Italo-Suíza.
Dende os anos 70 ata o século XXI
ligazón=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Ultras_SPAL_1992.jpg/200px-Ultras_SPAL_1992.jpg|miniatura|200x200px| Seareiros do SPAL celebrando un gol en 1992. Durante as décadas de 1970, 1980 e 1990 o SPAL xogou principalmente na Serie B e na Serie C/C1. Paolo Mazza deixou a presidencia en decembro de 1976 e foi substituído por Primo Mazzanti. O antigo presidente morreu en decembro de 1981 e tres meses despois o Stadio Comunale de Ferrara foi rebautizado co seu nome.
Paleoarte
miniatura|350x350px|Laelaps saltando, por Charles R. Knight, 1896 Paleoarte é calquera traballo artístico orixinal, ben a través de traballos de escultura ou de ilustración científica que tentan describir a vida prehistórica segundo evidencia científica. Poden ser representacións de restos de fósiles ou imaxes das criaturas vivintes e dos seus ecosistemas. A paleoarte a miúdo serve de base para a representación da fauna prehistórica na cultura popular, o cal á súa vez inflúe na percepción pública e alimenta o interese nestes animais.
O termo "paleoarte"–da palabra grega para "vello", e de "arte"– foi popularizado a finais dos 1980s por Mark Hallett, (ilustrador de dinosauros que foi asesor en Parque Xurásico) para a arte que describe os asuntos relacionados coa paleontoloxía, porén considérase que se teña orixinado como tradición visual nos primeiros 1800s na Inglaterra. Outros traballos máis antigos de "proto-paleoarte", poderían datar de tan vello como o século V a.C., aínda que a relación con materiais fósiles coñecidos é especulativa. Outras ilustracións da Idade Media retratando criaturas míticas é máis posíbel que fosen inspiradas por fósiles de grandes mamíferos prehistóricos e réptiles coñecidos nese tempo.
SPAL
Dende os anos 70 ata o século XXI
A partir de 1990, con Giovanni Donigaglia como presidente e Giovan Battista Fabbri como adestrador, o club logrou ascensos consecutivos dende a Serie C2 á Serie B.
Últimos anos
O club quebrou en 2005, e foi refundado como SPAL 1907 Srl. No verán de 2012, tras sufrir unha segunda quebra, o club foi refundado por segunda vez como Società Sportiva Dilettantistica Real SPAL e comezou a súa nova vida na Serie D.
Ao final da tempada 2012-13 o club retomou o seu nome orixinal. En xullo de 2013, o club acordou unha fusión co Giacomense, dando lugar ao SPAL 2013. Na 2015/16, o equipo conseguiu o ascenso á Serie B por primeira vez desde a tempada 1992/93, tras quedar primeiro no grupo B da Lega Pro. Ao ano seguinte proclamouse campión da Serie B, logrando así o ascenso á Serie A tras 49 anos de ausencia. O equipo mantívose na máxima categoría ata 2020, cando caeu de novo á Serie B. Na seguinte campaña acadou os cuartos de final da Copa Italia.
Cores e símbolos
As cores do equipo son o azul claro e o branco, que derivan do emblema dos salesianos. O equipamento como local, dende 1962, consiste nunha camiseta de raias verticais brancas e azuis, e pantalóns e medias brancas.
O escudo actual é de forma ovalada, con fondo azul claro e cunha banda branca na parte superior, na que está escrito o acrónimo SPAL en caracteres dourados. Na parte inferior aparece o emblema branco e negro da cidade. Desde 1980 e ata mediados da década de 1990, o escudo oficial contiña tamén un cervo, outro dos símbolos do club.
Paleoarte
Definicións
Unha chave no inicio da paleoarte como rama diferenciada da ilustración científica era o desexo tanto do público como dos paleontólogos de visualizar a prehistoria que os fósiles representaron. Mark Hallett, quen acuñou o termo nos 80s, acentuou a importancia do esforzo de cooperación entre artistas, paleontologos e outros especialistas para ter acceso á información para xerar restauracións precisas, realistas de animais extintos e os seus hábitats.
SPAL
Estadio
ligazón=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/0_Stadio_Paolo_Mazza_-_Ferrara_-_SPAL_-_2018_-_07.jpg/250px-0_Stadio_Paolo_Mazza_-_Ferrara_-_SPAL_-_2018_-_07.jpg|miniatura|250x250px| Vista interna do [[estadio Paolo Mazza en 2018.]]
Paleoarte
Definicións
Xa que o coñecemento da paleontoloxía e a percepción pública dese campo mudou dramaticamente desde as tentativas máis temperás en reconstruír a prehistoria, a paleoarte como a disciplina consecuentemente foi evolucionando tamén. Isto levou a dificultades en crear unha definición compartida do termo. Dado que o camiño cara á precisión científica sempre foi unha característica da disciplina, algúns autores sinalan a importancia de separar certa paleoarte da "paleoimaxinería", definida como categoría máis ancha de imaxes con esta temática, ou influídas por ela, pero que non necesariamente inclúen a precisión científica como obxectivo recoñecido. Unha tentativa para separar estes termos definiu os paleoartistas como artistas que, "crean orixinais reconstrucións de esqueletos e/ou restauracións de animais prehistóricos, ou de invertebrados ou de flora fósil utilizando procedementos aceptábeis e recoñecidos". Outros sinalaron que unha definición de paleoarte ten que incluír un grao de subxectividade, onde o estilo do artista, as preferencias e as súas opinións entran en xogo xunto co obxectivo de precisión. A Society of Vertebrate Paleontology ofreceu a definición de paleoarte como, "a representación científica ou naturalista de temas paleontolóxicos relativos a fósiles de vertebrados", unha definición considerada inaceptábel por algúns pola súa exclusión dos suxeitos non-vertebrados. O paleoartista Mark Witton define a paleoarte en termos de tres elementos esenciais: 1) ligada por datos científicos, 2) implicando a restauración bioloxicamente informada e completando algunha ausencia de datos, e 3) relativa a organismos extintos. Esta definición descarta explicitamente que as ilustracións técnicas de exemplares fósiles non se consideren paleoarte e require o uso de "extrapolación razoada e especulación informada" para cubrir estas lagoas reconstructivas, co que tamén se descartan de xeito explícito obras de arte que van activamente contra os datos publicados coñecidos. Poderían considerarse máis precisamente arte de inspiración paleontolóxica.
SPAL
Estadio
O SPAL xoga os seus partidos como local no estadio Paolo Mazza, con capacidade para 16.134 espectadores. Foi inaugurado en setembro de 1928 co nome de Stadio Comunale, e recibiu o seu nome actual en febreiro de 1982, en homenaxe ao expresidente do club Paolo Mazza, falecido dous meses antes. Anteriormente o club xogaba no Campo di Piazza d'Armi.
Paleoarte
Definicións
Nunha tentativa de estabelecer unha definición común do termo, Ansón et al. (2015) dirixiu unha enquisa empírica da comunidade paleontolóxica internacional. O 78% dos participantes declarou estar de acordo coa importancia da precisión científica e o 87% dos enquisados recoñeceu un aumento na precisión da paleoarte co paso do tempo.
SPAL
Notas
<references group="" responsive="1">
Paleoarte
Finalidades e produción
A produción de paleoarte require por definición a lectura substancial de investigacións e que reunir referencias para asegurar a credibilidade científica na produción. As finalidades da paleoarte van desde comunicar coñecemento científico a evocar emocións e fascinación pola natureza. O artista James Gurney, autor da serie Dinotopia, describiu a interacción entre os científicos e os artistas como o artista sendo os ollos do científico, xa que as súas ilustracións dan forma ás teorías; a paleoarte determina como o público perciben os animais extintos. Á parte do obxectivo de precisión en si mesmo, as intencións do paleoartista poden incluír o ilustrando de hipóteses científica específicas ou suxerir hipóteses novas que poden ser máis tarde verificadas por evidencia de fósil. A paleoarte mesmo pode ser utilizada como metodoloxía investigadora, na creación de modelos de escala para estimar aproximacións de peso e proporcións de tamaño. É tamén frecuentemente utilizada como ferramenta para divulgación e educación, incluíndo a produción e venda de xoguetes, libros, filmes, e outros produtos. dereita|miniatura|Un exemplo das reconstrucións de esqueletos: Olorotitan por Andrey Atuchin
Maria Carmela Colaneri
Maria Carmela Colaneri, nada en Roma o 10 de febreiro de 1963, é unha gravadora, medallista e deseñadora de moedas italiana.
Remziye Hisar
Remziye Hisar, nada en Üsküp en 1902 e finada o 13 de xuño de 1992, foi unha química e académica turca. Sendo a primeira muller turca licenciada pola Universidade da Sorbona, ocupou cargos académicos en varias universidades turcas durante a súa carreira e publicou numerosos artigos, principalmente sobre metafosfatos e herbas turcas. Considérase unha das primeiras científicas modernas de Turquía.
Pobo zo'é
O pobo zo'é é un pobo indíxena americano orixinario do estado brasileiro de Pará, municipio de Óbidos, xunto ó río Cuminapanema. Pertence ó grupo de pobos tupí–guaranís.
Remziye Hisar
Traxectoria
Remziye formouse en ciencias naturais en "Darülfünun" (precursora da actual Universidade de Istambul), onde o seu principal interese era a química. Graduouse con honras o 15 de xullo de 1919.
Pobo zo'é
Nomes
Tamén son coñecidos cos nomes poturu, poturujara ou buré. O termo "zo'é" quere dicir "nós", en oposición a non indios ou inimigos. O termo "poturu" fai referencia ó tipo de madeira empregada para facer as perforacións embe'po que levan na cara.
Remziye Hisar
Traxectoria
Xusto despois de graduarse, uniuse a un pequeno grupo das súas compañeiras de colexio para ir a Bakú, Acerbaixán, a servir alí nunha escola de maxisterio. O grupo navegou ata Batumi e realizou unha viaxe de tres días en tren ata Bakú. Durante unha cea en Bakú, ofrecida por un adiñeirado azerí, Remziye coñeceu a Reş it Süreyya (máis tarde apelidado Gürsey), un médico de Turquía. A parella comprometeuse o 18 de marzo de 1920 e casou un mes despois, o 20 de abril. Pouco despois, ela e o seu marido abandonaron Acerbaixán, que foi invadido polo exército soviético, e regresaron a Istambul.
Maria Carmela Colaneri
Traxectoria
Maria Carmela Colaneri cursou estudos de medallística na Escola de Arte da Medalla Giuseppe Romagnoli, da Casa da Moeda do Estado.
Pobo zo'é
No cinema
O filme The Salt of the Earth, que documenta a obra do fotógrafo Sebastião Salgado, inclúe as súas fotografías cos zo'é.
Maria Carmela Colaneri
Traxectoria
Logo do seu período formativo entrou a formar parte do cadro de gravadores do Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, onde comezou a deseñar e gravar medallas e moedas dun xeito profesional.
Obra
miniatura|145x145px|[[Anverso dos 2 euros de 2002 co busto de Dante. ]] Colaneri é autora dun bo número de moedas, tanto circulantes como conmemorativas, cuñadas non só para Italia senón tamén para a Cidade do Vaticano e a República de San Marino.
Entre as súas obras máis populares está o anverso nacional italiano da moeda de dous euros que reproduce o retrato de Dante Alighieri pintado por Rafael.