cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reino de Galicia
Fragmentación política do reino (1065)
García II restaurou as sés de Tui e Braga (a antiga metrópole sueva), e venceu varios conatos de anexión, pero finalmente foi derrotado polos exércitos dos seus irmáns Sancho II de Castela e Afonso VI en 1071, que o encarceraron no Castelo de Luna (León) sendo prisioneiro ata a súa morte no ano 1090. Os irmáns de García II asinarían xa no ano 1071 co título de reis de Galiza na documentación galega do momento. García morreu no marzal de 1090 na prisión do castelo, e sempre se lle recoñeceu a dignidade real.
Esta nova situación non se acadou sen resistencias, pois García II contaba con nobres leais que se opuxeron á usurpación de Afonso VI, tales como o conde Rodrigo Ovéquiz que encabezou unha rebelión no ano 1080 abertamente respaldada polo bispo de Santiago Diego Páez. Este foi finalmente deposto no Concilio de Husillos (1088), e entre os motivos de tal deposición cítase un presunto intento de concertar un acordo con Guillerme o Conquistador, rei de Inglaterra.
Porén, o obxectivo real segundo algúns historiadores podería ser liberar a García e casalo cunha filla de Guillerme.
Trala morte de García II en prisión, en 1096 Afonso VI dividiu o territorio galego en dous condados, un correspondente ás terras galegas e o outro ás portuguesas que doou a Henrique de Borgoña, pai do primeiro rei de Portugal Afonso Henriques.
O nacemento do Reino de Portugal (1128-1179)
miniatura|200px|A partir do ano [[1128, Afonso Henriques gobernou independentemente Portugal separado definitivamente do resto do Reino de Galiza. Mapa co Reino de Portugal cara ó ano 1157: {{legend|#6982bc|Dominios de Afonso Henriques.}}]]
No ano 1091 a princesa Urraca, filla do rei Afonso VI casou con Raimundo de Borgoña un importante nobre borgoñón, fillo de Guillerme I de Borgoña e que asistira como cruzado para loitar contra os almorábides. As vitorias militares do borgoñón e a altura das súas relacións familiares en Europa propiciaron a conveniencia do enlace matrimonial, ó que Afonso VI outorgou unha importante dote: o goberno das terras galegas, dende o Ortegal ata Coímbra, co título de condes tanto a Raimundo como a Urraca. Dous anos máis tarde, en 1093, outro cruzado francés Henrique de Borgoña, neto do duque Roberto I, tomaba a man da filla máis nova de Afonso VI, Tareixa de León recibindo o goberno do Condado de Portugal así como o de Coímbra, fundado o de Portucale no ano 868 polo nobre galego Vimara Pérez e que comprendía as terras situadas entre os ríos Miño e Douro. Artellábase deste xeito, unha complexa rede de relacións feudais; por unha parte o rei Afonso VI, que gobernaba toda a Galiza e Toledo, recibía vasalaxe feudal de Raimundo e Urraca que gobernaban as terras galegas dende Ortegal ata Coímbra, estes á súa vez recibíana de Tareixa e Henrique de Borgoña.
200px|miniatura|esquerda|A princesa [[Urraca de León e Castela|Urraca gobernou Galiza xunto co seu marido Raimundo ata que en 1093 Afonso VI decide separar o condado de Portugal de Galiza e concederllo a Henrique e Tareixa. Miniatura medieval. Catedral de Santiago.]]
As constantes derrotas sufridas ante os almorábides e o crecente descontento do rei coa política administrativa do seu xenro Raimundo, levaron a Afonso VI a retirar os dereitos feudais que este e Urraca tiñan sobre o Condado Portucalense, equiparando o dominio destes ó de Henrique e Tareixa. Así pois, aínda que o Condado Portucalense seguía a formar parte de Galiza, na práctica os seus condes deixaban de servir vasalaxe a Raimundo de Borgoña e Urraca, para prestar vasalaxe directamente ó rei de toda Galiza, Afonso VI, provocando certo descontento entre a nobreza galega ó norte do río Miño.
Á morte de Henrique no ano 1112 sucedeulle a viúva deste, Tareixa, no goberno dos dous condados durante a menoridade do seu fillo Afonso Henriques. Formábanse dúas tendencias, a de achegamento á política común galega, co novo rei, Afonso Raimúndez, ou o mantemento dun forte poder condal con aspiracións á proclamación real do herdeiro condal. O ascenso de Compostela a condición de metropolitana en detrimento da histórica Braga e a tendencia de achegamento de Tareixa á política ó norte do Miño materializado no casamento con Fernando Pérez de Traba precipitaron os acontecementos no condado de Portugal. O arcebispo de Braga —arrebatado das reliquias de san Froitoso polo mesmo Xelmírez en 1102 — e os grandes aristócratas portugueses —interesados nun maior poder territorial— foron os principais valedores das pretensión reais de Afonso Henriques. Ante tal situación o rei galego Afonso VII viaxou a Portugal sitiándoo en Guimarães, ata conseguir a súa promesa de fidelidade, que finalmente lle comunicou Egas Muñiz.
Meses máis tarde, en 1128, e ante o incumprimento de Afonso Henriques, o pérfido galego, señor de Coímbra —como lle denomina o cronista Ibn Sahib al-Salah—, as tropas de Tareixa e Fernando Pérez de Traba libran a batalla de San Mamede en 1128, de onde as tropas portucalenses saen vitoriosas. A morte de Tareixa, e a batalla de Ourique contra os musulmáns consolidan finalmente o condado como reino en 1139, tornándose Afonso Henriques no rei Afonso I de Portugal, recoñecido polo seu curmán Afonso VII (pese as tensións pasadas, como a invasión de Tui por Afonso Henriques en 1137, finalizada trala sinatura do Tratado de Tui) e a independencia de Portugal recoñecida por Castela no Tratado de Zamora en 1143. Finalmente, o recoñecemento formal do Reino de Portugal é obtido no ano 1179, coa sanción do papa Alexandre III mediante a bula Manifestis Probatum.
Nacía entón un reino que, formando o seu territorio parte da Gallaecia dende o Imperio Romano, e tendo albergado incluso a capital do reino (Braga) durante moito tempo, adquiría a partir de agora a súa propia personalidade precisamente na medida en que se diferenciaba da monarquía galego-leonesa, cuxos líderes radicaban en León e Compostela.
A Era Compostelá (1111-1230)
miniatura|200px|[[Afonso VII foi coroado en Compostela como rei de Galiza pola alta nobreza o 17 de setembro de 1111. Miniatura románica da catedral de Santiago de Compostela.]]
O 17 de setembro de 1111 a nobreza galega liderada polo conde de Traba e Diego Xelmírez coroan en Santiago de Compostela o fillo de Urraca e Raimundo, Afonso Raimúndez, como rei —temorosos de que no novo matrimonio entre Urraca e Afonso de Aragón houbese descendencia: algo que viría coutar os seus proxectos políticos e, así mesmo, os dereitos do futuro emperador, como lexítimo sucesor de Afonso VI— sendo o futuro Afonso VII de León e Castela no cómputo español. Sostiña o novo rei a forza militar do bispo compostelán e a do conde Pedro Froilaz de Traba, que fora o seu protector e titor durante toda a súa infancia. O sentido da coroación foi preservar o dereitos do fillo de Raimundo de Borgoña sobre o Reino de Galiza, nun momento en que Urraca, xa viúva, entregaba de facto Castela e León ó seu novo home Afonso o Batallador de Navarra e Aragón. O certo é que nun primeiro momento a cerimonia compostelá tivo moito máis de simbólica ca de efectiva, tanto é así que Xelmírez, Pedro Froilaz e outros nobres galegos se dirixiron posteriormente a León para entronizar na sede rexia a Afonso Raimúndez. No camiño, no lugar concreto de Viadangos, preto de Astorga, saíulles ó paso Afonso o Batallador, presentando batalla e frustrando os plans da nobreza galega. Ata a maioría de idade de Afonso VII, e a morte da súa nai, todo o conxunto noroccidental vai vivir unha etapa de convulsión con frecuentes alianzas e contraalianzas entre nai e fillo e aínda entre esta e o seu esposo aragonés, con Diego Xelmírez sempre presente nelas.
Neste clima de guerra e aproveitando que Calisto II, tío do rei de Galiza, chega ó papado, Xelmírez conseguiu o arcebispado para Santiago de Compostela (1120). As pretensións do bispo eran que Compostela fose recoñecida como igrexa metropolitana de Galiza, contra os dereitos tradicionais de ostentaba Braga dende os tempos de san Martiño de Dumio. Calisto II non podía aceptar tanto, decidindo finalmente crear unha nova xurisdición que supuña unha anomalía no poderío eclesiástico peninsular e que, ademais, exercía o seu poder non sobre os territorios galegos en que estaba localizada xeograficamente, senón na antiga xurisdición de Mérida (Estremadura actual e terras ó sur do río Douro).
Braga ficaba así rodeada pola xurisdición de Compostela e, perante este perigo, convértese no centro do movemento independentista do Condado de Portugal. En 1128 o líder da nobreza galega Fernando Pérez de Traba e Tareixa de Portugal que despregaban un poder autónomo no espazo galaico-portugués son vencidos polo fillo da última, Afonso Henriques. Este sería o xermolo do futuro Reino de Portugal separado xa do resto de Galiza. Á súa morte, Afonso VII dividiu os seus reinos (1156), cedendo Galiza e León a Fernando II, quen viña usando o título de "Rei de Galiza" cando menos dende 1152. Deste xeito, o novo monarca herdou a maior parte da estrutura estatal de seu pai, isto é, os mellores escribáns e notarios, así como o propio mordomo real Ponce de Cabreira.
Condado de Meaux
thumb|Condados de Francia sobre 1030. thumb|Condados de Francia sobre 1180. O condado de Meaux foi unha xurisdición feudal de Francia en Champaña, centrada na cidade de Meaux. O seu principal centro relixioso foi o mosteiro de Santa Cruz fundado no 660 polo bispo Farón. O condado foi gobernado por Luís o Tatexo antes de ser rei e máis tarde foi dado ao Nibelúnxida Teodeberto, irmán do bispo de París Anscarico, do cal pasou a Heriberto I que tamén gobernaba no condado de Soissons e no de Vexin e que con Vermandois formou un distrito militar para loitar contra os normandos. Heriberto abriu a dinastía de Vermandois.
Reino de Galicia
A Era Compostelá (1111-1230)
Fernando II fai unha política de concesión de cartas-póboas, que xa iniciara o seu pai e funda entre outras, as vilas de Padrón, Ribadavia, Noia e Pontevedra tamén deu un pulo fundamental á catedral de Santiago de Compostela. O seu fillo Afonso VIII mantivo a mesma política fundando ó longo da costa vilas como Betanzos, A Coruña, Baiona, Ferrol e Neda.
miniatura|esquerda|300px|A Era Compostelá foi o momento de maior desenvolvemento económico do Reino de Galiza, propiciando a construción da [[catedral de Santiago de Compostela, a maior obra románica do seu momento en Europa.]]
Estas vilas "de reguengo" (dependentes directamente do rei) supuxeron unha verdadeira revolución na estrutura social da época porque, por unha banda, inauguran a diversificación económica, rachando coa autarquía dos séculos anteriores e facilitando o desenvolvemento das actividades pesqueiras e preindustriais orientadas á elaboración de materias primas, peixe salgado sobre todo, que se comercializa a través dos portos, pola outra banda, serven para consolidar socialmente unha serie de "liñaxes" ou "casas" que teñen na súa orixe ós segundos da gran nobreza e á fidalguía local, que se reparten os cargos municipais e administrativos (alcaldes, rexedores, xuíces, meiriños). Créase así unha protoburguesía no reino que mesmo chega a introducir nos mosteiros rurais os seus membros: priores de nome e fidalgos de vocación, máis preocupados polos intereses das súas casas que polos ideais monásticos. É unha política de fortalecemento do elemento urbano fronte á gran nobreza.
Con estes monarcas o centro vital dos reinos foi loxicamente, Compostela, capital do Reino de Galiza, o seu esplendor ficou perpetuado polo Mestre Mateo no granito da catedral de Santiago de Compostela e, sobre todo, no Pórtico da Gloria e Praterías. Da prosperidade do reino dan fe tamén as innumerables construcións románicas que aínda salfiren Galiza. A outro nivel menos visible, a cultura galega reflíctese na creación literaria, que ficou plasmada por unha banda na redacción da Historia Compostelá e do Códice Calixtino.
A fin da monarquía galego-leonesa (1230)
miniatura|240px|[[Fernando II de León e Galicia|Fernando II e Afonso VIII foron os derradeiros reis galego-leoneses, que auspiciaron unha época de gran riqueza económica e cultural no Reino de Galiza. Miniaturas no tombo de Toxosoutos, s. XIII.]]
Ata comezos do século XIII, os reinos cristiáns peninsulares anexionábanse mediante o casamento ou a herdanza baixo a persoa dun rei. Finado ou deposto o rei estes partillábanse entre os diferentes herdeiros de xeito que garantiran a súa independencia. No caso dos monarcas galegos o dereito de herdanza era indistinto para homes e para mulleres.
No caso do rei Afonso IX, este casara dúas veces. Do seu primeiro matrimonio coa princesa Tareixa de Portugal tivo un fillo, Fernando, que morreu prematuramente no ano 1214, así como dúas fillas, Sancha e Aldonza. No segundo casamento casou con Berenguela de Castela, coa que tivo catro fillos; Fernando, Afonso, Constanza e Berenguela. Para manter a independencia dos reinos de Galiza e León, Afonso IX no seu testamento aplicou o dereito galego de herdanza, que igualaba na sucesión a homes e mulleres, deixando a Aldonza coma futura raíña de Galiza e a Sancha como futura raíña de León. Porén, Fernando de Castela, primoxénito do seu segundo casamento que xa era rei de Castela pola renuncia ó trono da súa nai, a castelá Berenguela, ambicionaba espallar a súa autoridade rexia non só en Castela, senón tamén en Galiza e León. Logo, Aldonza e Sancha contaron co masivo apoio da nobreza e igrexa galega, agás os bispos de Lugo e Mondoñedo.
Malia todo, o reino de León, máis unido xeograficamente ó Reino de Castela, preferiu a unión política con esta. Berenguela, nai de Fernando de Castela, consegue o apoio de Sancho II de Portugal para impedir que Galiza e León se convertan novamente en reinos independentes, e ambos apertan a Tareixa de Portugal, primeira muller de Afonso VIII para forzar a Aldonza e Sancha a renunciar o seu dereito lexítimo de herdanza. Finalmente, as infantas renuncian o trono e Fernando III consegue o trono de Galiza e León, que aínda de conservar o seu título real pasan a ser gobernadas dende Castela.
Crise da Baixa Idade Media (séculos XII ó XV)
miniatura|esquerda|250px|Miniatura románica do rei [[Fernando III de Castela, quen usurpou as coroas de Galiza e León ás súas medias irmás. Nos laterais aparecen xa o león púrpura, e en situación predominante (esquerda) o castelo, símbolo de Castela.]]
Galiza e a coroa de Castela
Con todo, a asociación política da coroa castelá (Castela-Toledo) e a leonesa (Galiza-León) seguía a ser na persoa do rei pois ambas coroas mantiñan as súas peculiaridades institucionais, así en Galiza-León mantívose como código legal o Liber Iudicium —ó contrario que aconteceu na coroa de Castela—, mesmo cando os asuntos eran xulgados pola Corte estes despachábanse de acordo co código vixente en cada coroa.
Co reinado de Fernando III (1230-1254) o centro de poder político do Reino de Galiza trasládase a Castela, a corte real abandona Compostela e iníciase unha política de tendencia centralizadora. Galiza continúa a ser monolingüe e toda a súa documentación pública está redactada na lingua do reino, o galego, aínda que a partir de agora os documentos que cheguen da Corte virán redactados en castelán. A política centralizadora de Fernando III mantense durante o reinado do seu fillo Afonso X, que introduce por vez primeira un representante xudicial do Reino no goberno de Compostela, e pouco máis tarde entregará a sé compostelá a un arcebispo de Valladolid, comezando un proceso que rematará por trocar os bispos galegos por funcionarios de Castela.
Non obstante, a pesar deste feito, o certo é que ó longo de todo o período medieval, e ata a chegada ó poder dos Reis Católicos, os nobres galegos seguiron a vivir nun estado de práctica semiindependencia con respecto da coroa castelá.
O rei Xoán de Galiza, León e Sevilla
miniatura|dereita|250px|Sartego de [[Pai Gómez Chariño, principal valedor do rei Xoán polo trono de Galiza. Convento de San Francisco de Pontevedra.]]
Neto de Fernando III e fillo de Afonso X, o infante Xoán axudado polo rei Dinís de Portugal, aspirou á coroa en canto morreu seu pai en 1284, fronte á usurpación violenta perpetrada polo seu irmán Sancho IV de León. Achegábase o momento dunha maior confluencia política dos reinos de Galiza, León e Portugal.
Xoán erixiuse en cabeza de importantes grupos nobiliarios, con solidez dabondo para ser proclamado no ano 1296 como rei de Galiza e León, tras un acordo de división dos reinos pactado polos grupos nobiliarios; o nomeamento rexio confírmase a continuación en Sahagún, ampliando ademais o reino de Sevilla, tradicionalmente vencellado a Galiza dende finais de século XI. Coa súa proclamación espertaba despois de sesenta e seis anos, a primeira das ocasións para que Galiza e León configurasen un espazo político propio e diferenciado de Castela. Unha alternativa que a máis alta nobreza galega apoiará ata finais do século XIV. A implicación da alta nobreza galega no proxecto restaurador da independencia política do reino, patentízase na adscrición ó seu partido da máxima representación política vixente en Galiza, o Adiantado Maior do Reino, posto que ostentaba o poeta-almirante e señor de Rianxo Paio Gómez Chariño, asasinado pouco tempo despois por Rui Pérez Tenorio, unha perda inestimable para a causa de Xoán.
Sucedería a Gómez Chariño, Fernando Ruiz de Castro, herdeiro da casa de Traba, que adoptaba idéntica posición á do seu antecesor na restauración dunha independencia respecto a Castela, favorecendo a Xoán e iniciando a activa belixerancia desa familia a favor do achegamento a Portugal durante todas as etapas de conflitividade do século XIV.
Durante cinco anos mantívose a situación fáctica de separación, sempre baixo unha constante inestabilidade política e militar, pois a coroación de Xoán I batía coa oposición de poderosos sectores sociais e coa resistencia decidida do bando de María de Molina, apoiado este pola alta aristocracia castelá que non desexaba perder o control sobre os territorios galegos e leoneses, e co apoio de parte do alto clero galego que prefería un poder monárquico foráneo e distante.
Forzado polas circunstancias adversas, o rei Xoán I renunciaba finalmente no ano 1301 á causa soberanista, confirmándose a reunificación dos reinos de Galiza-León con Castela-Toledo.
miniatura|esquerda|250px|Batalla de Nájera. Os exércitos galegos loitaron no bando de Pedro I e [[Eduardo de Woodstock, contra as tropas castelás de Henrique de Trastámara. Manuscrito do século XV.]]
Galiza e a primeira guerra civil de Castela (1366-1369)
Apenas pasaran 50 anos dos últimos disturbios nobiliarios, cando o Reino de Galiza volvía a se atopar no centro dun novo conflito sucesorio de dimensións internacionais, esta vez polo goberno da coroa de Castela, disputada entre o propio rei Pedro I, e o seu medio irmán Henrique, conde de Trastámara, no contexto da guerra dos Cen Anos. A pesar das disputas de carácter familiar, en verdade o conflito fratricida que durou entre os anos 1366 e 1369, tiña a súa orixe na política de Pedro I que buscaba acrecentar o poder monárquico así como ampliar os dereitos dos gobernos das cidades e dos concellos. Isto tiña por consecuencia o recorte do poder das grandes familias (maiormente castelás) coma os Pimentel, Ponce de León, os Guzmán, os Mendoza, os Fernández de Córdoba e os Álvarez de Toledo entre outras, e que a partir dese momento tentarían destronar a Pedro I.
Apoio de Fernando I de Portugal á causa galega
miniatura|dereita|200px|Fernando I, rei de Portugal.
A morte de Pedro I en 1369 supuxo o triunfo da aristocracia castelá máis ambiciosa, a mesma que foi recompensada economicamente por Henrique de Trastámara. Non obstante, malia que Henrique pretendía facerse co goberno de toda a coroa de Castela, a maior parte dos nobres galegos non o recoñeceron como tal e co beneplácito dos municipios do reino, recoñeceron como rei a Fernando I de Portugal no ano 1369, asegurándolle os seus partidarios galegos que levamtariam voz por elle (...) e que lhe dariam as villas e o reçeberiam por senhor, fazemdolhe dellas menagem. Prodúcese por un curto espazo de tempo a culminación práctica da repetida tendencia de aproximación entre Galiza e Portugal propugnada por influentes grupos sociais galegos e activa dende había tempo.
Acompañado dende Portugal por importantes partidarios nobres da causa lexitimista, significados representantes da nobreza galega, entre eles Fernando Ruiz de Castro, conde de Trastámara, o cabaleiro e señor de Salvaterra, Alvar Peres de Castro e Nuno Rodrigues Freire de Andrade, mestre da orde portuguesa de Cristo. Á súa entrada no Reino de Galiza foi triunfal e aclamado nas cidades: "os da villa o sairom todos a reçeber".
Con todo, e pese o éxito inicial, a presenza do monarca portugués no reino foi curta. Henrique de Trastámara, axudado polos mercenarios das Compañías Brancas francesas organizou unha dura contraofensiva en Portugal que obrigou a Fernando I a defender o reino luso, facéndose Henrique deste xeito co goberno de Galiza ata a chegada do exército inglés do Duque de Lancaster pouco tempo despois.
O duque de Lancaster, rei de Galiza
miniatura|dereita|200px|Rendición de Santiago de Compostela a [[Xoán de Gante. Jean Froissart, Chroniques.]]
Tan só dous anos despois de que Fernando I de Portugal renunciara ás súas pretensións no Reino de Galiza, apenas uns anos despois da ocupación de Tui por Pedro Ruíz Sarmiento y Velasco en nome do futuro rei Henrique de Trastámara e manténdose aínda A Coruña fiel a Portugal, Xoán Fernández de Andeiro culminaba as xestións con Inglaterra. Asinábase o 10 de xullo de 1372 un tratado polo cal Constanza, filla do rei Pedro I de Castela —asasinado este por Henrique de Trastámara—, reclamaba o seu dereito lexítimo como sucesora ante este último.
Así foi que o marido de Constanza, Xoán de Gante, duque de Lancaster e fillo do rei Eduardo III de Inglaterra adoptou os títulos reais lexítimos da súa muller (rei de Galiza, León, Castela etc.) dispoñéndose a facelos efectivos.
miniatura|esquerda|Asedio e toma de Ribadavia polas tropas do duque de Láncaster nas Chroniques d'Angleterre. A primeira tentativa frustrouse cando a súa expedición houbo de se desviar, no Poitou, cara á cidade de Thouars, urxida pola guerra dos Cen Anos en Francia. O 25 de xullo do ano 1386, apoiado pola bula papal de Urbano IV que lle concedía o dereito á coroa de Castela, Xoán de Gante desembarca na Pescaría da Coruña, mais sen afrontar o asalto da cidade amurallada. Establecéronse entón rendicións segundo as cales a cidade da Coruña comprometíase a abrir as portas ó duque de Lancaster se antes este era recibido en Santiago de Compostela. Así sucedeu, e a continuación logrou, sen apenas resistencia militar, dominar o Reino de Galiza. Acompañado pola súa muller e fillas, asentou a súa Corte en Compostela. Dirixiu as súas operacións cara a Pontevedra, Vigo, Baiona, Betanzos, Ribadavia, Ourense e Ferrol. En Ourense as súas tropas asaltaron a cidade e fixeron retirar ás tropas trastamaristas, mentres Ferrol é tomado polo rei Xoán I de Portugal, aliado do duque de Lancaster. No caso de Ribadavia, a cidade resistiuse a este, e o propio Thomas Percy dirixiu un asedio de días sobre a vila, que acabou sendo tomada.
Non obstante, a evolución dos acontecementos militares foi determinada por unha epidemia de peste que decimou as tropas inglesas en chan galego. Isto forzou a Xoán de Gante a negociar unha saída con Henrique de Trastámara. Os termos da paz, asinada en 1388 estipulaban a renuncia ás pretensións rexias do duque de Lancaster e da súa muller Constanza a cambio dunha crecida indemnización e da voda entre o herdeiro castelán, Henrique III, e a filla do duque, Catarina de Lancaster. Ademais, segundo Jean Froissart, os herdeiros intitularíanse Príncipes de Galiza e morarían en Galiza; dúas condicións que non se levaron a cabo e, de feito, o título tornaríase en Príncipe de Asturias. A estima que a nobreza galega tiña ó duque de Lancaster, na práctica rei de Galiza nos dous anos anteriores, provocaría a desconfianza do monarca castelán e a substitución do título orixinal.
A retirada final dos ingleses pechaba os intentos desenvolvidos polos concellos e a alta nobreza galega para acadar un reino libre fóra da coroa de Castela, orientando Galiza cara a Portugal e os países atlánticos, con todo non sería a derradeira vez que isto se tentase.
As guerras irmandiñas (1431-1469)
dereita|miniatura|250px|[[Castelo de Sandiás. Destruído polos irmandiños no 1467.]]
A crise social e económica que sufriu Europa durante o século XV motivou no Reino de Galiza a constante perda de influencia e poder económico das clases altas, tanto aristocráticas como clericais. Ante tal situación, os grandes nobres e bispos co obxecto de manter o seu privilexiado status, comezaron a agravar os seus abusos sobre as clases máis desfavorecidas. A resposta das clases baixas galegas, entre elas a pequena nobreza, o baixo clero e especialmente os campesiños, foi a conformación dunha gran Santa Irmandade que tiña por obxecto impartir xustiza no Reino de Galiza. Capaz de agrupar exércitos, axustizar á alta nobreza, e derrubar aqueles castelos que acolleran os nobres malfeytores, serviu na defensa dos máis desfavorecidos fronte os abusos de gran parte dos señores.
Cada un dos miles de membros desta Santa Irmandade, recibiu o nome de irmandiño en base á idea de igualdade deste grupo, polo que as guerras civís nas que interviñan pasaron a denominarse guerras irmandiñas.
A orixe da confrontación foron os constantes atropelos de Nuno Freire de Andrade, o Mao, sobre a vila de Ferrol, cidade de reegengo (cidade baixo dominio directo do rei) na que estoupou a chamada Irmandade Fusquenlla no ano 1431, e que tivo por obxecto o apresamento, así como o derrubamento dos castelos pertencentes á casa de Andrade, encabezados polo fidalgo Roi Xordo. Nesa ocasión a Irmandade foi finalmente derrotada en pouco tempo polas forzas do arcebispo de Compostela, ata onde chegou a revolta.
esquerda|miniatura|250px|Restos do sepulcro de [[Sueiro Gomes de Soutomaior, quen combateu fortemente os irmandiños por asegurar o seu patrimonio.]]
Anos máis tarde baixo as presións dos señores comezou unha revolta de dimensións moito maiores, a gran guerra irmandiña, que foi organizada por Afonso de Lanzós e Diego de Lemos, baixo o lema Deus fratesque Galliciae ("Deus e os irmáns de Galiza") e que contaba co apoio das principais vilas do reino así como dos monarcas da coroa de Castela. Era en si mesma, unha Irmandade Xeral do Reino de Galiza, logrando derrubar máis de 130 fortalezas. Controlaron a totalidade de Galiza entre os anos 1466 e 1469, gobernándoa mediante Xuntas, facendo fuxir ós grandes propietarios galegos a Portugal e Castela. Porén, o apoio dos monarcas de Castela, os Reis Católicos, non procuraba acabar cos abusos económicos sobre as clases baixas galegas, senón o esmagamento total da nobreza galega e o control directo do Reino de Galiza pola monarquía castelá. Derrubadas moitas das fortalezas e axustizados moitos nobres, os acontecementos obrigaron ós monarcas da coroa de Castela a actuar, virando a súa posición e apoiando incondicionalmente ós nobres galegos así coma ó arcebispo de Compostela. En 1469 o exército do arcebispo e Pedro Madruga, apoiados por tropas reais castelás e portuguesas poñía fin á segunda e derradeira guerra irmandiña.
Resistencia dos nobres galegos ós Reis Católicos
dereita|miniatura|200px|O rei [[Afonso V de Portugal, casado con Xoana, foi un firme apoio para os nobres galegos contrarios ós Reis Católicos chegando a demandar este monarca o goberno do Reino de Galiza. Pintura do século XV.]]
A nova concepción monárquica conducida polos Reis Católicos, o chamado "Estado Moderno", foi auspiciada en Galiza polo episcopado (en primeiro lugar polo arcebispo Afonso Fonseca), así como por algúns nobres foráneos, particularmente os Pimentel, condes de Benavente, directamente ligados á monarquía. Porén esta nova concepción tivo por resultado o choque frontal con senllos condes galegos. Son destacables as rebeldías sostidas, por orde cronolóxica, por Pedro Álvarez, conde de Soutomaior (Pedro Madruga), polo mariscal Pardo de Cela, e polos sucesivos condes de Lemos, Pedro Álvarez Osorio e Rodrigo Henríquez de Castro.
Todos eles compartían o común denominador da forte oposición militar ó proxecto político dos Reis Católicos, proxecto que repercutía considerablemente a estes nobres e, por ende, ós seus parceiros nobiliarios e eclesiásticos no país. Este factor dotounos de unidade dabondo como para seren considerados entón (tamén dende fóra) unha acción representativa do Reino de Galiza, como entidade autónoma e resistente fronte á absorción que supuña a imposición do autoritarismo monárquico, dada a carencia de protagonismo galego neste proxecto, hexemonizado pola oligarquía aristocrática castelá-andaluza e cunha participación moi restrinxida de elementos galegos do mesmo estamento. A resistencia exercida por estes nobres foi adoptada por moitos como un carácter innato do reino e das súas xentes, así o cronista aragonés Jerónimo Zurita describiu aquela situación do seguinte xeito:
A resistencia presentada por Pedro Álvarez de Soutomaior ofrece a maior claridade de motivos políticos e de obxectivos, e foi tamén a de maior envergadura e posibilidades de éxito, por integrarse nun conflito de grandes proporcións. O pertinaz enfrontamento do conde contra o arcebispo de Santiago, Afonso II de Fonseca, xuntouse á oposición frontal contra a monarquía de Isabel a Católica. Na guerra de sucesión que segue á morte de Henrique IV adheriu á causa da súa filla, Xoana (desposada con Afonso V de Portugal) e, por tanto, a opción portuguesa fronte á aragonesa de Isabel. No decurso da guerra sucesoria mantida entre Xoana e Isabel, os contendendes estiveron a piques de acadar un compromiso que incluiría a incorporación do Reino de Galiza á coroa portuguesa. A vitoria militar de Isabel e a subseguinte paz de Alcaçobas de Castela con Portugal en 1479, seguidas do exilio do conde de Soutomaior a Portugal (onde foi recompensado co título de conde de Caminha) e a súa sospeitosa morte pouco despois, significaron o fracaso das inclinacións portuguesistas e atlánticas de Galiza.
Anos despois, e no norte do reino, nun famoso 17 de decembro de 1483 era executado o mariscal Pero Pardo de Cela en Mondoñedo, cumpríndose sentenza polo Gobernador dos Reis Católicos en Galiza, Fernando de Acuña. Semellante final, colofón dunha longa e desproporcionada resistencia no cerco do seu castelo da Frouxeira e a caída por traizón, conferíronlle un especial dramatismo ó caso, facéndoo tema idóneo para a literatura. Xa no mesmo momento do tráxico desenlace se compuxo un fermoso "Pranto da Frouxeira", mitificación inmediata da súa figura.
dereita|200px|miniatura|Tras arrebatar a coroa á súa sobriña [[Xoana a Beltranexa|Xoana, Sabela I de Castela perseguiu e desterrou a gran parte da nobreza galega, substituíndoa por nobres chegados de Castela, iniciando así o férreo proceso de castelanización do reino de Galiza.]]
Dun xeito ou outro, o capítulo de Pardo de Cela inclúese doadamente na secuencia de resistencia contra o Estado Moderno e explica a dureza e exemplaridade do castigo, que sería excesivo para unha simple rebeldía motivada por intereses estritamente particulares e sen maior transcendencia política, e que espertaría temor en toda a nobreza galega. A mediados dos anos sesenta, cando a loita entre o monarca e os señores acadou a máxima tensión, o mariscal atopábase no cargo de alcalde da vila de Viveiro, noameado polo procurador do Concello para exercer como tal polo rei, no que se xuntan segundo viña sendo norma, o lexitimismo monárquico e o movemento emancipador urbano. Pardo de Cela está por tanto situado no mesmo bando de onde xurdiron, axiña, os Irmandiños. En 1465, colaboraba na supresión do señorío de Xoán de Viveiro sobre esa vila como membro do concello e en nome de Henrique IV. Unha vez vencidas as irmandades, o choque de Pardo de Cela con membros relevantes da igrexa mindoniense e, por fin, cos Reis Católicos, era continuación lóxica, xa a nivel particular, daqueles aliñamentos anteriores, pois a crecente hexemonía eclesiástica e o forte intervencionismo monárquico nos concellos, fenómenos ambos propios do Estado moderno, erosionaban as bases da súa posición social e política.
Finalmente entre 1483 e 1485 as respectivas rebelións de Pero Álvarez Osorio e de Rodrigo Henríquez de Castro, sucesivos condes de Lemos chegaban á súa fin. O primeiro finaba de morte natural, deixando pendente a resolución da discrepancia; o segundo foi cercado e derrotado ante o despregue militar persoalmente comandado polos reis de Castela e Aragón. Con esta última rebelión anulábase toda oposición nobiliar fronte á monarquía dos Reis Católicos no Reino de Galiza. Ademais a derrota de Rodrigo Henríquez supuxo a remodelación do mapa de Galiza, deixando O Bierzo de formar parte do condado de Lemos e consecuentemente de Galiza.
Sufocada xa toda oposición no reino, en 1486 os Reis Católicos visitaban Galiza, sendo o símbolo do remate dunha época, o final da Idade Media en Galiza. A consecución final do pleno dominio rexio en Galiza, o que o cronista Jerónimo Zurita chamaría “domar aquela terra de Galiza”.
A provincia do Bierzo no Reino de Galiza
miniatura|dereita|200px|Mapa do Reino de Galiza elaborado por [[Gerardus Mercator|Gérard Mercator e Jodocus Hondius, cun detalle do mesmo no que aínda se situaba a Ponferrada como entrada do reino. 1619.]]
Coa fragmentación do Reino de Galiza e a individualización do recente reino de León a comezos do século XII as informacións sobre a adscrición do Bierzo a un ou outro reino son confusas e mesmo contraditorias. Mentres que para uns autores o Reino de Galiza remataba na fronteira natural dos montes do Cebreiro, para outros facíao nas aforas da cidade de Ponferrada, chegándose incluso a considerar o territorio berciano como unha entidade propia debido á súa condición xeográfica limítrofe. Os séculos posteriores, porén, consolidarían finalmente o occidente do Bierzo na vida política e social galega ata finais do século XV.
miniatura|esquerda|200px|O [[castelo de Ponferrada presenciou a loita entre as tropas de Rodrigo Henríquez de Castro e os exércitos casteláns dos Reis Católicos. ]]
Será precisamente nese século cando o conde de Lemos, Pedro Álvarez Osorio, el mayor señor de aquel reyno de Galicia sufra o acoso total dos irmandiños (incluídos os bercianos), cando máis de 30.000 deles o sitien no Castelo de Ponferrada, corazón do Bierzo, a súa confrontación coa Real Audiencia e os Reis Católicos sumiran o condado de Lemos nun período de inestabilidade, que a propia morte do conde no ano 1483 non conseguiría deter, senón máis ben acrecentar pois desataba abertamente unha disputa entre o lexítimo herdeiro, Rodrigo Henríquez de Castro e a súa media irmá , María Bazán, emparentada esta cos Pimentel, condes de Benavente e ferventes partidarios dos Reis Católicos, que tiñan importantes desexos territoriais no Bierzo.
Así no ano 1485, o novo conde de Lemos, Rodrigo Henríquez Osorio, facíase coa fortaleza de Ponferrada e outros lugares do Bierzo, resistindo o estado de Lemos nas súas mans ata o ano 1486, cando despois dun asedio de meses renunciaba ás súas demandas. Como castigo á rebeldía dos seus dous titulares sucesivos (Pedro Álvarez Osorio e Rodrigo Henríquez de Castro) os Reis Católicos dividiron o condado de Lemos no ano 1486, mercando eles mesmos Ponferrada e creando o marquesado de Vilafranca co que serían recompensados os condes de Benavente. Recaía o Bierzo en mans castelán-leonesas, definíndose o límite entre o Reino de Galiza e o de León, que pasaba a situarse no Cebreiro, servindo unha pedrafita como marco divisorio entrámbalas entidades.
O reinado de Carlos V. O comezo do absolutismo.
miniatura|esquerda|200px|Durante o reinado de [[Carlos V (neto do emperador Maximiliano I de Habsburgo e dos Reis Católicos), o Reino de Galiza pasou a ser unha peza máis do gran patrimonio europeo dos Habsburgo. Kunsthistorisches Museum.]]
En setembro do ano 1486 os Monarcas Católicos daban por finalizadas a medidas políticas e militares para "mandar proveer e castigar las cosas del Bierzo e del reyno de Galizia".
Este ano (1486) marcaba no reino a fin do feudalismo e a implantación do absolutismo monárquico, marcado en Galiza pola extinción política dos sectores sociais capaces de conducir unha dinámica propia, e baixo un férreo control político-económico por parte da coroa, que no caso galego foi parello a un proceso de asimilación cultural e relixiosa. Introducíronse no Reino de Galiza novos organismos impostos dende fóra entre as que destacou a Real Audiencia de Galicia. Creada en 1480 por expreso mandado dos Reis Católicos, foi concibida como unha filial do Consello de Castela no Reino de Galiza co obxectivo de conseguir a pacificación e submisión do reino —"terra de xentes recias e feroces" para o rei Fernando II de Aragón— por vías coercitivas, un instrumento de control político que preludiou ás institucións deseñadas para o goberno de reinos periféricos ou de vicerreinados das Indias. A súa condición foránea quedou patente no escaso número de alcaldes maiores de orixe galega (non máis dun dous por cento entre os séculos XVI e XVII, chegando ó 15% no século XVIII).
Pola súa parte, as Xuntas do Reino de Galiza, fundadas pola Santa Irmandade galega, foron reorganizadas dende enriba polos gobernadores católicos, Fernando de Acuña e López de Chinchilla, deixando de posuír poder executivo e lexislativo. Deste xeito o Reino de Galiza entrou na Idade Moderna sen contar con institucións autónomas que lle puidesen garantir a súa personalidade política secular. A diferenza doutros reinos peninsulares, soportou un proceso de asimilación moi temperán que impediu polo seu carácter a presenza activa de Galiza no proceso de constitución das monarquías absolutistas europeas, condicionando de forma determinante os cambios políticos, económicos e culturais experimentados pola sociedade galega.
A política de Filipe II no reino (1556-1598)
miniatura|dereita|200px|O reinado [[Filipe II de España|Filipe II de Habsburgo afondou a crise económica, social e cultural do Reino de Galiza. Retrato do monarca pintado por Alonso Sánchez Coello. Museo do Prado.]]
En 1556 Carlos V abdicaba do trono, repartindo os seus dominios entre o seu irmán Fernando I de Habsburgo, e o seu fillo Filipe II, supoñendo na práctica, a desaparición do imperio europeo dos Habsburgo, e da perseguida idea dunha monarquía católica universal. Deste xeito Fernando recibía todo o Sacro Imperio Romano Xermánico así como Hungría e Bohemia, mentres Filipe herdou os Países Baixos, Nápoles e Sicilia, a coroa de Aragón e a de Castela (e con ela, pois, o goberno do Reino de Galiza).
Coa súa cruzada particular contra os luteranos (a Contrarreforma) a monarquía católica dos Habsburgo frustrou no eido relixioso e cultural a participación do Reino de Galiza nos tres procesos revolucionarios máis importantes da época; a Reforma, a apertura ó Novo Mundo e a revolución científica, ordenando implantar Filipe II en 1562 o "Santo Oficio" (a Inquisición) no Reino de Galiza, despois das tentativas que xa Carlos V levara a cabo pero que ante a oposición do clero galego non chegaran a callar.
A Inquisición foi un aparello de represión relixiosa e cultural sen precedentes, que empezou a funcionar en Galiza a partir do ano 1575 da man do inquisidor castelán Francisco Quijano de Mercado, tendo por obxectivo a non "contaminación" do Reino de Galiza por parte das ideas reformistas (luteranas) que chegaban da man de comerciantes ingleses, neerlandeses e franceses ós portos galegos. Esta situación tamén tivo graves consecuencias comerciais, pois a Inquisición era a encargada de revisar os buques mercantes, impoñéndolles dereitos de visita e condenando á fogueira a aqueles mariñeiros susceptibles de seren protestantes e incluso propoñendo o peche de todos os portos galegos para evitar a asimilación relixiosa. Tales medidas acabaron por colmar a paciencia dos habitantes de prazas como A Coruña, onde en 1589 se chegou a pedir o cesamento da actividade inquisitorial no porto ante a gravísima redución do tráfico marítimo na cidade.
miniatura|esquerda|250px|Batalla entre as frotas navais de Filipe II de Habsburgo (alcumada a "Armada Invencible") e [[Isabel I de Inglaterra en 1588, saíndo vitoriosas estas últimas.]]
Continuación da expulsión dos xudeus (30 de maio de 1492), a persecución lingüística (prohibíndose en 1566 o uso da lingua árabe na coroa e obrigando a adopción do castelán) e relixiosa no reinado de Filipe II derivou tamén en limpezas étnicas como a acontecida en 1568 no Reino de Granada (liderada polo proclamado rei granadino Muhammad ibn Umayya) concretamente nas Alpujarras, ordenándose a dispersión de 80.000 granadinos musulmáns por toda a coroa, e introducindo cristiáns no seu lugar. Miles de familias galegas foron enviadas con tal propósito ás Alpujarras entre os anos 1572-1577, fenecendo a maior parte delas polo camiño.
No eido bélico, a forte militarización motivada pola guerra contra os Países Baixos (estratéxicos e moi rendibles para a coroa), contrastaba coa indefensión que posuía o reino dende que os Reis Católicos ordenaran derrubar as fortalezas para evitar un levantamento do reino. Así, en 1580 a Xunta do Reino de Galiza solicitaba a Filipe II tropas e defensa na costa, meses despois comezábase un forte recrutamento, porén non para a protección do reino, senón para o ataque a Portugal en favor da candidatura de Filipe ó trono portugués. A pesar das demandas, a campaña militar contra Portugal non correu a cargo por militares profesionais acantonados na Coruña, Baiona ou Ferrol pagados pola coroa, senón por levas populares, apenas provistas de armamento e costeados integramente polos propios nobres galegos tales como Pedro Fernández de Castro, ou polo conde de Monterrei, Gaspar de Zúñiga y Azevedo entre outros.
A guerra contra Inglaterra (1585-1604) motivada polo tradicional apoio inglés a Portugal e os Países Baixos, tamén tivo consecuencias desastrosas para o Reino de Galiza; por unha parte debido á ruptura das relacións comerciais co norte de Europa —que dende a Idade Media propiciaran enorme riqueza no reino—, mais tamén polo inicio de constantes ataques por parte de Inglaterra co obxectivo de acabar coas expedicións marítimas que Filipe II enviaba, tales como a alcumada "Armada Invencible" (1588). Estas empresas bélicas da coroa supuxeron a completa ruína a vilas galegas como Ferrol, onde a reparación das armadas era sufragada pola poboación civil que arruinada, era expulsada das súas casas polos soldados que incautaban todas as súas colleitas e bens, obrigando os mariñeiros a traballos forzados. Tamén as cidades como A Coruña acabaron por recibir os ataques de frotas inglesas coma a de Francis Drake (1589), recaendo principalmente a protección en levas populares, e nas que se inseriron xestas heroicas como a de María Pita.
Os derradeiros Habsburgo (1598-1700)
miniatura|200px|Capa da obra Descripción de la costa del reyno de Galizia, cartografía da costa do reino, realizada por Pedro de Teixeira Albernas por volta de 1625.
A morte de Filipe II en 1598 non supuxo grandes cambios político-sociais no reino, senón o agravamento da precariedade e da pobreza. Se ben é certo que o reinado de Filipe III de Habsburgo (1598-1621) estivo marcado por unha política exterior moito máis conciliadora e pacífica cá do seu pai, con todo, en xeral o século XVII (reinados de Filipe IV e Carlos II) presenciou as crudelísimas guerras contra os Países Baixos, Inglaterra, Francia e especialmente Portugal, que tiveron un impacto social e económico destacable.
Así, mentes o conflito contra os otománs tivo a súa maior repercusión no reino co ataque devastador ás Rías Baixas en 1617, o impopular conflito contra Portugal (1640-1668) e a guerra emprendida polos monarcas Habsburgo contra os Países Baixos supuxeron durante décadas, unha incesante sangría de campesiños —levas— que eran enviados á fronte. Frei Felipe de la Gándara, cronista oficial do Reino de Galiza denunciaba que só en 25 anos (entre os anos 1624 e 1659), "o dito reino de Galiza serviu no tempo do glorioso reinado da súa maxestade (Filipe IV) ata o ano de 1659 con máis de 68 000 homes, e con 18 001 000 ducados".