cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
El País (1887-1921)
Historia
Fundouno o matemático Antonio Catena Muñoz o 22 de xuño de 1887 a petición do seu mellor amigo, o político Manuel Ruiz Zorrilla. O seu primeiro director foi Valentín Morán e contaba con vinte e un redactores, entre eles Rafael Ginard de la Rosa (quen máis tarde tamén chegaría a dirixilo), Tomás Tuero ou Manuel Curros Enríquez; a liña editorial era conseguir a unidade republicana ante todo baixo a xefatura de Ruiz Zorrilla e o seu Partido Republicano Progresista; ademais desatou varias campañas anticlericais. Sucedeu como director a Valentín Morán Alejandro Lerroux. Pero como Ruiz Zorrilla morreu en 1895 e Catena non aceptaba ao novo líder, máis conservador, José María Esquerdo, Alejandro Lerroux fundou outro xornal en 1897, El Progreso, que se converteu no portavoz do novo líder, e levou a parte da redacción. O novo director foi o escritor, dramaturgo e poeta Joaquín Dicenta, quen lle puxo entón o subtítulo de «Diario republicano socialista revolucionario» e converteuno durante un ano en portavoz do grupo que publicaba a revista Germinal, momento no que será considerado como o xornal «máis aberto á mocidade e ás novas tendencias estéticas» aínda que os seus competidores republicanos e socialistas acúsano de difundir «un socialismo sentimental trasnochado», como lembra María Cruz Seoane. Desde febreiro de 1896 foi vítima dunha campaña de persecución polo fiscal de imprenta, quen logrou encarcerar a varios dos seus redactores e suspendelo definitivamente o 18 de agosto de 1898 sentenciando a máis de dous anos de cárcere a Manuel María Igrexas, «home de palla» que nese momento ocupaba a figura de editor responsable, reaparecendo ao día seguinte baixo o título de El Nuevo País.
Tras varios avatares máis foi dirixido por Ricardo Fonte Asensio (1866-1925), futuro fundador e director da Hemeroteca Municipal de Madrid e enfrontouse á súa peor crise: unha suspensión por orde gobernativa durante doce días en 1901, a pesar do cal logrou estar en funcionamento un total de trinta e catro anos e, falecido o seu propietario e fundador Antonio Catena, herdouno o seu fillo, tamén xornalista, Juan Antonio Catena, ata que concluíu definitivamente o 11 de febreiro de 1921, despois de que, só entre decembro de 1920 e xaneiro de 1921, recibise dezanove denuncias, sendo xa entón o seu director o xornalista Roberto Castrovido.
Cadro de persoal
Á parte dos xa mencionados, entre os seus redactores colaboraron nel xornalistas como Antonio Palomero, Dionisio Pérez, Ignacio de Santillán, Francisco Sastre, Santiago Oria, Eduardo Rosón, José Antonio Palazón, Francisco Rodríguez Besteiro, Ernesto López (máis coñecido como "Claudio Frollo") e un grupo de novos escritores e intelectuais da chamada xeración do 98, como José Martínez Ruiz, que será redactor desde o cinco de decembro de 1896 (non comezará a utilizar o pseudónimo "Azorín" até 1904), xunto a Ramón María do Val Inclán, Pío Baroja, Miguel de Unamuno, Vicente Blasco Ibáñez, Benito Pérez Galdós, Ramiro de Maeztu, Manuel e Antonio Machado, Manuel Bueno Bengoechea ou Rubén Darío, e até o mozo José Ortega y Gasset buscou refuxio nas súas páxinas cando non puido publicar no xornal da súa propia familia (El Imparcial). Ortega chegará a considerar a El País –xunto a El Liberal– como o xornal defensor das ideas máis avanzadas en España e Rubén Darío chegará a dicir que a súa redacción chegou a reunir o maior número de intelectuais españois.
A Valiña, Reigosa, A Pastoriza
A Igrexa é un lugar da parroquia de Reigosa no concello lugués da Pastoriza na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 3 habitantes (1 home e 2 mulleres).
Dana (mitoloxía)
Atinxíaselle o título de deusa da literatura. Foi nai de: Govannon, Llud, Amaethon, Gwydion e da deusa Arianrod. Con todo, no cristianismo, é relacionada coa Santa Ana, a nai de María.
Leroño, Rois
Santa María de Leroño é unha parroquia que se localiza no centro do concello coruñés de Rois, na comarca do Sar. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 188 habitantes (81 homes e 107 mulleres), o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 247 habitantes.
RCA
RCA pódese referir a:
Ponte da Barca
Ponte da Barca pode referirse a:
Bolígrafo
Un bolígrafo é un instrumento para a escritura similar a un lapis en canto a tamaño e forma. miniatura|Modelo de bolígrafo con tinta líquida e bola Consta dunha cámara interna, chea de tinta viscosa, que se distribúe pola punta a través dunha pequena esfera de metal (0,7 mm a 1 mm de diámetro); a tinta sécase de modo inmediato tralo contacto co papel. Pola súa característica de ser barato e confiable ocupou o lugar da pluma estilográfica, tamén denominada pluma fonte.
Historia
miniatura|Detalle da punta dun bolígrafo (1 mm). Foi inventado en 1938 polo inventor e xornalista húngaro (nacionalizado arxentino) László Bíró (1899 - 1985), con axuda do seu irmán Georg. Na Arxentina, o 29 de setembro, día do seu nacemento, conmemórase o Día do Inventor.
En 1940 ambos emigraron á Arxentina e o 10 de xuño formaron a compañía Biro Meyne Biro. En 1943 Biro licenciou o seu invento a Eversharp Faber, dos Estados Unidos, na entón extraordinaria suma de 2 000 000 de dólares, e en 1951 a Marcel Bich, de Francia. Este último desenvolveu, baixo a marca BIC, un bolígrafo de baixo custo que contribuíu enormemente á popularización do invento.
En 1945 a Forza Aérea dos Estados Unidos fixo un pedido de 20.000 unidades. Biro non patentara o seu invento nos Estados Unidos, o que provocou forte competencia. No mesmo ano Milton Reynolds desenvolveu o seu propio modelo, e Franz Seech inventou a tinta que seca en contacto co aire, coñecida comercialmente como paper mate.
A sociedade formada por Biro e os seus socios crebou, aqueixada por falta de financiamento e por novos inventos que non tiveron éxito comercial. Un antigo provedor, Francisco Barcelloni, independentemente dos desenvolvementos de Bich, intentou entusiasmar a Biro para fabricar un bolígrafo de baixo custo. Non logrou convencelo e instalouse pola súa conta; mellorou o fluxo de tinta e ensaiou unha bóla de tripla dureza. Posteriormente, Barcelloni contratou a Biro para a dirección da nova fábrica.
Outras denominacións
En moitos países europeos, Australia e Nova Zelandia, os bolígrafos son coñecidos como biros; na Arxentina, como lapicera ou birome. Este último é o nome orixinal do invento, composto dos apelidos de Biro e o seu socio e amigo Meyne, quen o axudou a escapar da persecución nazi.
Descrición
Hai dous tipos básicos de bolígrafo: o desbotable e o recargable. Os bolígrafos desbotables están feitos de plástico e non se volven a utilizar unha vez que a tinta se esgota; os recargables son de metal ou plástico e son de maior calidade e prezo.
Cruzada contra a coroa de Aragón
A cruzada contra a coroa de Aragón foi un conflito bélico que durou dende 1283 até 1285. A cruzada foi declarada polo papa Martiño IV contra Pedro o Grande, pola súa intervención nos asuntos sicilianos en contra da vontade papal. A maior parte do conflito desenvolveuse en terras catalás, malia que os primeiros episodios producíronse na fronteira navarro-aragonesa. En vinganza, a coroa de Aragón atacou Mallorca e Occitania.
Pedro o Grande tivo que loitar contra o exército cruzado que apoiaba a Filipe III de Francia, composto por tropas do Reino de Francia, o Reino de Mallorca e a República de Xénova, contando só coas tropas catalás e valencianas, e sen poder contar coa nobreza do Reino de Aragón que se abstivo de participar no conflito.
Evacuación
miniatura|dereita|Fotografía do cruceiro arxentino General Belgrano, evacuado tras recibir o impacto dun [[torpedo(arma)|torpedo que acabou por afundilo]] Evacuación, no seu sentido máis frecuente, refírese á acción ou ao efecto de retirar persoas dun lugar determinado. Normalmente sucede en emerxencias causadas por distintos tipos de desastres, xa sexa naturais, accidentais ou debidos a actos bélicos. Tamén pode empregarse para referirse ao feito de retirada de elementos dun lugar.
Some Loud Thunder
Some Loud Thunder é o segundo álbum da banda estadounidense de indie rock Clap Your Hands Say Yeah. Foi editado o 29 de xaneiro do 2007 no Reino Unido e un día despois nos Estados Unidos, aínda que a xente que o pre-ordenou tívoo dispoñible como descarga legal o 16 de xaneiro. O disco foi producido por Dave Fridmann, coñecido polo seu traballo con Mercury Rev e The Flaming Lips.
O álbum estreouse no número 47 da lista Billboard 200, ao vender 19.000 copias na súa primeira semana. O tema "Satan Said Dance" foi elixida a 95 mellor canción do 2007 pola revista Rolling Stone.
Quintá, Verís, Irixoa
Quintá é un lugar da parroquia de Verís no concello coruñés de Irixoa, na comarca de Betanzos. Segundo o IGE, en 2011 tiña 14 habitantes (6 homes e 8 mulleres).
Comets on Fire (álbum)
Comets on Fire é o álbum de estrea da banda de rock psicodélico estadounidense Comets on Fire, editado o ano 2001 a través do selo Alternative Tentacles.
Castro de Pico do Castro
Coto do Castro ou Castro do Salto, é un castro de cumio fortificado do concello de Cabanas.
Ten forma ovalada. Cun eixo maior de N-S duns 90 metros e 60 m no eixo L-O, con dobres defensas completas duns 5 metros de alto. O antecastro sitúase ao NL duns 60 metros de ancho e un 30 m de longo onde se sitúa o acceso ao castro. O castro ten vistas á ría de Ares.
Etimoloxía
Na documentación do Tombo de Caaveiro rexístrase como Castrum Carivio/Carivi/Carive. Este segundo substantivo, de probable orixe britónica (*kar 'forte' + hivin 'teixo' ), foi elidido na Idade Media en favor do xenérico latino. Así, a denominación popular actual é O Castro ou Coto do Castro.
Lingua turca
O turco  é a máis estendida das linguas turcas, con entre 80 e 90 millóns de falantes. É a lingua nacional de Turquía e a República Turca do Norte de Chipre. Existen comunidades de falantes en Iraq, Siria, Alemaña, Austria, Bulgaria, Macedonia do Norte, Grecia e o no Cáucaso, así como noutras partes de Europa e Asia central. Pertence á familia das linguas altaicas. As linguas máis próximas ao turco son o azarí e o turcomán.
As orixes da lingua atópanse na rexión de Altai, na estepa euroasiática, onde se coñecen os primeiros escritos que teñen uns 1.300 anos de antigüidade. No oeste, a influencia do turco otomán, a lingua administrativa e literaria do Imperio Otomán que mantiña unha morfoloxía e sintaxe principalmente turca mentres o vocabulario era primordialmente árabe e persa, estendeuse segundo ía medrando o Imperio. En 1928, como parte das reformas Atatürk na recente República de Turquía, a escrita otomá foi substituída polo alfabeto latino, así como se reformulou o vocabulario eliminando gran parte do léxico árabe e persa.
Historia
miniatura|dereita|200px|Inscrición en turco antigo coa escrita orkhon (século VIII). [[Kyzyl, Rusia.]] As primeiras incricións turcas coñecidas son as inscricións Orkhon. Atópanse na actual Mongolia e foron erixidas na honra ao príncipe Kul Tigin e o seu irmán o emperador Bilge Khan. Estas inscricións están datadas entre os anos 732 e 735. Despois do descubrimento e escavación destes monumentos e outras lousas de pedra por arqueólogos rusos nunha área máis ampla arredor do val de Orkhon entre 1889 e 1893, estabeleceuse que o idioma das inscricións foi o antigo turco. A escritura orkhon tamén se coñece como runas turcas, polas súas formas semellantes ás runas xermánicas. Porén, esta lingua era diferente ao turco otomán e ao turco moderno.
Coa expansión turca a comezos da Idade Media europea (séculos VI ao XI), os pobos falantes de linguas turcas estendéronse a través de Asia central, cubrindo unha enorme zona xeográfica dende Siberia até Europa e parte do Mediterráneo. A dinastía selxúcida en particular, levou a súa lingua, o turco oghuz (predecesor directo do actual idioma turco) a Anatolia no século XI. Tamén durante o século XI, o lingüista Mahmud al-Kashgari publicou o primeiro dicionario dunha lingua turca e un mapa da distribución xeográfica dos falantes de linguas turcas no seu Divânü Lügati't-Türk. A comezos do século XI en Anatolia, actualmente Turquía, apareceu o chamado turco antigo anatolio, que é o antecesor medieval do turco moderno.
Turco otomán
Após a adopción do islam arredor do ano 950 polos qarakhánidas e os selxúcidas, quen son considerados os devanceiros culturais dos otománs, a lingua administrativa destes estados tomou numerosos préstamos do idioma árabe e o persa. A literatura turca do período otomán, particularmente a poesía divan ou diwan, tive unha forte influencia do persa, incluíndo a adopción da métrica e unha gran cantidade de palabras importadas. A lingua oficial e literaria do Imperio Otomán (1299-1922) foi unha mestura de turco, árabe e persa que difería considerablemente da lingua falada diariamente nese período, chamada kaba Türkçe e falada por persoas con menor grao de instrución e nas zonas rurais. Esta lingua era moito máis pura e converteuse na base do turco moderno.
Reforma lingüística e turco moderno
Despois da fundación da República de Turquía e da reforma da escritura, a Sociedade da Lingua Turca (TDK) estabeleceuse en 1932 baixo o mecenado de Mustafa Kemal Atatürk co obxectivo de realizar investigacións sobre a lingua. Un dos obxectivos desta asociación era iniciar unha reforma lingüística para substituír as palabras de orixe árabe e persa polo seu equivalente de orixe turca. Coa prohibición de usar palabras estranxeiras na prensa, a asociación conseguiu eliminar centos de palabras estranxeiras. Mentres que a maioría das palabras introducidas na lingua pola TDK eran novos derivados de raíces turcas, esta asociación optou tamén por revivir palabras do antigo turco que non se usaban dende había séculos.
Nas últimas décadas o traballo da TDK non cesou para acuñar novas palabras, coa finalidade de expresar novos conceptos e tecnoloxías que entran na lingua, especialmente do inglés. Moitos destes termos, recibiron unha ampla aceptación. Non obstante, a TDK foi criticada por crear palabras que, segundo moitos, soa artificiais. Algúns cambios como bölem que substituíu a fırka (partido político), non logrou o apoio popular; de feito fırka foi tamén substituída pola palabra parti tomada do francés. Algunhas palabras tomadas do antigo turco tomaron significados moi específicos, por exemplo, betik (que significaba orixinalmente libro) úsase para denominar a linguaxe script da informática.
Moitas palabras coexisten coa súa análoga antiga. Isto ocorre usualmente cando unha palabra prestada doutro idioma cambia o seu significado orixinal: por exemplo, dert, derivada do persa dard (درد: dor), significa "problema" en turco; mentres a palabra turca nativa ağrı úsase para "dor física". En ocasións, o préstamo lingüístico ten no turco un significado lixeiramente diferente do seu original, o que crea unha situación similar á coexistencia de palabras de origen xermánica e latina no inglés, como pork (carne de porco, cf. francés porc) e pig ("porco"), etc. Entre as antigas palabras substituídas, hai termos de xeometría, puntos cardinais, algúns nomes de meses e moitos substantivos e adxectivos.
Consoantes
O fonema que se denomina normalmente yumuşak g ("g suave"), escrito ğ segundo a ortografía turca, representa unha secuencia vocálica ou unha aproximante bilabial bastante débil entre as vogais redondeadas, unha débil aproximante palatal entre as vogais dianteiras non redondeadas e unha secuencia vocálica. Nunca aparece ao comezo dunha palabra ou dunha sílaba, senón que sempre segue unha vogal. Cando é final de palabra ou precede outra consoante, alonga a vogal precedente.
Na palabras nativas turcas, os sons, e  atópanse nunha distribución complementaria con ,  e ; o primeiro conxunto aparece adxacente ás vogais dianteiras e o segundo adxacente ás vogais posteriores. Porén, a distribución destes fonemas adoita ser impredicible en nomes propios e préstamos doutras linguas. Nese tipo de palabras,, e  acompañan vogais posteriores. Abaixo amósanse algúns exemplos.
Enxordecemento consonántico
A ortografía do turco reflicte un enxordecemento ao final da palabra, unha forma de mutación consonántica pola que unha consoante obtruente sonora, como, enxordece a ao final da palabra ou diante dunha consoante, pero mantén a súa sonoridade diante dunha vogal. En préstamos, a sonora equivalente a /k/ é /g/; en palabras nativas, é /ğ/.
Isto é análogo a linguas como o alemán ou o ruso, mais no caso do turco só lles acontece, como nos exemplos anteriores, ás oclusivas e ás africadas, non ás fricativas.
Vogais
Nota: malia que (a) é a vogal aberta central non arrendondada, está considerada como posterior debido á harmonía vocálica.
Fonemas vocálicos da lingua turca.
Harmonía vocálica
Unha característica importante á hora de analizar a estrutura fonética do idioma turco, así como tamén outros da familia de linguas turcas, é a harmonía vocálica. Esta regra consiste en que unha palabra conterá vogais anteriores (e, i, ö, ü) ou vogais posteriores (a, ı, o, u) mais non ambas. Por exemplo, en vişne (guinda aceda) /i/ é anterior pechada non arredondada e /e/ é anterior aberta non arredondada. Esta regra denomínase "harmonía palatal".
Ademais, as vogais non arredondadas (a, e, ı, i) teñen que ser seguidas por vogais non arredondadas; pero as vogais arredondadas (o, u, ö, ü) poden ser seguidas por vogais abertas e non arredondadas (a/e) ou por pechadas e arredondadas (u/ü). Esta regra chámase a "harmonía labial", por exemplo: oduncu (leñador), kömürcü (carboeiro), köylülerle (cos campesiños).
Segundo estas regras, cada vogal pode ser seguida só por dúas vogais, que son:
Todos os sufixos tamén seguen as mesmas regras.
Distribución xeográfica
miniatura|350px|dereita|Distribución xeográfica do turco. O turco é falado nativamente polo pobo turco en Turquía e pola diáspora turca en 30 países. Máis concretamente, as minorías turco-falantes existen en países que formaron parte no pasado do Imperio Otomán, como Bulgaria, Chipre, Grecia (sobre todo en Tracia Occidental), Macedonia do Norte, Romanía e Serbia. Máis de dous millóns de turcos viven en Alemaña, e existen comunidades turcas nos Estados Unidos, Francia, Países Baixos, Austria, Bélxica, Suíza e no Reino Unido. Por mor da asimilación cultural dos inmigrantes nestes países de acollida, non tódolos turcos falan a súa lingua con fluidez.
No 2005, 93% da poboación de Turquía declarábase falante nativo de turco, sendo o kurdo a lingua da poboación restante.
Status oficial
miniatura|Sinal de [[Prizren, Kosovo. As linguas oficiais son: o albanés (enriba), o serbio (medio) e o turco (embaixo).]] O turco é a lingua oficial de Turquía e é tamén unha das linguas oficiais de Chipre. Tamén ten un carácter oficial (mais non principal) no Distrito de Prizren en Kosovo e en tres concellos de Macedonia do Norte.
En Turquía, a sociedade reguladora da lingua é a Asociación da Lingua Turca (Türk Dil Kurumu ou TDK), que foi fundada en 1932 baixo o nome Türk Dili Tetkik Cemiyeti ("Asociación para a Investigación da Lingua Turca"). Esta asociación estivo influenciada pola ideoloxía do purismo lingüístico: unha das súas principais accións foi a substitución de préstamos e construcións gramaticais foráneas con equivalentes de orixe turco. Estes trocos, xunto coa adopción do novo alfabeto turco en 1928, deron forma á lingua turca moderna que se fala hoxe. O TDK converteuse nunha organización independente en 1951, coa supresión da obriga de que estivera presidida polo Ministro de Educación. Mantívose así até agosto de 1983, cando volveu ser unha organización do goberno segundo a constitución de 1982, produto do golpe de estado de 1980.
Exemplos
Exemplo de texto: artigo 1 da Declaración Universal dos Dereitos Humanos
"Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler." "Tódolos seres humanos nacen libres e iguais en dignidade, dereitos, e dotados como están de razón e conciencia, deben comportarse fraternalmente os uns cos outros."
Club Xuventude Baloncesto
O Club Xuventude Baloncesto é un club de baloncesto galego da localidade pontevedresa de Cambados que milita na 1ª División Nacional, a quinta categoría do baloncesto español.
Traxectoria
No ano 1976, Jorge Castiñeiras e Ramiro Vidal viaxan ás Illas Canarias para visitar a Roberto Vidal, que está cumprindo o servizo militar. Propóñenlle a creación dun club de baloncesto e acordan que Roberto sexa o presidente. Foi o inicio dunha historia que perdura e que permitiu a moitos rapaces da vila practicaren un deporte de alza.
En 1973, comeza a actividade xuvenil arredor do edificio da Xuventude TAC. Xa non se celebraban festivais no vello salón de actos, e o patio de butacas foi habilitado para xogar o baloncesto. Aquel foi o verdadeiro antecedente do Xuventude. Celébranse varias ligas ao ano. Os equipos confeccionábanse por sistema de sorteo (o que os americanos chaman DRAFT). Produto desta actividade, creouse unha especie de selección que xogou algún partido no Instituto Ramón Cabanillas ou na Rúa Nova, durante as Festas do Albariño, ou na Alameda de Santo Tomé, pola Festa da Valvanera.
Mais curiosamente, o primeiro paso cara ás competicións oficiais tivo como protagonistas as rapazas.
En 1976, xurdiu a posibilidade de realizar un curso de adestrador en Vilagarcía. En 1977, o equipo xuvenil feminino xa competía, mais extraoficialmente. Foi en 1978 cando se produciu a participación nas competicións oficiais daquel equipo feminino e outro xuvenil masculino.
A primeira directiva do club estaba presidida por Roberto Vidal Daporta, e formada por Ramiro Vidal, Jorge Castiñeiras, Eduardo Charlín, Egidio Varela, José Luis Oubiña “Sanchis”, José Martínez “Cubeiro” e Joaquín Otero.
O escudo foi deseñado por un santiagués, Manuel Rico Suárez, ao que a xunta directiva, en agradecemento, nomeou “Socio de honra”. As camisetas foron sempre amarelas e o pantalón de cor negra. Os primeiros chándales foron de cor azul.
O Vilar, Reigosa, A Pastoriza
O Vilar é un lugar da parroquia de Reigosa no concello lugués da Pastoriza na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 5 habitantes (2 homes e 3 mulleres).
Sumbawa
Pertencente ás Illas menores da Sonda, Sumbawa atópase entre as illas indonesias de Flores, Sumba e Lombok. Forma parte da provincia indonesia de West Nusa Tenggara, aínda que actualmente o goberno indonesio está tomando medidas para converter a illa nunha provincia separada. De carácter volcánico como as demais illas veciñas, nela atópase o volcán Tambora, protagonista dunha importante erupción no século XIX.
Con 15.448 km² e unha poboación dun millón e medio de habitantes, a illa estivo relacionada co Imperio Majapahit de Xava e tamén co reino balinés de Gelgel. En 1605 prodúcese a primeira chegada dos holandeses, quen controlan o territorio totalmente xa comezado o século XX.
Como o resto de illas que forman as Illas da Sonda, Sumbawa pertence ao área da Liña de Wallace (Wallacea), de grande interese científico pola súa rica biodiversidade, situadas entre o Sueste asiático e Oceanía.
Historia
O Nagarakretagama do século XIV menciona varios principados identificados en Sumbawa; Dompu, Bima, Sape e a illa volcánica de Sang Hyang Api preto da costa nordeste de Sumbawa. Catro principados en Sumbawa occidental eran dependencias do Imperio de Majapahit no oriente de Xava. Debido aos recursos naturais de Sumbawa, foi invadida regularmente por forzas externas, Xavanesee, Balineses, Macasarenses, holandeses e xaponeses. Os holandeses chegaron por primeira vez en 1605, pero non gobernaron efectivamente Sumbawa ata principios do século XX.
O reino de Balinés de Gelgel tamén gobernou Sumbawa occidental durante un período curto. As partes orientais da illa eran tamén o fogar do Sultanato de Bima, un goberno islámico que tiña vínculos cos pobos Bugis e Macasar]] de Sulawesi do sur, así como outros gobernos malaio islámicos no arquipélago.
miniatura|Mapa histórico da costa setentrional de Sumbawa, 1681
A evidencia histórica indica que a illa de Sumbawa era coñecida nas Indias orientais polo seu mel, cabalos, madeira de sappan para producir a tintura vermella, e sándalo usado para incenso e medicamentos. Pensábase que a área era altamente produtiva en agricultura. No século XVIII os holandeses introduciron a plantación de café nas abas occidentais do monte Tambora, creando así a variante café Tambora.
Administración
Sumbawa administrativamente divídese en catro regencias (kabupaten) e unha kota (cidade). Son:
O Empalme, Cabreiros, Xermade
O Empalme é un lugar da parroquia de Cabreiros, no concello lugués de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2016 tiña 17 habitantes (9 homes e 8 mulleres).
Zoolóxico humano
miniatura|250x250px|[[Pobo selk'nam|Selk'nam levados a París por Maître en 1889.]] Os zoolóxicos humanos, tamén chamadas exposicións etnolóxicas, foron unha serie de exhibicións levadas a cabo durante os séculos XIX e XX arredor de humanos erradamente considerados como nun estado primitivo, e describen unha actitude cultural de supremacía racial. Seguiron o modelo implantado por Carl Hagenbeck, promotor das exhibicións humanas realizadas no Xardín de Aclimatación de París, e realizáronse dende a década de 1870, até principios da década de 1930. Foi popularizado pola publicación en 2002 da obra Zoolóxicos humanos, escrito por varios historiadores franceses especialistas do fenómeno colonial.
As exposicións coloniais foron a ocasión de presentar ao público da metrópole unha mostra dos diferentes pobos colonizados, postos en escena, en situación forzada nun ambiente reconstruído.
Eufemisticamente tamén eran coñecidos como «exposicións etnolóxicas» ou «cidades de negros», salientando as diferenzas culturais entre as nacións occidentais e as non europeas. Estes zoos etnográficos foron criticados por alevosamente degradantes da condición humana, e por racistas.
Micción
O proceso da micción é, na maioría das veces, controlado voluntariamente. A incontinencia urinaria é o control pobre ou ausente da micción.
Capitados
A dos capitados (Capitata) é unha suborde de cnidarios hidrozoos, unha das tres comprendidas na orde dos antoatecados.
Taxonomía
miniatura|260px|Cladonema pacificum miniatura|260px|Hydrocoryne miurensis miniatura|260px|Velella velella
Descrición
A suborde foi descrita en 1913 polo zoólogo alemán Alfred Kühn.
Familias
Na actualidade (2020) recoñécense na suborde as seguintes familias:
Características
A maioría das especies son formas coloniais que segregan unha estrutura ramificada común sobre a que se implantan os pólipos. Nestas colonias existe unha división funcional entre os pólipos que integran a colonia: algúns teñen funcións alimentarias, e son coñecidos como gastrozoides; outros son defensivos, os dactilozoides, erizados de cnidocitos; e outros, os activos reprodutivamente, son os denominados gonozoides.
Os caracteres diagnósticos do grupo son:
Habitan tanto en augas salgadas, como salobres ou doces.
O seu rango de profundidade é entre 1,55 e 7,632 m, e o seu rango de temperatura entre -1,54 e 28,87 °C.
A distribución xeográfica dos representantes do grupo inclúe todos os océanos ye latitudes, desde augas polares a tropicais.
A Balsa, Labrada, Guitiriz
A Balsa é un lugar da parroquia de Labrada no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá.
Orquestra Sinfónica de Melide
A Orquestra Sinfónica de Melide é unha orquestra sinfónica da localidade de Melide (A Coruña). Foi creada a finais de 1993 e o seu director dende a súa fundación é o melidán Fernando V. Arias.
Historia
A Orquestra Sinfónica de Melide naceu a finais de 1993 no seo do Conservatorio de Música de Melide. Integrada inicialmente por alumnos do conservatorio, co paso do tempo acadou un maior gran de profesionalismo que lle permite afrontar proxectos artísticos e musicais dunha complexidade cada vez maior.
A consolidación da orquestra levouna a converterse nunha referencia no panorama musical galego, chegando a ser considerada pola crítica como a terceira grande orquestra de Galiza. A súa actividade se centra en ofrecer concertos periódicos en Melide e xiras por algunhas das principais cidades galegas, así como atender á formación didáctico-musical da xuventude da comarca. Fiel á súa filosofía de apostar polos valores musicais nacionais, estrea numerosas obras de compositores galegos e convida a solistas de contrastado renome, especialmente nos xa tradicionais Concertos de Nadal, tendo retransmitido a RG en directo para toda Galiza o do ano 2001.
En 1997 participou nos concertos programados para Galicia Terra Única, organizado pola Consellería de Cultura e Comunicación Social da Xunta de Galicia, con diversas actuacións por toda a xeografía galega, salientando a realizada no Hostal dos Reis Católicos en Santiago de Compostela. Ese mesmo ano estrea o primeiro concerto para guitarra e orquestra escrito polo compositor galego Enrique Rodríguez e interpretado polo guitarrista Eulogio Albalat.
Un ano despois, en 1998, realizou unha xira en colaboración coa Universidade da Coruña e cos conservatorios da Coruña, Lugo e Pontevedra acompañando a solistas destacados de Galiza e a profesores destes conservatorios, cun grande éxito de crítica especializada e de público. En xullo dese mesmo ano estreou o espectáculo Antoloxía da Zarzuela con motivo da creación da Orde de Cabaleiros e Damas do Camiño de Santiago.
En 1999 estreou no Hostal dos Reis Católicos a Cantata Melidá composta polo seu director, Fernando V. Arias, para solistas, coro e orquestra sinfónico, que foi obxecto dun monográfico no programa de RNE Clásicos Populares. Ese mesmo ano a orquestra realizou unha gala lírica co gallo do Xacobeo 99 que foi grabada integramente pola TVG. No 2000 colaborou con distintos concertos dentro do programa Milenio Festival en Santiago de Compostela, destacando o realizado na Praza do Obradoiro, e no 2001 levou a cabo unha xira por Galiza co espectáculo A Música do Cine.
En 2003 a orquestra debutou no Auditorio Nacional de Madrid, repetindo o ano seguinte, cando estreou Platerías de Santos Bartolomé e Terra de Melide, obra do director da formación, Fernando Arias. Ambas obras eran adaptacións para formación sinfónica.
Nos últimos tempos, a complicada situación económica do Concello de Melide levou á daquela alcaldesa María Socorro Cea Vázquez a retirar as axudas do concello á orquestra, o que provocou unha reestruturación da orquestra. A mediados do ano 2011 realizou a súa última xira ata o momento co espectáculo Gala Americana.
En 2013 Melide inaugurou o seu auditorio municipal cun concerto no que participaron a Coral Polifónica de Melide, o grupo de gaitas Froito Novo, así como a propia Orquestra Sinfónica de Melide.
Antonio González Groveiro
Antonio González Groveiro, nado en Porto do Son o 10 de maio de 1944, é un empresario e político galego. Foi alcalde de Porto do Son entre 1979 e 1995.
Traxectoria
Militante do PCG, nas primeiras eleccións democráticas encabezou a candidatura da AMDG á alcaldía de Porto do Son e foi elixido alcalde grazas a un pacto de goberno. En 1981 abandona o PCG e en 1982 ingresa no PSdeG-PSOE. Nas municipais de 1983 encabezou a candidatura do PSdeG e foi elixido alcalde con maioría absoluta. Nas municipais de 1987 volveu ser elixido alcalde con maioría absoluta e nese ano realizou unhas declaracións sobre unha xornalista que lle custaron unha condena da Audiencia por un delito de inxurias graves, liderou unha campaña contra o patrón maior da confraría, acusándoo dun presunto desfalco, e permitiu a destrución do castro da Enxa para construír o Servizo de Vixilancia Marítima. Foi deputado provincial entre 1983 e 1991. Nas municipais de 1991 volveu ser alcalde con maioría absoluta e en decembro dese ano o Tribunal Supremo revogou a súa condena. Tivo varias polémicas co PSdeG e en agosto de 1992 anunciou o abandono do partido, xunto con todo o grupo de goberno e algunhas decenas de militantes. Nas municipais de 1995 presentouse como cabeza de lista polo PPdeG, pero non foi alcalde ao pactar PSdeG e BNG. Volveu presentarse en 1999 e 2003, pero non volveu ser elixido alcalde.
David Beatty
David Richard Beatty, 1º Earl Beatty, nado en Nantwich (Cheshire) o 17 de xaneiro de 1871 e finado en Londres o 11 de marzo de 1936, foi un oficial británico da Royal Navy.
Reacción exotérmica
Denomínase reacción exotérmica a calquera reacción química na que ten lugar un desprendemento de calor. A reacción contraria denomínase endotérmica.
Cando o desprendemento de calor e moi elevado, os produtos da reacción poden chegar a temperaturas moi altas e acadar a incandescencia formándose chamas (lume).
Un exemplo de reacción exotérmica é a combustión.
Dende o punto de vista termodinámico, unha reacción exotérmica é aquela que transcorre con diminución de entalpía, aquela na que ΔH<0; é dicir, aquela reacción na que debido ao desprendemento de enerxía o contido enerxético dos produtos é menor que o dos reactivos.
A Pena, Labrada, Guitiriz
A Pena é un lugar da parroquia de Labrada no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá.
Reacción exotérmica
A ecuación termoquímica do exemplo que segue indícanos que cando un mol de carbono (sólido, 12 gramos), reaccionan cun mol de osíxeno (22,4 Litros de gas, medidos en condicións normais de presión e temperatura), formándose un mol de dióxido de carbono (22,4 L de gas medidos en condicións normais) despréndese unha calor de 393500 J. O feito de ser calor desprendida indícase co signo menos; ΔH<0
C (s) + O2 (g) → CO2 (g) ; ΔH= -393,5 kJ/mol
Sidney Altman
Sidney Altman, nado en Montreal, Quebec (Canadá) o 7 de maio de 1939 e finado en Rockleigh, Nova Jersey, o 5 de abril de 2022, foi un biólogo molecular canadense-estadounidense, gañador do premio Nobel de Química de 1989.
Traxectoria
Obtivo a súa licenciatura en física no Instituto de Tecnoloxía de Massachusetts (MIT) en 1960, pasou 18 meses como estudante de gradación en física na Universidade de Columbia e despois obtivo o doutoramento en bioquímica da Universidade de Colorado en 1967.
Xunto a Thomas Cech recibiu o premio Nobel de Química polo descubrimento das propiedades catalíticas do ácido ribonucleico (ARN). Ambos os investigadores da Universidade Yale demostraron que o ARN é o soporte químico da herdanza, intervindo nas reaccións químicas que posibilitaron a aparición da vida na terra.
Desde 1971, foi profesor de bioloxía na Universidade Yale.
Verdict (filme de 2019)
Verdict é un filme filipino de 2019 dirixido por Raymund Ribay Gutierrez. Foi escollido como candidato de Filipinas para o Óscar ó mellor filme internacional na 92ª edición dos premios, mais finalmente non foi nomeado.
A Puza, Labrada, Guitiriz
A Puza é un lugar da parroquia de Labrada no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá.
Julie Delpy
Julie Delpy, nada en París o 21 de decembro de 1969 é unha actriz, directora de cine, guionista e cantautora franco-estadounidense. Estudou cinema na Tisch School of the Arts da Universidade de Nova York e dirixiu, escribiu ou interpretou máis de trinta filmes, incluídos Hitlerjunge Salomon (1990), Voyager (1991), Trois couleurs: Blanc (1993), a triloxía iniciada con Before Sunrise (1995, 2004, 2013), An American Werewolf in Paris (1997) e Deux jours à Paris (2007). Foi candidata a tres premios César, dous Online Film Critics Society Awards e dous premios Óscar. Mudouse aos Estados Unidos en 1990 e obtivo a cidadanía estadounidense en 2001.
Primeiros anos
Julie Delpy naceu en París, filla única de Albert Delpy, actor e director teatral, e de Marie Pillet, actriz cinematográfica e de teatro de vangarda. A súa nai tamén foi coñecida por asinar en 1971 o Manifesto das 343, asinado por mulleres que defendían os dereitos reprodutivos e admitían que abortaran cando o aborto era ilegal en Francia. No filme de Delpy de 2007 Deux jours à Paris, a personaxe da súa nai está interpretada pola súa nai na vida real e explica que asinou o manifesto, reflectindo a súa acción real. Pillet faleceu en 2009.
Animada polo ambiente artístico en que creceu, Delpy debutou no teatro con cinco anos e aos catorce obtivo o seu primeiro papel no cinema en Detéctive, dirixido por Jean-Luc Godard. Dous anos máis tarde, foi escollida como protagonista de La Passion Béatrice, pola que foi candidata ao premio César á mellor actriz revelación. Co salario pagou a súa primeira viaxe a Nova York, cidade que visitou regularmente ata que se instalou nela en 1990.
Carreira profesional
miniatura|esquerda|Delpy no [[Festival de Cannes, 2002.]] Delpy obtivo éxito internacional polo seu papel no filme de 1990 Hitlerjunge Salomon, coa súa interpretación de Leni, unha rapaza nazi que se namora de Solomon Perel sen saber que é xudeu. Tras isto, fóronlle ofrecidos moitos papeis, tanto en Hollywood como en Europa.
En 1993, foi escollida polo director Krzysztof Kieślowski para participar no segundo filme da súa triloxía Trois couleurs. Foi a protagonista de Blanc e fixo aparicións nas outras dúas partes da serie.
Delpy, interesada pola dirección dende a súa infancia, debutou como directora en 1995 coa curtametraxe Blah Blah Blah. En 2002 dirixiu a súa primeira longametraxe, Looking for Jimmy, que tamén escribiu e produciu. De carácter experimental, foi estreado en Francia e nos Estados Unidos, mais pasou desapercibido. En 2007 estreou Deux jours à Paris, dirixida, escrita e protagonizada por ela, na que ademais compuxo a banda sonora. Nela actuaron Adam Goldberg e Daniel Brühl e os pais da actriz, Albert Delpy e Marie Pillet, interpretaron os pais da protagonisata.
A súa consolidación nos Estados Unidos chegou a raíz da participación xunto con Ethan Hawke no filme de 1995 Before Sunrise, dirixido por Richard Linklater.
Estreito de Bass
O estreito de Bass (en inglés: Bass Strait (IPA /bæs/)) é un estreito marítimo que separa Tasmania do sur de Australia, concretamente do estado de Victoria. O europeo que o descubriu foi Matthew Flinders en 1798. Flinders púxolle o nome do doutor da nave, George Bass.
Ten, aproximadamente, 240 quilómetros de longo no seu punto máis estreito e unha profundidade próxima aos 50 metros. Estivo practicamente seco durante a última era glacial. No estreito atópanse varias illas, entra as cales algunhas como King Island e Flinders Island contan con asentamentos importantes.
Ao igual que o resto das augas que rodean Tasmania, e debido á súa escasa profundidade, o estreito é moi difícil de navegar. Moitos barcos naufragaron nas súas augas durante o século XIX. En 1848, construíuse un faro na illa Deal para guiar os buques na zona oriental do estreito, mais non houbo sinalización na estrada no mesmo polo lado occidental até o ano 1859, cando se completaron as obras dun faro, o Wilsons Promontory Lighthouse. A este último engadiríaselle outro en 1861 en Cape Wickham, no extremo norte da illa King.
As correntes entre o océano Antártico e o mar de Tasmania fan do estreito un lugar de grande ondas. Para ilustrar a intensidades das mareas na zona, hai que ter en consideración que o estreito de Bass é dúas veces máis ancho que o canal da Mancha, o cal tamén duplica a intensidade. Os naufraxios nas costas de Tasmania e Vitoria cóntanse a centos, reducidos coa implantación dos avances tecnolóxicos na navegación, que reduciron os accidentes de xeito significativo. Moito buques, algúns deles de gran tamaño, desapareceron sen deixar sinais ou ben deixando escasas evidencias da súa pasaxe. A pesar dos mitos que falan de piratería ou fenómenos sobrenaturais similares aos do Triángulo das Bermudas, as desaparicións poden atribuírse invariabelmente a combinacións de vento e malas condicións marítimas, así como tamén ás números rochas semisumerxidas e aos arrecifes que abundan no estreito.
Illas
Hai máis de 50 illas no estreito de Bass. Entre as máis importantes están:
Na sección occidental:
Na sección nordeste:
Transporte
O mellor xeito de atravesalo estreito é polo aire. As principais liñas aéreas para facelo son Qantas, Jetstar Airways e Virgin Blue. Entre os aeroportos máis importantes de Tasmania tópase o Aeroporto Internacional de Horbart e o Aeroporto de Launceston. Os aeroportos menores son servidos por Regional Express, en voos que se dirixen unicamente a Merbourne e ás illas do estreito.
A rota marítima pode facerse mediante os ferris da empresa Spirit of Tasmania, que transporta tanto pasaxeiros como automóbiles e ten base en Devonport, Tasmania. O percorrido vai dende esta cidade até Station Pier, en Melbourne.
Enerxía
O Basslink é un cable de corrente continua de alta tensión que se atopa en servizo desde o 2006. Conta cunha capacidade suficiente para transportar até 630 megavatios de potencia eléctrica a través do estreito, e é o cable submarino de potencia eléctrica máis largo do mundo.
Alinta é a dona dun conduto de gas submarino, que abastece de gas natural aos clientes industriais localizados nas proximidades de George Town, así como tamén á rede de gas Powerco en Tasmania.
Comunicacións
O primeiro cable submarino que atravesou o Estreito de Bass foi colocado no 1859. Cun dos seus extremos en Cape Otway, Vitoria, atravesaba o estreito tocando as illas King e Three Hummock e chega á illa de Tasmania en Stanley. Dende alí prolóngase até a cidade de George Town. Mais o cable comezou a fallar semanas despois de ser posto, e no 1861 deixou de funcionar.
Reción
O topónimo Reción pode referirse a dous lugares de Galicia:
Estreito de Bass
Comunicacións
Tasmania atópase actualmente comunicada co resto de Australia por medio de dous cables de fibra óptica operados pola empresa Telstra. Outros cables submarinos que posúe son:
Reción, Verís, Irixoa
Reción é un lugar da parroquia de Verís no concello coruñés de Irixoa, na comarca de Betanzos. Segundo o IGE, en 2011 tiña 2 habitantes (1 home e 1 muller).
Reacción endotérmica
Denomínase reacción endotérmica a calquera reacción química na que ten lugar unha absorción de calor.
A reacción contraria denomínase exotérmica.
Dende o punto de vista termodinámico, unha reacción endotérmica é aquela que transcorre con aumento de entalpía, aquela na que ΔH>0, É dicir, aquela reacción na que debido á absorción de enerxía o contido enerxético dos produtos é maior que o dos reactivos.
onde Hprodutos maior que Hreactivos
A ecuación termoquímica do exemplo que segue indícanos que cando un mol (60 gramos) de dióxido de silicio (sólido), se descompón dando un mol de silicio (28 gramos) e un mol de osíxeno (22,4 L de gas medidos en condicións normais), absorbe unha calor de 858570 J; son precisos 558570 J de calor para descompoñer un mol de SiO2. O feito de ser calor absorbida indícase co signo mais; ΔH>0
SiO2 (s) → Si (s) + O2 (g) ; ΔH= +858,57 kJ
É importante dicir que as reaccións endotérmicas ao absorber calor poden ser útiles e prácticas nalgúns casos, por exemplo, ao querer arrefriar un lugar.
O Requeixo, Verís, Irixoa
O Requeixo é un lugar da parroquia de Verís no concello coruñés de Irixoa, na comarca de Betanzos. Segundo o IGE, en 2011 tiña 5 habitantes (3 homes e 2 mulleres).
Gromo de raios gamma
miniatura|400px|dereita|Luminiscencia [[espectro visible|visible de GRB 970508 ollada un mes despois da detección do gromo. Cando a fusión non xera a presión de abondo para contrarrestar a gravidade, a estrela colapsa axiña para formar un burato negro. En teoría, a enerxía pode ser liberada durante o colapso na dirección do eixo de rotación para formar un gromo de raios gamma. Os gromos a miúdo son acompañados por outros fenómenos de longa ou curta duración. Un gromo caracterízase pola súa forte luminosidade.]] Os gromos de raios gamma (tamén coñecidos como explosións de raios gamma ou GRB nas súas siglas en inglés) son escintileos de raios gamma asociados con explosións estremadamente enerxéticas en galaxias afastadas. Son os eventos electromagnéticos máis luminosos que ocorren no universo. Os gromos poden durar dende uns nanosegundos até varias horas, pero polo xeral, un gromo típico adoita durar uns poucos segundos. Con frecuencia son seguidos por unha luminescencia residual de longa duración de radiación a lonxitudes de onda maior, (raios X, radiación ultravioleta, luz visible, radiación infravermella e radiofrecuencia).
Oín, Rois
Santa María de Oín é unha parroquia situada no sur do concello coruñés de Rois, na comarca do Sar. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 439 habitantes (209 homes e 230 mulleres), 38 máis ca en 1999. Ten oito entidades de poboación. É a parroquia máis pequena do municipio, con só 3,23 quilómetros cadrados de superficie, no lugar de Samil atópase a casa consistorial de Rois.
Festividades
As festividades desta parroquia son Santo Antón, o 13 de xuño, e A Nosa Señora, San Roque e o Santísimo, o 15, o 16 e o 17 de agosto.
O Regueiro, Labrada, Guitiriz
O Regueiro é un lugar da parroquia de Labrada no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá.
Parque Natural de Montserrat
O Parque Natural de Montserrat atópase en Cataluña, na provincia de Barcelona, distribuído entre as comarcas do Anoia, Bages, o Vallès Occidental e o Baix Llobregat. Foi constituído coma Parque natural no 1987 para protexer un contorno natural e patrimonio privilexiados e unha das montañas con máis simboloxía para os cataláns.
Historia
O conxunto de valores da montaña de Montserrat son tanto patrimoniais coma xeolóxicos e naturais. Estes últimos aínda son salientables a pesar dos incendios acontecidos do 16 ó 20 de agosto do 1986 e do 4 de xullo de 1994. Estes valores foran a causa da creación, no ano 1950, do Padroado da montaña de Montserrat. Mais a protección vai ser realmente efectiva a partir do decreto do 29 de xaneiro de 1987 e da lei do 10 de xullo de 1989 que conformarían a figura legal de Parque natural.
Morfoloxía
O macizo de Montserrat pertence á Cordilleira Prelitoral Catalá que se estende entre as depresións Central e Prelitoral de Cataluña. O macizo ten 10 km de lonxitude aínda que o seu perímetro total chega ós 25 km. A súa altitude máxima é o pico Sant Jeroni con 1236 metros, mentres que o Coll de Migdia chega ós 1220 metros. Os conglomerados de Montserrat teñen un compoñente calcáreo moi elevado que levaría a pensar na existencia de numerosas formacións cársticas. Porén estas non son moi abondosas, e só algunhas teñen interese para a espeleoloxía. Podemos salientar a cova de Collbató ou de Salnitre. Iluminada pola luz eléctrica no 1930, é probablemente a máis famosa e importante de toda Cataluña, sendo un importante foco de atracción turística.