cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Institucións españolas do Antigo Réxime
O municipio, as cortes e a facenda
A facenda foi un dos alicerces do funcionamento da Monarquía, moito máis substancial en Castela que en Aragón e Navarra (e nas provincias vascas, que aínda que castelás, posuían unha exención fiscal ligada a unha confusa fidalguía universal). A Cámara de Comptos de Navarra ou as institucións privativas dos outros territorios non recadaban máis do necesario para o mantemento do funcionamento dun mínimo aparello burocrático propio, sendo insuficientes ata para a defensa dos propios territorios en caso necesario. O mesmo pode dicirse das máis substanciosas rendas de Flandres ou Italia (nestes casos enfrontadas a gastos militares constantes e cuantiosos). Para Castela, o indiscutible centro fiscal da monarquía, o Consello de Facenda e as Cortes deseñaban o sistema, pero realmente estaba baseada no encabezamento polas cidades, no seu beneficio e en contra do territorio que administraban, e na súa recadación efectiva -a base de sisas gravadas sobre o consumo e o tráfico mercantil- adoitaba arrendarse a particulares. Os ingresos principais sempre foron insuficientes, polo que os recursos de urxencia extraordinaria a préstamos de banqueiros (sucesivamente casteláns, alemáns -os míticos Fugger-, xenoveses e portugueses) á débeda pública (xuros) e ás alteracións monetarias foron un lastre crónico, que socavaba o crédito da monarquía e conducíaa a crebas periódicas. Devanditos ingresos eran fundamentalmente o quinto real dos metais americanos (que alteraron a economía de Europa producindo a Revolución dos Prezos) e a alcabala, un imposto indirecto teoricamente universal. A multiplicidade de regalías e outros impostos (servizo ordinario e extraordinario, millóns, regalía de apousento na Corte etc.) facían o sistema ineficaz e inxusto, o que provocou algúns intentos de reforma errados, como a Unión de Armas deseñada polo Conde-Duque de Olivares e a Única Contribución ligada ao Catastro de Ensenada. Con anterioridade a este, os decretos de Nueva Planta unificaran administrativamente Valencia e Cataluña sen ningunha diferenza con Castela (Aragón xa perdera os seus foros en tempos de Filipe II de España tras a revolta de Antonio Pérez), como consecuencia da súa derrota na guerra de sucesión española, o que deu a oportunidade de establecer un sistema fiscal practicamente ex novo sen as trabas que supón ter que respectar dereitos adquiridos, o que resultou nun sistema simple e eficaz que de feito incentivou a actividade económica durante o século XVIII á vez que producía un substancial aumento recadador. Ese ideal fiscal, sumado a outras características xurídicas (o censo enfitéutico que garantía ao pagés catalán a continuidade da súa explotación agraria, e a pervivencia do dereito civil, que garantía ao hereu a conservación íntegra do patrimonio familiar) foi modelo das reformas ilustradas (Conde de Campomanes) aínda que as resistencias atopadas fixeron inviable a súa aplicación en Castela, no que pode verse como unha situación inversa á da Unión de Armas do Conde-Duque do século anterior.
A vida económica
miniatura|200px|A [[Llotja de la Seda|Lonxa da Seda de Valencia.]] A vida económica dependía só moi parcialmente das decisións políticas de alto nivel, a pesar de que a orientación mercantilista da política económica da monarquía (xulgada polos arbitristas, fundadores da ciencia económica) era moi marcada. Na coroa de Aragón institucións medievais como a lonxa e a Taula de Canvi, así como o Consulado do Mar e Consulado de Comercio (tamén presentes en Castela), presidían o comercio a longa distancia, que coa colonización de América fíxose vital controlar. Esa función foi confiada de forma monopolística á Casa de Contratación de Sevilla. Ata se previu unha institución similar, que funcionase na Coruña, para o control do esperado comercio de especias coas Molucas, pero a cesión destas illas a Portugal frustrouno. O libre comercio con América foi unha das cuestións que a política ilustrada do século XVIII intentou desenvolver, abrindo o monopolio (que por entón exercía Cádiz) a outros portos peninsulares (1788), tras o desenvolvemento de compañías privilexiadas como a Compañía Guipuscoana para o cacao de Venezuela (1728), transformada logo na Compañía de Filipinas (1785).
Dun xeito máis estreito eran as institucións municipais as que controlaban a artesanía e o comercio local, a través das ordenanzas municipais. Estas relegaban o control do funcionamento dos oficios viles e mecánicos a unhas corporacións intermedias que se autogestionaban: os gremios, asociacións de talleres do mesmo oficio cuxas funcións esenciais eran evitar a competencia entre os seus membros, controlar o acceso ao exercicio profesional, manter os estándares de calidade e o saber facer do oficio (ata contra as innovacións tecnolóxicas), integrar e ordenar de forma paternalista as distintas categorías profesionais (mestre, oficial e aprendiz) e defender os seus intereses de forma proteccionista (fronte ao intrusismo, a competencia exterior ou ata as inxerencias políticas económicas e fiscais, actuando como grupo de presión se era necesario). Nunca tiveron tanta vitalidade como noutras partes de Europa. En Castela, as cidades pañeras do interior, como Segovia ou Toledo non conseguiron impor medidas proteccionistas que as permitisen desenvolver a súa industria fronte á protección ao consumidor e aos intereses gandeiros e dos exportadores das cidades periféricas, como Burgos e Sevilla. As ordenanzas municipais tamén controlaban o comercio a través de mercados de dimensión comarcal; e con institucións como o Repeso ou o Fiel almotacén, que tiñan como función o control do abastecemento, o comercio alimentario e dos axentes do comercio, como os obrigados e os tablaxeiros. miniatura|esquerda|A Casa do Peso de [[Medina del Campo, onde se gardaban os pesos e medidas oficiais para garantir os intercambios comerciais nas súas famosas feiras.]] Feiras como as de Medina del Campo, que conectaban a la castelá coa economía financeira do norte de Europa representaron unha actividade excepcional, que incluíu o xurdimento de institucións financeiras e familias de banqueiros que non tiveron continuidade. A oportunidades de negocio que significaban o mercado americano, a descomunal débeda da Facenda e as sucesivas conxunturas económicas de inflación no século XVI e depresión no século XVII, máis que incentivar, terminaron asfixiando aos axentes económicos casteláns en beneficio dos doutros países de Europa. A pesar da súa importancia, non serviron para integrar un mercado nacional. Tampouco axudou a iso o mantemento das aduanas interiores, moedas e lexislación privativa de cada reino. A Coroa de Aragón non participou tampouco, ata o século XVIII, da empresa comercial americana, aínda que desde entón, sobre todo en Cataluña púidose presenciar o crecemento dunha industria téxtil para o mercado colonial (as indianas), estimulada por condicións sociais especialmente favorables, das que é mostra a aparición dunha dinámica institución local: a Real Xunta Particular de Comercio de Barcelona (1758-1847).
O feito de que a maior parte da poboación dependese do autoconsumo (os campesiños) ou das propias rendas (nobres e clérigos), facía que o comercio fóra, en realidade, unha actividade ata certo punto marxinal. Outras institucións vagamente precapitalistas, como o Monte de Piedade ou o Banco de San Carlos chegaron máis adiante, xa ao final do Antigo Réxime, aínda que tiñan precedentes anteriores en figuras tradicionais que se souberon adaptar á conxuntura expansiva do século XVIII, como os pósitos, os Cinco Gremios Maiores de Madrid ou as corporacións de arrieiros (arriería de Sangarcía e Etreros en Segovia, e a da Maragatería en León), destacando a carretería ou Cabana Real de Carreteiros, traxiñeiros, cabañiles e as súas derramas (fundada con privilexios en 1497, e con xurisdición especial desde 1599, incluíndo un xuíz conservador para defendelos). As Manufacturas Reais, como adaptación da política económica colbertista, foron obra dos Borbóns, pero tamén houbo un interese anterior polo control das industrias estratéxicas (fábricas de armamento e Reais Atarazanas). miniatura|Cordeiro, de [[Francisco de Zurbarán|Zurbarán. Ademais da lectura relixiosa alegórica, ilustra a dominancia da gandería ovina na España do Antigo Réxime.]] Era o campo e as actividades agropecuarias, as que constituían a abafadora maior parte da economía na sociedade preindustrial. A produción primaria de alimentos dependía dunha agricultura sometida aos procesos tradicionais sancionados polo costume e os usos do réxime señorial, a cargo duns campesiños cuxa situación social ás veces conducía á revoltas (Revolta Irmandiña en Galicia, payeses de remença en Cataluña), correspondendo á monarquía un papel arbitral (Sentenza arbitral de Guadalupe) que non escondía a súa preferencia por manter o status privilexiado da nobreza e o clero (lexislación sobre o morgado).
Esa opción vese con claridade na protección á gandería fronte á agricultura, que se entendeu pola historiografía como unha loita de clases entre señores (gandeiros) e campesiños (agricultores). O Honrado Concello da Mesta en Castela e institucións similares no reino de Aragón (Casa de Gandeiros de Zaragoza) convertéronse en poderosísimas corporacións privilexiadas, con xurisdición privativa, nas que a norma era a confusión de intereses e xurisdicións entre o público e o privado. A crítica ilustrada atopou na súa pervivencia un dos freos máis importantes á modernización económica, xunto coa indefinición do dereito de propiedade (vinculacións e mans mortas) e os obstáculos ao mercado libre (taxa do gran, aduanas interiores e a atomización fiscal). Esta época estará presidida polo proxectismo ilustrado e a difusión do modelo de Reais Sociedades Económicas de Amigos do País, nacido no País Vasco e con especial proxección a Asturias, Madrid, en ambos os lugares coa presenza de Jovellanos, que desde ela tamén contribuíu á Lei Agraria, outro proxecto nacido da inquietude ilustrada que emerxe dalgúns cargos da administración, neste caso do Intendente de Estremadura.
A burocracia, a xustiza, a lexislación
miniatura|esquerda|200px|[[Real Chancillería de Granada|Real Audiencia e Chancillería de Granada.]] A burocracia central baséase no sistema de Consellos, que se denominou polisinodial, por estar composto de múltiples organismos que se repartían temática e territorialmente o goberno dunha monarquía tan complexa. Había consellos temáticos e territoriais: Facenda, Ordes, Inquisición, Indias, Flandres, Italia, Portugal, Navarra, Aragón etc. O Consello de Castela era o que levaba o peso da maior parte da política interior, sobre todo a partir do século XVIII; e o de Estado as relacións internacionais. A Cámara de Castela, comisión reducida do Consello, pero separado deste, encargábase de aconsellar ao rei, como despacho secreto e reservado, na administración da graza ou mercé real, concepto xurídico propio do poder que exercen os reis pola súa mera vontade. As xuntas eran comités reunidos para un asunto monográfico (aínda que tamén recibían o nome de xuntas as institucións de goberno local dos territorios da zona cantábrica: Galicia, Asturias e Provincias Vascongadas).
O traballo persoal do rei á fronte dun complexo tan amplo podía ser afrontado por un burócrata vocacional como Filipe II de España, que pasou media vida entre papeis (de aí o seu sobrenome de "rei papelero"), ou confiado á figura dun valido.
miniatura|[[Real Audiencia e Chancillería de Valladolid.]] Coa reformas de Filipe V, os consellos decaen (a excepción do de Castela), e é a Secretaría de Estado e do Despacho a institución que toma maior preeminencia na estrutura gobernativa. Primeiro como Secretaría do Despacho Universal, desde 1705 desdobrada en dous, e desde 1714 en catro (Estado, Facenda, Xustiza e unha en conxunto para guerra, mariña e Indias), precedentes da estrutura en ministerios e Consello de ministros con Presidente que será a propia da Idade Contemporánea.
De todos os xeitos, o traballo dos secretarios que levaban a cabo a xestión diaria dos asuntos fora sempre imprescindible, e produciu a formación dunha clase de letrados que permitiu o ascenso social desde posicións non privilexiadas (ou máis comunmente a baixa nobreza). Tal cousa provocaba non poucas envexas e receos entre os grandes (a quen os consellos testamentarios dalgúns reis, aos seus herdeiros, recomendaban ter preto da Corte e en misións diplomáticas ou militares, pero afastados de cargos nos que puidesen gobernar por si mesmos). Ao mesmo tempo, garantía aos reis a fidelidade de quen eran as súas «hechuras» e non debesen ter máis ambición que a de conservar o favor do rei que lles había encumbrado. Nunha sociedade en que a orixe familiar, e non o mérito nin o traballo é a xustificación da posición social, nunca por si mesmos puidesen aspirar a tanto. Postos desa natureza existían, como é lóxico, desde a Baixa Idade Media, e algúns secretarios reais (varios de orixe vasca) alcanzaron unha elevada confianza dos reis que non delegaron en validos: Juan López de Lezárraga, o de Isabel a Católica, Francisco de los Cobos e Martín de Gaztelu, entre os de Carlos V, Juan de Idiáquez, Mateo Vázquez de Leca e Antonio Pérez, de Filipe II. miniatura|esquerda|Testamento de Isabel a Católica. O papel social destes e outros funcionarios dalgún modo foi semellante á noblesse de robe  (nobreza de toga) francesa, que tiña funcións xudiciais. Tradicionalmente proclamouse con non disimulado orgullo que en España a administración de xustiza non chegou a ter cargos venais como en Francia, pero de todos os xeitos para unha gran parte do territorio recaía na xurisdición señorial (que si podía venderse, cos señoríos).
miniatura|[[Sala de Alcaldes de Casa e Corte, Madrid (hoxe Ministerio de Asuntos Exteriores).]] O reguengo era administrado xudicialmente cunha estrutura que comezaba nos municipios. Rexedores e alcaldes eran verdadeiros xuíces, ademais de lexisladores e poder executivo a nivel local (a separación de poderes era inconcibible, tanto a altos como a baixos niveis); e os alguaciles eran xustizas, asistidos por escribáns, como en calquera tribunal. O gusto español por pór por escrito todo acto administrativo produciu un volume documental tan extenso que permitiu a súa explotación por parte de hispanistas de todo o mundo, nunha especie de fuga de cerebros ao revés, ao non atopar xacementos semellantes nos seus países de procedencia. A documentación producida polos despachos reais enseguida alcanzou tanto volume que non podía acompañar á corte itinerante, e Carlos V ordenou crear o Arquivo Xeral de Simancas. Acumulacións semellantes de actos administrativos dos concellos e as parroquias permiten que a historia local española teña un inesgotable corpus documental. Imaxínese o resultado de xuntar a todos os centos de arquivos de protocolos notariais, reflexo cotián da actividade de todas as institucións sociais a través de todo tipo de escrituras, tratos e contratos (matrimonios, dotes, testamentos, propiedades, títulos, morgados, compravendas, hipotecas, censos...) que buscaban no rexistro público do notario a seguridade xurídica que proporcionaba a liturxia da palabra escrita e o papel selado (invento español pronto imitado en Europa). O estadio en que se atopaba en cada momento a formación económico social española atopou nestas institucións o catalizador que aceleraba ou retardaba o ritmo que as forzas produtivas imprimían a súa particular transición do feudalismo ao capitalismo durante o Antigo Réxime. miniatura|esquerda|185px|Un dos Decretos de Nova Planta, 1716.
Para a Coroa de Castela, os tribunais superiores foron as Reais Audiencias e Chancillerías de Valladolid e Granada (esta última herdeira da de Cidade Real), creadas por delegación da competencia xurisdicional do rei, que na Baixa Idade Media exercíase pola súa propia audiencia, itinerante como el mesmo xunto cos papeis e funcionarios da Corte e que se converte en dúas institucións estables que se reparten o territorio (con fronteira no Río Texo) no reinado dos Reis Católicos. Durante a Idade Moderna foron creándose outras audiencias (sen título de chancillerías e suxeitas á xurisdición destas) de Galicia, Asturias, Estremadura e Sevilla, ademais das americanas.
A Corte dispuña dunha xurisdición especial: a Sala de Alcaldes, tamén itinerante ata o establecemento da capitalidade de Madrid (1561), que entraba en conflito coa xurisdición ordinaria do lugar onde esta residise e co número determinado de leguas o seu arrededor. Establecíase unha prelación desta (do mesmo xeito que da Audiencia ou Chancillería nos seus territorios, como emanación do poder real) nos chamados casos de corte. Unha vez fixada a Corte, os conflitos competenciais foron fundamentalmente coa vila de Madrid.
Para a Coroa de Aragón, a planta xudicial incluía tamén a figura da Audiencia Real. A lexislación dos territorios desta coroa, así como nas provincias vascas e o reino de Navarra (que tiña como institución xudicial o Consello Real de Navarra) foi sempre menos permisiva para o poder real, e non desapareceu totalmente nin cos Decretos de Nueva Planta, nin coa abolición do réxime foral tras as guerras carlistas. Na actualidade aínda sobrevive (en distinto grao en cada territorio) como dereito foral, moi importante nalgunhas cuestións de dereito civil, e ata na conformación dos denominados dereitos históricos das chamadas comunidades forais.
As fontes do dereito nos distintos reinos cristiáns peninsulares foron moi diferentes, aínda que o recordo da lexislación visigoda (Liber Iudiciorum) mantívose como unha constante, tanto para xustificar o poder (reino astur-leonés) como para rexeitalo (Condado de Castela, que naceu queimando os seus exemplares e preferindo o dereito consuetudinario aplicado polos xuíces de Castela, mediante as fazañas).
En Cataluña houbo unha actividade lexislativa moi importante na Idade Media, recompilada nos Usatges de Barcelona e nas Constitucións Catalás, que mantiñan formulaciones pactistas propias da coroa aragonesa. Similares principios foron aplicados nos Foros de Valencia e as Franquesas de Mallorca. A actividade litixiosa e interpretativa desa lexislación produciu un xacemento inesgotable de traballo para os xuristas da Coroa de Aragón durante todo o Antigo Réxime, e ata hoxe.
A codificación lexislativa deu á coroa de Castela maiores atribucións ao rei, nun proceso de construción da monarquía autoritaria na que os xuristas romanistas introducen o Dereito común (de base romano-canónica), en pugna cos foros tradicionais, concedidos localmente para fomentar a Repoboación (Foro de Sahagún, Foro de Logroño, Foro de Avilés) ou de forma máis xenérica como privilexios estamentais (Foro Vello de Castela, Ordenamento de Nájera). Este proceso comezou na Baixa Idade Media co Código das Sete Partidas de Afonso X o Sabio, e acentuouse con Afonso XI (Ordenamento de Alcalá) e os Reis Católicos (Leis de Touro). Xa na Idade Moderna o proceso continuou con sucesivas reformulacións (da Nova Recompilación á Novísima Recompilación). A colonización española de América foi obxecto dun especial coidado lexislativo (Leis de Indias) para o que se solicitou un peculiar apoio de xuristas e teólogos (Xunta de Burgos, Xunta de Valladolid), dado que os xustos títulos da Conquista dependían da interpretación das Bulas Alexandrinas que o Papa concedeu aos Reis. As institucións americanas estiveron baseadas nas castelás, aínda que reinterpretadas e adaptadas á súa situación ultraperiférica (cabidos municipais, audiencias, capitanías, gobernacións, correximentos vicerreinados, Real Acordo, xuntas).
O exército, a mariña, a Santa Irmandade
miniatura|Defensa de Cádiz, por [[Francisco de Zurbarán. Ademais dos militares de alta gradación do primeiro termo con armadura, banda de xeneral e bastón de mando, e do cabaleiro de Santiago, aparecen soldados do montón, galeras, barcos de maior calado e as fortificacións das que dependía a vixilancia das costas, e cuxos restos seguen atopándose por todo o litoral español na actualidade.]] Instrumento básico da monarquía autoritaria foi o exército permanente e profesional, formado por soldados de calquera nacionalidade (uns soamente mercenarios e outros que buscaban o seu cursus honorum na carreira das armas). Quedaba superado o concepto medieval de hostes feudais, convocadas esporadicamente para unha campaña limitada e logo disoltas, que limitaban o poder da monarquía feudal á súa capacidade de manter a fidelidade dos seus vasalos, que ademais debían ser recompensados coas terras conquistadas. A guerra de Sucesión Castelá, ademais de clarificar a unión dinástica con Aragón e non con Portugal, deixou clara que a única oportunidade de manter a autoridade dun rei era o seu control dun instrumento militar ao seu exclusivo servizo que puidese manter controlados aos nobres e as cidades, mellor se era tan caro que só levando ao límite os recursos da facenda da monarquía puidese pagarse. A arma da artillería foi unha innovación tecnolóxica moi útil para iso: os castelos nobiliarios e as murallas urbanas deixarán de ser obstáculos insalvables. A guerra de Granada foi o campo de experimentación dese novo mecanismo, que recibirá o nome de terzos (desde 1534, a partir das capitanías e coronelías de época anterior) e representará a vantaxe decisiva fronte á monarquía francesa nas guerras de Italia. O título tradicional de Condestable de Castela -desde 1382 o xefe dos exércitos, en substitución do antigo cargo de alférez- vinculouse á familia dos Fernández de Velasco (duque de Frías) e pasará a cumprir un papel máis que nada protocolario a partir do século XVII. Cando xa a función militar da nobreza era un recordo inofensivo, en tempos de Filipe II volveuse a pensar en encadrala nas Reais maestranzas de cabalería, que do mesmo xeito que as ordes militares cumprían unha función castrense á vez que dotaban aos seus integrantes dun innegable prestixio estamental. O substancial ocorría noutros escenarios: as continuas guerras en Europa mantiveron aos terzos como unha maquinaria ben engraxada por cuantiosas cantidades de diñeiro -e terriblemente imprevisible cando faltaba: Saqueo de Roma e de Antuerpen-. O control do Camiño Español entre Italia e Flandres permitiu á Monarquía Hispánica utilizalos en beneficio da súa política de defensa do catolicismo e a hexemonía dos Habsburgo ata a batalla de Rocroi.
O mesmo que co cargo de condestable ocorreu co título de Almirante de Castela, que tiña ao seu cargo na Idade Media a Armada de Castela, e que terminou vinculado a unha familia nobiliaria (os Henríquez, desde 1405) acabando por ser honorífico. As Capitulaciones de Santa Fe outorgaban a Cristovo Colón e os seus descendentes o título de Almirante do Mar Océano xunto co vicerreinado das terras por descubrir, pero a recuperación para a monarquía da xestión efectiva desas funcións foi cuestión de poucos anos. Procedementos similares utilizáronse coas denominadas conquistas no territorio americano, extensión das cabalgadas medievais, e que na práctica eran subcontratas político-militares a un particular dos dereitos que a monarquía preocupouse obsesivamente de manter e xustificar (os xustos títulos e a lectura do soado requirimento). A Frota de Indias foi o desafío organizativo máis importante ao que se someteu ningún imperio -o español e o portugués foron os primeiros imperios oceánicos do mundo-, e o éxito da súa protección polos galeóns foi probado polo feito de que só un dos convois (o de 1628, polo holandés Piet Hein) fose capturado entre centos. A protección das costas de ambos os lados do Atlántico, dunha extensión inabarcable, fronte ás potencias marítimas e a piratería tamén foi eficaz vista en perspectiva, a pesar dos fracasos puntuais (Pernambuco, Cádiz, Xibraltar...). As galeras mediterráneas e a presenza fortificada nos presidios africanos (Ceuta, Melilla, Orán...) foron os instrumento de control do outro espazo de interese xeoestratéxico, no que o inimigo era o Imperio Otomán e a piratería berberisca.
miniatura|esquerda|Picota de Presencio, [[provincia de Burgos.]] A orde pública interna estaba en mans das xustizas locais: señoriais ou urbanas, e a súa dispersión era a norma. O rolo ou picota era o símbolo de exercicio da xurisdición, e a súa presenza na entrada das poboacións indicábao, ademais de usarse para cumprir as penas de morte ou vergoña pública. O ideal social de xustiza expeditiva reactivábase a cada episodio de delincuencia que impactaba a imaxinación, sobre todo os delitos que alteraban a pax urbana. As roldas nocturnas procuraban, máis que evitalos, facer presente a existencia dunha vixilancia. Os delitos en despoblado eran, por moito máis difíciles de previr, máis castigados. A Santa Irmandade foi unha milicia de cuadrilleiros xestionada polos concellos casteláns (de forma parecida ao somatén catalán), que pasou a ser controlada pola monarquía en tempos dos Reis Católicos. O bandoleirismo -incluído o dos nobres rurais- non desapareceu, e os mecanismos para combatelo non chegaban ás zonas montañosas -serra Morena, zonas de Cataluña ou Galicia- ata que se desenvolveu a repoboación dalgunha delas (programa de Olavide para serra Morena). A súa pervivencia no século XIX foi o obxecto de atracción dun curioso «turismo» romántico. Non houbo ningún corpo de policía digno de tal nome ata Fernando VII, que o usou como axencia de represión política, e máis tarde ata, a Garda Civil (1844), que herdou moitas características da Santa Irmandade, como o despregamento territorial de vocación preferentemente rural. Curiosamente, o único corpo de seguridade existente na actualidade e que deriva do Antigo Réxime son os Mossos d'Esquadra, recuperados pola Comunidade Autónoma de Cataluña, que foron creados como Escuadras de Paisanos Armados o 24 de decembro de 1721, cun fin ben pouco autonomista: manter a orde pública en substitución do somatén e acabar cos redutos de miquelets (migueletes) partidarios de Carlos de Austria.
A Academia de Artillería de Segovia, instalada no Alcázar foi unha institución científica de primeira orde. Na época de Carlos III e baixo o goberno do Conde de Aranda fundáronse unha serie de institucións que terán gran proxección na Idade Contemporánea, unhas simbólicas: a Marcha Real (que se converterá en himno de España) e o estandarte rojigualda (que substituíu ao branco coa cruz borgoñoa de San Andrés na Armada e acabouse convertendo en bandeira de España); e outras sustantivas: as Reais Ordenanzas (Reais Ordenanzas para o Réxime, Disciplina, Subordinación e Servizo dos seus Exércitos, de 22 de outubro de 1768) e a regulación extensiva do recrutamento obrigatorio por sorteo de quintas (1770), evolución do xa existente, derivado do sistema da Santa Irmandade (que obrigaba a cada poboación ou grupo delas ao repartimento dun soldado por cada cen habitantes). Quedaban exentos os privilexiados, e, participantes dese privilexio, as provincias vascas e Navarra (o que producía unha curiosa emigración de parturientes desde as provincias limítrofes). No entanto, a conformación de algo que puidese chamarse exército nacional, similar ao exército revolucionario de Francia, houbo de esperar ao levantamento popular da guerra da independencia española.
A igrexa, o ensino, e a inquisición
miniatura|[[Ildefonso de Toledo|San Ildefonso, por o Greco, buscando inspiración na imaxe da Virxe, á que o santo visigodo toledano dedicou os seus escritos. A especial devoción á virxe foi (e segue sendo) un trazo distintivo da relixiosidade popular española, que a Contrarreforma conseguiu canalizar e integrar: ata polémicas definicións teolóxicas (voto concepcionista e voto asuncionista) serviron en gran medida a iso, ao implicar a cidades enteiras nunha devoción cuxo debate intelectual podía dexenerar ata á violencia (de modo non moi distinto a como ocorrera séculos antes coas famosas cuestións bizantinas). O protestantismo, en cambio, quedou restrinxido a escasos núcleos facilmente reprimidos (alumbrados) e non se implantou. Doutra banda, obsérvense os útiles do escritorio. A condición de intelectual traía suposta a previa de clérigo durante case toda a Idade Media. A cultura secular faise cada vez máis autónoma desde o Renacemento, pero durante todo o Antigo Réxime a escasa alfabetización e o predominio ideolóxico da Igrexa seguiron facendo en gran medida válida esa identificación.]]
A igrexa na Monarquía católica era unha institución diferente pero non separada do poder civil, que a servía e utilizábaa á vez: a consecución do «máximo relixioso» a finais do século XV, que xustificou a expulsión dos xudeus e o bautismo forzoso dos mouriscos, non nega a súa utilidade para o control social interior, e ás veces explicouse como o resultado dunha loita de clases enmascarada de conflito étnico-relixioso. A política europea dos Habsburgo, e a afirmación de Filipe II «prefiro perder os meus estados a gobernar sobre herexes» non só foi un desangrarse sen sentido en beneficio da fe católica, senón un encadeamento de respostas tácticas e estratéxicas que entran dentro da lóxica imperial. As relacións igrexa-estado, que orixinan o nacemento da diplomacia a finais da Idade Media non se estableceron sen conflitos: o regalismo ou predominio do Monarca Católico sobre a Igrexa dentro das súas fronteiras presidiu sempre a súa relación tanto coa igrexa local como co Papa, que tiña na Nunciatura apostólica moito máis que unha simple embaixada (extraía notables rendas e exercía unha grande influencia política, ademais de relixiosa). Como contrapartida, a inxerencia da potencia hexemónica -España- en Roma -centro das relacións internacionais- era constante: desde a preparación dos conclaves (nos que se impuñan ás veces candidatos tan claros como Adriano de Utrecht, preceptor de Carlos V) ata a invasión (saqueo de Roma de 1527), pasando polas alianzas puntuais a favor (Liga Santa de 1511 e 1571), ou en contra (Liga de Cognac de 1526). O control político do clero ía máis aló da simple colaboración: nomeamento de bispos obtido co dereito de presentación, a participación nas rendas eclesiásticas (as terzas reais do décimo, un imposto máis importante que calquera dos civís) e, xa no século XVIII, presión sobre as súas propiedades mesmas (a chamada «primeira desamortización»). En América, as Bulas Alexandrinas facían que o control fose aínda maior.
Proba da profunda relixiosidade que se supón ao Católico Monarca era a extremada importancia que se concedía á elección do confesor real, todo un poder na Corte pola súa capacidade de acceso á persoa do rei (ás veces considerado pouco menos que un valido), e que se afacía nomear entre os membros dunha orde relixiosa (sucesivamente franciscanos, xerónimos, dominicos, xesuítas...) interpretándose o nomeamento de novo confesor como un acto de goberno de primeira orde, cuxo significado era analizable en termos políticos como expresión da confianza que ao rei merecía unha ou outra facción, servindo de canle da discrepancia (dun xeito diferente, pero paralela a como os distintos partidos políticos relacionábanse co rei nunha monarquía parlamentaria non democrática).
En canto ao resto da administración, o clero (que seguía sendo, como na Idade Media, o segmento máis instruído da poboación) era utilizado extensivamente: desde a presidencia do Consello de Castela, que se confiaba sistematicamente a un bispo, ata as peticións de información estatísticas que se dirixían aos párrocos. miniatura|esquerda|[[Catedral de Santa María de Toledo, primada de España.]]
Sociedade perfecta, segundo a súa propia teoloxía (o agustinismo político), a Igrexa atopábase inextricablemente unida en canto institución coa sociedade estamental: clero e nobreza son a mesma clase, os privilexiados, e a xustificación do predominio social e económico de ambos fronte a burguesía e campesiños é unha clara e consciente parte mundana da súa misión espiritual. En igrexas e mosteiros os membros da nobreza, que adoitan facer doazóns substanciosas, sentan en lugares preferentes (do mesmo xeito que os seus lugares de enterramento). Os seus fillos segundoxénitos (de ambos os sexos) entran a cubrir os principais postos, cubertos con substanciosas dotes. As mandas testamentarias obrigan a realizar a maior parte das misas pola súa salvación eterna. As mesmas terras da Igrexa son de mans mortas, é dicir, están vinculadas a ese fin e non puideron venderse ata que pasaron a ser bens nacionais na desamortización. Ata os non privilexiados que alcanzaban unha posición económica desafogada atopaban máis interesante que o investimento de capital, a imitación destas estratexias de orixe nobiliario (o que se denominou a «traizón da burguesía»).
Os campesiños que formaban parte dos señoríos eclesiásticos non gozaban de condicións económicas ou xurídicas máis suaves que os dun señorío laico. Ademais, todos -en señorío e en reguengo- estaban obrigados a pagar os impostos relixiosos (décimos e primicias), e nunha extensa zona de Galicia, León e Castela, pagábase ademais o Voto de Santiago, que incluía o Patronazgo de España e o seu recoñecemento anual polo rei ou a súa representante. O foro eclesiástico supuña, ademais da exención de impostos a todos os participantes del, unha xurisdición privativa que incluía o sagrado das igrexas (ao que podía acollerse calquera criminal, sendo imposible para a xustiza civil prenderlle dentro delas).
miniatura|Biblioteca vella da Universidade de Salamanca. Grande importancia tiveron dúas institucións ligadas directamente á Igrexa: as Ordes Militares (como a internacional Orde de San Xoán e as privativas de Aragón Montesa e Castela Santiago, Alcántara e Calatrava) e as Universidades (entre as que destacaban as de Salamanca, Valladolid e Alcalá) cuxa función social era moito máis importante que a educativa, mentres que a científica estivo practicamente ausente, máis aló do Dereito e a Teoloxía. Grande importancia tivo a chamada Escola de Salamanca, que desde unha posición neoescolástica e neoaristotélica pode considerarse a construtora principal da ideoloxía dominante na España dos Habsburgo. A vida das Universidades estaba dominada polos enfrontamentos entre os diferentes colexios universitarios, vinculados a distintas ordes relixiosas, sobre todo franciscanos, dominicos e xesuítas (como os que levaron ao cárcere a frei Luis de León, agostiño). No século XVIII, dentro dunha vergoñosa decadencia intelectual que permitía excentricidades como as do Piscator salmantino Diego de Torres Villarroel, o principal enfrontamento producíase entre os grupos denominados golillas e manteístas, con derivacións ás posteriores carreiras políticas dos universitarios. Os intentos de reforma que produciu a crítica ilustrada (Jovellanos, Meléndez Valdés), non chegaron a ter ningún efecto. Cando Fernando VII pechou universidades (á vez que abría a Escola de Tauromaquia de Pedro Romero) o seu estado era definitivamente catastrófico. A desamortización e a creación da Universidade Central en Madrid marcaron o comezo dunha renovación universitaria, xa a mediados do século XIX. miniatura|esquerda|Colexio Imperial dos xesuítas, hoxe Instituto San Isidro. No ensino medio, a creación dos Reais Estudos de San Isidro, Colexio Imperial ou Seminario de Nobres de Madrid polos xesuítas, como mecanismo de captación das elites; e a implicación dos escolapios no ensino foron significativas a partir do século XVII. Aos primeiros xurdíronlles non poucos inimigos, tanto entre as demais ordes relixiosas como entre os ilustrados, como se demostrou con ocasión do Motín de Esquilache (1766). Houbo tamén institucións laicas de ensino, vinculadas aos concellos e confiadas a mestres de latinidade (algúns deles notables como o Estudo da Vila de Madrid rexentado por Juan López de Hoyos, onde asistiu Miguel de Cervantes), pero de ningún xeito xeneralizadas. A regulación estatal do ensino primario e medio houbo de esperar á Lei Moyano, desenvolvida na segunda metade do século XIX, aínda que non se fixeron esforzos suficientes por xeneralizar a escolarización ata a Segunda República Española, que procurou restrinxir a influencia dos relixiosos, triunfante de novo co nacionalcatolicismo posterior.
En canto ás institucións científicas, a parte da clásica organización da profesión médica nas Facultades de Medicina, instaurouse o Protomedicato en tempo de Carlos V, aínda que non chegou a ser unha institución centralizada, manténdose colexios locais como o Colexio de San Cosme e San Damián en Pamplona (que nin sequera tiña xurisdición en toda Navarra). As necesidades de organización do Imperio ultramarino conduciron a que no século XVI se organizasen baixo o patrocinio do estado institucións formativas ligadas á minería e metalurxia (Almadén) e sobre todo ao armamento e á navegación a través do monopolio comercial da Universidade de Mercadores e a Casa de Contratación, que estableceu os cargos de piloto maior e cosmógrafo maior, unha Cátedra de Navegación e Cosmografía desde 1552, e máis tarde un arqueador e medidor de naves e unha Cátedra de Artillería, fortificacións e escuadróns. A partir do século XVIII imitouse o modelo francés coa creación das Reais Academias. Xa no final do Antigo Réxime, apareceron a Academia de Artillería de Segovia e a rede de Reais Sociedades Económicas de Amigos do País. miniatura|[[Auto de fe na Praza Maior de Madrid, por Francisco Rizi (1683).]] A disidencia en asuntos relixiosos foi competencia dunha institución peculiar: a Inquisición española, posiblemente a única común a toda España, ademais da coroa, e que ao non ter xurisdición nos reinos europeos (os intentos de sufocar o protestantismo en Flandres mediante a súa implantación foron unha das causas do éxito da súa revolta) realmente pode considerarlla como unha conformadora da personalidade nacional, extremo no que insistiu a propaganda antiespañola coñecida como Lenda negra. A súa implantación territorial, con tribunais en cidades estratexicamente elixidas e sobre todo cunha rede de informantes (os familiares) foi extraordinariamente eficaz. O seu papel político en ocasións escapaba da habitual suxeición ao poder civil que o adoitaba instrumentalizar e chegou a pór en apertos a este (procesos ao bispo Carranza, no século XVI, e a Macanaz e Olavide, xa no século XVIII).
Manhattan (cóctel)
miniatura|2:01 clásico Manhattan, elaborado con whisky canadense, vermú doce, amargo, e unha cereixa Un Manhattan é un cóctel feito con whisky, vermú doce e bitters. Os Whiskies máis usados ​​son o de centeo (a elección tradicional), o whisky canadense, Bourbon, whisky blended e whisky de Tennessee. O cóctel axitase nunha cocteleira con xeo e coase nunha copa de cóctel, onde adornase cunha cereixa. O Manhattan tamén é servido frecuentemente con cubos de xeo (on the rocks) nun Vaso Old Fashioned (vaso baixo).
Orixe e historia
A historia máis popular sobre a súa orixe atribúelle a invención a Jenny Jerome, esposa de Randolph Churchill, mentres celebraba a exitosa campaña a gobernador de Samuel Jones Tilden no New York City's Manhattan Club, situado fronte a onde actualmente áchase o Empire State Building. O éxito do banquete converteuna na bebida de moda, o que motivou que a xente pedira a bebida referíndose ao nome do club onde se orixinou "the Manhattan cocktail". Pero, ao parecer devandito banquete tivo lugar en novembro de 1874, cando Lady Churchill estaba en Inglaterra, dando a luz ao seu fillo Winston Churchill, polo que a historia pode ser mentira. O "cóctel Manhattan" orixinal era unha mestura de "Whiskey americano, vermú italiano e Angostura".
Existen referencias anteriores e diversas receitas de cócteles semellantes chamados "Manhattan" e servidos na área de Manhattan. Unha conta que foi inventado en 1860 por un barman chamado Black nun bar en Broadway preto de Houston Street.
Variacións
miniatura|Un Manhattan. As receitas tradicionais insisten en que un Manhattan debe ser feito con whisky de centeo. Pero, hoxe en día, a maioría fanse con Bourbon (que pode levar centeo ou non) ou whisky canadense.
O Manhattan está suxeito a innumerables variacións e innovacións, e moitas veces é o camiño para que os mellores camareiros amosen a súa creatividade. Algúns axitan os ingredientes con xeo nunha cocteleira no canto de axitalo, creando unha escuma na superficie da bebida. A Angostura é o bitter clásico, pero os biteres de laranxa, Peychaud, ou incluso a falta de calquera bitter, poden usarse, utilizando Fernet-Branca producese o que se denomina cóctel Fanciulli. Algúns fan os seus propios bitters e xaropes, substituíndo o vermú por outros dixestivos, con whiskies locais ou raros, ou utilizando outros ingredientes exóticos. A casca de limón pode ser usado como adorno. Un pouco de zume de cereixa de bote ou licor de Maraschino no cóctel da unha coe e dozura adicional.
Orixinalmente, os bitters foron considerados unha parte integrante de calquera cóctel, ingredientes que diferenciaban un cóctel dun sling. Co tempo, estas definicións de cóctel e sling quedaron arcaicas, os sling pasaron de moda (agás os nomes correctos bebida) e cóctel pode ser calquera bebida que se asemelle a un Martini, ou simplemente calquera bebida mixta.
A continuación, numéranse outras variacións sobre o Manhattan clásico:
Edafoloxía
miniatura|dereita|Edafólogo traballando no campo.
A edafoloxía (do grego ἔδαφος, edafos, "solo", -λογία, logía, "estudo", "tratado") é a ciencia que estuda a composición e natureza do solo na súa relación coas plantas e o contorno que lle rodea. Dentro da edafoloxía aparecen varias ramas teóricas e aplicadas que se relacionan en especial coa física e a química.
O solo orixínase a partir da materia nai producida polos procesos químicos e mecánicos de transformación das rochas da superficie terrestre. A esta materia nai agréganse a auga, os gases, sobre todo o dióxido de carbono, o tempo transcorrido, os animais e as plantas que descompón e transforman o humus, dando por resultado unha complexa mestura de materiais orgánicos e inórganicos.
Formación
O proceso de formación dos solos é un fenómeno que está a producirse de seguido, polo que nunca chega a completarse, pois cada rexión posúe rochas diferentes e fenómenos climáticos distintos. Xa que logo descríbense unicamente os principais axentes da súa formación ou transformación.
Rochas
Os granitos, basaltos, areíscas, cuarzos e calcarias son as máis comúns. Dependendo de se as rochas que dan orixe ao solo son sedimentarias como a arenisca, metamórficas como a filita ou ígneas como o basalto e o granito, a cor e composición da mestura será moi diferente. Hai que observar que como o solo é un espazo limitado entre a rocha nai e o humus xa que logo é importante saber que clase destas hai en cada nivel.
Factores formadores do solo
Fórmula do solo segundo H. Jenny (1941):
loxía onde:
Fórmula segundo Gaucher (1981):
Clima
Este axente é tan importante como o anterior porque, aínda que forma unha parte moito menor (achega auga, osíxeno e dióxido de carbono) o seu poder de transformación é infinitamente máis rápido e poderoso que a lenta descomposición química das rochas.
A erosión física dos solos por parte do clima é quizais o condicionante máis forte. É producida pola auga que crea un val, ou pola que se infiltra polas rochas calcarias ata producir covas, como pola temperatura que nas rexións secas evapora a auga xa que logo desaparece a erosión producida polos ríos e nas frías axuda á mesma a conxelarse o que facilita a rotura das rochas. A erosión eólica é un fenómeno menor pero despraza pequenas cantidades de materiais dunhas zonas a outras.
A erosión química prodúcese polo dióxido de carbono diluído e substancias orgánicas como sales minerais e arxilas na auga que conteñen os solos. Isto crea unha contorna química que descompón e elimina uns materiais e á súa vez outros son depositados.
Flora e fauna
Ata aquí explicouse o proceso dun modo lineal, pero debe pensarse nun conxunto interrelacionado. As rochas e o clima crean unhas condicións particulares que fan posible o crecemento dunhas plantas e outras non, estas á súa vez transforman o solo na medida das súas posibilidades. As zonas de bosque moi húmido crean solos normalmente pobres ou moi lixiviados, pero tal cantidade de plantas axudan a fixar con forza o terreo. A falta destas, por exemplo en rexións áridas, provoca unha forte erosión de solos que poida que sexan fértiles, se non fose por estas condicións extremas.
A estrutura do solo adoita estar dividida en catro horizontes A, B, C, e D. A zona D é a rocha nai. A C é rocha nai erosionada e non ten material orgánico. A B é unha zona de deposición (iluvación) e dependendo do solo con pouca ou moi pouca materia orgánica. A zona A é onde máis material orgánico deposítase (eluvións) e xa que logo a que máis intercambia coa flora e fauna. Xa que logo as zonas que máis nos interesan son a A e B. As cores máis escuras como negros vermellos e marróns danse nas capas A e B mentres que os laranxas amarelos e brancos danse en C e D.
A fauna ten unha relación menor. Ata que os animais non morren non realizan o ciclo do calcio, carbono ou os nutrientes que cada especie posúa, estes á súa vez nutren o solo estes as plantas e estas a fauna en xeral creando un ciclo moi preciso.
Home
A importancia do home en todo este proceso foi historicamente moi pequena, pero dadas as actuais circunstancias nas que o home modifica a contorna moi radicalmente con animais, plantas, presas, estradas etc... faise necesaria a súa mención.
En xeral as actividades do home producen o empobrecemento do solo e a súa degradación con excepcións dalgunhas zonas onde a súa influencia é favorable xa sexa por lume, creación de praderías ou outras.
En case ningún país hai estudos para ordenar cidades e campos, así en moitos deles atopámonos que as cidades están sobre os mellores solos e os campos en zonas con rendementos moi baixos. A deforestación xeneralizada o uso excesivo de fertilizantes e a mala xestión da auga están provocando en todo o planeta a perda de solo fértil, que por outra banda non abunda. Se non se corrixe esta perda non será fácil superala pois a creación destes solos levou algúns millóns de anos.