cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Penedos de Pasarela e Traba
Descrición
As canteiras foron o maior perigo para estes penedos. En 1997 unha explotación ilegal púxose a destruír os penedos na zona da Cachucha, mais grazas a varias asociacións e ecoloxistas conseguiuse parar coa explotación. En 2007 estudouse colocar outra canteira no lugar. O exalcalde de Vimianzo Alejandro Rodríguez Lema e varios veciños das aldeas próximas estaban a favor, mais no ano 2008 a Xunta de Galicia declarou paisaxe protexida unha área de 212 ha, dentro da Rede Galega de Espazos Protexidos. Porén, esta catalogación por parte da administración autonómica non impediu que siga entre toxos e silvas e aínda non se fixese ningunha actuación de conservación e adaptación para a visita do lugar.
Os Penedos na cultura
Os habitantes destes lugares sempre tiveron admiración e curiosidade polas suxestivas formas que adoptan estas pedras. Numerosos topónimos dan conta das posibilidades que ofrecían á imaxinación estes penedos. Ademais, escritores como Eduardo Pondal, Otero Pedrayo ou Manuel Rivas falaron da beleza e misterio do lugar.
Schindleria
Schindleria é un xénero de peixes mariños, é o único xénero da familia Schindleriidae, da orde dos Perciformes. A especie tipo é Schindleria praematura e o xénero é nativo do sur do Océano Pacífico desde o Mar da China Meridional e o Gran Barreira de Coral ó leste de Australia. Entre as súas especies está a Schindleria brevipinguis, a segunda especie de vertebrado máis pequena do mundo con 8 mm.
Illote Motupuakaka
Motupuakaka, é un illote situado no atol de Nui, pertencente ao estado de Tuvalu, na rexión da Polinesia, no Océano Pacífico.
Gran Premio de Mónaco de 2019
O Gran Premio de Mónaco de 2019 (oficialmente Formula 1 Grand Prix de Monaco 2019) é unha carreira de Fórmula 1 que se celebrou o 26 de maio de 2019 no Circuíto de Mónaco, Monte Carlo, Principado de Mónaco. Foi a sexta carreira do Campionato Mundial de Fórmula 1 de 2019. Foi a sesaxésima sétima carreira como unha proba do Campionato do Mundo, e a setenta e sete carreira en xeral.
clasificación
miniatura|center|800px|Resultados da carreira do GP de Mónaco de 2019.
Félidos
A dos félidos (Felidae) é unha familia de mamíferos da orde dos carnívoros, e suborde dos feliformes.
Características
Carnívoros altamente especializados, os félidos caracterízanse polo seu corpo esvelto, coa cabeza curta e fociño moi curto, os ollos son grandes, e as orellas de tamaño mediano, ás veces rematadas nunha guedella de pelos; as patas son de medianas a longas. A cola é de curta a moi longa, segundo as especies, xeralmente cuberta de pelo curto, e ás veces cunha guedella terminal. A súa dentición está formada por un número reducido de dentes (de 28 a 30), estreitos, con bodos afiados, os cairos están sempre ben desenvolvidos, e os molares adaptados para esgazaren a carne. Co seu oído agudo e a súa excelente vista, son os mamíferos cazadores máis sixilosos, grazas á configuración dos seus pés que lles permiten, á excepción do guepardo e algunha especie máis, retraeren as súas unllas dentro dunhas vaíñas das gadoupas mentres non as usan. O pene presenta un óso, reducido ou non. Presentan glándulas perianais, e as femias teñen de 4 a 8 tetos.
A súa pelaxe é variada, dependendo da especie, e ofrece unha eficaz protección térmica. É suave, curta ou mediana, ás veces mais longa nas meixelas ou cunha melena no pescozo, nos ombros e no ventre.
Os verdadeiros gatos (subfamilia dos felinos) son de tamaño pequeno ou mediano, moi similares entre si polos seus trazos xerais, e caracterízanse anatomicamente polo seu aparato hioideo oseo que lles permite emitir tan só débiles gritos. Os membros da outra subfamilia, a dos panterinos, ademais de seren de maior tamaño, poden ruxir, porque o seu aparato bucal está suspendido dun hioide cartilaxinoso que se pode mover libremente.
Hábitat e distribución
Algúns adáptanse a contornos desérticos, outros a zonas húmidas, e algúns a terreos montañosos de grande altitude. As especies que viven en bosques son xeralmente áxiles gabeadoras. Moitas des especies escasean na actualidade, porque foron obxecto de caza pola súa pel, para aproveitar partes do seu corpo, ou porque o seu hábitat foi, e esta a ser, destruído. O paradigma é o lince ibérico (Lynx pardinus), o félido en maior perigo de extinción.
Integran a familia catro subfamilias, con dezanove xéneros e ao redor de corenta especies, entre elas o león, o tigre, os gatos domésticos e monteses, os linces, o puma, o xaguaretc.
Costumes e alimentación
Os félidos, agás o león son animais xeralmente solitarios e de hábitos nocturnos. Pero o patrón de actividade das especies pode variar de nocturno a crepuscular e diúrno, dependendo das súas especies de presas preferidas.
Todas as especies son carnívoros obrigados e, por tanto, requiren carne. A maioría consome exclusivamente carne de pequenas, medianas ou grandes presas, e algúns comen peixes, e ignoran calquera outra comida que non sexa unha presa viva. Capturan ás súas vítimas coas súas afiadas garras, e adoitan matalas dunha única trabada.
Porén, os gatos domésticos asilvestrados forman colonias. E sábese que os machos dos guepardos viven e cazan en grupos.
Etimoloxía
O nome Felidae está formado pola raíz Fel- do seu xénero tipo, Felis, descito en 1758 por Linnaeus na 10ª edición do seu Systema Naturae, coa adición do sufixo -ǐdae, utilizador para formaren os nomes das familias de animais.
Sinónimos
Ademais de polo nome que lles impuxo Fischer von Waldheim, a familia coñeceuse tamé polos sinónimos seguintes:
Clasificación
Na actualidade, a maioría dos autores recoñecen dentro de da familia as seguintes subfamilias, xéneros e especies:
Familia Felidae Fischer de Waldheim, 1817.
Ademais, existen dúas subfamilias extintas:
Unha taxonomía moi discutida: Caracal e Profelis
Durante moitos anos considerouse a Caracal como un xénero monotípico, isto é, que só comprendía unha única especie, Caracal caracal, o caracal, e así aparece en case toda a bibliografía. Así mesmo, tradicionalmente, incluíuse a Caracal aurata no xénero Felis ou no Profelis.
Pero datos moleculares recentes revelan inequivocamente que o caracal, o serval e Caracal aurata están intimamente ligados. E análises xenéticas moi recentes mostraron que o caracal, o Caracal aurata e máis o serval están estreitamente relacionados pola súa xenética, e que diverxeron dun antepasado común hai aproximadamente 5,4 millóns de anos. Polo tanto, suxeriuse incluír a todos eles dentro do xénero Caracal.
Este criterio foi aceptado polos autores da Lista vermella da Unión Internacional para a Conservación da Natureza (UICN) para Caracal aurata. Polo tanto, segundo a UICN, o xénero comprede estas dúas especies:
Porén, aínda hoxe moitos autores recoñecen a Profelis como xénero independente.
Orixe e evolución
miniatura|210px|Cronoloxía evolutiva. A familia dos Felidae xurdiu en Eurasia durante o Oligoceno, posiblemente a partir da familia dos Miacidae.
Estes primeiros félidos de pequeno tamaño foron expandíndose, alcanzando África e Norteamérica a principios do Mioceno.
No Mioceno medio diversificáronse, aparecendo os chamados dentes de sabre (Machairodontinae), os felinos e os panterinos, que se dispersaron por Eurasia, África e Norteamérica.
A finais do Plioceno chegaron tamén a Suramérica durante o denominado Grande Intercambio Americano.
Filoxenia
As relacións filoxenéticas dos félidos existentes na acutalidade móstranse no seguiente cladograma, baseado nos estudos das análise de filoxenética molecular de Johnson et al. (2006), no que se expresan as liñaxes, os xéneros e as especies.
Nota sobre Puma e Herpailurus
O xaguarundi, como especie, foi descrito en 1803 por Étienne Geoffroy Saint-Hilaire, co nome de Felis yagouarondi. En 1809 Lacépède modificou o nome específico por yaguaroundi e, en 1816, Desmarest, por yagouaroundi. En 1858 foi reclasificado por Severtzov dentro do novo xénero Herpailurus, como Herpailurus yagouarondi.
Nos últimos anos do século XX e primeiros do XXI as especies xaguarundi (yagouaroundi) e puma (concolor) foron consideradas pola maíoría dos autores como monofiléticas e situadas conxuntamente no xénero Puma.
Pero na década de 2010 os expertos da UICN separáronas, colocando ao puma como único membro do xénero Puma, e ao xaguarundi como única especie do xénero Herpailurus.
Federación Internacional de Piragüismo
A Federación Internacional de Piragüismo (coñecida polas súas siglas en inglés, ICF, International Canoe Federation) é a entidade que se dedica a regular as normas do piragüismo a nivel competitivo, así como de celebrar periodicamente competicións e eventos en cada unha das súas disciplinas.
Ten a súa sede na cidade suíza de Lausana. Conta en 2016 coa afiliación de 165 federacións nacionais dos cinco continentes. O presidente é dende o ano 2008 o español José Perurena López.
Historia
Foi fundada o 19 de xaneiro de 1924 en Copenhague, baixo o nome de Representación Internacional de Piragüismo (en alemán Internationale Repräsentantenschaft Kanusport, IRK) polas federacións nacionais de Alemaña, Austria, Dinamarca e Suecia con sede en Múnic.
En 1946 cambióuselle a denominación pola actual e desde o 2006 ten a súa sede na cidade de Lausana.
Disciplinas
A ICF recoñece oficialmente como disciplinas do piragüismo ás seguintes especialidades:
Eventos
A ICF organiza anualmente diversas competicións internacionais en cada unha das súas disciplinas. Entre as máis importantes están as seguintes:
Organización
A estrutura xerárquica da federación está formada polo presidente e os vicepresidentes, o Congreso (que se celebra cada dous anos), o comité executivo, o Consello e once Comités Técnicos (un para cada disciplina máis un comité médico, un comité atlético e un comité deportivo).
Organizacións continentais
A ICF conta en 2016 coa afiliación de 165 federacións nacionais distribuídas en cinco organizacións continentais:
Orquestra Olympus
A Orquetra Olympus é un conxunto musical de Negreira, considerada unha das mellores orquestras galegas xunto con París de Noia, Filadelfia ou Panorama, entre outras.
Conta cun dos escenarios móbiles máis grandes de Galicia. Ten un repertorio variable con merengue e cumbia. En 2007 tocaron durante 24 horas seguidas, obtendo un récord Guinness. No 2008 actuaron 25 horas seguidas con artistas como Marta Sánchez, Nacha Pop, Pili Pampín ou Sabela.
Membros
Mar Robaina, Danni Lamas, Peke Moreira e Maythe Leiva (voces); Cristian Piñeiro, Polito, Freddy, Óscar Rodil, Yanko, Karel, Mero, Roberto, Alfonso e Luis Caldas (músicos).
As Covas, Augas Mestas, Quiroga
As Covas é un lugar da parroquia de Augas Mestas, no concello lucense de Quiroga na comarca de Quiroga. Tiña 25 habitantes no ano 2012 segundo datos do INE, dos cales 11 eran homes e 14 eran mulleres.
Pistis Sophia
O Pistis Sophia é un importante texto gnóstico que os estudosos datan entre 250 e 300 EC e relata as ensinanzas gnósticas dun Xesús transfigurado aos seus apóstolos (incluíndo María Madalena, María, nai de Xesús e Marta) cando Xesús Cristo resucitado pasou supostamente once anos falando cos seus discípulos. Nel aparecen as xerarquías e estruturas complexas das familias das ensinanzas gnósticas.
O título Pistis Sophia (Πίστις Σοφία) non aparece en ningures como o título dos textos. O nome púxoo por erro Karl Gottfried Woide, estudoso da Biblia e unha das primeiras persoas en examinar en profundidade o códice. Inda que o título é erróneo consérvase desde entón. O coptoloxista Carl Schmidt suxire Τεύχη τοῦ Σωτῆρος (libros do salvador) como alternativa. O termo Pistis Sophia é escuro e ás veces tradúcese como Sabedoría da Fe, Sabedoría na Fe ou Fe na Sabedoría. Unha tradución máis axeitada, tendo en conta o contexto gnóstico, é A Fe de Sophia, sendo a Sophia do gnosticismo unha sizixia divina de Cristo, máis que unha palabra que significa sabedoría. Nunha versión anterior e máis simple dunha Sophia, no Códice de Berlín e tamén nun papiro de Nag Hammadi, Exipto, o Cristo transfigurado explica Pistis dunha maneira algo escura:
O Pistis Sophia consérvase nun só manuscrito copto de 346 páxinas escrito en dialecto tebaico. Este Códice Askew atópase na British Library.
Aescwine de Wessex
Aescwine de Wessex, finado c. 676, foi un monarca do reino anglosaxón de Wessex, pero probabelmente non foi o único rei de Wessex nese momento.
Traxectoria
Segundo Beda, despois da morte do Rei Cenwalh:. Algunhas tradicións colocan a Aescwine como sucesor da raíña Seaxburh, esposa de Cenwalh. En cambio, outras fontes consideran que a esta última asucedeu o pai de Aescwine, Cenfus.
A Crónica anglosaxoa sitúa o comezo do reinado de Aescwine ao redor do ano 674. Nese parágrafo tamén se achega unha xenealoxía, que o fai descendente en quinta xeración de Cynric.
A Lama, Eixón, A Pobra do Brollón
A Lama é un lugar da parroquia de Eixón, no concello lugués da Pobra do Brollón. Segundo o IGE no ano 2007 tiña 19 habitantes (9 homes e 10 mulleres), 3 menos que o ano anterior. Está situado na parte inferior da aldea entre o río Cabe e a estrada LU-652, moi preto do lugar do Porto.
Aescwine de Wessex
Traxectoria
Na Crónica Anglosaxoa tamén se menciona que en 675 Aescwine se enfrontou na batalla de Bedwin contra Wulfhere de Mercia. Aínda que conseguiu repeler ás tropas inimigas, foi incapaz de sacar maior vantaxe da vitoria obtida.
A Aescwine sucedeuno en 676 Centwine.
A Lama, Eixón, A Pobra do Brollón
Toponimia
O orónimo provén do latín, e indica un lugar con lama ou lodo.
Antonio Taboada Ferradás
Antonio Taboada Ferradás, alcuñado como Wily, nado en Botos (Lalín) o 18 de maio de 1962 e finado na mesma parroquia o 10 de xuño de 2006, foi un escultor, pintor, poeta e músico galego.
Traxectoria
Comezou a súa formación nun curso de talla en Lalín co mestre artesán Antonio Presas, e entrou cunha primeira obra na selección da segunda bienal da Fundación Araguaney. En 1989 acadou a bolsa de novos valores na Bienal de Pontevedra, exercida en París. Ao ano seguinte gañou o segundo premio XVIII bienal de arte meigas e trasnos de Sarria. En 1990 conseguiu un accésit no primeiro simposio ao aire libre Concello do Grove, e o primeiro premio no certame de artes plásticas Xuventude-90 en Lugo. En 1991 conseguiu o segundo premio no segundo simposio internacional de escultura Concello do Grove, e en 1992 acadou o primeiro premio da bienal das Sinas en Viana do Castelo. A súa obra foi presentada en Alemaña, Francia e México.
A mediados da década de 1990 coa súa presenza en exposicións, premios e pola súa propia evolución varios críticos situárono entre as principais promesas da escultura galega transatlática. Nunha estadía en Florencia como bolseiro do Concello de Lalín comezou a experimentar con novas materias primas, con estruturas de arame recubertas con materiais de refugallo. En 2004 expón en Nova York, recalcando o carácter cosmopolita das súas creacións sen renegar da súa visión nada no rural. . No ano 1999 conseguiu o accésit no XX premio de minicadros na cidade de Elda.
O escultor desenvolveu unha técnica propia cunha característica selección de ferramentas, entre elas destacaba a motoserra, para o moldeo da madeira, e un uso anárquico da policromía. Como pintor empregaba unha ampla selección de soporte, madeira, pedra, papel, cartón ou lenzo. A finais da década de 1990 a súa obra itinerou por Burgos, baixo o título "Tres miradas al románico olvidado" xunto cos burgaleses Rosario Palacio e Manuel Estévez.
Violinista, pianista e poeta, traballou noutros campos culturais aplicados extensamente ao asociacionismo. Colaborou na fundación da Algarabía de Lalín, xuntanzas internacionais e forxas literarias da Solaina de Piloño, exposicións nos pendellos de Agolada, procesos en liberdade de Lalín, Domingos de furabolos en Santiago de Compostela, Feira do Cocido e cocido das artes en Lalín, expo-tren e arte no camiño en Botos, obradoiro de cantería e escultura expositiva na fundación Semana Verde de Silleda, bienal Laxeiro en Lalín ou no certame de escultura ao aire libre no Grove. Preparou o Físico debate no convento das Carmelitas en Salamanca, un obradoiro de escultura con Sergio Aguilar na fundación Emilio Botín en Santander, o obradoiro en bronce na Facultade de Belas Artes de Pontevedra, ao son dun pobo para a televisión galega e metrópole para a segunda cadea de TVE.
Reivindicado en exposicións póstumas coas escolas de Georg Baselitz e Claes Oldenburg, parte da súa obra obra permaneceu conservada en mal estado nun refuxio de Botos, feito denunciado pola asociación "Amigos de Wily" coa súa propia familia como impulsora. Unha versión en bronce dunha anterior obra do autor en madeira preside a rotonda na Avda. Xosé Cuíña de Lalín.
Joaquín Caro del Arroyo
Joaquín Caro del Arroyo, II Conde de Peña Ramiro, nado o 1 de xullo de 1872 e finado o 24 de novembro de 1948, foi un político español.
Traxectoria
Elixido deputado polo distrito de Becerreá en 1907 por influxo de Augusto González Besada. Volveu ser elixido deputado polo mesmo distrito entre 1914 e 1923. Gobernador civil da provincia de Sevilla. Foi Director Xeral de Belas Artes, Subsecretario do Ministerio de Instrución Pública e vogal do Real Padroado do Museo do Prado o 21 de xuño de 1917.
Xosé Díaz Andión
Xosé Díaz Andión, nado en Río de Castro (Baleira) en 1892 e finado en Madrid en 1948, foi un tipógrafo, escritor e xornalista galego.
Traxectoria
Tipógrafo e funcionario de Correos, estudou na Escola Social de Traballo de Madrid, graduándose en 1934. Membro do Partido Republicano Radical Socialista ata a súa disolución, con posteriodidade membro do partido Izquierda Republicana. Foi redactor xefe de Galicia en Madrid e colaborou en El Imparcial, El Regional (Lugo), El Ideal Gallego, El correo Gallego, El Progreso (Lugo), Labor, Raza Celta e Finisterre e outros periódicos galegos con textos de índole histórica. Destacan especialmente os artigos publicados no Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Lugo. Escribiu un traballo de carácter biográfico sobre o marqués de Rodil. Recibiu varios galardóns en certames literarios.
A Devesa, Arzón, Negreira
A Devesa é un lugar da parroquia de Arzón no concello de Negreira. Está na beira do río Corzán e segundo o IGE tiña 7 habitantes no 2014 (4 homes e 3 mulleres).
Ovo (alimento)
dereita|miniatura|250px|Ovos de galiña. 250px|Ovo de [[avestruz (dereita) comparado con ovos de paspallás (esquerda arriba) e galiña (esq. abaixo)|miniatura]] Os ovos son un alimento de orixe animal, procedente das aves domésticas, e particularmente da galiña. Interésannos sobre todo como alimento, ó ser un ingrediente fundamental en calquera cociña, admitindo numerosas formas de preparación. Poden utilizarse como ingrediente principal ou como complemento en distintos pratos.
Son un dos alimentos máis consumidos polo ser humano e a súa produción constitúe un sector gandeiro específico, a avicultura, de considerable importancia económica.
A efectos legais, e de acordo coa regulamentación europea vixente, só pode aplicarse a denominación de ovos ós da especie Gallus gallus, sen romper, incubar nin cocer, e aptos para o consumo humano directo ou trala súa transformación en ovoprodutos. Quere isto dicir que a denominación xenérica de ovos debe aplicarse unicamente ós procedentes da galiña, mentres que para os doutras aves deberá especificarse na denominación a especie de procedencia. A práctica totalidade dos ovos comercializados, tanto en Galicia como no resto de España, son de galiña, mentres que os de paspallás, pata, pava ou ganso apenas chegan ó 0,1%.
O segundo venres de outubro celébrase o Día do Ovo, promovido no ano 1996 pola Internacional Egg Commission, co obxectivo de resaltar a importancia deste produto grazas ó seu elevado valor nutritivo.
A avicultura en España
miniatura|Unha muller recollendo ovos (ilustración de Tacuina sanitatis, século XIV) A cría de galiñas e o aproveitamento dos seus ovos para consumo xorde hai uns 8.000 anos, pero non pasa de ser unha actividade doméstica, ligada ó medio rural e a prácticas de autoconsumo ata ben entrado o século XX. A selección de razas de galiñas poñedoras, xa diferenciadas das criadas para obter polos (é dicir, carne) comeza nos primeiros anos do século XX pero non se pode falar aínda de avicultura, como actividade gandeira especializada, ata os anos 60, nos que nace a avicultura intensiva, apoiada na fabricación masiva de pensos compostos e nas innovacións tecnolóxicas na cría. Hoxe é unha actividade moi tecnificada e cun alto potencial produtivo e económico.
En 2006, España ocupaba o terceiro lugar como produtor de ovos dentro da Unión Europea, cun 11,9%, por detrás de Francia (17,7%) e do Reino Unido (14,6%). A nivel mundial, China é con diferenza o maior produtor de ovos, cunha cota do 43% da produción mundial.
O censo de galiñas poñedoras en España está próximo á cifra de 50 millóns (49.740 millóns de galiñas en 2004). A produción de ovos alcanzou nese mesmo ano os 1.090 millóns de ducias. As cifras no ano 1980 eran de 51.878 millóns de galiñas e 974 millóns de ovos. A Consellería de Agricultura daba para o ano 2004 un censo de 3,3 millóns de galiñas en Galicia, e unha produción de 59,69 millóns de ducias de ovos. Estas cifras colocan a Galicia no 5º lugar no censo autonómico de galiñas e no 6º lugar na produción de ovos. Castela-A Mancha é a comunidade cunha avicultura máis desenvolvida, con case 9 millóns de galiñas e case 200 millóns de ducias.
Os datos dos cadros anteriores proceden do Anuario de Estatística Agraria 2004. Consellería de Agricultura, Xunta de Galicia.
Estrutura do ovo
dereita|miniatura|300px|Diagrama dun ovo: 1. Casca; 2. Fárfara externa; 3. Fárfara interna; 4. Calaza; 5. Clara externa; 6. Clara media; 7. Membrana vitelina; 8. Xema; 9. Galadura ou disco xerminativo; 10. Xema amarela; 11. Xema branca; 12. Clara interna; 13. Calaza; 14. Cámara de aire; 15. Cutícula mucosa.
O ovo está formado por tres partes ben diferenciadas:
Casca
A casca debe ser lisa, sen granulacións nin engrosamentos e, por suposto, sen fisuras, porque calquera destes defectos indican algunha anomalía no proceso de depósito do carbonato cálcico e, como consecuencia, son habitualmente máis débiles e fráxiles. A debilidade da casca ou as devanditas malformacións poden deberse a carencias nutritivas, enfermidades inflamatorias no oviduto ou á vellez da galiña.
A cámara de aire fórmase nas horas seguintes ó momento da posta, ó ir diminuíndo a temperatura interna do ovo. Co paso do tempo, vai evaporándose a auga contida no ovo e incrementándose o tamaño da cámara de aire, entre 0,2 e 0,25 mm cada día.
Clara
Tamén chamada albume ou branco do ovo. Trátase dun substancia acuosa e viscosa, practicamente transparente e sen olor propio, segregada por certas glándulas que as aves posúen no oviduto. A clara é rica en proteínas, de alta dixestibilidade, e representa o 55-60% do peso total do ovo.
Na clara podemos distinguir dúas capas, unha externa, máis fluída, e outra interna, máis densa; tamén existe unha terceira capa, moi fina e practicamente inapreciable, intimamente unida á xema. Tamén se pode diferenciar dentro da clara dúas formacións especiais en ámbolos extremos, chamadas calazas, que fixan a xema ós polos do ovo.
Xema
esquerda|miniatura|250px|Xema de ovo Situada centralmente e de forma esférica, é claramente máis densa cá clara e dunha cor amarela ou laranxa de intensidade variable e característica. Esta cor débese á presenza de pigmentos naturais (xantofilas e carotenos) disoltos na graxa. A xema representa o 28-31% do peso total e nela concéntrase case exclusivamente a graxa do ovo.
Está formada por capas sucesivas, de distinto grosor e distinta intensidade de cor, chamadas xema amarela e xema branca. Na súa superficie pode verse unha estrutura a modo dun pequeno punto que se chama mancha xerminativa, e que é o verdadeiro óvulo da galiña (o blastocisto), chamado galadura ou galeadura. A súa presenza non significa que o ovo estea fecundado e non se debe confundir coas pequenas manchas de sangue que por veces se ven na superficie da xema, debidas a pequenas hemorraxias no oviduto da galiña.
O pH trala posta está normalmente entre 5,2 e 5,4. Co paso dos días vai perdendo acidez ata chegar a estabilizarse nun valor próximo a 6,2 ó cabo dunhas 3 semanas.
Esporadicamente, sendo máis frecuente en galiñas novas que comezan a súa posta, aparecen ovos con dúas xemas, como consecuencia dunha falta de sincronización na produción de óvulos nos dous ovarios. Moito máis raro, pero tamén posible, é a aparición de ovos sen xema, formados normalmente sobre un fragmento de tecido desprendido do ovario ou do oviduto.
Composición nutritiva
Os ovos son un alimento habitualmente san, completo, de boa dixestibilidade e de alto valor nutritivo. A súa contribución enerxética está nunhas 160 calorías por cen gramos, sendo superior nos ovos de pata (189 calorías). Ademais, o seu prezo convérteos nun produto accesible e cunha excelente relación calidade-prezo.
Como resulta habitual cando se fala das propiedades nutritivas dos alimentos, as cifras fan referencia a 100 gramos de porción comestible. Neste caso, isto significa que os datos que seguen non consideran a composición da casca e que, ó aplicarse a 100 gramos, equivalen a 1,4-1,6 ovos grandes (ver máis adiante a clasificación segundo o peso).
O ovo é rico en proteínas (ó redor dun 12%), que posúen tódolos aminoácidos esenciais en concentracións e proporcións equilibradas. De feito, a proteína do ovo, a ovoalbumina, está considerada como a proteína patrón ou de referencia para compara-lo valor nutritivo das proteínas doutros alimentos. A graxa aparece concentrada case exclusivamente na xema: 12,1% no ovo completo fronte ó 31,9% na xema. Os ácidos graxos saturados representan un 3,3%, os monoinsaturados un 4,9% e os poliinsaturados un 1,8%, refiríndonos nos tres casos ó ovo completo. Cómpre destaca-la súa riqueza en ácido oleico (un ácido graxo monoinsaturado), cun 4,4%, valorado polos seus efectos favorables sobre a saúde.
Son moi ricos en vitaminas do complexo B e en vitaminas A e D (localizadas estas exclusivamente na xema, por seren vitaminas liposolubles). O consumo dun ovo diario achega aproximadamente o 40% das necesidades diarias de biotina, vitamina necesaria en numerosas funcións orgánicas; tamén cobre o 20% de riboflavina (ou vitamina B2). Os ovos carecen de vitamina C. Tamén achegan cantidades apreciables de minerais esenciais, pero cómpre sinalar que o ferro do ovo é de moi baixa dispoñibilidade ó combinarse coas proteínas.
Outros compoñentes interesantes do ovo son a colina (unha amina esencial), que favorece o desenvolvemento do sistema nervioso central no feto e ó que se atribúen efectos positivos sobre a memoria; luteína e zeaxantina, ambas do grupo das xantofilas, relacionadas por algunhas fontes coa mellor visión e a redución na progresión das cataratas. Cómpre advertir que segundo o National Eye Institute non consta suficiente evidencia científica que apoie este efecto.
Os ovos e o colesterol
O aspecto máis controvertido dos ovos é a súa riqueza en colesterol LDL (o chamado colesterol malo): 410 mg/100 g, que se concentra practicamente na xema, na que chega a cifras de 1.260 mg/100 g. Estas cifras corresponden aproximadamente a uns 250 mg de colesterol nun ovo de tamaño medio. Tal razón fainos desaconsellables para as persoas con risco cardiovascular, que deben limita-lo seu consumo. Poida que esta sexa a razón do forte descenso experimentado nos últimos anos no consumo de ovos en España. De feito, a partir dos anos setenta, coa crecente preocupación polas enfermidades cardiovasculares, obsérvase unha clara evolución descendente, como se verá na sección correspondente.
San Xoán
O nome de san Xoán pode referirse a o mes de xuño e a:
Ovo (alimento)
Os ovos e o colesterol
Posteriormente, comprobouse que a acumulación de colesterol nas nosas arterias dependía de moitos máis factores que do contido en colesterol dos alimentos inxeridos. Causas xenéticas, velocidade do tránsito intestinal, práctica de exercicio, outros compoñentes da dieta etc. explicaban tamén as elevadas cifras de colesterol plasmático, de modo que resulta moito máis eficaz á hora de reduci-lo risco cardiovascular limita-la inxesta de graxas totales e, especialmente, saturadas e combate-la obesidade mediante as oportunas modificacións do estilo de vida que a potencian, especialmente o sedentarismo. Concretando no consumo de ovos, diferentes estudos conclúen que o seu efecto no nivel de colesterolemia non é realmente relevante e que o consumo de ata un ovo diario non tiña ningún efecto significativo na mortalidade por enfermidade cardiovascular.
San Xoán
Toponimia
Por influencia do cristianismo existen diversos topónimos San Xoán:
Ovo (alimento)
Os ovos e o colesterol
Por outra banda xa existen no mercado ovos de galiña cun baixo nivel de colesterol, así como ovos enriquecidos con omega-3, un ácido graxo considerado cardioprotector.
Clasificación
Segundo a lexislación europea, aplicable automaticamente na nosa lexislación, os ovos clasifícanse segundo a súa calidade en dúas categorías:
Esta normativa, aplicable desde o 1º de xullo de 2007, vén deroga-lo Regulamento CEE nº 1907/90, ó que lle debémo-las bases hixiénico-sanitarias que hoxe coñecemos na produción e comercialización de ovos, a forma de clasificalos e etiquetalos e os autocontrois que produtores e envasadores deberán desenvolver para garanti-la seguridade dos ovos postos no mercado.
Aplícase a tódolos ovos producidos e comercializados no ámbito da Unión Europea, pero tamén ós ovos importados ou exportados a terceiros países. Só se exclúe, e coas limitacións que deberá marca-la lexislación de cada país, a venda de pequenas cantidades directamente do produtor ó consumidor final, no lugar de produción, no mercado público local ou na venda a domicilio. En calquera caso, esta modalidade de venda directa do produtor no mercado local non queda exenta da obrigatoriedade da etiquetaxe identificativa, agás que a súa explotación teña menos de 50 galiñas. Tampouco se permite esta venda directa a establecementos retallistas ou de restauración, que só poden abastecerse de empresas autorizadas.
Só se consideran aptos para consumo humano directo os ovos frescos, de categoría A. Os ovos de categoría B só poden destinarse á industria (para a elaboración de ovoprodutos) e, unha vez transformados, poderán ser destinados a industrias alimentarias ou non alimentarias.
Os ovos de categoría A deberán presenta-las seguintes características mínimas:
Os ovos de categoría A non poden haber sido lavados nin limpados por outros procedementos, nin sometidos a tratamentos de conservación ou refrixeración por debaixo dos 5 °C (non considerándose tratamento frigorífico o transporte nin o mantemento a temperaturas inferiores a aquela nos locais de venda polo miúdo).
Os ovos de categoría B deberán presenta-las seguintes características mínimas:
Nesta categoría B admítense tres tipos de ovos:
Envasado, presentación e etiquetaxe
dereita|miniatura|Estoxo de media ducia de ovos, a presentación máis habitual. O envasado farase en envases e embalaxes limpos e en bo estado, resistentes a golpes e fabricados con materiais autorizados. Os envases pequenos (de menos de 30 unidades) deberán ser dun só uso. As indicacións da etiquetaxe dos ovos pretende, coma en calquera outro produto alimenticio, achegar ó consumidor a información necesaria para que este poida decidi-la súa opción de compra dunha forma racional. O consumidor deberá esixir sempre que o envase estea íntegro e en bo estado e comproba-la presenza e contido da etiqueta.
Os estoxos ou caixas de ovos postos á venda do consumidor final deberán facer constar na etiqueta a seguinte información mínima obrigatoria:
Ademais, permítese engadir calquera outra información que o envasador queira dar sobre a alimentación das galiñas, a orixe, a data de posta etc.
Marcado individual dos ovos
Ademais de todo o anterior, a normativa vixente esixe un marcado individual de cada ovo para garantir plenamente a rastrexabilidade e permitir, así, que se poida actuar sobre a explotación de procedencia e sobre a súa produción en caso dunha intoxicación alimentaria ou dun control que detecte que os ovos non son seguros.
O código consta dos seguintes elementos:
A única excepción que admite o marcado individual dos ovos é a venda directa do produtor ó consumidor final na propia explotación. Isto quere dicir que na venda directa do produtor nos mercados locais tamén deberá achegarse toda a información que sinalamos arriba.
Consumo
Segundo as cifras de consumo de alimentos que anualmente publica o Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación, o consumo de ovos en España era de 300 unidades por habitante e ano no ano 1987. En 1991 descenderan a 235 unidades, e en 1992, a 225, chegando a un mínimo de 185 no ano 1995. Tivo unha breve repunta ata o ano 1998, no que se alcanzaron os 226, pero de novo comezou a tendencia descendente con 223 no 2000, 217 no 2003, 211 no 2004 e 205 en 2005. Estas cifras equivalen a 3,94 ovos á semana.
España é excedentaria, e destina o 85% da produción nacional de ovos a consumo interno e o 15% restante á exportación. Desa primeira fracción, o 85% destínase a consumo humano directo (en fresco), indo o 15% restante á industria de ovoprodutos.
As preferencias na cor dos ovos
dereita|miniatura|250px|Ovos morenos (credit this photo Rüdiger Wölk, Münster)
A cor da casca dos ovos, branca ou castaña, é un carácter xenético, consecuencia da raza da galiña, e non ten relación coa súa calidade nutritiva ou gastronómica. Aínda así, é un feito comprobado a preferencia do consumidor polos ovos morenos en detrimento dos ovos brancos. Esta preferencia é habitual en Galicia e en España, tamén noutros países, como por exemplo nos Estados Unidos (excepto no noroeste do país), Reino Unido ou Brasil.
A razón hai que buscala nas orixes da produción industrial de ovos e a aparición das primeiras granxas de galiñas poñedoras mantidas en gaiolas. Estas galiñas foron seleccionadas entre razas de ovos brancos, máis lixeiras e máis poñedoras. Fronte a elas, as galiñas utilizadas na cría doméstica eran de razas non seleccionadas e, normalmente, de ovos morenos. Naceu así a diferenza entre os ovos da casa, morenos, grandes e de xema ben pigmentada; e os ovos de granxa, brancos, normalmente de menor tamaño e de xema máis pálida. A estas diferenzas físicas, o consumidor engadía outras consideracións máis subxectivas, sobre a forma de cría dunhas galiñas e outras: as primeiras levaban unha vida máis natural, máis sa, mentres que as segundas levaban unha existencia forzada e artificial. As galiñas de curral comían alimentos naturais (millo, herba, miñocas etc.) e vivían ó sol e ó aire libre; as galiñas de granxa comían pensos artificiais e vivían amoreadas en estreitas gaiolas e con luz eléctrica. Non costa entender que o consumidor se decantase polos ovos naturais e rexeitase os brancos de granxa, tachándoos de artificias e con química. Ovos brancos en comparación cun ovo moreno|miniatura|esquerda Outra razón máis daba preferencia ó ovo moreno: a maior dureza da súa casca fronte á dos ovos brancos, co conseguinte beneficio para a calidade do ovo. Esta diferenza explícase pola maior produción das galiñas de granxa en relación coas galiñas da casa, e no menor tempo transcorrido entre postas sucesivas, co que o depósito de sales cálcicas era tamén menor.
Actualmente, a avicultura industrial desenvolveu a tecnoloxía necesaria para producir masivamente ovos morenos e darlle á xema a cor que demanden os consumidores. As estirpes seleccionadas permiten escolle-la cor da casca, e as novas formulacións dos pensos –engadindo máis ou menos carotenos- permiten escolle-la cor da xema, buscando as características máis preferidas polo consumidor. Como sexa que estas preferencias varían dunha rexión a outra, a formulación dos pensos faise buscando a intensidade de cor que demande cada mercado. Deste modo, aquelas razóns que xustificaban a escolla dunha cor sobre otroa perderon toda a súa base. Os ovos que hoxe mercamos no supermercado non son máis naturais que antes, pero responden mellor á imaxe que aínda temos na memoria daqueles ovos da casa.
De calquera xeito, as razóns que moven o consumidor a escoller un produto ou outro (sexan ovos ou calquera outro produto, alimenticio ou non) non son nunca únicas nin obxectivas. Os factores subxectivos son de tanto peso e tan indiscutibles como os factores obxectivos.
Cociñando con ovos
Os ovos pódense comer como ingrediente único o principal, en diferentes elaboracións, ou como compoñente secundario noutros casos. Sen pretender ser exhaustivos, na cociña poden presentarse das seguintes formas:
Ovos de [[paspallás con galettes de pataca|miniatura]] En repostaría son tamén moi utilizados. Destacarémo-las seguintes presentacións: xemas de ovo (as máis afamadas serían as xemas de Santa Teresa), o touciño de ceo, o merengue, flan, crema catalá etc.
Hai quen gusta dos ovos crus (completos ou cada parte por separado), pero cómpre advertir que estes se dixiren peor que cocido ou frito, non sendo realmente aconsellable consumilos desa forma. As razóns son tanto hixiénicas como nutritivas. A dixestibilidade da clara crúa redúcese a un 51%, mentres que cando está coagulada polo calor aprovéitase nun 91%.
Outro inconveniente do seu consumo en estado cru radica na presenza na clara dunha proteína: a avidina, que se comporta como antivitamina ó combinarse coa biotina dos outros alimentos, reducindo considerablemente a absorción desta vitamina. Posúen tamén outro antinutrinte, chamado ovomucoide. Estas dúas substancias desnaturalízanse tralo cociñado dos ovos.
Non podemos obvia-la transformación dos ovos en ovoprodutos, utilizados pola industria alimentaria na elaboración de numerosos produtos preparados -como ingrediente ou como aditivo- así como na industria farmacéutica, cosmética etc.
Conservación no fogar
Canto á conservación dos ovos nos nosos fogares, aconséllase facelo sempre en frigorífico e co polo máis ancho, onde está a cámara de aire, cara a arriba. Nos establecementos de venda ó consumidor non é obrigatorio o mantemento baixo refrixeración.
miniatura|250px|esquerda|Á esquerda, ovo de 2 días, no fondo do vaso; á dereita, ovo de 30 días, flotando na auga. Unha sinxela proba permite recoñecer no fogar o estado de frescura dos ovos. Consiste en introduci-lo ovo nun vaso con auga. Se o ovo é fresco, manterase horizontal no fondo; co paso do tempo, o polo ancho (o da cámara de aire) comeza a levantarse, ata alcanzar unha posición vertical, pousado no fondo, se o ovo ten xa 30 días. Se facémo-la mesma proba con auga salgada (cun 10% de sal, unha presa xenerosa de sal nun vaso de auga), o ovo fresco descende ata o fondo; se ten varios días mantense a media altura e, se está pasado, chega a flotar na superficie.
A proba baséase no tamaño da cámara de aire, que aumenta co paso dos días ó ir diminuíndo o volume da clara por evaporación da súa auga de composición.
Existen outras formas de recoñece-la frescura dos ovos. Por exemplo, observa-las diferenzas na forma que toma a xema ó casca-lo ovo. Nun ovo fresco, a xema é prominente e centrada, e na clara diferénciase unha zona máis densa ó redor da xema doutra zona máis fluída na periferia. Se o ovo non está fresco, a xema non será tan prominente nin a clara tan densa, estendéndose máis no prato.
Tamén, nos ovos frescos, as calazas distínguense claramente do resto da clara mentres que co paso do tempo chegan a confundirse. O mal cheiro nos ovos non nos axuda a saber se están frescos ou non, xa que só aparecen olores desagradables, pútridos, ó cabo de moito tempo.
Nesta web da Escola Universitaria de Enxeñería Técnica Agrícola de Valladolid pódese ler un completo estudo sobre os parámetros utilizados para avalia-la calidade externa e interna dos ovos.
Riscos para a saúde
Un ovo posto por unha galiña sa, recollido pronto, manipulado con coidado e respectando unhas mínimas condicións hixiénicas pode considerarse como estéril, absolutamente seguro. Pero a realidade é que non sempre se dan estas circunstancias, polo que debemos contar coa presenza de xermes sobre a súa casca. Ó ser esta porosa é máis que probable a entrada deses xermes no seu interior, onde van atopar un medio rico en nutrientes onde poden medrar con facilidade.
O problema sanitario máis relevante que pode provoca-lo consumo de ovos é a salmonelose. O 38,5% dos gromos documentados en España entre 1998 e 2001 está relacionado co consumo de ovos e ovoprodutos, e o 85,5% destes gromos estaba asociado á presenza de salmonela. Esta intoxicación alimentaria, desgraciadamente frecuente durante tódolos veráns, débese á transmisión de salmonelas ó ovo no momento da posta, durante o proceso de formación do ovo, máis que á presenza de restos de excrementos na casca (defecto que, en calquera caso, é rexeitable). Posteriormente, a bacteria multiplícase no ovo, se non se conservan en refrixeración, ata alcanzar niveis patóxenos para o consumidor.
Non debe confundirse a posible presenza ou no de salmonelas co estado de frescura do ovo: ovos fresquísimos poden provoca-la intoxicación se foron postos por galiñas portadoras, do mesmo modo que ovos pasados non a provocarán se as galiñas non eran portadoras. A presenza de salmonela nas galiñas, sen manifestaren sintomatoloxía ningunha, é un problema moi frecuente na moderna avicultura e de aí a incidencia desta forma de intoxicación. Dada a imposibilidade de que o consumidor poida sabe-lo estado das galiñas poñedoras e a dificultade de que o saiba realmente o avicultor, cómpre tomar unha serie de medidas preventivas mínimas desde o momento da posta ata o momento do consumo.
Dez consellos para previr a salmonelose
Adaptados do Instituto de Estudios del Huevo:
Os ovos na cultura popular
Tradicionalmente considerouse pecado botar no lume as cascas dos ovos, por crer que se utilizaron no martirio de San Lourenzo ou por considera-lo lume protector dos hogares, ó que non se lle podía ofender botándolle cousas de refugallo. Crese tamén que os ovos dunha galiña negra son máis nutritivos ou que curan certas enfermidades. En Mos e en Ponte Sampaio (Pontevedra), coa casca dos ovos e unha herba chamada urbaxán facían unha pasta que, colocada sobre o ventre dun meniño cun mal de aire, servía para coñece-lo causante do meigallo.
Crese que os galos vellos (de sete anos de idade), poñen un único ovo, semellante en todo ó das galiñas pero de non máis de 2 cm. Nuns sitios, deste ovo nace un escorpión, para outros unha cobra ou o mesmo basilisco, animal pezoñoso por excelencia na imaxinación popular.
Anatolii Karpov
Anatolii Evguenevich Karpov, nado o 23 de maio de 1951 en Zlatoust, é un xadrecista profesional ruso. Foi Campión do mundo de xadrez no período 1975-1985 e, para a FIDE, no 1993-1999. En abril de 2007, na lista da FIDE, ocupaba o posto 39º do mundo cun Elo de 2668 e número 11 de Rusia. O seu mellor Elo é de 2780, logrado en xullo de 1994.
Traxectoria
Karpov gañou o Campionato da URSS de xadrez, en 3 ocasións, nos anos 1976 e 1983 en solitario, e en 1988 compartindo o primeiro posto con Garry Kasparov. A súa carreira foi exitosa desde moi cedo. Converteuse no mestre nacional máis novo da Unión Soviética en 1966 aos 15 anos de idade, e en 1969 gañou o campionato mundial xuvenil.
Foi nomeado Mestre do Deporte da URSS en 1966, Mestre Internacional en 1969 e, ao ano seguinte, obtivo a norma de Gran Mestre Internacional.
Os seguintes anos viron unha rápida consolidación, e en 1973 obtivo o segundo lugar no campionato soviético e o primeiro no torneo internacional de Leningrado, o que lle deu dereito a participar nos matches de candidatos. Tras vencer en cuartos de final a Lev Polugaevski, debeu enfrontarse ao ex-campión mundial Boris Spassky, a quen derrotou, convincentemente e contra todo prognóstico, por 4-1 (as táboas non contaban). Na final derrotou a Viktor Korchnoi por un estreitísimo 12.5-11.5.
O anterior deulle o dereito a enfrontarse a Robert Fischer pola coroa mundial, pero a renuncia do estadounidense a defender o seu título converteuno en 1975 no 12º campión mundial sen necesidade de xogar un match. Esta situación levouno a probar que era efectivamente o xogador máis forte do mundo, e non un campión de papel, obxectivo que cumpriu con pleno éxito defendendo o seu título en 1978 (en Baguio) e 1981 (en Merano) ante Viktor Korchnoi con resultados de 6-5 e 6-3 respectivamente (as táboas non contaban). Ademais gañou innumerables torneos e foi o líder indiscutido ata a aparición de Garri Kasparov, con quen se enfrontaría durante máis dunha década nunha rivalidade tan forte e apaixonante como poucas na historia do deporte. En 1984 debeu defender o seu título contra el, e tras unha polémica cancelación (tras liderar 5-0 o aspirante achegouse a 5-3 pero o match prolongouse máis de tres meses) mantívose como campión ata 1985, ano en que foi batido por Kasparov. Tras este perdeu tres apretadísimos encontros: En Leningrado 1986 por 12.5-11.5, en Sevilla 1987 12-12 (o campión Kasparov mantiña o título en caso de empate) e en Nova York-Lión 1990 12.5-11.5. Recuperou o título en 1993 nun match contra Jan Timman en Yakarta tralo cisma no cumio do xadrez mundial que creou dous campionatos do mundo, ao separarse Kasparov da Federación Internacional pra crear a Asociación Profesional de Xadrez. Este novo título, no entanto, non se equiparaba ao que ostentou ata 1985, precisamente polo ambiente dividido en que se xera, e a que Kasparov continuaba ostentando o número un da clasificación. De calquera xeito, defendeu o seu título novamente en 1998 contra Viswanathan Anand, nun disputado e axitado match.