cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fragas do Eume
miniatura|Sinal do parque das fragas do Eume. As fragas do Eume é un parque natural galego creado o 30 de xullo de 1997, ademais de ZEC   , que abrangue 9.126 hectáreas nas beiras do río Eume. Son as fragas costeiras mellor conservadas de Europa, e un dos poucos bosques do seu tipo que quedan no continente. Esténdese polos concellos de Cabanas, A Capela, Monfero, Pontedeume e As Pontes de García Rodríguez, todos eles da provincia da Coruña, e nel residen 521 persoas dos cinco concellos anteriormente nomeados. A área declarada zona especial de conservación (ZEC) coinciden cos límites do parque natural.
Mako Mermaids
“Mako Mermaids: An H2O Adventure” (Netflix), “Mako: Island Of Secrets” (en Australia) ou mundialmente coñecida como “Mako Mermaids” (traducido ó galego como “As sereas de Mako”) é unha serie de aventuras para nenos e adolescentes. Xurdiu como un spin-off de H2O: Just Add Water, estreada orixinalmente o 26 de xullo do 2013 en todos os territorios de Netflix e en Australia pola cadea Network Ten. A súa estrea en España foi no 28 de outubro do 2013 en Disney Channel. A segunda tempada empezouse a filmar en febreiro do 2014, e a súa estrea foi no 13 de febreiro do 2015 os 13 primeiros episodios en todos os territorios de Netflix, e no 29 de maio os 13 episodios restantes. Os episodios da terceira tempada estreáronse no 27 de maio do 2016 tamén en Netflix, e a serie rematou. A serie tivo tres tempadas, as dúas primeiras con 26 episodios e a derradeira con 16. Está planeada unha película para estrearse proximamente, que dará fin á serie.
Fragas do Eume
O bosque tradicional atlántico conservouse na zona en todo o seu esplendor, sendo consideradas as fragas como un dos mellores bosques atlánticos termófilos do continente europeo. Malia ser a flora a alfaia das fragas, existindo raras especies de felgos que habitaban a terra hai millóns de anos, tamén destacan algunhas especies animais endémicas e en perigo de extinción, dende pequenos anfibios e réptiles, como a saramaganta, ata especies maiores, como o lobo ou diversas aves de rapina.
Mako Mermaids
Historia
Mako Mermaids (As sereas de Mako) conta as aventuras das sereas Lyla, Sirena e Nixie, que forman parte dun grupo de sereas que viven nas augas da ficticia Illa de Mako. Como novos membros do grupo, a súa tarefa é protexe-lo estanque da Lúa e preservalo dos intrusos. Pero unha noite de lúa chea, as travesas sereas descoidan os seus deberes e Zac, un mozo humano de 16 anos natural de alí, entra no estanque da Lúa e establece unha conexión especial con Mako, as súas pernas convértense nunha cola de peixe cando toca a auga e comeza a ter poderes, converténdose nun tritón.
Fragas do Eume
Xeografía
O parque limita polo leste coa serra da Loba, na cadea dorsal galega, e polo oeste, o parque esténdese até a desembocadura do río Eume en Pontedeume. Todo o seu territorio encádrase na comarca do Eume, que limita ó norte coa de Ferrolterra e ó sur coa de Betanzos.
A morfoloxía do parque está determinada polo eixo que marca o río, que percorre a provincia da Coruña nunha dirección leste-oeste, formando un val en "V". No seu tramo inferior, ten unhas ladeiras con pendentes moi pronunciadas e desniveis de ata 400 metros. As diferenzas de altitude van dende o nivel do mar até os 710 m dos montes orientais, cunha altura media de 413 m.
Mako Mermaids
Historia
O grupo de sereas vese forzado a deixa-la illa de Mako e como resultado, Lyla, Sirena e Nixie ven marxinadas do grupo, polo que o trío de sereas saben que só poderán ser aceptadas de novo no grupo se Zac for humano de novo; deberán aventurarse na terra, ter pernas e quita-los poderes de Zac ou serán excluídas para sempre.
Fragas do Eume
Hidrografía
miniatura|250px|esquerda|Bosque de ribeira sobre o río Eume. O río Eume atravesa o parque atravesando un profundo canón que tamén leva o seu nome. A súa conca ensancha na metade do seu curso, e é neste tramo onde recibe ós seus principais afluentes. Pola marxe esquerda os ríos Frei Bermuz (10 km) e San Bartolomeu (8 km). O caudal deste último foi aproveitado ata non hai moitas décadas para a produción de enerxía hidroeléctrica na Central do Parrote. As concas destes afluentes, xunto co curso baixo do Eume, constitúen a zona de maior interese ecolóxico.
Mako Mermaids
Televisión
Aínda que algúns episodios da primeira tempada da serie se estreasen na páxina web Netflix as emisións oficiais da primeira tempada da serie estreáronse na canle australiana Network Ten o 8 de novembro do 2013 ás 8 da noite, e máis tarde a serie estreouse na canle pública australiano Eleven os domingos ás 11 da mañá. A segunda tempada estreouse o 13 de febreiro do 2015 os 13 primeiros episodios, e estreáronse os 13 episodios restantes o 29 de maio dese mesmo ano. Toda a terceira tempada estreouse na web de Netflix o 27 de maio do 2016.
Fragas do Eume
Hidrografía
Ademais, unha morea de caudais de auga máis ou menos longos e caudalosos, verten as súas augas no Eume. Pódense salientar na marxe dereita o rego de Montouto, preto da capitalidade do concello de Muras, e, xa na provincia da Coruña, o río Maciñeira, o máis longo de todos os afluentes (11 km) que verte a escasos metros do Parque de Carbóns da Central térmica das Pontes, o río do Pareiro, que desemboca no encoro do Eume formando un profundo entrante, e o río Sesín, que na súa confluencia co Eume, e xunto con el, rodea o outeiro onde se ergue o mosteiro de San Xoán de Caaveiro.
Mako Mermaids
Televisión
En España a primeira tempada foi estreada o 28 de outubro do 2013 pola canle Disney Channel e finalizou a finais dese mesmo ano. A segunda tempada foi estreada o 29 de xuño do 2015 tamén pola canle Disney Channel.
Fragas do Eume
Hidrografía
Na marxe esquerda son salientables o rego Felgado, que ten as súas fontes en terras de Xermade, o río Chamoselo, cunha fermosa ponte medieval preto da súa desembocadura no centro urbano das Pontes. Vertendo as súas augas no encoro do Eume despois de 10 km de percorrido, está o río Frei Bermuz, sen dúbida o máis caudaloso de todos os afluentes e que forma unha fermosa paraxe natural no lugar da Feira do Dez. Xa no esteiro, desemboca o río de Covés.
Subdivisións de Rusia
Rusia está dividida en 49 provincias (óblasts), 21 repúblicas, 16 distritos autónomos (okrugs), 8 territorios (krais), 2 cidades autónomas e unha provincia autónoma.
Cada distrito autónomo fai parte dun territorio ou unha provincia, do que parcialmente depende. Os outros tipos de subdivisións son independentes.
Nos últimos anos comezou o proceso de agregación das subdivisións.
Provincias (óblast) de Rusia
dereita|600px
Fragas do Eume
Flora
esquerda|miniatura|250px|Fragas do Eume dende zona alta de matogueiras. As fragas do río Eume son un destacado representante da fase clímax da vexetación galega. Dominan as especies propias do clima tépedo e oceánico do suroeste de Europa, que inclúe toda a cornixa cantábrica e o noroeste peninsular. Os bosques de ribeira, dos que o parque é bo exemplo, distínguense polos seus ecosistemas de elevada biodiversidade, particularmente no que respecta á flora, que supera as 500 especies. Tradicionalmente foron moi explotados polo ser humano pola riqueza e fertilidade dos solos, e por iso son ecosistemas pouco frecuentes e conservados unicamente en zonas illadas como estas fragas. As fragas forman un continuo de grande extensión e valor, xa que non existe en toda Galicia unha superficie de bosque autóctono no mesmo grao de conservación.
Nas zonas máis altas do parque, os bosques son substituídos por zonas de matogueira. Estas ocupan un terzo da superficie protexida, e as queiroas que o forman están incluídas entre os hábitats a protexer pola Directiva Hábitat da Unión Europea. Nunhas zonas o toxo é máis abondoso, noutras son as queiroas, e as xestas adoitan aparecer en combinación coas dúas anteriores.
Mako Mermaids
Produción
O programa é derivado da serie H2O: Just Add Water, emitida en máis de 160 territorios en todo o mundo; e pódese atopar unha conexión entre Mako Mermaids e H2O nos derradeiros dous episodios da serie, onde Rikki fai unha aparición especial. O orzamento inicial da serie foi de 12,5 millóns de dólares. As colas son moito máis lixeiras que as usadas en H2O, xa que as de H2O pesaban 40 kg e as de Mako Mermaids só 12 kg.
Fragas do Eume
Árbores
[[Río Eume.|miniatura]] A árbore con maior presenza no parque natural é o carballo. É o medidor da saúde da fraga: os exemplares máis lonxevos existen nas zonas que sufriron unha menor presión humana (a fraga do Mosqueiro ou as fragas que arrodean o río do Dez), e está sendo obxecto de repoboación en zonas fráxiles do parque, onde fora apartado recentemente polo bidueiro.
Tamén ten numerosa presenza no parque o castiñeiro, dominante nalgunhas áreas logo de roubarlle terreo ao carballo grazas a medrar máis rapidamente e prover froitos de consumo humano. O bidueiro é a terceira das especies maioritarias, e ocupa dous tipos de espazos: áreas tradicionais de bosque de ribeira, e zonas marxinais onde os carballos foron perdendo distribución, e onde medran rapidamente. miniatura|O río Eume coas árbores sen follas. Nas proximidades dos ríos atopamos o ameneiro, que soporta ben as situacións de asolagamento, xa que suxeitan as marxes das canles impedindo o seu arrastre polas cheas, o salgueiro (con moita menor frecuencia), o freixo e o pradairo. Outras especies arbóreas das fragas son a abeleira, principalmente nas proximidades dos cursos de auga; o cerqueiro, nas zonas altas das fragas de Pena Fesa, Os Cerqueiros (topónimo que reflicte a abundancia desta árbore) e A Marola; o érbedo, o loureiro, e o umeiro, frecuente tamén nas proximidades dos ríos, como preto do mosteiro de Caaveiro. Tamén se ten sinalado a presenza do lamigueiro nas fragas, unha especie rara na zona próxima á costa. O teixo, atopa no parque a súa localización máis occidental no país, xa que a intensa actividade humana sobre esta árbore acabouna relegando principalmente ás montañas orientais galegas. Finalmente, existe en abundancia o acivro, fundamentalmente como arbusto pero que chega a acadar exemplares de altura e porte, o estripeiro, o abruñeiro, a pereira brava e a maceira brava, esta última pouco frecuente noutros lugares da provincia da Coruña.
Mako Mermaids
Produción
A serie foi filmada do 8 de maio do 2012 até o 12 de outubro do mesmo ano. Os primeiros 13 episodios estreáronse en Netflix, para unha audiencia internacional de 120 países. Os últimos 13 episodios estreáronse o 15 de setembro do mesmo ano.
Fragas do Eume
Felgos
miniatura|esquerda|[[Fento fero (Blechnum spicant).]] No parque están presentes unhas 28 especies distintas de felgos, entre as que destaca o grupo coñecido como os relictos macaronésicos. Os felgos son moi dependentes das condicións protectoras que lles brindan as fragas e concéntranse nas áreas máis húmidas e térmicas. Os fieitos constitúen unha das principais características destes bosques. Os máis comúns son:
Mako Mermaids
Produción
En España estreouse co nome As sirenas de Mako o 28 de outubro do 2013 en Disney Channel ás 18:30 horas.
Tempada 2
Lyla, Nixie e Sirena conseguen volver ó grupo, pero Lyla e Nixie deixan a serie tentando ter unha vida nova. Zac e Evie aínda están xuntos, vivindo grandes aventuras. Sirena non pode coidar do estanque da lúa soa, e o grupo chama dúas sereas novas para substituír Lyla e Nixie: Ondina e Mimmi. As tres coidan do estanque da lúa e fanse grandes amigas. Entón Ondina e Mimmi foxen da illa de Mako con Sirena co intento de reconverter Zac en humano. Pero a conexión entre Zac e Mako é cada vez máis forte. Se non tiveren éxito, nunca romperán a súa conexión nin salvarán Mako. Durante a lúa chea, tratan de elimina-los seus poderes, e Evie decide intervir e de súpeto convértese nunha serea. Ó final, as tres sereas quedan de novo con Rita e Poseidón.
Fragas do Eume
Musgos e liques
No estrato muscinal está presente case a metade da flora briofítica galega (musgos e hepáticas) particularmente importante nas zonas húmidas e sombrizas, con máis de 220 especies diferentes (136 de musgos e 85 de hepáticas). Entre elas atópanse catro citas únicas para a brioflora española e sete máis considéranse raras dentro da flora ibérica. Destacan a Cololejeunea microscopica e a Lepidozia cupresana.
Mako Mermaids
Tempada 3
Cando unha serea chinesa, Weilan, libera accidentalmente un dragón de auga, ela foxe á illa de Mako mentres que a persegue a criatura. Ondina, Mimmi e Weilan deben defende-la illa de Mako e a costa dourada da súa destrución.
Fragas do Eume
Musgos e liques
A flora liquénica garda tamén un notable catálogo de máis de 240 especies, entre as que figuran tres citas novas para a Europa continental e 24 novas para España. Son características dos bosques maduros outras especies menos raras pero moi ligadas a estes ecosistemas: a Lobaria scrobiculata, a Pannaria rubiginosa e a Usnea articulata.
Kalvakuntla Kavitha
Kalvakuntla Kavitha, nada en Karimnagar o 13 de marzo de 1978 é uha política india, membro do partido Telangana Rashtra Samithi (TRS), foi a primeira muller parlamentaria polo estado de Telangana no Lok Sabha.
Fragas do Eume
Fauna
Os bosques de ribeira son un ecosistema caracterizado por unha ampla biodiversidade.
Kalvakuntla Kavitha
Traxectoria
Filla do político Kalvakuntla Chandrashekhar Rao, o fundador do TRS, a organización que liderou o movemento para a formación do estado de Telangana que se realizou en 2014 e o seu primeiro ministro en xefe. Kavitha graduouse en ciencia e tecnoloxía no Instituto de Ciencia e Tecnoloxía VNR Vignana Jyothi e en ciencias da computacón na Universidade do Sur de Mississippi. Tras rematar os estudos traballou como enxeñeira de software nos Estados Unidos ata que en 2003 volveu á India. En 2008 fundou a organización Telangana Jagruthi, unha ONG que traballa entre as mulleres e a mocidade. En especial, Kavitha axudou á expansión da celebración Bathukamma, un festival floral propio de Telangana, fóra da India.
Fragas do Eume
Anfibios
As fragas, polo seu carácter húmido e sombrizo, son un ambiente idóneo para os anfibios. No Eume viven 13 das 15 especies existentes en Galicia. A píntega común e a súa subespecie galega son moi frecuentes xa que as masas forestais caducifolias son o seu biótopo natural. Tamén están presentes outras especies coma o sapiño comadrón, o sapo común, a ra patilonga (que vive nos regatos afluentes do Eume na conca baixa, coma o Sesín), e a ra vermella, que é posible atopar nos prados da serra de Sanguiñedo. Nas pozas estacionais atópanse as tres especies de pintafontes, o común, o palmado e mailo pintafontes verde, pero é especialmente valiosa a saramaganta (Chiglossa lusitanica), endemismo do noroeste ibérico que mantén nas fragas unha das súas máis nutridas poboacións.
Kalvakuntla Kavitha
Traxectoria
Tras a formación do estado de Telangana en 2014, Kavitha participou para as eleccións ao Lok Sabha na circunscrición de Nizamabad e logrou o escano con ampla vantaxe. Ademais dende 2015 é a primeira comisionada xefa da Asociación Bharat de Scouts e Guías de Telangana. Nas eleccións de maio de 2019 perdeu o escano fronte ao candidato do BJP Dharmapuri Arvind pero volveu á política activa tras lograr, nunhas eleccións parciais, un escano para o Consello Lexislativo de Telangana, a cámara alta estatal, polo distrito de autoridades locais de Nizamabad.
Fragas do Eume
Aves
Entre as aves da fraga, con máis de 100 especies coñecidas, destacan as rapaces que se alimentan de micromamíferos, adaptadas a cazar no interior do bosque: o azor, o lagarteiro, o gabián, o bufo pequeno, a curuxa, o moucho común, a avelaiona, o miñato queimado, a tartaraña cincenta, o miñato real e o abelleiro. En espazos máis abertos habita tamén o falcón peregrino, o miñato común e o bufo real. Entre as pequenas insectívoras destacan o gabeador azul, o gabeador común, a avenoiteira, o ferreiriño abelleiro, o ferreiriño bacachís, o peto real, o peto verde, a estreliña riscada, a estreliña do norte, o picafollas e maila arcea. Nas ribeiras dos cursos de auga do parque destaca o merlo rieiro e o picapeixe.
Mamíferos
Entre os mamíferos destacan a londra, a martaraña, a garduña, o gato montés, o armiño e a xeneta. Abondan tamén os corzos, os raposos, os xabarís, os cervos, as donicelas e os teixugos. Tamén existen poboacións de lobo nas zonas máis elevadas e apartadas dos núcleos de poboamento humanos.
Réptiles
miniatura|dereita|Lagarta da serra [[Iberolacerta monticola]] O parque natural acolle catorce especies de réptiles, a metade das que viven en Galicia. Atópanse nas zonas máis secas e nas zonas de mato, onde teñen máis zonas onde quedar á raxeira. Algunhas especies, como é o caso do lagarto das silvas ou da cobra de colar son comúns nas zonas húmidas.
Peixes
Entre os peixes, dos que están inventariados 8 taxa, destaca a presenza de dúas especies consideradas vulnerables, o endemismo noroccidental ibérico Pseudochondrostoma duriense e o reo (Salmo trutta trutta).
Invertebrados
miniatura|dereita|[[Cabaliño do demo]] Entre os invertebrados destacan algunhas especies como o caracol de Quimper (Elona quimperiana), terrestre e endémico dos bosques atlánticos, a caramecha de río (Belgrandiella rolanie) a lesma (Geomalacus maculosus). No verán, durante o día, é frecuente observar a bolboreta Apatura iris e pola noite a endromis dos salgueiros (Endromis versicolora). Outros coleópteros destacables son o escaravello Carabus galicianus asociado ós cursos de auga rápidos e limpos, e que é tamén un endemismo do noroeste peninsular, e mais o escaravello dourado (Chrysocarabus lateralis), ben distribuído por todo o territorio das fragas, e a vacaloura ou escornabois (Lucanus cervus), cada vez máis escasa nas fragas galegas. Nos ríos do parque destaca a presenza do mexillón de río (Margaritifera margaritifera).
Xeoloxía
miniatura|250px|Formacións rochosas nas fragas. A área presenta unha xeoloxía variada. No seu percorrido, o río atravesa diferentes tipos de materiais xeolóxicos, granitos no tramo inferior, orogneis cara o leste, e xistos do período Cámbrico. Ademais, tamén poden atoparse materiais ácidos como a cuarcita, pedra de gra, filitas e incluso o chamado “ollo de sapo”.
Clima
Por outra banda, os rexistros de pluviosidade roldan os 1 200 litros/m2/ano na ría de Pontedeume ata os máis de 1 700 litros/m2ano que se poden recoller nas partes central e oriental. O seu patrón de distribución ó longo do ano é moi semellante ó do resto de Galicia.
Presenza humana
miniatura|Ponte invadida pola maleza nas fragas do Eume. A dificultade de acceder á fraga, o cal favorece o seu illamento, foi a característica buscada por unha serie de eremitas para fundar os mosteiros medievais de Monfero e Caaveiro.
Mosteiro de Caaveiro
esquerda|miniatura|Mosteiro de Caaveiro.
O mosteiro de San Xoán de Caaveiro estableceuse no ano 934 nas fragas do Eume para acoller aos numerosos anacoretas que vivían dispersos na zona. Na segunda metade do século XI, en tempos do abade Tedón, de bieito convértese en mosteiro de cóengos regulares de santo Agostiño. Non chegou a ter máis de nove habitantes, número que se reduciu a seis na Idade Moderna.
Pronto importantes doazóns de san Rosendo (907-977), e outros nobres engrandecen o seu patrimonio recibindo este a maior parte das terras cultivables existentes á dereita do río Eume e tamén lle conceden a xurisdición sobre vilas e freguesías eximíndoo da autoridade do arcebispado de Santiago de Compostela. Entre 1220 e 1259, etapa na que conclúe a expansión e chega o momento dos foros, estivo á fronte do mosteiro o prior Martín Rodríguez, quen conseguiu a ampliación do couto ata a ponte sobre o río Eume coa incorporación de Cabanas e Irís.
Dentro dos límites do parque atópanse numerosas pegadas da actividade humana, como os foios para facer carbón vexetal e grandes troncos cortados a rentes do chan. Tamén hai restos de interese histórico e de arquitectura tradicional, como cruceiros, pontes, ermidas. Destaca como curiosidade a presenza na zona do oso pardo, extinguido da xeografía galega, e da aguia real case extinta, na época na que se construíu o mosteiro.
O conxunto foi declarado no ano 1975 Monumento Histórico-Artístico pola súa importancia arquitectónica. En 1986 apróbase o expediente de expropiación que converte o mosteiro e os seus arredores en propiedade da Deputación provincial da Coruña.
Mosteiro de Monfero
miniatura|Mosteiro de Monfero.
As orixes do mosteiro de Monfero remóntanse ao século X, cando se fundou un cenobio ao pé dunha ermida dedicada a san Marcos. O mosteiro foi fundado en 1134 baixo a Orde de San Bieito, e reconvertido en cisterciense en 1147. A súa vida monástica prolongouse ata a exclaustración de 1835.
Posúe unha igrexa barroca comezada a construír en 1622, e tres claustros. Agás a igrexa o resto de dependencias monacais atópase en estado ruinoso.
A importancia social destes mosteiros baséase no feito de que durante moitos anos serviron de eixo vertebrador da vida económica, social e relixiosa da comarca.
Impactos ambientais
Desde a década de 1960 as fragas sufriron cambios por presión antropoxénica. O abandono de cultivos e a construción do encoro modificaron a tipoloxías dos solos. Ademais, as plantacións forestais con especies alóctonas, en particular o Eucalyptus, supuxeron un desprazamento das especies de bosque atlántico europeo, como Quercus robur ou Castanea sativa, ou os fieitos. A expansión do eucalipto foi significativa en especial desde 1998 e aumentou a fragmentación dos hábitats do parque.
A fragmentación de hábitats e o tipo de especie invasora, as do xénero Eucalyptus, favorecen a propagación de incendios. Así, houbo incendios como o do 31 de marzo de 2012 que comezou nun lume no concello da Capela, que destruíu parte do parque e que non foi extinguido ata o día 3 de abril. A superficie queimada estimouse nun total dunhas 750 hectáreas, das que unhas 350 corresponderon ó Parque.
Accesos e rutas
Existen catro entradas ou portais de acceso ó espazo natural: o Portal de Caaveiro, o da Capela, o do encoro do Eume e o de Monfero.
163
Outros
160er
Zoidberg
Doutor John A. Zoidberg, tamén coñecido simplemente como Zoidberg, é un personaxe ficticio de Futurama, unha serie de animación para televisión creada por Matt Groening e David X. Cohen. Na versión orixinal a súa voz pona Billy West.
Historia
É un extraterrestre semellante a unha lagosta. É un médico procedente do planeta Decapod 10. Autoproclámase experto en humanos a pesar de que os seus coñecementos de anatomía humana son máis ben limitados. Proporciona coidados médicos incompetentes á tripulación do Planet Express.
Alfredo
Alfredo é un nome propio galego de home, deriva do saxón aelf (elfo) e raed (consello). A forma feminina é Alfreda. No ano 2010 levaban o nome 3.406 residentes en Galicia.
Tioira, Tioira, Maceda
Tioira é un lugar da parroquia de Tioira no concello ourensán de Maceda na comarca de Allariz - Maceda. Tiña 112 habitantes no ano 2012 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 55 eran homes e 57 mulleres.
Historia de Lahore
200px|dereita
Orixes preislámicas
Inda que os achados arqueolóxicos na cidade vella remóntanse ao 2000 aC (segundo a proba do carbono), as orixes de Lahore restan no terreo do mito e a lenda. Así dise fundada por Lava (Loh ou Loj) fillo de Rama (rei-deus da epopeya Ramayana), e de aí o nome da cidade (Loh-awar, Lojor ou Loh Kot, Forte de Loh; de feito no forte actual hai un templo dedicado a Lava).
Semella que a fundación histórica (por un pobo Rajput ) puidera ter sido arredor do ano 100 da nosa era. De feito Tolomeo (século II dC) nomea alí a cidade de Labokla. Gañou importancia nos séculos VIII e IX coma capital dun principado brahmana (templos, dous mercados principais con vivendas arredor reunidos por unha muralla de barro) pero, cun cambio de dinastía no século X, a capitalidade foi trasladada e quedou case que deserta.
Chegada do islam
No comezo do século XI produciuse a invasión ghaznávida da man de Mahmud. Nomea a Malik Ayaz rei de Lahore, quen a reconstrúe coma capital establecendo unha guarnición e levantando un forte de cachotaría de ladrillo (1037-40) no lugar dos antigos (forte de Loh ) e portas da cidade. A poucos foi gañando en prestixio (sobor de todo cultural e académico) ata se converter de facto na capital de todo o imperio (oficial a partir de 1150).
Esplendor mogol
A partir de 1526 o Imperio mogol goberna o subcontinente. Lahore vai ser unha das súas capitais e verase enriquecida por unha ampla actividade construtora. O emperador Akbar mantén alí a súa corte entre 1584-98. Erixe un forte de sólida cachotaría de ladrillo no canto do medieval (base do actual Forte de Lahore ) e rodea a cidade de novas murallas con nobres portas.
Os seus sucesores engaden ao complexo salas de audiencia (diwan), residencias pacegas, mesquitas (Mesquita da Perla (1645) e Badshahi (1673) ) e portas monumentais (Porta Alamgiri,1673). Ademais erixen nas inmediacións suntuosas tumbas (Mausoleo de Jahangir (1634) ), e na propia cidade, por parte de altos dignatarios, máis tumbas e mesquitas (Mesquita de Wazir Khan (1636) ). Finalmente, nas aforas da urbe, magníficos xardíns polos que a capital mogol terá sona (sinaladamente os Xardíns de Shalimar, 1641 ). Xusto por alí chegaba a Grand Trunk Road, calzada que dende Calcuta atravesaba o norte da India. miniatura|dereita|os xardíns de Shalimar O declive do Imperio mogol tras Aurangzeb levou a un período de inestabilidade no século XVIII que rematou coa creación dun efémero imperio Sikh do que Lahore foi capital en 1799. O primeiro maharajah, Ranjit Singh, continuou a enriquecer o patrimonio construído da cidade (Samadhi ou mausoleo seu entre o Forte e a Mesquita Badshahi).
Dominio británico e independencia
Finalmente, en 1849 o Punjab e a súa capital caen no poder dos británicos que van transformala nunha cidade moderna (ferrocarril, edificios administrativos, universidade, museos e ocio, servizos).
Lahore xogou un papel importante primeiro, na independencia da India, e despois na partición da que xurdiu Paquistán (1947). Tamén foi a que máis sufriu as consecuencias: partición do Punjab, do que sempre foi capital natural (fronteira a 20 km); perda de influencia en beneficio de Karachi e Islamabad; e continuados conflitos sanguentos entre as comunidades musulmá, hindú e sikh, que sempre cohabitaron a urbe.
Tioira
O topónimo Tioira pode referirse a:
O Brenzo, Santo Ourente de Entíns, Outes
O Brenzo é un lugar da parroquia de Santo Ourente de Entíns no concello coruñés de Outes, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 10 habitantes (4 homes e 6 mulleres).
Visuña, Folgoso do Courel
Santa Eufemia de Visuña é unha parroquia do concello de Folgoso do Courel na comarca de Quiroga, na provincia de Lugo.
Demografía
Tiña 28 habitantes en 2019, segundo datos do Instituto Galego de Estatística, 15 homes e 13 mulleres. O que supón unha diminución de 22 habitantes respecto ao ano 2007 cando tiña 50 habitantes (26 homes e 24 mulleres).
Praia de Cabopino
thumb|Vista da praia de Cabopino. A praia de Cabopino, tamén chamada praia de Artola, é unha praia da cidade de Marbella, na Costa do Sol da provincia de Málaga, en Andalucía.
Trátase dunha praia illada de area dourada e ondada moderada, situada nunha zona natural protexida chamada Dunas de Artola e xunto ao porto de Cabopino, no distrito de Las Chapas. Ten uns 1.200 metros de lonxitude e uns 30 metros de anchura media. É unha praia cun grao de ocupación medio e cunha zona nudista.
Lingua oriya
A lingua oriya ou odia (en ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା) é unha lingua falada polo 3,2% da poboación da India. É unha lingua indoaria que se fala no leste do país, e que no 2016 tiña uns 40 millóns de falantes no estado de Orissa, e nas rexións veciñas con importantes poboacións oriya.
Fontecelta
Historia
A planta de Fontecelta está situada no val que forman os ríos Neira e Sarria, na localidade de Céltigos, no concello de Sarria. Atópase no lugar dun antigo balneario que desapareceu na década de 1960.
Fontecelta envasa aproximadamente o 2% da auga producida en España, uns 110 millóns de litros cada ano.
Buíste, Santo Ourente de Entíns, Outes
Buíste é un lugar da parroquia de Santo Ourente de Entíns no concello coruñés de Outes, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 4 habitantes (2 homes e 2 mulleres).
Miguel Castells
Miguel Castells Arteche, tamén Miguel Castells Artetxe, nado en Busturia, Biscaia, en 1931, é un avogado e político vasco, pertencente á denominada esquerda abertzale.
Traxectoria
Miguel Castells Arteche é fillo de Miguel Castells Andriaensens, notario valenciano, e de María Isabel Arteche. Estudou Dereito na Universidade Central de Madrid, onde se licenciou en 1953. Destacou no seu defensa de activistas vascos e especialmente no Proceso de Burgos (1970), no que foi o avogado de Mario Onaindia. Tamén actuou como avogado defensor de Vladimiro Fernández Tovar, no Consello de Guerra do Goloso (Madrid), en 1975, contra cinco militantes do FRAP aos que se pedía pena de morte, dos cales foi fusilado Xosé Humberto Baena Alonso.
Militante de Herri Batasuna, nas eleccións xerais de 1979 foi escollido senador por Biscaia, e nas eleccións ao Parlamento Vasco de 1980 resultou elixido deputado.
Participou nos incidentes da Casa de Xuntas de Guernica de 1981 e foi procesado por inxurias ao rei xunto con Jokin Gorostidi, Iñaki Ruiz de Pinedo, Txomin Ziluaga, José Luís Cereceda, Jon Idígoras, Santiago Brouard, José Ramón Echevarría, Andoni Ibarguren e Severino Rodríguez de Yurre. O 31 de outubro de 1983 foi condenado polo Tribunal Supremo a un ano de prisión e inhabilitación por inxurias por mor dun artigo publicado en Punto e Hora de Euskal Herria en xuño de 1979 onde afirmaba que os asasinatos de Germán Rodríguez en Pamplona (durante os Sanfermines de 1978) e Joseba Barandiaran en Donostia (durante as protestas polos sucesos de Pamplona) quedaran impunes. O Tribunal Constitucional ratificou a sentenza en 1985. O 23 de abril de 1992 o Tribunal Europeo de Dereitos Humanos considerou que coa sentenza vulnerouse o dereito á liberdade de expresión de Castells.
Familia
É cuñado de José Ramón Recalde, político do PSE-EE, conselleiro do Goberno Vasco entre 1988 e 1995 e sobrevivente dun intento de asasinato por parte de ETA en 2000.
Apse (grupo musical)
Apse foi unha banda estadounidense procedente de Newtown, Connecticut. O grupo moveuse a través de diferentes estilos musicais dende a súa creación, unindo influencias shoegaze, heavy metal, rock gótico, post-punk, rock progresivo, industrial e post-rock; mentres que ao mesmo tempo traballaba en atmosferas tribais, experimentais, ambientais e etereas. Os seus temas líricos máis comúns falaban de espiritualidade, relacións cos outros (humanas, pero tamén paranormais e divinas), paranoia, poder e control.
Diocese de Dumio
miniatura|dereita|Estatua de [[Martiño de Dumio.]]
A Diocese de Dumio foi unha antiga diocese do reino de Galicia, sita no norte de Portugal, sendo actualmente unha sé titular.
Historia
No ano 558, estando no trono o rei suevo Carriarico, Martiño de Dumio conseguiu que Dume fose elevada á dignidade episcopal, tornando a igrexa en catedral e constituíndo formalmente o bispado de Dumio con dominio directo sobre o territorio dependente do mosteiro.
Coa caída da monarquía visigoda e a invasión musulmá da península Ibérica, o último prelado acolleuse no norte de Galicia na antiga sé de Britonia, aínda que titularmente permanecesen bispos de Dumio. Coa toma militar das prazas musulmás tempo despois o pequeno territorio da diocese de Dumio foi incorporado na diocese de Braga.
Actualmente, o título de bispo titular de Dumio continúa a ser usado por bispos auxiliares, á semellanza do que sucede con outras dioceses históricas de Portugal extinguidas.
Ayllón
Ayllón é un concello situado na provincia de Segovia, na Comunidade Autónoma de Castela e León, España de área 128,19 km² con poboación de 1243 habitantes (2007) e densidade poboacional de 9,7 hab./km². O seu lema coñecido é «Ayllón Historia e Arte». Trátase dun enclave onde se unen a natureza e a arte, destacando os seus monumentos civís, igrexas e palacios. Polo municipio pasan os ríos Aguisejo e Riaza. O seu monumento máis destacado é a Martina, no alto da vila. Tamén a Serra de Ayllón toma o nome desta vila. Ao longo do ano celébranse varias festas de interese cultural, as que se honra ao seu patrón San Miguel, e nos últimos anos o último fin de semana de xullo celébrase o “Ayllón Medieval” durante dous días, onde o ritmo do pobo trasládase aos tempos do Rei Xoán II de Castela e o condestable de Castela Álvaro de Luna.
Estevo III de Moldavia
miniatura|Representación de Estevo no mosteiro de Humor
Estevo III de Moldavia (c. 1437 - 2 de xullo de 1504), tamén coñecido coma Estevo o Grande («Ștefan cel Mare» en romanés) ou Estevo o Grande e o Santo («Ștefan cel Mare și Sfânt»), foi príncipe de Moldavia entre 1457 e 1504, o máis prominente representativo da Casa Real Mușat. miniatura|esquerda|Moldavia en 1483. Durante o seu reinado, transformou Moldavia nun estado poderoso e mantivo a súa independencia fronte ás ambicións de Hungría, Polonia, e do Imperio otomán, que querían subxugar ao país. Estevo chegou a ser famoso en Europa pola súa resistencia fronte aos otománs. Foi vitorioso en 34 de 36 batallas, e o primeiro en derrotar de maneira decisiva ao Imperio Otomán, na Batalla de Vaslui, despois da cal o papa Sisto IV nomeouno verus christianae fidei athleta (verdadeiro campión da fe cristiá). Estevo foi un home relixioso, construíndo igrexas e mosteiros despois das súas vitorias, e pagando a débeda do Monte Athos ao Imperio Otomán, asegurando desta maneira a autonomía da comunidade monástica.
Primeiros anos e chegada ao poder
Estevo era membro da familia real Mușat. O seu pai Bogdan II reinara sobre Moldavia por dous anos (1449-1451), antes de morrer nunha batalla, morto o tío de Estevo, Petru Aron. Entre 1451 e 1457, Moldavia foi trastornada por unha guerra civil entre Petru Aron e Alexăndrel, neto de Alexandru cel Bun.
Despois do conflito, Estevo refuxiouse en Transilvania, buscando a protección do comandante militar Iancu de Hunedoara. Trasladouse despois á Corte de Vlad Draculea, e, en 1457, conseguiu recibir a 6.000 cabaleiros como asistencia militar, gañando a batalla en contra de Petru Aron en Doljești, preto de Roman. Aron fuxiu a Polonia, mentres que Estevo foi coroado príncipe. Dous anos despois, liderou unha incursión dentro de Polonia, buscando a Aron, pero atopou unha forte resistencia. Asinouse un tratado entre Moldavia e Polonia, a través do cal Estevo recoñeceu a Casimiro IV Iagellón como o seu suzerano, mentres que a Aron prohibíuselle entrar en Moldavia.
Reinado
miniatura|Escudo de Moldavia de 1481. Ameazado por veciños poderosos, conseguiu oporse á invasión do rei húngaro Matías Corvino, derrotándoo na Batalla de Baia (en 1467), e invadindo Valaquia en 1471, porque Valaquia converteuse en vasalo do Imperio otomán. Cando o sultán Mehmed II organizou un ataque como resposta a Moldavia, Estevo derrotou aos invasores na Batalla de Vaslui, en 1475, unha vitoria que cortou temporalmente o avance turco na Europa oriental.
Despois de 1484, Estevo tivo que enfrontarse non só aos ataques turcos, senón tamén aos polacos e húngaros. Finalmente, en 1486 asinou un tratado co sultán Bayezid II, que aseguraba o autogoberno de Moldavia, en cambio por un tributo anual. A partir do século XVI, o Principado de Moldavia foi vasalo do Imperio Otomán durante 300 anos.
Estevo morreu en Suceava, e está soterrado no mosteiro de Putna, construído ás súas ordes.
Legado
Aínda que foi marcada por continua turbulencia, o longo reinado de Estevo trouxo consigo un considerable desenvolvemento cultural; moitas igrexas e mosteiros foron construídas ás súas ordes, dos cales algúns son Patrimonio da Humanidade.
Estevo foi considerado un santo por moitos cristiáns, a pouco tempo despois da súa morte. Foi canonizado pola Igrexa ortodoxa romanesa, baixo o nome «Dreptcredinciosul voievod Ștefan cel Mare și Sfânt».
O historiador romanés Nicolae Iorga afirmou sobre o carácter de Estevo: «O pobo romanés atopou en Estevo o Grande o máis limpo e perfecto icona da súa alma: honesto e traballador, paciente sen esquecer e valente sen crueldade, enérxico cando estaba alporizado e sereno no seu perdón, claro e equilibrado na súa fala, bo organizador e amante do fermoso, sen soberbia nas súas accións».
A figura de Estevo foi invocada na literatura popular e culta romanesa. Os romaneses do seu século adoitaban cantar «Ștefan Vodă, gran señor, sen semellanza no mundo, máis có espléndido sol».
Mycobacterium tuberculosis
Mycobacterium tuberculosis (MTB) é a especie bacteriana patóxena da familia das Mycobacteriaceae que é o axente causante da maioría dos casos de tuberculose (TB). Descubriuna en 1882 o alemán Robert Koch, polo que informalmente se lle chama tamén bacilo de Koch. M. tuberculosis ten unha infrecuente cuberta cerosa na súa superficie celular (feita principalmente de ácido micólico), o que fai á célula impenetrable á hora de facer a tinguidura de Gram. En vez da tinguidura de Gram úsase a detección por técnicas que determinan a súa resistencia ácido alcohol á decoloración. A fisioloxía de M. tuberculosis é moi aerobia e require niveis de oxíxeno altos. Principalmente é un patóxeno do sistema respiratorio de mamíferos, que infecta os pulmóns. Os métodos de diagnóstico usados normalmente para a tuberculose son a proba cutánea da tuberculina, a tinguidura de resistencia ácido alcohol, e as radiografías pulmonares.
Fisiopatoloxía
M. tuberculosis divídese cada 15–20 horas, o cal é un ritmo extremadamente lento comparado co doutras bacterias, que xeralmente miden o seu tempo de división en minutos (Escherichia coli divídese aproximadamente cada 20 minutos). É un pequeno bacilo que pode resistir os desinfectantes febles e pode sobrevivir en estado seco durante semanas. A súa pouco común parede celular, rica en lípidos (como o ácido micólico), é seguramente a responsable desta grande resistencia e é un factor de virulencia esencial.
Cando está nos pulmóns, M. tuberculosis é captada polos macrófagos alveolares, pero estes non poden dixerila. A súa parede celular impide a fusión do fagosoma co lisosoma. Especificamente, M. tuberculosis bloquea a molécula ponte entre ambos os dous orgánulos, o autoantíxeno endosómico temperán 1 (EEA1, early endosomal autoantigen 1); porén, este bloqueo non impide a fusión de vesículas cheas de nutrientes. En consecuencia, a bacteria multiplícase sen parar dentro do propio macrófago. A bacteria tamén posúe o xene UreC, que impide a acidificación do fagosoma. A bacteria tamén evita que a maten os macrófagos ao neutralizar os intermediatos de nitróxeno reactivo.
Variacións nas cepas
miniatura|dereita|M. tuberculosis vista con [[microscopio electrónico.]] M. tuberculosis pertence ao xénero Mycobacterium, que comprende aproximadamente 100 especies recoñecidas ou propostas. As especies máis coñecidas son M. tuberculosis e M. leprae (causante da lepra).
M. tuberculosis é moi diversa xeneticamente, o cal dá lugar a significativas diferenzas fenotípicas entre os illamentos clínicos. As distintas cepas de M. tuberculosis están asociadas con diferentes rexións xeográficas. Porén, os estudos fenotípicos suxiren que a variación das cepas nunca ten implicacións no desenvolvemento de novas vacinas e diagnósticos. A variación microevolutiva non afecta á eficacia biolóxica relativa e á dinámica de transmisión das cepas resistentes a antibióticos.
Ata comezos da década de 2000, as cepas de M. tuberculosis eran tipificadas (ou tipadas) por electroforese en xel de campo pulsado (PFGE). Pero esta agora foi substituída pola técnica do exame das VNTR (variable number tandem repeat, número variable de repeticións en tándem), que é tecnicamente máis sinxela de realizar e permite discriminar mellor entre cepas. Este método examina a presenza de secuencias de ADN repetidas no xenoma de M. tuberculosis.
Capas hipervirulentas
Os estalidos epidémicos de Mycobacterium cáusanos xeralmente cepas hipervirulentas de M. tuberculosis. En experimentos de laboratorio, estes illamentos clínicos provocan unha inmunopatoloxía pouco usual, e poden ser hiperinflamatorias ou hipoinflamatorias. Diversos estudos indicaron que a maioría dos mutantes hipervirulentos teñen delecións nos encimas que modifican a súa parede celular ou en reguladores que responden aos estímulos do ambiente. O estudo destes mutantes indicou os mecanismos que permiten que M. tuberculosis enmascare o seu potencial patoxénico completo, inducindo a formación dun granuloma que lle proporciona un nicho protector, e permite que os bacilos manteñan unha infección persistente a longo prazo. miniatura|dereita|Mycobacterium tuberculosis (tinguido de vermello) en medio dun tecido azul (tinguidura de Ziehl-Neelsen).
Microscopia
M. tuberculosis caracterízase por formar granulomas caseosos que conteñen células xigantes de Langhans, que teñen núcleos con forma de ferradura. As bacterias identifícanse pola súa cor vermella na tinguidura para a resistencia á decoloración por ácido-alcohol.
Xenoma
O xenoma da cepa H37Rv publicouse en 1998. O tamaño deste xenoma era de 4 millóns de pares de bases, con 3.959 xenes; do 40% deses xenes xa se caracterizou a súa función, e postulouse unha función probable para outro 44%. O xenoma contén seis pseudoxenes.
O xenoma contén 250 xenes impicados no metabolismo dos ácidos graxos, con 39 deles implicados no metabolismo de policétidos que xera a cuberta cérea da bacteria. Un número tan grande de xenes conservados mostra a importancia evolutiva da cuberta cérea para a supervivencia do patóxeno.
Arredor do 10% da capacidade codificante está reservada ás familias de xenes PE/PPE que codifican as proteínas ricas en glicina ácidas. Estas proteínas teñen un motivo N-terminal conservado, e a deleción deste motivo prexudica á súa capacidade de crecemento nos macrófagos e nos granulomas.
Caracterizáronse nove ARNs pequenos (sRNA) non codificantes en M. tuberculosis, e prediciuse a existencia doutros 56 nun exame bioinformático.
Evolución
O complexo de especies ao que pertence Mycobacterium tuberculosis evolucionou en África e moi probablemente no Corno de África. O grupo M. tuberculosis ten varios membros entre os que se inclúen Mycobacterium africanum, Mycobacterium bovis (bacilo de Dassie), Mycobacterium caprae, Mycobacterium microti, Mycobacterium mungi, Mycobacterium orygis e Mycobacterium pinnipedii. Este grupo pode tamén incluír o clado de Mycobacterium canettii.
O clado de M. canettii, que inclúe a Mycobacterium prototuberculosis, é un grupo de especies de Mycobacterium que forman colonias lisas. A diferenza dos membros establecidos do grupo M. tuberculosis, estes sufriron a recombinación con outras especies. A maioría das cepas coñecidas deste grupo foron illadas no Corno de África.
Os tipos 2 e 3 están máis estreitamente relacionados entre si que cos outros tipos. Os tipos 5 e 6 están máis próximos ás especies que non infectan normalmente aos humanos. O tipo 3 foi dividido en dous clados: CAS-Kili (que se encontra en Tanzania) e CAS-Delhi (atopado na India e Arabia Saudita).
Os datos xenéticos apoian a idea de que M. tuberculosis procede dun patóxeno orixinalmente humano. Posteriormente desde os humanos a especie saltou a outros animais, como as vacas (a hipótese contraria, que tamén se ten formulado, non está apoiada polos estudos xenéticos de todo o complexo M. tuberculosis). A transición do hóspede humano a hóspedes animais estivo ligada á domesticación de animais e ao cultivo de plantas que tivo lugar no Crecente fértil a partir de hai uns 13.000 anos. As sociedades agrarias que se orixinaron nesa época e nas posteriores, que viviron en vilas ateigadas de xente, foron o ambiente ideal para que se expandise a epidemia entre os humanos.
Historia
M. tuberculosis, despois coñecido como "bacilo da tuberculose" ou "de Koch", foi descrito en 1882 por Robert Koch, que posteriormente recibiría o Premio Nobel de Medicina e Fisioloxía de 1905 por este descubrimento.
Pneumonite por hipersensibilidade
200px|miniatura|dereita|[[Biopsia do pulmón dun doente con PH]] As pneumonites por hipersensibilidade (PH) ou alveolite alérxica extrínseca (AAE) é unha síndrome que comporta un grupo heteroxéneo de enfermidades cuxa causa radica na inhalación repetida de partículas que chegan a causar unha enfermidade. Estas partículas actúan coma antíxenos, provocando co paso do tempo reaccións de hipersensibilidade. Este mecanismo inmunolóxico desencadea unha resposta inflamatoria do organismo, sobre todo nas partes máis distais do pulmón, isto é, os bronquíolos, os alvéolos e o intersticio. A base deste grupo de doenzas é un mecanismo inmunolóxico, principalmente por mecanismos de hipersensibilidade tipo III (mediada por inmunocomplexos) e tipo IV (ou celular).
Etioloxía
As causas que levan a padecer esta doenza asócianse principalmente a causas laborais e ocupacionais. Normalmente, as persoas con PH (pneumonite hipersensíbel) traballaron ao longo da súa vida como granxeiros, traballadores da madeira, empregados de fábricas de procesado de azucre, champiñóns ou cereais. Adoita ser típico tamén dos traballadores da crianza de aves. Isto acontece ao se inhalar partículas microscópicas de proteínas animais e vexetais, microorganismos e outros axentes químicos de baixo peso molecular. As máis frecuentes no mundo son o pulmón de coidador de aves, o pulmón do granxeiro e a estipatose. É máis predominante en non fumadores que en fumadores, e só arredor de 5 de cada 100 persoas expostas a estes antíxenos desenvolven logo a enfermidade. Ademais, podería existir unha predisposición xenética a desenvolver a doenza.
Síntomas
A sintomatoloxía deste grupo de doenzas é variada e depende, ademais da causa da enfermidade, da forma que se manifeste, que pode ser aguda, subaguda ou crónica.
Forma aguda
A forma aguda de PH é aquela que se produce ás poucas horas da exposición ao antíxeno. Os síntomas principais nesta forma son a tose non produtiva, febre, dificultade respiratoria, calafríos, mialaxias (dores musculares) un malestar xeral. Neste tipo de exposicións as partes máis afectas son os lóbulos inferiores do pulmón. Se cesa o contacto co antíxeno causal, por exemplo unha proteína de paxaro en criadores de aves, os síntomas adoitan remitir entre 12 e 48 horas. Senón é así, a enfermidade pode evolucionar a unha forma crónica.
Forma subaguda
Neste tipo de pneumonite, as exposicións prodúcense de xeito máis continuado no tempo, aínda que tamén de duración curta. O comezo dos síntomas é progresivo, isto é, primeiro adoita aparecer un cadro leve de tose produtiva, febrícula, cansazo e perda de peso, que se agrava co transcorrer dos días. Se se detecta a tempo e cesa o estímulo antixénico, tamén pode ser reversíbel.