cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Codex Gigas
Contido
O codex contén a versión completa da «Vulgata» da Biblia, a excepción dos Feitos dos Apóstolos e o Apocalipse. Tamén conta cunha serie de enciclopedias, coma as Etimoloxías de Isidoro de Sevilla, as Antigüidades xudaicas de Flavio Xosefo, a Chronica Boemorum ('Crónica dos checos', redactada en latín no século XII) de Cosmas de Praga e diversos tratados de historia, etimoloxía, fisioloxía, ademais dun almanaque con necrolóxicas e a lista de irmáns do mosteiro, fórmulas máxicas e outras noticias locais.
Historia
thumb|210px|O demo nunha páxina do códex
A lenda conta que o autor do codex Gigas foi condenado a ser emparedado vivo por un crime grave. Para conseguir a absolución, o monxe propuxo a escritura dunha obra nunha soa noite, para gloria do seu mosteiro.
O Curuxeiro, Carballedo, Carballedo
O Curuxeiro é un lugar da parroquia de Santa María de Carballedo, no concello lugués de Carballedo na comarca de Chantada. Segundo o INE en 2016 tiña 4 habitantes, 1 muller e 3 homes.
Codex Gigas
Historia
Para poder cumprir coa súa promesa pediu axuda ó demo. Rematado o traballo, o monxe, coma recoñecemento, engadiu silandeiramente o retrato do seu axudante no manuscrito.
O 1594, o emperador Rodolfo II rescata o manuscrito xigante do mosteiro de Broumov, engadíndoo ás súas coleccións de obxectos raros.
O Curuxeiro, Carballedo, Carballedo
Toponimia
O topónimo ten relación cun lugar onde abundan as curuxas (nome de orixe incerta).
Codex Gigas
Historia
Ó final da Guerra dos Trinta Anos (1618-1648), no 1648, as tropas protestantes suecas conquistan o castelo de Praga, apoderáronse das coleccións rudolfines. A Biblia do demo foi tomada coma botín de guerra polas tropas do xeneral sueco Konigsmark, conxuntamente cos outros obxectos de arte da célebre Kunstkammer de Pragua do emperador Rodolfo II (1552-1612).
Os soldados tamén apresaron o codex Argenteus, composto de letras de prata e ouro e creado a finais do ano 750, e que actualmente se atopa en Uppsala (centro de Suecia). Dende o século XVII, o codex Gigas ten saído do territorio sueco só en dúas ocasións, para ir o Metropolitan Museum de Nova York o 1970, e a Berlín.
Actualmente o codex gigas é custodiado na Biblioteca Real de Estocolmo.
Fregat
Fregat é o nome dun foguete espacial de Rusia en servizo desde 2000. Úsase como etapa final de varios modelos de foguetes, como o Soiuz U, Soiuz FG, Soiuz 2-1a, Soiuz 2-1b e Zenit 3F, para aumentar a capacidade e flexibilidade do lanzador. Fregat reutiliza varios sistemas e compoñentes usados noutras etapas para abaratar custos e acelerar o seu desenvolvemento. O foguete consiste en seis tanques esféricos (catro con propeplente e dous coa aviónica) dispostos en círculo. É independente do resto do foguete, contando co seu propio sistema de navegación, a súa aviónica e os seus sistemas de control, seguimento e telemetría. Como propelentes utiliza tetróxido de nitróxeno e UDMH e é capaz de 20 reacendidos.
Bergen op Zoom
Bergen op Zoom é unha cidade da provincia de Brabante do Norte, nos Países Baixos.
Trigonometralla
Conta coa colaboración de moitos músicos, entre eles: Gonzalo Valdivia, Ángel T. Cruz, Toño Miguel, Sito Vilhar, Javier Andreu, Quique Casanova, Edi Clavo e Emiliano Trigueros.
Bergen op Zoom
Historia
Bergen op Zoom recibiu o título de cidade probabelmente en 1266. En 1287 a cidade e os seus arredores convertéronse nun señorío propio, xa que se escindiu do señorío de Breda. O señorío foi elevado a margraviato en 1559. Varias familias se sucederon na cidade até 1795, aínda que o título era só nominal, polo menos dende o século XVII.
Santa Eugènia
250px|miniatura|Localización de Santa Eugènia Santa Eugènia é un concello das Illas Baleares. Esténdese por unha área de 20.25 km² onde no ano 2007 vivían 1.489 habitantes. Encóntrase na illa de Mallorca.
Demografía
Evolución da poboación de Santa Eugènia dende a década dos 50 ata agora:
Política
O repartimento de escanos quedou deste xeito:
Risamonde, Moraime, Muxía
Risamonde é un lugar da parroquia do Moraime no concello coruñés de Muxía na comarca de Fisterra. Tiña 17 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 8 eran homes e 9 eran mulleres.
Bufo
Un bufo é calquera das máis de 200 especies de aves de rapina nocturna solitaria da orde dos Strigiformes. Os bufos xeralmente cazan pequenos mamíferos, insectos e outras aves, aínda que algunhas especies especialízanse na caza de peixes. Están distribuídos por todos os continentes, excepto na Antártida e a maior parte de Groenlandia, e nalgunhas illas remotas.
Os bufos teñen grandes ollos e orellas que miran para adiante, un bico aquilino e un chamativo círculo de plumas ao redor dos seus ollos chamado disco facial. Aínda que os bufos teñen visión binocular, os seus ollos están fixos no seu lugar e teñen que xirar toda a súa cabeza para ver cara a outra dirección.
Moitos bufos poden cazar en total escuridade guiándose polo son. O seu disco facial axuda a dirixir o son producido por roedores cara aos seus oídos. Moitas especies posúen plumas suaves que lles permiten voar sen facer ruído, e desta forma oír os ruídos ou os zunidos que se producen no chan.
A pesar da súa aparencia, os bufos están máis directamente relacionados coas aves da orde dos Caprimulxiformes que cos falcóns e outros predadores diúrnos (Falconiformes).
Os ovos de bufo son brancos e case esféricos. Os seus niños constrúenos rudimentariamente e poden estar situados en árbores, en tobos, en alpendres e covas.
Mitoloxía
150px|miniatura|esquerda Os bufos asóciánse tradicionalmente coa sabedoría e a deusa Atenas, aínda que os corvos e outras aves comúns son máis intelixentes.
Hades raptou a Perséfone e levouna ó inframundo para facela a súa esposa. A nai dela, Deméter esixiulle a Zeus que o obrigara a devolverlla e Hades tivo que aceptar, pero Ascálafo, fillo de Aqueronte, un dos ríos do Hades, declarou tela visto comer varios grans de granada e, como ninguén que probara a comida dos mortos podía volver ó mundo dos vivos, Perséfone tivo que quedar no Hades. Ó final pactouse que podía regrasar ó Olimpo dúas partes do ano mentres que a terceira parte o pasara no Hades. Pero Deméter, en castigo á súa delación, converteu a Ascáfalo en bufo. Para Ovidio, foi a mesma Perséfone quen o transformou en bufo mollándoo coa auga do río Flegetonte.
Os romanos considerábannos aves funerarias debido ás súas actividades nocturnas e por teren os seus niños en lugares pouco accesíbeis, polo que ver un bufo polo día considerábase de mala sorte.
Na cultura xaponesa os bufos son símbolos da morte e ver un tamén é agoiro de mala sorte. O mesmo ocorre na cultura romanesa, e escoitar o son producido polos bufos é unha indicación de que alguén vai morrer na veciñanza, debido a que o son é parecido a un laído.
Baixa Bretaña
miniatura|upright=1.3|Mapa coa Baixa Bretaña representada en cores vivas segundo os límites lingüísticos do [[lingua galó|galó e o bretón en 1950. Os diferentes tons de gris representan a perda progresiva do emprego da lingua bretoa en favor do galó. Nótese que os límites entre a Baixa e a Alta Bretaña fóronse desprazando pouco a pouco cara ó oeste.]] A Baixa Bretaña (Breizh Izel en bretón e Basse-Bretagne en francés) é a parte occidental da Bretaña histórica. Correspóndese coa parte da Bretaña que tradicionalmente conservou e fala o bretón. Nin a Alta Bretaña nin a Baixa Bretaña existen oficialmente, xa que non representan límites administrativos, senón que se basean nas fronteiras lingüísticas entre o bretón e o galó.
Extensión
Comprende o actual departamento de Finistère, así como tamén as partes máis occidentais de Morbihan e Côtes-d'Armor. Segundo a división histórica da Bretaña, abranguería os "países" Bro Gernev, Bro Leon, Bro Dreger, Bro Gwened e Bro Sant Brieg.
Moeda de 10 céntimos de euro
miniatura|[[Reverso (moedas)|Reverso común da moeda de 10 céntimos de euro, deseñado por Luc Luycx]] A moeda de 10 céntimos de euro é dunha aliaxe chamada ouro nórdico, que contén un 89 % decobre e, malia o seu nome, carece de ouro. Ten un diámetro de 19,75 mm, un grosor de 1,93 mm e un peso de 4,10 gramos. A súa beira é ondulada (festonada). Todas as moedas teñen un anverso específico de cada Estado e un reverso común para toda a eurozona, deseñado por Luc Luycx, gañador dun concurso convocado para ese efecto polo Consello Europeo e resolto na súa reunión de Ámsterdam do 13 de xuño de 1997. Este reverso común tivo un pequeno axuste en 2007.
Omar Hasan Ahmad al-Bashir
Omar Hasan Ahmad al-Bashir (en árabe: عمر حسن أحمد البشير), nado o 1 de xaneiro de 1944, é o Presidente do Sudán.
Traxectoria
Nado na pequena vila de Hosh Bonnaga, al-Bashir entrou no exército sudanés moi novo e estudou nunha academia militar do Cairo. Serviu no exército exipcio durante a guerra con Israel de 1973. Á súa volta ao Sudán, al-Bashir estivo ao mando das operacións militares contra do Exército Popular de Liberación do Sudán na metade sur do país. Acadou o xeneralato nos anos oitenta, e estivo á fronte do golpe militar de 1989 contra o presidente Sadeq al-Mahdi. Al-Bashir suprimiu todos os partidos políticos, censurou a prensa e disolveu o Parlamento, converténdose en Director do Consello Revolucionario para a Salvación Nacional, asumindo o posto de xefe de estado, primeiro ministro, xefe das forzas armadas e ministro de defensa.
Sencelles
250px|miniatura|Localización de Sencelles Sencelles é un concello das Illas Baleares. Esténdese por unha área de 52.86 km² onde no ano 2007 vivían 2.903 habitantes. Encóntrase na illa de Mallorca.
Demografía
Evolución da poboación de Sencelles dende a década dos 50 ata agora:
Anna Netrebko
Anna Netrebko (en Анна Юрьевна Нетребко) é unha cantante (soprano) rusa.
Perexil
O perexil ou pirixel (nome científico: Petroselinum crispum) é unha planta herbácea do xénero Petroselinum dentro da familia Apiaceae, que se distribúe amplamente por todo o mundo, e é cultivada como condimento culinario.
Hábitat
Atópase naturalizado en hortos, xardíns e ás veces en marxes de camiños, muros, cultivos etc. de toda Europa e en parte de Asia.
Descrición
O perexil (Petroselinum crispum) é un planta herbácea bienal, aínda que pode cultivarse tamén como anual. Forma unha roseta empenachada de follas moi divididas, alcanza os 15 cm de altura e posúe talos floríferos que poden chegar a pasar os 60 cm con pequenas flores verdes amareladas. O seu cultivo coñécese desde hai máis de 300 anos, sendo unha das plantas aromáticas máis populares da gastronomía mundial.
Lugher
Descrición
A rede social, que foi inaugurada o 11 de xaneiro do 2014 ás 17:00 da tarde, leva funcionando dende entón na súa beta aberta ao público. Calquera pode facer unha conta, probala e facer comentarios ao creador. Tamén existe unha aplicación Android.
Perexil
Descrición
A variedade perexil grande Petroselinum crispum tuberosum, posúe unha raíz engrosada axonomorfa, semellante á charouvía, que é a que se consome como hortaliza crúa ou cociñada. Esta variedade ten follas máis grandes e rugosas que as do perexil común e máis semellantes á especie brava.
Lugher
Descrición
A finais de 2014 contaba con máis de 700 usuarios, máis de 3.000 lughs publicados e 4.000 gostos.
Perexil
Compoñentes
As follas de todos os tipos de perexil son ricas en vitaminas A, B1, B2, C e D, sempre que se consuman en cru, xa que a cocción elimina parte dos seus compoñentes vitamínicos.
Uso medicinal
Unha infusión de perexil pódese usar como diurético. Os herboristas chineses e alemáns recomendan tomalo como un té para regular a hipertensión, e os indios Cherokee úsano como medicamento tónico para mellorar o rendemento da vexiga urinaria. Tamén se usa frecuentemente como emenagogo.
Lugher
Descrición
A rede está dispoñible en galego coma lingua principal, aínda que hai a opción de elixir entre galego, inglés e castelán para unha tradución futura.
Lugher 2.0
O 2 de xaneiro do 2015 a conta oficial de Lugher, na súa propia rede social, anunciaba o próximo lanzamento da nova e mellorada versión, asegurando un completo lavado de cara, reconstrución do código e funcionalidades novas.
Perexil
Cultivo
A súa reprodución realízase por sementes, nun lugar asollado e en calquera chan que non sexa demasiado compacto. Tamén é apta para cultivar en macetas ou xardineiras, podendo dispoñer dunhas follas frescas e tenras para aderezar os pratos cortando simplemente as necesarias e regando despois para estimular o crecemento vexetativo.
A Cheda
O topónimo galego A Cheda pode referirse a:
Carlos XVI Gustavo
Carlos XVI Gustavo (Carl Gustaf Folke Hubertus Bernadotte), nado o 30 de abril de 1946 é o rei de Suecia.
Foi o único fillo do príncipe Gustavo Adolfo e a princesa Sibylla, titulado duque de Jemtia ao seu nacemento, accedeu ao trono o 19 de setembro de 1973 á morte do seu avó, o rei Gustavo VI Adolfo.
Dous puntos
Os dous puntos (:) son un signo de puntuación composto por dous puntos aliñados verticalmente.
Uso como diacrítico
Os dous puntos son empregados como sinal diacrítico en diferentes linguas como en budu e sabaot, en África ou en erima, gizra, go:bosi, gwahatike, kalusi, kamula, kasua, kuni-boazi e zimakani en Papúa-Nova Guinea. Na lingua cayuga e no tepehuán suroccidental indica vogal longa.
O Alfabeto Fonético Internacional emprega un símbolo formado por dous triángulos con vértices opostos situados na posición do símbolo de dous puntos (ː). Emprégase o símbolo dos dous puntos se non está dispoñible. Se só aparece o triángulo superior indica que a vogal e semilonga.
Póvoa de Varzim
Póvoa de Varzim é unha cidade portuguesa do distrito do Porto, Rexión Norte e subrexión do Grande Porto.
Descrición
Situada nunha chaira costeira areosa, ao sur do Cabo de Santo André, a medio camiño entre os ríos Miño e Douro, está poboada por 42.396 habitantes na área urbana, cun total de 63.408 no municipio, segundo o censo de 2011. Aínda que a porción urbanizada esta estendida, ao sur, cara Vila do Conde, habendo uns 100.000 habitantes na aglomeración. Cos concellos veciños de Vila do Conde e Esposende forma un dos polos urbanos do Norte de Portugal.
As primeiras poboacións fixáronse no seu territorio entre catro a seis mil anos atrás. Ao redor de 900 a.C., a inestabilidade na rexión levou á fundación dunha cidade amurallada, a Cividade de Terroso, que desenvolveu rutas de comercio marítimo coas civilizacións da antigüidade clásica. A Póvoa de Varzim moderna emerxeu despois da conquista da cividade pola República Romana ao redor do 138 a.C., a pesca e unidades de procesamento de pescado desenvolvéronse pouco despois, constituíndo as bases da economía local desde entón. No século XI, a industria pesqueira e campos fértiles formaron a base dun gran señorío feudal e Varzim foi ferozmente disputada entre os señores de Varzim e os primeiros reis de Portugal, o que levou á creación do municipio en 1308 e ser sometida ao poder monástico medieval poucos anos despois. A importancia da Póvoa de Varzim volveu emerxer coa era dos descubrimentos debido á competencia e riqueza dos seus construtores navais e navegantes, que negociaban ao redor do mundo en rutas comerciais complexas. Polo século XVII, a industria de transformación de pescado tomou novo alento e, algún tempo máis tarde, a Póvoa tornouse no porto pesqueiro dominante no Norte de Portugal.
A Póvoa de Varzim é unha recoñecida praia balnearia desde hai tres séculos, a máis popular no Norte de Portugal, o que instituíu unha cultura literaria influente e patrocinio na música e no teatro. É unha das poucas zonas de xogo legal en Portugal e posúe industria téxtil e alimentaria significativas. A cidade mantén unha identidade cultural propia, unha cociña mariñeira rica e tradicións antigas, tales como siglas poveiras, a técnica agrícola das masseiras e festas.
Gazpacho
250px|miniatura|dereita|Prato con gazpacho servido xeralmente con verdura picada miniatura|200px|esquerda|Ingredientes para unha variedade de gazpacho. O gazpacho ou gaspacho é unha sopa fría elaborada con ingredientes en cru, tradicional do sur da Península Ibérica. Desde tempos moi antigos era unha versión fría das sopas de allo, é dicir que ten como ingredientes básicos pan, auga, aceite de oliva, allo, cogombro e sal, ás veces sos, coma no gazpacho estremeño, e outras veces engadindo outros materiais para darlle sabor, por exemplo ovo cocido (así é no gazpacho cordobés).
Entre os ingredientes máis primitivos encontrábanse as améndoas na variante chamada ajoblanco de Andalucía oriental (Granada e Málaga); noutros casos, laranxas amargas coma en Sevilla ou a fariña de fabas secas. Á hora de servir poden poñerse por enriba uns anacos pequenos de alimento, tropezones, que no caso do ajoblanco tradicionalmente son uvas.
Música bizantina
miniatura|Finais do século IV d.C. "Mosaico dos músicos" con [[Hydraulis, aulós e lira dunha vila bizantina en Mariamin, Siria. ]] Chámase música bizantina á música da igrexa ortodoxa grega. Emparéntase co canto gregoriano ao ser monodia vogal sen acompañamento instrumental e estar organizada en oito modos oktoíjos.
Características
Diferénciase do canto gregoriano en que é cantada en grego (ou árabe naqueles lugares da rexión coñecida antigamente como Antioquía) e acompáñase vocalmente cun son grave e mantido chamado ison ou isocrátima.
Orixinouse nas primeiras comunidades cristiás do deserto do Sinaí. É conservada nos mosteiros ortodoxos gregos e, con diversos estilos, dentro dos núcleos urbanos das zonas cristiás orientais.
A música bizantina é un sistema musical completo que emprega a rica paleta de gamas melódicas do oriente mediterráneo para valorizar os textos bíblicos e himnográficos que expoñen a teoloxía dos Pais da Igrexa. O mosteiro de Cantauque executa o canto bizantino non con textos gregos, como é o máis frecuente que se faga, senón en francés.
A saltérica
A notación da música bizantina, chamada saltérica, deriva dun sistema de acentuación grega (ton, apóstrofo...) que evolucionou ao longo dos séculos cara a neumas (signos descritivos). Situados encima do texto, estes acentúan musicalmente as sílabas, é dicir, confírenlles a entoación e a expresión que lles convén. Os neumas, a diferenza das notas occidentais postas sobre o pentagrama, indican simples variacións de nivel. As «notas bizantinas» teñen pois un valor relativo; non teñen sentido senón na relación dunhas con outras. Agréganse en movementos melódicos que varían segundo os modos (catro auténticos e catro plagales) e os xéneros de música. Pode verse un exemplo na notación do Himno dos Querubíns.
A interpretación
Unha partitura bizantina debe ser sempre interpretada máis aló da estrita notación; esta, de acordo coa tradición oriental, é un simple esqueleto destinado a ser revestido de múltiples vibracións e impulsos que se transmiten unicamente de mestre a discípulo. Neste tema, a música bizantina debe moito a Simón Karas e ao seu sucesor Licurgo Angelópoulus. Efectivamente por un defecto de transmisión oral, os cantores chegaran a suprimir aos poucos a interpretación dos neumas: as características da música bizantina íanse perdendo e eran substituídas por harmonizacións, variacións de intensidade, expresións sentimentais, etc. S. Karas aventurouse nun inmenso traballo de musicoloxía co fin de reconstituír os fundamentos teóricos da música bizantina. E para devolver toda a súa dinámica á liña melódica bizantina, reintroduciu numerosos signos da antiga notación.
O ison (nota pedal)
O ison é o único acompañamento da música bizantina. O seu lugar deriva da teoría musical posto que o ison manifesta e pon de relevo a base do modo no que se desprega a melodía. Cando se executa, confire a esta melodía unha cor modal precisa. O ison xoga por tanto un papel insubstituíble. Outras tradicións musicais monotónicas utilízano tamén (por exemplo, a música celta).
Os Prados, Acevedo do Río, Celanova
Os Prados é un lugar da parroquia de Acevedo do Río no concello ourensán de Celanova na comarca da Terra de Celanova. Tiña 13 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Galego de Estatística, dos cales 6 eran homes e 7 mulleres.
Glicocorticoide
miniatura|dereita|250px|Estrutura química do [[cortisol, un glicocorticoide.]] miniatura|dereita|250px|A [[dexametasona únese máis potentemente ao receptor de glicocorticoide que o cortisol. A dexametasona está baseada na estrutura do cortisol pero diferénciase en tres posicións (dobre enlace extra no anel A entre os carbonos 1 e 2 e adición dun grupo 9-α-fluoro e un substituínte 16-α-metil).]]
Os glicocorticoides forman parte do mecanismo de retroalimentación do sistema inmunitario, que reduce certos aspectos da función inmunitaria, como a redución da inflamación. Por esa razón, utilízanse tamén en medicina para tratar doenzas causadas por un sistema inmunitario sobreactivado, como as alerxias, asma, enfermidades autoinmunes, e sepse. Os glicocorticoides teñen moitos e diversos efectos (pleiotrópicos), entre eles algúns efectos secundarios potencialmente nocivos, e como resultado adoitan venderse só con receita médica. Tamén interfiren con algúns dos mecanismos anormais que presentan as células cancerosas, polo que se usan en altas doses para tratar certos cancros. Isto inclúe principalmente efectos inhibidores sobre a proliferación de linfocitos (tratamento de linfomas e leucemias) e a mitigación dos efectos secundarios dos fármacos anticancro.
Os glicocorticoides causan os seus efectos uníndose ao receptor de glicocorticoides. O complexo do receptor de glicocorticoides activado, á súa vez, regula á alza a expresión de proteínas antiinflamatorias no núcleo celular (un proceso chamado transactivación) e reprime a expresión de proteínas proinflamatorias no citosol ao impedir a translocación doutros factores de transcrición do citosol ao núcleo (transrepresión).
Os glicocorticoides distínguense dos mineralocorticoides e dos esteroides sexuais polos seus receptores específicos, células diana, e efectos. En termos técnicos, "corticosteroide" refírese tanto aos glicocorticoides coma aos mineralocorticoides (xa que ambos os dous son hormonas similares producidas polo córtex adrenal), aínda que ás veces se usa como sinónimo de "glicocorticoide". Os glicocorticoides prodúcense principalmente na zona fasciculada do córtex adrenal, mentres que os mineralocorticoides sintetízanse na zona glomerulosa.
O cortisol (ou hidrocortisona) é o glicocorticoide humano máis importante. É esencial para a vida, e regula ou mantén unha variedade de importantes funcións cardiovasculares, metabólicas, inmunolóxicas, e homeostáticas. Disponse ademais de varios glicocorticoides sintéticos, que se usan como terapia de substitución nas deficiencias de glicocorticoides ou para suprimir o sistema inmunitario.
Efectos
miniatura|400px|[[Esteroidoxénese na que se mostra os glicocorticoides na elipse verde da dereita (non é un grupo estritamente unido de compostos, senón un continuum de estruturas cun incremento do efecto de glicocorticoide, dos que o principal exemplo é o cortisol.]]
Os efectos dos glicocorticoides poden ser grosso modo clasificados en dúas grandes categorías: inmunolóxicos e metabólicos. Ademais, os glicocorticoides xogan un importante papel no desenvolvemento fetal e na homeostase dos fluídos corporais.
Inmunitarios
Como se discute con máis detalle máis adiante, os glicocorticoides funcionan por medio da interacción co receptor de glicocorticoides orixinando:
Metabólicos
O nome "glicocorticoide" deriva das observacións iniciais de que estas hormonas estaban implicadas no metabolismo da glicosa. En estado de xexún, o cortisol estimula varios procesos que serven en conxunto para incrementar e manter as concentracións normais de glicosa no sangue.
Efectos metabólicos:
Os niveis excesivos de glicocorticoides orixinados pola administración de fármacos ou polo hiperadrenocorticismo teñen efectos en moitos sistemas. Algúns exemplos son a inhibición da formación do óso, a supresión da absorción do calcio (ambas as cousas poden orixinar osteoporose), retardo da curación de feridas, debilidade muscular, e un incremento do risco de infección. Estas observacións suxiren que os glicocorticoides exercen outra multitude de funcións fisiolóxicas menos relevantes.
No desenvolvemento
Os glicocorticoides teñen múltiples efectos sobre o desenvolvemento fetal. Un importante exemplo é o seu papel na promoción da maduración do pulmón e a produción do surfactante pulmonar necesario para a función pulmonar extrauterina. Os ratos con alteracións homocigotas no xene da hormona liberadora da corticotropina (ver máis abaixo) morren ao nacer debido á súa inmadureza pulmonar. Ademais, os glicocorticoides son necesarios para o desenvolvemento normal do cerebro, ao iniciaren a maduración terminal, remodelaren os axóns e dendritas, e afectaren á supervivencia celular, e poden xogar tamén un papel no desenvolvemento do hipocampo.
Na excitación e cognición
miniatura|Representación gráfica da [[curva de Yerkes-Dodson.]] Os glicocorticoides actúan sobre o hipocampo, amígdala, e lobos frontais. Xunto coa adrenalina, favorecen a formación de memorias flash de aconecementos asociados con fortes emocións, tanto positivas coma negativas. Isto foi confirmado en varios estudos, nos que o bloqueo da actividade dos glicocorticoides ou da noradrenalina diminuía a lembranza de información emocionalmente relevante. Fontes adicionais atoparon que suxeitos cuxa memoria de episodios de medo estaba acompañada por altos niveis de cortisol tiñan unha mellor consolidación desta memoria (este efecto era máis importante en homes). O efecto que teñen os glicocorticoides sobre a memoria pode deberse a danos que afectan especificamente á área CA1 do hipocampo. En moitos estudos en animais, o estrés prolongado (que causa un incremento prolongado dos niveis de glicocorticoides) causaba a destrución de neuronas nesa área do cerebro, a cal foi conectada co desempeño da memoria.
Os glicocorticoides teñen tamén un significativo impacto sobre a vixilancia (trastorno de déficit de atención) e a cognición (memoria). Isto parece seguir a curva de Yerkes-Dodson, xa que se detectou que na gráfica os "niveis circulantes de glicocorticoides" fronte a "desempeño da memoria" seguían un patrón de U invertido, moi similar á curva de Yerkes-Dodson. Por exemplo, a potenciación a longo prazo (o proceso de formación de recordos a longo prazo) é óptima cando os niveis de glicocorticoides están lixeiramente elevados, mentres que hai unha diminución significativa desta potenciación despois dunha adrenalectomía (estado baixo en glicocorticoides) ou despois da administración exóxena de glicocorticoides (estado de alto nivel de glicocorticoides). Os niveis elevados de glicocorticoides potencian a memoria de acontecementos que excitan as emocións, pero levan máis a miúdo a unha mala memoria de material non relacionado coa fonte da excitación emocional/estrés. A diferenza dos efectos de potenciación dependentes da dose dos glicocorticoides sobre a cosolidación da memoria, estas hormonas do estrés inhiben a recuperación de información xa almacenada. A exposición a longo prazo a medicacións con glicocorticoides, como as medicacións contra o asma e antiinflamatorias xera déficits de memoria e atención tanto durante coma, en menor medida, despois do tratamento, unha condición coñecida como "demencia de esteroides."
Na homeostase dos fluídos corporais
Os glicocorticoides poderían actuar centralmente, e tamén perifericamente, para axudar na normalización do volume de fluído extracelular ao regular a acción do péptido natriurético auricular (ANP), actuando centralmente (no hipotálamo) e perifericamente (nos riles).
No decrecemento do rceptor CB1 de cannabinoides
Un tratamento prolongado con glicocorticoides fai decrecer a densidade de receptores CB1 de cannabinoides CB1 no hipocampo.
Transactivación
Os glicocorticoides únense ao receptor de glicocorticoides citosólico, un tipo de receptor nuclear que é activado pola unión dun ligando. Unha vez que unha hormona se une ao correspondente receptor, o complexo acabado de formar translócase ao núcleo celular, onde se une aos elementos de resposta aos glicocorticoides (GRE) situados na rexión promotora dos xenes diana, o que ten como resultado a regulación da expresión xénica. Este proceso denomínase xeralmente activación transcricional ou transactivación.
As proteínas codificadas por estes xenes regulados á alza teñen unha gran variedade de efectos, incluíndo, por exemplo:
Transrepresión
O mecanismo oposto denomínase represión transcricional ou transrepresión. A idea clásica sobre o funcionamento deste mecanismo é que o receptor de glicocorticoideds activado se une ao ADN no mesmo sitio onde se uniría outro factor de transcrición, o cal impide a transcrición de xenes que se transcriben grazas á actividade dese factor. Aínda que esta interferencia ocorre, os resultados non son consistentes para todos os tipos celulares e condicións, e non hai ningún mecanismo xeral aceptado comunmente para explicar esta transrepresión.
Estanse a descubrir novos mecanismos nos que a transcrición é reprimida, pero o receptor de glicocorticoides activado non interacciona co ADN, senón que interacciona directamente con outro factor de transcrición, interferindo con el, ou interacciona con outras proteínas que interfiren á súa vez coa función doutros factores de transcrición. Este último mecanismo parece ser o modo máis probable no que o receptor de glicoproteínas activado interfire co NF-κB, concretamente recrutando a histona deacetilase, a cal desacetila o ADN na rexión do promotor, o que produce o peche da estrutura da cromatina no lugar onde o NF-κB ten que unirse.
Efectos non xenómicos
O receptor de glicocorticoides activado ten efectos que se demostrou experimentalmente que eran independentes de calquera efecto sobre a súa transcrición e só poden deberse á unión directa do receptor de glicocorticoides activado con outras proteínas ou co ARNm.
Por exemplo, a Src quinase que se une ao receptor de glicocorticoides inactivo, libérase cando un glicocorticoide se une ao receptor de glicocorticoides, e fosforila unha proteína que á súa vez despraza do receptor unha proteína adaptadora, que é importante na inflamación e que é o factor de crecemento epidérmico (EGF), reducindo a súa actividade, o cal á súa vez ten como resultado a redución da formación de ácido araquidónico, unha molécula proinflamatoria clave. Este é un mecanismo polo cal os glicocorticoides teñen un efecto antiinflamatorio.
Farmacoloxía
A potencia, duración dos efectos e a potencia de mineralocorticoide solapada dos glicocorticoides varía. O cortisol (hidrocortisona) é o estándar para a comparación para a potencia de glicocorticoides. A hidrocortisona é o nome que se usa para as preparacións farmacéuticas do cortisol.
Os datos da táboa refírense a doses orais, excepto cando se indica outra cousa. A potencia oral pode ser menor que a parenteral porque cantidades significativas (de ata o 50% nalgúns casos) pode non ser absorbido no intestino. A fludrocortisona, DOCA (Desoxicorticosterona acetato), e a aldosterona non son, por definición, considerados glicocorticoides, aínda que poden ter unha potencia menor de glicocorticoide, e incluíronse nesta táboa para proporcionar perspectiva sobre a potencia de mineralocorticoide.
Substitución fisiolóxica
Todos os glicocorticoides poden administrarse nunha dose que proporciona aproxiadamente o mesmo efecto de glicocorticoide que a produción normal de cortisol; isto refírese a unha dose fisiolóxica, de substtución, ou de mantemento. Esta é de aproximadamente de 6–12 mg/m²/día de hidrocortisona (m² refírese aquí á área superficial corporal, e é unha medida do tamaño do corpo; esta área nun home medio é de 1,9 m²).
Inmunosupresión terapéutica
Ver a sección sobre "Inmunodeficiencia" máis abaixo para os efectos adversos.
Os glicocorticoides causan inmunosupresión, e o compoñente terapéutico deste efecto é principalmente o decrecemento na función e número de linfocitos, incluíndo tanto as células B coma as T.
Os glicocorticoides suprimen a inmunidade celular ao inhibiren xenes que codifican as citocinas IL-1, IL-2, IL-3, IL-4, IL-5, IL-6, IL-8 e IFN-γ, a máis importante das cales é IL-2. Unha menor produción de citocinas reduce a proliferación de células T.
Porén, os glicocorticoides non só reducen a proliferación de células T, senón que tamén producen outro efecto ben coñecido: a apoptose inducida por glicocorticoides. O efecto é máis acusado en células T inmaturas que aínda están no timo, pero as células T periféricas tamén son afectadas. O mecanismo exacto que regula esta sensibilidade de glicocorticoides depende do xene Bcl-2.
O efecto dos glicocorticoides sobre a expresión do receptor Fc en células inmunitarias é complicado. A dexametasona fai decrecer a expresión de Fc gamma RI simulado por IFN-gamma en neutrófilos mentres inversamente causa o seu incremento nos monocitos. Os glicocorticoides poden tamén facer decrecer a expresión de receptores Fc en macrófagos, pero as probas que apoiaban esta regulación en estudos anteriores foron cuestionadas. O efecto da expresión do receptor Fc en macrófagos é importante xa que cómpre para a fagocitose das células opsonizadas. Isto é así porque os receptores Fc se unen a anticorpos unidos a células marcadas para ser destruídas por macrófagos.
Antiinflamatorio
Os glicocorticoides son potentes antiinflamatorios, sen importar cal sexa a causa da inflamación. O seu principal mecanismo antiinflamatorio é a síntese de lipocortina-1 (anexina-1). A lipocortina-1 suprme por un lado a fosfolipase A2, o que bloquea a produción de eicosanoides, e por outro inhibe varios eventos inflamatorios dos leucocitos (adhesión epìtelial), emigración, quimiotaxe, fagocitose, explosión respiratoria, etc). Noutras palabras, os glicocorticoides non só suprimen a resposta inmune senón que tamén inhiben os dous principais produtos da inflamación, que son as prostaglandinas e os leucotrienos. Inhiben a síntese de prostaglandinas a nivel da fosfolipase A2 e da ciclooxixenase/PGE isomerase (COX-1 e COX-2); este último efecto é moisimilar ao dos AINEs, potenciando o efecto antiinflamatorio.
Hiperaldosteronismo
Os glicocorticoides poden utilizarse no mantemento do hiperaldosteronismo familiar de tipo 1, aínda que non son efectivos para o tipo 2.
Resistencia
miniatura|dereita|400px|Mecanismos de resistencia a corticosteroides. A resistencia do organismo ao uso terapéutico dos glicocorticoides pode presentar dificultades; por exemplo, o 25% dos casos graves de asma poden non responder aos esteroides. Isto pode ser o resultado da predisposición xenética, exposición a un produto que causa inflamación (como un alérxeno), fenómenos inmunolóxicos que sortean o efecto dos glicocorticoides, e alteracións farmacocinéticas (absorción incompleta ou excreción ou metabolismo acelerados).
Efectos secundarios
Os fármacos glicocorticoides que se usan actualmente actúan de forma non selectiva, polo que a longo prazo poden alterar moitos procesos anabólicos saudables. Para impediren isto, moitas das investigacións actuais están enfocadas a elaborar fármacos glicocorticoides de acción selectiva. Os seus efectos secundarios inclúen:
A altas doses, a hidrocortisona (cortisol) e os glicocorticoides con potencia apreciable de mineralocorticoide poden exercer tamén un efecto de mineralocorticoide, aínda que en doses fisiolóxicas isto é impedido pola rápida degradación do cortisol pola 11β-hidroxiesteroide deshidroxenase isoencima 2 (11β-HSD2) en tecidos diana dos mineralocorticoides. Os efectos de mineralocorticoide poden ser os seguintes: retención de auga e sales, aumento do volume do fluído extracelular, hipertensión, depleción do potasio, e alcalose metabólica.
Inmunodeficiencia
Os glicocorticoides causan inmunosupresión, diminuíndo a función e/ou o número de neutrófilos, linfocitos (tanto os B coma os T), monocitos, macrófagos, e a funión de barreira anatómica da pel. Esta supresión, se é grande dabondo, pode causar manifestacións de inmunodeficiencia, incluíndo a deficiencia de células T, a deficiencia inmune humoral e a neutropenia.
Retirada da medicación
Ademais dos efectos mencionados antes, o uso de altas doses de esteroides durante máis dunha semana empeza a producir unha supresión das glándulas adrenais do paciente, porque os glicocorticoides exóxenos suprimen a hormona liberadora de corticotropina hipotalámica e a hormona adrenocorticotrópica hipofisaria. Cunha supresión prolongada, as glándulas adrenais atrófianse (encollen fisicamente), e pode tardarse meses en recuperar o seu funcionamento pleno despois de cesar a administración de glicocorticoides exóxenos.
Durante este tempo de recuperación, o paciente é vulnerable á insuficiencia adrenal durante os momentos de estrés, como pode ser unha doenza. Aínda que a dose supresiva e o tempo de recuperación adrenal varían amplamente, as directrices clínicas foron pensadas para estimar a potencial supresión e recuperación adrenais, para reducir así o risco para o paciente. Un exemplo é o seguinte:
Retrovirus endóxeno
miniatura|250px|[[Dendrograma de varias clases de retrovirus endóxenos.]]
Os retrovirus endóxenos (abreviados como ERV polas súas siglas en inglés) son elementos virais endóxenos derivados de retrovirus, que son abundantes nos xenomas de vertebrados mandibulados (Gnathostomata). A maioría levan millóns de anos integrados no xenoma dos hóspedes, hérdanse de pais a fillos, e están inactivados, polo que non causan problema ao hóspede, e mesmo algúns foron reutilizados polo hóspede para realizar algunhas funcións. Un ERV integrado no xenoma humano denomínase retrovirus endóxeno humano (ou HERV polas súas siglas en inglés).
Formación
O ciclo de replicación dos retrovirus comprende unha fase de inserción ("integración") dunha copia en ADN do xenoma viral no xenoma nuclear da célula hóspede. A maioría dos retrovirus infectan células somáticas, pero pode ocorrer tamén a infección ocasional de células da liña xerminal (que son as que producen espermatozoides e óvulos). En raras ocasións, a integración retroviral pode ocorrer en células da liña xerminal que dan lugar a un novo organismo viable. Este organismo levará o xenoma retroviral inserido como unha parte integral do seu propio xenoma, é dicir, como un retrovirus "endóxeno" (ERV) que pode ser herdado pola súa descendencia como un alelo novo. Moitos ERVs levan millóns de anos integrados no xenoma dos seus hóspedes. Porén, a maioría deles sufriron mutacións inactivantes durante a replicación do ADN do hóspede e xa non poden producir virus. Os ERVs poden tamén ser parcialmente escindidos dun xenoma por un proceso denominado deleción recombinacional, na cal a recombinación entre as secuencias idénticas que flanquean a un retrovirus integrado dá lugar a unha deleción de rexións codificantes de proteínas internas no xenoma viral.
Papel na evolución do xenoma
Os retrovirus endóxenos poden xogar un papel activo en darlle forma aos xenomas. A maioría dos estudos nesta área centráronse nos xenomas humano e de primates superiores, pero tamén se estudaron a fondo os doutros vertebrados, como ratos e ovellas. As secuencias de repeticións terminais longas (LTR) que flanquean os xenomas dos ERV actúan frecuentemente como promotores e amplificadores alternativos, contribuíndo con frecuencia ao transcriptoma ao producir variantes proteicas específicas de tecido. Ademais, as propias proteínas retrovirais foron uilizadas para realizar novas funcións no hóspede, especialmente na reprodución e desenvolvemento. A recombinación entre secuencias retrovirais homólogas tamén contribuíu á mestura de xenes (por gene shuffling) e á xeración de variacións xenéticas. Ademais, nos casos en que se presentaron efectos potencialmente antagonistas das secuencias retrovirais, coevolucionaron á vez xenes represores para combatelos.
As LTRs soas e as LTRs asociadas con secuencias retrovirais completas actúan como elementos trascricionais sobre os xenes do hóspede. A súa acción é principalmente por inserción no segmento 5' UTR dun xene codificante de proteínas; porén, sábese que actúan tamén sobre xenes que están a unha distancia de ata 70–100 kb. A maioría destes elementos están inseridos na dirección sentido nos seus xenes correspondentes, pero hai evidencias de LTRs que actúan na dirección antisentido e como promotor bidireccional de xenes veciños. Nuns poucos casos, a LTR funciona como o principal promotor dun xene. Por exemplo, nos humanos o xene AMY1C ten unha secuencia ERV completa na súa rexión promotora; a LTR asociada confire ao encima dixestivo amilase unha expresión específica salivar. Ademais, o principal promotor do xene ácido biliar-CoA:aminoácido N-aciltransferase (BAAT), que codifica un encima do metabolismo biliar, ten a súa orixe nunha LTR.
Os efectos dos ERV son moi variados. É salientable que a soa inserción do ERV-9 LTR puido ter producido un marco de lectura aberto (ORF) funcional, causando o renacemento do xene GTPase relacionada coa inmunidade (IRGM) en humanos. As insercións ERV tamén xeran sitios de splicing alternativo ou ben por integración directa no xene, como no caso do receptor da hormona leptina humana, ou ben dirixida pola expresión dunha LTR situada augas arriba, como no caso da proteína similar á fosfolipase A-2.
Porén, na maioría dos casos, a LTR funciona como un dos moitos promotores alternativos, que a miúdo lle confiren a un xene unha expresión específica de tecido relacionda coa reprodución e o desenvolvemento. De feito, o 64% da variantes de transcrición promovidas por LTR coñecidas son expresadas en tecidos reprodutores. Por exemplo, o xene CYP19 codifica a aromatase P450, que é un importante encima para a síntese de estróxenos, que se expresa normalmente no cerebro e órganos reprodutores da maioría dos animais. Porén, nos primates, unha variante transcricional promovida por LTR permite a súa expresión na placenta e é responsable de controlar os niveis de estróxenos durante o embarazo. Ademais, a proteína inhibitoria da apoptose neuronal (NAIP), normalmente distribuída amplamente, ten unha LTR da familia HERV-P que actúa como promotor que permite a súa expresión no testículo e a próstata. Outras proteínas, como a ácido nítrico sintase 3 (NOS3), o receptor B de interleucina-2 (IL2RB), e outros mediadores da síntese de estróxenos chamado HSD17B1, son tamén regulados alternativamente por LTRs que lles confiren expresión na placenta, pero as súas funcións específicas aínda non se coñecen. O alto grao de expresión nos tecidos reprodutivos crese que é unha consecuencia do método polo cal se produciu a endoxenización, pero tamén pode deberse á falta de metilación do ADN en tecidos da liña xerminal.
A maioría dos exemplos ben caracterizados de expresión de proteínas placentarias non son os de xenes do hóspede con promotores alternativos, senón de casos nos que se produce o aproveitamento completo dunha proteína retroviral. Está ben documentado que as proteínas env fusoxénicas retrovirais, que teñen unha función na entrada do viroide na célula hóspede, tiveron un importante impacto no desenvolvemento da placenta dos mamíferos. Nos humanos e outros mamíferos, as proteínas env intactas chamadas sincitinas son responsables da formación e funcionamento do sincitiotrofoblasto placentario. As células multinucleadas do sincitiotrofoblasto son principalmente responsables de manter o intercambio de nutrientes e protexer ao feto en desenvolvemento da acción do sistema inmunitario da nai. Suxeriuse que a selección e fixación destas proteínas para esta función xogou un papel fundamental na evolución do viviparismo.
Finalmente, a inserción de ERVs ou elementos ERV en rexións xénicas do ADN do hóspede, ou a sobreexpresión das súas variantes transcriconais, ten un potencial moito maior de producir efectos deletéreos que de producir efectos positivos. A súa aparición nos xenomas creou unha dinámica coevolutiva hóspede-parasito, que fixo proliferar a duplicación e expansión de xenes represores. O exemplo máis claro disto é a rápida duplicación e proliferación de xenes de dedo de cinc en tándem nos xenomas de mamíferos. Os xenes de dedo de cinc, especialmente os que inclúen un dominio KRAB, existen en gran número de copias nos xenomas de vertebrados, e a súa gama de funcións está limitada a funcións transcricionais. Non obstante, nos mamíferos a diversificación destes xenes debeuse a eventos de duplicación múltiple e fixación en resposta a novas secuencias retrovirais ou ás súas copias endóxenas para reprimir a súa transcrición.
Papel en enfermidades
A maioría dos ERVs que aparecen nos xenomas de vertebrados son moi antigos, están inactivados por mutacións e quedaron fixados xeneticamente nas súas especies hóspede. Por estas razóns, é moi improbable que teñan efectos negativos nos seus hóspedes excepto en circunstancias pouco habituais. Non obstante, estudos en aves e mamíferos non humanos como o rato, gato e coala deixaron claro, que os ERVs máis novos (é dicir, integrados no xenoma recentemente) poden ser asociados con doenzas. Isto fixo que se propuxese que os ERVs teñen un papel en varias formas de cancro humano e na autoinmunidade, aínda que non hai probas concluíntes.
Propúxose que nos humanos os ERVs están envolvidos na esclerose múltiple (MS). Informouse dunha asociación específica entre a esclerose múltiple e o xene ERVWE1, ou da sincitina-1, que deriva da inserción dun ERV, xunto coa presenza dun "retrovirus asociado á esclerose múltiple" (MSRV), en pacientes que presentan dita doenza. Os ERVs humanos (HERVs) tamén poden estar implicados na esclerose lateral amiotrófica (ALS).
En 2004 informouse que se encontraron anticorpos para os HERVs con maior frecuencia no soro de persoas con esquizofrenia. Ademais, o líquido cefalorraquídeo de persoas con esquizofrenia de comezo recente contiñan niveis dun marcador retroviral (a reversotranscriptase), que eran catro veces meirandes que os dos suxeitos control. Continúa investigándose a posible ligazón entre os HERVs e a esquizofrenia, coa posibilidade adicional de que exista unha infección indutora da esquizofrenia como axente causante.