cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia da química
A metalurxia
miniatura|200px|Lingote de cobre achado en [[Civilización minoica|Creta.]] miniatura|200px|Machado duplo de bronce minoico. [[Civilización minoica|Creta.]] A metalurxia é un dos principais procesos de transformación da materia utilizados até hoxe. Comezou co descubrimento do cobre; aínda que este metal exista na natureza como elemento químico (nativo), a maior parte áchase en forma de minerais como a calcopirita, a azurita ou a malaquita. Especialmente as últimas son facilmente reducidas a metal. Suponse que algunhas xoias fabricadas con algún destes minerais e caídas accidentalmente ao lume levaron ao desenvolvemento dos procesos correspondentes para obter o metal. Este feito fixo que a humanidade pasase da Idade de pedra á Idade do cobre ou período calcolítico.
Despois, por experimentación ou como resultado de mesturas accidentais, descubriuse que as propiedades mecánicas do cobre podían mellorarse nas súas aliaxes. Especialmente tivo éxito a aliaxe do cobre co estaño, e pequenas cantidades doutros elementos como o arsénico, coñecida como bronce, que se conseguiu de forma aparentemente independente no Oriente Medio e na China, lugares desde os que se estendeu a case todo o mundo e que deu nome á Idade de bronce. miniatura|esquerda|200px|Conversor Bessemer, [[Museo de Kelham Island, Sheffield, Yorkshire, Inglaterra.]]
Unhas das minas máis importantes da antigüidade de casiterita (mineral do que se extrae o estaño, esencial para a obtención desta aliaxe) achábanse nas denominadas illas Casitérides (quizais as illas Británicas ou as costas da Bretaña ou de Galicia), a onde se ía buscar desde o Mediterráneo. Orixinalmente o comercio foi dominado polos fenicios. Logo o control sobre este importante recurso probabelmente foi a razón da invasión romana destas afastadas rexións.
Os hititas foron un dos primeiros pobos en obter o ferro a partir dos seus minerais. Este proceso é moito máis complicado do que a obtención de cobre e bronce xa que require temperaturas máis elevadas e, polo tanto, a construción de fornos especiais. Porén, o metal así obtido era de baixa cualidade, cun elevado contido en carbono (ferro fundido ou fundición), polo que tiña que ser mellorado por diversos procesos de purificación, temple e forxado.
A humanidade tardou séculos en desenvolver os procesos actuais de obtención de aceiro, (xeralmente por oxidación das impurezas insuflando oxíxeno ou aire no metal fundido (proceso de Bessemer). O seu dominio foi un dos piares da Revolución industrial.
Outro fito metalúrxico foi a obtención do aluminio. Descuberto a principios do século XIX e nun principio obtido por redución dos seus sales con metais alcalinos, destacou pola súa lixeireza e resistencia á oxidación. O seu prezo superou ao do ouro naquela época, e era tan apreciado que uns cubertos agasallados á corte francesa fabricáronse con este metal. Co descubrimento da súa obtención por electrólise da alúmina e posteriormente co desenvolvemento dos xeradores eléctricos o seu prezo caeu extraordinariamente abríndose novos campos para o seu uso e o das súas aliaxes, como o duraluminio.
A cerámica e o vidro
miniatura|200px|Xerra de cerámica de [[Mesopotamia. Museo do Louvre, París.]] Outros campos de desenvolvemento que acompañaron ao ser humano desde a antigüidade até o laboratorio moderno son os da cerámica e o vidro. As súas orixes datan da prehistoria, cando o home descubriu que os recipientes feitos de arxila cambiaban as súas características mecánicas e incrementaban a súa resistencia fronte á auga cando se quentaban no lume.
Para controlar mellor o proceso desenvolvéronse diferentes tipos de fornos. No antigo Exipto descubriuse que, recubrindo a superficie con mesturas de determinados minerais (sobre todo mesturas baseadas nos feldespatos e a galena), esta cubríase cunha capa moi dura e brillante, o esmalte, cuxa cor podía variarse engadindo pequenas cantidades doutros minerais ou mediante a modificación das condicións de aireación do forno. Estas tecnoloxías difundíronse rapidamente.
Na China perfeccionáronse as tecnoloxías de fabricación de cerámicas até descubriren a porcelana no século VII. Durante séculos a China mantivo o monopolio na fabricación deste produto. Tan só no século XVIII Johann Friedrich Böttger reinventou o proceso na Europa. miniatura|esquerda|200px|Vaso de vidro romano da segunda metade do [[século IV, achado en Colonia.]]
Relacionado co desenvolvemento da cerámica, aparece o desenvolvemento do vidro a partir de cuarzo e carbonatos de sodio ou de potasio. Comezou tamén no antigo Exipto, e foi perfeccionado polos romanos.
A súa produción masiva a finais do século XVIII instou ao goberno francés a promocionar un concurso para a obtención de carbonato sódico xa que a fonte habitual (as cinzas de madeira) non se obtiña en cantidades suficientes como para cubrir a crecente demanda. O gañador foi Nicolas Leblanc, aínda que o seu proceso caeu en desuso en favor do proceso de Solvay, desenvolvido medio século máis tarde, que deu un forte pulo ao desenvolvemento da industria química.
Así conseguíronse vidros con constantes de expansión térmica especialmente baixas, índices de refracción moi elevados ou moi pequenos etc. Este desenvolvemento significou un pulo para a química dos elementos das terras raras. Aínda hoxe en día a cerámica e o vidro son campos abertos de investigación.
A química como ciencia
Os filósofos gregos Empédocles e Aristóteles pensaban que as substancias estaban formadas polos catro elementos: terra, aire, auga e lume. Paralelamente, discorría outra teoría, o atomismo, que postulaba que a materia estaba formada por átomos, partículas indivisíbeis que se podían considerar a unidade mínima da materia. Esta teoría, proposta polo filósofo grego Leucipo de Mileto e o su discípulo Demócrito de Abdera, non foi popular na cultura occidental dada a enorme influencia de Aristóteles na Europa antiga e medieval. Porén, tiña seguidores (entre eles Lucrecio) e a idea mantívose presente até o principio da Idade Moderna. 210px|miniatura|dereita|O alambique, exemplo dun instrumento alquímico. miniatura|dereita|210px|Laboratorio dun alquimista no [[Renacemento.]]
Entre os séculos III a.C. e o XVI d.C. a química estaba dominada pola alquimia. A alquimia representa o primeiro intento de conexión entre as tecnoloxías químicas e as especulacións filosóficas. A pesar da falsidade das súas ideas básicas (os seus principais obxectos de investigación eran, como vimos, a busca da pedra filosofal), e das frecuentes mistificacións con ideas relixiosas (o animismo e a astroloxía), a alquimia impulsou o desenvolvemento de novos produtos químicos e métodos para a separación de elementos químicos (o máis importante dos cales foi a destilación). Deste modo fóronse asentando os piares básicos para o desenvolvemento dunha futura química experimental.
Ademais da alquimia, outras disciplinas que poden considerase como fundamentos da química moderna e que tiveron un desenvolvemento importante ao longo da Idade Media e o Renacemento foron a iatroquímica e, como acabamos de ver, a metalurxia, a cerámica e a fabricación do vidro, que desenvolveron unha variedade de tecnoloxías artesás que facían uso de materiais inorgánicos, ás que podemos engadir a fabricación da pólvora.
A química como tal comenza a desenvolverse entre os séculos XVI e VII. Nesta época estudouse o comportamento e as propiedades dos gases establecéndose técnicas de medición. Pouco a pouco foi desenvolvéndose e refinándose o concepto de elemento como unha substancia elemental que non podía descompoñerse noutras. Tamén nesta época desenvolveuse a teoría do floxisto para explicar os procesos de combustión.
A partir do século XVIII a química adquire definitivamente as características dunha ciencia experimental. Desenvolvéronse métodos de medición coidadosos que permitiron un mellor coñecemento dalgúns fenómenos, como o da combustión da materia, descubrindo Lavoisier o oxíxeno e sentando finalmente os piares fundamentais da química moderna.
Século XVII
Ao longo do século XVII ten lugar un proceso de revisión e de crítica das ideas nas que se fundamentaba o coñecemento da materia. Newton, a pesar de que era alquimista ademais de físico e matemático, encontra que existen forzas entre as partículas, comparábeis ás forzas de gravitación. Esta revisión foi levada a cabo fundamentalmente por físicos, médicos e filósofos. Polo que atinxe á química, este período se alargaría até o fin do século XVIII. Así, Jan Baptista van Helmont (1579-1644) fixo estudos con gases producidos quimicamente e foi o primeiro en distinguilos do aire. Por outra banda, rexeitou a idea dos catre elementos, así como tamén a dos tres principios (xofre, mercurio e sal) de Paracelso (1493-1541), e mantiña que o aire e a auga eran os dous únicos elementos primitivos. Posteriormente Robert Boyle (1627-1691), coa publicación en 1661 do libro The Sceptical Chemist (O químico escéptico), rexeita a natureza elemental da terra, do aire e da auga, e introduce o concepto de elemento químico como a substancia que non pode descompoñerse noutras substancias e que non se pode obter doutras que non sexan ela mesma. Recoñeceu algúns elementos e estableceu, xunto co farmacéutico alemán Otto Tachenius (1610-1680), as bases da análise química cualitativa.
O ano 1697 o alemán Georg Ernst Stahl (1659-1734) desenvolve as ideas do tamén alemán Johann Joachim Becher (1635–1682) e formulou a teoría do floxisto, que permitía explicar as variacións de peso asociadas coa combustión, a calcinación, a fermentación, a putrefacción e a respiración.
Dirty Dancing
Sinopse
Dende a primeira vez que Baby ve a Johnny, sente atracción por el a pesar das diferenzas entre os dous. Paseniñamente diversas situacións e a intención de Baby de axudar a Johnny e maila súa compañeira de baile fan que os dous se acheguen cada vez máis un ao outro. O baile axuda a crear unha atmosfera de complicidade.
Historia da química
Século XVIII
Contra a fin do século XVIII iníciase o período de constitución da química como ciencia, que se estende até mediado o século XIX. En particular, os últimos trinta anos do século XVIII representan unha revolución na concepción dos fenómenos químicos, como consecuencia do descubrimento do oxíxeno. O peso fundamental deste cambio está estreitamente ligado a químicos franceses e, en particular, a Antoine Laurent Lavoisier (1743–1794), que publica o Traité élémentaire de chimie (1789), onde establece a verdadeira natureza da combustión e demostra a inutilidade da teoría do floxisto. Lavoisier foi tamén o primeiro que empregou o concepto de substancia pura e, como consecuencia dos seus estudos sobre a fermentación vínica enuncia a lei da conservación da masa, de acordo coa cal, nun proceso químico, a masa total das substancias que reaccionan é igual á masa total dos produtos da reacción. Por outra parte, e conxuntamente con Louis Bernard Guyton de Morveau, Claude Louis Berthollet e Antoine François de Fourcroy, fixo o primeiro intento de sistematización da nomenclatura química, establecendo que os nomes debían reflectir a composición elemental dos compostos. As novas ideas introducidas por Lavoisier impulsaron o desenvolvemento da análise química e levaron, como consecuencia, ao descubrimento dun gran número de elementos.
Cabo (xeografía)
A navegación realizada entre cabos sen a perda do contacto visual coa costa denominase cabotaxe.
Historia da química
Século XIX
Durante os primeiros anos do século XIX desenvólvense as leis ponderais das combinacións químicas. As ideas de Berthollet sobre a composición variábel dos compostos foron rapidamente superades polo francés Joseph Louis Proust, que enunciou a lei das proporcións definidas, a cal foi unha das bases da teoría atómica de Dalton. John Dalton, que fixera estudos sobre mesturas de gases e enunciara o ano 1803 a lei das proporcións múltiplas, formulou en 1808 a teoría atómica, de acordo coa cal os elementos están constituídos por partículas indivisíbeis, denominadas átomos, os cales son diferentes dun elemento a outro calquera, sendo a combinación química a unión de átomos de dous ou máis elementos. Unha das primeiras consecuencias da teoría atómica foi a fundamentación da lei das proporcións recíprocas, enunciada polo alemán Jeremias Benjamin Richter en 1792. O sueco Jöns Jacob Berzelius dá soporte á teoría de Dalton e desenvolve a notación química moderna, asignando símbolos aos elementos e determinando as masas atómicas dalgúns deles. Paralelamente, Louis Joseph Gay-Lussac enuncia a lei dos volumes de combinación, a partir da cal Amedeo Avogadro formula, o ano 1811, a hipótese de que volumes iguais de todos os gases, medidos nas mesmas condicións de presión e temperatura, conteñen o mesmo número de moléculas.
O gran progreso da química orgánica experimental, reflectido nos traballos de Charles Adolphe Würtz e August Wilhelm von Hofmann sobre as aminas, de Alexander William Williamson sobre os éteres, de Adolph Wilhelm Hermann Kolbe sobre os produtos da electrólise dos ácidos carboxílicos e de Edward Frankland sobre os derivados alquilmetálicos, levou ao recoñecemento de novas clases ou tipos de compostos. Por outra parte, a introdución por Frankland do concepto de valencia, entendéndoo como capacidade de combinación, e o desenvolvemento por Friederich August Kekulé, Archibald Scott Couper e Aleksandr Mikháilovich Butlerov da teoría estrutural, e a cuadrivalencia dos átomos de carbono e da capacidade destes de combinárense entre eles para formar cadeas, contribuíron a aclarar o problema da formulación química.
Simultaneamente, o problema da dimensión molecular (masa molecular) foi resolvido definitivamente por Stanislao Cannizzaro que aceptou e aplicou a hipótese de Avogadro. Xa antes de Cannizzaro intentárase relacionar entre eles aos elementos coñecidos; entre estes intentos destaca o de William Prout, en 1815, cando postulou a hipótese de que todos os elementos podían considerarse como combinacións moi estábeis de átomos de hidróxeno. Porén, a imprecisión nos valores asignados ás masas atómicas dos elementos coñecidos, e tamén o gran número de elementos aínda descoñecidos, restaron validez a estas aproximacións. Posteriormente, as ideas de Cannizzaro e o descubrimento de novos elementos permitiron a Dmitri Mendeléev e a Julius Lothar Meyer clasificar os elementos de acordo coa súa masa atómica e o seu carácter químico nunha sistema periódico.
Historicamente, o inicio da segunda metade do séculos XIX representa, como consecuencia do grande incremento adquirido nos coñecementos químicos, o fin do químico xeral e o nacemento do especialista, inicialmente nas ramas orgánica, inorgánica e analítica e, contra a fin do século, na da química física, a industrial e a biolóxica (bioquímica).
Cabo (xeografía)
Cabos galegos
Provincia de Lugo
Historia da química
Apéndice 1: O vitalismo e o comezo da química orgánica
Despois de que se comprenderan os principios da combustión, outro debate de grande importancia presentouse na química: o vitalismo e a distinción esencial entre a materia orgánica e a inorgánica. Esta teoría asumía que a materia orgánica só pode ser producida polos seres vivos, atribuíndo este feito a unha vis vitalis ou forza vital inherente á propia vida. Base desta asunción era a dificultade de obter materia orgánica a partir de precursores inorgánicos. Este debate revolucionouse cando Friedrich Wöhler descubriu accidentalmente en 1828 como se podía sintetizar a urea a partir de ácido cianhídrico e amoníaco, mostrando que a materia orgánica podía crearse de materia mineral. Porén, aínda hoxe en día mantense a clasificación en química orgánica e inorgánica, ocupándose a primeira esencialmente dos compostos do carbono e a segunda dos compostos dos demais elementos.
Iphigénie en Tauride (Gluck)
Iphigénie en Tauride (en galego Ifixenia en Táuride) é unha ópera en catro actos con música de Christoph Gluck e libreto en francés de Nicolas-François Guillard. Esta foi a quinta ópera de Gluck para os escenarios franceses.
Cabo (xeografía)
Cabos galegos
Provincia da Coruña
Lista de episodios de Hercules: The Legendary Journeys
A serie Hercules: The Legendary Journeys conta cun total de 111 episodios divididos en 6 tempadas, máis as 5 películas para televisión previas á serie.
Scent of a Woman
Scent of a Woman é un filme estadounidense de 1992 producido e dirixido por Martin Brest que conta a historia dun estudante que toma un traballo como axudante dun irritable e cego exmilitar. É un remake do filme italiano de Dino Risi de 1974, Profumo di donna, adaptado por Bo Goldman a partir da novela Il buio e il miele por Giovanni Arpino e dun guión de 1974 escrito por Ruggero Maccari e Dino Risi. Está protagonizado por Al Pacino e Chris O'Donnell, xunto con James Rebhorn, Philip Seymour Hoffman e Gabrielle Anwar.
Iphigénie en Tauride (Gluck)
Con Iphigénie en Tauride, Gluck levou a súa reforma da ópera á súa conclusión lóxica. Os recitativos son máis breves e son récitatif accompagné ("acompañados" por cordas e quizais por outros instrumentos, non só o acompañamento de continuo), estruturas do tipo airoso que unían as escenas dramáticas. Os movementos de danza normais que se atopan na tragédie en musique francesa están case enteiramente ausentes. O drama baséase en último termo na obra Ifixenia entre os tauros do dramaturgo grego Eurípides que trata de historias referentes á familia de Agamenón con posterioridade á Guerra de Troia. Ifixenia era fixa de Agamenón e Clitemnestra e irmá de Orestes, Electra e Crisotemis.
Scent of a Woman
Pacino gañou Óscar ó mellor actor na 65ª edición dos premios pola súa interpretación e o filme estivo nomeado nas categorías de mellor director, mellor filme e mellor guión adaptado. O filme gañou tres Globos de Ouro: mellor guión, mellor actor e mellor filme dramático.
Historia da química
Apéndice 1: O vitalismo e o comezo da química orgánica
Os motores para o desenvolvemento da química orgánica eran, en principio, a curiosidade sobre os produtos presentes nos seres vivos (coa probábel esperanza de encontrar novos medicamentos) e a síntese de tinguiduras e colorantes. A última xurdiu tras o descubrimento da anilina e a primeira síntese dun colorante artificial.
Desenvolvemento posterior
Logo se engadiron os novos materiais como os plásticos, os adhesivos, os cristais líquidos, os produtos fitosanitarios etc.
Até a segunda guerra mundial a principal materia prima da industria química orgánica era o carbón, dada a grande importancia de Europa no desenvolvemento desta parte da ciencia e o feito de que en Europa non hai grandes xacementos de materiais alternativos, como o petróleo. Co final da Segunda Guerra Mundial e o crecente peso dos Estados Unidos no sector químico, a química orgánica clásica convértese cada vez máis na petroquímica que se coñece hoxe. Unha das principais razóns é a maior facilidade de transformación e a gran variedade de produtos de partida encontrados no petróleo.
Cabo (xeografía)
Cabos galegos
Headlands and bays Cap
Historia da química
Apéndice 2: A táboa periódica dos elementos
En 1860 os científicos xa descubriran máis de 60 elementos diferentes e determinaran a súa masa atómica. Notaron que algúns elementos tiñan propiedades químicas similares polo cal déronlle un nome a cada grupo de elementos parecidos.
En 1829 o químico J. W. Döbereiner organizou un sistema de clasificación de elementos no que estes se agrupaban en grupos de tres denominados tríades. As propiedades químicas dos elementos dunha tríade eran similares e as súas propiedades físicas variaban de maneira ordenada coa súa masa atómica.
Algo máis tarde, o químico ruso Dmitri Ivánovich Mendeléev desenvolveu unha táboa periódica dos elementos segundo a orde crecente das súas masas atómicas. Colocou os elementos en columnas verticais empezando polos máis lixeiros e, cando chegaba a un elemento que tiña propiedades semellantes ás doutro elemento empezaba outra columna. Ao pouco tempo Mendeléev perfeccionou a súa táboa acomodando os elementos en filas horizontais. miniatura|esquerda|200px|Dmitri Ivánovich Mendéleev en 1897.
O seu sistema permitiulle predicir con bastante exactitude as propiedades de elementos non descubertos até o momento.
O grande parecido do xermanio co elemento previsto por Mendeléev (ekasilicio) conseguiu finalmente a aceptación xeral deste sistema de ordenación que aínda hoxe segue aplicándose.
Porén, a táboa de Mendeléev non era correcta de todo. Despois de que se descubriron varios elementos novos e de que as masas atómicas podían determinarse con maior exactitude, fíxose evidente que varios elementos non estaban na orde correcta.
A causa deste problema determinouna Henry Moseley, quen descubriu que os átomos de cada elemento teñen un número único de protóns nos seus núcleos, sendo o número de protóns igual ao número atómico do átomo.
Ao organizar Moseley os elementos en orde ascendente de número atómico e non en orde ascendente de masa atómica, como o fixera Mendeléev, solucionáronse os problemas de ordenamento dos elementos na táboa periódica. A organización que fixo Moseley dos elementos por número atómico xerou un claro padrón periódico de propiedades.
Século XX
Ao longo do século XIX os químicos estiveran divididos entre os seguidores da teoría atómica e os que non a subscribían, como Wilhelm Ostwald e Ernst Mach. Os impulsores máis decididos da teoría atómica foran Amedeo Avogadro, Ludwig Boltzmann e outros, que conseguiran grandes avances no entendemento do comportamento dos gases. A disputa finalizou coa explicación do movemento browniano por Albert Einstein en 1905 e polos experimentos de Jean Perrin ao respecto.
Nos últimos anos do século a química progresou sobre todo na síntese de novas moléculas, que foron utilizadas nos campos máis diversos da industria. A demanda de novos materiais como os polímeros sintéticos, a aparición da carreira para obter novos supercondutores, a utilización de novos fármacos ou alimentos e o soporte para entender procesos biolóxicos marcaron un progreso acelerado da química.
Ao mesmo tempo, a preocupación polo medio ambiente acentuou a mala imaxe desta ciencia, que aínda se considera, popularmente, responsábel en gran parte da contaminación do medio. A química, porén, tamén proporciona alternativas para evitar o uso de substancias prexudiciais. O feito de que algúns alimentos se anuncien coa etiqueta non ten química, fai que a xente adoite interpretar a química como a adición de substancias non presentes nun determinado alimento natural. Así e todo, é obvio que as substancias naturais tamén forman parte da química e que moitos dos aditivos son necesarios para a conservación dalgúns alimentos. miniatura|120px|esquerda|Estrutura da dupla hélice do ADN. miniatura|120px|esquerda|Estrutura do ARN de transferencia.
Canto á contaminación, os problemas producidos por algúns compostos químicos (como os CFC) atenúanse ou elimínanse por outros produtos químicos. En agricultura, a utilización de pesticidas químicos inténtase evitar coa progresiva implantación de produtos biolóxicos ou con modificacións inducidas por enxeñaría xenética. A pesar desta mala imaxe, a química foi e é unha das actividades básicas en calquera país industrial. O progresivo control do impacto ambiental de diversas actividades industriais pode facer que os efectos negativos da química no medio sexan cada vez menores.
En canto á industria química, a automatización e as técnicas do ADN recombinante ou do ANR de transferencia na enxeñaría xenética produciron un grande impacto na industria química. Con respecto á primeira, facilitou moito a tarefa da análise, con máquinas robotizadas que realizan este traballo rutineiro con gran rapidez. Tamén se automatizaron outros procesos, como os de separación, síntese etc. Con respecto ás segundas, poden conformar unha das grandes revolucións na industria química. A pesar dos avances na síntese orgánica, a obtención de compostos biolóxicos é moi complexa e a utilización dos métodos da enxeñaría xenética pode facilitar moito as cousas e abaratar o prezo dos produtos.
A biotecnoloxía permitiu recorrer a fontes de materias primas diferentes ao petróleo. Estes procesos tamén consomen menos enerxía e permiten unha produción a grande escala. A biotecnoloxía axudou á diversificación dos compostos químicos en diversos campos (farmacia, agricultura, alimentación). A síntese biotecnolóxica pode non só abrir a porta a novos produtos, senón tamén a dar máis seguridade a outros. Así, a hormona do crecemento obtida a partir das hipófises de cadáveres provoca risco de contaminación e adquisición da síndrome de Creutzfeld-Jakob (enfermidade das vacas tolas), risco que non se dá cando a hormona é sintética.
Por outra banda, a obtención de plantas transxénicas, é dicir, manipuladas xeneticamente, abre a porta a novas substancias. Desta maneira non só se manipulan microorganismos para obter grandes cantidades de certas substancias, senón que as plantas superiores tamén poden proporcionar compostos infrecuentes no medio biolóxico. C. Somerville e o seu equipo, da universidade do estado de Míchigan, transferiron un xene produtor dun plástico, o polihidroxibutirato, que posúen algúns microorganismos, a unha planta superior. Así pódense obter en máis cantidade. A planta superior en cuestión é unha mostaza, a Arabidopsis thaliana. A planta pode producir uns 100 microgramos de polímero por gramo de folla fresca. Sendo tan grande o mercado dos polímeros (e máis aínda neste caso, que é biodegradábel) estes métodos biolóxicos para obter compostos químicos pode abrir grandes perspectivas. Da mesma maneira, os procesos biotecnolóxicos poden encetar unha grande batalla comercial. miniatura|220px|[[Contaminación atmosférica producida por unha planta industrial química.]] miniatura|220px|[[Marea negra provocada polo vertido a causa do afundimento do Prestige.]]
Por outra parte, os coñecementos sobre as ligazóns entre propiedades macroscópicas e estrutura molecular por unha banda e na síntese por outra permiten deseñar compostos cunhas propiedades concretas a partir da modificación de estruturas e de cálculos teóricos sobre as características que terá. Isto dá paso ao que se denomina enxeñaría molecular.
Outro aspecto da industria química que cada vez adquire máis importancia é a súa relación co medio ambiente. As repercusións xeradas pola industria química sobre o medio afectan tanto á emisión de contaminantes atmosféricos como aos vertidos de líquidos.
Os principais contaminantes atmosféricos xerados pola industria química son CO2, CO, SO2, NOx, fumes, partículas e aerosois.
Os vertidos líquidos contaminantes son moi específicos para cada tipo de industria e proceso particular. Os esforzos para evitar problemas medioambientais inclúen programas para reducir en gran medida as emisións das plantas de produción e reducir tamén a xeración de residuos. Inténtase, pois, redeseñar produtos e procesos químicos para reducir ao máximo o impacto medioambiental.
Lapela
O termo lapela pode referirse a:
Copa de baloncesto de Eslovenia
A Copa de Baloncesto de Eslovenia (en esloveno: Slovenski košarkarski pokal), coñecida por motivos de patrocinio como Pokal Spar, é a competición de Copa profesional de baloncesto que se disputa anualmente entre os mellores clubs de Eslovenia. Desde a súa fundación, no ano 1991, o equipo máis laureado da competición é a Union Olimpija de Liubliana.
Manuela Ferreira Leite
Maria Manuela Dias Ferreira Leite, nada en Lisboa o 3 de decembro de 1940, é unha economista e política portuguesa.
Formación
Aínda que se criou en Costa da Caparica, estudou bacharelato en Lisboa, nos institutos Maria Amália Vaz de Carvalho e D. João de Castro. En 1963 licenciouse en Economía, polo Instituto Superior de Ciências Económicas e Financeiras da Universidade Técnica de Lisboa, onde conseguiu o premio á mellor alumna do curso e á mellor alumna das clases de Economía e de Política ultramarina. Ao rematar a carreira acada unha bolsa da Fundação Calouste Gulbenkian para estudar os aspectos económicos da educación. Posteriormente simultaneou os cargos na universidade cos postos políticos, e o último posto que tivo dentro da vida educativa foi o de catedrática convidada no Instituto Superior de Xestión da Universidade Lusófona de Humanidades e Tecnoloxías.
Percorrido político
No ámbito político, foi xefa de gabinete do ministro de Economía, Aníbal Cavaco Silva, entre 1980 e 1981), no goberno de Francisco Sá Carneiro. Volvería á primeira liña política dez anos máis tarde, en 1990, ao traballar como secretaria de estado de Orzamento, ás ordes de Miguel Beleza e tendo como primeiro ministro a Cavaco Silva. En 1991 deixa o posto logo das eleccións, ao ser elixida por primeira vez como deputada na Asemblea da República nas listas do Partido Social Demócrata na circunscrición de Lisboa. Durante o XII Governo Constitucional, tamén presidido por Cavaco Silva, foi nomeada secretaria de estado adxunta e de Orzamento, até 1993, e ministra de Educación, até a fin da lexislatura. Despois da paréntese dos gobernos do socialista António Guterres, en 2002 regresou como ministra de Estado e de Finanzas no goberno de José Manuel Durão Barroso, e converteuse na primeira muller en asumir ese cargo. Cando Durão deixou o seu cargo en 2004 e foi substituído polo tamén "social-demócrata" Pedro Santana Lopes, Ferreira Leite abandonou tamén o ministerio. Entre 2006 e 2008 foi membro do Consello de Estado portugués.
Godfrey Kneller
miniatura|dereita|150px|Retrato de [[Sir John Vanbrugh, considerado unha das obras máis finas de Kneller.]]
Manuela Ferreira Leite
Percorrido político
Ao asumir a presidencia da Comisión Política Nacional do PSD, en maio de 2008, converteuse na primeira muller en liderar un partido político en Portugal.
Godfrey Kneller
Sir Godfrey Kneller, nado o 8 de agosto de 1646 e finado o 19 de outubro de 1723, foi un artista que traballou como pintor da corte para varios reis ingleses.
Manuela Ferreira Leite
Ferreira e Leite e Galicia
En setembro de 2009, no debate televisado co primeiro ministro José Sócrates, arremeteu contra os "españois metidos na política portuguesa" e defendeu a paralización das obras das liñas de alta velocidade que unirían Portugal con Galicia e con Madrid.
Godfrey Kneller
Traxectoria
Gottfried Kniller naceu en Lübeck, Alemaña. Seu irmán, John Zacharias, tamén se dedicou á pintura establecéndose en Gran Bretaña. Ferdinand Bol e Rembrandt foron mestres seus, e Kneller converteuse no principal pintor de retratos de finais do século XVII e principios do XVIII, tendo retratado a dez monarcas europeos (incluíndo a Luís XIV de Francia).
En 1680 foi nomeado Pintor da Coroa polo rei Carlos II de Inglaterra e armado cabaleiro por Guillerme III de Orange. Ademais concedéuselle o título de baronet (entre barón e cabaleiro) polo rei Xurxo I e dirixiu a Academia de Pintura e Debuxo de Kneller (1711-1716) en Great Queen Street, en Londres.
Da súa man saíron outros corenta e oito retratos de políticos destacados e homes de letras, membros do Club Kit-Cat.
Morreu en 1723 a causa dunhas febres. Os seus restos descansan na igrexa de Twickenham, onde traballaba como coadxutor cando a nave central (do século XIV) derrubouse en 1713 e tivo que tomar parte nos plans de reconstrución da mesma.
Copa de baloncesto de Eslovenia
Finais
180px|miniatura|Deon Thompson.
Lapela
O topónimo Lapela pode referirse a:
Nafissatou Dia Diouf
Traxectoria
A súa nai era profesora e o seu pai era diplomático. Estudou na Universidade de Bordeus III (Michel de Montaigne).
Alfonso García Rojo
Alfonso García Rojo, nado en Villalpando o 28 de decembro de 1906 e finado en Madrid en 1997, foi un mestre español residente en Galicia.
Traxectoria
Estudou maxisterio en Pontevedra e Ourense. Foi mestre no Mourisco (Riós), e despois foi destinado a Parada de Sil, onde permaneceu tres anos. Alí puxo en marcha unha experiencia de educación graduada e coeducación coa mestra Rosa Pons i Fábregas. Pasou despois a Faramontaos (Nogueira de Ramuín) onde foi mestre dende 1934. Colaborou con artigos pedagóxicos en El Pueblo Gallego, Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi suspendido o 20 de setembro e marchou a Pontevedra. Permaneceu alí ata o seu retorno á docencia en 1963. Marchou despois a Cataluña, Cantabria e Madrid.
Sistema de determinación do sexo
Os sistemas de determinación do sexo son sistemas biolóxicos que determinan o desenvolvemento das características sexuais dun individuo, xeralmente facendo que sexa do sexo masculino ou do feminino. A maioría dos organismos teñen dous sexos. Son máis raras as especies con individuos hermafroditas, que substitúen a un ou a ambos os sexos. Unhas poucas especies teñen un só sexo e reprodúcense por partenoxénese (desenvolvemento dun óvulo non fertilizado). Dalgúns sistemas de determinación do sexo non se coñecen todos os detalles.
Hai dous grandes grupos de sistemas de determinación sexual:
Orixe dos cromosomas sexuais
miniatura|esquerda|Os extremos dos cromosomas X e Y destacados en verde, é todo o que queda dos autosomas orixinais e por esa zona é pola única por onde poden aínda recombinarse.
A hipótese máis aceptada sobre a evolución dos cromosomas XY e ZW di que evolucionaron ao mesmo tempo en diferentes liñas evolutivas. Porén, hai algunhas evidencias que suxiren que puido haber transicións entre os sistemas ZW e XY, como no peixe Xiphophorus maculatus, o cal ten á vez os sitemas ZW e XY na mesma poboación, a pesar de que os dous sistemas teñen diferentes localizacións xénicas. Os xenes do ornitorrinco tamén son unha posible ligazón evolutiva entre os sistemas XY e ZW, porque teñen o xene DMRT1 típico das aves nos seus cromosomas X. Malia todo, o XY e o ZW evolucionaron seguindo unha ruta similar: todos os cromosomas sexuais empezaron sendo un cromosoma autosómico dun réptil ancestral que utilizaba a determinación do sexo pola temperatura. Despois os mamíferos afastaríanse desta vía, e houbo outras ramificacións que darían lugar aos Lepidosauria e Archosauromorpha. Estes dous grupos evolucionaron cara a un sistema ZW separadamente, como se evidencia polas súas diferentes localización cromosómicas sexuais. Nos mamíferos, un cromosoma dun dos pares de autosomas, agora o cromosoma Y, mutou o seu xene SOX3 dando lugar ao xene SRY, o que fixo que ese cromosoma pasase a determinar o sexo. Despois de que ocorrese esta mutación, o cromosoma que contiña o xene SRY sufriu unha inversión cromosómica, que fixo que deixase de ser completamente homólogo co outro membro do seu par (o X). As rexións dos cromosomas X e Y que aínda son homólogas denomínanse rexións pseudoautosómicas. Unha vez que se produciu a inversión, o cromosoma Y seguiu sufrindo tanto mutacións positivas coma negativas ao longo do tempo, e como non tiña un homólogo con quen recombinarse, foi lentamente deteriorándose. Porén, como ambos os cromosomas, X e Y, eran necesarios para a reprodución, o cromosoma Y permaneceu, a pesar da súa incapacidade de recombinarse debidamente co X. Isto pode facer que o cromosoma Y siga encollendo, perdendo xenes e acumulando mutacións, polo que algúns opinan que podería deixar de funcionar noutros 10 millóns de anos.
Hai algunhas especies, como o peixe asiático medaka (Oryzias latipes) no que os cromosomas sexuais evolucionaron separadamente, e o seu cromosoma Y nunca sufriu inversión e aínda pode intercambiar xenes por recombinación co X. Esta especie está aínda nunha fase temperá de evolución dos seus cromosomas sexuais. Como nesta especie o Y non ten xenes específicos da masculinidade e pode interaccionar co X, poden formarse femias XY e YY e tamén machos XX.
Sistema XX/XY
miniatura|Cromosomas sexuais de Drosophila
O sistema XX/XY de determinación sexual é o máis coñecido e o utilizado pola especie humana. Neste sistema as femias teñen dous cromosomas iguais X (son XX), e os machos teñen cromosomas sexuais distintos (XY). Un fillo herda o cromosoma Y do seu pai e un X da nai; unha filla herda un X de cada proxenitor. Os cromosomas sexuais X e Y son distintos en forma e tamaño, a diferenza do que ocorre cos autosomas, e denomínanse alosomas. Algunhas especies (como a humana) teñen o xene SRY no cromosoma Y que determina a masculinidade; noutras especies (como a mosca da froita Drosophila melanogaster) é a presenza de dous cromosomas X o que determina a feminidade (carecen do SRY no Y). Como a mosca da froita e outras especies utilizan o número de cromosomas X para determinar o sexo, non son viables cun cromosoma X extra. Nas especies que teñen o xene SRY poden darse individuos XXY que poden vivir. O sexo nos seres humanos está determinado por ter o xene SRY ou non. Unha vez que se activa o SRY, as células producen a hormona testosterona e a hormona antimülleriana para facer que os órganos sexuais indiferenciados se convertan en testículos e nun aparato reprodutor masculino. Nas femias, as células producen estróxeno, facendo que o corpo se desenvolva seguindo a vía feminina. Non todos os organismos permanecen na fase inicial embrionaria indiferenciados sexualmente; por exemplo, as moscas da froita están determinadas sexualmente xa desde a fertilización do ovo.
Na determinación sexual centrada no cromosoma Y, o xene SRY non é o único xene que inflúe no sexo. O xene SRY parece ser o principal para determinar a masculinidade, pero tamén se require a acción de moitos outros xenes para que se desenvolvan os testículos. Nos ratos XY, a falta do xene DAX1 no cromosoma X orixina esterilidade, pero nos humanos causa hipoplasia adrenal conxénita. Porén, cando se sitúa no cromosoma X un xene DAX1 extra, o resultado obtido é unha femia, a pesar de que o xene SRY está presente. Ademais, mesmo cando hai cromosomas sexuais normais nas femias XX, a duplicación ou expresión do xene SOX9 causa que se desenvolvan testículos. Pode ocorrer unha reversión sexual gradual en ratos xa desenvolvidos cando se elimina o xene FOXL2 nas femias. Aínda que o xene DMRT1 é o que usan as aves como locus sexual, as especies con determinación sexual XY tamén dependen do xene DMRT1 (situado no cromosoma 9 humano) para a súa diferenciación sexual en determinado momento da súa formación.
Emma Couceiro
Emma Couceiro, nada en Cospeito (Terra Chá) en 1977, é unha poeta en lingua galega.
Sistema de determinación do sexo
Sistema XX/XY
O sistema XX/XY tamén se encontra na maioría dos outros mamíferos, e nalgúns insectos. Algúns peixes teñen tamén variantes deste sistema, xunto co sistema normal. Por exemplo, o peixe Xiphophorus variatus aínda que utiliza o sistema XY normal ten tamén un segundo cromosoma Y, denominado Y', que dá lugar a femias XY' e machos YY'.
Emma Couceiro
Traxectoria
Licenciada en Filoloxía Hispánica pola Universidade da Coruña, ten publicado varios libros e colaborado como poeta en revistas como A Xanela, Dorna, Xistral ou Zurgai, así como en varios volumes colectivos.
Sistema de determinación do sexo
Sistema XX/XY
Polo menos un monotrema, o ornitorrinco, presenta un esquema peculiar de determinación do sexo que nalgúns aspectos lembra o sistema ZW das aves, e carece do xene SRY, e algúns roedores, como varios Arvicolinae (por exemplo, os lemmings), teñen tamén sistemas de determinación sexual infrecuentes. O ornitorrinco ten dez cromosomas sexuais; os machos presentan o patrón cromosómico XYXYXYXYXY e as femias teñen dez cromosomas X. Aínda que se trata dun sistema XY, os cromosomas sexuais do ornitorrinco non son homólogos dos cromosomas sexuais dos mamíferos euterios (placentarios). En vez diso, a homoloxía cos cromosomas sexuais de euterios atópase no cromosoma 6 do ornitorrinco, o cal significa que os cromosomas sexuais de euterios eran autosomas no momento en que os monotremas diverxiron do tronco común dos mamíferos terios (marsupiais e euterios). Porén, a homoloxía co xene DMRT1 de aves nos cromosomas sexuais X3 e X5 do ornitorrinco suxire que é posible que o xene para a determinación sexual no ornitorrinco sexa o mesmo que está implicado na determinación sexual das aves. Cómpre máis investigación para determinar cal é o xene exacto para a determinación sexual no ornitorrinco.
Velociraptor!
Velociraptor! é o cuarto álbum da banda británica Kasabian, que se editou o 16 de setembro de 2011.
Sistema de determinación do sexo
Sistema XX/XY
miniatura|Herdanza dos cromosomas sexuais na determinación sexual X0.
Folgueira
Unha folgueira é un fento, planta vascular. Como fitónimo, Folgueira pode referirse a:
Sistema de determinación do sexo
Sistema XX/X0
Pode considerarse unha variante do sistema XY no que as femias teñen dúas copias do cromosoma X (XX) e os machos só unha e non teñen Y (X0, xe-cero). O 0 (cero) indica a ausencia do segundo cromosoma sexual. Xeralmente neste método o sexo determínase pola cantidade de xenes expresados entre os dous cromosomas X. Este sistema é o que utilizan certos insectos, como os saltóns e grilos da orde Orthoptera e as cascudas da orde Blattodea.
Un pequeno número de mamíferos teñen un sistema similar ao X0, xa que perderon o seu cromosoma Y. Entre eles están os roedores Tokudaia osimensis e Tokudaia tokunoshimensis. Ademais os roedores Ellobius presentan unha forma de determinación X0 na que ambos os sexos carecen dun segundo cromosoma sexual. O seu mecanismo de determinación sexual non se coñece aínda.
Outra variante dáse no nematodo Caenorhabditis elegans, o cal é macho se ten un só cromosoma X (X0); pero se ten un par de cromosomas X (XX) é hermafrodita. O seu xene sexual principal é o xol, que controla a expresiónn dos xenes tra-2 e her-1. Estes xenes reducen e incrementan, respectivamente, a activación xénica no macho.
Sistema ZZ/ZW
O sistema de determinación do sexo ZW é típico de aves, réptiles, algúns insectos e outros organismos. Depende da combinación de cromosomas sexuais Z e W e é inverso ao sistema XY: as femias teñen dous cromosomas sexuais diferentes, polo que son ZW, e os machos teñen dous iguais e son ZZ. Nos polos, este sistema depende da expresión do xene DMRT1. Nas aves os xenes FET1 e ASW están situados no cromosoma W das femias, dun xeito similar ao xene SRY do cromosoma Y. Porén, non todas as especies dependen do cromosoma W para a determinación do sexo. Por exemplo, hai avelaíñas e bolboretas que teñen femias ZW, pero entre elas atopáronse algunhas femias Z0, e tamén femias ZZW. Ademais, entanto que os mamíferos femias inactivan un dos seus dous cromosomas X (forma o corpo de Barr), parece que no caso dos lepidópteros, os machos (ZZ) producen unha cantidade de certos encimas dobre da normal, porque os dous cromosomas Z parecen estar activos. Como a determinación do sexo ZW é bastante variada, aínda non se sabe como determinan en detalle o seu sexo a maioría destas especies. Malia as semellanzas entre os sistemas ZW e XY, estes dous tipos de cromosomas sexuais non teñen homoloxía e evolucionaron separadamente. No caso do polo, o seu cromosoma Z é máis similar ao cromosoma 9 autosómico humano ca ao X. Polo contrario, o cromosoma Z de polo parece estar relacionado co cromosoma X de ornitorrinco.
Algunhas especies co sistema ZW poden reproducirse partenoxeneticamente. Cando unha destas especies, como o dragón de Komodo, se reproduce por partenoxénese, xeralmente só se producen machos. Isto débese a que os ovos haploides duplican os seus cromosomas, orixinando individuos ZZ ou WW. As crías ZZ son machos, pero as WW non son viables e non chegan a nacer.
miniatura|esquerda|Determinación do sexo por haplodiploidía.
Haplodiploidía
A haplodiploidía dáse en especies de insectos que pertencen aos himenópteros, como as abellas ou formigas. Estas especies poden poñer ovos fertilizados ou non fertilizados. Os ovos non fertilizados desenvólvense dando lugar a individuos haploides, que son machos. Os ovos fertilizados dan lugar a individuos diploides xeralmente femias (poden orixinarse tamén machos diploides estériles). Os machos destas especies non poden ter fillos nin pais. Se unha abella mestra ou raíña se aparea cun macho, as súas fillas compartirán ¾ dos seus xenes coas súas irmás (non ½ coma nos sistemas XY e ZW). Isto crese que foi determinante para o desenvolvemento da eusocialidade (organización social xerarquizada), xa que incrementa a importancia da selección de parentesco, aínda que o asunto é moi discutido. A maioría das femias da orde Hymenoptera poden decidir o sexo que terá a súa descendencia ao almacenar o esperma recibido nun órgano chamado espermateca e liberalo ou non no oviduto cando están poñendo ovos. Isto permítelles producir novas obreiras segundo as necesidades da colonia.
Sistemas de determinación do sexo non xenéticos
miniatura|dereita|Todos os caimáns determinan o seu sexo pola temperatura de incubación dos ovos.
Determinación do sexo dependente da temperatura
Existen outros moitos sistemas de determinación do sexo. Nalgunhas especies de réptiles, como os crocodilos, algunhas tartarugas, e o tuatara de Nova Zelandia, e nunhas poucas aves, o sexo está determinado pola temperatura á cal se incuban os ovos durante o chamado perídodo sensitivo á temperatura. Nalgúns casos, isto conséguese ao quedar determinado un sexo cando as temperaturas son maiores dun limiar e o outro sexo cando son menores. Noutros casos, as temperaturas estremas (frías e quentes) orixinan un sexo e as temperaturas medias o outro sexo. Estes limiares de temperatura denomínanse patrón I e patrón II, respectivamente. As temperaturas requiridas para orixinar cada sexo denomínanse temperatura promotora de femias e temperatura promotora de machos. Cando a temperatura permanece preto do limiar durante o período sensible á temperatura, a proporción de sexos é variada. Algunhas especies establecen as súas temperaturas estándar baseándose na produción e actividade dun determinado encima. As especies que determinan o sexo coa temperatura non teñen xene SRY, pero teñen outros xenes como o DAX1, DMRT1, e SOX9 que se expresan ou non dependendo da temperatura.
Algunhas especies como o peixe tilapia do Nilo, e réptiles australianos como algúns escíncidos e algúns agámidos teñen unha determinación sexual cromosómica, pero esta pode ser despois cambiada pola temperatura de incubación. Estas especies parecen estar nun estado evolutivo de transición.
Non se sabe como evolucionou exactamente a determinación sexual dependente da temperatura. Suxeriuse que puido evolucionar pola maior adecuación de certo sexo para sobrevivir aos requirimentos de temperaturas de certas áreas.