cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sirius
Especulación sobre Sirio C
miniatura|230px|Imaxe de [[raios X do Chandra, na que Sirio B é máis visible que Sirio A.]] Desde 1894, algunhas irregularidades visibles na órbita do sistema Sirio fixeron pensar nunha terceira compoñente aínda máis pequena, algo que nunca chegou a confirmarse. O mellor axuste aos datos indica que tería unha órbita arredor de Sirio A duns seis anos e unha masa de tan só 0,06 M☉ e sería até dez veces máis débil que Sirio B, o que complicaría tremendamente a súa visualización. Nos anos vinte do século XX varios astrónomos observaron repetidamente unha pequena estrela nas inmediacións de Sirio A, mais perdérona de vista despois. Estudos posteriores puideron confirmar que se trataba dun obxecto de fondo; en 1999, un equipo de astrónomos franceses examinou a contorna de Sirio A en busca dun astro tenue e encontrou, de fondo, unha estrela de brillo similar que na primeira metade dos anos vinte debía situarse na zona visual que ocupaba Sirio A. As tomas máis recentes non deron fichado ningunha estrela compañeira de Sirio A dentro dun campo de 30 arcsec. No 2008 publicáronse outras observacións que foron incapaces de detectar nin unha terceira estrela nin tampouco un planeta.
Posibilidade de vida arredor de Sirio
A distancia de Sirio A á cal debería encontrarse un planeta para albergar condicións físicas favorables para a vida tal e como a coñecemos é de 4,7 ua, cerca de 700 millóns de quilómetros. Non obstante, nesta distancia non podería existir unha órbita estable a causa das perturbacións provocadas pola presenza de Sirio B. Calquera planeta tería sido destruído trala expansión desta última durante a súa etapa de xigante rubia e, no caso de que se formara a continuación deste proceso, estaría sometido a unha incesante chuvia de cometas e asteroides, pois arredor de Sirio detectouse un disco de po similar a aquel que ocupaba o Sistema Solar nas súas primeiras fases.
Descubrimento de Sirio B
En 1851 Christian Peters puido cifrar o período orbital da parella en 50,093 anos, e a súa masa en máis de seis veces a de Xúpiter, aínda que nisto último os seus cálculos quedaron curtos. Así mesmo, constatou unha forte excentricidade na traxectoria orbital de Sirio B e achegou unha efeméride coas posicións esperadas.
En 1915, Walter Sydney Adams, utilizando un telescopio reflector de 1,5 m desde o Observatorio Monte Wilson, observou o espectro de Sirio B e determinou que era unha tenue estrela esbrancuxada, o que levou aos astrónomos a pensar que era unha anana branca, a segunda na historia en ser descuberta, ou incluso a primeira segundo outras fontes. Cos anos pasou a ser unha das tres ananas brancas «clásicas», xunto a 40 Eridani e a Estrela de Van Maanen.
A primeira medición do diámetro de Sirio A foi levada a cabo por Robert Hanbury Brown e Richard Q. Twiss en 1959 en Jodrell Bank, coa axuda dos seus interferómetros de intensidade estelar, pero non foi senón até 2005 cando, co telescopio espacial Hubble, se puido definir o tamaño de Sirio B: aproximadamente ten o mesmo diámetro que a Terra, uns 12 000 km, pero cunha masa lixeiramente inferior á da do Sol.
Visibilidade e observación
miniatura|300px|[[Triángulo invernal formado por Proción á esquerda, Betelgeuse, rubia, á dereita (como o resto de Orión) e Sirio debaixo no centro.]] Cunha magnitude aparente de -1,46, Sirio é a estrela máis brillante do ceo nocturno, case dúas veces máis brillante que a segunda estrela por brillo, Canopus, de -0,62 segundo o catálogo Hipparcos. Non obstante, é superada pola Lúa, por Xúpiter e por Venus; en ocasións incluso a magnitude aparente de Mercurio e Marte é superior. Sirio pode observarse case desde calquera lugar habitado da Terra. Unicamente aqueles que viven máis alá do paralelo 73º N, varios graos por encima do círculo polar ártico, non poden observala; e desde algunhas poboacións de altas latitudes, aínda que pode albiscarse, elévase moi pouco sobre o horizonte, por exemplo na cidade rusa de San Petersburgo, onde só alcanza 13º sobre o mesmo. Forma, xunto a Proción e Betelgeuse, o triángulo de inverno para os observadores do hemisferio norte. Debido á súa declinación de apenas −17°, Sirio constitúese en estrela circumpolar nas latitudes que van desde 73º S até o polo sur. A principios de xullo, desde o hemisferio sur Sirio pode verse tanto ao atardecer, pois ponse tras o Sol, como no amencer, cando aparece antes que o Sol.
Coas condicións adecuadas, Sirio pide albiscarse á luz do día a simple vista. É necesario que, con Sirio no cénit e o Sol baixo xunto ao horizonte, o ceo estea claro e que o lugar de observación se ache a grande altitude; a reunión destes requisitos cúmprese con maior facilidade no hemisferio austral a causa da declinación de Sirio. Durante a noite, unha das aliñacións estelares máis populares é a prolongación da liña imaxinaria creada polas tres estrelas principais do cinto de Orión —Alnitak, Alnilam e Mintaka— que pasa por Sirio polo sueste, a uns 20º, e por Aldebarán polo noroeste.
O movemento orbital do sistema binario de Sirio fai que a mínima separación angular entre ambas as estrelas sexa de menos de tres segundos de arco e que a máxima sexa de doce segundos de arco. Se se ten a primeira das situacións expostas, distinguir á pequena Sirio B da súa gran compañeira é un reto para o observador, xa que se precisa dun telescopio de polo menos 300 mm de apertura ademais dunhas condicións de observación excelentes. En xeral, o obstáculo principal para observar Sirio B vén dado pola gran diferenza de magnitude entre a estrela primaria e a secundaria. Desde o ano 1994, cando ocorreu o último periastro do sistema Sirio, a parella foise distanciando entre si, o que facilita a súa visión por separado. Así mesmo, para diferenciar ambas as estrelas pode ser de utilidade un diafragma poligonal, ideado por Alexander Aitken, que modifique a luz proveniente de Sirio A para que Sirio B deixe de ser imperceptible. O próximo apoastro terá lugar no ano 2018, cando o sistema estará separado 12 arcsec cun ángulo de posición de 66º; o anterior sucedeu en 1966.
A unha distancia de 2,6 pársecs (8,6 anos-luz), o sistema Sirio contén dúas das oito estrelas máis próximas ao Sistema Solar e é o quinto sistema estelar máis próximo a nós. É esta proximidade, e non a luminosidade real de Sirio, a principal razón de que a súa magnitude aparente siga na listaá Lúa, Xúpiter e Venus, identicamente ao que sucede con outras estrelas próximas como Alpha Centauri e en claro contraste ao que sucede con estrelas superxigantes e extremadamente luminosas como Canopus, Rigel ou Betelgeuse, que a pesar de encontrarse moito máis lonxe son das máis brillantes do firmamento. A pesar de todo, non hai que esquecer que Sirio é arredor de vinte e cinco veces máis luminosa que o Sol.
Tomando Sirio como referencia de distancias, a estrela de grandes dimensións máis achegada é Proción, a 1,61 pársecs (5,24 anos-luz) de distancia. Espérsae que a sonda espacial Voyager 2, lanzada no ano 1977 co fin de estudar os xigantes gasosos do Sistema Solar, pase a unha distancia máxima de 1,3 pc (4,3 anos-luz) de Sirio dentro de aproximadamente 296 000 anos.
Comparación de brillo
Sirio é a estrela máis brillante do firmamento, mais segundo cálculos, arredor do ano 235000 d. C. Vega trocará con Sirio esa primeira posición cunha magnitude de -0,7, e antes do ano 260000 d. C., cunha magnitude de -0,46, Canopus podería recuperar o seu segundo posto en detrimento de Sirio, que caería na lista para pasar a ser a terceira estrela por brillo desde a Terra. A evolución do brillo de Sirio en comparación con outras estrelas moi brillantes, no espazo de tempo que vai desde cen milenios antes de Cristo até cen milenios despois de Cristo amósase no seguinte diagrama e a súa correspondente táboa numérica:
miniatura|esquerda|425px| Secuencia dos brillos aparentes das estrelas máis luminosas desde a Terra no tempo. !style="background:moccasin" | Ano (a.C./d.C.) !style="background:moccasin" | Sirio !style="background:moccasin" | Canopus !style="background:moccasin" | Vega !style="background:moccasin" | Arturo !style="background:moccasin" | Proción !style="background:moccasin" | Altair !style="background:moccasin" | α Cen
Sirio como estrela vermella
miniatura|300px|Sirio A, Sirio B e o Sol no [[diagrama de Hertzsprung-Russell.]] O paradoxo de que Sirio era até hai pouco tempo (en termos estelares) unha estrela vermella sorprendía a algúns astrónomos, pois a pesar de que se sabe con certeza que é de cor branca azulada, os documentos históricos denotaban que a estrela era vermella.
No antigo Exipto, para cuxos habitantes Sirio era de grande importancia dada a relación entre o seu orto helíaco e a crecida do Nilo, Sirio era unha estrela rubia e, do mesmo modo, polo ano 150 d. C. Claudio Tolomeo describiu Sirio de cor arroibada, xunto a outras cinco estrelas que, en efecto, son desa cor ou alaranxadas: Betelgeuse, Antares, Aldebarán, Arturo e Pólux. O primeiro en discrepar de maneira oficial foi o astrónomo afeccionado Thomas Barker, terratenente de Lyndon Hall en Rutland, quen falou do tema durante unha reunión da Royal Society en Londres en 1760. A existencia de estrelas que variaban o seu brillo deu pé á idea de que tamén podería haber outras que o que cambiaran fora a súa color; Sir John Herschel fixo este apuntamento en 1839, posiblemente influído polo seu estudo sobre Eta Carinae dous anos atrás. Thomas Jefferson Jackson See reabriu o debate acerca da cor vermella de Sirio mediante a publicación de diversos documentos no ano 1892 e un sumario en 1926, nos que non só recorría a Tolomeo, senón que tamén citaba ao poeta Arato, a Marco Tulio Cicerón e a Xulio César Xermánico como persoas que cualificaron a estrela de vermella, admitindo por outro lado que ningún dos tres eran astrónomos. O filósofo romano Lucio Anneo Séneca tamén describira no seu momento a Sirio de cor vermella máis escura que a de Marte, declarando ademais «Sirio é rubia». Hai que sinalar que, aínda que foi a idea máis xeneralizada, non todos os observadores antigos viron Sirio vermella. De feito, na antiga China Sirio era a referencia de estrela branca, e en múltiples rexistros desde o século II a. C. até o século VII d. C. describiuse Sirio con tons brancos. Por Europa, xa no século I o poeta Manilio definiuna de «azul de mar», imaxe repetida no século IV por Avieno.
A posibilidade de que estas posturas encontradas foran causadas pola evolución estelar ou ben de Sirio A ou ben de Sirio B foi descartada polos astrónomos, pois o tempo transcorrido foi demasiado escaso para unha estrela e porque ademais non hai signos da nebulosidade que cabería esperar no sistema se un cambio de tal envergadura tivese lugar. Incluso planteouse a interacción cunha presunta terceira estrela, non coñecida de momento, como causa da cor vermella. Outras explicacións alternativas argumentaron que ou se denominaba a estrela de vermella como metáfora de mal sino, ou que a titilación de Sirio daba a impresión de matices colorados.
A explicación final que resolveu o misterio é bastante simple: igual que sucede co Sol cando se encontra baixo no horizonte, ao amencer e ao atardecer, Sirio vísase arroibada nesa mesma posición, como consecuencia da dispersión da luz a través da atmosfera. De aí que Sirio fora vermella para os exipcios, por exemplo, xa que no seu orto helíaco situábase baixa no ceo.
Obxectos celestes próximos
miniatura|350px|Mapa do ceo de [[Canis Maior e as súas zonas próximas. A zona ao leste de Sirio é máis rica que a situada ao oeste. ]] Á hora de observar o ceo nocturno, Sirio é unha boa referencia para situarse no ceo. Nas inmediacións de Sirio encóntrase un obxecto pertencente ao catálogo Messier, M41, un cúmulo aberto no que se poden apreciar decenas de estrelas, predominantemente amarelas, de magnitudes da 8 á 10, aproximadamente, o que dota ao conxunto dunha magnitude de 5,0. A 13º cara ao leste de Sirio, é dicir, bastante máis apartados, atópanse tamén M46 e M47, xa na constelación de Puppis; e cara ao norte, na constelación de Monoceros, está o cúmulo aberto M50. Ao oeste de Sirio, e lixeiramente cara ao sur, atópase Beta Canis Maioris, que a pesar do seu nome non é a segunda estrela máis brillante da constelación, senón a cuarta; é unha xigante azul levemente variable cuxa magnitude absoluta supera amplamente a Sirio, pero atópase moito máis afastada do Sistema Solar. A segunda estrela máis luminosa en aparencia de Canis Maior é en realidade Adhara, Épsilon Canis Maioris, outra xigante azul que xa se localiza moito máis ao sur na constelación. Cerca de Sirio tamén se poden observar estrelas dobres ou triplos como μ CMa, S 516, S 518 ou ν1 CMa, esta última de cor alaranxada moi preto a outras dúas co mesmo nome e tonalidade similar, ν2 CMa e ν3 CMa; destas tres a máis próxima a Sirio no ceo é ν3 CMa. Cabe mentar tamén a presenza de cúmulos como o NGC 2345, o NGC 2204 ou o NGC 2360.
Movemento
Sirio posúe un movemento propio relativamente grande de 1,3 arcsec por ano, dos cales máis ou menos 1,2 arcsec son en sentido sur e 0,55 arcsec en sentido occidental.
Supercúmulo estelar de Sirio
Ejnar Hertzsprung, no ano 1909, reparou en que Sirio podería formar parte da corrente da Osa Maior, baseándose no movemento propio de Sirio. Este grupo estelar da Osa Maior é un conxunto de 220 estrelas que comparten o seu movemento a través da galaxia e que nun principio xurdiron nun cúmulo aberto que desde entón foi perdendo a súa forza gravitacional. Porén, estudos realizados en 2003 e 2005 cuestionan dita pertenza de Sirio á corrente, porque o Grupo da Osa Maior ten unha idade estimada de 500±100 millóns de anos, mentres que Sirio, cunha metalicidade parecida á do Sol, só ten a metade de tempo, é dicir, que é demasiado nova para pertencer ao grupo. En lugar diso, Sirio podería pertencer a un proposto supercúmulo estelar de Sirio, no que estarían incluídas outras estrelas dispersas, entre as que están Beta Aurigae, Alpha Coronae Borealis, Beta Crateris, Beta Eridani e Beta Serpentis. Este cúmulo sería un dos tres localizados a menos de 150 pc (500 anos-luz) do Sol, xunto ao cúmulo das Híades e ao cúmulo das Pléiades, cada un deles formados por centos de estrelas. Unha interpretación alternativa é que a corrente das Híades e a de Sirio non se compón, respectivamente, de estrelas da mesma orixe, senón de estrelas sen afinidade entre elas ás que as irregularidades do campo gravitacional da Vía Láctea lles imprimiu un patrón común de movemento. Polo tanto, non se debería falar de supercúmulo, senón máis ben dunha «corrente dinámica».
Cidades de Acerbaixán
350px|miniatura|Principais cidades de Acerbaixán
Esta é unha lista de cidades de Acerbaixán, en orde decrecente de poboación (estimativa 2002) :
Sirius
Na cultura popular
miniatura|230px|Lockheed 8 Sirius. As referencias a Sirio en historias de ciencia ficción, así como na cultura popular, son bastante correntes, incluso serviu como tema poético.
No eido audiovisual, a empresa de cadeas de radio por satélite norteamericana Satellite CD Radio cambiou o seu nome a Sirius Satellite Radio en novembro de 1999, pola razón de chamarse como «a estrela máis brillante do ceo nocturno». Anteriormente, na serie de televisión V, os extraterrestres que chegan á Tierra partiron dun suposto planeta arredor de Sirio.
Na música, ao compositor alemán Karlheinz Stockhausen atribúeselle ter afirmado en diferentes ocasións que chegou dun planeta situado no sistema Sirio. Por outro lado, cabe destacar o breve tema instrumental «Sirius» do álbum Eye in the Sky do grupo de proxección internacional The Alan Parsons Project. Dita canción, foi popularizada en parte polo seu uso en acontecementos deportivos, especialmente na NBA e máis exactamente polos Chicago Bulls na época de Michael Jordan. Outros álbums que se poden citar son Lemuria Sirius B da banda sueca Therion, ou o álbum conceptual From Mars to Sirius dos franceses Gojira.
O astrónomo Noah Brosch realizou conxecturas acerca do nome do personaxe Sirius Black da serie de novelas Harry Potter de J. K. Rowling, xa que segundo el a autora podería terse inspirado en Sirio B (Sirius B en inglés), e recalca a súa relación cos cans, pois é un personaxe que pode transformarse en can. Anteriormente, en 1752, Voltaire escribiu un conto filosófico sobre un ser vido de Sirio, Micromegas, que podería ser un precursor do xénero de ciencia ficción.
En canto a institucións e os seus símbolos, na bandeira do Brasil atópase presente Sirio, sendo unha das vinte e sete estrelas debuxadas nela, onde representa ao estado brasileiro de Mato Grosso, ao oeste do país e un dos máis grandes. Particularmente, na bandeira é unha das estrelas dispostas no lado esquerdo do círculo central. Sirio aparece no escudo de armas da Universidade de Macquarie (Sidney) e é ademais o nome da súa publicación estudantil.
En teosofía, crese que as Sete estrelas das Pléiades transmiten a enerxía espiritual dos sete raios do logos galáctico ás sete estrelas da Osa Maior, para logo pasar a Sirio. Desde alí envíanse a través do Sol ao deus da Terra, Sanat Kumara, e finalmente mediante os sete Mestres dos sete raios á raza humana.
No ámbito naval militar, Sirio está bastante presente. Sete barcos da Mariña Real Británica bautizáronse HMS Sirius desde o século XVIII. O primeiro deles, fretado orixinalmente en 1786, era o buque insignia da Primeira Frota que navegou cara a Australia en 1788. A Mariña Real Australiana nomeou despois a un navío seu HMAS Sirius (O 226) na honra do antigo buque insignia británico. Entre os barcos estadounidenses existe un USNS Sirius (T-AFS-8). En navegación civil, o transatlántico italiano Sirio, dedicado ao transporte de emigrantes europeos cara a Suramérica, naufragou fronte ás costas de cabo de Palos en Cartaxena en 1906, grave incidente no que morreron máis de duascentas persoas. En aeronáutica, en Estados Unidos construíuse un avión relacionado con Sirio, o Lockheed Model 8 Sirius, o primeiro dos cales foi pilotado por Charles Lindbergh, afamado aviador que foi o primeiro en cruzar o océano Atlántico sen escalas en solitario. Continuando no mundo dos transportes, a compañía Mitsubishi Motors deseñou o motor Mitsubishi Sirius en 1980.
23KS11000
23KS11000 é a designación dun motor foguete de propelente sólido usado na terceira etapa (Alcor 1A) do foguete de probas Athena H.
Tony Martin
Tony Martin, nado en Cottbus o 23 de abril de 1985, é un ciclista alemán. Actualmente corre para o equipo belga Etixx-Quick Step.
Traxectoria
Durante a tempada 2005 tivo un pasaxe como stagiare no equipo alemán Gerolsteiner, e no 2006 pasou ao equipo alemán Thüringer Energie Team de categoría Continental. En 2008 chegou ao ciclismo de primeira categoría co equipo estadounidense Team Columbia onde competiu catro tempadas. Tras o anuncio da desaparición do equipo en 2012, Martin ficha polo equipo belga Omega Pharma-Quick Step.
É un dos mellores corredores de contra o reloxo da actualidade. No seu palmarés conta con vitorias no Eneco Tour 2010, na París-Niza 2011 e na Volta ao Algarve. Estivo varias veces no podio do Campionato de Alemaña de Ciclismo Contra o Reloxo, sendo campión en 2010.
Non é escalador, co cal non logrou clasificacións de importancia nas Grandes Voltas, pero en 2011 gañou etapas tanto no Tour de Francia coma na Volta a España, todas elas contra o reloxo. Precisamente 2011 foi o seu ano máis destacado, xa que ademais destas vitorias, logo de ser medalla de bronce dous anos consecutivos, logrou coroarse coma Campión Mundial Contra o Reloxo.
Palmarés
2005
2006
2007
2008
2009
Luis Fernández Pereira
Luis Fernández, nado en Salceda de Caselas o 20 de xaneiro de 1997, é un deportista galego que compite en piragüismo na modalidade de slálom.
Gañou unha medalla de prata no Campionato Mundial de Piragüismo en Slálom de 2019, na proba de C1 por equipos.
Tony Martin
Palmarés
2010
2011
Igrexa de Klinte
A igrexa de Klinte (sueco: Klinte kyrka) é unha igrexa medieval luterana en Klinte, na illa sueca de Gotland, pertencente á diocese de Visby.
Tony Martin
Palmarés
2012
Igrexa de Klinte
Historia e arquitectura
A parte máis antiga da igrexa de Klinte é a base da súa torre que foi construída na primeira metade do século XIII en estilo románico. É a única parte que queda dunha igrexa anterior románica. Ao redor do ano 1300 o coro e a nave desa primeira igrexa foron substituídos polos actuais de estilo gótico. Durante esa época tamén foi engadida a parte superior da torre para harmonizar o conxunto.
Tony Martin
Palmarés
2013
Igrexa de Klinte
Historia e arquitectura
Externamente a base da torre ten un portal e unhas fiestras románicas. A parte superior mostra fiestras góticas. O portal do coro é digno de mención debido aos seus capiteis, un perfecto exemplo da escultura en pedra da época.
Tony Martin
Palmarés
2014
Igrexa de Klinte
Historia e arquitectura
Internamente a bóveda do coro está decorada con frescos semellantes aos da igrexa de Rone. Na fiestra oriental do coro consérvanse aínda algúns paneis das vidreiras orixinais, representando escenas relixiosas. Pénsase que foron realizados polo mesmo artesán que elaborou as vidreiras da igrexa de Alskog. Entre o mobiliario destaca a cruz triunfal, que data do século XV. O retablo de arenita é do ano 1643 e foi esculpido polo escultor Gert van Eghen. A pía bautismal é de 1667 e os bancos datan do século XVII.
Tony Martin
Palmarés
2015
Igrexa de Klinte
Historia e arquitectura
A igrexa foi restaurada no ano 1933.
A Calzada, Vilamourel, Paderne
A Calzada é un lugar da parroquia de Vilamourel no concello coruñés de Paderne, na comarca de Betanzos. Segundo o IGE, en 2011 tiña 42 habitantes (20 homes e 22 mulleres).
Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense
O Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense é un club brasileiro de fútbol con sede en Porto Alegre.
Ortografía do bretón
A ortografía bretoa (en bretón doareoù-skrivañ ar brezhoneg) é a transcrición do bretón, lingua céltica da familia indoeuropea falada na Baixa Bretaña, en alfabeto latino. Foi obxecto de varias reformas e intentos de normalización sucesivos e ás veces concorrentes: polos xesuítas no século XVIII, polos autores do Renacemento bretón do século XIX e os intentos durante o século XIX de lograr unha ortografía unificada ás veces contraditoria no respecto ás variedades dialectais da lingua (leoneg, tregerieg, gwenedeg e kerneveg).
Primeiras transcricións
A transcrición máis antiga en bretón atopouse nun sarcófago nunha capela próxima á vila de Lomareg no municipio de Krac'h, preto de An Alre: irha ima in ri (en bretón moderno: amañ emañ ar roue ), que significa "aquí xace o rei". A inscrición está datada no reinado de Waroc'h I, e crese que este podería estar enterrado nel. As probas que apoian esta tese son:
Os restos seguintes atopáronse baixo dúas formas diferentes:
As glosas foron estudadas especialmente por Léon Fleuriot.
Da mesma época data o Manuscrito de Leiden, de feito un fragmento dun tratado sobre medicina e botánica escrito en latín con 30 palabras bretoas que se atopou na Universidade de Leiden. Data de 590 (século VI), dous séculos e medio antes do Xuramento de Estrasburgo (842), considerado o primeiro texto en francés.
Como a maioría das linguas de Europa occidental, o bretón transcríbese en alfabeto latino. Pero o alfabeto latino non ten transcrición para algúns fonemas particulares de bretón. Os autores da Idade Media tiveron que utilizar dígrafos ou trígrafos para representar certos sons bretóns. Así, por exemplo, introduciuse a grafía -ff para indicar unha vogal nasal. Por exemplo, o nome Henaff (ortografía moderna Henañ) pronúnciase. Orixinalmente, en bretón antigo e bretón medio non se escriban as mutacións.
A reforma dos xesuítas
A partir do século XVIII, os xesuítas puxeron en marcha campañas de evanxelización. Na Baixa Bretaña a gran maioría da poboación non falaba francés, agás nos portos de Brest e Lorient. Isto obrigou aos xesuítas a aprenderen bretón. Para facilitar o seu ensino escribiron gramáticas, métodos, etc. Despois introducíronse novas características, atribuídas a Julien Maunoir, pero cuxo uso era anterior:
Así, a pesar de que ata ese momento sempre se escriba tat ("pai"), aínda que a pronuncia desta palabra cambiaba dependendo do contexto, agora coa forma mutada escríbese:
Ás veces (normalmente os nomes propios), escríbese a letra mutada antes da letra sen mutar para facilitar o recoñecemento das palabras. Por exemplo, Itron vMaría "Virxe María", ou emaon o vont da gKemper "Vou a Kemper".
Foi neste momento cando comezou o período do bretón moderno, e onde se ve que as grafías difiren: mentres que a grafía antiga (reformada polos xesuítas) se converte de feito en estándar para os tres bispados de Cornualla, Tregor e León, outra grafía aparece a finais do século XVIII para transcribir o dialecto gwenedeg (que ten unha gramática e sobre todo unha pronunciación relativamente distante das demais). Deste xeito haberá dúas tradicións literarias, en leoneg e en gwenedeg.
En 1716, o monxe Dom Loeiz Le Pelletier compuxo un Dictionnaire de la langue bretonne (publicado en 1752) onde propón estandarizar w en gw e k antes das vogais e e i.
A reforma de Le Gonidec
Cando Jean-François-Marie Le Gonidec produciu entre 1800 e 1840 a Grammaire celto-bretonne e o Dictionnaire français-breton, tamén renovou a ortografía. O seu obxectivo era transcribir foneticamente a lingua (para ser máis exactos, o dialecto leoneg), para superar a posíbel influencia do francés e ser máis simple e coherente. Así, xeneraliza o uso da letra k para o son // ata entón escrito c ou qu, a letra g para o son /g/ antes de i e e...
Este enfoque céntrase exclusivamente na fonética do leoneg no sentido de sacar da ortografía certas marcas etimolóxicas: polo tanto, o z úsase para rexistrar todos os sons /z/, aínda que non distinguía que algúns /z/ procedían de antigos /θ/ ou /ð/ (sons que corresponden ao th do inglés de thin e this respectivamente, conservados en galés, onde se escriben th e dd), a letra s representa os outros sons /z/ procedentes dos antigos /s/ intervocálicos, e as grafías ss ou c ou ç que representan os sons /s/ da lingua moderna, como en francés.
Durante o século XIX, a grafía de Le Gonidec e a súa versión revisada do dicionario de Troude usáronse en paralelo coa ortografía clásica: primeiro con timidez, rexeitada en gran parte, unha vez que foi aceptada pola igrexa. Tamén se empregaron mesturas anárquicas.
A primeira grafía unificada
Non obstante, durante o século XIX, as grafías empregadas eran bastante diferentes segundo o lugar de orixe do escritor e, polo tanto, do seu dialecto, segundo estivera escolarizado ou non ... Por outra banda, algúns textos foron escritos dun xeito fonético, de xeito que a transcrición variaba dun autor a outro, segundo soubese ou non o francés. A ausencia dunha autoridade central que arbitrase as distintas opcións ortográficas facilitou a multiplicidade de grafías.
Pola súa banda, os escritores trataron de remediar esta situación perfeccionando a ortografía co fin de admitir todas as variedades dialectais na mesma norma escrita. O obxectivo era conseguir que o máximo de dialectos aceptasen a mesma ortografía. Estes esforzos terían éxito no comezo do século XX, engadindo termos da pronunciación dialectal.
En 1908 o gramático Frañsez Vallée e o lingüista Emil Ernod crearon un entendemento dos escritores bretóns que propuña unha ortografía común baseada no dialecto leoneg mellorado por Le Gonidec. A maioría dos autores chegaron a un acordo sobre o estándar (que despois recibiu o nome de KLT en referencia ás iniciais de tres bispados bretóns, Kernev, León e Treger). Non chegaron a un acordo, con todo, cos escritores de Bro Gwened, que continuaron escribindo coa ortografía antiga. As innovacións introducidas en 1908 consistiron en:
Entre 1910 e 1930 fixéronse novas propostas para aproximar a ortografía KLT e a do gwenedeg. En particular, en 1911 o cóengo e gramático de Gwened Pierre Le Goff propuxo unha síntese de ortografía a Frañsez Vallée e Emil Ernod en Saint-Brieuc. A principal innovación foi o dígrafo zh usado nos dialectos KLT onde se pronuncia /z/ (ou non se pronuncia) e en gwenedeg se pronuncia /h/, de xeito que Breizh "Bretaña" se pronuncia Breih en Vannes e Breiz no resto do país (o zh xeralmente corresponde a un antigo //). Esta proposta non prosperou debido a causa das diferenzas sobre a transcrición c'h do fonema //.
A Bodadeg veur Emglew ar Brezhonegerien (Grande Asemblea da alianza de Bretonófonos) tivo lugar o 28 de decembro de 1936 no Hotel Terminus de Lorient, por iniciativa de Xavier de Langlais, secretario de Emglew ar Brezhonegerien KLTG (Asemblea dos Bretonófonos KLTG) e baixo o patrocinio de Ar Brezhoneg er Skol. Estes principios resumíronse nunha proposta de Xavier de Langlais en 1936. Consistiron no uso das seguintes grafías:
Estas propostas foron inicialmente rexeitadas pola maioría dos escritores, principalmente Roparz Hemon. En 1938, celebrouse unha nova reunión en Lorient que rematou sen acordo, esta vez con innovacións propostas polos escritores de Bro Gwened, como Auguste Guillevic, Loeiz Herrieu e Xavier de Langlais.
Creación do peurunvan (ortografía unificada)
En 1941 o réxime de Vichy declarouse disposto a tolerar o ensino do bretón (aínda que a lingua bretoa fora duramente reprimida nas escolas), pero "lamenta" que non sexa posíbel debido á existencia de varias variedades ortográficas.
O 8 de xullo de 1941 un comité de escritores (Roparz Hemon, Loeiz Herrieu, Frañsez Kervella, O Abade Perrot, Bourdelles, Uguen, Abeozen, o padre Le Goff, Gwilherm Berthou, Loeiz Ar Floc'h, ...) reuniuse e aprobou unha ortografía unificada ante a necesidade de permitir o ensino do bretón. Como resultado dito, ao final do ano permitiuse o ensino facultativo do bretón ata unha hora á semana fóra do horario escolar normal. Esta ortografía foi adoptada gradualmente de 1941 a 1942.
Esta ortografía denomínase a miúdo KLTG (en referencia á unificación entre a grafía KLT e gwenedeg en bretón). Tamén é coñecido como peurunvan "totalmente unificado" ou escritura "zh", o dígrafo zh foi tomado como un símbolo da unificación da ortografía do gwenedeg e os outros dialectos.
Tras a liberación, o decano da Facultade de Artes de Roazhon fixo pública a súa negativa a admitir os exames que a universidade controlaba desta ortografía que el chamou "cientificamente reprobábel" e "improvisada" o 8 de xullo de 1941 a instancias do ocupante.
Facha, Facha, Antas de Ulla
Facha é un lugar da parroquia de Facha no concello lugués de Antas de Ulla na comarca da Ulloa. Segundo o IGE, en 2011 tiña 24 habitantes (11 homes e 13 mulleres).
Medín, Vilamourel, Paderne
Medín é un lugar da parroquia de Vilamourel no concello coruñés de Paderne, na comarca de Betanzos. Segundo o IGE, en 2011 tiña 72 habitantes (33 homes e 39 mulleres).
Ortografía do bretón
Creación do peurunvan (ortografía unificada)
Esta ortografía foi seguida por máis da metade dos autores en lingua bretoa, xa sexan máis antigos que Loeiz Ar Floc'h, Youen Olier, Marsel Klerg, Per Denez, Abanna e Goulven Pennaod ou os máis recentes da xeración UDB, como Erwan Evenou ou Yann-Ber Piriou, e logo por Kergoat e Alan Botrel. En 1958 creouse Kuzul ar Brezhoneg, unha federación que agrupa as asociacións bretoas militantes pola ortografía unificada de bretón.
A ortografía universitaria (ar skolveurieg)
Despois da guerra, algúns autores negáronse a usar a escritura Peurunvan por mor do compromiso coa colaboración dalgúns dos seus promotores. Por outra banda, durante os anos 50 produciuse o "milagre bretón", o paso dunha agricultura baseada na explotación de pequenas parcelas a unha agricultura case industrial (mecanización, fusión de pequenas explotacións en grandes, consolidación e desenvolvemento de cooperativas, etc.). Ao mesmo tempo, houbo un balance lingüístico: os vellos falaban bretón entre eles pero falaban en francés aos fillos, para lles evitar a humillación que sufriron na súa mocidade (como o símbolo) e para lles facilitar o acceso á cultura francesa, considerada máis atractiva para a adopción dunha lingua percibida como moderna (lingua da cidade e burguesa) en lugar dunha lingua devaluada (o bretón, unha lingua desprestixiada despois dun século de educación, lingua de campesiños, xente pobre, etc.). Así que non é estraño ver nos distritos centrais da Bretaña persoas nacidas antes de 1950 falaren bretón entre eles e francés aos nenos e estranxeiros.
O movemento asociativo Emgleo Breiz de promoción da lingua bretoa propuxo en 1953 unha nova ortografía, que debía axudar aos que querían aprender o bretón a dominaren a súa pronuncia, empregando unha ortografía máis próxima ás convencións francesas. A ruptura coa ortografía antiga foi minimizada polo feito de que a igrexa abandonou practicamente o ensino do bretón nas últimas décadas, o bretón non se ensina en absoluto, senón que se transmite oralmente.
Esta grafía creada polo cóengo François Falc'hun chamouse "escritura universitaria" (skolveurieg), xa que foi adoptada pola administración nas universidades. Tamén a chamaron "escrita de Brest", xa que moitos escritores que a adoptaron falaban o leoneg, que fora durante moito tempo o estándar vehicular do KLT. Ao mesmo tempo, ideouse unha escrita universitaria do gwenedeg, coa que comparte trazos comúns. En comparación co Peurunvan, as súas características son:
Esta grafía foi moi criticada por certos inconvenientes:
A ortografía universitaria só é empregada pola tendencia rexionalista do movemento bretón, que agrupa desde personalidades próximas ao MRP ou do gaullismo, cristiáns laicos e católicos practicantes, eclesiásticos e relixiosos das dioceses de Kemper e Bro Leon, así como simpatizantes do Partido Comunista. ou organizacións afins. Algúns denominan esta grafía ar falc'huneg, en honra ao seu creador.
A escritura interdialectal (etrerannyezhel)
Non obstante, en 1975, por petición da Unión Democrática bretoa e co fin de publicar o seu método assimil en bretón, Fañch Morvannou propuxo unha nova ortografía baseada nas conclusións das reunións modificadas. Esta grafía, chamada interdialectal (etrerannyezhel), segundo os seus defensores, ofrece as vantaxes:
Esta ortografía retoma algúns dos principios do peurunvan aportando algunhas modificacións:
Esta ortografía só foi empregada pola editorial Skol Vreizh, polo gramático Fañch Morvannou (método Assimil), polo dicionario de Francis Favereau (aínda que os contos publicounos en ortografía unificada), no conto Donaw de Iwan Tangi, o dicionario de matemáticas de Jean Marot, os poemas de Jean-Claude Le Ruyet e os libros de Jean-Yves Plourin.
Nova versión (2003)
Unha versión que se considera a máis científica desta ortografía foi proposta en 2003 por Albert Deshayes no Dictionnaire Étymologique du breton, xa que buscaba ter unha base máis etimolóxica. Corrixe algúns puntos  :
Polémica sobre a ortografía do bretón
Periodicamente estouran polémicas sobre a elección da ortografía, mesturando ortografía, lingua e política. Hai dous tipos de polémicas: a que dividen os bretonófonos pola súa opción lingüística e a que é causada polos contrarios ao bretón.
Unha lingua, dous bandos, tres ortografías
O cambio político de 1981 que permitiu a creación da licenciatura en bretón, despois do CAPES e do DEUG, promoveu o ensino do bretón e a formación impartida na universidade da Alta Bretaña en Rennes, onde o peurunvan é a única ortografa universitaria. Os cambios sociolóxicos debilitaron a outra tendencia, e a Universidade da Bretaña en Brest tamén está aberta ás diferenzas.
Situación actual
Durante os anos 80 a situación foise aclarando:
A situación non é exactamente a de 1975, e as rivalidades diminuíron moito. Os vellos argumentos xa non se limitan aos soberanos que se opoñen a bretón en xeral. Hai incluso escritores, como Goulc'han Kervella ou o prolífico Mikael Madeg que publican os seus textos nas dúas principais ortografías.
O Skrivadenn ou ditado en bretón, un concurso anual de ditados de 4 a 84 anos e ao que asistiron 400 participantes en marzo do 2006, usa a ortografía peurunvana.
Enrique Vázquez Lescaille
Traxectoria
Emitiu radio co indicativo EAR-VL ata que no 1934 se lle asignou o EA1BL. Xunto a Celso López Blanco EA1BH e a José Hermida Vidal, primeiro EAR-H despois EA1BI, foron os pioneiros da radioafección na capital pontevedresa.
Vida persoal
Casou con Carmen Menlle Pena en 1927.
Fenosa (2011)
Fenosa, temporalmente chamada Fenosa Wind, é o nome provisional dunha empresa eléctrica galega, formalizada de maneira pública en 2011.
Composición
A firma Fenosa está participada nun 75% pola empresa enerxética Gas Natural Fenosa e nun 25% pola construtora ourensá Copasa.
Traxectoria
Fenosa Wind foi a máxima beneficiaria do concurso eólico que, en 2010, resolveu a Xunta de Galicia durante o goberno de Alberto Núñez Feijóo. O goberno galego concedeulle a explotación de 339 megawatts repartidos en once parques, o 14,5% da potencia total da convocatoria. No concurso inmediatamente anterior, promovido pola consellería do nacionalista Fernando Blanco (2008), a Gas Natural, que daquela concorría coaligada con Enel, só lle corresponderan a cantidade marxinal de 15 megawatts, mais o concurso foi revogado polo goberno do PPdeG.
En setembro de 2011 presentouse publicamente, recuperando o nome de Fenosa, a empresa fundada na posguerra por Pedro Barrié de la Maza. Nesta nova firma agrupábanse non só a explotación da enerxía eólica concedida polo goberno galego, senón tamén os activos hidráulicos de Gas Natural Fenosa fóra de Galicia (2.100 megawatts en 2011), as centrais de Belesar, As Conchas e Santo Estevo (1500 MW), así como as centrais minihidráulicas, as plantas de coxeración e de biomasa en funcionamento en Galicia (600 MW). Iso incluiría 54 centrais hidroeléctricas, 41 subestacións e 21 grandes encoros.
Mundial de Fútbol de 2010 - Grupo H
O Grupo H do Copa do Mundo de Fútbol de 2010, realizada en Suráfrica, estivo composto por catro equipos, que se enfrontaron entre si nun total de seis encontros. Ao termo dos mesmos os dous con maior cantidade de puntos clasificáronse á seguinte fase, neste caso con seis puntos e  con outros seis, favorecendo a diferenza de goles aos europeos. O campión do mundial, España, saíu deste grupo.
Na última clasificación da FIFA antes da celebración deste mundial (maio de 2010), ocupaba o segundo posto,  o dezaoito,  o vinte e catro, e  o trinta e oito. A media do grupo correspondía ao lugar número vinte e un, con exclusión do clasificado máis baixo, o rango medio era de quince. O equipo que ocupou o primeiro lugar deste grupo,, enfrontouse contra o segundo do grupo G,. O segundo do grupo,, enfrontouse contra o primeiro do grupo G,.
Participantes
O Grupo H estivo composto polas seguintes seleccións:
Partidos
A fase de grupos constou de seis partidos, cun total de tres partidos xogados por cada selección. Segundo o sistema de competición da FIFA, cada equipo acumulaba unha puntuación en función dos seus resultados: 3 puntos por vitoria (até 1994 eran só 2), 1 por empate, 0 por derrota. De acordo coa mesma, os catro equipos foron ordenados en forma descendente. No caso de que houbese dous ou máis con igual cantidade de puntos, os criterios de desempate foron os seguintes:
Michael Sweetney
Michael 'Mike' Damien Sweetney, nado o 25 de outubro de 1982 en Washington, D.C., é un ex xogador estadounidense de baloncesto profesional.
Traxectoria profesional
Sweetney foi elixido na 9ª posición do Draft da NBA de 2003 polos New York Knicks. Tras dous anos en Nova York foi traspasado aos Chicago Bulls o 4 de outubro de 2005 xunto a Tim Thomas e Jermaine Jackson, a cambio de Eddy Curry e Antonio Davis.
No verán de 2009, xogou na liga de verán cos Boston Celtics. Foi invitado aos adestramentos para gañarse unha praza no equipo, pero foi despedido o 22 de outubro. A comezos de decembro de 2011, Sweetney volveu aos Celtics para os adestramentos de pretempada. Foi cortado o 23 de decembro polos Celtics.
Raül Agné
Raül Agné Montull, nado en Mequinenza (Zaragoza) o 24 de maio de 1970, é un exfutbolista e actual adestrador de fútbol español. Xogaba de defensa central e actualmente adestra o Nei Mongol Zhongyou chinés.
Adestrador
Na tempada 2010–11 foi contratado novamente polo Girona FC, logrando o obxectivo da permanencia. Despois dun inicio regular na seguinte tempada, o 15 de xaneiro de 2012 foi destituído, sendo substituído por Josu Uribe.
Ligazóns externas
Entrevista a Agné no programa El Larguero da Cadena Ser
Albornos
Albornos é un concello español da provincia de Ávila, na comunidade autónoma de Castela e León.
Xeografía
A localidade está situada a unha altitude de 911 msnm.
Demografía
En 2017 tiña 199 habitantes.
Bienvenido Pérez Dacosta
Bienvenido Pérez Dacosta, nado o 27 de setembro de 1959, é un exdeportista español que competiu en piragüismo na modalidade de maratón.
23KS20000
23KS20000 é a designación dun motor foguete de propelente sólido usado na primeira etapa do foguete sonda Black Brant 2B.
Galegos, Frades
San Martiño de Galegos é unha parroquia que se localiza no oeste do concello de Frades. Segundo o INE en 2022 tiña 208 habitantes (113 mulleres e 95 homes) distribuídos en 5 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 283 habitantes.
Patrimonio
O pazo de Galegos conserva a antiga capela e unha moderna torre. Accédese por un portalón brasonado e conserva os escudos cos emblemas das familias Montenegro, Andrade e Bermúdez. Atópase ocupado por unha comunidade relixiosa que o recibiu en doazón.
O cruceiro de San Martiño de Galegos posúe unha cruz octogonal de remates florenzados, capitel cuadrangular, fuste octogonal que comeza e remata cadrado, con base cúbica de cachotaría; a plataforma é cuadrangular.
A igrexa parroquial é de planta rectangular, coa fachada pintada coas cores azul e branco. Posúe un dobre campanario coroado por unha cruz.
Festas
As festas que se celebran son:
Soiuz T-6
Soiuz T-6 foi unha misión espacial tripulada soviética lanzada o 24 de xuño de 1982 mediante un foguete Soiuz U desde o cosmódromo de Baikonur.
Características
Soiuz T-6, unha Soiuz modelo T cos cosmonautas Vladimir Dzhanibekov, Aleksandr Ivanchenkov e Jean-Loup Chrétien (o primeiro astronauta francés) a bordo, foi unha misión lanzada para acoplarse coa estación espacial Saliut 7 e facer experimentos a bordo. A Soiuz T-6 regresou o 2 de xullo de 1982 ás 14:19 GMT.
Saito
O concello de Saito limita cos concellos de Nishimera, Kunitomi, Miyazaki, Shintomi, Takanabe, Kijō, Misato e Shiiba.
4ª edición dos Premios Mestre Mateo
miniatura|O PALEXCO da Coruña. A 4ª edición dos Premios Mestre Mateo galardoou as producións audiovisuais de Galicia de 2005 celebrouse o 19 de marzo de 2006. Durante a cerimonia, a Academia Galega do Audiovisual presentou os Premios Mestre Mateo en 26 categorías. A cerimonia celebrouse no Pazo de Exposicións da Coruña e foi presentada por Luis Piedrahita.
A longametraxe León e Olvido obtivo o premio ó mellor filme e o de mellor actriz (Marta Larralde), mentres que Jorge Coira e Carlos Sedes foron galardoados co premio á mellor dirección pola serie As leis de Celavella, producida por Voz Audiovisual para a TVG.
Premios
miniatura|150px|[[Fernando Fernán Gómez, mellor actor]] miniatura|150px|[[Marta Larralde, mellor actriz]] miniatura|150px|[[Carlos Blanco Vila, mellor actor secundario]] miniatura|150px|[[María Bouzas, mellor actriz secundaria]] Os gañadores son os que aparecen en primeiro lugar e destacados en letra grosa.
Ciudad de Vigo Básquet
O Ciudad de Vigo Básquet, coñecido na súa última tempada de existencia como KICS Ciudad de Vigo, foi un club de baloncesto profesional da cidade de Vigo (Galicia). O club foi fundado en 2006 e en 2010 desapareceu por motivos económicos. Ao longo da súa curta historia chegou a competir na Liga LEB Ouro, a segunda competición en importancia do baloncesto español, na súa derradeira tempada.
Os seus xogadores vestían un uniforme que consiste nunha camiseta cor vermella cun pantalón da mesma cor. A súa pista de xogo era o Pavillón das Travesas, que conta con capacidade para 3 260 espectadores.
Historia
O Ciudad de Vigo Básquet naceu na tempada 2006-07 baixo o nome de Gestibérica, e competiu esa tempada na Liga LEB-2, contando cun amplo orzamento. Na súa primeira tempada, o equipo dirixido polo vigués Quino Salvo finalizou na 17ª posición, tan só por diante do Real Madrid "B", cun rexistro de 12 vitorias e 22 derrotas, o que condenou aos olívicos a disputar o play-off de descenso fronte ao CAI Huesca La Magia. Os vigueses comezaron perdendo os dous primeiros partidos en terras aragonesas (64-63 e 88-63) e forzaron o cuarto partido logo de impoñerse aos oscenses (76-65) no primeiro partido disputado en Vigo. Finalmente, o Huesca gañou o cuarto partido da serie (56-68), conseguindo así a permanencia e mandando ao Vigo Básquet á cuarta categoría, a Liga LEB Bronce. Deste xeito o Ciudad de Vigo converteuse nun dos clubs fundadores desta nova categoría que tan só duraría dúas tempadas e na que permaneceu unha única tempada.
Esta tempada na LEB Bronce foi unha das máis exitosas do club, que conseguiu o ascenso á terceira categoría e na que o Pavillón das Travesas esgotou as localidades en varios partidosc O 16 de xullo de 2007 era presentado como novo técnico do conxunto olívico o lugués Tito Díaz co obxectivo de manter ao equipo na zona alta da clasificación. Esa mesma tempada, a 2007-08, a cidade de Vigo acolleu a Copa LEB Bronce, na que o daquela Gestibérica de Vigo non puido pasar das semifinais logo de perder fronte o Ciudad Torrealta de Molina de Segura (59-61).