cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ramón San Luís Romero
Traxectoria
Fillo de Francisco San Luís, que fora presidente do Comité Republicano, síndico e alcalde de Carballo na Primeira República, e irmán de Xesús San Luís Romero. Foi presidente do Centro Solidario Gallego de Carballo creado o 8 de decembro de 1908. Fundou sociedades labregas, foi acusado de desordes públicas e xulgado na Coruña en xaneiro de 1911. Ante o acoso tivo que marchar para América. Retornou a Carballo e durante a II República afiliouse ao Partido Radical e logo da destitución da corporación presidida por José Monteagudo Rodríguez polo gobernador civil en setembro de 1934, foi elixido alcalde de Carballo. Finou en Carballo o 27 de xullo de 1944.
Vida persoal
Casou con Matilde Pombo Salgado.
Dion Waiters
Dion Waiters, nado o 10 de decembro de 1991 en Filadelfia, Pensilvania, é un xogador americano de baloncesto profesional.
Instituto
Waiters matriculouse no Bartram High School, pero trasladouse ó sur no seu primeiro ano. Non xogou ó baloncesto en ningún dos dous institutos. No seu segundo ano de instituto, Waiters foi ao South Kent School, onde si que xogou ó baloncesto na Life Center Academy. Tras o seu derradeiro ano de instituto, Waiters foi clasificado coma o 15º mellor xogador segundo ESPNU, e coma o 29º en Rivals.com.
Traxectoria universitaria
Na súa primeira tempada en Syracuse, Waiters fixo 6.6 puntos, 1.5 asistencias e 1.6 rebotes por partido. Na derrota en segunda rolda contra Marquette no Torneo da NCAA, Waiters anotou 18 puntos, con 8 de 10 tiros de campo anotados.
Marcelino Martínez Morás
Traxectoria
miniatura|Síntesis económica de Galicia. Profesor mercantil, foi caixeiro da casa Jáudenes Bárcena. Foi director da Escola Profesional de Comercio de Vigo (1954-1961). Foi cónsul honorario de Bolivia en Vigo, encargado do consulado de Cuba na mesma cidade e tesoureiro, secretario e decano do corpo consular de Vigo. Colaborou na prensa (Faro de Vigo, El Pueblo Gallego, Industria Conservera, La Noche, La Voz de Galicia, Boletín da Real Academia Galega, segunda época de Vida Gallega… ) usando ás veces os pseudónimos de Emetrés ou Noezas. É autor de Síntesis económica de Galicia (1958). Foi membro correspondente da Real Academia Galega.
Sun Microsystems
Sun Microsystems foi unha empresa informática localizada en Silicon Valley, principalmente fabricou software. Foi adquirida no ano 2010 por Oracle Corporation, e formou parte das iconas de Silicon Valley, como fabricante de semicondutores e software.
Programas
Algúns dos seus programas foron servidores e estacións de traballo para procesadores SPARC, os sistemas operativos SunOS e Solaris, o sistema de ficheiros NFS, a plataforma de programación Java e conxuntamente con AT&T, a estandarización do Unix System V Release 4. Ademais doutros proxectos quizais menos rendibles coma un novo contorno gráfico, NeWS ou a interface gráfica de usuario OpenLook. Tamén é a creadora de suites ofimáticas coma o Star Office e o Open Office.org.
Linguaxe de programación Java
A linguaxe de programación Java é unha plataforma virtual desenvolvida por Sun, de tal maneira que os programas creados nela poden executarse sen cambios en diferentes tipos de arquitecturas e dispositivos computacionais.
A plataforma Java consta das seguintes partes:
Sistema Operativo Solaris
Solaris é un sistema operativo baseado inicialmente no sistema UNIX BSD da Universidade de Berkeley, do cal un dos fundadores da compañía foi programados nos seus tempos universitarios. Máis adiante incorporou funcionalidades do System V, converténdose practicamente nun sistema operativo totalmente baseado en System V. Quizais sexa un dos UNIX comerciais máis usados, principalmente no contorno de Internet.
Desde a versión 10, este sistema operativo é de balde, cunha licenza CDDL aprobada pola OSI e pódese descargar desde a web de Sun.
Star Office
StarOffice é a suite ofimática de Sun Microsystems, baseada no desenvolvemento Open Source do OpenOffice.org (que patrocinou a propia Sun). Está composta por un procesador de textos (Writer), folla de cálculo (Calc), programa de manexo de base de datos (Base), de presentacións (Impress), e de gráficos (Draw).
Posúe algunhas características adicionais en comparanza co Open Office, ademais do soporte técnico.
Solar Mesosphere Explorer
Solar Mesosphere Explorer, coñecido tamén polo seu acrónimo SME e como Explorer 64, foi un satélite artificial da NASA lanzado o 6 de outubro de 1981 mediante un foguete Delta 2310 desde a base Vandenberg da Forza Aérea, en California.
Sun Microsystems
Open Office.org
OpenOffice.org (non OpenOffice, debido a unha disputa de marcas), é un proxecto baseado no código aberto para crear unha suite ofimática.
Solar Mesosphere Explorer
Características
A misión de SME foi estudar a creación e destrución do ozono na mesosfera terrestre e na estratosfera superior, relacionándoo co fluxo de luz solar ultravioleta e coa temperatura en ditas capas atmosféricas. Tamén investigou a relación entre o ozono e o vapor de auga e o dióxido de nitróxeno.
O satélite, pertencente ao programa Explorer, estabilizábase mediante xiro a 5 r.p.m., co eixo de xiro perpendicular ao plano orbital, e estaba situado nunha órbita heliosincrónica. Tiña forma de cilindro de 1,7 m de alto e 1,25 m de diámetro e estaba composto por dous módulos: o módulo de observación, cos instrumentos científicos, e o bus da nave, cos sistemas de enerxía, propulsión e comunicacións. O sistema de mando e control podía executar comandos tanto en tempo real como almacenados na memoria do satélite. A enerxía era proporcionada por células solares que alimentaban unha batería de níquel-cadmio.
Número de Abbe
Na física, e na óptica, o número de Abbe dun material transparente e unha cantidade adimensional que xorde ao comparar o índice de refracción de dito material a distintas frecuencias, resultando ser así, a medida da dispersión do material (variación do índice de refracción coa lonxitude de onda) en relación co índice de refracción.
Solar Mesosphere Explorer
Características
Como instrumentos, SME levaba a bordo un espectrómetro solar ultravioleta, un espectrómetro no ultravioleta para o ozono, un radiómetro infravermello, un espectrómetro para lonxitudes de onda de 1,27 micrómetros e un espectrómetro para o dióxido de nitróxeno, así como un detector de protóns solares para o rango entre 30 e 500 MeV.
Tódolos instrumentos da nave foron apagados en decembro de 1988 por problemas de enerxía a bordo. O contacto co satélite perdeuse o 14 de abril de 1989 despois dun fallo coa batería e reentrou na atmosfera terrestre o 5 de marzo de 1991.
Parque Nacional do Canón Bryce
Bryce atópase a maior altura que o veciño parque nacional Zion e que o Gran Canón. A cota media de altitude atópase entre os 2400 e os 2700 metros. No entanto, a parte meridional atópase a 2100 metros. Debido a esta variedade de cotas, a ecoloxía e o clima varían moito dunha zona a outra, ofrecendo un espectacular contraste.
Número de Abbe
Recibe este nome en homenaxe ao físico alemán Ernst Abbe (1840–1905) que o definiu.
Parque Nacional do Canón Bryce
Os mormóns foron os primeiros occidentais en asentarse na zona ao redor de 1850, dándolle o nome en honra a Ebenezer Bryce, primeiro habitante da zona. A área converteuse nun monumento nacional en 1924, converténdose en parque nacional catro anos máis tarde. Ocupa unha área de 145 km². Dos tres parques nacionais de Utah, este é o menos visitado debido en gran parte á súa remota localización. O nome do parque tamén se empregou para denominar un programa informático encargado de simular en tres dimensións as paisaxes xeográficas.
Xeografía
esquerda|miniatura|248x248px|Mapa do canón Bryce. miniatura|300x300px|O canón Bryce, aquí visto dende Bryce Point, é un anfiteatro natural. Ebenezer Bryce, o seu descubridor, dixo que era o peor lugar para perder unha vaca. O Parque Nacional do Canón Bryce atópase ao sur do estado de Utah a uns 80 km ao nordés do parque nacional Zion. O clima é máis frío e húmido que en Zion.
Dimitrios Trakatellis
Dimitrios Trakatellis (en Δημήτριος Τρακατέλλης), nado en Tesalónica (Grecia) o 1 de febreiro de 1928 é un bispo e teólogo ortodoxo, arcebispo de América dende 1999.
Número de Abbe
Sendo o número de Abbe, V:
onde nD, nF e nC son os índices de refracción do material nas lonxitudes de onda correspondentes as liñas de Fraunhofer D-, F- e C- (589,2 nm, 486,1 nm e 656,3 nm respectivamente).
Dimitrios Trakatellis
Traxectoria
Naceu en Tesalónica, Grecia, o 1 de febreiro de 1928. En 1950 graduouse pola Escola de Teoloxía da Universidade de Atenas.
Número de Abbe
Clasificación de materiais transparentes
miniatura|380px|Un diagrama de Abbe do número de Abbe versus o índice de refracción para unha gama de vidros diferentes (puntos vermellos). As lentes son clasificadas utilizando a letra (correspondente a clasificación de vidros SCHOTT) e o seu número de código para indicar a súa composición e posición no diagrama. Os números de Abbe úsanse para clasificar vidros e outros tipos de materiais transparentes. Materiais con baixa dispersión terán un número de Abbe grande. Así, canto maior sexa o número de Abbe, mellor será a calidade da lente (terá menor dispersión de luz de diferentes cores). Unha boa lente adoita corresponder a valores de V superiores a 40. Valores máis baixos, en torno a 20, corresponden a vidros flint moi densos, e ao redor de 30 a policarbonato. Por tipos de vidro, o vidro flint ten valores de V< 50, mentres que para o vidro crown V >50. O número de Abbe e só unha medida útil da dispersión da luz visible, e para outras lonxitudes de onda, ou para un traballo de maior precisión, utilizase a dispersión da velocidade de grupo.
Dimitrios Trakatellis
Traxectoria
Foi ordenado diácono en 1960, e sacerdote en 1964. Entre 1965 e 1971 estudou na Universidade Harvard, doutorándose en 1972. Durante este período, en 1967 foi elixido bispo de Vresthena, un bispado auxiliar do arcebispado de Atenas coa responsabilidade da educación teolóxica do clero. Foi consagrado bispo o 17 de setembro de 1967. En 1968 foi elixido metropolita de Ática, mais non aceptou o posto por mor das condicións políticas do momento. Ao rematar o doutoramento, volveu á arquidiocese de Atenas.
Procida
Procida (Proceta en napolitano ) é un comune italiano de 10.530 habitantes pertencente á cidade metropolitana de Nápoles en Campania. O distrito cobre a totalidade das illas de Procida e Vivara.
Dimitrios Trakatellis
Traxectoria
O 19 de agosto de 1999 foi elixido arcebispo de América polo Sínodo do Patriarcado Ecuménico, tomando posesión da sé o 18 de setembro seguinte. Entre 1999 e 2009 foi tamén presidente da Conferencia Permanente dos Bispos Ortodoxos Canónicos nas Américas, suprimida en xuño de 2009 xunto coa creación da Asemblea de Bispos Ortodoxos Canónicos en América do Norte e Central.
O 19 de febreiro de 2004 foi elixido membro do Sínodo do Patriarcado Ecuménico. En 2006 participou activamente na visita do papa Bieito XVI ao Patriarcado, como voceiro oficial. Novamente, en 2008 e por encargo de Bartolomeu, encabezou unha delegación que visitou Roma na festa dos santos Pedro e Paulo, e tivo unha audiencia privada co mesmo papa.
British Aerospace 146
O British Aerospace 146 (tamén BAe 146) é un avión de pasaxeiros rexional que foi fabricado no Reino Unido por British Aerospace, posteriormente parte de BAE Systems.
Procida
Nesta illa filmouse Il Postino, entre outras películas.
Dimitrios Trakatellis
Traxectoria
Retirouse o 9 de maio de 2019.
Procida
Xeografía física
O punto máis alto é o outeiro de Terra Murata (91 m), coroado por un pobo medieval fortificado.
A illa está situada a unha distancia mínima da parte continental de ao redor de 3´4 km (Canle de Procida) e está conectado por unha pequena ponte á veciña illa de Vivara.
British Aerospace 146
O BAe 146/Avro RJ é un monoplano cantilever de á alta cunha cola en "T". Ten catro motores turboventilador montados en góndolas baixo as ás, e unha tren de aterraxe en triciclo. O avión ten un comportamento moi silencioso e foi comercializado baixo o nome de Whisperjet (reactor susurrante). É amplamente usado en pequenos aeroportos baseados en cidades. O seu rol principal é como avión rexional en rutas curtas. O BAe 146/Avro RJ é moi usado entre as aeroliñas europeas, como Brussels Airlines, CityJet, Swiss International Air Lines e Lufthansa.
Procida
Xeografía física
As súas costas, que alternan zonas baixas areosas e cantís, dan lugar a diferentes baías e cabos que ofrecen refuxio a pequenos barcos e permitiron a creación de tres portos deportivos na vertente norte, leste e sur. Gran parte da súa liña de costa está protexida pola area marina protetta Regno di Nettuno.
Dimitrios Trakatellis
Premios e distincións
Ao longo dos anos, o arcebispo Trakatellis recibiu varios doutoramentos honoris causa: en 1999 polo Richard Stockton College (hoxe Universidade Stockton),.
Procida
Xeografía física
Tradicionalmente, a cidade divídese en nove distritos, chamados grancie: Terra Murata (o casco antigo), Corricella (un pintoresco pobo pesqueiro), Sent'cò co porto comercial de Marina Grande, San Leonardo, Santissima Annunziata (tamén chamado Madonna della Libera), Sant'Antuono, Sant'Antonio e Chiaiolella (un porto deportivo na parte sur da illa).
British Aerospace 146
O BAe 146 ten tres versións: -100, -200 e -300. As variantes equivalentes do Avro RJ son designadas RJ70, RJ85 e RJ100. A versión de carga ten a designación "QT" (Quiet Trader), e unha versión convertible de pasaxe e carga desígnase "QC" (Quick Change).
Escultura da Roma antiga
miniatura|250px|[[Augusto de Prima Porta, Museos Vaticanos.]] A escultura da Roma antiga comprende a obra escultórica desenvolvida en toda a área de influencia do Imperio Romano, co foco central en Roma, entre o século VI a. C. e o século V. Orixinariamente derivou da escultura grega, principalmente a través da herdanza da escultura etrusca e, posteriormente, xa dun xeito directo durante o período helenístico, por contacto coas colonias da Magna Grecia e da mesma Grecia.
Miñato queimado
O miñato queimado ou millafre negro (Milvus migrans) é unha ave de rapina da familia Accipitridae. Á diferenza do seu parente, o millafre real, ten unha área de distribución moi ampla, que inclúe boa parte da zona paleártica, África, o sueste de Asia e Australasia.
Antonov An-14
O Antonov An-14 Pchelka (ruso: «Пчелка», "pequena abella") (designación da OTAN: Clod) é un avión utilitario soviético que voou por vez primeira o 15 de marzo de 1958. É un lixeiro avión STOL de transporte con dous motores radiais de pistóns Ivchenko AI-14RF. A produción en serie comezou en 1966, e fabricáronse ao redor dos 300 exemplares ata o seu cesamento en 1972. O An-14 fracasou no seu intento de substituír o máis exitoso biplano Antonov An-2, fabricado ata 1990 (aínda que se seguen fabricando pedidos especiais). O sucesor do An-14, o Antonov An-28 equipado con motores turbohélice, aínda segue producíndose nas fabricas de PZL Mielec en Polonia, baixo os nomes PZL M28 Skytruck e PZL M28B Bryza.
Ultras (deporte)
Ultras é o nome que se dá en Europa a algúns grupos organizados radicais que apoian a equipos de fútbol. En Inglaterra coñéceselles como Hooligans. En Latinoamérica este tipo de grupos son coñecidos como barras bravas, fóra do Brasil, onde se lles chama torcidas, aínda que este termo agrupa a moitas inchadas que non teñen un comportamento radicais.
Orixe dos Ultras
Non existe claridade sobre a orixe destes grupos. A violencia no fútbol é case tan antiga como o xogo mesmo, existindo en Inglaterra antecedentes que a remotan ao ano 1898, cando nun informe da policía utilízase por primeira vez o termo hooligan para designar a grupos de afeccionados que provocaban feitos de violencia. Con todo, téndese a aceptar que a orixe dos grupos organizados coa denominación de Ultras, con algunha diferenzas estéticas e culturais respecto dos Hooligans, data da década de 1960 en Italia, estendéndose logo polo resto de Europa. Porén, non foi senón ata a década de 1980 que os Ultras alcanzaron notoriedade pública, en distintos países europeos, polo nivel de animación, colorido, membros e violencia que xeraban dentro e fóra dos estadios.
Premios Zapping
Os Premios Zapping son o recoñecemento máis directo do público catalán á programación e aos profesionais da televisión española.
Escultura da Roma antiga
A tradición grega foi unha referencia constante ao longo da historia de Roma, pero contradicindo a crenza popular estendida que afirma que os romanos foron máis imitadores que creadores, sábese que non só foron quen de asimilar e desenvolver as súas fontes con mestría, senón que tamén contribuíron dun xeito orixinal nesta tradición. Isto é especialmente relevante na arte do retrato, xénero no que acadaron un gran prestixio e deixaron exemplos senlleiros dunha gran calidade técnica e expresiva. Tamén o fixeron no eido da escultura decorativa, presente nos grandes monumentos públicos, e que desenvolveu un estilo narrativo de moita forza e dun carácter tipicamente romano.
Despois da consolidación do Imperio, outras influencias estranxeiras, maiormente orientais, determinaron un lento mais progresivo afastamento do canon grego en dirección a unha simplificación formal de tendencia abstracta, que estabeleceu as bases da arte bizantina, paleocristiá e medieval. Ese proceso, porén, foi entremediado por diversos períodos de rexurdimento clasicista, que alén de fortaleceren o elo simbólico co pasado foron útiles na mantenza da cohesión política e cultural do territorio romano. Nin mesmo a cristianización do imperio puido determinar a exclusión das referencias clásico-pagás da escultura romana, e no século V, cando a unidade política se crebou definitivamente, os modelos clásicos aínda continuaban sendo emulados, malia que adaptándose aos temas propios da nova orde social, política e relixiosa que se instauraba.
O estudo da escultura romana é complexo para os investigadores, pois a súa evolución non se considera nin linear nin lóxica. A pesar das diverxencias entre os estudosos sobre moitos puntos, existe unha idea común sobre as características xerais de cada etapa, mais o xeito de como estas evolucionaron e como se transformaron dunha para outra é un proceso complexo que aínda está lonxe de ser ben comprendido. Existe unha duradeira inclinación cara ao historicismo e o eclecticismo, aínda máis pronunciada do que a que se observou na escultura helenística, xunto coa presenza de estilos ben diferenciados na escultura producida nun mesmo momento histórico para as diferentes clases sociais, e mesmo dentro dunha única clase, atendendo a necesidades de cada tema e situación.
O hábito xeneralizado da copia de obras gregas máis antigas e a permanencia de alusións ao clasicismo grego ao longo de toda a súa historia, mesmo a través do cristianismo primitivo, mantivo vivas unha tradición e unha iconografía que doutro xeito poderían terse perdido. Boa parte do noso coñecemento da cultura e da arte da Grecia antiga transmitiuse desta forma, e maila escultura romana —xunto coa grega— tivo fundamental importancia na formulación da estética do Renacemento e do Neoclasicismo, testemuñando a súa vitalidade e significancia até tempos máis modernos, alén de estar considerada coma un dos corpos artísticos máis importantes da cultura occidental.
O papel da escultura na sociedade romana
miniatura|300px|Reconstrución hipotética da [[vía Apia, na antiga Roma.]]
Roma foi unha sociedade eminentemente visual. Coa meirande parte da súa poboación analfabeta e incapaz até de comprender o latín erudito que circulaba entre a elite, as artes visuais funcionaban coma unha especie de lingua franca accesíbel a todos, confirmando ideoloxías e divulgando a imaxe de personalidades eminentes. Nese contexto, a escultura gozou dunha posición privilexiada, ocupando todos os espazos públicos e privados, e poboando as cidades con innumerábeis exemplos en varias técnicas. Boa parte da escultura producida en Roma pertence á esfera relixiosa ou está relacionada con ela dalgún xeito. Até mesmo os retratos tiñan adoito asociación co sagrado, e así como en todas as culturas, Roma non diverxeu na práctica de producir imaxes propiamente de culto, que estaban presentes tanto nos grandes templos públicos coma até nas máis modestas das habitacións. Non só os grandes xéneros escultóricos en bronce e mármore se tornaron comúns —a estatuaria, os grandes sartegos, os relevos arquitectónicos— pero aínda máis as estatuas en terracota, os relevos funerarios sinxelos, as máscaras mortuorias en cera, cuxo custo estaba dentro do alcance das clases máis baixas. Jaś Elsner di que: miniatura|esquerda|125px|[[Lares|Lar romano, século I d. C. Museo do Prado. ]]
Cando o cristianismo se tornou a relixión oficial do Imperio, o papel da arte mudou radicalmente, malia que non perdera a súa importancia central. O deus cristián non era coñecido a través de imaxes, senón a través das escrituras, dos seus profetas e comentaristas. Mesmo así, a escultura e o seu repertorio de representacións naturalistas convencionais foi adoptada pola igrexa nacente para a composición de alegorías, e continuou sendo practicada na esfera laica pública e privada como decoración, rexistro histórico e para o retrato até a ruptura final do Imperio, incluso como unha forma de darlle maior importancia á herdanza clásica compartida por todos e co fin de estabelecer algunha unidade cultural, nun período en que as periferias comezaban a desenvolver culturas propias cun longo grao de independencia e se volvía cada vez máis complicada a tarefa de manter o territorio unificado.
Antecedentes
miniatura|150px|O [[Hipoxeo dos Volumni, en Perugia, arte etrusca da transición para o dominio romano.]] miniatura|150px|O Apolo de Veios, terracota, [[Veios.]] A orixe de Roma é incerta, probabelmente fundada a mediados do século VIII a. C. por unha mestura de pobos itálicos que vivían na rexión do Lacio dende o século X a. C. Existe tamén a tese de que foi fundada polos etruscos, que vivían ao norte, e o mito di que a súa fundación débese a Rómulo e Remo, descendentes de Eneas, heroe de Troia. Outras evidencias suxiren fortemente a presenza de levas de inmigrantes transalpinos, os celtas e xermánicos, que terían deixado os seus trazos físicos nalgunhas familias da aristocracia romana, como os Flavios (nome que significa louro), e sido a causa da presenza de nomes coma Rufo e Rutilio (roibo e arroibado, respectivamente) nun pobo de cute basicamente morena.
Premios Zapping
A diferenza doutros recoñecementos, os Zapping premian a calidade dos programas, deixando de lado os índices de audiencia. Os socios de Teleespectadors Associats de Catalunya (TAC) son os que elixen aos finalistas de cada categoría e un xurado decide co seu voto aos gañadores.
Antonov An-14
Cunhas características de voo moi estables, o An-14 pode ser pilotado por calquera tras unhas poucas horas de adestramento básico. Un pequeno númeor de An-14 atópanse aínda en condicións de voo.
Premios Zapping
Nas súas dúas primeiras edicións participaron unicamente os profesionais cataláns pero, debido ao éxito e á boa acolleita que tiveron, os Premios Zapping entréganse, desde 1995, a profesionais de todo o Estado.
Guillermo Peinador Vega
Traxectoria
Foi xuíz de instrución de Ordes (1913) e en 1914 foi nomeado xuíz de instrución de Carballo. Na ditadura de Primo de Rivera foi nomeado alcalde de Carballo o 21 de xaneiro de 1924. Foi elixido presidente do comité local da Unión Patriótica de Carballo en setembro de 1927. Cesou como alcalde o 11 de abril de 1930. Foi nomeado xuíz de instrución de Bande en xaneiro de 1933, e posteriormente foi xuíz de instrución de Ordes. Finou en Carballo o 4 de maio de 1936.
Escultura da Roma antiga
A tradición etrusco-romana
Entre os séculos VII e VI a. C. os etruscos dominaron a rexión centro-norte da península Itálica, e polo menos algúns dos semilendarios reis de Roma foron etruscos. A súa arte, que xa era en longa medida unha interpretación do estilo grego da época arcaica, pasou a ser a arte dos romanos. Así, como farían máis tarde coa arte grega, os romanos apenas imitaron os modelos formais etruscos, mais nas súas guerras con eles apropiáronse das súas obras de arte para ornamentar a súa propia capital. As primeiras esculturas realizadas en Roma das que se teñen noticias datan do século VI a. C. e o seu estilo é enteiramente etrusco. O Apolo de Veios, desa época, é un bo exemplo das tendencias estéticas entón vixentes. Os etruscos foron hábiles en varios xéneros escultóricos, dende a estatuaria fúnebre e sartegos até grupos monumentais, e en moitos puntos anticiparon a estética do prosaico que os romanos desenvolverían máis tarde. Considérase que foron mestres nas «escenas de xénero», retratando a vida común, persoas do pobo en actividades características, e tamén no retrato se mostraron artífices capaces. Desenvolveron unha tipoloxía específica para as urnas funerarias, as cales consistían nunha caixa decorada con relevos e pechada por unha tampa sobre a cal se presentaba un retrato reclinado do morto, de corpo enteiro, ás veces acompañado do seu cónxuxe, modelo que os romanos adoptarían en moitos dos seus sartegos. O Sartego dos Esposos, hoxe no Museo Nacional Etrusco, e o Hipoxeo dos Volumni, unha cripta en Perugia con varios sartegos, son algúns dos exemplos máis coñecidos. A pesar do progresivo abandono da tradición etrusca durante a fase helenística que viría máis adiante, aínda se atopan trazos dela até mesmo na época de Augusto.
Helenismo e neoclasicismo
Mentres Grecia evolucionaba cara ao seu clasicismo, acadando o seu apoxeo no século IV a. C., Roma iniciaba a súa expansión cara ao sur, xa independente dos etruscos despois de case unha centuria de loitas para obter a supremacía rexional. Iso levouna a entrar en contacto máis íntimo coa arte grega a través das colonias da Magna Grecia, cuxa cultura sofisticada impresionaba os romanos. Os nobres de Roma pasaron a desexar obras gregas nos seus palacios, contratando artífices gregos para realizar copias das composicións máis populares, ás veces pagando prezos desorbitados por elas. miniatura|esquerda|150px|Pseudoséneca, [[Século -I|século I a. C., copia do orixinal helenístico do século II a. C. Museo Arqueolóxico Nacional de Nápoles.]] miniatura|esquerda|150px|Hércules Capitolino, clasicista, [[Século -II|século II a. C. Museos Capitolinos.]]
No ano 212 a. C. os romanos conquistaron Siracusa, unha rica e importante colonia grega en Sicilia, adornada cunha profusión de obras de arte helenística. Todo foi saqueado e levado a Roma, substituíndo a decoración escultórica de tradición etrusca. O saqueo de Siracusa foi o impulso final para o estabelecemento definitivo do padrón grego no propio corazón da República, pero non deixou de atopar resistencias. Marco Porcio Catón denunciou o saqueo e a decoración de Roma con obras estranxeiras como unha influencia perigosa para a cultura nativa, e deplorou que os romanos aplaudisen as estatuas de Corinto e Atenas e ridiculizasen a tradición decorativa en terracota dos antigos templos romanos. A arte grega subxugou a etrusco-romana no gusto xeral, ata o punto de que as estatuas gregas estaban entre as máis cobizadas presas de guerra, exhibidas destacadamente nos cortexos triunfais de todos os xenerais conquistadores. No triunfo de Lucio Emilio Paulo Macedónico despois da conquista de Macedonia, en 168 a. C., desfilaron duascentas cincuenta carrozas cheas de estatuas e pintura, e na conquista de Acaia en 146 a. C., que decretou a fin da independencia grega e a súa submisión ao imperio romano, Lucio Mumio Acaico literalmente encheu Roma de esculturas, conforme ao testemuño deixado por Plinio o Vello. En 133 a. C., o imperio recibiu en herdanza o reino de Pérgamo, onde florecía unha orixinal e influente escola de escultura helenística. miniatura|150px|Cleómenes: Marcelo coma Hermes, [[Século -I|século I a. C. Museo do Louvre.]]
Nesta altura a demanda por estatuaria xa era enorme, e en Atenas os obradoiros de escultura traballaban practicamente case exclusivamente para os romanos, cuxa elite exhibía o seu refinamento solicitando obras que imitasen a produción clasicista dos séculos V e IV a. C., evitando a esaxeración expresiva do helenismo posterior. Esta demanda orixinou unha escola revivalista de escultura a que se lle chamou neoática, que despois continuou prosperando na propia Roma até o século II d. C. Ela representa a primeira aparición, na historia da arte, dun movemento que foi chamado como neoclásico. Son poucos os artistas desta fase cuxos nomes son lembrados, e todos son gregos: Cleómenes, Arísteas e Papias de Afrodisias autores de dous centauros conservados nos Museos Capitolinos, e Pasiteles, que fundou unha escola ecléctica en Nápoles.
Os romanos non facían distinción valorativa ou estética importante entre un orixinal e unha copia. De entre todos os centos de modelos existentes na produción grega, os romanos favoreceron apenas preto de cen, copiándoos en longa escala e estabelecendo unha padronización da imaxinaría. En moitos casos as adaptacións eran libres, e tiñan un carácter de pastiche, empregando elementos de pezas variadas para a creación dunha obra nova, ou transformando estatuas de deuses en retratos romanos, coa copia exacta do corpo dunha creación famosa, mais cambiando a cabeza pola dalgunha personalidade romana. Exemplo deste hábito é a estatua de Marco Claudio Marcelo preservada no Louvre, realizada por Cleómenes no século I a. C. a partir dun orixinal grego representando un Hermes orador feita uns 400 anos antes, posibelmente obra de Fidias. Esta repetitividade e este hábito de copiar ou reinterpretar obras alleas xa foran considerados por moitos críticos como evidencia de que a escultura romana foi monótona e pouco creativa, alén de que esta opinión sexa controvertida, para a cultura da época estabelecía lazos positivos con liñaxes simbólicas e ideolóxicas prestixiosas. Máis alá diso, a práctica da copia de moitas obras primas gregas foi a responsábel da preservación dunha grande iconografía clásica e helenista cuxos orixinais acabaron perdidos na Idade Media.
Ensaios para unha escola nacional de escultura
Entre finais do século II e principios do I a. C. tivo lugar un cambio en dirección á formación dunha escola de escultura nacional. Un exemplo é o Altar de Enobarbo, considerado un precursor inmediato da grande arte imperial do século de Augusto. Creado como unha ofrenda de Cneu Domicio Enobarbo no final da campaña militar de Brindisi, foi instalado diante do templo de Neptuno que el mandara construír na mesma ocasión. O altar foi decorado con diversos frisios, algúns con escenas mitolóxicas máis ou menos convencionais e comúns na tradición grega, mais un deles é unha escena de culto, representando a un sacerdote preparando un sacrificio, flanqueado polo ofertante, soldados e outros antecedentes, que evidencia a adaptación do estilo clasicista tradicional para un modo narrativo tipicamente romano, nunha crónica da vida cotiá e ao mesmo tempo dos sucesos do seu modelo político.
Coa presenza de Augusto, Roma volveuse a cidade máis influente e rica do imperio, e tamén o novo centro da cultura helenística, como foran denantes dela Pérgamo e Alexandría, atraendo para si unha morea de artífices gregos. É así como os sucesores de Alexandre contribuíran para dar unha sobrevida á arte grega, enriquecéndoa con novos temas. Coa chegada da Era Augusta, Roma deu a súa contribución propia e orixinal tanto para a continuidade como para a renovación dunha tradición que xa prestixiaba hai séculos e ditara o carácter de toda arte producida alí. Pero máis que a mera transferencia do foco cultural para Roma, o que determinou o xurdimento dunha escola xenuinamente romana foi a formación da propia idea de Imperio, aplicándose a técnica grega para a temática típica desta nova Roma.
A imaxinaría política rematou atopando un camiño tamén nas moedas, que en termos artísticos poden ser consideradas baixorrelevos en miniatura. Xulio César legalizou en Roma a práctica helenista e oriental de imprimir a efixie do gobernador vivo nas moedas correntes, cando até entón aparecían apenas imaxes de deidades ou figuras históricas xa falecidas. Augusto dirixiu esa práctica con aínda maior conciencia e pragmatismo político, impondo a súa presenza visíbel e a mensaxe do goberno na vida diaria dos cidadáns do imperio, exemplificando como a arte e a axenda política podían unir forzas para asegurar un sistema de control e influencia social a longa escala. Tal emprego exerceu unha presión sobre a sociedade considerábel. Moedas con efixies de emperadores odiados como Nerón foron obxecto de chufa popular e moitas veces non eran aceptadas no comercio.
miniatura|200px|Tellus Mater, fragmento do Ara Pacis. miniatura|150px|O xenio de Augusto, [[Museos Vaticanos.]]
O primeiro gran monumento da escultura imperial foi o Ara Pacis, construído entre o ano 13 e o 9 a. C., tamén considerado unha obra mestra da arquitectura romana. Dedicada á deusa Pax (Paz), celebraba o éxito do regreso do emperador Augusto tras as súas vitorias nas campañas realizadas na Galia e en Hispania. O monumento está decorado con frisos e relevos escultóricos que amosan procesións, escenas alegóricas da mitoloxía e sacrificios. Nunha escena represéntase a Tellus, a Terra Nai, nunha interpretación moi diferente da súa homóloga grega, Gaia. Aquí personifícana cunha forza violenta e irracional da natureza, como se vía en vasillas gregas, mais é unha imaxe maternal de protección e nutrición. Outras escenas acentúan os beneficios da Pax Augusta, e proporcionan unha visión clara dos valores que nese momento tiñan os romanos como verdadeiros: para eles soamente a prosperidade material proporcionada por un Estado forte e pacífico podería impulsar un desenvolvemento consistente na cultura e na arte, unha idea afirmada en repetidas ocasións na poesía laudatoria da época. Neste altar aparecen, por primeira vez na arte occidental, grupos onde tanto protagonistas como espectadores participan na mesma escena. Segundo Eugénie Strong:
Considérase que Augusto foi un gobernante capaz, e que contaba co apoio do pobo. Dende o seu primeiro consulado, foi acumulando os honores até que o Senado ofreceulle a dignidade imperial e, a petición do pobo, o estatuto de Augusto —orixinalmente un título e non un nome, que significaba 'divino'—. O seu reinado foi un período de relativa paz e prosperidade. Organizou o país e fomentou as artes, non sen aproveitarse delas para promover a súa imaxe persoal, uso adoito entre os poderosos. Gran cantidade de estatuas do emperador sobreviven nos distintos museos do mundo, mostrándoo cunha variedade de atributos: militares, civís e divinos. Unha das máis célebres é o Augusto de Prima Porta, que é unha reelaboración do Doríforo de Policleto, amosando que, a despeito de sensíbeis mudanzas na cultura do seu tempo, a tradición grega continuaba a ser venerada, tanto polas súas calidades intrínsecas como por representar para a cultura romana unha ligazón que daba maior dignidade ao imperio, coa figura do emperador como o maior de todos os mecenas e heroes.
Mais a opinión de Strong non está consensuada. Outros consideran a dinastía Xulio-Claudia como un período de grandeza para a arte romana. Os aspectos que a autora considera indicativos dunha fase de incerteza estética —o propio espírito de busca en varias frontes, buscando novos efectos de luz e de tratamento da superficie, novas formas de crear un senso narrativo eficaz, estudando a natureza con redobrada atención e tratando de resolver os problemas de representación dos grupos na perspectiva— menciónanse tamén como sinais da consolidación dunha auténtica escola nacional de escultura, unha impresión que se fortalece cando observamos as conquistas no terreo da retratística que viñan acontecendo dende a República. Emporiso, a influencia clasicista continuou sendo forte e os modelos gregos idealizados continuaron a ser favorecidos, combinados cunha verosimilitude que estabeleceu un padrón innovador seguido durante moitos anos.
Bustos e estatuaria
Na arte do retrato, Roma deu a súa contribución máis individualizada á longa tradición escultórica fundada polos gregos, unha contribución que madurou bastante denantes que os outros xéneros escultóricos e provocou que o desenvolvemento da arte en Roma se dividise en dous campos, con ritmos evolutivos diferenciados —a retratística e os xéneros restantes—. Dende o período da República o retrato viña sendo moi valorado, oscilando ciclicamente ao longo do tempo entre unha tendencia clasicista idealizante e outra de gran realismo, derivada en parte da expresividade típica da arte helenística. De entre os retratos, o busto e a cabeza por si soa eran as formas máis esixidas e accesíbeis, mentres que os retratos de corpo enteiro eran menos comúns, aínda que non raros. A preferencia polo busto e a cabeza é un trazo cultural tipicamente romano que creou un enorme mercado en toda a orla do Mediterráneo, e se explica primeiro por razóns económicas, sendo moito máis baratos que unha estatua completa, mais tamén polas convencións acerca da identificación individual que prevalecían entre eles. Para os romanos, na retratística non eran o corpo, os traxes, nin os atributos accesorios o centro de interese, mais si a cabeza e a fiel descrición fisionómica. Segundo Robert Brilliant:
miniatura|150px|Detalle dun busto de [[Catón, c. 80 a. C. Palacio Torlonia.]] miniatura|150px|Bustos fúnebres de Publio Aidio e Publia Aidia, século I d. C. [[Museo de Pérgamo.]]
Coa ascensión de Vespasiano, fundador da dinastía Flavia, o estilo que mestura o idealismo e realismo, practicado polos artistas da dinastía Xulio-Claudia, sufriu unha mudanza, cunha volta das formas arxivas e unha grande énfase na descrición verista do suxeito, mesmo cando el é o emperador. Os retratos femininos desta fase son tipicamente ornamentados cos complexos peiteados que estaban de moda. A técnica tamén foi mellorada cun uso innovador de trades. Con Traxano, porén, a idealización retornou forte, chegando a un grao aínda maior so o dominio de Hadriano, que era un grande admirador de Grecia. Os retratos de Marco Aurelio, alén de volver á caracterización realista, mostran un avance na descrición psicolóxica e emocional, que nos retratos de Caracalla atinxen un alto grao de expresividade. A influencia oriental e un interese por unha estética xeometrizante levaron o retrato a adquirir un aspecto progresivamente estilizado e abstracto. Baixo o mandato de Constantino I, esa tendencia chegou ao seu punto máis alto, asociada a un senso de monumentalidade comparábel ao clasicismo da era de Augusto. O estilo desenvolvido no seu reinado foi un precursor directo da arte bizantina.
Mentres os emperadores empregaban os retratos principalmente para a reafirmación do poder e do seu programa político, na contorna privada estes servían principalmente á memoria familiar e aos contextos fúnebres. Bustos acompañados de inscricións enumerando a parentela e os patróns do morto decoraban altares, tumbas e urnas cinerarias. Esa tradición estaba ligada a unha longa historia de exhibición de máscaras mortuorias de cera ou terracota de ancestrais ilustres nas procesións fúnebres da elite, realizadas para conmemorar e atestar a súa liñaxe patricia. Esas máscaras eran orgullosamente mantidas no sagrario doméstico, o larario, xunto a bustos en bronce, terracota ou mármore. Presúmese que o costume da confección das máscaras mortuorias en cera, que copian fielmente as faccións do morto, foi unha das causas para o desenvolvemento do gusto polo realismo na retratística.
A intensa actividade política das familias máis importantes tamén atribuíu outras funcións ao retrato. Nos monumentos celebrantes dalgunha importante fazaña militar ou dun acto político de repercusión, como a sinatura dun tratado, tamén se erguían estatuas e bustos dos protagonistas, acompañados de inscricións onde se declaraban os seus feitos excepcionais e a súa insigne liñaxe, nun costume que reflectía a importancia do contexto familiar e das tradicións ancestrais na vida pública, xa que se acreditaba que unha boa historia familiar estaba considerada como a mellor proba da nobreza dun home. Na fin da era republicana a gran rivalidade entre as familias ligadas ao poder fixo da afirmación da liñaxe un factor esencial do éxito, con todos os seus símbolos manifestos: as procesións e pompas fúnebres, as inscricións, a galería de retratos. É sintomático o relevante papel desempeñado pola estatuaria na sociedade romana o feito de que cando unha personaxe caía en desgraza era decretada a damnatio memoriae, ou sexa, a desaparición de todas as inscricións contendo o seu nome e realizacións e a destrución dos seus retratos.
Guillermo Peinador Vega
Vida persoal
Casou en Carballo con Cándida Varela Enríquez en 1915, e foi pai de María Victoria, María Elisa e Guillermo Peinador Varela.
Escultura da Roma antiga
Sartegos
O centro de produción asiático distinguíase por unha preferencia por caixas de grande envergadura e formas arquitectónicas, con columnatas ao seu redor, estatuas en nichos, unha especie de porta nunha das bandas, placas ornamentais e un teito prismático con acroterios, simulando unha verdadeira residencia ou templo, e algúns podían ter unha plataforma para a súa colocación en alto. Este tipo, ao contrario dos outros, moitas veces era decorado nos catro lados, e podía funcionar como un monumento independente instalado ao ar libre nalgunha necrópole, mentres que os demais, instalados en nichos nas tumbas, tiñan a súa decoración resumida ás partes que ficaban visíbeis. A práctica romana de enterramento en sartegos continuouse durante a era cristiá, resultando nun dos principais substratos para o desenvolvemento da iconografía da nova relixión.
Relevos arquitectónicos
miniatura|200px|Columna de Traxano. Dentro da tradición dos altares monumentais, columnas conmemorativas e arcos de triunfo, os relevos decorativos empregados nesas arquitecturas foron un campo fértil para o desenvolvemento dun estilo narrativo propio dos romanos. Exemplos clásicos precursores foron a Ara Ahenobarbus e a Ara Pacis. Outro exemplo destacado é o friso da basílica Emilia (c. 54-34 a. C.) no Foro Romano, nun estilo helenizante vigoroso, con drásticos escorzos e complementado con escenas paisaxísticas. Da dinastía Xulio-Claudia case nada sobreviviu, mais unha proba do estilo deste período é un friso atopado en Roma, que amosa unha procesión de maxistrados e sacerdotes que levan estatuíñas votivas, xunto con axudantes, animais, músicos e outras figuras. O seu interese reside no efecto da perspectiva aérea producida pola inserción das figuras no segundo plano enriba da procesión, un recurso que máis tarde foi amplamente empregado en escenas históricas.
A decoración do arco de Tito (c. 81-82) foi considerada o ápice do período flaviano. Os paneis que o decoran e que amosan o triunfo de Tito teñen excepcionais calidades plásticas, e demostran unha grande habilidade técnica no uso do escorzo para a representación da cuadriga do emperador: o carro vén de fronte para o espectador, mais o artista consegue crear a impresión de que está a facer unha curva á dereita. O outro panel, ilustrando o saqueo de Xerusalén, emprega coa mesma facilidade ese recurso noutro contexto, e ambos os dous teñen o seu efecto ilusionístico realzado polo aproveitamento da luz e da sombra. Porén, non se considera a existencia dun «estilo flaviano», pois noutros lugares atópanse relevos máis estáticos, de índole bastante clasicista e antipictórica.
Do reinado de Traxano salienta a Columna de Traxano, que conmemoraba a campaña en Dacia entre os anos 101 e 106. É unha columna duns 30 metros de altura, revestida enteiramente dun friso continuo que forma unha espiral cara á parte superior, considerada un exemplo perfecto do estilo narrativo dos relevos históricos romanos. As escenas evolucionan naturalmente sen interrupción, agás unha árbore ou rocha ocasional, creando o efecto dunha densa masa de corpos en movemento. O emperador aparece varias veces en situacións diferentes. En total, están esculpidas case 2500 figuras, e o nivel técnico é mantido en todo o conxunto. Unha característica innovadora é o abandono da perspectiva e o uso de figuras desproporcionadas coa paisaxe circunstante, trazo característico da influencia oriental dese momento. De acordo coa práctica daquel tempo, todas as escenas eran pintadas e adornadas con detalles en metal. Considérase posíbel que o seu autor fora Apolodoro de Damasco.
Posteriormente a tendencia reverteu cara ao clasicismo. Exemplos destacados son o arco de Traxano en Benevento, nun excepcional estado de conservación, e once paneis de estilo semellante que representan o emperador Marco Aurelio en varias escenas. Catro deles consérvanse nos Museos Capitolinos, e os outros foron reaproveitados en época imperial para a decoración do arco de Constantino. A columna de Marco Aurelio é outro exemplo do predominio clasicista nesta fase; aínda que haxa unha morea de figuras que se amontoan na espiral continua do friso que arrodea o monumento, considérase que conserva un senso de orde, elegancia, ritmo e disciplina ausente na Columna de Traxano.
Ese interludio clasicista, porén, tería a súa fin con Septimio Severo, cuxo arco reintroduce novamente a arte oriental no seu sistema de proporcións e no acurtamento da súa organización de escenas soltas. Do século III practicamente non sobreviviu ningunha obra, e o que se conserva son pequenos frisos que amosan figuras bastas. O mesmo estilo continúa ao longo do século IV, como se pode ver nos frisos superiores norte e sur do arco de Constantino, que fan un nítido contraste cos outros paneis, máis antigos, da época de Marco Aurelio. Os últimos exemplos significativos de escultura arquitectónica están na base do obelisco de Teodosio, presente no hipódromo de Constantinopla, que xa se considera máis próxima ao universo bizantino que ao romano.
Formas menores
Entre as aplicacións menores da escultura están as estatuas de culto doméstico, as figuriñas e máscaras de teatro, os camafeos, os obxectos decorados, os amuletos e os xoguetes infantís. Menos coñecidos que os grandes xéneros, considérase que proporcionan unha idea máis exacta, íntima e sincera da mentalidade romana, principalmente do pobo, que as importantes representacións oficiais.