cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monstro de Frankenstein
Na historia gótica de Shelley, Victor Frankenstein construíu á súa criatura no laboratorio cun ambiguo método baseado na química e na alquimia. Shelley describe o monstro cunha altura de 2,4 metros, horriblemente feo, mais sensible e emocional. O monstro intenta encaixar na sociedade humana, pero é rexeitado, o cal o leva a vingarse contra o seu creador. Segundo o estudoso Joseph Carroll, o monstro atópase na "fronteira das características que definen normalmente a un protagonista dun antagonista".
Desoxitimidina monofosfato
A desoxitimidina monofosfato, tamén chamada monofosfato de desoxitimidina ou ácido desoxitimidílico (ou desoxitimidilato), abreviada como dTMP, ou tamén timidina monofosfato ou TMP, é un nucleótido formado polo nucleósido desoxitimidina esterificado cun fosfato. A molécula consta do azucre desoxirribosa unido á base nitroxenada timina por enlace N-glicosídico entre o carbono 1' do azucre e o nitróxeno en posición 1 da base, e un grupo fosfato esterificado no carbono 5'.
O nome da molécula con frecuencia abréviase coas siglas TMP, pero é máis exacto denominala dTMP, xa que realmente é un desoxirribonucleótido. O feito de que con frecuencia se use por economía TMP en vez de dTMP é porque non hai confusión con outros nucleótidos, xa que só aparece na forma desoxi formando parte do ADN e non hai un nucleótido similar con ribosa na célula, a diferenza do que ocorre cos outros nucleótidos nos que si hai que distinguir.
A principal función do dTMP é a de ser un dos nucleótidos que forman parte do ADN, xunto co dAMP, dCMP e dGMP. É característico do ADN ter un nucleótido con timina, xa que o ARN no seu lugar ten un nucleótido con uracilo. Os nucleótidos chegan á zona de replicación do ADN en forma de nucleótidos trifosfato, perden dous fosfatos en forma de pirofosfato e enlázanse á cadea do ADN en forma de nucleótidos monofosfato.
O dTMP orixínase a partir do dUMP por metilación polo N5N10-metilentetrahidrofolato catalizada polo encima timidilato sintetase : dUMP + N5N10-metilentetrahidrofolato → dTMP + dihidrofolato
O fluorouracilo (5-FU) é un inhibidor moi potente da timidilato sintetase, que se utiliza no tratamento do cáncer.
A partir do dTMP orixínase o dTDP por fosforilación cun fosfato procedente do ATP. dTMP + ATP → dTDP + ADP
Air Austral
Air Austral é unha aeroliña francesa que ten a súa sede e a súa principal base de operacións no Aeroporto Roland Garros de Sainte-Marie, Reunión. Realiza voos dende reunión ata a Francia metropolitana, Suráfrica, Tailandia, India e varios destinos no océano Índico. A compañía ten ao redor de 900 empregados.
Historia
Air Austral creouna en decembro de 1974 o empresario local Gérard Ethève. Foi a primeira aeroliña comercial de Reunión, coñecida como Réunion Air Services (RAS). Cara agosto de 1977 RAS iniciou servizos rexionais dende Sainte-Marie ata Mayotte cun Hawker Siddeley HS 748 de 32 asentos. RAS converteríase en Air Réunion en decembro de 1986.
En 2003 Air Austral lanzou o seu primeiro servizo de longa distancia entre Reunión e París, con dous Boeing 777-200ER. A estes uníuselles un terceiro en 2005. A aeroliña abriría segunda ruta de longa distancia dende Reunión ata Marsella e Lión. En 2007 a aeroliña comenzou a voar cara Tolosa vía Marsella.
No ano 2008 a aeroliña indroduxo novos uniformes para os seus empregados e tripulantes, deseñados por Balenciaga. Engadíuse un segundo ATR 72-500 á súa frota, seguido por un terceiro poucos meses despois.
En abril de 2009 comezou a voar cara Sydney e Nova Caledonia, abrindo así unha nova ruta entre París e Sydney a través de Reunión. A aeroliña tamén mercou dous Boeing 777-300ER. No mes de novembro, fixo un pedido en firme por dous Airbus A380 de 840 asentos, todos de clase económica, para a súa entrega en 2014. Estes avións serán usados para os seus voos entre Reunión e París.
En xuño de 2010 anunciouse que Air Austral iniciaría voos dende Reunión cara a Bordeos e Nantes a partir do mes de febreiro de 2011. En agosto deste último ano a aeroliña recibiría o seu primeiro Boeing 777-200LR.
No mes de abril de 2012 Air Austral foi incapaz de pagar por un novo 777-200LR que agardaba ser entregado. A compañía buscou vender o avión en vez de aceptar a entrega. Debido a estes problemas, Air Austral anunciou en maio dese ano que aprazaría ou cancelaría os seus pedidos polos dous Airbus A380. Finalmente tomaría a decisión de cancelar estes pedidos a finais dese mes.
Frota
En xaneiro de 2014 Air Ausral contaba cunha frota de 8 avións cunha idade media de 5,2 anos.
Cultura calima
250px|miniatura|Representación dun indíxena da cultura calima no [[Museo do Ouro Calima.]] A cultura calima (entre os anos -200 e 400) é unha serie de culturas precolombianas que se desenvolveron en Valle del Cauca, Colombia. As catro culturas que ocuparon sucesivamente o val e que conforman a cultura calima reciben os nomes de ilama, yotoco, sonso e malagana.
O Museo Arqueolóxico Calima de Darién e o Museo do Ouro Calima conteñen importantes coleccións de obxectos da cultura calima.
Historia
A cultura calima abrangue a diferentes grupos que vivían nesa rexión durante diferentes períodos de tempo, pero por mor ás semellanzas dos restos arqueolóxicos e ó feito de que estas persoas habitaban nas mesmas zonas, a rexión coñécese como Calima.
Localizábanse na Cordilleira occidental dos Andes, no suroeste de Colombia (actual Valle del Cauca), a unha altura de 1 500 metros de altitude
A historia da cultura calima divídese en dous grandes períodos:
Pertencían ó grupo lingüístico caribe, relacionados cos panches e os muzos.
Os termos yotoco e sonso son termos indíxenas que sobreviviron á época colonial. Ilama era o nome dun pobo de territorio sonso que en 1552 se atopaba baixo o mando dun cacique de nome “Bonba”, rei da terra.
Juan José Gómez del Cura
Juan José Gómez del Cura, nado en Madrid o 26 de abril de 1953, é un exfutbolista que xogaba na demarcación de dianteiro.
Traxectoria
Comezou a destacar no Algeciras CF,de onde pasou ao Recreativo de Huelva, porén sería fichado polo Celta de Vigo, antes do remate da tempada 1974/75.
Co Celta debutou en Primeira División o 7 de novembro de 1976 ante o Real Madrid, porén o primeiro ano en Vigo transcorrería en Segunda División conseguindo o ascenso ese mesmo ano.
Nas nove tempadas que militou no Celta o equipo cambiou de categoría en todas elas, disputando tres tempadas en Primeira, cinco en Segunda e mesmo unha en Segunda División B. Un dato característico foi que o máximo goleador do equipo na tempada 1976/77 foi o porteiro arxentino Carlos Fenoy con cinco tantos. O seu mellor ano sería a tempada 1981/82 na que xoga 36 encontros e anota 15 goles.
En 1984 deixou o Celta despois de 195 encontros e 43 goles.
Amazona autumnalis
O Amazona autumnalis é unha especie de papagaio amazónico da familia Psittacidae. Esta especie do xénero Amazona, nativa das rexións tropicais de América, está distribuída dende o leste de México até o sur de Ecuador, cunha poboación illada no centro do Brasil, onde habita bosques húmidos sempre verdes a semideciduos até 1100 msnm. Tamén habita zonas semiabertas con árbores illadas ou pequenos sectores de bosque.
Guerra das Dúas Rosas
miniatura|165px|A rosa vermella da [[Casa de Lancaster|casa dos Lancaster]] miniatura|165px|A rosa branca da [[Casa de York|casa dos York]] miniatura|dereita|165px|A [[Rosa Tudor, creada ao termo da guerra civil, unindo ambos os emblemas]]
O nome guerra das Dúas Rosas ou guerra das Rosas, fai referencia aos emblemas de ambas as dúas casas, a rosa branca de York e a vermella de Lancaster, foi produto do Romanticismo.
A guerra das Dúas Rosas provocou a extinción dos Plantagenet e debilitou enormemente as ringleiras da nobreza, ademais de xerar un gran descontento social. Este período marcou o declive da influencia inglesa no continente europeo, o afrouxamento dos poderes feudais dos nobres e, en contrapartida, o aumento da influencia por parte dos comerciantes, e o crecemento e fortalecemento dunha monarquía centralizada baixo os Tudor. Esta guerra sinalou a fin da Idade Media inglesa e o comezo do renacemento.
A loita pola sucesión
O antagonismo entre ambas as dúas casas comezou co derrocamento e asasinato do rei Ricardo II, en 1399, a mans do seu curmán Henrique Bolingbroke, duque de Lancaster. Henrique era o cuarto fillo de Xoán de Gante, quen á súa vez era o terceiro fillo de Eduardo III: as súas expectativas de chegar ao trono eran escasas. De acordo á lei de sucesión inglesa e os precedentes sentados pola tradición, a coroa debía recaer nos descendentes masculinos de Leonel de Anveres, segundo fillo supervivente de Eduardo III. De feito, Ricardo II designara herdeiro presunto da coroa o neto de Leonel, Roger Mortimer. Con todo, tolerouse a situación exclusivamente porque o goberno de Ricardo II fora extremadamente impopular. Por esta causa, o Parlamento declarouno rei de Inglaterra e asumiu a coroa co nome de Henrique IV.
Á morte de Bolingbroke, o 20 de marzo de 1413, asumiu a coroa o seu fillo Henrique V, quen era un gran soldado. Os seus logros militares contra Francia durante a guerra dos Cen Anos déranlle unha gran popularidade, permitindo afianzar o control dos Lancaster sobre o trono. Durante o seu curto reinado, Henrique V debeu sufocar unha revolta liderada polo neto de Henrique III, Ricardo, conde de Cambridge. Unha vez desfeito o Complot de Southampton (nome que designa aquela revolta), Ricardo foi executado, o 5 de agosto de 1415, ao comezo da campaña que levaría á vitoria na batalla de Azincourt. No entanto, a dona de Ricardo, Ana Mortimer, aduciu ter tamén dereitos sobre a coroa, xa que era filla de Roger Mortimer e, polo tanto, descendente de Leonel de Anveres. Henrique V finou no ano 1422, e Ricardo, duque de York, conde de Cambridge e fillo de Ana Mortimer, propúxose desafiar o novo rei, o feble Henrique VI.
Henrique VI
dereita|miniatura|136px|[[Henrique VI de Inglaterra|Henrique VI.]]
O rei Henrique VI de Lancaster estaba rodeado dunha morea de rexentes e conselleiros impopulares. Os máis notables deles foron Edmundo de Beaufort, duque de Somerset, e Guillerme da Pole, duque de Suffolk, a quen se acusou de non ser quen de manexar o goberno e concluír a guerra contra Francia. Durante o goberno de Henrique VI perdéronse virtualmente todas as posesións inglesas no continente, incluídas as terras gañadas por Henrique V. Henrique VI comezou a ser percibido como un rei feble e inhábil. Para maiores males, este sufriu por entón unha serie de episodios embarazosos causados por mor dunha enfermidade mental emerxente. Cara mediados da década de 1450, moitos consideraban a Henrique incapaz de gobernar. A legalidade da curta liña de reis Lancaster pasou a estar infestada de dúbidas, e a casa de York fortaleceu a súa pretensión sobre a coroa. O crecente descontento civil, sumado á multiplicación de nobres con exércitos privados e á incapacidade e corrupción da corte de Henrique VI, formaron o clima político ideal para a guerra civil.
Cando, en 1453, o rei padeceu un primeiro episodio grave, produto da súa enfermidade mental, estableceuse un Consello de Rexencia encabezado polo Lord Protector, o poderoso e popular Ricardo Plantagenet, duque de York e líder da súa casa. Ricardo comezou decontado a pugnar audazmente pola súa pretensión ao trono, encarcerando a Somerset, e apoiando os seus aliados Salisbury e Warwick en conflitos menores contra os adherentes á causa de Henrique, especialmente os condes de Northumberland. Con todo, o restablecemento de Henrique, en 1455, frustrou as ambicións de Ricardo, quen axiña foi despedido da corte pola dona do rei, Margarida de Anjou. A incapacidade manifesta de liderado de Henrique traduciuse no fortalecemento da cada vez máis poderosa raíña Margarida, quen se converteu na máxima figura da casa de Lancaster. Ela conformou unha alianza de varios nobres contra Ricardo, co fin de minguar a súa influencia. A crecente frustración de Ricardo e a agresividade da raíña derivaron finalmente en accións armadas, dando lugar á primeira batalla de Santo Albano.
A fase inicial (1455-1460)
miniatura|esquerda|148px|A Torre do Reloxo de Santo Albano (c. 1500).
A pesar de que os enfrontamentos armados estouraron xa no período anterior, entre os adherentes do rei Henrique e os seguidores de Ricardo, duque de York, foi durante os anos 1455 e 1489 cando tiveron lugar as principais accións armadas da guerra das Dúas Rosas.
O 22 de maio de 1455, mentres o duque de York dirixía unha pequena forza cara a Londres, foi enfrontado polas tropas leais de Henrique no poboado de San Albano (St. Albans). Este primeiro combate aberto da guerra, a pesar de ser de escala reducida, fundouse na intención de Ricardo de remover da corte os malos conselleiros do rei. O resultado foi a derrota das forzas de Lancaster, morrendo en acción varios dos seus líderes, entre eles Somerset. York e os seus aliados reconquistaron as súas posicións de influencia. Por un tempo, ambos os dous bandos sentíronse impresionados por chegaren ao campo de batalla, e realizaron os seus mellores esforzos para acadaren a reconciliación. Con todo, o rei volveu sufrir un ataque de demencia, designándose a York como Lord Protector e á raíña Margarida como encargada do coidado do monarca, unha posición secundaria e á marxe do poder.
Ante esa situación, York decidiu volver a Inglaterra, retomándose as hostilidades o 23 de setembro de 1459 na batalla de Blore Heath en Staffordshire. Esta acción significou o fracaso do grande exército de Lancaster en evitar que a forza dos York dirixida por Lord Salisbury, proveniente do Castelo de Middleham en Yorkshire, se reunise coas tropas acuarteladas no Castelo de Ludlow. Con todo, a guerra continuou cun triunfo dos Lancaster na batalla da Ponte de Ludfor, que forzou a fuxida cara a Calais de Eduardo, o fillo máis vello de York (e posterior rei Eduardo IV de Inglaterra), Salisbury e Warwick. Os Lancaster recuperaron o control total, nomeando a Somerset gobernador de Calais. Os seus intentos de derrotar a Warwick foron doadamente truncados. Entre 1459 e 1460, os seguidores de York abafaron, dende Calais, distintos puntos da costa inglesa, acrecentando a sensación de caos e desorde.
Para 1460, Warwick e os seus seguidores estaban listos para iniciar a invasión da illa, establecéndose en Kent e en Londres, onde atoparon moito apoio. Henrique dirixiu un exército cara ao sur, mentres Margarida ficou no norte co Príncipe Eduardo. O 10 de xullo de 1460, as forzas atopáronse na batalla de Northampton, que probou ser unha completa desfeita para os Lancaster. O exército de York, dirixido por Ricardo Neville, axudado pola traizón entre os dirixentes Lancaster, logrou prender o rei Henrique VI, levándoo prisioneiro a Londres.
A Acta de acordo
Logo dos seus logros militares, York, baseándose na ilexitimidade da liña sucesora dos Lancaster, decidiuse a reclamar o trono. Desembarcou no norte de Gales, dende onde se dirixiu xunto coa súa dona Cecilia a Londres, onde ambos o dous foron recibidos co cerimonial reservado aos monarcas. O Parlamento estaba reunido e Ricardo agardaba que se lle concedese directamente a coroa, tal e coma fixeran en 1399 con Henrique IV. No canto diso atopou un silencio sepulcral. Ao anunciarse a súa pretensión á coroa, os lores, incluídos Warwick e Salisbury, estaban abraiados coas súas intencións. Non había ánimo entre eles para destronar o rei Henrique, senón que se limitaron aos seus esforzos orixinais, expulsando os malos conselleiros.
O contraataque da casa de Lancaster
esquerda|miniatura|162px|As ruínas do [[Castelo de Sandal]]
O duque de York deixou Londres baixo o mando de Lord Salisbury a finais daquel ano, co fin de reforzar as súas posicións no norte contra o exército da raíña Margarida, que se atopaba estacionado nos arredores da cidade de York. Ricardo estableceu posicións defensivas ao redor do Castelo de Sandal, preto de Wakefield, para o Nadal de 1460. A pesar de que o exército de Lancaster superaba en dous a un ao de Ricardo, o duque de York ordenoulles ás súas forzas entrar en batalla o 30 de decembro na batalla de Wakefield. O exército de York foi completamente esnaquizado polas forzas da raíña na maior desfeita levada a cabo nas batallas para a causa da rosa branca. Ricardo, duque de York e Lord Protector do Reino, foi morto en batalla, mentres que Salisbury e Edmundo, o fillo de 17 anos de York, foran tomados prisioneiros e decapitados. As súas cabezas foron empaladas na porta da cidade de York. dereita|miniatura|162px|[[Margarida de Anjou nun retrato de fantasía]]
A Acta de acordo e a desfeita da batalla de Wakefield deixaron a Eduardo, fillo máis vello de Ricardo de 18 anos, como duque de York e herdeiro do trono de Inglaterra. Pola outra banda, a morte de Salisbury deixaba a Warwick, o seu herdeiro, como o máis gran terratenente das Illas Británicas. A raíña Margarida viaxou por todo o norte de Inglaterra, co fin de negociar o apoio dos escoceses. María de Guelder, Raíña e rexente de Escocia, aceptou prover a Margarida dun exército, coa condición que Inglaterra lle cedese a cidade de Berwick e que a súa filla casase co príncipe Eduardo. A raíña aceptou, tendo presente que non contaba con fondos para pagar a súa empresa. O acordo ao que chegou permitíalles aos exércitos pagarse coa pillaxe das vilas do reino que se atopasen ao sur do río Trent. Dirixiu as súas tropas cara a Hull, recrutando máis homes de pasada. esquerda|miniatura|161px|[[Parhelio á tardiña.]]
Neses momentos, a raíña Margarida trasladouse cara ao sur de Inglaterra, causando grandes desfeitas naquela rica rexión por medio da pillaxe feita polas súas tropas. Namentres, en Londres Warwick empregaba estes feitos como propaganda para reforzar a súa posición no sur, logrando que cidades coma Coventry mudasen de bando, uníndose aos York. A pesar disto non logrou levantar unha gran forza, o que lle valeu ser sorprendido o 22 de febreiro de 1461 nos arredores de Santo Albano. Sen o apoio do exército de Eduardo, a segunda batalla de Santo Albano significou a derrota máis decisiva para as forzas de York. Sorprendidos e batidos, deixaron abandonado o rei Henrique VI, que foi achado debaixo dunha árbore. Henrique armou cabaleiros a trinta membros das forzas de Lancaster ao serán. Produto da gran vitoria, e mentres as tropas do rei Henrique se dirixían ao sur, un gran pánico e temor apoderouse de Londres, ao chegar rumores da intención de saquear a cidade. O pobo decidiu pechar as portas da cidade e negouse a entregar provisións ao exército da raíña, que xa se atopaba saqueando os condados veciños de Hertfordshire e Middlesex.
O triunfo dos York
miniatura|esquerda|143px|[[Eduardo IV de Inglaterra|Eduardo IV]]
Eduardo avanzara polo oeste ata os arredores de Londres, onde reuniu as súas forzas coas de Warwick. Ao coincidir coa retirada da raíña Margarida ao norte, cara á cidade de Dunstable, Eduardo e Warwick puideron entrar a Londres co seu exército, onde foron aclamados e recibidos con entusiasmo, diñeiro e provisións por parte da cidade yorkista máis grande. Co seu pai e irmán mortos na batalla, a guerra converteuse a esas alturas nunha liorta pola mesmísima coroa, xa que Eduardo de York non podía argumentar que quería separar o rei dos seus malos conselleiros. A necesidade de autoridade por Eduardo viuse resolta cando o Bispo de Londres preguntoulle o seu parecer ao pobo, que respondeu con berros e hurras ao Rei Eduardo. O Parlamento non fixo senón confirmar a opinión popular, logrando coroalo nunha precipitada cerimonia na Abadía de Westminster entre escenas de xúbilo.
Así Warwick e York capturaran a cidade de Londres, a pesar de que Eduardo fixo votos de non ter unha coroación formal mentres Henrique e Margarida non fosen executados ou exiliados. Tamén anunciou que Henrique violara a Acta de acordo ao permitir que a súa dona levantase exércitos contra os herdeiros ao trono. Xa que logo, o argumento legal pasou a ser que a vitoria de Eduardo non era máis que a súa restauración nos seus lexítimos dereitos, de xeito que Henrique e os Lancaster usurparan os seus poderes.
Unha vez consolidada a situación na capital, York e Warwick dirixíronse ao norte, levantando un grande exército. As súas forzas topáronse co tamén grande exército da raíña na vila de Towton. A batalla de Towton converteuse na máis grande e sanguenta da guerra das Dúas Rosas. Ambas as dúas partes acordaran de antemán que todos os problemas decidiríanse finalmente ese día, pelexando sen pedir nin dar cuartel. Estímase que entre 40.000 e 80.000 homes tomaron parte no enfrontamento, con preto de 20.000 mortos durante (e despois) do combate: un número extremadamente alto para a época, considerado o máximo derramamento de sangue nun só día no Reino Unido. O novo rei e o seu exército gañaron esta decisiva batalla. Namentres os Lancaster eran batidos, coa maioría dos seus líderes mortos, Henrique e Margarida, en compañía do seu fillo Eduardo, agardaban en York as novas da batalla. Apenas se decataron do macabro resultado, decidiron fuxir ao norte. Moitos dos lores que apoiaban a causa de Lancaster mudaron de bando ese día, apoiando o rei Eduardo. Os que non o fixeron foron perseguidos cara ao norte, onde se refuxiaron nuns poucos castelos, do mesmo xeito que no País de Gales. Eduardo dirixiuse cara á cidade de York co fin de conquistala, enfrontándose ás cabezas cortadas do seu pai, o seu irmán e Salisbury. Estas foron rapidamente substituídas polas de destacados líderes da casa de Lancaster, entre os que se atopaba o famoso Lord Clifford de Skimpton-Craven, quen ordenou a execución do irmán de Eduardo, Edmundo, logo da batalla de Wakefield.
Henrique e Margarida refuxiáronse en Escocia, onde quedaron na corte do rei Xacobe III. Coa promesa renovada da entrega de Berwick, tentaron cumprir o seu xuramento de invadir novamente Carlisle ese mesmo ano. Sen financiamento e con escaso apoio, foron doadamente derrotados polas tropas de Eduardo, quen aproveitou a incursión para expulsar os derradeiros membros da casa de Lancaster que se refuxiaban no norte.
A coroación oficial de Eduardo IV tivo lugar en xuño de 1461 en Londres, onde recibiu o clamoroso saúdo dos seus súbditos como monarca de Inglaterra. Eduardo puido gobernar en relativa paz por máis de dez anos. dereita|miniatura|162px|Castelo de Harlech
A pesar da súa segura posición no sur, Eduardo non logrou consolidar o control de todo o territorio ata 1464; máis aló das rebelións estacionais, algúns castelos permaneceron en poder dos Lancaster durante varios anos. As localidades de Dunstanburgh, Alnwick (asento da familia Percy) e Bamburgh —todas en Northumberland— foron das derradeiras en seren sometidas. A gran fortaleza do Castelo de Harlech en Gales rendeuse axiña en 1468, logo de sete longos anos de sitio. O deposto rei Henrique foi capturado en 1465 e conducido como prisioneiro á Torre de Londres onde, para a época, foi razoablemente ben tratado.
En 1464 producíronse dúas revoltas pola causa de Lancaster. A primeira foi reprimida na batalla de Hedgeley Moor o 25 de abril, e a segunda na batalla de Hexham o 15 de maio. Ambas foron reducidas por John Neville, Marqués de Montagu, irmán de Warwick.
Reinicio das hostilidades (1469 ? 1471)
esquerda|miniatura|148px|Castelo de Middleham.
O período que comprende os anos 1467 e 1470 estivo marcado pola rápida deterioración da relación entre o rei Eduardo IV e o seu antigo mentor, Ricardo Neville, conde de Warwick o facedor de reis. Aínda que foron varios os motivos que levaron á creba, a primeira e principal razón foi a decisión de Eduardo de casar en segredo con Isabel Woodville en 1464. O rei anunciou este feito como un fait accompli, esnaquizando os plans de Warwick de casalo cunha princesa francesa, co fin de mellorar as relacións con esa nación. Este desaguisado converteuse en frustración, unha vez que os Woodville substituíron os Neville como favoritos da corte. Da mesma forma, a decisión de apoiarse en Borgoña no canto de Francia, e a reticencia en aprobar o matrimonio dos seus irmáns Xurxo, duque de Clarence, e Ricardo, duque de Gloucester, coas fillas de Warwick contribuíron ao distanciamento. Fóra do anterior, a popularidade de Eduardo atopábase en franco retroceso, xa que os aumentos nos impostos e as desordes e violacións da lei continuaban sendo o pan de cada día. dereita|miniatura|154px|[[Luís XI de Francia|Luís XI.]]
Os conxurados foron declarados traidores e forzados a exiliarse en Francia, onde, en 1470, Luís XI se atopaba baixo unha gran presión por parte da exiliada raíña Margarida de Anjou, para que o axudase a invadir Inglaterra e reconquistar e liberar o seu cativo esposo. Foi o rei Luís quen suxeriu a posibilidade dunha alianza entre Warwick e Margarida, unha idea que a ningún dos antigos inimigos lles gustaba. Malia as súas reticencias, ambos chegaron a darse conta do potencial de tal alianza, a pesar dos fins que perseguían cada un. Margarida quería reclamar o seu reino e asegurar a sucesión do seu fillo, mentres que Warwick esperaba poder manter como un monicreque o rei, fose Henrique ou o seu fillo. En calquera caso comprometéronse por medio dunha alianza matrimonial entre o Príncipe de Gales Eduardo de Westminster e a filla de Warwick, Ana Neville. Co pacto en vigor, Ricardo Neville invadiu Inglaterra no outono de 1470. esquerda|miniatura|149px|Batalla de Tewkesbury.
Esta invasión significou unha nova derrota para Eduardo, xa que John Neville, irmán de Ricardo, cambiou de bando marchando cun exército cara ao sur, unha situación para a que Eduardo non estaba preparado. Xunto co seu irmán Ricardo escaparon desde Doncaster cara a Holanda, e de aí ao seu exilio en Borgoña. Malia este triunfo, a fortuna de Warwick durou pouco, posto que a pesar de lograr a restauración de Henrique VI no trono (foi paseado en andas polas rúas de Londres) e a declaración de Eduardo e Ricardo como traidores para o outono, os seus plans víronse frustrados.
Ricardo III
miniatura|esquerda|146px|[[Ricardo III de Inglaterra|Ricardo III]]
A restauración de Eduardo IV no trono en 1471 foi considerada por algúns historiadores coma o final da guerra das Dúas Rosas. A paz fora restaurada por Eduardo, quen morreu de xeito repentino en 1483. Isto marcou o comezo dun novo ciclo de desordes dinásticas. Baixo o reinado de Eduardo, as faccións dividíronse entre os parentes da raíña, a familia Woodville (en particular Anthony Woodville e Thomas Grey, Marqués de Dorset), e quen consideraban a esta familia como uns recentemente chegados, famentos de poder. O herdeiro ao trono, Eduardo V, tiña entón só doce anos, e fora criado e educado baixo o coidado de Anthony Woodville. Isto significaba que estaban baixo unha influencia insoportable para o partido anti-Woodville, quen forzou a designación de Ricardo, duque de Gloucester e irmán de Eduardo IV como Lord Protector, converténdose de facto no líder desta facción. miniatura|186px|Os [[Príncipes da Torre.]]
Coa axuda de Guillerme Hastings e de Henrique Stafford, Gloucester capturou o novo rei de mans dos Woodville en Stony Stratford en Buckinghamshire. Pechouno na Torre de Londres baixo o seu coidado, onde se lle reuniu o seu irmán Ricardo, duque de York, de só nove anos. Cos nenos a bo resgardo, Ricardo alegou que o matrimonio entre Isabel Woodville e Eduardo fora ilegal, ilexitimando os dous nenos á vez. O Parlamento accedeu a emitir o Titulus Regius co que Gloucester se converteu no rei Ricardo III de Inglaterra. Os dous nenos encarcerados, coñecidos coma os Príncipes da Torre desapareceron e foron posiblemente asasinados, converténdose nun dos feitos históricos máis controvertidos de Inglaterra, sendo aínda discutido na actualidade.
Xa que Ricardo III era o mellor xeneral do bando de York, moitos aceptárono ante a perspectiva de ter que manexar dous nenos por intermedio dun Consello de Rexencia. Os Lancaster polo seu lado, concentraron as súas expectativas en Henrique Tudor, cuxo pai, Edmundo Tudor, conde de Richmond, era un medio irmán ilexítimo de Henrique VI. Con todo, a pretensión de Henrique ao trono era por medio da súa nai, Margarida Beaufort, unha descendente de Eduardo III por vía de John Beaufort, neto de Eduardo III, quen era á súa vez o fillo ilexítimo de Xoán de Gaunt.
Henrique Tudor
As forzas de Henrique Tudor bateron os exércitos de Ricardo III na batalla de Bosworth o 22 de agosto de 1485, converténdoo no rei Henrique VII de Inglaterra. O novel rei fortaleceu a súa posición casando coa filla de Eduardo IV, Isabel de York, a mellor reclamante ao trono da casa de York. Así reuniu na súa persoa ás dúas casas reais que con gran violencia combateran polo poder. Xuntou a rosa vermella de Lancaster coa rosa branca de York, creando un novo emblema, a rosa Tudor. Para confirmar a súa preeminencia, Henrique ordenou matar a calquera outro potencial pretendente que caese nas súas mans, política que continuou o seu fillo Henrique VIII.
Moitos historiadores consideran o acceso ao trono de Henrique VII como o efectivo punto final do conflito. Outros din que a guerra como tal rematou finalmente na batalla de Storke o 16 de xuño de 1487, cando fóra de toda lóxica se alzou ao derradeiro pretendente masculino da casa de York, o fillo de Eduardo, conde de Warwick e fillo de Xurxo, duque de Clarence, irmán de Eduardo IV. Con todo, para males da causa, o mozo atopábase realmente baixo a custodia de Henrique, polo que o neno (chamado Lamberto Simmel) amosou non ser máis ca un impostor. As súas forzas, dirixidas por Xoán da Pole, conde de Lincoln (que fora designado herdeiro presunto por Ricardo III, aínda que se reconciliara con Henrique logo de Bosworth), que morreu na batalla. O mozo Simmel, pola súa banda, foi perdoado xa que se considerou que non fora máis ca un instrumento dos adultos, sendo enviado a traballar nas cociñas reais.
Na ficción
miniatura|127px|dereita|[[William Shakespeare.]]
A novela The Black Arrow: A Tale of the Two Roses de Stevenson desenvólvese no eido da guerra das Dúas Rosas, máis concretamente ao redor da batalla de Wakefield.
Parte do argumento da serie de novelas e relatos de fantasía A Song of Ice and Fire do escritor norteamericano George R. R. Martin está inspirado na guerra das Dúas Rosas. Nestas obras de ficción, as casas Lancaster e York teñen a súa equivalencia nas imaxinarias Lannister e Stark.
Figuras clave
Esta árbore xenealóxica das familias nobres de York, Lancaster, Plantagenet e Tudor permite situar aos partícipes prominentes deste feito histórico.
miniatura|centro|800px|Árbore xenealóxica das casas involucradas na guerra das Dúas Rosas
Garganta de Olduvai
miniatura|dereita|Garganta de Olduvai no norte de Tanzania, 2011. A garganta de Olduvai é unha barranca de 45 km de longo, parte do Gran Val do Rift, localízase ao leste da chaira do Serengeti, no norte de Tanzania. O nome provén de Oldupai, o nome masai da Sansevieria ehrenbergiana.
É un dos xacementos paleoantropolóxicos máis importantes do mundo e é fundamental no coñecemento dos primeiros homínidos. Louis Leakey e Mary Leakey foron os primeiros en realizaren escavacións paleoantropolóxicas, na década de 1950, labor que continuou a súa familia e moitos outros investigadores. Hai millóns de anos o lugar era un gran lago, e as súas ribeiras estaban formadas por sucesivos depósitos de cinsa volcánica. Hai 500.000 anos a actividade sísmica desviou unha corrente próxima, que asulagou o lago con sedimentos, hoxe aprécianse sete capas nas paredes da garganta. A estratigrafía é extremadamente fonda e as capas de cinsas e pedras volcánicas permiten a datación radiométrica dos achados. Os fósiles máis antigos atopados datan de hai 2,5 millóns de anos.
O depósito arqueolóxico máis antigo, coñecido como capa I, evidencia a existencia de acampamentos con presenza de industria lítica. Os ósos desta capa amosan un homínido primitivo coñecido como Australopithecus e os primeiros exemplares coñecidos de Homo habilis. Na capa II aparece a industria lítica propia do complexo abbevillense, na que predominan os machados de man bifaciais feitos polo Homo erectus datados en hai 1,5 millóns de anos. Na capa III e IV predominan as ferramentas achelenses e ósos fósiles con características do Home de Neanderthal datado en 600.000 anos. As capas superiores conteñen ferramentas feitas por humanos modernos.
No cinema
En Olduvai situou Arthur C. Clarke o primeiro monólito na súa novela 2001: A Space Odyssey.
Campo Municipal das Mariñas - Andrés Pena
Polémica pola súa propiedade
En 2008, co gallo das reformas que a Deputación Provincial da Coruña estaba a promover economicamente nos campos de fútbol da provincia, xurdiu unha polémica a tres bandas entre o Concello, Sporting Sada e Rayo Sadense por mor da propiedade das instalacións. Concello e Rayo Sadense pretendían beneficiarse das axudas do ente provincial para mellorar os equipamentos e substituír a superficie de xogo -que entón era de herba natural- por herba sintética, o cal permitiría un uso máis frecuente. Pola súa banda, a directiva do Sporting Sada argumentaba que os terreos eran da súa propiedade e negábanse á substitución do céspede natural pois iso repercutiría negativamente na categoría do campo, do que ademais tiñan prioridade de uso. En declaracións ao Depor Sport, o daquela alcalde de Sada, Abel López Soto, afirmou que efectivamente o club era en orixe o dono do Campo das Mariñas mais en 1985 a titularidade dos terreos tivo que ser transferida ao Concello para se poder acoller a subvencións públicas de mellora. Finalmente, Concello e Rayo Sadense conseguiron sacar adiante a reforma (que chegou a estar suspendida no medio dun proceso xudicial para dirimir os dereitos sobre o mesmo ) do campo coa axuda económica da Deputación.
Haloalcano
miniatura|240px|O [[tetrafluoroetano, un haloalcano, preséntase como un líquido transparente que ferve por debaixo da temperatura ambiente, como se observa na foto.]] Un haloalcano, tamén coñecido como haloxenuro de alquilo, haloxenoalcano ou haluro de alquilo, é un composto químico derivado dun alcano por substitución dun ou máis átomos de hidróxeno por átomos de halóxeno. A substitución por flúor, cloro, bromo e iodo conduce á formación de fluoroalcanos, cloroalcanos, bromoalcanos e iodoalcanos, respectivamente. Os compostos mixtos tamén son posibles. Os exemplos máis coñecidos son os clorofluorocarbonos (CFC) que son os principais responsables da depleción da capa de ozono. Os haloalcanos utilízanse na fabricación de dispositivos semicondutores, como refrixerantes, axentes escumantes, disolventes, propelentes en sprays, axentes extintores e reactivos químicos.
Freon é o nome comercial dun grupo clásico de clorofluorocarbonos usados principalmente como refrixerantes. A palabra Freon é unha marca rexistrada pertencente a DuPont.
Aínda que a maioría dos haloalcanos son creados polo o home, tamén hai haloalcanos naturais, principalmente orixinados pola síntese encimática de certas bacterias, fungos e especialmente macroalgas. Identificáronse máis de 1 600 compostos haloxenados orgánicos, e os haloalcanos máis comúns son os bromoalcanos. Os compostos orgánicos bromados en bioloxía van desde os bromuros de metilo producidos bioloxicamente aos compostos aromáticos e insaturados non alcanos (indois, terpenos, acetoxeninas e fenois). Os alcanos haloxenados en plantas terrestres son máis raros, pero tamén os hai, como por exemplo o fluoroacetato producido como toxina por polo menos 40 especies de plantas. Coñécense tamén encimas deshaloxenases específicos de bacterias que retiran os halóxenos dos haloalcanos.
Existen catro tipos de haloalcanos. Nos haloalcanos primarios, o carbono que leva o átomo de halóxeno está unido a un só grupo alquilo. Nos haloalcanos secundarios o carbono co átomo de halóxeno está unido a dous grupos alquilo. Nun haloalcano terciario o carbono unido ao halóxeno tamén o está a tres grupos alquilo. Tamén temos outro pequeno grupo de haloalcanos no que o átomo de halóxeno está unido a un grupo metilo (halometanos).
Compostos con cloro e flúor (CFC, HCFC, HFC)
miniatura|[[Moléculas de CFC.]] Son os haloalcanos principais. Os clorofluorocarbonos (CFC) son haloalcanos que conteñen tanto cloro coma flúor. Foron amplamente usados anteriormente na industria, por exemplo como refrixerantes, propelentes e disolventes limpadores. O seu uso foi en xeral prohibido polo Protocolo de Montreal, debido aos seus efectos sobre a capa de ozono. Tamén contribúen ao quecemento global.
Os hidroclorofluorocarbonos (HCFC) son unha clase de haloalcanos nos que non todos os hidróxenos foron substituídos por cloro ou flúor. Son usados fundamentalmente como substitutos dos clorofluorocarbonos (CFC), xa que os seus efectos sobre a diminución do ozono son só de aproximadamente o 10% dos que teñen os CFC.
Cando o substituínte dalgúns hidróxenos é soamente o flúor entón denomínanse hidrofluorocarbonos (HFCs). Aínda que algúns teñen un alto potencial para favorecer o quecemento global, non teñen efectos coñecidos sobre a capa de ozono, xa que non conteñen cloro ou bromo.
Polímeros haloxenados
Poden utilizarse alquenos fluorados ou clorados para a polimerización, dando lugar a polímeros haloxenados con notables propiedades de resistencia química. Exemplos importantes son o policloroeteno (Policloruro de vinilo, PVC), politetrafluoretileno (PTFE, Teflon), pero existen moitos máis polímeros haloxenados; os seus monómeros son haloalquenos (máis comunmente chamados haluros de vinilo).
Desenvolvemento inicial
O tetracloruro de carbono utilizouse en extintores e granadas extintoras de vidro desde finais do século XIX ata aproximadamente o fin da Segunda guerra mundial. A experimentación con cloroalcanos para a extinción do lume en aviación militar empezou polo menos xa na década de 1920.
O enxeñeiro americano Thomas Midgley desenvolveu os clorofluorocarbonos (CFC) en 1928 como unha alternativa ao amoníaco (NH3), clorometano (CH3Cl) e dióxido de xofre (SO2), que son tóxicos, mais eran de uso común naquel momento como refrixerantes. O novo composto desenvolvido tiña que ter un punto de ebulición baixo, non ser tóxico e en xeral inerte. Nunha demostración para a American Chemical Society, Midgley demostrou todas estas propiedades inspirando o gas e expirándoo para soprar unha candea.
Midgley desenvolveu especificamente o CCl2F2. Porén, unha das características interesantes é que existe unha familia enteira destes compostos, cada un co seu punto de ebulición único, e podendo adecuarse a diferentes aplicacións. Ademais da súa aplicación orixinal como refrixerantes, os clorofluoroalcanos foron utilizados como propelentes en sprays, disolventes limpadores para placas electrónicas e axentes escumantes para producir plásticos expandidos, (tales como o poliestireno expandido utilizado, entre outras aplicacións, en materiais de envasado).
Desenvolvemento de alternativas
Durante a Segunda guerra mundial, varios dos primeiros cloroalcanos eran de uso estándar nos avións militares de varios países contendentes, pero estes primeiros halóns, (nome co que se coñecen os axentes extintores haloxenados), tiñan unha toxicidade excesiva. Porén, despois da guerra tamén se fixeron pouco a pouco máis habituais na aviación civil.
Na década de 1960, os fluoroalcanos e bromofluoroalcanos pasaron a estar dispoñibles e foron rapidamente considerados uns dos materiais máis efectivos descubertos para loitar contra o lume. As primeiras investigacións con halón 1301 foron levadas a cabo por encargo do exército estadounidense, mentres que o halón 1211 foi desenvolvido inicialmente no Reino Unido principalmente. A finais da década de 1960 eran estándar en moitas aplicacións nas que a auga e os extintores de po seco supoñían unha risco que podía danar o ben que se pretendía protexer do lume, como salas de computadoras, centros de telecomunicacións, laboratorios, museos e coleccións de arte. Ao principio en barcos de guerra, na década de 1970, os bromofluoroalcanos, tamén chegaron progresivamente a ser considerados bos para un rápido control de lumes graves en espazos pechados cun risco mínimo para o persoal.
Os traballos para procurar alternativas para os clorofluorocarbonos como refrixerantes empezaron a finais da década de 1970, despois de que se publicaron os primeiros avisos de que causaban danos ao ozono estratosférico na revista Nature en 1974 feitos por Molina e Rowland, (que compartiron o Premio Nobel de Química en 1995). Engadindo hidróxeno e creando hidrofluorocarbonos (HCFC), os químicos fixeron que estes compostos fosen menos estables na atmosfera inferior, o que facilitaba que se descompuxesen antes de alcanzar a capa de ozono. Alternativas posteriores prescinden do cloro, creando hidrofluorocarbonos (HFC) con tempos de vida aínda máis curtos na atmosfera inferior.
Nos inicios da década de 1980, os bromofluoroalcanos eran de uso común en aeronaves, barcos e vehículos grandes, ademais de en instalacións informáticas e museos. Porén, empezábase a sentir preocupación polo impacto dos cloroalcanos e bromoalcanos sobre a capa de ozono. A Convención de Viena sobre a Protección da Capa de Ozono de 1985 non cubría os bromofluoroalcanos, xa que se pensaba naquel momento que a descarga de emerxencia dos sistemas de extinción era demasiado pequena en volume para producir un impacto significativo como para ter que restrinxir o seu uso, e porque ademais eran importantes para a seguridade das persoas. Porén, no momento da sinatura do Protocolo de Montreal, xa se decataran de que as descargas accidentais ou deliberadas durante as comprobacións dos sistemas e o mantemento supoñían volumes substancialmente maiores que as descargas de emerxencia en sinistros, e por conseguinte os halóns foron incluídos no tratado, aínda que con excepcións.
Retirada paulatina
Os únicos usos pemitidos para os clorofluroalcanos son medicinais.
O uso de certos cloroalcanos como disolventes para aplicacións a grande escala, tales como limpeza en seco, está sendo abandonado paulatinamente debido, por exemplo, á directiva de Compostos Orgánicos Volátiles (COV) da UE.
Finalmente, os bromofluoroalcanos (halóns), foron retirados de forma xeral en moitos países europeos antes do 2004, baseándose no Protocolo de Montreal e as directrices da UE. Foron permitidos desde entón unicamente en aplicacións críticas como aviación ou militares. A produción de novos stocks cesou na maioría dos países, probablemente en todos, a partir de 1994. Porén, moitos países aínda requiren que as súas aeronaves se equipen con sistemas para extinción de incendios baseados en halóns, porque non se descubriu aínda unha alternativa completamente satisfactoria e segura para esta aplicación. Existen ademais outros poucos usos moi especializados. Isto levou á creación de programas de reciclaxe de halóns por medio de "bancos de halóns", que tratan de asegurar unha xestión responsable dos halóns e o aforro nos stocks que quedan.
Nomenclatura da IUPAC
A denominación oficial dos haloalcanos debería seguir a nomenclatura da IUPAC, na cal o máis común é nomear o halóxeno como un prefixo do alcano, (nomenclatura substitutiva). Por exemplo, o etano con bromo sería bromoetano, o metano con catro grupos cloro sería tetraclorometano. Tamén se acepta nomear o composto como un "haluro de alquilo", (nomenclatura función-radical). Porén, moitos destes compostos xa teñen un nome trivial establecido, que é aceptado pola nomenclatura da IUPAC. Por exemplo, o cloroformo (triclorometano). miniatura|Bromoetano en nomenclatura substitutiva. Bromuro de etilo en nomenclatura "función-radical". miniatura|Cloroformo, nome común do triclorometano. En nomenclatura "función-radical": tricloruro de metilo.
Nomenclatura alternativa de refrixerantes
O sistema de denominación de refrixerantes úsase principalmente con alcanos de cadea curta clorados ou fluorados utilizados en refrixeración. A denominación internacional está baseada na dos Estados Unidos. Nos Estados Unidos o estándar está especificado na normativa ANSI/ASHRAE Standard 34, con suplementos anuais adicionais. Este sistema, desenvolvido hai décadas, converteuse nun sistema de nomenclatura internacional.
Os prefixos ANSI/ASHRAE específicos eran antes FC (fluororocarbono) ou R (refrixerante), pero hoxe en día a maioría teñen prefixos baseados nunha clasificación máis concreta:
etc.
O sistema de nomenclatura consiste en "prefixo-01234a", onde:
Descodificación do nome
Pódese facer deducíndoo das regras anteriormente expostas, ou ben sumándolle 90 ao número que segue ao prefixo, obténdose unha cifra que se corresponde coa composición C:H:F. En compostos saturados o número de substituíntes é igual a (2C + 2). No caso que a suma de átomos de H e F sexa inferior ao número de substituíntes, entón o resto de átomos para chegar á saturación corresponderán a átomos de Cl, Br e/ou I. Por exemplo:
ASHRAE     +90    Composición empírica   Fórmula C H  F  (+Cl) (+Br) CFC-11     101    1  0  1    3     -     CCl3F HCFC-21    111    1  1  1    2     -     CHCl2F HBFC-22B1  112    1  1  2    -     1     CHBrF2 HFC-32     122    1  2  2    -     -     CH2F2
Nomenclatura alternativa de halóns
Nesta nomenclatura ao termo "Halón" séguelle un número de 3, 4 ou 5 cifras onde o primeiro díxito corresponde ao número de átomos de carbono, o segundo ao número de átomos de flúor, o terceiro ao número de átomos de cloro, o cuarto ao número de átomos de bromo e o quinto corresponde ao número de átomos de iodo. Os ceros finais non se expresan. Por exemplo o Halón 1301 corresponde ao composto de fórmula CBrF3, (bromotrifluorometano).
Exemplos principais
* Nalgúns compostos a modo de exemplo, xa que non se usa esta nomenclatura con eles.
Síntese
Os haluros de alquilo poden sintetizarse a partir de alcanos, alquenos ou alcohois, principalmente.
A partir de alcanos
Os alcanos reaccionan con halóxenos (habitualmente cloro e bromo, xa que co flúor poden reaccionar violentamente e o iodo non reacciona) mediante unha haloxenación radicalaria. Nesta reacción elimínase un átomo de hidróxeno do alcano, e seguidamente é substituído por un átomo de halóxeno por unha reacción coa molécula diatómica do halóxeno. Isto é: