cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Galegos na Arxentina
Comunidade galega
Arxentina foi un destino elixido polo seu crecemento económico e as súas políticas migratorias proclives á recepción de inmigrantes españois e italianos, por ser considerados facilmente asimilables ás características étnicas, culturais e relixiosas do país suramericano. Isto mantívose até mediados da década de 1950, cando os fluxos de emigración se debilitaron pola inestabilidade política na Arxentina, facendo mudar os destinos da emigración galega. Estímase que un de cada tres galegos na diáspora vive na Arxentina.
A cidade co segundo maior número de poboación galega do mundo, logo de Vigo e, segundo outras fontes en competencia coa Coruña, é Bos Aires,  onde nas primeiras décadas dos anos 1900 os galegos constituían o grupo de inmigrantes estranxeiros máis numeroso. Mesmo había máis galegos na capital arxentina que na propia Galicia. Contra o ano 1910, Bos Aires era a maior urbe galega do mundo, con 150.000 nativos de Galicia que representaban entre o 8 e o 10 % da poboación total da cidade, en comparanza cos 60.000 habitantes que tiña A Coruña nese mesmo ano. Aínda hoxe en día a Arxentina é o país do mundo, fóra de España, con maior presenza galega. Isto deulle o alcume a Bos Aires da «quinta provincia galega». Estímase que o 65 % dos descendentes de españois en Bos Aires e Gran Buenos Aires, descenden de galegos.
A capital arxentina posúe un gran número de institucións civís galegas: un total de 700 institucións que á súa vez se agrupan en 83, dúas menos que o total en España e que representan a quinta parte das institucións galegas no estranxeiro. Os principais oficios dos galegos na cidade foron na hostalaría e no comercio, sobre todo alimenticio como almacéns, bares, tabernas e restaurantes. Varios destes hoteis e locais levan o nome de cidades galegas. As institucións galegas non só se atopan en Bos Aires, tamén as hai na cidade de Santa Fe, que data de 1919. A provincia de Buenos Aires foi o segundo destino da inmigración galega.
Rexións de orixe
miniatura|220px|Mapa de Galicia coas rexións de orixe segundo as estatísticas de 2008. Contra o ano 2008, as estatísticas sinalaban que había uns 118 085 inmigrantes galegos, dos cuales 41 102 eran da provincia da Coruña, 34 086 da provincia de Pontevedra, 22 214 da provincia de Lugo e 20 683 da provincia de Ourense.
O porto de Vigo foi o principal punto de partida (97%), seguido por Xibraltar (2%) e Barcelona (1%). O crecente movemento de migrantes en Vigo levou a que o goberno arxentino instalase un Consulado Xeral en dita cidade.
No caso dos pontevedreses, Bos Aires ten a maior concentración de nativos de Pontevedra ou os seus descendentes. Alí funcionan 18 centros pontevedreses das 83 institucións galegas da cidade. Unha localidade da provincia de Buenos Aires foi nomeada Pontevedra. O Centro Pontevedrés de Bos Aires foi fundado en 1942 polas sociedades emigrantes de Lérez, Moraña, Alba, Campañó, Cerponzóns, Xeve, Sanxenxo e Poio.
Os inmigrantes tamén crearon institucións que agrupaban aos procedentes de pequenas comarcas, como por exemplo, o "Centro Arzuano Mellidense", fundado o 19 de xaneiro de 1935 por un grupo de inmigrantes galegos dos concellos de Arzúa e Melide, cidades coruñesas. Outros casos son os centros das comarcas do Val Miñor, Deza, o Salnés, Vigo, entre outras.
Participación na política
España admite o voto no exterior para eleccións das comunidades autónomas, incluíndo Galicia. Contra o ano 2005, a Arxentina tiña 100.857 electores galegos censados, sendo a maior poboación desa orixe no estranxeiro. Nas últimas décadas, os gobernos de Galicia quedaron en mans dos galegos que viven no exterior, especialmente na Arxentina. As votacións realízanse por correo, demorando varias semanas.
En 2008, o 60% do voto galego no estranxeiro concentrábase na Argentina. En catro anos, a cifra de votantes incrementou máis dun 25%, chegando aos 116.682 e representando o 5 % dos votantes do total da comunidade autónoma galega. En 2009, os votantes galegos na Arxentina chegaban a 121.000. Nas eleccións dese ano, os candidatos Emilio Pérez Touriño (PSdG-PSOE) e Alberto Núñez Feijóo (PPdG) organizaron unha campaña na Arxentina e viaxaron a Bos Aires. Mesmo nos tradicionais colectivos porteños se podía ver propaganda electoral.
En 2012, Galicia tiña 397.284 votantes no estranxeiro, dos cales 141.680 (case a metade) vivían na Arxentina. Estas cifras fan que os principais partidos políticos (PPdG, PSdG-PSOE e BNG) a consideren como un «enclave electoral». Moitos destes votantes son galegos de segunda e terceira xeración que naceron na Arxentina mais que adquiriron a nacionalidade española. O censo electoral español de 2013 contabilizou 147.062 electores galegos na Arxentina no ano 2013.
En 2005, un grupo de alcaldes dos concellos de Ames, Brión, Boqueixón, Teo, Vedra e Val do Dubra (todos eles da Comarca de Santiago na Coruña), viaxou a Bos Aires reuníndose con grupos de inmigrantes galegos.
Cultura
miniatura|160px|[[Almanaque Gallego, ano I, 1898, publicado en Bos Aires, en pdf.]] Na Arxentina, os inmigrantes e os seus descendentes realizaron un traballo de mantemento e difusión da cultura galega, salientando Castelao, Eduardo Blanco Amor, Luís Seoane, Lorenzo Varela, Ramón de Valenzuela, Rosalía de Castro e Antonio Pérez Prado, entre outros.
Lingua
A lingua galega mantense polo interese dos descendentes dos inmigrantes. Hai posibilidades de aprendelo nunha escola e mediante cursos. Tamén existen emisións de radio e organízanse actividades culturais. Os cursos de lingua galega existiron en Bos Aires dende a década de 1950, e foron mantidos por diversas asociacións.
Os galegos fireron achegas ao lunfardo arxentino con palabras como chumbo ou gayola. Outras palabras son barullo, chantar, fariña (en referencia a unha situación temible), lurpiar, naco, grela (muller; palabra utilizada por Enrique Santos Discépolo na letra de El Choclo), entre outras.
Medios de comunicación
A canle de televisión internacional da Corporación de Radio e Televisión de Galicia, Galicia TV América, atópase dispoñible en varios operadores de cable arxentinos. Tamén se accede á Radio Galega e á Radio Galega Música. A rede social Fillos de Galicia, creada en 1997, reúne moitos arxentinos descendentes de galegos de segunda e terceira xeración.
Prensa
miniatura|275px|Redacción de Correo de Galicia en Bos Aires, 1910. Na Arxentina, principalmente en Bos Aires, circularon a comezos do século XX numerosas revistas, xornais e publicacións en lingua galega e castelá. Entre eles Almanaque Gallego, Lar, Adiante, Correo de Galicia, El Agrario, El Eco de Galicia, entre moitos outros. O primeiro deles apareceu en 1878 co nome de El Gallego, sendo ademais o primeiro do seu tipo en América do Sur.
Festividades e bailes
miniatura|250px|esquerda|Representante da Sociedade Galega de Arantei, Vilamarín e A Peroxa de Bos Aires no Día do Inmigrante de 2010. A colectividade celebra o Día Nacional de Galicia e o festival Buenos Aires celebra Galicia, organizado polo goberno de Bos Aires e a colectividade galega. Todas as actividades contan con música e gastronomía galega. Nas asociacións galegas é común celebrar as distintas festividades de toda Galicia e bailar despois de comer, emulando as tradicionais festas populares das vilas e aldeas.
Xa no século XX, na capital arxentina eran comúns os bailes amenizados polas tradicionais orquestras de jazz e grupos de gaitas levados a cabo polos galegos. Nos veráns organizábanse pic-nics a beiras do río da Prata, onde se recreaban as tradicionais romarías, encontros propios das familias galegas, que remataban con bailes acompañados de conxuntos de gaitas galegas.
En 1976, fundouse en Bos Aires o Corpo de Baile, facendo as súas primeiras presentacións con músicos en vivo. Foi premiado en 1988 en Santiago de Compostela logo de actuar cos mellores grupos folclóricos galegos na súa primeira viaxe a Galicia.
Literatura e teatro
miniatura|200px|Expediente español de censura da obra [[A esmorga, publicada en Bos Aires en 1959.]]
A partir de 1936, e durante as décadas de 1940 e 1950, a literatura galega non desapareceu en Galicia, senón que foi continuada polos autores galegos que, ou ben se viron no deber de exiliarse, ou ben estaban emigrados en América do Sur, principalmente na Arxentina, no momento no estoupou a guerra civil. A maior parte da actividade literaria estaba concentrada en Bos Aires. Alí, os exiliados entraron en contacto cos que emigraron antes da sublevación militar e comenzaron a impulsar revistas, libros e reimpresións, para estabelecer deste xeito a continuidade dunha cultura ameazada. Os intelectuais galegos deberon optar polo exilio para manter as súas vidas e valores a salvo.
Esta cultura mantívose mediante libros, revistas e mesmo editoriais. O selo Emecé foi fundado por Luís Seoane e Arturo Cuadrado, dedicándose a difundir prosa e poesía galega, ademais de temas americanos e arxentinos. Seguiron a Emecé as editoriais Nova e Botella al Mar, e outras pequenas, xa desaparecidas, na década de 1950.
Rosalía de Castro foi autora de Conto gallego, que apareceu por primeira vez nunha publicación periódica no ano 1864, e ata o descubrimento desta edición só se tiña coñecemento da publicación realizada por Manuel de Castro y López no seu Almanaque gallego de Bos Aires, no ano 1923. A peza A soldadeira (1956), de Luís Seoane, merece ser nomeada con distinción dentro da dramática galega producida en América do Sur (concretamente en Bos Aires), debido (entre outras virtudes) á súa innovación estética.
Hans Holbein o Novo
Hans Holbein o Novo foi un pintor e gravador alemán, nado en Augsburgo quizais en 1497 e morto en Londres o 29 de novembro de 1543.
Galegos na Arxentina
Literatura e teatro
No teatro, salienta a figura de Manuel Varela Buxán, quen fundou en Bos Aires a compañía teatral galega Aires da Terra, que máis tarde foi chamada Maruxa Villanueva pola súa cofundadora. Castelao asistiu a unha función da obra de Varela Buxán Pola nosa culpa, e quedou impresionado pola acollida do público, o que motivou que lle confiara a estrea de Os vellos non deben de namorarse en 1941 na capital arxentina.
Estevo II de Blois
Estevo II de Blois, ou polo seu nome completo, Estevo II Henrique, nado c. 1048 e finado o 19 de maio de 1102, foi conde de Blois e Chartres.
Galegos na Arxentina
Literatura e teatro
Nos anos da España franquista, publicáronse en Bos Aires obras novas e reeditadas que estaban censuradas polo xeneral Franco. Algunhas delas chegan a Galicia de forma clandestina. Exemplos son Sempre en Galiza de Castelao (en 1944) e A esmorga de Blanco Amor (en 1959).
Hans Holbein o Novo
Traxectoria
Fillo segundo do pintor Hans Holbein o Vello (ca. 1465 - 1524), era irmán máis novo do tamén pintor Ambrosius Holbein (ca. 1493/94 - ca. 1519), xunto ao cal aprendeu no obradoiro paterno.
Etapa suíza
En 1515, a súa familia asentouse en Basilea, un dos núcleos do humanismo, onde se relacionou con Erasmo de Rotterdam. De 1516 a 1526, estivo a traballar para a alta burguesía de mercadores, e executa retratos, composicións de temas relixiosos, decoracións murais, cartóns par vitrais e máis gravuras. De aí que o Kunstmuseum da cidade (Museo de arte de Basilea) posúa a máis importante colección mundial de obras da familia Holbein. En tanto, influenciado por Matthias Grünewald, o seu estilo abriuse aos conceptos novidosos da Renacemento italiano.
Estevo II de Blois
Orixes familiares
Era fillo de Teobaldo III de Blois, tamén conde de Blois.
Galegos na Arxentina
Literatura e teatro
Numerosos galegos formaron parte de obras da literatura e teatro arxentino dende inicios do século XX en diante. Exemplos diso poden ser as novelas rurais Los caranchos de La Florida (1916), El inglés de los güesos (1923) e El romance de un gaucho (1933) de Benito Lynch onde había galegos estafadores de gauchos, acopiadores de gran e polbeiros. Outras obras son Hacer la América (1984) de Pedro Orgambid, ¡Yo quiero ser torero! (1931) de Oscar Beltrán e Luis Cané, La noche de la Revolución (1932) de José González Castillo, Rosa de Miami (2005) de Eduardo Belgrano Rawson, onde en todas elas os galegos asumen figuras de militantes e defensores dos dereitos. Nas obras ''Cuando el tiempo era otro. Memorias de infancia en la pampa gringa (1999) de Gladys Onega, Pasador de piedra (2000) de Clementina Ibáñez, e as novelas Petra (2002) de Stella Bertinelli, Domingo en el cielo (2000) de Ana Sebastián, El buen dolor'' (1999) de Guillermo Saccomanno; inclúense historias familiares de galegos. Tamén aparecen nas novelas históricas.
Hans Holbein o Novo
Etapa inglesa
En 1526, fuxindo da Reforma protestante, marchou para Londres, sendo recomendado por Erasmo a Thomas More. Esa época constituíu o apoxeo na súa carreira. Realizou daquelas un proxecto de arco de triunfo para celebrar a entrada de Anne Boleyn en Londres e pintou o famoso cadro Os embaixadores en 1533. Este cadro de Os Embaixadores posúe características especiais. Unha parte desta obra está realizada consonte o procedemento do anamorfismo. Así, se a nosa mirada se coloca con relación á parte esquerda do cadro, vemos aparecer un cranio humano en medio dos dous personaxes. A presenza do cranio torna a obra nun "memento mori", unha "vanitas", que chama á humildade: o embaixadores retratados eran así convidados a lembrar que eran tan mortais como calquera.
Estevo II de Blois
Matrimonio e descendencia
Casou con Adela de Normandía, unha das fillas de Guillerme I de Inglaterra, ao redor de 1080 en Chartres.
Galegos na Arxentina
Literatura e teatro
En 2016, Santiago de Compostela foi a cidade convidada de honra á Feira Internacional do Libro de Buenos Aires de 2016, participando en dita feira diversos escritores e autores galegos.
Hans Holbein o Novo
Etapa inglesa
No 1536, nomeado como pintor de cámara do rei Henrique VIII de Inglaterra, converteuse no retratista oficial da corte de Inglaterra. En 1543, en plena gloria, faleceu a causa de ter contraído a peste.
Estevo II de Blois
Primeira Cruzada
Estevo II foi un dos líderes da Primeira Cruzada e é coñecido por ter escritas cartas de carácter moi entusiasta á súa muller Adela, nas que se refería ao progreso da cruzada. Foi un dos comandantes da vangarda cruzada durante a batalla de Dorilea o 1 de xullo de 1097. Regresou a casa en 1098, durante o longo cerco de Antioquía e sen ter cumprido o seu voto para chegar a Xerusalén. Foi presionado por Adela para realizar unha segunda peregrinación, para o que se incorporou á Cruzada do 1101, de entidade menor que a anterior, xunto con outros que tamén volveran a casa antes do final da primeira. En 1102, Estevo morreu en combate durante a batalla de Ramla, aos cincuenta e sete anos.
Hans Holbein o Novo
Etapa inglesa
Foi un retratista que buscaba, por detrás das aparencias, as expresións significativas dos rostros. Tentou tamén de ás tradicións góticas as novas tendencias humanistas.
Galegos na Arxentina
Sitios de interese
miniatura|250px|Panteón do Centro Gallego no [[cemiterio de la Chacarita.]] O Museo da Emigración Galega na Arxentina funciona no barrio de San Telmo de Bos Aires dende 2005, nun edificio adquirido pola "Federación de Asociaciones Gallegas de la República Argentina" en 1942 para a súa sede.
O cemiterio de la Chacarita posúe un panteón galego construído en 1929 e inspirado na Colexiata de Santa María a Real do Sar de Santiago de Compostela. Conta con gárgolas cos escudos das catro provincias galegas. Ademais, cando se puxo a pedra fundamental enterráronse catro cofres con terras de Pontevedra, A Coruña, Lugo e Ourense.
Varios barrios de Bos Aires posúen restaurantes de comida galega, que incluúen paellas, arroces, polbos, tortillas e mariscos. La Coruña foi un bar notable xestionado por galegos e situado en San Telmo que pechou as súas portas en 2013.
Estereotipos
A inmigración procedente de Galicia foi tan importante que no presente na Arxentina todos os inmigrantes españois, sen importar a súa orixe, a miúdo son referidos como «galegos», agás no caso dos vascos.
Este termo tivo ás veces un significado despectivo, referíndose ao galego como un individuo parvo, cobizoso e desconfiado. Tamén é habitual caracterizar aos galegos nos chamados «chistes de galegos», sobre todo nas versións popularizadas na Arxentina por «Pepe Muleiro», pseudónimo do xornalista Ricardo Parrotta. A comunidade galega de Bos Aires mesmo presentou unha denuncia por discriminación contra o xornalista. Historicamente, a mediados do século XX, estes chites estiveron presentes en revistas, sainetes, literatura, teatro e prensa da época.
O autor Antonio Pérez Prado definiu estas representacións como «galaiconos», inmortalizados por caricaturas e personaxes de debuxos animados, sendo un exemplo coñecido o personaxe Manolito da caricatura Mafalda, que se caracteriza segundo o estereotipo do "galego" das bromas arxentinas, cuxa versión en castelán serían as “bromas de Lepe”, con personaxes sinxelos e parvos, aínda que sempre cos pés na terra. A súa caracterización tamén é física, cunha "cabeza grande e cadrada, corte de pelo en brocha, cellas tupidas sen solución de continuidade, mandíbulas fortes e sombreadas por unha barba incipiente".
Estes personaxes xa aparecían no semanario arxentino Caras y Caretas a comezos do século pasado e contaban con boas virtudes, como o traballo, a lealdade, a honestidade, o amor á familia e á terra, gratitude ao país anfitrión, boa fe; mentres que os negativos foron a torpeza, a grosaría, a falta de iluminación, a tacañería, a inxenuidade transformada en ignorancia. No uso axeitado do termo deu lugar a alcumes afectuosos. Incluso Raúl Alfonsín foi cualificado de "bo galego". Por outra banda, no seu momento autores como Roberto Arlt e Ricardo Rojas, entre outros, denunciaron «a incapacidade dos arxentinos para recoñecerse como o galego antecesor».
Selección de rugby de España
A Selección de rugby de España é o equipo que representa á Federación Española de Rugby nos encontros oficiais organizados pola federación internacional World Rugby e pola federación europea Rugby Europe. O equipo recibe o alcume de XV do León, en referencia ó escudo da federación. Santiago Santos é o seleccionador español dende xullo do ano 2013.
A selección participa anualmente no Campionato de Rugby Europe que ten lugar nos meses de febreiro e marzo, e tamén nos tests internacionais de xullo e novembro. O Campionato de Rugby Europe é a máxima competición continental a nivel de seleccións ó marxe do Torneo das Seis Nacións (Inglaterra, Escocia, Gales, Irlanda, Francia e Italia) que se disputa paralelamente nas mesmas datas. O Campionato de Rugby Europe serve ademais de clasificatorio para a Copa do Mundo de Rugby que ten lugar cada catro anos. A selección de rugby de España acadou a súa única clasificación para a Copa do Mundo do ano 1999, sendo eliminada na fase de grupos.
A selección de rugby de España forma parte do Tier 2 ou segundo nivel do rugby internacional. En 2022 o equipo ocupa o posto 15º na clasificación mundial de seleccións de rugby.
Inicios
A selección española xogou o seu primeiro encontro internacional o 26 de maio de 1927 en Madrid fronte a unha selección francesa, caendo por 6-66 no Estadio Metropolitano. Aquel foi un encontro de exhibición no que a selección española era en realidade unha selección castelá, salientando a ausencia dos mellores xogadores cataláns, cando daquela Cataluña era a rexión de España na que o rugby estaba máis desenvolvido. O encontro non foi organizado pola entón chamada Federación Nacional Española de Fútbol Rugby, senón por membros da castelá. Os xogadores pertencían ó Athletic de Madrid, Real Madrid FC, RS Gimnástica Española e Cataluña RC. Xogaron aquel encontro: Wolf; López Bosch, San Basilio, Cavillón, Pedraja; E.Simón, Muñoz; Farando, Ferreras, Vázquez; Larrañaga, Palomino; Ganzedo, R.Simón, Candela.
O 8 de abril de 1928 disputouse un segundo encontro entre unha selección francesa e a española, nesta ocasión no Parc Lescure de Bordeos, que rematou coa vitoria local por 53-5. España formou con: Garrigosa; Vázquez, Bisbal, Rues, Aiximeno; Blasco, Isart; Baides, Ferreras, Blanquet; Carreras, Aguilar; Artigas, Larrañaga, Ruíz. Ese mesmo día a selección francesa absoluta xogou en París fronte a Gales un encontro correspondente ó Torneo das Cinco Nacións, de xeito que o equipo que se enfrontou á selección española era un "equipo B", como en 1927.
É por iso polo que o primeiro encontro da selección española considerado oficial foi o xogado en Barcelona o 20 de maio de 1929, co gallo da estrea do Estadio de Montjuic, fronte á selección italiana absoluta, na que España gañou por 9-0 cun equipo formado totalmente por xogadores do FC Barcelona e a UE Santboiana. Xogaron aquel encontro: Vilaspasa; Bisbal, Garrigosa, Rues, Deu; Blasco, Isart; Sarda, Massoni, Baides; Carreras, Aguilar; Nubials, Ruiz, Fontanella.
Palmarés
España na Copa do Mundo de Rugby:
España no Campionato de Rugby Europe:
Xogadores
miniatura|Encontro entre España e os Classic All Blacks de [[Nova Zelandia no Estadio Metropolitano de Madrid en 2022.]] miniatura|Encontro entre España e Portugal no [[Estadio Multiusos de San Lázaro|estadio de San Lázaro en 2013.]]
Xogadores con máis encontros
A seguinte lista é unha relación de xogadores da selección de rugby de España que teñen participado en 50 ou máis partidos internacionais segundo o anuario actualizado que publica a Federación Española de Rugby. miniatura|dereita|220px|César Sempere, máximo anotador de ensaios do XV do León.
Minami Torishima
miniatura|250px|Minami Torishima
Minami Torishima (南鳥島) ou Illa Marcus é unha illa illada localizada ao noroeste do Océano Pacífico. O significado en xaponés é "Illa dos paxaros do sur". Posúe unha área de 1,2 km². É o territorio máis oriental do Xapón a 1.848 km ao sueste de Toquio, e a 1.267 km ao leste da illa xaponesa máis próxima, Minami Iōjima nas Illas Ogasawara, e forma unha liña entre Toquio e a Illa Wake, que está a 1.415 km ao leste-sueste. A illa máis próxima é Farallón de Paxaros nas Illas Marianas, que está a 1.021 km ao oeste-suroeste.
Administrativamente forma parte do concello de Ogasawara (小笠原村) na subprefectura de Ogasawara (小笠原支庁) da prefectura de Toquio no Xapón.
Historia
Durante a segunda guerra mundial 4.000 soldados xaponeses estiveron estacionados na illa, a cal foi atacada pola Mariña dos Estados Unidos en 1943, sen conseguir a súa rendición ou ocupación. A illa é usada na actualidade para a observación meteorolóxica e ten unha pequena estación de radio.
Bustelo de Abaixo, Carballedo, Carballedo
Bustelo de Abaixo é un lugar da parroquia de Santa María de Carballedo, no concello lugués de Carballedo na comarca de Chantada. Segundo o INE en 2016 tiña 33 habitantes, 14 mulleres e 19 homes.
Toponimia
O topónimo é un diminutivo de (latín tardío, do celta ): terreo de pastos para o gando (bois). De Abaixo, por estar máis baixo ca Bustelo de Arriba.
Santo Antolín, Sarria
Santa Eufemia de Santo Antolín é unha parroquia rural do concello de Sarria na provincia de Lugo. Segundo o Instituto Galego de Estatística no ano 2007 tiña 34 habitantes (19 homes e 15 mulleres) distribuídos en 3 entidades de poboación, o que supón un aumento en relación ao ano 2003 cando tiña 33 habitantes.
Ingeborga Dapkūnaitė
Ingeborga Dapkūnaitė, nada en Vilnius o 20 de xaneiro de 1963, é unha actriz lituana.
Tabánidos
Os tabánidos (Tabanidae), comunmente chamados tabáns, son unha familia de insectos dípteros (moscas). Xeralmente son insectos grandes e de voo áxil, e as femias pican aos humanos e outros animais, para sorber sangue. Prefiren voar á luz do día, evitando as áreas sombreadas e son inactivos pola noite. Son cosmopolitas, e só están ausentes de arquipélagos moi illados e rexións polares deshabitadas.
Os tabánidos adultos aliméntanse de néctar e exsudados de plantas; os machos teñen pezas bucais febles e só as femias pican a outros animais para obter proteínas do sangue para producir ovos. As pezas bucais das femias forman un robusto órgano picador con dous pares de coitelas moi cortantes, e unha peza con características de esponxa usada para sorber o sangue que flúe da ferida. As larvas son predadoras e crecen en hábitats semiacuáticos.
As femias poden ser vectores de enfermidades transmitidas polo sangue dun animal debido aos seus hábitos de alimentación. En áreas do mundo onde se dan esas enfermidades, os tabánidos son portadores do virus da anemia infecciosa equina, algúns tripanosomas, as filarias Loa loa, o ántrax en vacas e ovellas, e a tularemia. Ademais de faceren a vida no exterior menos confortable para os humanos, poden reducir as taxas de crecemento do gando e diminuír a produción de leite das vacas se non se lles proporcionan refuxios axeitados.
Os tabáns aparecen na literatura desde Esquilo na Antiga Grecia, que os menciona dicindo que levan a xente á loucura debido á súa persistente persecución.
Descrición
miniatura|Cabeza de [[Tabanus atratus mostrando os seus grandes ollos compostos, antenas curtas (entre e debaixo dos ollos) e as robustas pezas bucais perforadoras.]]
Os tabánidos adultos son moscas grandes con prominentes ollos compostos, antenas curtas compostas por tres segmentos, e corpos anchos. Nas femias, os ollos están moi separados, pero nos machos case se tocan; adoitan estar vivamente coloreados e ter un patrón de coloración en vida do animal mais aparecen apagados nos espécimes conservados. O segmento terminal das antenas é puntiagudo e formado por aneis, polo que parece estar feitas por un conxunto de aneis cada vez de menor diámetro. das antenas non saen pelos ou arestas. Tanto a cabeza coma o tórax están revestidos de pelos curtos pero non hai sedas no corpo. As ás anteriores membranosas son claras, sombreadas uniformemente de gris ou marrón, ou cun patrón nalgunhas especies; teñen un lobo basal (ou calípter) que cobre os restos das ás posteriores modificadas como mazas ou halterios. Os extremos das patas teñen dous lobos nos lados dos (pulvilos) e un lobo central ou empodio ademais de dúas garras coas que se agarran ás superficies. O recoñecemento das especies está baseado en detalles da estrutura da cabeza (antenas, fronte e maxilas), a venación das ás e o patrón do corpo; pequenas variacións da estrutura superficial causan sutís alteracións dos pelos supraxacentes, que alteran a aparencia do corpo.
As especies de tabánidos son insectos robustos de tamaño medio a grande. A maioría teñen unha lonxitude entre 5 e 25 mm, e a máis grande ten unha envergadura alar de 60 mm. As especies do xénero Chrysops chegan aos 10 mm de longo, teñen corpos amarelos e negros e abdomes con raias e ás membranosas con manchas negras. As do xénero Tabanus son máis granades, de ata 25 mm de lonxitude e son principalmente marróns escuras ou negras, con ollos negros, a miúdo con brillos metálicos. As do xénero Diachlorus son de forma similar ás de Chrysops, pero teñen corpos amarelados e os ollos son negros purpúreos cun brillo verde. Algunhas especies da subfamilia Pangoniinae teñen unha probóscide excepcionalmente longa.
miniatura|upright|O tabánido [[Haematopota|Haematopota pluvialis alimentándose na cabeza dun cabalo.]]
Algunhas especies, como as do xénero Chrysops e as Bibionidae australianas, son extremadamente ruidosas durante o voo, aínda que os tabáns comúns, por exemplo, voan en silencio e pican sen facerse notar moito. Os tabánidos son áxiles voadores; Hybomitra realiza manobras aéreas similares ás realizadas polos avións a reacción militares de caza, como o xiro Immelmann.
Distribución e hábitat
Os tabánidos encóntranse en todo o mundo, agás nas rexións polares, pero están ausentes de illas frías como Groenlandia e Islandia, ou moi remotas como Hawai. Os xéneros Tabanus, Chrysops e Haematopota aparecen en rexións temperadas, subtropicais e tropicais, pero Haematopota está ausente de Suramérica. Os tabánidos aparecen principalmente en áreas cálidas con lugares húmidos axeitados para alimentarse, pero tamén ocupan unha ampla gama de hábitats desde desertos a praderías alpinas. Encóntranse desde o nivel do mar ata polo menos os 3.300 m de altura.
Evolución e taxonomía
O primeiro rexistro fósil dun tabánido data do Xurásico tardío da China, e atopáronse espécimes do Cretáceo en Inglaterra, España e posiblemente Suráfrica. No Novo Mundo os máis antigos datan do Mioceno de Florissant, Colorado. Estes insectos son recoñecibles como tabánidos tanto polas súas pezas bucais coma pola súa venación alar. Aínda que o hábito de chuchar sangue está asociado con ter unha longa probóscide, un insecto fósil que teña unha longa probóscide non é necesariamente un chupador de sangue, xa que podería alimentarse tamén de néctar. Os tabánidos ancestrais puideron ter coevolucionado coas plantas anxiospermas das que se alimentarían. Coa necesidade que tiñan dunha dieta alta en proteínas para a produción de ovos, a dieta dos iniciais Tabanomorfos era probablemente predadora, e desde este hábito debeu evolucionar o hábito de chupar sangue. Na Formación Santana de Brail, non se encontrou ningún mamífero, polo que os tabánidos fósiles que se atoparon alí probablemente se alimentaban de sangue de réptiles. A alimentación hematófaga de animais de sangue frío probablemente precedeu á de sangue quente, pero propúxose que algúns dinosauros tiñan sangue quente e puideron ser os hóspedes iniciais dos tabánidos.
Os tabánidos pertencen á orde dos dípteros. Xunto coas familias Athericidae, Pelecorhynchidae e Oreoleptidae, os Tabanidae clasifícanse na superfamilia Tabanoidea. Xunto con Rhagionoidea, esta superfamilia constitúe a infraorde Tabanomorpha. As familias de Tabanoidea teñen en común a presenza dunh canle venosa na mandíbula da larva. En todo o mundo describíronse unhas 4.455 especies de Tabanidae, unhas 1.300 delas no xénero Tabanus.
A identificación de tabánidos está baseada principalmente en caracteres morfolóxicos da cabeza do adulto, venación das ás, e ás veces o último segmento abdominal. Os xenitais son moi simples e non proporcionan unha diferenciación clara das especies como en moitos outros grupos de insectos. No pasado, a maioría dos tratamentos taxonómicos consideraban que a familia estaba composta por tres subfamilias: Pangoniinae (tribos Pangoniini, Philolichini, Scionini), Chrysopsinae (tribos Bouvieromyiini, Chrysopsini, Rhinomyzini) e Tabaninae (tribos Diachlorini, Haematopotini, Tabanini). Algúns tratamentos aumentaban a clasificación ata chegar ás cinco subfamilias, ao engadiren a subfamilia Adersiinae, co único xénero Adersia, e a subfamilia Scepcidinae, cos dous xéneros, Braunsiomyia e Scepsis.
Un estudo de 2015 feito por Morita et al. no que se utilizaron datos de secuencias de nucleótidos, co obxectivo de esclarecer a filoxenia dos Tabanidae, apoia a existencia de tres subfamilias. As subfamilias Pangoniinae e Tabaninae considéranse monofiléticas. As tribos Philolichini, Chrysopsini, Rhinomyzini e Haematopotini son monofiléticas, e Scionini tamén é monofilética se deixamos á parte o xénero difícil de situar Goniops. Adersia foi reintegrado a Pangoniini igual que os xéneros antes situados en Scepcidinae, e Mycteromyia e Goniops foron pasados a Chrysopsini.
miniatura|upright|[[Chrysops caecutiens]] miniatura|upright|[[Tabanus eggeri, Francia]]
Os Tabaninae carecen de ocelos (ollos simples) e non teñen esporóns no extremo das tibias posteriores. Nos Pangoniinae, os ocelos están presentes e o flaxelo antenal xeralmente ten oito ánulos (ou aneis). Nos Chrysopsinae, o flaxelo antenal ten unha placa basal e o flaxelo ten catro ánulos. As femias teñen un calo brillante na fronte (frons, entre os ollos). Os Adersiinae teñen un terxito dividido no noveno segmento abdominal, e os Scepsidinae teñen pezas bucais moi reducidas. Os membros da familia Pelecorhynchidae estaban incluídos inicialmente nos Tabanidae e movéronse aos Rhagionidae antes de ser elevados ao rango de familia propia. A infraorde Tabanomorpha comparte o hábito de chupar sangue como carácter primitivo, aínda que este está restrinxido á femia.
Os tabáns comúns pertencen a dous xéneros, que son: Tabanus, nomeado polo taxónomo sueco Linneo en 1758, e Chrysops, nomeado polo entomólogo alemán Johann Wilhelm Meigen en 1802. Meigen foi un pioneiro da investigación das moscas e foi o autor de Die Fliegen (Moscas); e deulle o nome Haematopota, bebedor de sangue, a outro xénero común de tabánidos.
Dieta e comportamento picador
Os tabánidos adultos aliméntanse de néctar e exsudados de plantas e algúns son importantes polinizadores de certas flores especializadas; varias especies surafricanas e asiáticas das Pangoniinae teñen unha probóscides espectacularmente longas adaptadas para a extracción de néctar das flores que teñen corolas tubulares estreitas, como Lapeirousia, e certos Pelargonium.
Tanto machos coma femias aliméntanse de néctar, pero ademais as femias da maioría das especies son anautóxenas, o que significa que necesitasn alimentarse de sangue antes de poder reproducirse con éxito. Para obter o sangue, as femias pican a animais, incluíndo os humanos, mentres que os machos son inofensivos. As femias tardan uns seis días en dixerir completamente o sangue do que se alimentaron e despois necesitan encontrar outro hóspede ao que picar. Parece que os tabánidos son atraídos a unha potencial vítima polo seu movemento, calor e textura superficial e polo dióxido de carbono que se expulsa ao respirar. O tabánido elixe principalmente animais grandes como vacas, cabalos, camelos e cervos, pero poucos son específicos de especie. Tamén se viu que se poden alimentar de mamíferos máis pequenos, aves, lagartos e tartarugas, e mesmo de animais que morreron hai pouco. Como a súa picadura é irritante para a vítima, a miúdo son espantados por esta, e poden ter que visitar a moitos hóspedes para obter sangue dabondo. Este comportamento significa que poden transportar organismos causantes de enfermidades dun hóspede a outro.
miniatura|esquerda|Pezas bucais de [[Tabanus: os estiletes moi cortantes están á dereita, e a peza sorbente esponxosa no centro.]]
As pezas bucais da femia teñen a forma usual nos dípteros e contan dun feixe de seis estiletes quitinosos que, xunto cun pregamento do labio (labium) carnoso, forman a probóscide. A cada lado destes hai dous palpos maxilares. Cando o insecto pousa sobre un animal agárrase á súa superficie coas garras dos pés, o labio retráese, a cabeza bótase para atrás e os estiletes cortan a carne. Algúns deles teñen beiras aserradas e músculos que os moven dun lado a outro para agrandar a ferida. Inxéctase saliva na ferida, a cal contén un anticoagulante, para impedir a coagulación. O sangue que flúe da ferida é sorbido por outra peza bucal que funciona como unha esponxa. As picaduras dos tabánidos poden ser dolorosas durante un día ou máis; a saliva do animal pode provocar reaccións alérxicas como urticarias e dificultades respiratorias. As picaduras dos tabánidos poden facer que a vida no exterior sexa incómoda para os humanos, e pode reducir a produción de leite das vacas. Son atraídos polas reflexións da auga, que están polarizadas, polo que son especialmente molestos preto das piscinas. Como os tabánidos prefiren estar ao sol, normalmente evitan os sitios sombreados como cortellos, e son inactivos pola noite.
Os patróns de ataque varían coa especie: os tabáns voan en silencio e prefiren picar aos humanos nos pulsos e pernas espidas; as especies grandes de Tabanus romban ruidosamente, voan baixo e pican nos nocellos, pernas ou costas e xeonllos; os Chrysops voan algo máis alto, pican nas costas e pescozo, e rumban cun ton alto. Suxeriuse que as raias das cebras evolucionaron para reducir ao seu atractivo para os tabáns e moscas tse-tse, que é maior na pel completamente negra ou branca. Canto máis próximas están as bandas, menos dípteros son atraídos visualmente; as patas das cebras teñen un raiado especialmente fino, e esta é a parte sombreada do corpo que é máis probable que os tabáns piquen noutro équido sen raias. Isto non descarta o posible uso das raias para outro propósito como a sinalización ou a camuflaxe.
Predadores e parasitos
miniatura|A vespa Stictia carolina captura tabánidos para aprovisionar o seu niño.
Os ovos de tabánidos son atacados frecuentemente por pequenas avespas parasitoides e as larvas son comidas por paxaros e son parasitadas por moscas taquínidas, fungos e nematodos. Os tabánidos adultos son comidos por predadores xeneralizados como aves, e algúns predadores especialistas, como as avespas Stictia carolina (unha avespa bembicínida), tamén ataca preferentemente aos tabánidos, capturándoos para aprovisionar os seus niños.
Reprodución
O apareamento adoita ocorrer formando enxames, xeralmente en lugares de referencia como os cumios de outeiros. A estación e momento do día e o tipo de lugar de referencia, que usan para formar os enxames de apareamento é específico de cada especie.
esquerda|miniatura|Femia de tabánido depositando os seus ovos. Poñen os ovos sobre pedras ou vexetación preto da auga, en grupos dun a mil ovos, especialmente en plantas acuáticas que asoman da auga. Os ovos son brancos ao principio, pero despois van escurecéndose. Eclosionan en seis días, as larvas saen usando unha espiña de eclosión especial coa que abren a cuberta do ovo. A larva cae na auga ou no chan húmido. As especies de Chrysops desenvólvense en sitios especialmente húmidos, mentres que as especies de Tabanus prefiren sitios máis secos. As larvas parecen vermes, carecen de patas, e teñen ambos os extremos agudizados. Teñen pequenas cabezas de once ou doce segmentos e mudan de seis a trece veces durante un período dun ano ou máis. En especies de zonas temperadas, as larvas teñen un período quiescente durante o inverno (diapausa) mentres que as especies tropicais se aparean varias veces ao ano. Na maioría das especies as larvas son brancas, pero nalgunhas, son verdosas ou pardas, e a miúdo teñen bandas escuras en cada segmento. Un sifón respiratorio no extremo posterior permítelle ás larvas obter aire cando están mergulladas na auga. As larvas de case todas as especies son carnívoras, a miúdo caníbales en catividade, e comen vermes, insectos larvas e artrópodos. As larvas poden ser parasitadas por nematodos, moscas das familias Bombyliidae e Tachinidae; e himenópteros da familia Pteromalidae. Cando están completamente desenvolvidas, as larvas móvense ao solo máis seco preto da superficie do chan onde puparon.
As pupas son pardas e brillantes, arredondadas no extremo cefálico e agudizadas no outro extremo. Poden verse as xemas das ás e membros e cada segmento abdominal está beireado de curtas espiñas. Pasadas dúas semanas a metamorfose está completa, a cuberta pupal sepárase ao longo do tórax e a mosca adulta emerxe. Os machos xeralmente aparecen primeiro, pero cando ambos os sexos emerxeron, ten lugar o apareamento; o cortexo empeza no aire e remata no chan. A femia necesita alimentarse de sangue antes de poñer unha masa de ovos.
Vectores de enfermidades
miniatura|upright|Ilustración da obra de [[Johann Wilhelm Meigen Europäischen Zweiflügeligen 1790, Placa CXCIV. Os números 7, 8 e 9 son tabánidos Haematopota: H. crassicornis, H. grandis e H. pluvialis'' respectivamente.]]
Os tabánidos son vectores epidemiolóxicos para algunhas doenzas portadas no sangue bacterianas, virais, protozoarias e causadas por vermes, como a anemia infecciosa equina vírica e varias especies de Trypanosoma, que causan enfermidades en animais e humanos. Algunhas especies do xénero Chrysops transmiten o verme parasito da filaríase Loa loa aos humanos, e os tabánidos transmiten o ántrax a vacas e ovellas, e a tularemia aos coellos e humanos.
A perda de sangue é un problema común nalgúns animais cando abundan os grandes tabáns. Hai informes anecdóticos de picadas de tabáns que causan unha anafilaxe mortal en humanos, o cal ocorre en extremadamente raras ocasións.
Control
O control dos tabánidos é difícil. O que máis se usa para capturalos son as trampas de Malaise e estas poden ser modificadas co uso de iscos e substancias atraentes que inclúen dióxido de carbono ou octenol. Unha bóla escura brillante pendurada baixo elas que se move coa brisa pode tamén atraelas e forma unha parte clave da "trampa de Manitoba" modificada que adoita usarse para atrapar e mostrear tabánidos. O gando vacún pode ser tratado con piretroides que se derraman sobre eles, que poden repeler as moscas e poñerlles etiquetas nas orellas ou colares impregnados de insecticida que tiveron certo éxito en matar estes insectos.
Relación cos humanos
miniatura|upright|[[Thomas Muffett describiu un tabánido no seu libro de 1634 Theatre of Insects (Teatro de insectos).]]
Picaduras
Os humanos consideran as picaduras de tabánidos dolorosas. Xeralmente deixan unha zona inchada na pel aredor do sitio da picadura, e outros síntomas poden ser urticaria, mareos, debilidade, pitidos ao respirar e anxioedema (proído temporal, inchamento rosa ou vermello arredor dos ollos e beizos); algunhas persoas experimentan en raros casos reaccións alérxicas. O lugar da picadura debe lavarse e aplicar sobre el unha compresa fría. Debe evitarse rañar a ferida e pode aplicarse un antihistamínico. Na maioría dos casos, os síntomas desaparecen en poucas horas, pero se a ferida se infecta, debería buscarse atención médica.
Na mitoloxía e literatura
O dramaturgo da Antiga Grecia Esquilo conta que a deusa Hera fixo que un tabán perseguise e atormentase a Io, unha doncela amante de Zeus, convertida en vaca branca por este para evitar que Hera o descubrise. Ío pegou a correr desde o Peloponeso ata o Bósforo, que recibe o nome deste feito ("Boos póron", 'paso da vaca') e de aí ata Exipto, onde recuperou a súa forma humana e deu a luz a Épafo, enxendrado por Zeus.
Non foi a única vez que Hera recorreu ós tabáns. Un dos Traballos de Heracles foi ir roubar as vacas do xigante Xerión, unhas vacas vermellas especialmente valiosas que este tiña na illa Eritía, fronte á actual Cádiz. Tras diversas aventuras e matar a Xerión e ao pastor que as alindaba, Heracles roubou as vacas e regresou cara a Micenas. Na viaxe de volta superou con éxito novas aventuras ata que chegou á beira do Mar Xónico. Foi alí onde Hera lle mandou un tabán que fixo que as vacas moscaran e fuxiran en todas direccións por terras de Tracia, e Heracles xa non foi quen de arrecadalas. Coas que puido reunir seguiu camiño e entregounas a Euristeo, quen as sacrificou a Hera.
William Shakespeare, inspirado por Esquilo, fixo que Tom o'Bedlam en King Lear (O rei Lear) se volvese tolo pola constante persecución dun tabán. En Antony and Cleopatra (Antonio e Cleopatra), Shakespeare compara a rápida partida da batalla de Actium coa dunha vaca perseguida por un tabán.
Thomas Muffett describiu un tabánido no seu libro de 1634 Theatre of Insects (Teatro de insectos).
Pancho Vladigerov
Pancho Haralanov Vladigerov (|ˈpantʃo xaraˈɫaŋov vɫadiˈɡɛr̩ov|), tamén transliterado como Wladigeroff, Wladigerow, Vladiguerov ou Vladigueroff (en Панчо Хараланов Владигеров), nado en Zúric (Suíza) o 13 de marzo de 1899 e finado en Sofía, Bulgaria (Bulgaria) o 8 de setembro de 1978 foi un compositor, pedagogo e pianista búlgaro.
Traxectoria
miniatura|250px|Pancho Vladigerov Vladigerov naceu en Zúric (Suíza), mais viviu en Shumen, (Bulgaria). A súa nai, Dr. Eliza Pasternak era unha rusa xudía. Era parente do escritor Boris Pasternak, que era curmán de Vladigerov. O seu pai, Dr. Haralan Vladigerov era un avogado e político búlgaro. Pancho Vladigerov tocaba o piano e compuña dende neno. En 1910, dous anos despois da temperá morte do seu pai, Vladigerov e o resto da familia mudáronse a Sofía, onde Pancho comezou a estudar composición con Dobri Hristov, o compositor máis distinguido da súa xeración.
En 1912, a nai de Vladigerov conseguiu obter unha bolsa gobernamental para que os seus fillos estudasen en Berlín, onde Pancho e o seu irmán xemelgo, o violinista Luben Vladigerov, entraron na Staatliche Akademische Hochschule für Musik (agora parte da Universidade das Artes de Berlín), que estaba baixo os auspicios da Academia das Artes. Pancho Vladigerov estudou teoría musical e composición con Paul Juon e piano con Karl Heinrich Barth. En 1920 graduouse da Academia tras estudar piano tamén con Leonid Kreutzer e composición con Friedrich Gernsheim e Georg Schumann. Gañou en dúas ocasións o premio Mendelssohn da Academia (1918 e 1920).
Vladigerov obtivo gran fama en Europa na década de 1920 cando moitas das súas pezas se publicaron por Universal Edition en Viena e foron editadas en LPs pola compañía alemá Deutsche Grammophon antes de que fosen interpretadas en Europa ou nos Estados Unidos. Como pianista realizou xiras pola maioría dos países europeos interpretando principalmente a súa obra. En 1969 recibiu o premio Herder da Universidade de Viena. A compañía búlgara de gravación Balkanton publicou unha edición da súa música para escenario e sinfónica en catro conxuntos de sete LPs cada un; porén, só unha parte moi pequena da súa obra está dispoñible en CD.
A música de Vladigerov foi admirada por personalidades tan diversas como Richard Strauss, Dmitrii Shostakovich e Aram Khachaturian. Foi interpretada por artistas como Alexis Weissenberg, David Oistrakh, Emil Gilels, Ivan Drenikov e Marc-André Hamelin; non obstante, continúa a ser un gran descoñecido fóra do seu país natal. Os seus sós para piano foron interpretados varias veces no Reino Unidos pola pianista búlgara Valentina Seferinova, que segue a divulgar a súa música.
A obra máis interpretada e emblemática de Vladigerov é sen dúbida Vardar Rhapsody, tamén coñecida como Rapsodia Búlgara. Orixinariamente escrita para violín e piano, foi logo orquestrada e arranxada para varios instrumentos. Unha obra fogosa, converteuse, segundo as palabras dun crítico admirador, no "equivalente búlgaro da Polonesa en la maior de Chopin".
Honras
miniatura|Tumba de Pancho Vladigerov no Cemiterio Central de Sofía O paso Vladigerov na Antártida recibiu o seu nome.
Dende 1986 celébrase en Shumen unha competición internacional de música co seu nome. No outono de 2006 Pancho Vladigerov Jr. fundou The Intellectual Legacy of Pancho Vladigerov Foundation. O seu principal obxectivo é preservar, protexer e popularizar o legado tanxible e intanxible de Vladigerov.
A Academia Nacional de Música "Prof. Pancho Vladigerov", situada en Sofía, foi bautizada así por Vladigerov.
Baía (homónimos)
O termo baía pode referirse a: