cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Piñeiro negral
Ecoloxía
É unha especialmente orófila, distribuíndose na Península Ibérica entre os 800 e os 2000 msnm, porén noutras zonas, como en Galiza, chega ao nivel do mar. Ten certos requirimentos hídricos, aínda que algo menores que os do piñeiro rubio ( Pinus sylvestris), sendo capaz de aturar unha seca estival pronunciada. Moi resistente ao frío, é capaz de soportar xeadas e nevaradas intensas. Prefire substratos calcarios, aínda que pode aparecer en ocasións en substratos silíceos. Temperamento de media sombra, polo menos nas primeiras idades, requirindo posteriormente unha posta en luz para medraren.
Subespecies
A especie divídese en dúas subespecies, dividida en cadansúas tres variedades:
Taxonomía
Pinus nigra foi descrita por Johann Franz Xaver Arnold e publicado en Reise Mariazell 8, pl. s.n. 1785. Pinus: nome xenérico dado en latín ao piñeiro.
nigra: epíteto latino que significa "negro".
Quitridiomicose
miniatura|Unha ra infectada por [[quitridios.]] miniatura|Quitridiomicose en [[Atelopus varius: poden verse dous esporanxios que conteñen numerosas zoósporas.]] A quitridiomicose é unha enfermidade infecciosa dos anfibios causada polos fungos quitridios Batrachochytrium dendrobatidis e Batrachochytrium salamandrivorans, uns fungos zoospóricos non formadores de hifas. A quitridiomicose foi ligada co drástico declive nas poboacións de anfibios en moitas partes do mundo ou a extinción de especies de anfibios no oeste de Norteamérica, Centroamérica, Suramérica, leste de Australia, leste de África (Tanzania), e a illas caribeñas de Dominica e Montserrat. Unha gran parte do Novo Mundo ten un alto risco de espallamento desta doenza nos próximos anos. Este fungo pode causar mortes esporádicas nalgunhas poboacións de anfibios e un 100% de mortalidade noutras. Non secoñecen medios efectivos para o control da doenza nas poboacións silvestres. Hai varias opcións posibles para controlar o fungo causante da doenza, mais ningunha demostrou ter unha aplicación factible a grande escala. Sinalouse que a doenza é un dos factores que contribúe ao declive global das poboacións de anfibios que aparentemente afecta a un 30% das especies de anfibios do mundo.
Historia
A doenza, na súa forma epizoótica, foi descuberta en 1993 en ras mortas ou moribundas en Queensland, Australia. Estivera presente no país desde polo menos 1978 e está estendida por toda Australia. Tamén se encontra en África, as Américas, Europa, Nova Zelandia e Oceanía. En Australia, Panamá e Nova Zelandia, o fungo semella que 'apareceu' de repente e expandíu a súa área xeográfica ao mesmo tempo que declinou a cantidade de ras. Nas Américas orixinouse en Venezuela en 1987, onde varreu o continente ata o límite con Centroamérica. Atopouse outro gromo no sur de Centroamérica en 1987, que se espallou ata unirse co que subía desde Suramérica. Porén, pode ser que simplemente o fungo se dea de forma natural e que só se identificase recentemente, porque se fixo máis virulento ou prevalente no medio ambiente, ou porque as poboacións hóspedes se fixesen menos resistentes á doenza. O fungo detectouse en catro áreas de Australia: costa leste, Adelaida, sueste de Australia Occidental e o Kimberley, e está probablemente presente noutras partes.
A aparición máis antiga documentada de Batrachochytrium é a detectada nunha píntega xigante xaponesa (Andrias japonicus) recollida en 1902, aínda que esta cepa do fungo pertence a unha liñaxe endémica que non foi implicada en episodios de mortes masivas. O seguinte caso coñecido dun anfibio infectado por este fungo foi un exemplar de Xenopus laevis recollido en 1938, aínda que esta especie parece ser que basicamente non é afectada por esta doenza, o que a fai axeitada como vector que serve para espallar a enfermidade. O primeiro método ben documentado de proba do embarazo humana utilizaba esta especie, e como resultado houbo un tráfico internacional a grande escala destas ras, que empezou hai máis de 60 anos. Se Batrachochytrium se orixinou en África, crese que X. laevis foi o vector do seu espallamento inicial polo continente. O primeiro caso documentado de quitridiomicose en América foi nunha Rana catesbeiana (hoxe chamada Lithobates catesbeianus) recollida en 1978. Non está claro, se é un patóxeno novo emerxente ou se é un patóxeno que experimentou un incremento da virulencia recente.
Distribución
A área xeográfica da quitridiomicose é difícil de trazar. Se se dá un gromo, este só se produce onde está presente a especie B. dendrobatidis. Porén, a doenza non sempre se produce onde o fungo está presente. As razóns para o declive dos anfibios califícanse ás veces de ‘enigmáticas’ porque a causa se descoñece. Non se sabe por que algunhas áreas son afectadas pola enfermidade do fungo mentres que outras non. Factores oscilantes como o clima, a adecuación do hábitat e a densidade de poboación poden causar que o fungo infecte os anfibios dunha área determinada. Por tanto, cando se considera a área xeográfica da quitridiomicose, debe considerarse sempre a área de distribución de B. dendrobatidis. Recentemente fixéronse mapas da área xeográfica de B. dendrobatidis e abrangue a maior parte do mundo. B. dendrobatidis foi detectado en 56 dos 82 países examinados e en 516 de 1240 (42%) especies usando un conxunto de datos de máis de 36 000 individuos. Está amplamente espallado nas Américas e detectouse esporadicamente en África, Asia e Europa. En Asia, por exemplo, presenta só un 2,35% de prevalencia.
A área adecuada para B. dendrobatidis no Novo Mundo é vasta. As rexións máis axeitadas para el son os hábitats que conteñen a fauna de anfibios máis diversa do mundo. Áreas en risco son o bosque occidental de piñeiro e carballo de Sierra Madre, os bosques secos de Sonora e Sinaloa, o bosue húmido de Veracruz, América Central ao leste do istmo de Tehuantepec, as illas do Caribe, o bosque temperado de Chile e oeste da Arxentina ao sur dos 30°S, os Andes por riba dos 1000 m sobre o nivel do mar en Venezuela, Colombia e Ecuador, as ladeiras leste dos Andes no Perú e Bolivia, o bosque atlántico brasileiro, Uruguai, Paraguai e o noroeste da Arxentina, así como o suroeste das selvas da Amazonia do Madeira-Tapajós.
Actualemnte, os efectos da quitridiomicose obsérvanse máis facilmente en América Central, leste de Australia, América do Sur, e oeste de América do Norte.
Cambio climático
Un estudo suxeriu que o cambio na temperatura global pode ser o responsable do incremento da proliferación da quitridiomicose. A elevación das temperaturas aumentou a evaporación en certos ambientes boscosos, o cal como resultado promoveu a formación de nubes. Os expertos propoñen que o incremento da cuberta de nubes podería en realidade estar facendo descender a temperatura diúrna ao bloquear o sol, mentres que de noite a cuberta nubosa serve como illante que fai subir a temperatura nocturna por riba dos seus valores normais. A combinación de diminución da temperatur diúrna e o incremento da nocturna pode proporcionar unhas condicións óptimas para o crecemento e reprodución dos fungos quitridios, que prefiren un intervalo de temperaturas entre os 17° e os 25 °C. O fungo morre a temperaturas iguais ou superiores a 30 °C, ás cales sen a cuberta nubosa causada polo incremento de evaporación se chega máis doadamente no medio ambiente e pode, por tanto, manter poboación do fungo en xaque.
Axentes causantes
A quitridiomicose causada polo fungo B. dendrobatidis afecta predominantemente as capas máis externas da pel que conteñen queratina. Cando a maioría das especies chegan a un valor limiar de 10 000 zoósporas de B. dendrobatidis, non poden respirar, hidratarse ou osmorregularse nin termoregularse correctamente. Isto pode probarse con mostras de sangue que indican a falta de certos electrólitos, como o sodio, magnesio e potasio. B. dendrobatidis pasa por dous estadios vitais. O primeiro é o estadio zoosporanxial asexual. Cando un hóspede contrae inicialmente a doenza, as esporas penetran na pel e adhírense usando unha raíces de microtúbulos. O segundo estadio ten lugar cando os zoosporanxios asexuais iniciais producen esporas móbiles. Para dispersar e infectar células epidérmicas, necesítase unha superficie húmida. En 2013 descubriuse unha segunda especie de Batrachochytrium, B. salamandrivorans, que tamén causa quitridiomicose en píntegas.
Transmisión e progresión da doenza
B. dendrobatidis é un patóxeno que transporta o aire, que dispersa as súas zoósporas no medio ambiente. As zoósporas usan un flaxelo para a locomoción polos sistemas de auga ata que alcanzan un novo hóspede e entran na súa pel. o ciclo de vida de B. dendrobatidis’ continúa ata que se producen novas zoósporas no zoosporanxio e saen ao ambiente ou reinfectan o mesmo hóspede. Unha vez que se infecta o hóspede por B. dendrobatidis, potencialmente podería desenvolver a quitridiomicose, mais non todos os hóspedes infectados a desenvolven. Outras formas de transmisión son actualmente descoñecidas; porén, postúlase que a quitridiomicose se transmite por contactod irecto dos hóspedes ou por medio dun hóspede intermedio.
Descoñécese moito sobre como se transmite B. dendrobatidis con éxito dun hóspede ao seguinte. Unha vez liberadas no medio acuático, as zoósporas viaxan menos de 2 cm en 24 horas antes de enquistarse. Este limitado raio de desprazamento das zoósporas de B. dendrobatidis suxire que existe algún mecanismo descoñecido polo cal se transmite dun hóspede ao seguinte, o cal pode implicar o comercio de mascotas e especialmente o da ra touro americana (Lithobates catesbeianus). Factores abióticos como a temperatura, pH e niveis de nutrientes afectan o éxito das zoósporas de B. dendrobatidis. Estas zoósporas poden sobrevivir nun intervalo de temperaturas entre 4 e 25 °C e de pH entre 6 e 7.
A quitridiomicose crese que segue este curso: as zoósporas encóntranse primeiramente coa pel dun anfibio e rapidamente dan lugar a esporanxios, que producen novas zoósporas. A doenza despois progresa a medida que as novas zoósporas reinfectan o hóspede. Entre os cambios morfolóxicos nos anfibios infectados co fungo están que a pel ventral se pon vermella, convulsións con extensión das extremidades posteriores, acumulacións de pel desprendida sobre o corpo, exfoliación da epiderme superficial dos pés e outras áreas, lixeiro aumento da rugosidade da superficie con diminutas adherencias de pel, e ocasionalmente pequenas úlceras ou hemorraxias na pel. Entre os cambios de comportamento están o letargo, non buscar refuxio, non escapar, perder o reflexo postural e posturas anormais (por exemplo, sentarse coas patas traseiras separadas do corpo).
Batalla de Tudela
miniatura|150px|[[Jean Lannes|Mariscal Lannes.]]
Quitridiomicose
Signos clínicos
Os anfibios infectados por B. dendrobatidis mostran moitos signos clínicos. Quizais o signo inicial da infección é a anorexia, que aparece rapidamente oito días despois de ser infectado. Os individuos infectados encóntranse tamén con frecuencia en estado letárxico, caracterizado por realizar o animal movementos lentos e non querer moverse cando é estimulado. Obsérvase un excesivo desprendemento da pel na maioría das especies de ras afectadas por B. dendrobatidis. Estes cachos de pel desprendida descríbense como opacos, brancos cincentos e pardos. Algúns destes anacos de pel encóntranse tamén adheridos á pel. Estes signos de infección obsérvanse a miúdo entre 12 e 15 días despois da exposición. O síntoma máis típico da quitridiomicose é o engrosamento da pel, que rapidamente leva á morte dos individuos infectados porque eses individuos non poden tomar os nutrientes apropiados, liberar toxinas ou nalgúns casos respirar pola pel. Outros signos comúns son a cor colorada que toma a pel, convulsións e perda de reflexos posturais. Nos cágados, B. dendrobatidis afecta as pezas bucais que teñen queratina, o que orixina comportamentos de alimentación anormais ou decoloración da boca.
Batalla de Tudela
A batalla de Tudela foi un enfrontamento bélico da guerra da Independencia española disputado nos arredores da cidade de Tudela o 23 de novembro de 1808. O resultado do combate foi a completa vitoria francesa, cuxo exército estaba ao mando do mariscal Lannes, sobre as tropas españolas, comandadas polo xeneral Castaños.
Cerca de 33.000 soldados e milicianos españois intentaron cercar aos 30.000 franceses de Lannes, pero foron severamente derrotados. As baixas españolas calcúlanse en torno aos 4000 mortos e 3000 prisioneiros, mentres que por parte francesa non chegaron a 600 os mortos e outros tantos feridos.
Quitridiomicose
Investigación e impacto
O fungo quitridio dos anibios parece crecer mellor entre os 17 e os 25 °C, e a exposición de ras infectadas a temperturas altas pode curalas. Na natureza, canto máis tempo se manteña un exemplar de ra a temperturas por riba de 25 °C, menos probable é ue sexan infectados polo quitridio dos anfibios. Isto pode explicar por que o declive dos anfibios inducido pola quitridiomicose ocorreu principalmente en zonas de altura elevada e durante os meses fríos. Os péptidos curáneos producidos naturalmente polas ras poden inhibir o crecemento de B. dendrobatidis cando os anfibios infectados están a termperaturas próximas a 10&nbp;°C, o que permite a especies como Lithobates pipiens eliminar a infección nun 15% dos caos.
Aínda que se culpou de moitos dos declives ao fungo B. dendrobatidis, algunhas especies resisten a infección e algunhas poboacións poden sobrevivir cun baixo nivel de persistencia da doenza. Ademais, algunhas especies que parecen resistir a infección poden en realidade albergar unha forma non patóxena de B. dendrobatidis.
Batalla de Tudela
Esta foi unha das batallas cuxo nome foi gravado no Arco do Triunfo de París (a carón do da batalla de Elviña, que alí figura como de La Corogne).
Parte española
miniatura|150px|[[Xeneral Castaños]]
Quitridiomicose
Investigación e impacto
Algúns investigadores argumentan que poñer o foco na quitridiomicose fixo que os esforzos de conservación dos anfibios sexan perigosamente miopes. Unha revisión dos datos da Lista Vermella da IUCN encontrou que se asumía a ameaza desta doenza na maioría dos casos, pero non se sinalaban as probas. Os esforzos de conservación en Nova Zelandia seguen centrándose en curar da quitridiomicose a especie nativa en perigo crítico Leiopelma archeyi, aínda que as investigacións mostraron claramente que son inmunes á infección por B. dendrobatidis e están morrendo na natureza por causa doutras doenzas aínda sen identificar. In Guatemala, several thousand tadpoles perished from an unidentified pathogen distinct from B. dendrobatidis.
Batalla de Tudela
O campo de batalla
miniatura|450px|Esquema das posicións españolas — Santa Bárbara: División Lapeña
Quitridiomicose
Investigación e impacto
Unha artigo de "revisión" de 2019 na revista Science estimaba que a quitridiomicose fora un factor no declive de polo menos 501 especies de anfibios durante os últimos 50 anos, das cales 90 especies se confirmou ou se presumía que xa se extinguiran na natureza e outras 124 declinaran en cantidade en máis do 90%. Neste artigo calificábase a cifra de baixas oficial como "a maior perda rexistrada de biodiversidade atribuíble a unha doenza".
Inmunidade
miniatura|Zoosporanxios de Batrachochytrium dendrobatidis cepa 98-1810/3 visibles como corpos transparentes esféricos crecendo en auga dun lago sobre (a) artrópodos de auga doce e (b) algas. Debido ao enorme impacto do fungo nas poboacións de anfibios, realizouse unha considerable investigación para idear métodos para combater a súa proliferación na natureza. Entre os descubrimentos máis prometedores está que as colonias de anfibios que sobreviven ao paso da epidemia de quitridios adoitan portar elevados niveis da bacteria Janthinobacterium lividum. Esta bacteria produce compostos antifúnxicos, como o indol-3-carboxaldehido e a violaceína, que inhiben o crecemento de B. dendrobatidis mesmo a baixas concentracións. De xeito similar, a bacteia Lysobacter gummosus que se encontrou na píntega Plethodon cinereus, produce o composto 2,4-diacetilfloroglucinol, que tamén inhibe o crecemento de B. dendrobatidis.
Batalla de Tudela
O campo de batalla
Foi a zona comprendida entre Tudela e os montes próximos que se encontran ao seu poñente, a fronte española sería: cerro de Santa Bárbara, Tudela, Torre Monreal, Santa Quiteria, Cabezo Maya, cerro onde se encontraba a ermida de San Juan de Calchetas, e as poboacións de Urzante (desaparecida), Murchante e Cascante. E como foxa natural entre os franceses e os españois estaba o río Queiles, afluente do Ebro.
Quitridiomicose
Inmunidade
Comprender as interaccións das comunidades microbianas presentes na pel dos anfibios con especies fúnxicas do medio ambiente pode revelar por que certos anfibios, como Rana muscosa, son susceptibles aos efectos mortais de B. dendrobatidis, mentres que outros, como a píntega Hemidactylium scutatum, poden coexistir co fungo. Como se indicou anteriormente, a especie bacteriana con actividade antifúnxica Janthinobacterium lividum, que se encontrou en varias especies de anfibios, pode previr os efectos do patóxeno incluso cando esta bacteria se engade a outro anfibio que carece de forma natural desta bacteria. As interaccións entre a microbiota cutánea e B. dendrobatidis poden alterarse para favorecer a resistencia á doenza. Aínda que a concentración exacta de violaceína necesaria para inhibir os efectos de B. dendrobatidis non está establecida completamente, esta concentración pode determinar se o anfibio presentará ou non morbilidade (ou mortalidade) causada por B. dendrobatidis. A ra Rana muscosa, por exemplo, ten concentracións moi baixas de violaceína na súa pel, polo que non pode proporcionar unha maior taxa de supervivencia á ra; ademais, J. lividum non está presente na pel de R. muscosa. As especies como a píntega H. scutatum, que teñen esta bacteria na pel, producen suficiente violaceína e están protexidas.
Batalla de Tudela
Preliminares: desavinzas entre os xenerais españois
Aos franceses quedáballe por aniquilar o flanco dereito do exército español, o exército de Castaños, que chamaban do centro e que, unido ao de reserva de Palafox ocupaban Calahorra e a ribeira dereita do Ebro, até preto de Lodosa e a liña do Arga na confluencia do río Aragón, fronte a Falces, Peralta e Milagro, onde estaban situadas as forzas de Moncey, respectivamente.
Napoleón ordena o 18 de novembro a Jean Lannes que avance cara a Tudela. Cando chega a Logroño, ordena a Moncey que atravese o Ebro por Lodosa para xuntarse con el e unir as forzas. Unha vez en Lodosa, organiza as forzas das que dispón.
Quitridiomicose
Evolución
Informouse nun estudo ecolóxico de indicios de resistencia evolutiva emerxente nunha poboación que se estaba recuperando dunha especie de ra autraliana subtropical que se reproduce en regatos, Mixophyes fleayi, que fora infectada epizooticamente, A recuperación tamén observada de especies de ras en Panamá despois do declive non estaba asociada coa atenuación do patóxeno, senón máis ben con algún factor non identificado do hóspede, como a evolución dunha resistencia xenética á infección polo fungo ou algún carácter adquirido (como unha hipotética colonización microbiana protectora).
Batalla de Tudela
Preliminares: desavinzas entre os xenerais españois
Mentres o inimigo organizaba a súa ofensiva rápida e cautelosamente, os exércitos españois do Ebro encontrábanse nas peores condicións para lograr a vitoria. Nin pola súa calidade, nin pola súa forza poden competir coas aguerridas e numerosas tropas do inimigo,
Isto en canto ás tropas, pero polo que respecta aos xefes, entre Castaños e Palafox había grandes desavinzas: non lograban poñerse de acordo nas operacións. Palafox, orgulloso pola súa defensa de Zaragoza, cría que valía tanto ou máis que o seu compañeiro.
Quitridiomicose
Opcións de tratamento
O uso de antifúnxicos e terapia indicuda por calor foi suxerido como tratamento contra o B. dendrobatidis. Porén, algúns destes antifúnxicos poden causar efectos adversos na pel en certas especies de ras e, aínda que se usan par tratar especies infectadas con quitridiomicose, a infección é difícil de erradicar. Un estudo feito por Rollins-Smith e colegas suxire que para tratar a quitridiomicose por Batrachochytrium (Bd) o antifúnxico de elección é o itraconazole. Este produto é o preferido en comparación coa anfotericina B e o cloranfenicol debido á toxicidade destes; especificamente o cloranfenicol está correlacionado coa leucemia en sapos. Isto converteuse nunha difícil situación porque sen tratamento, as ras presentan deformidades nas extremidades e mesmo morren, pero poden tamén padecer deformidades na pel se as someten ao tratamento. "O tratamento non sempre ten un éxito do 100% e non todos os anfibios toleran o tratamento moi ben; por tanto, a quitridiomicose debería sempre ser tratada seguindo o consello dun veterinario."
Batalla de Tudela
Preliminares: desavinzas entre os xenerais españois
Castaños reclamara o mando único á Xunta Suprema Central que esta tarda en outorgarlle. Cre que a fronte que pensou entre as abas do Moncayo e o río Ebro, uns 50 km, podería parar o avance do exército francés pero, en lugar dos 80.000 homes prometidos, só contaba con 26.000 soldados.
Juan O'Neylle tiña o resto das forzas españolas, pero estas encontrábanse en Caparroso e Villafranca. Castaños mandou un emisario cunha carta para O'Neylle pedíndolle que vaia cos seus homes a Tudela o antes posíbel, xa que os franceses están en marcha e chegarán dun momento a outro. O emisario chega a Caparroso ás 5 da tarde do 21 de novembro. O'Neylle le a carta e lle responde a Castaños:
''Comprendo ben o crítico da situación, pero o meu xefe natural é Palafox e este ordenoume que mantivera esta posición; porén, estou disposto a marchar cara a Tudela cos meus 20.000 homes, pero será mañá, xa que xa anoiteceu. Agora mesmo mando un despacho a Palafox para que me diga a que ordes debo terme''.
Quitridiomicose
Opcións de tratamento
Os individuos infectados por B. dendrobatidis son bañados en solucións de intraconazole e en poucas semanas dan negativo nos tests para B. dendrobatidis usando ensaios de PCR. A terapia por calor é tamén utilizada para neutralizar B. dendrobatidis en individuos infectados. Utilízanse experimentos de laboratorio coa temperatura controlada para incrementar a temperatura dun individuo superando o intervalo de temperatura óptimo de B. dendrobatidis. Os experimentos nos que se incrementa a temperatura alén do límite superior do intervalo óptimo de B. dendrobatidis de 25 a 30 °C, mostran que a súa presenza vai desaparecendo en poucas semanas e os individuos infectados retornan á normalidade. Tamén se ten usado o formol/verde malaquita para tratar con éxito individuos con quitridiomicose. Unha Leiopelma archeyi foi curada da quitridiomicose ao aplicarlle cloranfenicol topicamente. Pero os riscos potenciais de usar antifúnxicos son altos.
Batalla de Tudela
Preliminares: desavinzas entre os xenerais españois
O 22 de novembro a distribución das forzas españolas era:
miniatura|esquerda|150px|Cuartel xeneral de Castaños, no palacio do arqués de San Adrián.
Aquela mesma tarde, as unidades de Aragón comezaron a concentrarse no termo chamado Traslapuente (ao outro lado do Ebro de onde se situaba o exército de Castaños), pero non cruzaran a ponte, acampando alí mesmo, pois tiñan ordes de non cruzar até que Palafox non llo ordenara. Isto encolerizou a Castaños, xa que os franceses estaban a punto de chegar e os reforzos non estaban no seu posto de combate.
Palafox, constrinxido, cala, pero non outorga. Castaños ante esta actitude que poñía en perigo a defensa e a vida de miles de homes, convoca un consello de guerra en Tudela, no palacio do marqués de San Adrián, onde se reuniron Palafox (que chegara o día anterior de Zaragoza), o seu irmán Francisco Palafox, o xeneral Coupigny e un observador inglés, Sir Thomas Graham.
Houbo de todo menos consenso:
Naquela noite fatal, dixo un historiador, houbo xuntas, choques, e todo menos unha providencia capaz de salvar os exércitos.
Palafox opoñíase ao establecemento da liña do Queiles, baseándose en que non dispoñían dos suficientes homes para resistir ao inimigo. O mellor, segundo el, era retirarse a Zaragoza e defender Aragón. Castaños, enfurecido, exclamou: ''España, hai que defender a España! Temos que estar unidos ante o inimigo''. Contra a media noite reciben os primeiros avisos de que os franceses tomaran xa Corella e Cintruénigo. A noticia cae como unha bomba entre os reunidos, e de contado apareceu o medo por toda a cidade.
Chegan os franceses
Cos primeiros raios de luz comenzan a cruzar a ponte sobre o Ebro as forzas do exército de reserva, aragoneses os máis deles, con algúns voluntarios navarros. A súa roupa encoirada e equipados á vaiche boa, con máis ardor que disciplina e máis aspecto de pobo en armas que de exército regular, dixo unha testemuña. Pero xa unhas semanas antes o coronel dun dos rexementos queixábase de que a súa xente só tiña camisa e calzóns, e de que os fusís eran inservíbeis.
Ao atravesaren as tropas Tudela aínda de noite, e ao seren as rúas do casco antigo moi estreitas, o paso foi unha ardua tarefa, armándose un gran balbordo, obstruíndo as calellas. Pola tardanza en atravesar a cidade, os soldados tardaron en ocupar as posicións que lles foran asignados, é dicir, entre Santa Quiteria e Cabezo Maya, polo que unha grande extensión de terreo estaba sen protexer.
Mentres o mariscal francés Lannes, que non perdía o tempo, achegábase ás inmediacións da cidade, desde os montes do Cierzo, co sol despuntando xa. Lannes estrañouse de que non houbera ningún tipo de vixilancia e de que o inimigo non aparecera por ningures.
Un informe español da época dicía: 'En Tudela non había un corpo avanzado, nin un só sentinela Ao que engade o historiador José Muñoz Maldonado: Sabíase con certeza a aproximación do inimigo e non se tomou ningunha providencia, nin para dar nin para evitar a batalla''.
Mentres o reforzo terminaba de cruzar a ponte e se arranxaba algo o "tráfico" das tropas, carruaxes, canóns e cabalaría polas rúas da cidade, escoitáronse os primeiros estrondos de fusilaría e canonazos por parte do exército francés. Isto puxo fin á disputa de Castaños e Palafox. Ás présas foi preciso adoptar disposicións defensivas.
Eran as 7 da mañá, di unha testemuña, cando os primeiros franceses aparecían donos do castelo (monte de Santa Bárbara, un cabezo que está sobre a cidade). Segundo Yanguas (historiador daquela época), foi ás 8 cando se tivo na cidade o primeiro aviso da proximidade dos franceses e dos preparativos da loita.
Primeiras accións
Segundo comentou o xeneral Castaños no seu informe:
Unha vez donos do cabezo que domina Tudela, os batallóns Caro e Pinohermoso despregáronse polas abas do mesmo, tomando posicións nos outeiros próximos, fronte á meseta denominada Puntal del Cristo, onde xa para entón se descubría o groeso das forzas francesas de Maurice-Mathieu. miniatura|500px|Plano do desenvolvemento da batalla.
Os voluntarios da división de Saint-March dispoñíanse a ocupar as alturas da vega do río Queiles (Monte San Julián e cabezo de Santa Quiteria). O'Neylle, coa maior parte das tropas aragonesas trataba de organizarse ás costas da cidade, sobre a estrada a Zaragoza, en espera das ordes do xeneral Castaños en quen todos os xenerais resignaron o mando neste momento supremo.
Entre as oito e as nove sucedéronse en Tudela a sorpresa e a reacción. Ao frustrado golpe do inimigo seguiu unha tregua de relativa calma. Pero ao cabo desta tregua foi cando o mariscal galo concibiu o plan de batalla, en vista das súas observacións sobre o campo español, e en vista, sobre todo, da gran cantidade de fallos destes, que foron moitos e non pequenos.
Lannes entra en acción
Lannes desprezou ao exército que se encontraba en Tarazona, centrándose na liña que vai desde Tudela a Cascante, a zona máis vital e desgornecida. As primeiras decisións do Mariscal centráronse nestes obxectivos: atacar parcialmente o flanco dereito español (Tudela); recoñecer e profundar o centro (montes da beira do Queiles até Urzante), para o cal deixou en reserva as divisións Morlot e Granjean e, terceiro, lanzar a masa da súa cabalaría contra os de Cascante para evitar que o xeneral Lapeña desprazase cara a Tudela as súas liñas e para dar tempo a que chegara a división Lagrange que pensaba enfrontar aos andaluces.
A división Maurice-Mathieu foi a primeira en atacar as posicións españolas: o outeiro de Santa Bárbara (onde se encontran os restos do castelo medieval, residencia de monarcas navarros e que se alza aos pés de Tudela), mentres quedou en reserva a división Musnier na meseta denominada Puntal del Cristo.
De acordo coas ordes de Lannes, os xenerais Mauricie-Mathieu e Habert formaron en columna de ataque e acometeron aos españois, precedidos dun batallón de tiradores. Mathieu iba á cabeza dun rexemento da Lexión do Vístula, e Habert á fronte do 14º rexemento de liña. O choque sucedeu pouco despois das 9 da mañá, e tivo lugar nos tres outeiros das abas de Canraso que se estenden fronte a Tudela.
miniatura|esquerda|300px|Recreación da batalla de Tudela no outeiro de Santa Bárbara, coa torre da catedral ao fondo.
Ante este ataque, Castaños reforzou o castelo (Santa Bárbara) con aragoneses que cruzaran a ponte. Ao cabo dunha hora de intenso fogo, os batallóns Caro e Pinohermoso, danados, repregáronse de vagar e ordenadamente, ao abeiro do resto da división que ocupaba o cume do castelo. Os franceses que os perseguían foron recibidos desde o cume con fogo de fusil e co de dúas pezas de artillaría, e desistiron do seu intento. Nesta acción e nas que seguiron por esta zona ao longo do día participaron activa e valerosamente as mulleres tudelanas, animando aos soldados, e levándolles cántaros con auga.
En tanto, os defensores do cabezo de Santa Bárbara rexeitaban as acometidas da división de Maurice-Mathieu, o groso das forzas de Lannes, descendendo polos montes de Cierzo pola Cerrada e o Pilar de Santo Domingo, dispoñíase a atacar o centro do exército español, ao tempo que a súa artillaría intercambiaba algúns disparos coa española, emprazada nas abas de Santa Quitería. Xa daquela a cabalaría de Dijéon acosaba a Lapeña, cuxas forzas cubrían a cidade de Cascante desde o alto da Basílica del Romero até o Convento de la Victoria, lugares ambos onde emprazou a súa artillaría (18 pezas), mentres que os seus xinetes estaban despregados polas hortas das inmediacións. O xeneral dos andaluces puxérase en alarma ás oito.
A esta hora unha partida da cabalaría inimiga presentouse no Prado da cidade pero, recoñecida polos dragóns de Pavía, retirouse. Seguidamente Lapeña puxo en movemento a súa división, pois desde primeira hora Castaños lle dera orde de manobrar para cubrir o oco entre Cascante e as alturas da ribeira do Queiles que as tropas aragonesas non ocuparan, debido a que entraran tarde en Tudela e á sorpresa do ataque francés. Lapeña, crendo ter ante si máis inimigo do que realmente tiña, estivo moi remiso en avanzar e só conseguiu destacar a Urzante dous batallóns e un destacamento de granadeiros provinciais. Máis tarde, apoiado por dúas pezas de artillaría que levaron estes consigo, adiantou un batallón cara as planas de Murchante para facer fronte á cabalaría de Dijéon que acosaba por ese lado.
A derrota
Quedaba, pois, sen ocupar Murchante e, sobre todo, unha gran brecha entre Urzante e os montes de Tudela, baleira totalmente de defensores. Lannes, que acababa de descender ao val con seu Estado Maior, lanzou contra Tudela a división Morlot (acabada de chegar ao lugar do combate) apoiada pola de Grandjean.
As tropas de Morlot, dificultadas no seu avance polos obstáculos do terreo, cheo de canles de rega e oliveiras, tras algúns amagos infrutuosos, conseguiron reunirse ao abeiro do mesto olivar de Cardete, e desde el lanzáronse ao ataque á altura de Cabezo Malla. Ao mesmo tempo que os franceses coroaban a estratéxica altura, a División Saint March chegaba ao monte Santa Quiteria.
Castaños dáse de conta do perigo. A ocupación por Morlot do Cabezo Malla supón a derrota. Urxe botalo fóra a toda custa de tan privilexiada posición, e para iso bota man da División O'Neille que permanecía esperando ordes nas aforas de Tudela. Precipitadamente, O'Neille move os seus batallóns atravesando Huerta Mayor. As tropas chegan, abafadas, ás proximidades do Cabezo. O inimigo esperaba á metade da ladeira que descende a Huerta Mayor. Foi entón cando O'Neille ensaia unha manobra táctica, a única que se levou a cabo aquel día. Mentres que parte dos seus soldados acometen con brío a subida de fronte, dirixe pola esquerda ao terceiro Batallón de Gardas Españolas para coller ao inimigo polas costas. Esta vella unidade cargou tan impetuosamente á baioneta que as noveis tropas de Morlot cederon atropeladamente deixando o monte cheo de feridos.
Porén, o alto de San Juan de Calchetas e o pobo de Murchante non estaban ocupados. Grave error do que moi pronto se aproveitaria o inimigo. Se o Exército de Cascante acudise a tempo a encher aquel baleiro, lograríase prolongar o combate e efectuar, no peor dos supostos, unha retirada decente. Pero nada diso se puido conseguir. Todos os esforzos de Castaños dirixíronse, en balde, a tratar de soldar as liñas propias. As súas ordes nas primeiras horas da tarde ían dirixidas a Lapeña. Pero este non consegue desfacerse dos cabalos inimigos, dos vellos dragóns de Alemaña, dos veloces coraceiros que amagan sen expoñerse. Apenas tivo baixas a cabalaría francesa. Non se dá de conta que só se trata de telo en xaque, de inmobilizalo. E non se atreve a manobrar co groso das súas unidades.
Cataños confía en que Grimarest, ao advertir polo tronar dos canóns onde se localiza a pelexa, se decida a correr no seu auxilio desde Tarazona. Grimarest, porén, non da sinais de movemento, e Lapeña abriga o temor de que, de correr a tapar o oco á súa dereita, abra outro moi profundo á súa esquerda.
Para desgraza dos españois, hai un home a quen non se lle escapan estes fallos. É Lannes, que ve chegada a hora do golpe decisivo. O que máis lle interesa polo momento é tomar o Castelo para ocupar Tudela e a ponte, chave de Zaragoza, que tanto lle ponderara Napoleón. A iso van dirixidas as súas ordes. Pero á vez ten que aproveitar a brecha producida na liña española antes de que andaluces e aragoneses acudan a tapala. Por iso dá a Morlot a orde de que ataque de novo, e a Musnier a de que entreteña aos de Lapeña, mentres chega Lagrange. Pronto se nota a orde do Mariscal. Os franceses, á vista das tropas españolas, ocupan o alto de San Juan de Calchetas e chegan na súa acometida até moi preto de Urzante. Son as 2 da tarde. A esa hora, se diriximos a vista cara a Tudela, veremos un desenlace da loita tan imprevisto como desastroso. Maurice-Mathieu, apertado polas ordes do seu Mariscal, vendo que desde hai catro horas non consegue con asaltos frontais desaloxar aos do alto de Santa Bárbara, concibiu unha atrevida estrataxema. Mentres que o groso das súas tropas ataca a vertente do Cabezo que mira a Alfaro, destaca parte dos seus efectivos polo barranco do Cristo para que envolvan aos da cume.
Estas forzas avanzan silenciosas e desapercibidas (outro fatal descoido español) pola aba norte do monte, polo estreito camiño que desde o Cristo corre á par da Mejana. Cando menos o esperaban, os da cume víronse ameazados polos que, a tiros e berrando, trepaban pola ladeira do Muíño. Entón se produciu nas filas españolas unha reacción de pánico. Aquel súbito ataque polas costas fixo que fuxiran todos na maior desorde e, penetrando na cidade, contaxiárano de pavor, arrastrando na súa fuga as unidades de reserva que alí había. Faltou alí Palafox, único home capaz de conter aquela desbandada. Pero o caudillo aragonés, irritado contra Castaños, vendo perdida a batalla, abandonou Tudela nas primeiras horas da loita nas rúas. Acompañado do seu amigo Doyle marchou ao Bocal, e alí tomou unha barca que, polo Canal de Aragón, levouno a Zaragoza. A súa obsesión era defenderse na capital aragonesa, como se presentise que lle agardaba alí a gloria que en Tudela non podería encontrar.
Volvendo ao centro da fronte, o novo avance do inimigo colocaba ao Exército aragonés de Cabezo Malla ante o perigo de ser envolvido polos do outeiro de Calchetas. Aínda pode ser tempo de reparar a brecha, e Castaños, estrañado de que as súas divisións da esquerda non acudan ao seu chamamento, e temeroso pola súa sorte, decide ir en persoa a inxectar ánimos a Lapeña e conseguir que nun supremo esforzo, ataque o flanco. Entre as 2 e as 3 da tarde, acompañado de Francisco Palafox, do seu Estado Maior e da súa escolta, emprende a marcha cara a Cascante. Aquela decisión, tardía como todas as desta tráxica xornada, ía a poñer ao Mando español nun transo de apuro. Cando Castaños e o seu séquito cabalgaban ao abeiro da liña propia, crendo que as tropas de Saint-March cubrían un outeiro que divisaban á dereita, víronse de improviso acometidos por un grupo de xinetes franceses.
O xeneral e os seus acompañantes tiveron que fuxir, e conseguiron esquivar o perigo ocultándose na espesura dunha oliveira próxima. Castaños ve con estupor que Lefèbvre e a súa cabalaría lograran abrir outra brecha na liña española dos montes. Algo grave e irremediábel tivera que suceder. Explicoullo pouco máis tarde un dos emisarios da súa escolta que chega a galope á oliveira e infórmao sw que os defensores do Castelo escapan en desbandada pola estrada de Zaragoza e que o francés era xa dono de Tudela. Todo estaba perdido.
Polos campos, até onde alcanzaba a vista, víase correr aos soldados, deitando as súas armas, fatigados, sen un chisco de moral, no máis deplorábel desconcerto. Foi aquel o transo máis amargo e cruel para o xeneral. El mesmo viuse envolvido na avalancha da retirada e case atropelado polo inimigo, escondéndose aos poucos e cambiando de rota, puido acollerse, xa de noite, en Borja, onde se lle uniron Roca, Caro e O'Neille.
Antes de retirarse, O'Neille e Saint-March realizaron prodixios de valor para neutralizar o desastroso influxo que a fuga da 5ª División causou nas tropas aragonesas, as cales presenciaron desde os seus postos esta tráxica fase da loita. Pero o temor a verse cortados na súa retirada polos de San Juan de Calchetas, polos que acababan de ocupar Tudela, e por unha gran masa de cabalaría que conseguiu meterse entre Santa Quiteria e o Cabezo Malla (era Lefèbvre coa cabalaría de Colbert e os lanceiros de Polonia, seguramente os que sorprenderon ao Estado Maior de Castaños na súa marcha a Cascante) forzounos a abandonar tan vantaxosas posicións. Saint-March púxose á fronte da cabalaría de Numancia, e con esta e o batallón de Valencia foi resistindo ao inimigo até baixar ao chan. Alí, a pesar dos seus esforzos, sobreveu a desbandada. Eran as 3 da tarde. Só os voluntarios de Alacant, capitaneados polo seu coronel Camps, seguieron retirándose co orde até o anoitecer.
Venceáns, Venceáns, Entrimo
Venceáns é un lugar da parroquia de Venceáns no concello ourensán de Entrimo na comarca da Baixa Limia. Tiña 43 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 19 eran homes e 24 mulleres.
Iași
miniatura|Iaşi no mapa de Romanía. miniatura|O Palacio da Cultura de Iași.
Iași é a segunda cidade de Romanía por tamaño e capital do condado do mesmo nome.
A cidade sitúase nunha rexión forestal, no extremo nordeste do país, facendo fronteira con Moldavia. Ten 320.888 habitantes (2002).
Abilene, Texas
miniatura|270px Abilene é unha cidade de Texas (Estados Unidos) e capital do condado de Taylor. Tiña 115.930 habitantes no 2001.
Lingua, orixe da poboación e relixión
A Igrexa Baptista, a Igrexa de Cristo e a Igrexa Metodista son as principais confesións da cidade.
Historia
miniatura|esquerda|200px|Mapa de 1883. A cidade foi establecida en marzo de 1881 como un apeadoiro da liña de ferrocarril Texas-Pacífico. Antes do establecemento do ferrocarril a área de Abilene estivo ocupado esporadicamente por indios nómades e forzas militares norteamericanas. Máis tarde chegaron os cazadores de búfalos e os rancheiros. Arredor de 1870 os indios foron expulsados. O anuncio en xaneiro de 1881 da fundación pola compañía de ferrocarril, dunha cidade á beira da liña de ferrocarril entre o Pacífico e Texas atrae a centos de colonos que chegan para participar na poxa dos terreos, os lotes foron adxudicados o 15 de marzo de 1881. O 2 de xaneiro de 1883 a cidade vota integrarse nos Estados Unidos. O 23 de outubro de 1883 Abilene convértese na capital do condado de Taylor. A electricidade chega en 1891, o teléfono en 1898 e o gas natural en 1914.
O establecemento en 1940 da base militar de Camp Barkeley cambiou a vida da cidade, os 60.000 soldados adestrados aquí modificaron a economía da cidade ata que a fin da segunda guerra mundial supuxo o peche da base. Pero en 1952 estableceuse a base aérea de Dyess. Entre 1951 e 1955, 903 novos pozos de petróleo foron descubertos na zona de influencia da cidade. En 1978 púxose fin á Lei seca que viña rexendo dende 1903.
Economía
A economía da cidade está sustentada na produción de petróleo, ademais a cidade actúa como centro de distribución, comercio, industria, transporte e educación dunha área que cobre 22 condados de Texas.
18 de xullo
O 18 de xullo é o 199º día do ano do calendario gregoriano e o 200º nos anos bisestos. Quedan 166 días para finalizar o ano.
Nacementos
miniatura|100px| Robert Hooke. miniatura|100px| María de Maeztu.
Mortes
miniatura|100px| Caravaggio. miniatura|100px| Programadoras ENIAC.
Festas e celebracións
miniatura|100px
Outros
Os 366 días do ano
Germán Castrillón
Germán Castrillón Permuy, nado en 1959, é un expiloto de rallys, empresario e político galego do PPdeG.
Traxectoria
Foi piloto de rallys e membro da escudaría Siroco Team Narón, organizadora do Rally Cidade de Narón. Participou no Campionato de Galicia de Rallys, obtendo varias vitorias e o campionato de pilotos en seis ocasións: 1990, 1992, 1996, 1998, 1999 e 2000, sendo o piloto que máis veces gañou o certame autonómico. Obtivo un total de 38 vitorias, sendo o piloto galego con máis triunfos no campionato. Tamén participou en probas puntuables para o Campionato de Europa e o Campionato de España coma o Rally da Coruña ou o Rally Príncipe de Asturias.
Política
Nas eleccións municipais de 2007 encabezou a candidatura do PPdeG á alcaldía de Cabanas e foi elixido alcalde. Nas municipais de 2011 volveu ser elixido alcalde, agora con maioría absoluta. En 2011 foi inhabilitado para ocupar cargos en organizacións deportivas por organizar o 39º Rally de Ferrol (2008) sen contar co permiso da Federación Galega de Automobilismo. Dimitiu como alcalde en febreiro de 2019 e nas eleccións municipais dese ano encabezou a lista do PP á alcaldía de Narón. Obtivo o 25% dos votos e 6 concelleiros, catro menos que Terra Galega. Dende entón é concelleiro de Narón.
Caqui
Historia
Xeralmente dise que o caqui ten a súa orixe no Xapón e mais na China onde se cultiva dende o século VIII. Posteriormente foi introducido nos países occidentais: nos Estados Unidos, a principios do século XIX e en Francia, España e Italia, contra 1870.
Variedades
Existen diversas variedades, en función da adstrinxencia, determinada polo seu contido en taninos, os responsábeis da sensación áspera ao padal:
Existen multitude de variedades, e cada día aparecen novas como resultado da polinización cruzada, porén, todas elas se agrupan en catro grandes grupos en función da adstrinxencia do froito, denominados CFNA, CFA, VFNA, VFA.
Propiedades nutritivas
miniatura|220px|Caqui da variedade "Fuyu". miniatura|220px|Cultivar "Persimon", sementes soltas. En canto ao seu valor nutricional, conta con importantes cantidades de hidratos de carbono (frutosa e glicosa), pectina e mucilaxes (fibra solúbel). Ademais, trátase dunha excepcional fonte de provitamina A e vitamina C que tamén aporta potasio, ferro, magnesio e calcio e, en menor cantidade, fósforo e sodio. Beneficia a visión e o crecemento e desenvolvemento dos ósos, é antioxidante e favorece o tránsito intestinal.
Contén hidratos de carbono coma frutosa e glicosa, escasa de graxas e proteínas e ten alto valor calórico a respecto doutras froitas. Rico en vitaminas A e C.
Composición por 100 g de porción comestíbel:
Gastronomía
miniatura|220px|Caqui. Ten unha polpa de sabor moi doce e zumarenta. Os grupos adstrinxentes presentan un sabor adstrinxente se non están moi chegados ou non se lle extraeu a adstrinxencia.
Os caquis pódense comer frescos ou utilizarse na elaboración das sobremesas máis variadas, como por exemplo o xeado.
Eliminación da adstrinxencia
Existen tratamentos para eliminar a adstrinxencia dos froitos, un tratamento normal é o mantemento dos froitos apañados antes do amolecemento natural da súa polpa e introducíndoos en cámaras de atmosfera controlada entre 2 e 4 días cunha concentración na atmosfera de 5.000 ppm de etanol, unha humidade relativa do 90% e a unha temperatura de 20 °C.
Un método caseiro para a eliminación da adstrinxencia baseado no mesmo concepto que o anterior é apañar os caquis cando aínda teñen a polpa firme e introducilos nun recipiente pechado onde tamén se introduce algunha bebida alcohólica de alta graduación (augardente, coñac etc.), procurando que non entren en contacto a bebida alcohólica e o froito. Mantense dentro durante dous ou tres días desaparecendo deste xeito a adstrinxencia.
Pódese deste xeito presentar o caqui coa polpa consistente e ser comido simplemente mediante a peladura. Se se deixa madurar naturalmente a polpa amolece e a súa manipulación, transporte e consumo é algo máis dificultoso.
Países produtores
En Galicia non se cultiva profesionalmente por mor da falla de horas de sol, malia darse ben nas rías Baixas. En España cultívase principalmente en Castellón, Huelva, Sevilla, Málaga e Granada (especialmente na zona de Zafarraya) e máis que en calquera outro lugar na provincia de Valencia que posúe a Denominación de Orixe (D.O.) "Kaki Ribera del Xúquer". A variedade de caqui autorizada por esta D.O. é a Rojo Brillante enxertada sobre Diospyros lotus. Ten inscritas unhas 1.800 ha de cultivo.
En Italia é moi común na zona de Venecia (Véneto).