cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Celeirós, Pedrafita, A Teixeira
Economía
A economía local estivo baseada case exclusivamente na produción de alimentos agrícolas para a subsistencia, e a venda cando era posible, dos pequenos excedentes co fin de mercar outros produtos necesarios que era preciso obter de fóra, pago de impostos, etc. Dado que as capacidades de produción da terra teñen un límite en relación coa poboación que poden manter, durante o século XX o incremento no número de habitantes fixo que moitos deles optaran por emigrar en busca dun futuro mellor, a principio de século cara América principalmente e con destino a Europa nos anos 60 e 70, o que tivo como consecuencia unha paulatina e constante diminución no número de residentes. En distintas épocas houbo tamén algunha tenda, así como persoas que se adicaban, a tempo parcial, a oficios relacionados coas necesidades básicas, como xastres, costureiras, tecedoras, zoqueiros, ferreiros, etc. Houbo escola en Cabo de Vila, aínda que os veciños tamén acudiron ás da Lama e posteriormente á de Pedrafita. Dispón de varios agros onde se cultivaba principalmente centeo e trigo e con outras terras que permitían recoller millo, nabos, patacas e produtos da horta. Dado que existe unha importante presenza de arboredo tradicional, como é o caso de castiñeiros (dos que tamén se aproveitaban as castañas) e carballos, a súa madeira empregábase tanto como combustible como para a realización de ferramentas, mobiliario ou elementos construtivos.
José Villaverde Velo
José Villaverde Velo, nado en Santiago de Compostela o 12 de xullo de 1894 e fusilado o 24 de setembro de 1936, foi un tallista de profesión e anarcosindicalista galego, Secretario Xeral da Confederación Rexional Galaica da CNT entre 1931 e 1933.
Traxectoria
Traballou desde novo como tallista de imaxes relixiosas, estando presente xa desde mozo no movemento sindical. Con 15 anos foi un dos organizadores da Federación Local de Sociedades Obreiras de Santiago, e con 21 presidiu a Sociedad de Carpinteros y Ebanistas.
Entre 1918 e 1930 viviu en Vigo, onde intimou con Ricardo Mella. Convertido en carpinteiro de ribeira, exerceu cargos na UXT, sindicato no que estaba integrada a sociedade de resistencia do seu oficio. Ao pouco centrouse no desenvolvemento do semanario Solidaridad Obrera e na consolidación da CNT na cidade olívica. Ao tempo, dirixiu os voceiros El Despertar Marítimo e ¡Despertad!, e coincidiu no grupo libertario Solidaridad con Ángel Pestaña e Joan Peiró, partidarios coma el dun anarcosindicalismo moderado, lonxe dos ideais máis radicais da FAI. En 1930 escribiu o epílogo da obra Problemas del Sindicalismo y del Anarquismo, do propio Peiró. miniatura|Tumba de José Villaverde Velo no [[cemiterio de Santo Amaro da Coruña.]] Constituíu a Federación Nacional da Industria Pesqueira xunto co patrón coruñés Manuel Montes, e tras ser elixido director de Solidaridad Obrera, mudouse á Coruña.
Alí foi nomeado Secretario Xeral da CRG pouco despois da chegada da II República, pasando a Confederación durante o seu secretariado dos 13.000 aos 33.000 afiliados. Deixou o cargo en 1933, tras ser asexado pola militancia máis radical. En 1934 Ángel Pestaña intentou integralo no Partido Sindicalista, pero non quixo.
Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi detido e encarcerado, sendo fusilado en setembro de 1936 ao negarse a liderar os novos sindicatos falanxistas.
Tamén colaborou cos periódicos La Calle, CNT, Solidaridad Obrera (de Barcelona) e Combate Sindicalista (de Valencia).
Curuxás
O topónimo galego Curuxás pode referirse a:
Deste último lugar tomou o seu alcume Ramón Rodríguez Varela, guerrilleiro antifranquista galego, máis coñecido como Curuxás (1905-1967).
Campionato do mundo de Superbikes
miniatura|250px|dereita|James Toseland (1), Chris Walker (9) e Yukio Kagayama (71) participando nunha carreira do Campionato do Mundo de Superbikes de 2005.
Ciencias naturais
As ciencias naturais, ciencias da natureza, ciencias físico-naturais, ciencias experimentais ou mesmo historia natural, son aquelas ciencias que teñen por obxecto o estudo da natureza seguindo o método científico, tamén coñecido como método experimental.
Campionato do mundo de Superbikes
O campionato do mundo de superbikes ou SBK é un campionato de motos que se iniciou en 1988. Téntase que compitan motos derivadas das de serie, de feito, para participar cunha moto, esta ten que terse fabricado e posto en venda un número determinado de unidades. Esta é a gran diferenza respecto ao campionato de prototipos que é o mundial de velocidade.
Ciencias naturais
As ciencias naturais estudan só os aspectos físicos do universo, e non os aspectos humanos do mundo, obxecto das chamadas ciencias sociais ou humanas, diferenciándose por tanto das humanidades, as artes e doutros tipos de saberes, que implican enfoques epistemolóxicos diferentes.
Campionato do mundo de Superbikes
O tipo de motos que participan neste campionato son de catro tempos e distintas cilindradas, dependendo do número de cilindros. Así as tetracilíndricas non superan os 750cc, as tricilíndricas os 900cc e as bicilíndricas os 1000cc.
Ciencias naturais
As ciencias naturais apóianse no razoamento lóxico e no aparato metodolóxico das denominadas ciencias formais, especialmente das matemáticas, cuxa relación coa realidade da natureza é menos directa (ou mesmo inexistente).
Marina Castaño
Marina Concepción Castaño López, nada na Coruña o 14 de marzo de 1957, é unha xornalista, escritora e xestora cultural galega, durante moitos anos presidenta da Fundación Camilo José Cela.
Ciencias naturais
Por outra parte, diferéncianse das ciencias aplicadas, xa que forman parte da ciencia básica, aínda que teñen naquelas os seus desenvolvementos prácticos, polo que están intimamente ligadas, interactuando entre elas e co sistema produtivo nos sistemas denominados investigación e desenvolvemento (I+D) ou investigación, desenvolvemento e innovación (I+D+i, ou I+D+I).
Campionato do mundo de Superbikes
A partir de 2005 introduciuse un pneumático único da marca Pirelli, e permitiulle as tetracilíndricas competiren sen restritores, co que a categoría evidenciou unha grande igualdade técnica.
Marina Castaño
Traxectoria
Estudiou no colexio Liceo da Coruña. Membro dunha familia coruñesa, a súa nai rexentaba un salón de peiteado na cidade herculina; traballou como xornalista para a radio e para a televisión. Na radio ten colaborado con emisoras como Radio Cadena Española, Radio 80, Ondas Galicia, Onda Cero, Cadena Cope, en xornais como o ABC onde durante un tempo mantivo unha columna, e en cadeas de televisión como Telecinco. Na TVG presentou o programa de entrevistas nos anos noventa chamado Ágora, agora, e que foi obxecto de polémica, ao gravarse na sede da Casa de Galicia de Madrid, e emitirse practicamente na súa totalidade en castelán.
Ciencias naturais
Historia
A pesar de ser relativamente recente o método científico (concibido na revolución científica do século XVII), a historia das ciencias naturais pode rastrexarse até os tempos prehistóricos, xa que está intimamente ligada á historia das sociedades e das civilizacións. A historia das ciencias naturais dá conta do desenvolvemento humano, marcado polos sucesivos cambios de paradigmas sobre a natureza, cambios que, á súa vez, están marcados polo continuo refinamento do coñecemento adquirido e polo desenvolvemento tecnolóxico, acelerado desde a aparición do método científico na chamada revolución científica.
Marina Castaño
Traxectoria
Con todo, a súa sona pública veulle do papel que como xestora cultural desempeñou ao lado do seu segundo home, o escritor padronés Camilo José Cela. Casada de primeiras cun mariño mercante en 1975, divorciouse en 1991 para casar con Cela ese mesmo ano en El Espinar (Segovia). Á morte do seu home en 2002 ocupou a presidencia da Fundación Cela e unha vogalía da Universidade Camilo José Cela, pero viuse envolta nun preito pola herdanza do escritor, que se estendeu ata 2014, e que a enfrontou ao fillo máis vello Camilo José Cela Conde.
Barxas, Barxas
Santa Mariña de Barxas (Barjas en castelán e oficialmente) é unha entidade do concello homónimo da provincia de León. É a capital do concello.
Campionato do mundo de Superbikes
As motos que compiten no campionato son: Aprilia, BMW, Ducati, Honda, Kawasaki, MV Agusta, Yamaha
Ciencias naturais
A prehistoria
miniatura|300px|O uso do [[sílex é a primeira invención do Homo sapiens.]]
A actividade científica comezou nun pasado moi remoto, na prehistoria. Moi probabelmente, a ciencia desenvolveuse a partir das primitivas prácticas de maxia tribal. Tamén, probabelmente, tiveron a mesma orixe tanto a relixión coma a arte. Durante moito tempo, a maxia foi o punto de unión da sociedade, a institución na que se depositaba a sabedoría e a experiencia acumulada até o momento.
A técnica precede á ciencia nos primeiros tempos da humanidade. Apoiándose en observacións empíricas, o home desenvolve as súas ferramentas (traballa os ósos, a pedra), e descobre o uso do lume no Paleolítico inferior. A maior parte dos prehistoriadores concordan en pensar que o lume empezou a utilizarse desde hai 250,000 anos ou 300,000 anos.
Barxas, Barxas
Poboación
Evolución da poboación da parroquia dende o 2000 ao 2010:
Servizos
Xa que é a capital do concello, nesta aldea hai unha farmacia, unha igrexa, entre outros.
Ciencias naturais
Antigüidade
Durante moitos anos as ideas científicas conviviron con mitos, lendas e pseudociencias (falsas ciencias). Así, por exemplo, a astroloxía conviviu coa astronomía, e a alquimia coa química. A astroloxía sostiña que os astros exercen influencia real e física sobre a nosa personalidade (a astroloxía actual xa non sostén iso, agora consiste no estudo da influencia simbólica sobre a nosa forma de ser). A alquimia, pola súa parte, tiña por obxectivo encontrar a fórmula para converter calquera metal en ouro e descubrir a pedra filosofal e o elixir da eterna xuventude. Ningunha destas dúas disciplinas, (astroloxía e alquimia) aplica o método científico e, por tanto, aínda que modificaron algunhas das súas afirmacións antigas, non poden chamarse ciencias.
Os primeiros trazos de actividades científicas datan das civilizacións humanas do neolítico, onde se desenvolven o comercio e a urbanización. miniatura|esquerda|160px|Pequena táboa de arxila en [[escritura cuneiforme .]] Así, para André Pichot, en La Naissance de la science, a ciencia nace en Mesopotamia ou Babilonia, contra o ano 3500 a.C. As primeiras experiencias da alquimia están ligadas aos descubrimentos das técnicas metalúrxicas que caracterizan este período. A innovación máis importante provén da invención da escritura cuneiforme que, por medio de pictogramas, permite a reprodución de textos, e a elaboración abstracta de conceptos. A numeración foi tamén o primeiro método científico que viu a luz, que permitía realizar cálculos cada vez máis complexos. Os sumerios descobren as fraccións e o sistema decimal.
Blaženka Divjak
Blaženka Divjak, nada en Varaždin o 1 de xaneiro de 1967 é unha política e matemática croata,
Ciencias naturais
Antigüidade
Os babilonios constituíron as primeiras ciencias, tales como a metroloxía, moi adaptada á práctica, a álxebra (acháronse táboas que permitían as operacións de multiplicación e de división, ou de inversos para esta última, e tamén as potencias, as raíces cadradas e cúbicas, así como ecuacións de primeiro grao, cunha e dúas incógnitas), a xeometría (cálculos de superficies, teoremas), e a astronomía (cálculos de mecánica celeste, previsións dos equinoccios, constelacións , denominación dos astros). En Mesopotamia créanse tamén os primeiros instrumentos de medida do tempo e do espazo.
Blaženka Divjak
Traxectoria
Logo de rematar os estudos de secundaria entrou a estudar na Facultade de Ciencias Naturais e Matemáticas da Universidade de Zagreb (UZ) e alí se graduou en 1989. En 1990 comezou a dar clases de matemáticas no instituto da súa localidade natal e en 1994 entrou como profesora axudante na Facultade de Organización e Informática en 1994 e doutorouse en 1997 pola Universidade de Zagreb coa tese Geometrija pseudogalilejevih prostora dende 2010 é profesora titular desa universidade. Entre 2010 e 2014 foi vicerreitora de estudantes e estudos da UZ. Escribiu en solitario ou en colaboración libros técnicos e de ensino das matemáticas e máis de 80 artigos científicos e profesionais. Ademais de croata, fala inglés e alemán.
A petición do Partido Popular Croata-Liberal Demócratas foi ministra de ciencia e educación do 9 de xuño de 2017 ao 23 de xullo de 2020 no gabinete de Andrej Plenković.
Ciencias naturais
O Exipto faraónico
miniatura|300px|Pirámides na [[Necrópole de Gizeh]]
A astronomía progresa igualmente: o calendario exipcio é de 365 días, o tempo mídese a partir dun "reloxo estelar" e danlle nome ás estrelas visíbeis. En medicina, a cirurxía fai a súa aparición. Establécese unha teoría médica coa análise dos síntomas e con tratamentos, e isto desde 2300 a.C. (o papiro de Ebers é tamén un verdadeiro tratado de medicina).
A China e a India na antigüidade
A civilización chamada do val do Indo (do 3300 a.C. ao 1500 a.C.) coñécese, sobre todo na historia da ciencia, debido á emerxencia das matemáticas complexas. A numeración decimal de posición e os símbolos numerais hindús, dos que derivaron as cifras árabes, influíron considerabelmente en Occidente a través dos árabes e os chineses. Os hindús inventaron o cero, os números negativos, as funcións trigonométricas así como o cálculo diferencial e integral, as series e os límites.
Os presocráticos
Os filósofos denominados presocráticos son os primeiros en interrogarse sobre os fenómenos naturais. Chamados φυσιολογοι (physiologoi, "fisiólogos") por Aristóteles porque tiñan un discurso racional sobre a natureza, investigan sobre as causas naturais dos fenómenos que chegaron a ser os primeiros obxectos do método.
Tales de Mileto (ca. 625 - 547 a.C.) e Pitágoras (ca. 570 - 480 a.C.) contribuíron principalmente ao nacemento dalgunhas das primeiras ciencias, como as matemáticas, a xeometría (teorema de Pitágoras), a astronomía e mesmo a música. As súas primeiras investigacións están marcadas pola vontade de imputar a constitución do mundo (ou κόσμος, cosmos) a un principio natural único (o lume para Heráclito por exemplo) ou divino (para Anaximandro).
Pitágoras afirmaba que a Terra era unha esfera, opinión que sustentaban tamén moitos outros pensadores gregos. E, ao redor de 235 a.C., Eratóstenes deu un paso adiante ao determinar o diámetro terrestre por primeira vez, para o que deseñou un enxeñoso experimento. Obtivo un resultado asombrosamente próximo ao real, só un 15 % máis elevado do que se considera correcto actualmente, a pesar dos escasos medios dos que dispoñía. miniatura|150px|[[Platón]]
Platón
Con Sócrates e Platón, en relación ás palabras e aos diálogos, a razón (grego antigo λόγοσ, lógos), e o coñecemento chegan a estar intimamente ligados. Aparece o razoamento abstracto e construído. Para Platón, as teorías das formas son o modelo de todo o que é sensíbel, sendo o sensíbel un conxunto de combinacións xeométricas de elementos. Platón abre así a vía á matematización dos fenómenos. As ciencias sitúanse na vía da filosofía, no sentido do discurso sobre a sabedoría; pola súa parte, e á inversa, a filosofía busca nas ciencias un fundamento seguro.
Para Platón, a busca da verdade e da sabedoría (a filosofía) é indisociábel da dialéctica científica, é en efecto o sentido da inscrición que figura sobre o frontón da Academia de Atenas: "Que ninguén entre aquí se non é xeómetra".
Aristóteles
miniatura|esquerda|150px|[[Aristóteles.]]
É sobre todo con Aristóteles, que funda a física e a zooloxía, cando as ciencias naturais adquiren un método, baseado na dedución. A el débese a primeira formulación do siloxismo e da indución. As nocións de "materia", "forma", "potencia" e "acto" foron os primeiros conceptos de elaboración abstracta. Para Aristóteles, a ciencia está subordinada á filosofía ("é unha filosofía secundaria", dixo) e ten por obxecto a busca dos primeiros principios e das primeiras causas, o que o discurso científico chamará o causalismo e que a filosofía denomina aristotelismo. Porén, Aristóteles é a orixe dun retroceso do pensamento en relación a certos presocráticos en canto ao lugar da Terra no espazo. Seguindo a Eudoxo de Cnidos, imaxina un sistema xeocéntrico e considera que o cosmos é finito. E será seguido nisto polos seus sucesores en materia de astronomía, até Copérnico, coa única excepción de Aristarco, que propuxera un sistema heliocéntrico. Determina, por outra parte, que o vivo está ordenado segundo unha cadea xerarquizada.
A influencia de Aristóteles na ciencia foi extraordinaria en toda a Idade Antiga e na Media, até o Renacemento e a aparición do método científico.
Período alexandrino. Alexandría na época romana
O período chamado alexandrino (de 323 a.C. - 30 a.C.) é o prolongamento da cultura grega na época romana e está marcado por progresos significativos en astronomía e en matemáticas, así como por algúns avances na física. A cidade exipcia de Alexandría foi o centro intelectual dos sabios da época, que eran gregos. Os traballos de Arquimedes (292 a.C. - 212 a.C.) sobre o pulo (principio de Arquimedes) conduciron á primeira lei física coñecida despois de Eratóstenes (276 a.C. - 194 a.C.) sobre o diámetro terrestre ou de Aristarco de Samos (310 a.C. - 240 a.C.) sobre as distancias Terra-Lúa e Terra-Sol que testemuñaran un grande enxeño. Apolonio de Pérgamo constrúe o modelo dos movementos dos planetas coa axuda de órbitas excéntricas. Hiparco de Nicea (194 a.C. - 120 a.C.) perfecciona os instrumentos de observación como o dioptro, o gnomon e o astrolabio.
En álxebra e xeometría, divídese o círculo en 360°, e créase incluso o primeiro globo celeste (ou orbe). Hiparco redacta tamén un tratado en 12 libros sobre o cálculo das ordes (denominadas hoxe en día trigonometría). Euclides (325 a.C. - 265 a.C.) é o autor dos Elementos, que están considerados como un dos textos fundadores das matemáticas modernas. Os seus postulados, como o denominado postulado de Euclides, que expresa que "por un punto dado dunha recta pasa unha, e unha soa, paralela a esta recta" está na base da xeometría sistematizada (a chamada xeometría euclidiana). En astronomía, proponse unha "teoría dos epiciclos" que permitirá á súa vez o establecemento de táboas astronómicas máis precisas. O conxunto revelaríase amplamente funcional, permitindo por exemplo calcular por primeira vez as eclipses lunares e solares.
Claudio Tolomeo (ca. 85 d.C. - ca. 165) prolonga e amplía os traballos de Hiparco e de Aristóteles sobre as órbitas planetarias e promove un sistema xeocéntrico do sistema solar, que foi aceptado no mundo occidental e árabe durante máis de mil trescentos anos. A súa obra astronómica principal son os 13 libros que integran a Composición matemática ou Gran Sintaxe, máis coñecida por Almaxesto —nome que deriva do título árabe que recibiu durante a Idade Media— que até a época de Nicolao Copérnico e Johannes Kepler foi a obra fundamental da astronomía. Consta esta obra, ademais, dun catálogo de estrelas, así como da descrición dos instrumentos necesarios para a observación astronómica. A obra xeográfica de Tolomeo (Planisphaerium, Geographia), é tamén de grande importancia, e permaneceu vixente até o Renacemento.
Cómpre sinalar tamén, nos derradeiros anos deste período, a Hipatia de Alexandría (ca. 355 - ca. 415), filósofa, e mestra neoplatónica grega, que destacou tamén nos campos das matemáticas e a astronomía, membro e líder da escola neoplatónica de Alexandría. Seguidora de Plotino, cultivou os estudos lóxicos e as ciencias exactas. Educou unha selecta escola de aristócratas cristiáns e pagáns que ocuparon posteriormente altos cargos. O feito de ser unha filósofa pagá (nun medio predominantemente cristián) considérase como un dos factores que contribuíron para que fose asasinada. Hoxe está considerada como a primeira gran científica, especialmente matemática, da historia da humanidade.
A Roma imperial
A civilización romana non proporcionou grandes avances na ciencia. A filosofía, a medicina e as matemáticas son de orixe grega, así como algunhas técnicas agrícolas. Aínda así, na época romana cabe citar os nomes de Dioscórides, grego, un dos primeiros botánicos; de Lucrecio e a súa obra De rerum natura (Sobre a natureza das cousas), e de Plinio o Vello (23 - 79 d.C.), autor dunha importante Historia natural na que se citan especies tanto reais coma inventadas. Non obstante, os sabios romanos foron pouco numerosos e o discurso científico abstracto progresou pouco durante a Roma antiga: "Os romanos, facendo prevalecer as humanidades, a reflexión sobre o home e a expresión escrita e oral, sen dúbida ocultaron para o futuro as realidades científicas e técnicas", deixando á parte algúns grandes pensadores, como Vitruvio ou Apolodoro de Damasco, frecuentemente de orixe estranxeira. Posteriormente destaca Galeno (129 - 201), famoso polas súas achegas no campo da medicina. Os romanos achegaron, sobre todo, o sistema de numeración romana para as unidades de medida.
En cambio, a tecnoloxía romana é un dos aspectos máis importantes da civilización romana. Esta tecnoloxía foi certamente a máis avanzada da Antigüidade. Permitiu a domesticación do contorno, especialmente mediante as vías e os acuedutos. Para L. Cracco Ruggini, a tecnoloxía traduce a vontade de prestixio das capas dominantes. O período durante o cal a tecnoloxía romana alcanza o seu apoxeo é entre os séculos II a.C. e I a.C., sobre todo na época de Augusto, co cemento, as conducións de chumbo, os guindastres, as máquinas, as cúpulas, os arcos etc. Para a agricultura, desenvolven os muíños de auga.
A ciencia na Idade Media
Considérase xeralmente, desde un punto de vista evidentemente eurocentrista, que, tras da caída do Imperio Romano de Occidente (476 d.C.), gran parte de Europa (a Europa occidental) perdeu o contacto co coñecemento escrito, iniciándose a escura Idade Media, que se estende até 1492. Pero cómpre ter en conta os avances tecnolóxicos e a evolución do pensamento científico do mundo oriental (civilización árabe-musulmá) e, en primeiro lugar, os do Imperio Bizantino que, herdeiro do saber latino, e cos saberes que tomou do mundo árabe-musulmán, e mesmo dos da China, foi decisivo na construción da ciencia moderna. Por tanto, o período da Idade Media coñece un desenvolvemento sen precedentes das técnicas e das disciplinas científicas, a despeito dunha imaxe escurantista, propagada polos manuais escolares. Ademais, na actualidade, é común considerar o desenvolvemento da ciencia como un proceso continuo e gradual, cos seus antecedentes tamén medievais, e tamén na Europa occidental.
Europa
Os bizantinos dominan a arquitectura urbana e a captación de auga; perfeccionaron igualmente as clepsidras (reloxos de auga) e as grandes noras para a irrigación; tecnoloxías hidráulicas que a civilización árabe herdou e que transmitiu á súa vez. A hixiene e a medicina experimentaron igualmente progresos. As universidades bizantinas así como as bibliotecas recompilaron numerosos tratados e obras de estudo sobre a filosfía e o saber científico da época. A Europa occidental, despois dun período de repregamento durante a Alta Idade Media, recupera un espírito cultural e técnico que culmina no Renacemento do século XII. A filosofía natural proponse como obxectivo a descrición da natureza, percibida como un sistema coherente de fenómenos (ou pragmata), movidos por "leis". Na Baixa Idade Media fai a súa aparición a lóxica, que permite que se desenvolvan diversos métodos científicos, así como os esforzos para elaborar modelos matemáticos ou médicos, o que xogará "un papel maior na evolución das diferentes concepcións do status das ciencias". Por outra parte, o mundo medieval occidental ve aparecer unha "laicización do saber", concomitante coa "autonomización das ciencias".
Mundo musulmán
O mundo árabe-musulmán tivo o seu apoxeo intelectual desde o século VIII até o século XIV, o que permitiu o desenvolvemento dunha cultura científica específica, iniciada en Damasco baixo os últimos Omeias, e despois en Bagdad baixo os primeiros Abásidas. A ciencia árabe-musulmá esta fundada na tradución e a lectura crítica das obras da Antigüidade. A expansión do saber árabe-musulmán está estreitamente ligada ás guerras de conquista do islam que permtiu aos árabes entrar en contacto coas civilizacións hindú e chinesa. O papel, empréstimo dos chineses, substitúe rapidamente ao pergameo no mundo musulmán. O Califa Harún ar-Rashid, apaixonado da astronomía, crea en 829 en Bagdad o primeiro observatorio permanente, o que permitiu aos seus astrónomos realizar os seus propios estudos do movemento dos astros. Al-Biruní, retomando os escritos de Eratóstenes, calcula o diámetro da Terra e afirma que ela xira sobre si mesma, moito antes que Galileo. En 832 fúndanse as Casas da sabedoría (Bait al-hikma), lugares onde se comparte e desde onde se difunde o saber.
En medicina, Avicena (980 - 1037) redacta unha monumental enciclopedia, a Qanûn. Ibn Nafis describe a circulación sanguínea pulmonar, e al-Razi recomenda o uso do alcohol en medicina. No século XI, Abu-l-Qasim az-Zahrawi (coñecido como Abulcasís en Occidente) escribe unha obra de referencia para a época, sobre a cirurxía.
En matemáticas a herdanza antiga salvagárdase e profundízase, permitindo o nacemento da álxebra. A utilización das cifras árabes e do cero fan posíbel os avances en análise combinatoria e en trigonometría.
A ciencia na China medieval
A China da Antigüidade e da Idade Media contribuíu sobre todo á innovación técnica, con tres inventos principais : o papel (que data do século II a.C.), a pólvora (o primeiro rexistro escrito testemuñado parece ser o Wujing Zongyao que dataría en rededor de 1044) e o compás, utilizado desde o século XI, na xeomancia. O científico chinés Shen Kuo (1031 - 1095) describe o compás magnético como instrumento de navegación. Para o historiador Joseph Needham, en Science et civilisation en Chine a sociedade chinesa produciu unha ciencia innovadora, desde os seus inicios. O mesmo Needham relativiza a concepción segundo a cal a ciencia debe todo a Occidente. Para el, a China estaba incluso animada dunha ambición de recoller de maneira desinteresada o saber, antes incluso que as universidades occidentais. Karine Chelma igualmente demostrou que a opinión estendida segundo a cal a demostración matemática sería de orixe grega é parcialmente falsa, os chineses arranxaban os mesmos problemas na súa época; di tamén: non pode quedar centrada en occidente, a historia das ciencias exixe unha posta en perspectiva internacional dos saberes.
A India dos matemáticos medievais
miniatura|200px|[[Aryabhata]]
Os matemáticos hindús da Idade Media eran particularmente abstractos e non estaban orientados cara á práctica, en contraste cos exipcios, por exemplo. É con Brahmagupta (598 - 668) e a súa obra, particularmente complexa e innovadora, cando as diferentes facetas do "cero", a "cifra" e o "número" son perfectamente comprendidas, e cando se perfecciona a construción do sistema de numeración decimal de posición. O período remata co matemático Bhaskara II (1114 - 1185) que escribiu varios tratados importantes. Á maneira de Nasir ad-Din at-Tusi (1201 - 1274) desenvolve a derivación. Encontra as ecuacións polinomiais, e fórmulas de trigonometría, entre as cales as fórmulas de adición. Bhaskara é tamén un dos pais da análise, porque introduciu varios elementos relevantes do cálculo diferencial: a derivada, a diferenciación e a aplicación aos extremos, e incluso unha primeira forma do teorema de Rolle. Pero é sobre todo con Âryabhata (476 - 550), cuxo tratado de astronomía leva o seu nome, o Aryabatîya, escrito en verso contra 499 a.C., cando as matemáticas hindús se manifestan. Trátase dun curto tratado de astronomía que presenta 66 teoremas de aritmética, álxebra, ou trigonometría plana e esférica. Estes gromos retomáronse e amplificáronse polos matemáticos e astrónomos da escola de Kerala, entre eles: Madhava de Sangamagrama, Nilakantha Somayaji, Parameswara, Jyeshtadeva, ou Achyuta Panikkar, durante o período medieval do século V ao século XV. Así, o Yuktibhasa ou Ganita Yuktibhasa é un tratado de matemáticas e de astronomía, escrito polo astrónomo hindú Jyesthadeva, membro da escola matemática de Kerala en 1530. Jyesthadeva adiantouse tres séculos ao descubrimento do cálculo infinitesimal polos occidentais.
A Escola de tradutores de Toledo
Contra o século XII e, especialmente, coa creación das primeiras universidades (Boloña, 1088; París, 1170; Salamanca, 1218; Oxford, 1220) é cando a ciencia en Europa se institucionaliza, separándose dunha identificación intelectual coa esfera relixiosa, a pesar desta. . A este respecto cabe destacar o labor da Escola de tradutores de Toledo. Con este nome coñécese na historiografía, desde o século XIII, aos distintos procesos de tradución e interpretación de textos clásicos greco-latinos alexandrinos, que foran vertidos do árabe ou do hebreo á lingua latina servíndose do romance castelán como lingua intermedia. miniatura|275px|Miniatura de "Las Siete Partidas" que mostra a [[Afonso X o Sabio ditando.]]
A conquista en 1085 de Toledo e a tolerancia que os reis casteláns cristiáns ditaron para cos musulmáns e xudeus (e que, naquela época, se respectaba) facilitaron este comercio cultural que permitiu o renacemento filosófico, teolóxico e científico primeiro de España e logo de todo o occidente cristián. O arcebispo don Raimundo de Sauvetat quixo aproveitar a conxuntura que facía convivir en harmonía a cristiáns, musulmáns e xudeus auspiciando diferentes proxectos de tradución cultural demandados en realidade por todas as cortes da Europa cristiá.
Roger Bacon, Grossenteste, Alberte o Magno, Tomé de Aquino, Occam
O redescubrimento e a tradución de textos antigos gregos, e en primeiro lugar dos Elementos de Euclides, así como os textos de Aristóteles, grazas á civilización árabe-musulmá, fixeron deste período un renacemento das disciplinas científicas, clasificadas no quadrivium (entre as Artes Liberais). Ao institucionalizarse, a ciencia faise máis aberta e máis fundamental, incluso estando suxeita aos dogmas relixiosos, e de que non era aínda máis que unha rama da filosofía e da astroloxía. O período está marcado por cinco personalidades que proxectarán, na Europa cristiá, os fundamentos da ciencia moderna:
Robert Grosseteste (ca. 1168 - 1253) estudou a Aristóteles e estableceu as premisas das ciencias experimentais, explicitando o esquema: observacións, deducións da causa e dos principios, formulación de hipóteses, e finalmente, novas observacións refutando ou verificando as hipóteses.
San Alberte o Magno (1193 - 1280), está considerado por moitos historiadores como alquimista e mago. No entanto os seus estudos biolóxicos permitíronlle sentar as bases das disciplinas das ciencias da vida. Fai tamén o estudo do desenvolvemento dos pitos observando o contido de ovos incubados e foi o primeiro en comentar o fenómeno da nutrición do feto. Estableceu tamén unha clasificación sistemática dos vexetais, antecedente da taxonomía. Describe igualmente as primeiras experiencias da química. Europa saía así dun letargo intelectual, iniciado pola Igrexa, que prohibira até 1234 as obras de Aristóteles, acusado de paganismo. Os primeiros sabios cristiáns, estudando Aristóteles, fixeron, daquela, ao principio, un acto de herexía; e non foi até Santo Tomé de Aquino (discípulo de San Alberte) cando a doutrina aristotélica foi aceptada polos Papas.
Guillerme de Occam (ca. 1285 - ca. 1349) permitiu un avance no plan do método. Enunciando o seu principio da parsimonia, tamén chamado navalla de barbear de Occam, proporciona á ciencia un cadro epistemolóxico fundado na economía dos argumentos. Empirista avant l'heure, Occam postula que: Entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem, literalmente "As entidades non deben ser multiplicadas máis alá do que é necesario". Explica que é inútil avanzar sen probas e formar conceptos ilusorios que permitan xustificar non importa que.
O Renacemento e a "ciencia clásica"
O Renacemento é un período que se sitúa en Europa no fin da Idade Media e no comezo da Idade Moderna. Chámase así polo redescubrimento dos traballos dos antigos pensadores gregos e romanos, que marcou a fin da Idade Media e creou alicerces sólidos para o desenvolvemento de novos coñecementos. Dos científicos desta época destácanse Francis Bacon (filósofo), Nicolao Copérnico e Galileo Galilei. Eles estableceron o denominado método científico. No curso dos séculos XV e XVI prodúcense en Europa, iniciadas polos reinos de Castela e Portugal, grandes expedicións marítimas de envergadura mundial, coñecidas co nome de grandes descubrimentos. Numerosas innovacións fixéronse populares, como o compás (navegación) ou o sextante; a cartografía desenvólvese, así como a medicina, grazas sobre todo á corrente do humanismo.
A ciencia como disciplina do coñecemento adquire así a súa autonomía e os seus primeiros grandes sistemas teóricos, até tal punto que Michel Blay fala da "canteira da ciencia clásica" O Renacemento tivo o seu berce en Italia (polo menos, en canto á invención do termo), e foi alí onde xurdiron os primeiros traballos científicos serios, como os de Leonardo da Vinci (1452 - 1519), que estendeu a súa curiosidade investigadora á anatomía humana e intuíu a longa duración das épocas pasadas, e os traballos de Andrea Vesalio (1514 - 1564), que baseou os seus estudos anatómicos na disección de cadáveres. Nesta época, o aragonés Miguel Servet (1511 - 1553) descubriu a circulación do sangue, completando este descubrimento o inglés William Harvey (1578 - 1657), que demostrou o mecanismo da circulación maior e menor.
Nacemento do método científico
Entre os moitísimos pensadores prominentes que deron forma ao método científico e á orixe da ciencia como sistema de adquisición de coñecemento, cómpre destacar ao filósofo Roger Bacon (1214 - 1294) en Inglaterra, ao filósofo e matemático René Descartes (1596 - 1650) en Francia e a Galileo Galilei (1564 - 1642) en Italia. Este último foi o primeiro científico que baseou as súas ideas na experimentación e que estableceu o método científico como a base do seu traballo. Por iso está considerado como o pai da ciencia moderna. Desde aquela até hoxe, a ciencia avanzou a pasos de xigante. Converteuse en parte da nosa cultura e está ligada ao constante avance tecnolóxico.
Francis Bacon
O político e filósofo inglés Francis Bacon (Londres, 1561 - 1626), contribuíu grandemente no pensamento moderno, e impulsou e propagou os métodos da ciencia experimental. Realizou os seus estudos baseándose na experimentación, introducindo as bases do método cualitativo-indutivo, que tanto serviu para a elaboración de teorías e hipóteses durante o século XIX (método científico). miniatura|esquerda|200px|[[Francis Bacon (filósofo)|Francis Bacon.]]
O punto de partida da súa reflexión foi a revisión do estado das ciencias. Mentres estas, con Copérnico e Galileo, estaban configurando un mundo novo, Bacon comprobou o anquilosamento da filosofía natural, que non dera ningún paso decisivo desde a antigüidade clásica. De aí deduciu a necesidade de instaurar un novo método adecuado aos novos coñecementos científicos que substituíse o vello sistema aristotélico. Bacon propuxo un método que permitía obter coñecementos: o método indutivo.
Bacon consideraba a observación e a experimentación como as fontes únicas do coñecemento. O seu método consistía en partir do coñecido para chegar ao descoñecido, do particular ao xeral, do individual ao universal. Realizou investigacións e recolleu datos co fin de chegar, a través de hipóteses e comprobacións, a algunha conclusión sobre o fenómeno que estudaba. Bacon, por tanto, é o pai do empirismo, e sentou os primeiros fundamentos da ciencia e dos seus métodos.
Para Bacon, "a verdadeira ciencia é a ciencia das causas". Oponse á lóxica aristotélica que establece unha ligazón entre os principios xerais e os feitos particulares, abandona o pensamento dedutivo, que procede a partir dos principios admitidos pola autoridade dos antigos, en proveito da interpretación da natureza, onde a experiencia arrequece realmente o saber. miniatura|150px|[[René Descartes]] En suma, Bacon preconiza un razoamento e un método fundados no razoamento experimental. Para Bacon, como máis tarde para os científicos, a ciencia mellora a condición humana.
René Descartes
René Descartes (1596 - 1650), autor do Discurso do método (1631), desenvolveu na súa obra as catro regras da investigación científica:
Copérnico e Galileo
Facilitada polos avances das matemáticas do Renacemento, a astronomía emancípase da mecánica aristotélica, posta ao día por Hiparco e Tolomeo. A teoloxía medieval fundaméntase por unha parte no modelo de Aristóteles e, por outra, sobre o dogma da creación bíblica do mundo. miniatura|esquerda|200px|[[Nicolao Copérnico.]]
É sobre todo Nicolao Copérnico (1473 - 1543) coa súa obra De revolutionibus Orbium Caelestium (Das revolucións dos corpos celestes) (1543) quen pon fin ao modelo aristotélico da inmobilidade da Terra. A súa doutrina permite a instauración do heliocentrismo: "con Copérnico, e só con el, ponse en marcha unha revolución da que xurdiron a astronomía e a física modernas" explica Jean-Pierre Verdet. e por iso o consideramos o fundador da astronomía moderna. Segundo o seu sistema todos os planetas, incluída a Terra, xiran ao redor do Sol en órbitas circulares, tanto máis rápido canto máis preto están del. A Terra, ademais de xirar ao redor do Sol, xira sobre si mesma (o que explica o movemento aparente do Sol). miniatura|dereita|280px|Representación da [[mecánica celeste no sistema de Nicolao Copérnico]]
Copérnico demostrou que os movementos aparentes do Sol e das estrelas podían explicarse admitindo o duplo movemento da Terra, a súa rotación diaria e a súa translación anual ao redor do Sol. Esta tese heliocéntrica, que fora xa establecida na antigüidade por Aristarco de Samos, contradicía a tradicional teoría xeocéntrica de Tolomeo, que daquela formaba parte da ideoloxía oficial e, o que é aínda peor, desprazaba ao home do centro do universo, poñendo en cuestión a teoloxía cristiá da época. Por este motivo, e aínda que Copérnico non ocultaba as súas hipóteses, resistiuse a publicar a súa obra principal, De Revolutionibus.
Antes de que Galileo interveña, a teoría de Copérnico permanece confinada nalgúns especialistas, de maneira que non encontra máis que oposicións puntuais por parte dos teólogos, mentres que a maioría dos astrónomos permanecen máis favorábeis á tese xeocéntrica. Publicado o libro polo seu amigo Rheticus en 1543, ao ano escaso da morte do seu autor, case setenta e cinco anos despois, en 1616, o Santo Oficio (Inquisición) publica un decreto condenando o sistema de Copérnico e metendo a súa obra no Índice de libros prohibidos, prohibíndose tamén a súa divulgación.
En 1609 construíu o anteollo ocular diverxente e iniciou o estudo dos astros. Apreciou a natureza accidentada da superficie da Lúa e chegou a medir a altura dalgunha das súas montañas. Descubriu 4 satélites de Xúpiter, o anel de Saturno, as manchas e a rotación do Sol, as fases de Venus e numerosas estrelas descoñecidas até entón. Todas estas novidades viñan a corroborar as ideas de Copérnico, das que Galileo se declarou decidido partidario. Até aquel momento a teoría copernicana non suscitara demasiadas preocupacións na igrexa romana. Pero Galileo sostiña a tese de que os designados naquela época "matemáticos" (Copérnico e el mesmo) pretendían falar en tanto que "filósofos", isto é, en termos de realidade, non de simples hipóteses de traballo. E en 1632, data de publicación do seu fundamental libro Dialogo sopra due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano (Diálogo sobre os dous máximos sistemas do mundo, o tolemaico e o copernicano), no que nega a inmobilidade da Terra, que non só contradicía as opinións aristotélicas e tolemaicas sobre o mundo, profundamente enraizadas na ensinanza oficial —que dependía naquel tempo case por enteiro da Igrexa—, senón que se opoñía tamén aos relatos bíblicos sobre a orixe do mundo interpretados de maneira literal. Foi denunciado á Inquisición, perante a cal compareceu en 1633. O proceso durou vinte días, e nel Galileo apenas se defendeu. Foi obrigado a pronunciar de xeonllos a abxuración da súa doutrina e condenado á excomuñón e a reclusión perpetua, incluíndose o seu libro no Índice. Foi autorizado a retirarse a Arcetri, preto de Florencia, onde permaneceu ata a súa morte.
Máis tarde Johannes Kepler desenvolvería as leis empíricas dos movementos dos corpos celestes, mentres que Huygens describía a forza centrífuga. Isaac Newton unificaría estas achegas descubrindo a gravitación universal.
Da alquimia á química
miniatura|180px|[[Paracelso.]] miniatura|180px|[[Andreas Libavius.]]
Arte esotérica desde a Antigüidade, a alquimia é a entecesora da física no sentido de observación da materia. Segundo Serge Hutin, especialista na historia da alquimia, as "fantasías dos ocultistas" bloquearon porén o progreso científico, sobre todo nos séculos XVI e XVII. Porén opina que estes espellismos que nutriron a alegoría alquímica influíron considerablemente no pensamento científico. A experimentación debe tamén moito aos laboratorios dos alquimistas, onde se descubriron numerosos corpos que formaron máis tarde parte da química: o antimonio, o ácido sulfúrico ou o fósforo, por exemplo. Os instrumentos dos alquimistas foron tamén os dos químicos modernos, o alambique, por exemplo. Segundo Hutin, foi sobre todo sobre a medicina na que a alquimia tivo unha influencia máis notábel, pola achega de medicamentos minerais e polo ensanchamento da farmacopea. Para o químico Jean-Baptiste Dumas: "A química práctica naceu nos talleres dos ferreiros, dos oleiros, dos cristaleiros e nas tendas dos perfumistas". A alquimia non xogou, pois, o papel único na formación da química; aínda que non é menos certo que este papel foi capital.
Para a conciencia popular, foron os primeiros químicos modernos —como Lavoisier sobre todo, no século XVIII, que pesa e mide os elementos químicos— os que consuman o divorcio entre química e alquimia. Numerosos filósofos e sabios foron na súa orixe alquimistas, como Roger Bacon ou Paracelso; outros interesáronse por eles, como Francis Bacon, e incluso, máis tarde, Isaac Newton.
Aínda que as dúas disciplinas estiveron ligadas, pola historia e polos seus actores, a diferenza reside na representación da materia: combinacións químicas para a química, manifestacións do mundo inanimado como fenómenos biolóxicos para a alquimia. Para Bernard Vidal, a alquimia ten sobre todo "permiso para acumular un coñecemento manipulatorio, práctico, do obxecto químico (...) O alquimista comezou así a rozar o campo de experiencias que sería necesario aos químicos dos séculos futuros". A química nace como disciplina científica con Andreas Libavius (1550 - 1616) que publica o primeiro compendio de química, ligándoa coa medicina e a farmacia (clasifica os compostos químicos e dá métodos para preparalos), e máis tarde Nicolas Lémery (1645 - 1715) publica o primeiro Tratado de química elevándoa xa definitivamente ao rango de ciencia e facendo autoridade co seu Cours de chimie, contenant la manière de faire les opérations qui sont en usage dans la médecine, par une méthode facile, avec des raisonnements sur chaque opération, pour l’instruction de ceux qui veulent s’appliquer à cette science en 1675. Johann Rudolph Glauber (1604 - 1668) ou Robert Boyle, pola súa parte, achegan considerábeis experimentacións sobre os elementos químicos.
O nacemento da fisioloxía moderna
miniatura|esquerda|Unha célebre estampa en madeira, gravada por [[Albrecht Dürer|Durero en 1515, e chamada o rinocernonte de Durero.]]
Os descubrimentos médicos e os progresos efectuados no coñecemento da anatomía, en particular despois da tradución de numerosas obras antigas de Hipócrates e Galeno nos séculos XV e XVI permitiron avances en materia de hixiene e da loita contra a mortaldade. Andrea Vesalio senta así as bases da anatomía moderna, mentres Miguel Servet descobre o funcionamento da circulación sanguínea e Ambroise Paré fai as primeiras ligaduras de arterias. Ao mesmo tempo que numerosos artistas se interesan por aspectos dos corpos dos animais e do home, os científicos da época dedícanse a estudar a fisioloxía con detalle.
Fanse un certo número de comparacións entre os membros inferiores dos humanos e dos équidos (cabalos, principalmente). Otto Brunfels, Jérôme Bock e Leonhart Fuchs foron tres grandes autores sobre plantas silvestres. Hoxe en día son recoñecidos como os pais da botánica alemá. Da mesma maneira, escribíronse obras sobre animais como as de Conrad Gesner ilustradas, entre outros, por Alberto Durero.
A difusión do saber: a imprenta
miniatura|A [[Biblia impresa por Gutenberg]]
O campo das técnicas progresa considerabelmente grazas á invención da imprenta por Johannes Gutenberg no século XV, invento que revoluciona a transmisión do saber. O número de libros publicados aumenta exponencialmente, a escolarización en masa faise posíbel, e os científicos poden debater por medio das publicacións das súas experimentacións. A ciencia convértese así nunha comunidade de sabios. Aparecen as Academias de ciencias, en Londres, París, San Petersburgo e Berlín.
As revistas científicas proliferan. Pero os dominios do saber están mesturados e non constitúen aínda totalmente disciplinas separadas. A ciencia, ao tempo que se institucionaliza, forma aínda parte do campo da investigación filosófica. Michel Blay di: "é moi sorprendente e, en definitiva, moi anacrónico separar, no período clásico, a historia das ciencias da historia da filosofía, e tamén do que se chama a historia literaria".
Finalmente, o Renacemento permite, para as disciplinas científicas da materia, a creación de disciplinas e de epistemoloxías distintas pero reunidas pola cientificidade, e o mesmo permite para as matemáticas, porque, segundo a expresión de Pascal Brioist: "a matematización dunha práctica conduce a darlle o título específico de ciencia..