cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chunta Aragonesista
Consolidación e crecemento
Durante os anos 90 a CHA experimentaría un crecemento continuo nas diversas convocatorias electorais da década. Nas eleccións autonómicas de 1991 o partido quedou moi preto de obter representación nas Cortes de Aragón grazas a un importante aumento de votantes nas provincias de Zaragoza e Huesca. Nas eleccións municipais dese ano o partido tamén escolleu os seus primeiros alcaldes, nas localidades de Artieda e Castillazuelo, así como representación en concellos importantes como Teruel ou Jaca/Chaca. Nestes anos a Chunta gañaría proxección nos medios, en especial grazas ás súas protestas contra o trasvase do río Ebro. miniatura|Chesús Bernal e Chesús Yuste, primeiros deputados da CHA nas [[Cortes de Aragón.]] A IV Asemblea Nacional, celebrada na capital aragonesa en xaneiro de 1995 supuxo a elección de Bizén Fuster como presidente, Chesús Bernal como secretarío xeral e Chesús Yuste como vicesecretario xeral. Nas eleccións autonómicas e locais do 28 de maio do mesmo ano o partido obtivo por primeira vez dous deputados nas Cortes (Bernal e Yuste), así coma nos principais concellos de Aragón (Zaragoza, Huesca e Teruel) e conseguindo unha terceira alcaldía (Biscarrués).
Kiwi
O termo kiwi pode referirse á:
Riki
Iván Sánchez-Rico Soto, alcumado Riki, nado en Aranjuez o 11 de agosto de 1980, é un ex-futbolista español que xogaba de dianteiro. Tras debutar co primeiro equipo do Real Madrid en 2003 e de xogar dúas campañas co Getafe en Primeira División, fichou polo Deportivo da Coruña, no que desenvolveu boa parte da súa carreira deportiva, disputando 226 partidos e marcando 58 goles en sete tempadas.
Real Madrid
No ano 2000 chegou ao Real Madrid para xogar no terceiro equipo deste, o Real Madrid C, no que estivo dúas tempadas antes de subir ao segundo equipo, o Real Madrid Castilla, da Segunda División B. Foi na súa segunda campaña no Castilla, con López Caro como adestrador, cando empezou a destacar especialmente, anotando 18 goles na liga e dous na promoción de ascenso.
A súa progresión permitiulle debutar co primeiro equipo do Real Madrid. Foi nunha eliminatoria da Copa do Rei ante o San Sebastián de los Reyes, na que disputou os últimos dez minutos de xogo como substituto de Guti.
Getafe
Na tempada 2004/05 fichou polo Getafe de Quique Sánchez Flores. Debutou na segunda xornada, xogando como titular nunha derrota por 1-2 diante do Mallorca no Coliseum Alfonso Pérez, e completou a campaña con dous goles na liga e dous na Copa do Rei. Os seus números melloraron considerablemente na seguinte tempada, con Bernd Schuster no banco e con Dani Güiza como compañeiro no ataque, anotando un total de 10 goles.
Deportivo da Coruña
No verán de 2006 fichou polo Deportivo da Coruña. Na súa primeira campaña no club galego disputou un total de 37 partidos, 30 deles como titular, e marcou 3 goles. Foi suplente na maior parte da seguinte tempada, debido ao gran momento de forma do seu compañeiro Xisco. Coa marcha do balear ao Newcastle United, as cesións de Rubén Castro ao SD Huesca e Taborda ao Hércules CF no mercado estival e a pouca confianza do adestrador Miguel Ángel Lotina en Rodolfo Bodipo, Riki recuperou a titularidade na tempada 2008/09, na que fixo unha gran precampaña. Por desgraza unha lesión de carácter muscular no primeiro encontro de liga contra o Real Madrid tívoo apartado do equipo un mes, tempo no que, o en principio descartado Bodipo, conseguiu arrebatarlle a titularidade debido ao pouco rendemento das novas fichaxes Omar Bravo e Mista. Riki rematou a tempada con 9 goles, un deles nun partido da Copa da UEFA ante o Hajduk Split.
Na tempada 2009/10 foi o máximo goleador do equipo, con 8 goles, a pesar das tres lesións que sufriu durante a temporada. En abril de 2010 renovou o seu contrato co Deportivo da Coruña ata o ano 2013. Na 2010/11 disputou 19 partidos de liga, saíndo de inicio só en 8 deles, e marcou 3 goles, nunha mala tempada do equipo coruñés, que acabou descendendo á Segunda División. Na seguinte tempada, xa na categoría de prata, Riki comezou a maioría de partidos dende o banco, pero aínda así foi o máximo goleador do equipo na liga, empatado a 14 goles con Lassad, sendo unha peza clave para o equipo de Oltra se proclamase campión e ascendese de novo a Primeira.
A tempada 2012/13 foi a última de Riki no Deportivo e pechouna como o máximo goleador do equipo, con 13 tantos. Con todo, o conxunto coruñés acabou descendendo por segunda vez en tres anos. O 3 de xuño de 2013 Riki anunciou que non continuaría no Deportivo, despois de 7 anos no club, 226 partidos e 58 goles.
Granada
Unhas semanas despois de anunciar a súa marcha do Deportivo, firmou por tres campañas co Granada, da Primeira División. O seu rendemento no club andaluz estivo por debaixo do esperado durante a súa primeira tempada, na que marcou só dous goles en 28 partidos, e empeorou na campaña 2014/15, na que apenas contou para o adestrador Joaquín Caparrós e os sucesores no banco, xogando só once partidos, dous deles como titular, sen conseguir ver porta. No verán de 2015, despois de non chegar a un acordo co club para a rescisión do seu contrato, foi despedido pola entidade granadina.
Guadalajara
A continuación firmou por dous anos polo Guadalajara, de Segunda División B. As lesións impedíronlle ter regularidade no equipo de Castela-A Mancha, que acabou por descender á Terceira División. Xogou un total de 11 partidos, nos que marcou 4 goles, retirándose despois dunha soa tempada no club.
Mariner 2
Mariner 2 foi unha sonda espacial estadounidense lanzada o 27 de agosto de 1962 mediante un foguete Atlas Agena B desde o Centro Espacial de Cabo Cañaveral para estudar Venus.
Características
A nave estaba composta por unha base hexagonal cunha diagonal de 1,04 metros e 0,35 metros de alto, que albergaba seis compartimentos co equipamento de control, electrónica, comunicacións, enerxía e datos. Na parte superior do hexágono atopábase un mastro piramidal coa instrumentación científica e dándolle á nave unha altura total de 3,66 metros. Na base oposta do hexágono atopábanse os paneis solares, cunha envergadura total de 5,05 metros e un ancho de 0,76 metros. No mesmo lado atopábase o prato da antena de alta ganancia.
O sistema de enerxía de Mariner 2 estaba composto polos paneis solares e as baterías alimentadas por estes, cunha enerxía total de 1000 vatios hora e feitas de prata e cinc. As comunicacións tiñan lugar grazas a un transmisor cunha potencia de 3 vatios capaz de emitir telemetría continuamente e a varias antenas, unha parabólica de alta ganancia, unha cilíndrica omnidireccional situada no extremo do mastro científico, e dúas antenas para recibir comandos de terra, unha en cada extremo dos paneis solares. O sistema de propulsión principal para as manobras de corrección estaba formado por un foguete de 225 N de pulo alimentado con hidracina, tetróxido de nitróxeno e partículas de óxido de aluminio. O control de actitude conseguíase mediante propulsores de nitróxeno cun erro de apuntado de 1 grao.
Instrumentación científica
No extremo do mastro científico, baixo a antena omnidireccional, atopábase o magnetómetro. Cara a metade do mastro atopábanse os detectores de partículas e o detector de raios cósmicos. Nos bordos da base hexagonal estaban situados o detector de po cósmico e o espectrómetro de plasma solar, mentres que cerca da base do mastro, e montados nunha antena de 48 cm de diámetro, estaban o radiómetro de microondas e o radiómetro infravermello xunto co radiómetro de referencia. Tódolos instrumentos, excepto os radiómetros, que foron acendidos na veciñanza de Venus, funcionaron durante todo o tempo da viaxe, recollendo datos do medio interplanetario.
Desenvolvemento da misión
thumb|Traxectoria que seguiu a Mariner 2 para chegar a Venus. Tras o lanzamento, a sonda, xunto coa etapa superior do foguete, quedaron nunha órbita de aparcadoiro a 118 km de altura. 980 segundos máis tarde o foguete acendeuse e deixou á Mariner 2 nunha órbita heliocéntrica aos 26 minutos e 3 segundos do lanzamento, escapando da atracción gravitatoria terrestre. Os paneis solares despregáronse aos 44 minutos do lanzamento e o 29 de agosto os instrumentos científicos, excepto os radiómetros, foron acendidos. A primeira manobra de corrección de traxectoria tivo lugar o 4 de setembro ás 22:49:00 UTC, finalizando ás 2:45:25 do día seguinte. O 8 de setembro a nave perdeu o seu control de actitude de maneira inesperada e por causas descoñecidas, recuperándose automaticamente tres minutos máis tarde. O 31 de outubro un dos paneis solares comezou a ter problemas para producir electricidade, apagándose os instrumentos científicos; unha semana máis tarde o panel volveu a funcionar correctamente, co que os instrumentos volveron a acenderse, pero o panel fallou totalmente o 15 de novembro. Neste punto Mariner 2 xa estaba suficientemente cerca do Sol como para poder producir electricidade sen problemas para toda a nave cun só panel solar. Os radiómetros acendéronse o 14 de decembro, e ese mesmo día ás 19:59:28 a nave pasou á súa mínima distancia de Venus, 34.773 km, achegándose polo lado nocturno do planeta. Tras o sobrevoo de Venus, Mariner 2 pasou polo perihelio o 27 de decembro. A última transmisión de Mariner 2 foi recibida o 3 de xaneiro de 1963 ás 7:00 UTC.
Pula
Pula pode referirse a:
Cachalote
O cachalote, Physeter macrocephalus, Linnaeus 1758, é un cetáceo odontoceto da superfamilia dos fiseteroideos, e o único integrante da familia dos fisetéridos. Trátase do máis grande dos cetáceos con dentes.
Ríos Panisse só atopou a denominación cachalote na enquisa que realizou en toda a costa galega, sedo este nome recollido por ela en Panxón, Bouzas, Cangas, Portonovo, Cambados, Escarabote, Malpica, Mugardos, Espasante, Bares, Viveiro, Foz, Ribadeo, Noia, Sardiñeiro, Lira, Abelleira, Rianxo, Carril, Portosín, As Figueiras, Ézaro, Muxía, Camariñas, Corme, Caión, Mera, Pontedeume, Mogor, Rinlo, Miño, Sada, Laxe, Muros, Ribeira, Vilanova de Arousa, A Guarda, Bueu, San Ciprián e Cedeira.
A única sinonimia, en galego, que se coñece é o nome de cabrote, que cita Penas Patiño, pero sen localizar.
O dicionario etimolóxico de Corominas afirma que se trata dunha palabra de orixe incerta, e suxire que vén do latín vulgar cappula, plural de cappulum, empuñadura de espada. Outra hipótese é que derive do francés arcaico dente, similar a cachau en gascón; Fernández Casado propón a orixe no vasco cachau, grandes dentes. Non se pode deixar de observar a relación con cachola, termo coloquial usado para designar a cabeza. O nome en inglés, sperm whale, é unha contracción de spermaceti whale (balea de esperma). Esta substancia que se extraía da cabeza do animal foi chamada esperma pola súa semellanza co líquido seminal e, de feito, críase que se trataba realmente do esperma do cachalote.
O nome científico é descritivo. Procede do grego φυσάω physáō, "soprar", termo utilizado por Aristóteles para designar as vías respiratorias dos cetáceos, e o nome específico, macrocephalus, alude ó desproporcionado tamaño da cabeza. Canto ó sinónimo catodon, este vén do grego κατά katá, "abaixo", e οδούσ, οδόντοσ odoús, odóntos, "dente", e indica a presenza de dentes só na mandíbula inferior.
Taxonomía
O cachalote pertence á familia dos Physeteridae, da que é a única especie, dentro da suborde do Odontoceti (Flower, 1867), da orde dos Cetacea.
Nunha familia próxima, a dos Kogiidae, están o cachalote pigmeo (Kogia breviceps) e o cachalote anano (Kogia sima) .
Na descrición que fixo Cornide en 1788 sobre os peixes e outras producións mariñas na costa de Galicia non describe o cachalote. No capítulo que dedica ós cetáceos segue a clasificación que fixera Linneo e describe catro grupos: Mysticeta, Phisalo, Boops e Músculo. Aínda que a segunda poida lembrar o cachalote, os datos que dá non se corresponden co cachalote:
Linneo (1758) describira catro especies diferentes de cachalotes: Physeter catodon, P. macrocephalus, P. microps e P. tursio. Pronto se reduciron a unha única especie, o que provocou o problema da denominación preferente: as dúas últimas descartáronse sen problema, porque a descrición non correspondía á especie (ambas foron descritas cunha aleta dorsal ben patente). A descrición de P. macrocephalus tampouco era correcta, pois localizaba o espiráculo no pescozo. Por iso defendeuse a opción de P. catodon porque, ademais de ter unha descrición máis correcta, era o primeiro na relación que deu Linneo. Finalmente, a Comisión Internacional de Nomenclatura Zoolóxica adoptou definitivamente a denominación macrocephalus, considerando catodon como sinónimo.
Aínda que se comprobou que os exemplares dos mares austrais teñen un segmento caudal máis longo, esta diferenza non xustifica a consideración de subespecie e, como consecuencia, non se recoñecen diferentes subespecies de cachalote.
Descrición
Na actualidade, os cachalotes non adoitan supera-los 18 metros de longura e as 50 toneladas de peso, como consecuencia da caza intensiva á que foron sometidos, especialmente no caso dos machos de maior tamaño, que tiñan máis esperma e eran máis rendibles.
Destaca, como elemento máis característico, a súa enorme cabeza, que chega a representar un terzo da lonxitude total (un 25% no momento de nacer, un 31% nas femias adultas e un 36% nos machos adultos). É aplanada lateralmente, cun fociño romo, como cortado verticalmente, e adopta unha forma cuadrangular. A boca, inferior, é proporcionalmente pequena. Os ollos son pequenos e pouco significativos.
miniatura|300px|esquerda|Tres cachalotes varados e varios máis no mar, nun gravado de 1577 Ten un único espiráculo, moi anterior e marcadamente desprazado cara á esquerda, cunha forma de S e situado nunha pequena elevación. Esta disposición fai que o chorro de vapor que emiten ó emerxeren sexa característico e inconfundible: dirixido cara adiante, en ángulo de 45º, e cara á esquerda, adoptando forma de arbusto; déixase ver durante 1-2 segundos. O chorro adoita medir menos de 2 m, pero foron citados casos de ata 5 m. Esta primeira exhalación adoita ser especialmente forte e sonora.
A mandíbula inferior ten forma de Y alongado, é relativamente estreita e non alcanza o extremo anterior da mandíbula superior, que supera aquela amplamente. É a única mandíbula dentada xa que a superior carece de dentes e, no seu lugar, mostra unha serie de alvéolos nos que se axustan os dentes da inferior. Presenta de 18 a 25-29 dentes cónicos en cada hemimandíbula, indiferenciados, coa punta lixeiramente inclinada cara atrás. Nos exemplares adultos miden ata 20 cm de lonxitude (incluída a parte integrada na enxiva) e 10 cm de diámetro, con pesos de ata 1 kg por unidade. As femias teñen menos dentes e máis pequenos que os machos.
Realmente, o propósito dos dentes non está confirmado. Non parecen ser necesarios para capturar ou comer as presas, xa que se atoparon exemplares ben alimentados que non tiñan dentadura ou tíñana inservible. Ademais, as crías, que só mostran dentes a partir do oitavo ano de idade, son quen de cazar e se alimentaren sen problemas desde o primeiro ano de vida. Propúxose a hipótese de que utilicen os dentes para as loitas entre os machos por se aparear e, de feito, as marcas ou cicatrices que a miúdo mostran os machos ben poderían ser causadas por dentes.
miniatura|esquerda|200px|Cachalote mostrando a aleta caudal no momento da inmersión. Na cara inferior da gorxa presenta 2 a 10 sucos curtos e profundos.
A aleta dorsal está situada no terzo posterior do corpo. Ten unha forma triangular ou redondeada, pouco definida, e semella máis ben unha xiba ou corcova; hai autores que consideran que realmente carece de aleta dorsal, substituída por esas xibas. Trala aleta dorsal aparecen de 4 a 6 avultamentos, cada vez máis pequenos segundo se achegan á caudal. A aleta e esas protuberancias traseiras só son visibles claramente no momento previo á inmersión, cando o animal arquea o lombo e mostra esas formacións. Tras do ano e inmediatamente antes do pedúnculo caudal tamén hai un avultamento semellante, a modo dunha grosa quilla.
As aletas peitorais son curtas, con forma de paleta e contorno redondeado. A caudal, ancha e forte, ten forma triangular con base moi ancha (ó redor de 1/4 da lonxitude total). Divídese en dous lóbulos simétricos que, por veces, están lixeiramente superpostos na escotadura central, que ten forma de V.
O cranio é marcadamente asimétrico e cóncavo, con forma de prato, para aloxa-lo melón graxo, e un longo rostro. O espiñazo está formado por 56 vértebras (7 cervicais, 13 dorsais, 9 lumbares e 27 coccíxeas ), e posúe 11 pares de costelas.
Distribución e hábitat
miniatura|275px|Distribución xeográfica Habita tódolos océanos (especie cosmopolita), agás na zona ártica, aínda que femias e crías prefiren os mares tropicais e tépedos (poucas veces superan os 45ºN ou 42ºS), mentres que os machos son de distribución máis ampla e chegan a vivir, temporalmente, nos mares árticos. En España é especie frecuente en toda a costa, incluída a mediterránea, predominando na costa atlántica. Pode avistarse ocasionalmente nas costas galegas, onde xa se deron algunhas varadas: Penas Patiño cita 12 casos en Galicia entre 1947 e 1987. Ata xullo de 2011 citáranse 3 varadas en Galicia, a último en Laxe.
Adoitan permanecer practicamente inmóbiles na superficie, especialmente cando o mar está completamente en calma, ou nadar lenta e pracenteiramente, pero cando se ven en perigo poden alcanzar grandes velocidades. A velocidade de desprazamento normal vén sendo de 5 a 10 km/hora (máis ou menos 4 nós), pero poden chegar a velocidades de 20 km/hora (11 nós). En estado de repouso na superficie, cunha duración que está en relación coa duración da inmersión precedente, respiran regularmente a razón de 5 a 6 movementos por minuto.
Comportamento social
miniatura|300px|Vista dorsal dun cachalote (obsérvense as engurras da pel) Organízase socialmente en dous tipos de mandas constituídas, unhas, só por machos novos, non activos sexualmente e denominados "solteiros", en pequenos grupos de 5-6 exemplares; e outras, mandas de cría, constituídas por grupos familiares de femias adultas e crías de ámbolos dous sexos, en grupos de 20 a 25 exemplares. Parece ser que as femias se manteñen no seu grupo familiar toda a súa vida, pero os machos son expulsados destas mandas en canto alcanzan a madurez sexual (entre os 15 e os 21 anos de idade), e agrúpanse con outros machos do seu mesmo status para constituír eses grupos de solteiros que se describiron antes, formados por exemplares de idade e tamaño similares.
O número de individuos que forman as mandas redúcese segundo aumenta a idade dos seus compoñentes, de modo que os grupos xuvenís poden estar formados por ata 50 individuos mentres que os machos adultos, a partir dos 25-30 anos, desprázanse en pequenos grupos de 2 a 5 individuos ou mesmo en solitario, para se achegar ás mandas de femias só en época de apareamento. Os grupos formados por machos e femias sexualmente activos foron chamados haréns, e son moi breves, dunha duración de só unhas horas.
As relacións entre os membros dun mesmo grupo familiar son moi estables e dan lugar a diversas formas de aprendizaxe e colaboración, que se dá principalmente na crianza e aleitamento colectivo das crías. Durante as longas inmersións en busca de alimento, as crías, que serían incapaces de se mergullar, quedan na superficie soas ou, máis frecuentemente, acompañadas pola nai ou por outra femia do grupo.
É unha especie peláxica e, normalmente, desprázase lonxe da costa, achegándose ata o bordo da cornixa continental. Adoita realizar grandes migracións estacionais, cara ós polos no verán, para se alimentar, e cara a augas tropicais no inverno, para a reprodución.
Reprodución
A idade reprodutiva oscila ó redor dos 7-12 anos nas femias, cando xa miden 8–9 m, e 18-19 anos nos machos, e a xestación dura entre 14 e 15 meses. A estación reprodutora prolóngase desde a metade do inverno á metade do verán. En primavera ou verán paren unha única cría, e os intervalos entre partos son de 3-4 anos. Comprobouse que as outras femias da manda manteñen un contacto estreito coa que está de parto, como dispostas a axudala. A lactación ten lugar en augas temperadas ou tropicais, vén durando 1-2 anos, se ben a cría xa captura as súas presas antes de cumpri-lo ano de vida. Poden seguir mamando nas nais, ou noutras femias da manda, ata os 7-13 anos (crías femias e machos respectivamente)
Os cachalotes son polígamos, e os machos reprodutores buscan activamente grupos de femias coas que aparearse. Comprobouse que os machos compiten violentamente entre eles para cubri-las femias elixidas, e crese que tamén as femias mostran certa capacidade de elección.
Comunicación sonora
A diferenza das baleas cos seus variados cantos, o repertorio vocal do cachalote redúcese esencialmente a series de estalos ou pulsacións que semellan golpes repetidos dun martelo sobre madeira. Cada pulsación está composta por unha serie de 1 a 9 impulsos de 2 a 30 milisegundos de duración. Emiten só durante a inmersión (na superficie son silenciosos) e, en boas condicións, poden ser captados a distancias superiores ós 10 km. A frecuencia das pulsacións oscila entre os 200 Hz e os 32 KHz, en secuencias regulares separadas por intervalos de 1 a 10 segundos para dar lugar a unha serie sonora completa que pode durar ata 20 minutos ou máis. É frecuente que a serie de secuencias remate cuns impulsos diferentes, irregulares pero repetidos, que poderían servir para identifica-lo individuo que canta, no que sería unha especie de mensaxe individual, ou da manda á que pertence.
A intensidade dos estalos pode ser moi alta, da orde de 240 decibelios medidos á distancia de 1 m do individuo, o que os converte no son máis forte emitido por calquera animal. Tal é a intensidade que se propuxo a teoría de que a súa finalidade sexa a de atorda-las presas, cousa que non está comprobada.
As vocalizacións do cachalote varían segundo a actividade que estean a desenvolver e poden permitir un contacto entre varios grupos dispersos dentro dunha unidade social que se despraza pola mesma área.
Alimentación
miniatura|250px|Ecolocación dos cetáceos. O cachalote depreda fundamentalmente luras e outros cefalópodos, e, en menor importancia, peixes. O principal compoñente da súa dieta son luras mesopeláxicas de tamaño medio (entre 20 e 100 cm de lonxitude do manto) das familias Ommastrephidae, Onychoteuthidae, Gonatidae, Pholidoteuthidae, Octopoteuthidae, Histioteuthidae e Cranchiidae, sendo as luras xigantes (entre elas do xénero Architeuthis) só capturas ocasionais. Entre os peixes nos que depreda foron citados gádidos (bacallau) e outras especies; nas augas subpolares boreais os peixes poden representar ata o 90% da súa dieta.
Detectan as presas mediante o sistema de ecolocación, propio dos cetáceos, e poden atordalas concentrando emisións sonoras sobre elas.
Inmersión
250px|miniatura|Cachalote preparándose para se mergullar Para a inmersión, primeiro levantan a cabeza, para respiraren profundamente, e mostran sobre a superficie os dous terzos anteriores do corpo; logo encurvan o lombo, mostrando moi fóra da auga a xiba dorsal; e finalmente mergúllanse en vertical, levantando o terzo posterior e a aleta caudal, case sen levantaren ningunha onda. Son quen de se mergullar na busca de alimento ata supera-los 1.000 metros de profundidade, e hai evidencias que suxiren que poden chegar a profundidades de 3 000 m, e permanecerrn baixo da auga por períodos de 1 a 2 horas, aínda que as inmersións típicas son de 5 a 15 minutos.
Os saltos do cachalote sobre a auga son habituais, como mínimo como son noutros cetáceos máis coñecidos por estas actividades. O normal é que saquen boa parte do corpo aínda que se teñen citado casos nos que saltaron totalmente fóra da auga. Son máis frecuentes nos exemplares xuvenís aínda que tamén o fan as femias en presenza dos machos.
O salto típico segue as seguintes fases: sacan o corpo formando ángulo coa superficie, logo déixanse caer lentamente e, finalmente, chocan con grande estrondo contra a auga
Caza
As primeiras citas da súa caza corresponden ós primeiros anos do século XVIII, e a mediados deste século xa era práctica habitual entre os baleeiros: entre 1770 a 1775, os portos de Massachusetts, New Cork, Connecticut e Rhode Island producían 45 000 bocois de aceite cada ano, mentres que o obtido doutras baleas chegaba ós 8 500. Esta caza, aínda con métodos tradicionais, levou a especie ó exterminio nalgunhas rexións e a unha redución da poboación global ata un 25% dos censos iniciais, estimados en máis dun millón de individuos. Ademais do número de exemplares, cómpre destacar que esta caza se dirixía preferentemente ás femias e crías, o que explica os efectos catastróficos sobre o censo observados xa a comezos do século XX.
Dada a redución do censo, e ás cada vez maiores dificultades da caza, a presión dos baleeiros foi cedendo ata mediados do século XX, o que tivo como consecuencia unha aparente recuperación da especie. Pero, trala segunda guerra mundial, os baleeiros dotáronse de mellores medios técnicos (especialmente, barcos a vapor e arpóns de explosión) que aumentaron a rendibilidade da caza. A maior velocidade dos barcos facilitou a caza dos grandes machos reprodutores, dos que se quitaban maiores beneficios. A consecuencia foi que, cara 1980, os expertos calculaban unha poboación do 30% do censo anterior ó século XIX e temeron que xa non quedaba un número suficiente de machos para asegurar unha reprodución efectiva.
As cifras de capturas descoñécense con exactitude: estímase que no século XIX se cazaron entre 180.000 e 240.000 exemplares, mentres que na era moderna, as cifras ascenderon como mínimo a 770.000, a maioría entre 1946 e 1980. Sábese tamén que parte da caza nunca foi declarada, especialmente a realizada pola antiga URSS e o Xapón.
En Galicia tamén foi obxecto preferido de caza. Xa en 1900 Francisco Porto Rey escribía no seu dicionario que "es constante la persecución que le hacen los pescadores por utilizar la esperma que, en dos cavidades grandes que tiene en la cabeza, encierra, cuya sustancia, como todos saben, es apreciadísima para la industria de velas; además, una materia que encierra en sus intestinos, que es el ámbar gris, de perfume delicadísimo". Ata que se prohibiu a caza en 1981, os barcos galegos cazaron 5.698 exemplares (contabilizados entre 1951 e 1980), segundo cifras de Quiroga Lorenzo; Penas Patiño detalla as capturas entre 1960 e 1980, cifrándoas nun total de 3.479 exemplares.
O aproveitamento que se perseguía non era realmente a carne, aínda que tamén se aproveitaba, senón a graxa corporal (como combustible, para usos industriais ou para iluminación) e, maiormente, unha graxa especial que posúen na cabeza (chamada esperma de balea ou cetina) e mailo ámbar gris (unha substancia do seu intestino). Tamén se aproveitaban os dentes, de marfil, como obxecto decorativo, se ben normalmente estes procedían dos exemplares varados; a pel, os ósos, o fígado e a glándula tiroide, todo para diferentes usos na industria farmacéutica ou cosmética.
Esperma de balea
miniatura|300px|esquerda|Recollida do esperma, na cuberta do barco baleeiro Chámase así a unha substancia cérea de cor amarelenta contida na cabeza do cachalote, no melón que teñen sobre o cranio, no chamado órgano do esperma, e en cantidades que chegan ás 2,5 toneladas nun exemplar de peso medio (dunhas 30 toneladas). O órgano do esperma está constituído por unha complexa rede de tubos intercomunicados e crese que serve para o control dos movementos de mergullo e flotación, mediante diferenzas de densidade ó se solidificar ou licuar, transformacións que se producen ó arrefriarse ou quentarse por medio da auga aspirada a través do espiráculo: ó descende-lo cachalote, o esperma vai arrefriando e facéndose máis denso e máis pesado; tamén inflúe nisto a forte presión das grandes profundidades. En calquera caso, esta función non está confirmada e segue sendo obxecto de discusión.
O esperma foi especialmente prezado para a confección de candeas, como lubrificante e na industria de curtidos e cosméticos, así como na industria farmacéutica. A calidade desta substancia para a confección de candeas xustifica que no século XIX se adoptase como unidade de medida da iluminación o candlepower ou buxía inglesa: a cantidade de luz emitida por unha candea de esperma puro que tivese 7/8 de polgada de diámetro e que se queimase a unha velocidade de 120 g por hora. Hoxe, a definición xa non ten que ver con esa orixe, aínda que se mantén a denominación de candela como unidade básica do SI para medi-la intensidade luminosa.
Maria do Carmo Henríquez Salido recolleu no léxico do Grove a denominación vela de espelma para designa-las candeas feitas de cera.
Ámbar gris
miniatura|300px|Fragmentos de ámbar gris Trátase dunha substancia resinosa que se forma no aparato dixestivo dalgúns exemplares, en forma de masas sólidas, opacas, de cor gris con veas amarelas e negras. Marcial Valladares defíneo como:
En efecto, segrégase no intestino en cantidades moi variables e elimínase coas feces. A súa función é a de envolve-los picos dos cefalópodos e evitar problemas intestinais, dun xeito semellante ó mecanismo das egagrópilas das aves rapaces ou do contido intestinal dos animais carnívoros. Alcanzou na súa época un gran valor e empregábase en cosmética como fixador de perfumes e outras esencias, pero hoxe foi substituído por fixadores sintéticos. Estanislao Fernández de la Cigoña cita que un quilogramo de ámbar gris chegaba a valer máis de tres millóns de pesetas a primeiros do século XX, en plena época da caza de baleas. Utilizouse tamén en farmacia como espasmolítico.
Estado de conservación
O certo é que a pesar da intensa caza comercial á que foi sometido, o cachalote é actualmente o máis abundante dos grandes cetáceos. Estímase unha poboación actual ao redor de 1,9 ou 2 millóns de exemplares en todo o mundo, distribuídos entre o Pacífico setentrional (930.000), Atlántico Norte (190.000) e o Hemisferio Sur (780.000). A principios dos 90 do século XX, a poboación estimada era, segundo Harrison, de 1.950.000 exemplares. Un artigo publicado en El País naquelas datas reducía esta cifra á metade ou menos: entre 550.000 e un millón.
O cachalote está incluído na lista de especies en perigo ou ameazadas. A Unión Internacional para a Conservación da Natureza e dos Recursos Naturais (UICN) clasifícao como Vulnerable e, a nivel español, está incluído no Catálogo Nacional de Especies Ameazadas. Nos Estados Unidos está considerado como en perigo de extinción.
miniatura|esquerda|250px|Formación en margarida Se ben o único inimigo relevante é o ser humano, outros predadores naturais son a candorca (Orcinus orca) e, ocasionalmente, o caldeirón (Globicephala melas) e a falsa candorca (Pseudorca crassidens). Estes cetáceos acosan e ameazan ás mandas de femias con crías, co obxectivo de illar e matar algún cachalote novo, sendo esta predación máis probable nos mares subárticos aínda que, en calquera caso, estes ataques son algo esporádico. Para repeleren estes ataques, as femias do grupo adoitan colocarse ó redor das crías, na chamada formación en margarida, coa cabeza cara ó centro, onde se agrupan as crías, e as colas cara o exterior, co que adoitan rexeita-los atacantes con éxito. Por veces tamén poden defenderse cos dentes. Só cando as candorcas constitúen grupos numerosos poden atacar con éxito femias adultas. Os machos adultos non teñen depredadores.
Esta formación en margarida tamén a adoptan cando queren axudar a un membro do grupo ferido. Os primeiros baleeiros quitaban proveito deste comportamento e ferían un individuo para atrae-los demais ó redor seu e poderen cazalos con facilidade.
Tamén é probable que, canto menos en augas tropicais, algúns grandes tiburóns (como tal, Carcharhinus longinamus) poidan atacar cachalotes. Por veces atopáronse restos de cachalote nos estómagos dalgúns tiburóns, se ben poden proceder da predación sobre cadáveres no mar.
Outras fontes de perigos a ter presente na actualidade son as redes de deriva, as colisións accidentais con barcos, a contaminación acústica (por tráfico naval, polo sonar dos barcos pesqueiros e as operacións de prospección sísmica, que afecta o seu sentido de ecolocación), a contaminación química (por exemplo, por hidrocarburos) e a inxestión de refugallos, maiormente plásticos.
As colisións cos barcos aumentaron co incremento do tráfico marítimo e o crecente desenvolvemento do turismo dedicado á observación de cetáceos (whale-watching), por veces realizado sen control e de forma masiva, que pode chegar a perturba-la actividade normal dos cetáceos.
As capturas accidentais débense ó uso das chamadas redes peláxicas de deriva, de quilómetros de lonxitude e indetectables para os cachalotes, que quedan atrapados sen poderen emerxer a respirar. Nas costas mediterráneas españolas foron rexistrados numerosas varadas de cachalotes que mostraban signos de teren morto por esta causa ou, mesmo, restos de rede enleados nas aletas ou entre os seus dentes.
Aproveitamento turístico
Unha vez prohibida a súa caza, o único aproveitamento comercial dos cachalotes, coma noutros cetáceos, está no turismo de avistamentos que, en España, ten un notable desenvolvemento nas illas Canarias.
Transcendencia cultural
miniatura|220px Herman Melville describiu a súa caza na novela Moby Dick ou a balea branca (1851). Aínda que a cor típica do cachalote é negra ou moi escura, pódense atopar excepcionalmente individuos total ou parcialmente brancos. Parece ser que Moby Dick existiu realmente: as crónicas mariñeiras descríbeno como un cachalote macho de 22 metros de longo a quen os baleeiros chamaban Mocha Dick, pois habitaba nas proximidades da illa Mocha, en Lebu, Chile. Adoitaba atacar os barcos golpeando no casco coa súa cabeza e tiña no seu haber varios barcos afundidos e decenas de vidas humanas. Ó final matárono e atopáronlle os ferros de 19 arpóns cravados no corpo.
Eladio Rodríguez González no Diccionario enciclopédico gallego-castellano (1958-1961), dá para a palabra cachalote, ademais do sentido recto, o significado de "Muchacho travieso y revolvedor, que anda comúnmente descalzo y en pelo".
José Rubira Proupín
José Rubira Proupín, nado en 1880 e finado en Cuntis o 2 de xaneiro de 1975, foi un farmacéutico e político galego.
Traxectoria
Farmacéutico en Cuntis. Foi presidente do Sindicato Agrícola Católico de Cuntis. Foi nomeado alcalde de Cuntis coa ditadura de Primo de Rivera. Volveu ser alcalde de Cuntis nos anos corenta.
Vida persoal
Casou con Alejandra Campos Piñeíro.
Eschen
Eschen é un concello situado no norte do principado de Liechtenstein. Contaba en 2010 cunha poboación de 4.215 habitantes.
Xeografía
Limita de suroeste a norte co municipio de Gamprin, ao nordés con Schellenberg, ao leste con Mauren, ao sueste con Frastanz (Austria), Planken e o exclave de Gamprin, e ao sur con Schaan.
O municipio posúe ademais o exclave de Nendeln, grazas ao cal limita tamén cun exclave do municipio de Vaduz, así como coas comunas suízas de Sennwald e Buchs.
Lugares de interese
200px|miniatura|left|Igrexa de San Martín
Comunicacións
Eschen é famosa pola venda das súas bicicletas, xa que son as máis baratas de todo o país. Para chegar á cidade, é necesario ir en autobús ou en coche, aínda que o transporte ferroviario tamén está moi frecuentado polos aldeáns. A estación de ferrocarril máis próxima está en Ruggell, ao norte do principado.
Deportes
Destaca en Eschen o seu equipo de fútbol, o USV Eschen/Mauren, con sede nas dúas cidades. Ademais do fútbol, destaca o hóckey, a patinaxe sobre xeo, a natación, o balonmán, o esquí e carreiras de zorras, entre outras disciplinas deportivas tanto de verán como de inverno.
Marcilla de Campos
Marcilla de Campos é un concello español da provincia de Palencia (Castela e León). A súa poboación é de 43 habitantes (INE 2012).
Pula (moeda)
Pula é a unidade monetaria oficial da República de Botswana desde 1976, dividido en 100 thebe.
O seu código ISO 4217 é BWP e o seu símbolo monetario é P.
Denominación
"Pula" é unha palabra do idioma setswana que significa, literalmente, "choiva". O feito de recorrer a este termo para designar a moeda débese a que a choiva é un ben moi escaso en Botswana e, xa que logo, é moi valiosa. A palabra "pula" é tamén o lema nacional do país.
Tanto esta denominación como a da súa moeda divisionaria, o thebe (que significa "escudo"), foron escollidas mediante consulta popluar.
Historia
Cando Botswana acadou a súa independencia en 1966 adoptou como moeda o rand surafricano, dado que o novo Estado formaba parte da Área Monetaria Rand (RMA). No entanto, o 6 de setembro de 1974 adoptouse a decisión de abandonar a RMA, o que requiría a adopción dunha nova moeda, que entrou en circulación o 23 de agosto de 1976, que a partir de entón pasou a celebrarse como Pula Day ("día do pula" e "día da choiva").
Os primeiros billetes foron impresos pola compañía británica Thomas de la Rue e as primeiras moedas foron cuñadas pola Royal Mint, de Londres. A nova moeda cambiábase á par co rand surafricano e inicialmente estableceuse un prazo de 100 días para completar o proceso de substitución.
Moedas
miniatura|120x120px| [[Moeda de 2 pula de 2004 (desmonetizada). ]] En 1976 puxéronse en circulación por primeira vez as moedas divisionarias cos valores de 1, 5, 10, 25 e 50 thebe, así como a de 1 pula; a primeira delas de aluminio, a de 5 thebe de bronce e as restantes de cuproníquel. Todas elas eran de forma redonda, agás a de 1 pula, que era festonada con 12 lóbulos. En 1981 completouse a serie circulante cunha moeda de bronce de 2 thebe, de forma dodecagonal, conmemorativa do Día Mundial da Alimentación da FAO, emisión que se repetiu en 1985.
En 1991 actualizouse o deseño das moedas de 5 thebe (aceiro bañado en bronce), das de 10, 25 e 50 thebe (agora de aceiro bañado en níquel), e tamén da de 1 pula, que pasou a ser máis pequena, de aliaxe de níquel-latón e de forma equilátera con sete caras curvadas. En 1994 engadíuselle a esta segunda serie o valor de 2 pula, de níquel-latón e cunha forma similar, e en 2004 cambiou a súa composición polo aceiro revestido de latón, e cun tamaño lixeiramente máis pequeno.
Logo da retirada da circulación das moedas de 1 e de 2 thebe en 1991 e en 1998, respectivamente, introducíronse unhas moedas novas de 5, 10, 25 e 50 thebe: as de 5 e de 25 thebe con sete caras e as de 10 e 50 thebe de forma redonda. En 2000 engadiuse á serie unha moeda bimetálica de 5 pula, cun núcleo de cuproníquel e un aro exterior de aluminio-níquel-bronce.
Billetes
O 23 de agosto de 1976, o Banco de Botswana puxo en circulación billetes cos valores de 1, 2, 5 e 10 pula, e o 16 de febreiro de 1978 o de 20 pula. Os de 1 e de 2 pula foron substituídos por moedas en 1991 e en 1994. O 29 de maio de 1990 introduciuse o billete de 50 e o 23 de agosto de 1993 o de 100 pula. O de 5 pula foi substituído por unha moeda do mesmo valor en 2000. Os billetes de 1, 2 e 5 pula da primeira serie foron desmonetizados o 1 de xullo de 2011.
A serie en circulación foi introducida o 23 de agosto de 2009 e inclúe por primeira vez un billete de 200 pula. Do mesmo xeito que os billetes emitidos anteriormente, os billetes foron impresos no Reino Unido pola compañía Thomas de la Rue.
Como consecuencia da deficiente calidade dos billetes de 10 pula, o Bank of Botswana anunciou en novembro de 2017 a creación dun novo billete feito en polímero, e este foi posto en circulación o 1 de febreiro de 2018.
Uso en Cimbabue
Por mor da hiperinflación en Cimbabue a partir de 2006, o Goberno de Botswana permitiu a circulación de moeda estranxeira no seu territorio a partir de setembro de 2008. O dólar de Cimbabue declarouse obsoleto o 12 de abril de 2009 e varias divisas, entre elas o rand surafricano e o pula de Botswana, circularon en Cimbabue, xunto cos billetes e as moedas bono cimbabuenses.
Porén, en setembro de 2019 o Goberno de Cimbabue anuncou que o pula de Botswana e o resto das divisas estranxeiras deixaban de ter curso legal no país, que adoptaba novamente o dólar cimbabuense como única moeda ofical, en forma de bonos, coñecido tamén como dólar RTGS.
Hagi
Hagi (萩市, はぎし, Hagi-shi) é un concello da prefectura de Yamaguchi no Xapón. Está situada na norte da prefecura e oeste da rexión de Chūgoku, na zona San'in, extremo oeste da illa de Honshū. Ten 698,79 km² de superficie e unha poboación de 54.819 habitantes (2009) e unha densidade de poboación de 78,4 h/km².
Antes da Revolución Meiji, a prefectura de Yamaguchi coñecíase como Chouxuu (長州), provincias de Suou (周防国) e Nagato (長門国), entón chámase dúas provincias de Bouchou (防長), Hagi era capital de Chouxuu.
O concello de Hagi limita cos concellos de Nagato, de Mine, de Yamaguchi, de Abu (son de prefectura de Yamaguchi), de Tsuwano e de Masuda (son de prefectura de Shimane).
Meixarín, Monseiro, Láncara
Meixarín é un lugar da parroquia de Monseiro, no concello lugués de Láncara, na comarca de Sarria. Segundo o Instituto Galego de Estatística, no 2008 tiña 20 habitantes (9 homes e 11 mulleres), o que supón unha diminución con respecto ao ano 1999 cando tiña 32 habitantes.
Galicia por diante
Galicia por diante é un programa matinal de actualidade da Radio Galega presentado por Kiko Novoa e Xosé Valiñas. Emítese de luns a venres de 06:00 a 14:00.
Faro-Miño (Chantada)
Faro-Miño foi un semanario editado en Chantada en 1908.
Historia e características
Subtitulado Semanario de Chantada, apareceu o 22 de agosto de 1908. Fundado por José Costa Figueiras, que era o redactor-xefe. Aliñado co bando liberal, a carta programa do periódico estaba asinada por José Costa, Manuel Vázquez Gil (alcalde de Carballedo), Pejerto de Soto (concelleiro de Chantada), Alejandro Baanante (farmacéutico) e Manuel Rodríguez Guerra. Cesou a súa publicación a finais de 1908.
Antón Villar Ponte
Antón Villar Ponte (tamén coñecido como Antón Vilar Ponte), nado en Viveiro o 2 de outubro de 1881 e finado na Coruña o 4 de marzo de 1936, foi un dos fundadores dunha das primeiras Irmandades da Fala e un dos principais alentadores do galeguismo de preguerra. Estudou farmacia, aínda que exerceu tamén o xornalismo. A súa obra abrangueu varios eidos (novela, ensaio, conferencias, discursos etc) e especialmente a produción dramática, transmisora do ideario galeguista. Dedicóuselle o Día das Letras Galegas no ano 1977.
Na súa traxectoria política foi un dos fundadores, en 1929, da Organización Republicana Gallega Autónoma (ORGA) e, como membro dela, foi elixido deputado da Federación Republicana Gallega pola provincia da Coruña nas eleccións de xuño de 1931. En 1934 incorporouse ao Partido Galeguista e volveu ser electo nas eleccións de febreiro de 1936 na candidatura da Fronte Popular. Con todo, non chegou a prometer o cargo nin a presenciar o plebiscito do Estatuto de Galicia de xuño, pois morreu en marzo por mor dunha perforación gástrica.
Traxectoria
miniatura|esquerda|Dedicatoria a [[Manuel Murguía|Murguía no libro Nuestra afirmación regional, 1916.]] Pertencente a unha familia de clase media e ideoloxía monárquico-conservadora, estudou nos institutos de Lugo e Santiago e fundou o semanario republicano Nueva Brisa en 1899. Durante a súa carreira participou no movemento republicano e colaborou en El Combate. Licenciouse en farmacia pola Universidade de Santiago de Compostela en 1901 e dende ese ano rexentou unha botica en Foz. Alí dirixiu o periódico El Automóvil, fundou ¡Guau... Guau! e colaborou en La Idea Moderna. Actuou como secretario do comité republicano que presidía Manuel Leiras Pulpeiro en Mondoñedo e colaborou esporadicamente coa Revista Gallega de Galo Salinas. miniatura|esquerda|Fundouse aquí…. Placa na Coruña. En 1906 marchou a Madrid onde se adicou ao xornalismo, na redacción do republicano El País. En 1907 foi redactor da coruñesa Tierra Gallega. Emigrou á Habana en maio de 1908, onde tamén traballou en diarios e revistas como Follas Novas e dirixiu a revista Alma Gallega en 1910. Foi nomeado secretario da Asociación Iniciadora y Protectora de la Academia Gallega. En Cuba contactou con Ramón Cabanillas.
En 1910, de volta en Galiza, estabeleceuse na Coruña. Abriu unha farmacia en Monelos e mesmo chegou a ser parte da directiva do Colexio oficial de Farmacéuticos da provincia da Coruña en 1926. Colaborou nas páxinas de varios xornais e revistas: Germinal, La Voz de Galicia (1911-1917) -que o envía a cubrir a información da revolución portuguesa-, Nós (dende 1920), El Pueblo Gallego, El Noroeste, Galicia. Diario de Vigo, Alborada de Pontevedra, Alborada de Monforte de Lemos, Claridad, O Irmandiño, Mi Tierra, El Agrario Barcalés, Faro Villalbés, Ser, El Momento, El Heraldo Gallego, Mariñana ou Céltiga, entre outros. Os xornais foron a palestra dende a que espallou o seu ideario.
Relacionouse con Rodrigo Sanz e Aurelio Ribalta. Este último realizara en 1915 un chamamento dende a revista Estudios Gallegos para defender a lingua galega. O 5 de xaneiro de 1916, Antón Villar Ponte recolleu a chamada de Aurelio Ribalta e comezou dende as páxinas de La Voz de Galicia unha campaña para a creación dunha Liga de Amigos do Idioma Galego. En marzo publicou o folleto ''Nacionalismo gallego (Apuntes para un libro). Nuestra afirmación regional'' (de 36 páxinas nesa 1ª ed; 95 páxinas na 2ª), no que volve sobre a cuestión da defensa, dignificación e fomento do uso da lingua galega.
O 18 de maio de 1916, Villar Ponte convocou unha xuntanza nos locais da Real Academia Galega na Coruña, á que asistiron arredor de vinte persoas, entre elas, Manuel Lugrís Freire, Florencio Vaamonde, Uxío Carré Aldao, Luís Porteiro Garea, Francisco Tettamancy e Ramón Villar Ponte, irmán de Antón, entre outros. Nesta xuntanza acordouse a creación dunha Irmandade de Amigos da Fala, que tería como obxectivo a defensa, exaltación e fomento da lingua galega, e nomeouse a Antón Villar Ponte como Primeiro Conselleiro. Canda Lois Peña Novo e Manuel Lugrís Freire, Antón Villar Ponte dirixiu o voceiro escrito das Irmandades da Fala, A Nosa Terra, que apareceu en novembro de 1916.
miniatura|300px|Deputados galegos de 1931. [[Ramón Suárez Picallo, Daniel Vázquez, Alejandro Rodríguez Cadarso, Castelao, Nóvoa Santos, Antón Villar Ponte, Poza Juncal, Otero Pedrayo e Antón Alonso Ríos. ]] Presidiu a Asociación da Prensa Coruñesa. En 1919 colaborou na formación do Conservatorio Nazonal de Arte Galego, que traduciu autores estranxeiros ao galego. Foi membro do Seminario de Estudos Galegos.
En xullo de 1934 ingresou como membro de número na Real Academia Galega, a proposta de Eladio Rodríguez González, Félix Estrada Catoyra e Francisco Ponte Blanco, co discurso de ingreso O sentimento liberal na Galiza, respondido por Ramón Otero Pedrayo. O texto foi publicado por primeira vez en 1977 nos obradoiros tipográficos da editorial Moret, na Coruña, con limiar de Sebastián Martínez-Risco. Moitas das súas propostas (inseridas no traballo das primeiras Irmandades da Fala), foron posteriormente asumidas por símbolos do galeguismo como Alfonso Rodríguez Castelao.