cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
José Ortega Munilla
Traxectoria
Fillo de José Ortega Zapata, orixinario de Valladolid, e de María del Pilar Munilla Urquiza, de Estremadura. O pai era membro do Partido Moderado e exercía un cargo importante na administración colonial cubana, aínda que a súa principal actividade era o xornalismo. Sendo neno a familia trasladouse a Madrid. Iniciou os seus estudos nos Seminarios de Cuenca e Xirona, que abandonou ao estalar a revolución de 1868 para iniciar os de dereito. Foi redactor de La Iberia, órgano do partido de Práxedes Mateo Sagasta. Co seu amigo Miguel Moya fundou a revista literaria La Linterna e publicou tamén con el un periódico taurino, El Chiclanero. Formou parte da xeración realista do 68 e comungou coa filosofía positivista e as correntes krausistas e converteuse en defensor do naturalismo en literatura. Empezou a redactar unha sección, "Crónica semanal", en Los Lunes de El Imparcial.
Protocélula
Unha protocélula ou protobionte é un conxunto autoorganizado de lípidos esférico e ordenado endoxenamente que se propuxo como un dos pasos iniciais fundamentais que conduciu á orixe da vida. Unha cuestión central na evolución é como se orixinaron protocélulas simples e como podían diferenciarse en rendemento reprodutivo, que permitise a acumulación de novas emerxencias biolóxicas co tempo, é dicir, a evolución biolóxica. Aínda que nos laboratorios non se conseguiu aínda preparar unha protocélula funcional, o obxectivo de comprender o proceso parece factible.
José Ortega Munilla
Traxectoria
O 9 de xuño de 1881 casou cunha filla do fundador de El Imparcial, Dolores Gasset Chinchilla. Deste matrimonio naceron 4 fillos: Eduardo, que morreu exiliado en Caracas en febreiro de 1965; Rafaela, que faleceu en 1940; Manuel, o autor da Biografía de El Imparcial, morto en setembro de 1965; e o máis coñecido, José Ortega y Gasset.
Protocélula
Introdución
A compartimentalización foi un dos procesos que se deu na orixe da vida. As membranas forman compartimentos pechados que están separados do medio externo, o que proporciona á célula a posibilidade de ter espazos acuosos funcionalmente especializados. Como a bicapa lipídica das membranas é impermeable á maioría das moléculas hidrófilas (disoltas en auga), as células teñan sistemas de transporte a través de membranas que poden importar moléculas nutritivas e exportar os refugallos. A construción artificial de protocélulas a partir de ensamblaxes moleculares é moi interesante. Un paso importante neste reto é comprender a dinámica de vesículas que é relevante para as funcións celulares, como o tráfico de membranas e a autorreprodución, usando moléculas anfipáticas. Na Terra primitiva as moléculas anfipáticas puideron ser unhas das primeiras que interviñeron na evolución da vida celular a partir da ensamblaxe de moléculas. Un paso desde as vesículas ata as protocélulas podería ser o desenvolvemento de vesículas que se autorreproducen acopladas cun sistema metabólico.
José Ortega Munilla
Traxectoria
Foi elixido membro de número da Real Academia Española en 1902, e ingresou cun discurso sobre Ramón de Campoamor. Foi colaborador de Los Lunes de El Imparcial, e despois pasou a traballar na sección literaria do xornal fundado polo seu sogro, Eduardo Gasset, monárquico liberal, e máis foi o seu director. Foi un dos xestores do trust, e protector do xornal El Sol, sometido á influencia cultural do seu fillo José Ortega y Gasset. Converteu a súa cadea de prensa no trampolín para os escritores da xeración do 98 que empezaban a abrirse paso: Azorín, Pío Baroja e Valle-Inclán.
Protocélula
Selectividade para a compartimentalización
miniatura|esquerda|200px|As tres principais estruturas formadas por fosfolípidos que se orixinan en solución: [[liposoma (unha bicapa pechada), micela e bicapa.]] As vesículas autoensambladas crese que eran compoñentes esenciais das células primitivas. A segunda lei da termodinámica require que o universo evolucione de maneira que aumente a desorde (ou entropía), aínda que a vida se distingue por ter un alto grao de organización. Por tanto, cómpre que exista unha fronteira que separe o lugar onde se producen os procesos vitais (metabolismo) da materia non viva que os rodea. A membrana celular é a única estrutura celular que se encontra en todas as células dos organismos da Terra.
Afixo
miniatura|300px|Sufixación e prefixación nas linguas do mundo. Os afixos son partículas que se antepoñen (prefixos) ou pospoñen (sufixos) aos elementos básicos das palabras para modificar o seu significado, ben gramatical (afixos flexivos), ben léxico (afixos derivativos). Estes permítennos aumentar o número de palabras cun esforzo mínimo.
Algúns autores reservan o termo afixo para os morfemas derivativos e utilizan o termo desinencia para referirse a tódolos morfemas flexivos.
Os afixos son morfemas que se usan no proceso de derivación para formar novas palabras a partir doutras primitivas e así arriquecer unha familia léxica concreta. Engádense sempre ao lexema ou raíz.
José Ortega Munilla
Actividade política
Foi elixido deputado no Congreso polo distrito de Padrón nas eleccións de 1898. Foi reelixido polo mesmo distrito ata 1910.
Protocélula
Selectividade para a compartimentalización
Os investigadores Irene A. Chen e Jack W. Szostak (Premio Nobel de Medicina de 2009) entre outros, demostraron que as propiedades fisicoquímicas simples das protocélulas elementais poden dar lugar a análogos conceptuais máis simples dos comportamentos celulares esenciais, incluíndo as formas primitivas de competición darwinista e o almacenamento de enerxía. Tales interaccións cooperativas entre as membranas e os contidos encapsulados poderían simplificar grandemente a transición desde as moléculas replicantes e as verdadeiras células. A competición polas moléculas de membrana favorecería a formación de membranas estabilizadas, o que suxire unha vantaxe selectiva para a evolución de ácidos graxos con enlaces cruzados e mesmo dos fosfolípidos das membranas de hoxe. Esta microencapsulación permitiu o establecemento dun metabolismo dentro da membrana, o intercambio de pequenas moléculas e impediría o paso de substancias grandes a través delas. Entre as principais vantaxes da encapsulación están un incremento da solubilidade do cargamento e a creación de enerxía en forma de gradiente químico. Pode dicirse que a enerxía é almacenada nas células na estrutura de moléculas de substancias como carbohidratos (como azucres), lípidos e proteínas, que liberan enerxía cando se oxidan durante a respiración celular.
José Ortega Munilla
Obra
Como xornalista destacou por un gran talento para o humor, un estilo solto e colorista e unha axilidade narrativa que conservou ata o fin da súa vida, cando o ABC lle abriu as súas columnas. Comezou a súa carreira de narrador desde a novela sentimental posromántica. Agrupou as súas novelas de 1879 a 1884 co nome de Relaciones contemporáneas. Desde os anos 80 escribiu novela realista. Adheriuse ao naturalismo a partir de El fondo del tonel (1881-84), buscando os temas sociais.
Protocélula
Gradiente de enerxía
Un estudo de 2014 do Jet Propulsion Laboratory da NASA explorou unha maneira única de estudar as orixes da vida: as células ou celas de combustible. As células de combustible son similares ás células biolóxicas en que os electróns se transfiren a e desde moléculas. En ambos os casos, isto orixina electricidade e enerxía. O estudo afirma que un importante factor foi que a Terra proporcionou enerxía eléctrica ao leito mariño. "Esta enerxía puido facer arrancar a vida e puido ter sostido a vida unha vez que apareceu. Agora, temos un xeito de comprobar diferentes materiais e ambientes que puideron ter axudado a que a vida se orixinase non só na Terra, senón posiblemente en Marte, a lúa Europa e outros lugares do Sistema Solar."
Vesículas e micelas
miniatura|Esquema dunha [[micela formada espontaneamente por fosfolípidos nunha solución acuosa.]] Cando se sitúan fosfolípidos en auga, as moléculas arránxanse espontaneamente de maneira que as colas hidrófobas queden protexidas da auga, o que ten como resultado a formación de estruturas de membrana como bicapas, vesículas e micelas. Nas células modernas, as vesículas están implicadas no metabolismo, transporte, control de flotación, e almacenamento de encimas. Tamén poden actuar como cámaras de reacción química natural. Unha vesícula típica ou micela en solución acuosa forma un agregado coas rexións correspondentes ás cabezas hidrófilas en contacto co solvente que as rodea, secuestrando as rexión das colas simples hidrófobas no centro da micela. Esta fase é causada polo comportamento de empaquetamento dos lípidos de cola simple nunha bicapa. Aínda que o proceso de autoensamblaxe protocelular que forma espontaneamente micelas e vesículas monocapa na natureza lembra o tipo de vesículas primordiais ou protocélulas que poderían ter existido ao principio da evolución, non son tan sofisticadas coma as membranas bicapa dos organismos vivos de hoxe en día.
Porén, as primeiras membranas, en vez de estaren feitas de fosfolípidos, puideron estar formadas por monocapas ou bicapas de ácidos graxos, que puideron orixinarse máis rapidamente nun ambiente prebiótico. Nos laboratorios sintetizáronse ácidos graxos baixo unha variedade de condicións prebióticas e encontráronse en meteoritos, o que suxire a súa síntese natural na natureza.
As vesículas de ácido oleico representan bos modelos de protocélulas con membrana que puideron existir nos tempos prebióticos.
As interaccións electrostáticas inducidas por péptidos curtos hidrofóbicos cargados positivamente que conteñen 7 aminoácidos ou menos de lonxitude, poden unir o ARN a unha membrana de vesícula, a membrana celular básica.
Pozas xeotermais e arxilas
miniatura|esquerda|Esta sección dunha bicapa lipídica fluída está formada enteiramente por [[fosfatidilcolina.]] Os científicos suxeriron que a vida empezou en chemineas hidrotermais no mar profundo, pero un estudo de 2012 suxeriu que as pozas continentais de vapor xeotermal arrefriado ou condensado teñen as características ideais para orixinar a vida. A conclusión está baseada principalmente na química das células modernas, onde o citoplasma é rico en ións potasio, cinc, manganeso e fosfato, que non están moi estendidos nos ambientes mariños. Tales condicións encóntranse só onde os fluídos hidrotermais quentes traen os ións a lugares da superficie como géysers, pozas de barro, fumarolas e outras características xeotermais. Dentro destas cuncas emisoras de fumes e burbullas, a auga cargada de ións cinc e manganeso puido recollerse, arrefriar e condensar en pozas pouco fondas.
Outro estudo da década de 1990 mostrou que as arxilas de montmorillonita podían axudar a crear cadeas de ARN de 50 nucleótidos que se unirían espontaneamente formando unha soa molécula de ARN. Posteriormente, en 2002, descubriuse que engadindo montmorillonita a unha solución de micelas de ácidos graxos (esferas lipídicas), a arxila aceleraría a velocidade de formación de vesículas, multiplicándoa por 100.
Observouse tamén que algúns minerais poden catalizar a formación por pasos de colas hidrocarbonadas de ácidos graxos desde os gases de hidróxeno e monóxido de carbono, gases que puideron liberarse de chemineas hidrotermais ou géyseres. Finalmente, libéranse ácidos graxos de varias lonxitudes na auga circundante, pero a formación de vesículas require unha alta concentración de ácidos graxos, polo que se suxire que a formación de protocélulas empezou en fontes hidrotermais continentais, como géyseres, pozas de barro, fumarolas e outras características xeotermais, onde a auga se evapora e se concentra o soluto.
Burbullas de montmorillonita
Outro grupo de investigadores suxeriu que as células primitivas puideron formarse dentro de microcompartimentos de arxilas inorgánicos, que proporcionarían un contedor ideal para a síntese e compartimentalización de moléculas orgánicas complexas. Estas burbullas de cuberta arxilosa fórmanse naturalmente cando as partículas das arxilas de montmorillonita se xuntan na superficie exterior de burbullas de aire baixo a auga. Isto crea unha vesícula semipermeable a partir de materiais dos que se dispón facilmente no ambiente. Os autores salientan que a montmorillonita é coñecida por servir como un catalizador químico, que favorece que os lípidos formen membranas e que os nucleótidos se unan formando febras de ARN. A reprodución primitiva pode ser concibida cando explotan as burbullas de arxila, liberando o produto unido á membrana lipídica no medio que o rodea.
Transporte a través de membranas
miniatura|200px|Esquema que mostra dúas posibles conformacións dos lípidos nas beiras do poro. Na imaxe superior os lípidos non se redistribuíron, polo que a parede do poro é hidrófoba. Na imaxe inferior algunhas das cabezas dos lípidos dobráronse, polo que a parede do poro é hidrófila.
Para os organismos celulares o transporte de moléculas específicas a través de barreiras de membrana que crean compartimentalizacións é esencial para intercambiar o seu contido co seu ambiente e con outros individuos. Por exemplo, o intercambio de contido entre individuos permite a transferencia horizontal de xenes, un importante factor na evolución da vida celular. Aínda que as células modernas poden utilizar complicadas maquinarias proteicas para catalizar estes procesos esenciais, as protocélulas deberon de realizar isto por mecanismos máis simples.
As protocélulas compostas de ácidos graxos terían a capacidade de intercambiar facilmente pequenas moléculas e ións co seu ambiente. As membranas que constan de ácidos graxos teñen unha permeabilidade relativamente alta a moléculas como nucleósidos monofosfato (NMP), nucleósidos difosfato (NDP) e nucleósidos trifosfato (NTP), e poden soportar concentracións milimolares de Mg2+. A presión osmótica pode tamén desempeñar un papel significativo no transporte de membranas pasivo.
Sinalouse que os efectos ambientais desencadearon as condicións baixo as cales foi posible un transporte de grandes moléculas, como o ADN e o ARN, a través de membranas de protocélulas. Por exemplo, propúxose que a electroporación resultado de tormentas eléctricas podía permitir este transporte. A electroporación causa o incremento rápido na permeabilidade da bicapa inducido pola aplicación dun gran campo eléctrico artificial a través da membrana. Inducindo a electroporación, as moléculas de lípidos na membrana cambian de posición, abrindo un poro que actúa como vía condutora a través do cal as moléculas hidrófobas como ácidos nucleicos poden pasar pola bicapa lipídica. Unha transferencia similar de contidos a través das protocélulas e coa solución circundante pode ser causada por conxelación e desconxelación. Por exemplo, isto podería ocorrer nun ambiente no que os ciclos do día e a noite causa unha conxelación recorrente. Os experimentos de laboratorio mostraron que tales condicións permiten o intercambio de información xenética entre poboacións de protocélulas. Isto pode explicarse polo feito de que as membranas son moi permeables a temperaturas lixeiramente por debaixo da súa temperatura de fase de transición. Se se alcanza este punto durante os ciclos de conxelación-desconxelación, incluso moléculas grandes e cargadas poderían pasar temporalmente pola membrana da protocélula.
Algunhas moléculas ou partículas son demasiado grandes ou excesivamente hidrófilas para pasar a través da bicapa lipídica incluso nesas condicións, pero poden moverse a través da membrana por fusión ou evaxinación de vesículas, events which have also been observed for freeze-thaw cycles. Isto puido finalmente orixinar mecanismos que facilitan o movemento de moléculas no interior da protocélula (endocitose) ou para liberar o seu contido no espazo extracelular (exocitose).
Deposición de Langmuir-Blodgett
Empezando coa técnica comunmente usada para depositar moléculas sobre unha superficie sólida, chamada deposición de Langmuir–Blodgett, os científicos poden ensamblar membranas de fosfolípidos de complexidade arbitraria capa a capa. Estas membranas de fosfolípidos artificiais soportan a inserción funcional de proteínas de membrana expresadas in situ ou purificadas. A técnica podería axudar aos astrobiólogos a comprender como se orixinaron as primeiras células vivas.
Protocélulas Jeewanu
As protocélulas Jeewanu (en sánscrito 'partículas de vida') son partículas químicas sintéticas que posúen estruturas similares a células e parecen ter algunhas propiedades funcionais da vida. Sintetizadas primeiro en 1963 a partir de minerais simples e compostos orgánicos básicos ao seren expostas á luz solar, teñen algunhas capacidades metabólicas, presenza de membranas semiermeables, aminoácidos, fosfolípidos, carbohidratos e moléculas similares ao ARN. Porén, a natureza e propiedades das Jeewanu aínda non se aclararon.
Nun experimento de síntese similar expúxose á radiación ultravioleta (UV) unha mestura conxelada de auga, metanol, amoníaco e monóxido de carbono. Esta combinación rendeu grandes cantidades de material orgánico que se autoorganizaba formando glóbulos ou vesículas cando se mergullaba na auga. Os científicoa que investigaron estes glóbulos consideraron que estes lembran membranas celulares que encerran e concentran a química da vida, separando o seu interior do mundo externo. Os glóbulos eran de entre 10 e 40 µm, ou aproximadamente do tamaño de células vermellas do sangue. Os glóbulos fluorescían ou brillaban, cando se expoñían á luz UV. Considerouse que absorber luz UV e convertela en luz visible deste modo foi un posible modo de proporcionar enerxía a unha célula primitiva. Se os glóbulos desempeñaron un papel na orixe da vida, a fluorescencia podía ser o precursor dunha primitiva fotosíntese. Dita fluorescencia tamén proporciona o beneficio de actuar como un filtro solar, difuminando calquera dano que doutro modo sería inflixido pola radiación UV. Esa función protectora tería sido fundamental para a vida na Terra primitiva, xa que a capa de ozono, que bloquea os raios UV solares máis destrutivos, non se formou ata que a vida fotosintética empezou a producir oxíxeno.
Ética e controversia
A investigación en protocélulas xerou unha controversia e opinións opostas, incluíndo críticas sobre a definición vaga de "vida artificial". A creación dunha unidade básica da vida creou preocupacións éticas, aínda que a máis común é sobre a ameaza potencial que supoñen sobre a saúde humana e sobre o medio ambiente pola súa posible replicación incontrolada.
Deval Patrick
Deval Laurdine Patrick, nado o 31 de xullo de 1956 en Chicago, Illinois, é un político estadounidense e gobernador do estado de Massachusetts.
Traxectoria
O 7 de novembro de 2006 Patrick converteuse na primeira persoa de raza negra en acadar o cargo de gobernador nese estado e no segundo gobernador desa raza na historia do país; tamén foi o primeiro tralo período de reconstrución que seguiu á Guerra Civil Estadounidense. Gañou co 56% dos votos, cunha vantaxe do 20% sobre o seu rival directo, Kerry Healy. Tomou posesión do seu cargo en de 2007. Fillo do músico de jazz Pat Patrick e de Emily Mae Wintersmith, educouno a súa nai logo da separación da parella en 1959. Está casado con Diane Patrick e ten dúas fillas, Sarah e Katherine. Pertence ao Partido Demócrata.
Escala de Bristol
A escala de Bristol ou escala das feces de Bristol é unha táboa visual empregada en medicina coa fin de clasificar a forma das feces humanas en sete grupos. Foi desenvolta por vez primeira por Heaton e Lewis na Universidade de Bristol e foi publicada en 1997 no Scandinavian Journal of Gastroenterology.
A forma das feces depende do tempo que estas pasen no colon, unha parte do intestino groso.
No Reino Unido ás veces refírese a esta escala coma Escala de Meyers.
Tipos de feces
Os sete tipos de materia fecal son os seguintes:
Os tipos 1 e 2 indican obstipación; os 3 e 4 son feces ideais, especialmente o 4, xa que son os máis doados de defecar; os tipos 5, 6 e 7 tenden cara á diarrea ou o cólera.
Luís Conde Rivera
Luís López de Rivera, coñecido como Luís Conde de Rivera, Luís Conde Rivera ou Conde de Rivera, foi un xornalista e escritor galego.
Traxectoria
Foi redactor de El Noroeste. En 1927 publicou unha novela curta titulada Carmeliña. Colaborou en Vida Gallega, El Correo Gallego e El Eco de Santiago. Marchou a Madrid en 1928, onde se integrou no Lar Gallego, colaborou en ABC, Blanco y Negro e Galicia en Madrid e dirixiu Galicia. Revista Mensual Ilustrada. Foi director do diario Voluntad de Xixón dende decembro de 1937, e foi redactor xefe de La Mañana de Lleida, cando o dirixía Emilio Romero. Despois trasladouse á Coruña onde dirixiu a revista Alfar, colabotou en La Noche e incorporouse á redacción de El Pueblo Gallego en xullo de 1948. Instalouse en Sevilla, onde traballou no ABC, foi correspondente de La Noche e colaborou en La Vanguardia.
Oráculo de Dodona
miniatura|300x300px|Localización do santuario de Dodona. O Oráculo de Dodona (en grego Δωδώνη, Dôdốnê) foi o máis coñecido da Antigüidade, despois do Oráculo de Delfos. Dodona é un lugar que se atopa a 80 km ao leste da illa de Corfú, na rexión de Epiro, ao pé do monte Tomaros, nos montes Pindo, preto da fronteira de Grecia e Albania, nunha zona montañosa que dominaron e controlaron os molosos no século -V.
Está situado, como se dixo, na aba do monte Tomaros, ao sur do lago Pambotis, a 22 km ao sur de Ioannina. É o máis antigo dos oráculos gregos; posibelmente remóntase ao segundo milenio a. C., e é un dos máis coñecidos xunto aos de Delfos e Amón. Os sacerdotes e as sacerdotisas do bosque sacro interpretaban a caída das follas do carballo no vento. Tras a aparición na Grecia das cidades, padeceu o auxe do oráculo de Delfos na época clásica, pero continuou activo até a época de Roma.
Orixes lendarias do oráculo
dereita|miniatura|422x422px|O val de Dodona na época das primeiras escavacións (Karapanos 1878, pl. I, detalle). O oráculo de Dodona aparece citado por Homero na Ilíada XVI, 233-35. O poeta relaciónao co mundo dos pelasgos, aquel pobo primitivo considerado como o primeiro que ocupou Grecia e que habitou na cidade de Dodona entre outras. Outra pasaxe da Ilíada onde se menciona Dodona está dentro do Catálogo das naves (II, 749-750):Con todo, segundo Estrabón, nestes versos Homero refírese a outro lugar chamado Dodona situado en Tesalia. Na Odisea, XIV 327-330 tamén fala do lugar sacro e da importancia que tiña a árbore, o carballo de Zeus. Ao chegar o heroe Odiseo a Dodona, pediu un consello á follaxe divina do deus do oráculo (Zeus), para poder regresar á súa terra de Ítaca.Pola súa banda Heródoto fala tamén do pobo pelasgo e asegura que o oráculo de Dodona era o máis antigo que nunca tivera Grecia, e na súa época era ademais o único. Heródoto conta que o oráculo de Dodona estaba relacionado co de Tebas de Exipto e ofrece dúas versións:
O relato mitolóxico serve, sobre todo, polo lazo que crea entre os dous grandes oráculos de Zeus, o de Amón no oasis de Siwa en Libia, e o de Dodona.
Selos e peleiades
Homero relaciona con Dodona aos selos (en grego, οι Σελλοί), que realizaban vaticinios. Indica que non se podían lavar os pés e tiñan que durmir no chan. Píndaro chamábaos helos.
Pola súa banda Heródoto dá moita máis importancia ás sacerdotisas, intermediarias dos signos que o oráculo daba en contestación ás preguntas. As sacerdotisas de Zeus en tempos de Heródoto eran as tres peleiades (en grego, αι πελειάδες) chamadas Promenia, Timárete e Nicandra.
Sábese que en tempos de Estrabón eran as sacerdotisas quen deliberaban sobre as respostas do deus, salvo no caso de que se tratase de beocios.
Os oráculos
A arqueoloxía deu moita información ao achar neste lugar bastante material sobre as preguntas feitas ao deus, é dicir sobre o oráculo. Atopáronse abundantes láminas de chumbo sobre as que están gravadas con estilete as preguntas dos consultantes. Con todo o material atopado coas respostas é bastante escaso; suponse que os consultantes levaban consigo a resposta escrita que lles serviría como testemuño da mercé divina. As consultas achadas refírense polo xeral a asuntos cotiáns e domésticos, preguntas sobre a elección de matrimonio ou de celibato, sobre a fecundidade ou esterilidade, sobre a dúbida de que o fillo recentemente nado sexa lexítimo, sobre o feito de emprender unha viaxe a Siracusa, etc.
Algúns escritores da antigüidade contan que nos primeiros tempos, o oráculo ordenaba sacrificar unha vítima ao río Aqueloo, cada vez que contestaba unha pregunta.
Historia do santuario
miniatura|300x300px|Santuario de Dodona, vista do teatro. A arqueoloxía non achegou aínda unha resposta satisfactoria á data de construción do oráculo. Os vestixios arqueolóxicos de ocupación máis antigos datan da Idade do Bronce (-2500 a -1200/-1100). Na Idade do Bronce Antigo e Medio non hai achados arquitectónicos e os restos son principalmente cerámica. Na Idade do Bronce Final atópanse, ademais de restos de cerámica, armas, ferramentas e xoias de bronce. Neste último período atopouse cerámica de procedencia micénica.
O culto ao Zeus Dodoneo chegou a Epiro cos tesprotos no período Heládico recente, cara a -1200, pero anteriormente existía un culto ctónico prehelénico a unha deusa da abundancia e a fertilidade relacionada coas raíces do «Gran Carballo». As dúas divindades, o deus da tormenta e o trono, e a divindade ctónica da vexetación formaban en Dodona unha parella venerada baixo os nomes de Zeus Naios (literalmente «Zeus residente») e Dione Naia (a forma feminina do nome Zeus), en relación cun carballo sacro.
Aínda que estivese afastado das principais poleis, o oráculo gozou dun gran renome até o século -VI: era consultado regularmente polos atenienses que enviaban unha embaixada anual. Sófocles menciónao n'As traquinias (v. 1164 sq.) e Esquilo no seu Prometeo encadeado (v. 829 sq.). Creso, rei de Lidia, consultaba aos famosos oráculos se debía ou non declarar a guerra a Persia. A resposta de Zeus Dodoneo non se conserva. A consulta repítese máis tarde polos espartiatas Axesilao II e Lisandro. Lisandro tentou corromper a sacerdotisa do oráculo para obter unha resposta favorábel á súa consulta. A anécdota figura tamén en Plutarco (Vida de Lisandro), que cita a Éforo de Cime. Os corcireos (da cidade de Corcira na illa de Corfú) tamén interrogaron para poder conseguir a paz e os caonios consultaron se era bo desprazar o templo de Atenea.
Esta celebridade non se reflicte nun proxecto arquitectónico ambicioso, contrariamente ao que pasa co oráculo de Delfos, que suplantou progresivamente a Dodona como sede principal dos oráculos para as cidades gregas. No século -IV, o santuario parece reducirse a un simple templo en torno ao Carballo sacro.
O apoxeo do santuario correspóndese co do reino de Epiro baixo o mandato de Pirro quen, entre -297 e -272, reconstruíu case todos os edificios de Dodona, baixo un prototipo monumental máis concorde co seu papel de santuario nacional de Epiro: o templo de Zeus, o de Heracles e o de Temis gozaron de máis anchura, así como os edificios cívicos, o Buleuterion e o Pritaneo. Foi tamén Pirro quen fixo construír o teatro para acoller os espectáculos dramáticos e musicais que acompañaban a festa dos Naia en honra da tríade constituída por Zeus e as súas dúas compañeiras, Dione e Temis.
A repentina morte de Pirro en Argos en -272 e a debilidade do reino de Epiro que se afundía, absorbido polos seus dous poderosos veciños, Macedonia ao leste e Etolia ao sur, provocaron o declive do santuario. Entre -219 e -218, é saqueado polos etolios baixo o mandato do seu novo strategos, Dorímaco, que fixo destruír o templo de Zeus, pero parece ser que respectou o Carballo sacro. O novo rei de Macedonia Filipo V, aliado dos epirotas, vingou o sacrilexio atacando salvaxemente Termo, a capital federal etolia, o ano seguinte (-218). Co botín tomado aos etolios fixo reconstruír o santuario de Dodona e engadiu un estadio para os xogos anuais.
A pesar de todo, o santuario non se recuperou do saqueo etolio, é máis, foi destruído novamente medio século máis tarde, esta vez polos romanos, na terceira guerra macedónica (-168 a -167). Atópase de novo unha mención ao santuario nas fontes que falan da invasión de Grecia polos exércitos de Mitrídates VI en -88. Cando Octavio se refuxiou en Epiro durante a guerra contra Marco Antonio en -31, probabelmente fixo reconstruír en parte o santuario, o que o xeógrafo contemporáneo Estrabón describe en ruínas. Foi tamén na época imperial cando o teatro foi convertido en circo. O emperador romano Hadriano visitou o oráculo cara a 132, igual que Pausanias pouco despois. O festival dos Naia continuou sendo celebrado até o ano 240.
A ruína definitiva do oráculo chegou en 391, cando o Carballo sacro foi cortado debido ao edicto de Teodosio I que prohibía os cultos pagáns. Iso non significou o fin da ocupación do lugar: a construción, a partir dos restos do templo de Heracles, dunha gran basílica paleocristiá do século V é testemuño da ocupación de Dodona na Antigüidade tardía; do mesmo xeito que a mención da cidade na lista de Hierocles (século VI), e a presenza de varios bispos de Dodona nos concilios ecuménicos, especialmente o Éfeso en 431.
Organización do santuario
miniatura|300px|Plano do santuario de Dodona (segundo Dakaris 1996). O santuario estivo rodeado desde a segunda metade do século -IV por unha muralla que prolongaba polo val as fortificacións da acrópole (número 1 do plano). Esta última englobaba a cima do pequeno outeiro (de 350 m. de altitude) dominando o espazo. Construída con aparello isódomo, a acrópole foi refuxio fortificado para a cidade dos dodoneos. Tiña 10 torres cuadrangulares, accesibel por dúas entradas, unha ao nordés, a outra ao sueste. Posuía unha cisterna para proporcionar auga aos habitantes en caso de sitio. A partir dos ángulos suroeste e sueste da acrópole, dúas murallas descendían polo val para incluír a área do santuario. Tres portas estaban sempre abertas, das cales dúas, ao leste e ao sur, estaban protexidas por torres. A porta oeste (número 19 do plano) tivo que ser desprazada máis cara ao oeste (número 18 do plano) na fase de agrandamento do santuario a inicios do século -III, para deixar espazo suficiente para a construción do Buleuterion (número 4 do plano) e do Pritaneo (número 6 do plano). A nova muralla occidental (número 17 do plano) rodeábaos para acabar no edificio coñecido como casa das sacerdotisas (número 5 do plano).
Edificios de culto
Os diferentes monumentos do santuario estaban repartidos ao pé do outeiro neste espazo fortificado. No centro achábase o témenos de Zeus Dodoneo, a Hiéra Oikia (grego antigo ἡ Ἱερά Οἰκία, «Casa sacra») (número 11 do plano), mencionado por Polibio. A fase monumental identificada máis antiga é un pequeno templo rectangular (20,80 x 19,20 m) construído na primeira metade do século -IV á beira do carballo sacro, cando os molosos tomaron o control do santuario tesproto. Até ese momento Zeus non contaba cun templo senón que a súa adoración se realizaba ao aire libre e o carballo estaba rodeado dunha serie de trípodes que soportaban caldeiros de bronce en contacto os uns cos outros. Cando entrechocaban, o son reverberaba. Este ruído que os sacerdotes interpretaban como o vento entre as follas, manifestaba a vontade de Zeus. Foron atopados fragmentos de caldeiros que se remontan ao século -VIII, confirmando esta tradición e a antigüidade do oráculo.
A mediados do século -VI, o témenos é pechado por un muro de cachotaría. Os caldeiros deixaron o seu sitio a un dispositivo máis sofisticado: encima dunha columna elevouse unha estatua de bronce representando un mozo (ofrenda dos corcireos) que suxeitaba un látego con tres cadeas de astrágalos. O vento axitaba as cadeas contra un caldeiro disposto tamén sobre unha columna, producindo un son continuo, que os sacerdotes interpretaban para responder as preguntas que lles expuñan. As respostas eran plasmadas en láminas de chumbo; un gran número delas foron sacadas á luz. esquerda|miniatura|Témenos de Zeus Dodoneo. Baixo o reinado de Pirro de Epiro, o muro de peche foi substituído por un pórtico xónico en tres dos catro lados do patio, en forma de letra pi, rodeando o Carballo. A modo de ofrenda de recoñecemento ao deus, Pirro fixo suspender sobre as columnatas os escudos romanos capturados tras a súa vitoria en Heraclea de Lucania en -280. O Museo Arqueolóxico Nacional de Atenas posúe un anaco dun destes, identificado grazas a un fragmento da inscrición. Reiterou este xesto en -274, despois dunha vitoria sobre Antígono II Gónatas, testemuñado por unha inscrición atopada no buleuterion. Tamén Pausanias evoca este triunfo e describe a inscrición da ofrenda dos escudos macedonios ao Zeus de Dodona:Despois do desmantelamento sistemático da Hiéra Oikia pola liga Etolia en -219, os macedonios reconstruíron o santuario a unha escala máis grandiosa: o templo, tetrástilo de orde xónica, era un edificio tripartito (pronao, naos e ádyton).
Varios templos secundarios rodeaban a Hiéra Oikia. Ao nordés alzábase o primeiro templo de Dione (número 13 do plano): un pequeno edificio dotado dun pronao tetrástilo xónico, que albergaba a estatua da deusa na parte traseira da cella. Sábese de maneira indirecta que o templo xa existía na segunda metade do século -IV: os atenienses despacharon alí unha embaixada para honrar a estatua de Dione, unha práctica que Olimpia, a nai de Alexandre Magno condenou como unha inxerencia nos asuntos dos molosos de Epiro, aos que ela gobernou de -330 a -324. O santuario foi abandonado tras a súa destrución en -219: construíuse un novo templo de Dione unha decena de metros ao sur (número 12 do plano). Tratábase dun pequeno templo próstilo tetrástilo xónico, que constaba dun pronao e dunha cella.
Entre estes dous templos e a porta leste do recinto atopábase o templo de Heracles (número 14 do plano), erixido durante o reinado de Pirro (-297 a -272) en honra do heroe, considerado o devanceiro mítico da dinastía arxéada, a casa real macedonia, a cal se aliou coa dos eácidas de Epiro despois da voda de Olimpia e de Filipo II de Macedonia. Era un pequeno templo tetrástilo dórico — o único do santuario — que foi destruído en -219, máis tarde reconstruído cos materiais saqueados en Termo. Foi en parte cuberto pola basílica paleocristiá na Antigüidade tardía. O templo puido ser identificado grazas ao descubrimento dunha métopa que representa a Heracles loitando contra a Hidra de Lerna, así como por diversas ofrendas. Unha base do altar descuberto ao leste do templo estaba probabelmente asociada a este.
Foron sacados á luz outros dous templos situados ao oeste da Hierá Oikía: o templo de Temis (número 10 do plano) estaba segundo o seu plano moi próximo do templo novo de Dione. A asociación cultual das dúas deusas paredras de Zeus está confirmada por unha inscrición oracular de chumbo, datada na primeira metade do século -III, que menciona esta tríade cualificada de deuses naios.
Un pouco máis lonxe, ao sueste, un último edificio cultual (número 8 do plano) foi identificado como un templo de Afrodita: o culto desta deusa está testemuñado en Dodona por unha inscrición, así como por ofrendas de pequenas figuras de arxila, nas que está representada sostendo na súa man dereita unha pomba ante o seu peito. Dous tambores de columnas provenientes deste templo foron reutilizadas no edificio veciño (número 9 do plano), de función descoñecida, de época romana.
Edificios civís
O edificio máis grande intra muros do santuario era o buleuterion (número 4 do plano) construído ao principio do século -III, á beira do teatro. Era unha gran sala rectangular (43,60 x 32,35 m) precedida na fachada por unha stoa dórica. O tellado desta impoñente construción era soportado por oito columnas xónicas dispostas en tres fileiras na sala. Foi, no entanto, necesario reforzar os muros con 14 contrafortes para soportar a presión do teito. Este edificio era o lugar de reunión dos membros do consello (buleutas) da cidade dos dodoneos: tomaban asento en bancos de pedra, dos cales quedan restos in situ, no lado norte. Os oradores ocupaban o seu lugar na parte sur da estancia, onde tamén se atopaba un altar dedicado a Zeus Naios e Buleus, un elemento decisivo na identificación funcional do edificio. O autor de devandita dedicatoria era un tal Carops, fillo de Macatas, un tesproto mencionado por Plutarco, por axudar a Tito Quincio Flaminino durante a campaña do ano -198 contra Filipo V.
No exterior do buleuterion, ao longo da súa fachada, foron achadas catro bases gravadas con decretos honoríficos da liga epirota. O obxecto de dous dos decretos era recompensar coa erección dunha estatua de bronce aos xenerais que combateran, unha era dos ilirios (c. -230), a outra dos Eácidas durante a proclamación da República epirota (entre -234 e -168). Varios fragmentos destas estatuas foron achados nas proximidades das bases.
O outro grande edificio civil, o pritaneo (números 6 e 7 do plano) estaba a escasa distancia ao sur do Buleuterion, alén da Vía sacra e da antiga porta oeste das murallas, que fixo falta desprazalas para construír este monumento. Neste edificio reuníanse os prítanes e os arcontes, maxistrados supremos de Dodona. Alí conservábanse os arquivos das súas decisións. O edificio, ordenado ao redor dun patio peristilar, foi agrandado a finais do século -III, mediante a adición dunha serie de pequenas habitacións cadradas no seu lado norte. Este agrandamento foi probabelmente moi necesario dada a extensión da liga epirota cara ao sur nesta época. Destruído no ano -167, foi mal reparado, pero da parte norte restan as ruínas.
Edificios para espectáculos: o teatro e o estadio
miniatura|esquerda|300px|Teatro grego de Dodona. O teatro (número 2 do plano) era un dos máis vastos de Grecia, cun aforamento estimado en 17.000 espectadores. Foi construído durante o reinado de Pirro na pendente sur do outeiro, para albergar á festa cuadrienal das Naia. O outeiro non era bastante amplo para o edificio e houbo que construír un muro de sostén para reter o terraplén, reforzar a fachada con contrafortes macizos, de aparencia similar a torres, e que contribuíron ao aspecto monumental e impresionante da fachada. O auditorio estaba dividido por dúas corredores (diazomata), en tres zonas respectivamente de 9, 15 e 21 filas de asentos, separados por escaleiras en 9 sectores (cunei) na parte inferior, e 18 na superior. As filas inferiores estaban reservadas aos maxistrados, titulares de privilexios e sacerdotes (proedría).
Foron suprimidos, incluídos o proscenio e a fachada do edificio da escena, durante a transformación do teatro en area na época augústea: construíuse entón un alto muro de 2,80 m para converter a orchestra nunha vasta area ovalada, onde podían ser organizados combates de bestas salvaxes sen perigo para o público.
Ao suroeste do teatro achábase o estadio (número 9 do plano), que constaba de 21 ou 22 fileiras de asentos. Foi construído a principios do século -III para acoller os xogos atléticos que acompañaban a festividade das Naia.
Exploración arqueolóxica
miniatura|252x252px|Plano do santuario segundo as primeiras escavacións. O sitio arqueolóxico de Dodona foi identificado por Christopher Wordsworth en 1832.
As primeiras escavacións sistemáticas do santuario tiveron lugar desde 1873-1875, baixo a dirección do anticuario e político Konstantinos Karapanos: emprendidas a unha escala considerábel, sacaron á luz o esencial das estruturas sobre unha superficie de 20.000 m², pero non alcanzaron todo os estratos de ocupación, por sorte para os arqueólogos posteriores. No entanto, ditas escavacións permitiron, grazas ao descubrimento dos decretos epirotas gravados sobre placas de bronce, así como de numerosas láminas oraculares de chumbo, confirmar a identificación do xacemento co coñecido santuario oracular. O descubrimento dun depósito importante deste material nas ruínas da basílica paleocristiá, conduciu ao arqueólogo a identificalo erroneamente co templo de Zeus.
As escavacións se reiniciaron despois de 1921, baixo a éxida da Sociedade Arqueolóxica de Atenas, dirixidas por Georgios Soteriades, pero tiveron que interromperse pola Guerra Greco-Turca. Despois dunha primeira serie de campañas en 1929-1932, o arqueólogo Dimitrios Evangelidis relanza de forma decisiva a exploración sistemática do sitio tras a creación da autoridade arqueolóxica rexional, o XII Eforado de Antigüidades prehistóricas e clásica de Epiro. Nos anos 50 proseguiu a escavación do santuario, mostrando a continuidade do funcionamento desde a Idade do Bronce até a Antigüidade tardía. Despois da súa desaparición, Sotiris Dákaris, un colaborador de Evangelidis, retoma a dirección das escavacións, de novo co concurso (desde 1981) da Sociedade Arqueolóxica de Atenas, até a súa morte en 2004.
Dawson's Creek
Dawson's Creek é unha serie de televisión estadounidense de drama adolescente que conta a historia e as relacións dun grupo de amigos durante o instituto e o comezo da vida adulta. A serie foi creada por Kevin Williamson e foi estreada por The WB o 20 de xaneiro de 1998 con produción de Columbia TriStar Television.
Está protagonizada por James Van Der Beek que interpreta a Dawson Leery, Katie Holmes como a súa mellor amiga Joey Potter e Joshua Jackson como o seu mellor amigo Pacey Witter. Michelle Williams interpreta a Jen Lindley, e Kerr Smith e Meredith Monroe intepretan ós irmáns Jack e Andie McPhee. Está ambientada na vila ficticia de Capeside, Massachusetts, e foi filmada en Wilmington, Carolina do Norte.
José Rodríguez Reza
José Rodríguez Reza, nado en Ourense o 11 de marzo de 1922 e finado na mesma cidade o 9 de abril de 2007, foi un avogado, empresario e político galego.
Traxectoria
Fillo de José Rodríguez Bouzo. Estudou o bacharelato en Ourense e a carreira de Dereito na Universidade de Santiago de Compostela, onde se licenciou. Ben metido no tecido empresarial da cidade, foi director do Hotel Sila, un dos principais hoteis históricos da cidade e tamén conselleiro delegado da cervexeira Cervezas San Martín e das cooperativas agrarias Coren. Presidente da Caixa Rural de Ourense foi baixo o seu mandato que esta entidade asinou a súa disolución e absorción por parte de Caixa Galicia, entidade á que se incorporou como membro do consello de administración. Figurou no órgano reitor da caixa de aforros ata 2006. Foi tamén vicepresidente da Fundación Galícia Europa.
Participou na política da man da UCD. Foi elixido senador en dúas ocasións, nas Xerais constituíntes de 1977 e nos comicios de 1979. Tamén foi elixido concelleiro na cidade de Ourense e deputado provincial.
Socialmente, ademais, pertenceu ao Liceo Recreo Orensano e ao Orfeón Unión Orensana.
Minas Tirith
Na Terceira Idade, Minas Tirith era a cidade capital do reino de Gondor. Orixinalmente coñecéuselle como Minas Anor (Torre do Sol, en sindarin), adoptando o novo nome tralo cambio de capital, trala decadencia da antiga capital Osgiliath.
A súa construción data do 3320 da Segunda Idade baixo o goberno de Anárion, irmán de Isildur e segundo fillo de Elendil. Ostoher reconstruíu a cidade no ano 420 da Terceira Idade, e gradualmente foise volvendo máis importante que Osgiliath, a capital orixinal. O rei Tarondor cambiou a residencia do rei de xeito permanente á cidade en 1540.
Minas Tirith está rodeada polo Rammas Echor, unha gran parede que circunda os Campos de Pelennor. Esta parede foi construída por Ecthelion II, pai de Denethor II, pero non foi unha boa defensa contra as lexións de orcos de Mordor.
A cidade está dividida en sete niveis de 100 pés de altura cada un, rodeados de murallas brancas de pedra. As portas que conectan cada nivel dan cara distintas direccións (a Gran Porta, a puerta do nivel máis baixo, estaba orientada cara o leste) facendo un zig-zag para que a entrada dos inimigos sexa máis lenta. No sétimo nivel atópase a cidadela de Minas Tirith coa Torre Branca de Ecthelion, de trescentos pés de altura. Despois da batalla contra o exército de Mordor, e de que o ariete Grond destruíse a Gran Porta da muralla, un continxente de ananos comandados por Gimli repararon a puerta con mithril.
A descrición de Tolkien acerca da forma física de Minas Tirith está seguida escrupulosamente por Peter Jackson no seu filme The Lord of the Rings: The Return of the King. Porén, no libro non é a Cidadela o lugar da coroación de Aragorn, a cal realmente ocorre na chaira fóra de Minas Tirith.
Nicolasa Quintremán
Nicolasa Quintremán Calpán, nada en Alto Biobío o 4 de decembro de 1939 e finada o 24 de decembro de 2013, foi unha activista mapuche de orixe pehuenche máis coñecida pola súa férrea oposición á construción da central hidroeléctrica Ralco de Endesa xunto á súa irmá Berta. Como parte da organización Mapu Domuche Newén (Mulleres coa forza da terra) as súas accións marcaron «o inicio das loitas sociais fronte ó impacto ambiental e social que poden xerar as grandes iniciativas deste tipo no país».
Jorge Greiner
Jorge Greiner, nado en Sevilla o 8 de setembro de 1898 e finado en Madrid o 15 de xullo de 1956, foi un actor español.
Nicolasa Quintremán
Pertenceu á comunidade Ralco-Lepoy, instancia dende onde foi unha das artífices de diversas manifestacións en Santiago de Chile e Concepción en contra da central, e participou en varios foros internacionais onde explicou as implicancias de devandito proxecto para o pobo pehuenche, como o organizado na Comisión de Dereitos Humanos do Parlamento Europeo. Ademais, estableceron unha demanda en contra da compañía e da Comisión Nacional do Medio Ambiente.
Jorge Greiner
Traxectoria
Aínda que naceu en Sevilla aos poucos días trasladouse a Madrid coa súa familia. Fillo dos actores José Greiner e Luisa Fellú, moi pronto desenvolveu a súa vocación actoral. Pouco antes de ser actor iniciou os seus primeiros anos como locutor de radio en programas matutinos.
Nicolasa Quintremán
No ano 2000, recibiu o premio Petra Kelly en Alemaña xunto á súa irmá «en honra á súa resistencia non violenta, a súa coraxe e o compromiso destas dúas mulleres que foron emblema da loita contra as mega represas».
Jorge Greiner
Traxectoria
Interrompeu os seus estudos no bacharelato para debutar no cine con ¡A la orden, mi coronel! (1919) e a partir de aí comezou tamén a súa actividade no teatro como actor de variedades, formando parte da compañía da actriz María Guerrero. Máis tarde integrouse no Teatro Español de Madrid e actuou en papeis secundarios en senllas adaptacións de obras de Carlos Arniches e Gregorio Martínez Sierra, ademais de fundar a súa propia compañía. Nos anos vinte algúns títulos mudos nos que actuou foron La venganza del marino (1920), Doloretes (1923) e El pobre Valbuena (1923), que protagonizou.
Nicolasa Quintremán
O 24 de decembro do 2013, o corpo de Nicolasa foi atopado flotando nas augas do encoro artificial da represa Ralco, o mesmo polo cal alcanzou notoriedade pública ó oporse tenazmente á súa construción. Aínda que o Servizo Médico Legal sinalou que a activista morreu afogada produto dunha caída accidental, para moitos a tese do accidente deixa un grande espazo a dúbidas.