cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Haliaeetus leucogaster
Vive desde a India e Sri Lanka e através do sueste asiático ata Australia polas costas e principais ríos preto da costa, reprodúcese e caza preto da auga e os peixes constitúen a metade da súa dieta. É oportunista, xa que come prea e unha ampla variedade de animais. En canto ao seu estado de conservación, aínda que está clasificada globalmente como en estado pouco preocupante, declinou en partes do sueste asiático como Tailandia e sueste de Australia. Considérase ameazada en Victoria e vulnerable en Australia do Sur e Tasmania. As alteracións humanas do seu hábitat son a súa principal ameaza, tanto por actividades humanas directas preto dos niños que causan impacto no éxito reprodutor, coma pola corta dos árbores axeitados para a súa nidación. É unha especie reverenciada polos pobos aborixes australianos de moitas partes de Australia e protagoniza varios contos folclóricos.
Taxonomía
Esta especie foi descrita formalmente polo naturalista alemán Johann Friedrich Gmelin en 1788 co nome binomial Falco leucogaster. Gmelin baseou a súa descrición na que fixera en 1781 John Latham a partir dun espécime da colección leveriana que se capturara en febreiro de 1780 na illa Princes na costa do cabo máis setentrional de Xava durante a última viaxe do capitán Cook. Agora é un dos dez pigargos situados no xénero Haliaeetus, o cal foi introducido en 1809 polo naturalista francés Marie Jules César Savigny. O seu nome específico deriva do grego antigo leuko 'branco', e gaster 'ventre'. O seu parente máis próximo é o pouco coñecido Haliaeetus sandfordii das illas Salomón. Ambas forman unha superespecie, e como é habitual noutras subespecies de pigargos, unha das especies (H. leucogaster) ten a cabeza branca e a outra especie cabeza escura. O peteiro e olllos son escuros e as garras son amarelas escuras como en todos os pigargos do hemisferio sur. Ambas as especies teñen polo menos algunha coloración escura na cola, pero isto non sempre é claramente visible en H. leucogaster. As secuencias de nucleótidos do xene do citocromo b destes dous pigargos estaban entre as analizadas nun estudo de 1996. Aínda que difiren grandemente en aspecto e ecoloxía, a súa diverxencia xenética do 0,3% indica que os antepasados das dúas formas puideron diverxer recentemente, hai só 150.000 anos. Os autores do estudo concñuíron que, aínda que a diverxencia xenética é máis consistente coa de dúas subespecies, a clara distinción en aparencia e comportamento garante que se manteñan como especies separadas. A secuencia do ADN mitocondrial do locus do citocromo b diferénciase moi lixeiramente do de H. sandfordii, o que suxire unha diverxencia relativamente recente despois de que as H. leucogaster radicadas en Nova Guinea colonizaron as illas Salomón.
As afinidades de H. leucogaster á parte de H. sandorfii son un pouco menos claras; os datos moleculares indican que é unha das catro especies de pigargo tropical (xunto con H. vocifer do continente africano e H. vociferoides de Madagascar), mentres que os datos de aloencimas indican que podería ter unha relación máis estreita con pigargos do hemisferio norte. Outro estudo molecular publicado en 2005 mostrou que H. leucogaster é basal a catro pigargos: os dous africanos mencionados antes e outros dous do xénero Ichthyophaga (aínda que algúns autores clasifican os Ichthyophaga tamén no xénero Haliaeetus).
Description
miniatura|esquerda|Adulto voando no [[Parque Nacional de Bundala de Sri Lanka, as plumas de voo negras contrastan co forro de plumas brancas claramente visible.]] miniatura|Adulto en catividade no [[Parque Zoolóxico da Arignar Anna, Chennai, India]]
Ten unha cabeza branca, rabadilla e partes inferiores, e dorso e ás escuras ou grises lousa. En voo, as pluma de voo negras das ás poden verse facilmente vendo o paxaro desde abaixo. O gran peteiro curvado é de cor gris chumbo azulado cun extremo máis escuro, e os iris son marróns escuros. A cera da base do peteiro é tamén gris chumbo. As patas e pés son amarelos ou grises, con longas gadoupas. A diferenza das aguias do xénero Aquila, as patas non están emplumadas. Os sexos son similares. Os machos son de 66–80 cm de longo e o peso é de 1,8–3 kg. As femias son lixeiramente maiores, de 80–90 cm e 2,5–4,5 kg. A envergadura alar vai de 1,78 a 2,2 m. Un estudo de 2004 de 37 aves de Australia e Papúa Nova Guinea (3 °S a 50 °S) atopou que as aves podían ser sexadas con fiabilidade baseándose no seu tamaño, e que as aves de latitudes máis so sur eran maiores que as do norte. Non hai variación estacional en plumaxe. O padrón de muda da H. leucogaster coñécese pouco. Parece que tarda máis dun ano en completarse e pode interromperse e posteriormente reiniciarse desde o punto en que se interompera.
As ás modifícanse cando planan para que se eleven sobre o corpo nun certo ángulo, pero están máis preto da horizontal cara ao extremo da á. En silueta, o pescozo é comparativamente longo, a cabeza e peteiro están estendidas cara adiante case tanto como a cola o fai cara detrás. Para o voo activo alterna batidos fortes e porfundos das ás con curtos períodos pairando.
miniatura|Un xemplar novo no [[Parque Nacional de Sundarbans, Bengala Occidental, India.]] Un exemplar novo no seu primeiro ano é predominantemente marrón, con plumaxe con liñas crema claras na cabeza, pescozo, caluga e rabadilla. A plumaxe faise máis infiltrada de cor branca ata que adquire a plumaxe adulta completa no cuarto ou quinto ano. A especie reprodúcese desde os seis anos de idade en adiante. A duración da vida pénsase que é duns 30 anos.
O potente son similar ao dos gansos que fai é un son familiar, especialmente durante a estación reprodutora; as parellas adoitan facer este son á vez, e con frecuencia continúan facéndoo durante certo tempo cando se pousan. A chamada do macho é máis aguda e máis rápida que a da femia. O naturalista australiano David Fleay observou que a chamada está entre as máis altas e que se oen desde máis lonxe de todas as aves australianas, en claro contraste coas relativamente silenciosas chamadas das aguias Aquila audax.
Os adultos de H. leucogaster son inconfundibles respecto outras aves. Aves inmaturas poden confundirse coas aguias Aquila audax. Porén, a plumaxe desta última é máis escura, a cola máis longa e as patas emplumadas. Podería tamén conundirse con Hamirostra melanosternon, pero esta especie é moito menor, ten manchas brancas nas ás, e ten un voo máis ondulante. Na India o voitre branco (Neophron percnopterus) ten plumaxe branca, pero é menor e ten un dorso e ás máis brancas. A cola branca de H. leucogaster en voo distínguea doutras especies de grandes aguias. En Filipinas pode confundirse con Pithecophaga jefferyi, que pode distinguirse pola súa crista; finalmente, as H. leucogaster inmaturas lembran os pigargos Haliaeetus ichthyaetus inmaturos, pero poden identificarse polas súas partes inferiores e plumas de voo máis completamente escuras e a cola cuneiforme.
Distribución e hábitat
miniatura|upright=0.80|Detalle da cabeza dun exemplar en [[Gippsland, Victoria, Australia]]
Vive regularmente desde Mumbai (ás veces desde o norte de Gujarat, e no pasado nas illas Laquedivas) ao leste da India, Bangladesh e Sri Lanka no sur de Asia, a través das costas do sueste asiático, incluíndo Myanmar, Tailandia, Malaisia, Indonesia, Indochina, as principais illas das Filipinas, e o sur da China, incluíndo Hong Kong, Hainan e Fuzhou, e cara ao leste por Nova Guinea e o arquipélago de Bismarck, ata Australia. No norte das Salomóns está restrinxido ás illas Nissan, e substituída noutras partes pola H. sandfordii. En Victoria, onde é escasa, é localmente máis común en Corner Inlet e os lagos Gippsland. Igualmente, en Australia do Sur, é moi abundante ao longo da costa norte das illas Kangaroo. A súa área de distribución esténdese ás illas do estreito de Bass e Tasmania, e pénsase que pode moverse entre as illas e o continente. Hai rexistros non confirmados na illa Lord Howe e varias de Nova Zelandia.
Estes pigargos poden albiscarse comunmente nas áreas costeiras, pero poden tamén verse en zonas bastante terra adentro (informouse da súa presenza na Reserva de tigres de Panna no centro da India, case a 1000 km da costa) Xeralmente é sedentaria e territorial, aínda que pode viaxar a longas distancias. Observáronse viaxando río arriba para cazar raposos voadores (Pteropus). As poboacións do interior de Australia migran a medida que os corpos de auga do interior aparecen e despois secan. Nun caso, unha parella veu a reproducirse ao lago Albacutya no noroeste de Victoria cando tiña auga despois de que o lago estivera seco durante 30 anos. A especie é doadamente alterada polos humanos, especialmente cando nidifican e pode abandonar os sitios de nidación como resultado. Atópase en grandes cantidades en áreas con pouco ou ningún impacto ou interferencia humana.
Comportamento
miniatura|Composición de catro imaxes mostrando como engala.
É unha ave xeralmente territorial; algunhas aves forman parellas permanentes que habitan os seus territorios durante todo o ano, mentres que outras son nómades. A especie é monógama, con parellas que permanecen xuntas ata que unha das aves morre, despois do cal o supervivente busca rapidamente unha nova parella. Isto pode levar a que algúns sitios de nidación sexan ocupados continuamente por moitos anos (un sitio en Mallacoota foi ocupado durante uns 50 anos). As aves inmaturas son xeralmente dispersivas, e moitas móvense 50 km da área na que se criaron. Un exemplar novo criado en Cowell, Australia do Sur atopouse a 3000 km da illa Fraser de Queensland. Un estudo da especie na Baía Jervis mostrou un incremento na cantidade de inmaturos e subadultos en outono, aínda que non estaba claro se estes adquiriran localmente xa a plumaxe adulta ou (como se consideraba máis probable) eran un fluxo de aves novas nacidas e criadas noutra parte de Australia. As aves están a miúdo pousadas no alto das árbores ou pairando sobre os corpos de auga e terras adxacentes. Encóntranse comunmente soas ou en parellas. Os pequenos grupos de H. leucogaster ás veces xúntanse se hai unha boa cantidade de recusros alimenticios como carcasas ou restos de peixes desbotados polos barcos. Gran parte do comportamento desta especie, especialmente na súa reprodución, segue sen coñecerse ben.
Reprodución
A estación reprodutora para esta especie varía segundo a localidade. Rexistrouse na estación seca na rexión de Trans-Fly e a provincia central de Papúa Nova Guinea, e de xuño a agosto en Australia. Unha parella reprodutora realiza habilidosas exhibicións de voo antes da copulación: facendo picados, pairando e perseguíndose mentres fan chamadas potentes. Poden imitar o que fai o outro, voando separados por 2–3 m e copiando exactamente os picados e xiros do outro. Observouse unha exhibición de agarre coas gadoupas na que a parella voa alto ata que un se coloca voando boca arriba e trata de agarrar as gadoupas do outro coas súas. Se o consegue, ambos baixan en picado dando voltas no aire ata que se separan cando están aproximándose ao chan. Este comportamento tamén se rexistrou como unha exhibición agresiva contra a aguia Aquila audax.
Xeralmente elixe árbores altas ou torres de alta tensión feitas polos humanos para nidificar. A miúdo busca lugares onde hai unha árbore alta morta ou pólas altas con boa visibilidade para pousarse e vixiar a área que o rodea, a cal adoita ser un lugar baixo preto da auga con algunha cuberta forestal. O pousadoiro queda cuberto de feces e a área que o rodea está ciscada de egagrópilas e restos de animais que cazou. O niño é unha gran cunca profunda construída con paus e ramas, forrada con materiais como herba e algas. As renovacións anuais do niño fan que este se faga gradualmente máis grande. Os niños están xeralmente situados onde se esgallan os troncos das árbores grandes asomadas aos corpos de auga. Os niños vellos deixados por as Aquila audax e as Haliastur sphenurus tamén poden ser renovados e usados por este pigargo. Os cantís tamén son un sitio axeitado para nidificar e en illas ás veces constrúen os niños directamente no chan. Unha parella reprodutora, na que o macho é máis activo, pasa de tres a seis semanas construíndo ou renovando o niño antes de poñer ovos. Normalmente poñen dous ovos ovais brancos e mates, que miden 73×55 mm, e son incubados durante seis semanas antes de faceren eclosión. As crías son semi-altriciais e están cubertas de penuxe branco cando saen do ovo. Inicialmente, o macho trae a comida e a femia alimenta os polos, pero ambos os proxenitores alimentan os polos cando estes medran. Aínda que poñen dous ovos, non é normal que os dous polos consigan chegar a adquirir a plumaxe adulta e abandonar o niño. Un dos ovos pode ser infértil ou o segundo polo pode morrer no niño. Se perden a primeira posta de ovos, a parella pode intentar unha segunda posta. As crías adquiren a plumaxe adulta aos 70-80 días de idade e permanecen preto do territorio dos pais ata seis meses máis ou ata a seguinte estación reprodutora.
Alimentación
miniatura|Ave adulta cunha captura dun peixe no [[Parque Nacional de Sundarban, India.]] É un carnívoro oportunista e come unha ampla variedade de presas animais, así como prea. Adoita capturar peixes voando baixo sobre a tona da auga e agarrándoos coas gadoupas. Prepárase para o ataque poñendo os pés moi cara adiante (case ata o peteiro) e despois bótaos rápido para atrás á vez que bate as ás para elevarse. Xeralmente só utiliza un dos pés para agarrar a presa. Pode tamén lanzarse en picado cun ángulo de 45 graos desde o seu pousadoiro e mergullarse brevemente para capturar un peixe que está preto da superficie. Cando está cazando sobre a auga en días solleiros, a miúdo voa directamente cara ao sol ou en ángulos rectos, ao parecer para evitar crear sombras sobre a auga que poidan alertar as súas presas.
miniatura|Atrapando unha presa na auga
Frecuentemente captura aves acuáticas, como os pequenos pingüíns Eudyptula minor, galiñolas e proceláridos. Ocasionalmente tamén atrapa mamíferos como os raposos voadores Pteropus. No arquipélago de Bismarck informouse que atrapou cans e gatos e dúas especies de cuscús, o Phalanger orientalis e o Spilocuscus maculatus. É un cazador habilidoso e ataca presas ata do tamaño de cisnes. Tamén se alimenta de prea, como ovellas mortas, aves e peixes que atopa flotando, así como asaltando as redes de pesca.
Acosa pequenas aves de presa como Circus approximans, Haliastur sphenurus, Haliastur indus, e Pandion haliaetus, forzándoas a soltar a comida que transportaban. Outras aves que son as súas vítimas son as gaivotas Chroicocephalus novaehollandiae e Larus pacificus, corvos mariños e o mascato Morus serrator. Hai un rexistro dun H. leucogaster que atrapou un mascato cando este non conseguira capturar unha presa. Poden mesmo roubar comida á súa propia especie, incluíndo a súa parella. Ataca a todas estas aves lanzándose sobre elas estendendo as gadoupas desde arriba ou voando boca arriba por abaixo dun predador máis pequeno e colléndolle a presa que este leva, á vez que chía estridentemente. Nalgún caso unha foca Arctocephalus forsteri foi tamén acosada para roubarlle peixe.
Un estudo de 2006 en corpos de auga do interior arredor de Canberra, onde H. leucogaster comparte territorio con Aquila audax mostrou pouco solapamento no tipo de presas que capturaban. A. audax atrapaba coellos, varios macropódidos, aves terrestres como cacatúas e papagaios e varios paseriformes como as pegas Gymnorhina tibicen e estorniños pintos Sturnus vulgaris. As H. leucogaster capturan alí peixes, réptiles acuáticos como as tartarugas Chelodina longicollis e os agámidos Intellagama lesueurii, e aves acuáticas como patos, mergullóns e galiñolas. Ambas as especies depredan o parrulo Chenonetta jubata. Os coellos constitúen só unha pequena fracción da dieta de H. leucogaster. Malia nidificaren unha preto da outra, as dúas especies raramente interaccionan, xa que A. audax caza lonxe da auga e H. leucogaster faino preto das ribeiras dos lagos. Porén, en Tasmania rexistráronse conflitos entre ambas para conseguir sitios de nidificación en árbores.
Status de conservación
Esta especie está considerada como en situación pouco preocupante pola IUCN. Estímase que hai de 10.000 a 100.000 individuos, aínda que parece haber un declive nestas cifras. Agora é unha especie rara en Tailandia e outras partes do suestre asiático. Son relativamente abundantes en Hong Kong, onde a súa poboación se incrementou de 39 a 57 exemplares entre 2002 e 2009. Un estudo de campo na illa Kangaroo en Australia do Sur mostrou que as parellas nidificantes en áreas de alta alteración humana (definidas por o clareo do terreo e unha alta actividade humana) tiñan menor taxa de éxito reprodutivo. Na península de Eyre en Australia do Sur abandonaron os niños a medida que as actividades humanas traspasaron os territorios dos pigargos. Noutras parte, a eliminación de árbores axeitadas para a nidificación fíxoas desaparecer en gran medida localmente, como foi o caso da corta de arboredas de Casuarina equisetifolia no distrito de Visakhapatnam en Andhra Pradesh na India. Na India medíronse densidades de niños de aproximadamente 1 por 4,32 km de liña de costa en Sindhudurg e dun niño por 3,57 km (45 niños en 161 km) no distrito de Ratnagiri de Maharashtra. Tamén nidifican na illa Netrani (antes chamada illa Pigeon), onde Allan Octavian Hume detectara en 1875 uns 100 exemplares, o que quizais era a colonia reprodutora máis grande da especie. En 2000 as alteracións sufridas pola illa debido a exercicios de disparo de torpedos realizados pola mariña de guerra india froron sinalados como unha ameaza para a colonia. En 2004 atopáronse case 100 niños na illa.
O DDT foi amplamente usado como pesticida para agricultura e tivo significativos efectos adversos sobre a vida silvestre, especialmente no adelgazamento da casca dos ovos e a súa conseguinte facilidade de rotura nas aves de presa. Un estudo de revisión do impacto do DDT na fauna de aves de presa australianas entre 1947 e 1993 atopou que o grosor medio da casca dos ovos diminuíra nun 6%. Este nivel medio de adelgazamento pénsase que probablemente non ten como resultado unha rotura significativamente maior dos ovos en conxunto, pero en postas individuais que eran incluso máis finas puido causar a rotura. H. leucogaster foi unha das especies máis afectadas, probablemente debido a que as súas áreas de alimentación foran tratadas intensamente co pesticida, como os pantanos. O uso do DDT tivo un máximo en 1973, pero o seu uso xa non estivo aprobado desde 1987 e cesou totalmente en 1989.
Australia
Esta especie en Australia está na categoría de especie mariña e migratoria, o que lle dá un status protexido baixo a Lei de Protección Medioambiental e Conservación da Biodiversidade de 1999. Como é unha especie principalmente costeira, é vulnerable á destrución do hábitat nas zonas costeiras cada vez máis pobaodas e urbanizadas de Australia, especialmente no sur e leste do país, onde parece que a súa cantidade declinou. Porén, puido haber un incremento da poboación terra adentro, debido á creación de reservorios de auga, encoros, e diques, e ao espallamento de carpas comúns (Cyprinus carpio) introducidas. Porén, é rara ao longo do río Murray, onde antes era común. Tamén está na lista das especies ameazadas da Lei de Garantía da Flora e Fauna (1988) de Victoria, estado no que posiblemente só quedan menos de 100 parellas reprodutoras. En 2007 na lista de especies ameazadas de fauna de vertebrados de Victoria xa estaba considerada como especie vulnerable.
Hai menos de 1.000 aves adultas en Tasmania, onde a especie está na lista das especies vulnerables baixo o Programa 3.1 da Lei de Protección de Especies Ameazadas de Tasmania. En Tasmania está ameazada polas alteracións dos niños, perda de hábitat axeitado para a nidificación, caza, envelenamento, trampas e choques contra liñas eléctricas e turbinas eólicas, así como quedar enredadas e a polución ambiental. Os estuarios son un dos seus hábitats favoritos, e estes sofren a miúdo alteracións ambientais. Observouse que H. leucogaster aumentou a súa área de caza incluíndo as granxas de salmóns, pero o efecto disto no éxito reprodutor non se coñece.
Importancia cultural
H. leucogaster era importante para diferenciar as tribos de pobos indíxenas australianos. O animal gardián da comunidade aborixe de Wreck Bay, é tamén o emblema oficial do Parque Nacional e Xardíns Botánicos de Booderee no Territorio de Jervis Bay. A comunidade considera que as localidades arredor do Parque Nacional de Booderee están conectadas con el. Un nome local de Sydney era gulbi, e a ave foi o tótem de Colebee, o líder indíxena do século XVIII do pobo cadigal. É unha especie importante para o pobo mak mak das chairas de inundación do suroeste de Darwin no Territorio do Norte, que recoñecen a súa conexión co "bo país". É o seu tótem e está conectado intimamente coa súa terra. O termo mak mak é o seu nome para ambas as especies e para eles mesmos. O Parque da Natureza da garganta de Umbrawarra era o sitio dos Soños da ave, que nesta área era coñecida como Kuna-ngarrk-ngarrk. Era tamén igualmente simbólico para o pobo tasmán e un dos nomes que se usaba alí para el era Nairanaa.
O pobo das illas Nisssan coñecíano como Manulab, e para eles este pigargo é considerado especial e está prohibido matalo. Os seus chíos pola noite dise que vaticinan perigo, e ver un grupo de pigargos voando chiando no alto é un signo de que morreu algunha persoa. Os contos do floclore malaio local relatan como o pigargo chía para avisar aos mariscos do cambio das mareas, e o nome local burung hamba siput tradúcese como "escravo do marismo". Chamábase Kaulo na lingua aka-bo recentemente extinguida, e considerábase o devanceiro de todas as aves nun conto folclórico das illas Andaman. Na costa de Maharashtra, o seu nome é kakan e o seu chío dise que indica a presenza de peixes no mar. Ás veces nidifica nos coqueiros. Os propietarios das árbores destrúen o niño para evitar ataques cando recollen cocos.
A H. leucogaster está representado nos billetes de 10.000 dólares de Singapur, que se puxeron en circulación o 1 de febreiro de 1980. É o emblema do estado malaio de Selangor. O magnate malaio Loke Wan Tho construíu unha torre de 40 m de altura co único propósito de observar un niño desta especie nos xardíns do palacio de Istana Bukit Serene en Johor Bahru. As fotografías tomadas en febreiro de 1949 apareceron en The Illustrated London News en 1954. A ave é o emblema do equipo da liga australiana de rugby Manly-Warringah Sea Eagles, elixido na fundación do club en 1947.
Rozalén
María de los Ángeles Rozalén Ortuño, nada en Albacete o 12 de xuño de 1986, coñecida artisticamente como Rozalén, é unha cantautora e compositora española. Editou catro álbums, titulados Con derecho a..., Quién me ha visto…, Cuando el río suena... e El árbol y el bosque. En 2021 foi recoñecida co Premio Nacional das Músicas Actuais.
Traxectoria
Naceu en Albacete o 12 de xuño de 1986. Criouse en Letur, un pobo enclavado na serra de Segura, vila da súa nai, aínda que por parte do seu pai, que foi cura de Letur, pertencen á vila de Balazote. Dende pequena María Rozalén cantaba as cancións que lle ensinaban a súa nai e a súa avoa, recitaba poesías e recibía as súas primeiras clases de baile. Dende os 7 anos formou parte da rondalla do barrio de Fátima de Albacete, á que pertenceu durante 9 anos como guitarrista e bandurra, dando así os seus primeiros pasos na música. O seu primeiro contacto diante dos micrófonos foi dentro das corais do Colexio Santo Ángel de la Guarda e da parroquia de Fátima de Albacete. De feito, a cantante comezou a cantar en público despois de que a animase o cura do seu barrio.
Empezou a compor cancións con 14 anos e deu o seu primeiro concerto como cantautora con 16 no festival “Operación Bocadillo” de Albacete. Desde ese momento non deixou de compor e actuar. Acompañada normalmente polo gran percusionista e amigo Tete Moragón, e en 2021 polo guitarrista Samuel Vidal, o baixista Jorge Rodríguez e "El Cometilla" ao caixón, actúa en numerosas localidades de toda España.
Actuou en varias ocasións en escenarios como o Teatro Romea e o Auditorio Víctor Villegas de Murcia ou o Teatro Circo de Albacete.
Estudou Psicoloxía na Universidade de Murcia e ten un mestrado en Musicoterapia. Ademais ten experiencia en musicoterapia con párkinson e grupos de colectivos en risco de exclusión social. En todos os seus concertos está acompañada por Beatriz Romero (técnica especialista en interpretación da lingua de signos e guía interpretación de persoas xordocegas), creando un espectáculo que está a ter grande éxito en todos os lugares nos que se representa, cunha mestura de persoas oíntes e xordas nun concerto preparado para ser entendido noutros países con connotacións específicas da lingua de signos de cada país. Desta maneira, a súa música diríxese a todo o mundo sen exclusións. Un exemplo deste gran traballo pódese ver reflectido no videoclip do seu tema 80 veces.
Algunhas das ONG e asociacións coas que colaborou son Plan Internacional, Asociación Española Contra o Cancro ou Fundación Vicente Ferrer e a ILP para salvar o Mar Menor. miniatura|Rozalén nos Premios Goya 2019
2013: Primeiro disco e comezo do éxito
En 2012, Rozalén estabelécese no barrio madrileño de Lavapiés. Unha vez alí apuntouse a un mestrado de Musicoterapia e coñeceu o produtor Ismael Guijarro. Rozalén presentoulle 30 das súas composicións a Ismael e este propúxolle gravar un disco. Grazas á axuda do produtor e a un préstamo bancario, Rozalén fichou pola multinacional discográfica Sony Music e entrou a formar parte da principal axencia de representación española RLM (da que forman parte artistas como Malú, Alejandro Sanz, Miguel Bosé ou Raphael) e en 2013 publicaría Con derecho a... o seu primeiro álbum de estudio.
O tema 80 veces convértese no primeiro sinxelo do álbum. Para este tema grava un orixinal videoclip xunto a Beatriz Romero que arrasará en YouTube ao superar o millón de visitas días despois da súa publicación. O segundo sinxelo do álbum foi Comiéndote a besos, un tema dedicado ás persoas seropositivas que logrou superar o irresistíbel éxito de 80 veces.
2015: Primeira BSO e segundo disco
O 29 de xuño de 2015 publícase Vuelves, o primeiro sinxelo de Quién me ha visto..., segundo álbum de estudio de Rozalén. O segundo sinxelo, titulado Ahora, publicouse o 4 de setembro. Unha semana despois saíu á venda o álbum, que rapidamente alcanzou o número 1 nas listas de vendas. Será mejor, o terceiro sinxelo do álbum publicouse o 26 de febreiro de 2016.
2017: Cuando el río suena
En 2017 lanza o seu terceiro álbum de estudio Cuando el río suena... do que se desprenden varios éxitos, entre os que destaca o icónico tema La Puerta Violeta... que se converteu nun himno da loita contra a violencia de xénero en España e varios países de América Latina.
O seu lanzamento levou a cabo o 15 de setembro de 2017, conseguindo na primeira semana no posto número 1 de todas as plataformas dixitais e conseguindo tamén o primeiro posto en vendas en España. Este é un álbum moi persoal, como comenta a propia artista, xa que conta historias da súa propia vida e a da súa familia.
O álbum componse de 11 cancións que son o resultado da súa viaxe interior realizado nos dous anos transcorridos desde a publicación do seu disco anterior “Quién me ha visto…”. A Gira Cuando El Río Suena levou a albaceteña a presentar o seu disco por todo o mundo desde finais de 2017 até finais de 2019]].
Premios e nomeamentos
Rozalén gañou unha gran cantidade de premios e obtivo varios nomeamentos durante a súa traxectoria musical. No seu haber acumula distincións tan importantes como dous Discos de Ouro, o recoñecemento a Álbum do ano 2015 por Apple Music ou a Placa ao Mérito Rexional da Comunidade de Castela-A Mancha.
Colaboracións
Ao longo da súa carreira, Rozalén colaborou con numerosos artistas como:
Ademais disto, a cantante tamén realizou diversos traballos cos poetas David Sarrión e Ricardo Pérez.
Trammet
TramMet ou Tramvia Metropolità é unha compañía operadora do servizo do tranvía metropolitano de Barcelona chamado TRAM. É unha empresa joint venture de diferentes compañías do sector ferroviario e de transportes.
Composición
Ata 2010 a composición era exlusivamente privada:
Servizos
Explota tanto o tranvía do Baix Llobregat (Trambaix) como o tranvía do Besòs (Trambesòs).
Kira Muratova
Kira Georgievna Muratova (en Кіра Георгіївна Муратова; en Кира Георгиевна Муратова), nada en Soroca, Besarabia (actual Moldavia) o 5 de novembro de 1934 e finada en Odesa o 6 de xuño de 2018, foi unha directora, guionista e actriz ucraína de orixe moldova. A súa obra atópase comprendida nas épocas soviética e postsoviética.
Primeiros anos
Muratova ingresou na carreira de filoloxía da Universidade Estatal de Moscova, mais abandonouna para estudar dirección de cinema na universidade VGIK de devandita cidade. No seu paso por esta universidade tivo a oportunidade de ser discípula de Sergei Gerasimov e outros grandes directores rusos. Licenciouse no ano 1959 e, a partir de 1961, traballou no estudio de cinema de Odesa. Por esa época comezou a definir o que logo foron o seu estilo e os temas máis salientados: a complexidade psicolóxica e emocional das súas personaxes, a coexistencia humana e a vida cotiá da xente común. En 1965 codirixiu o filme Наш честный хлеб co seu esposo Aleksandr Muratov. Durante o réxime soviético foi censurada por considerarse oficialmente que a temática dos seus filmes carecía de «sentido cívico», ata o punto de que as súas dúas primeiras obras, Korotkiye vstrechi (1967) e Dolgie provody (1971), foron prohibidas. A primeira, de escasísima difusión, trata sobre un triángulo amoroso nunha provincia rusa; a segunda, que finalmente viu a luz en 1987, conta a historia dun mozo que abandona a súa nai para saír na procura do seu pai. A pesar da súa sinxeleza e realismo argumental, estas dúas primeiras obras caracterizáronse por unha experimentación inédita para a Rusia dese tempo: exceso na utilización do primeiro plano, existencia de saltos narrativos, independencia entre o audible e o visual, entre outras técnicas pouco habituais no momento. Entre 1971 e a Glasnost, Muratova só rodou dous filmes: Познавая белый свет (1979) e Sredi serykh kamney (1983). En Познавая белый свет, considerada polo crítico de cine ruso Andrei Plakhov como «a obra mestra rusa máis desestimada», Muratova abondonou as técnicas experimentais dos seus filmes previos. A trama trata novamente sobre un triángulo amoroso, limitándose esta vez a acción ao escenario da construción dun novo establecemento, «entre ladrillos, cemento, cemento e roña». Pola súa banda, con Sredi serykh kamney, asinada baixo o pseudónimo de Ivan Sidorov, Muratova continuou a centrarse nunha visión persoal que, se por unha banda, incomodaba os censores soviéticos, por outra, obrigábaos a recoñecer un talento imposible de desestimar. Ofrecéuselle entón a rodaxe dunha adaptación de A princesa Mary de Lermontov, mais o proxecto nunca chegou a realizarse.
Madurez artística
Finalizada a censura, en 1987 rodou o filme Перемена участи e, en 1989, unha das súas obras máis transcendentes, Astenicheskiy sindrom. Neste filme, Muratova xoga co contraste branco e negro/cor, atribuíndolle un sentido simbólico na conxuntura política; as súas personaxes, pola súa banda, representan certa narcolepsia colectiva ante esa conxuntura de transición: nese paso ao capitalismo máis salvaxe, a sociedade rusa, segundo Josep Torrell, «non quere deixar pasar o que vén, pero ao mesmo tempo non sabe (ou non pode) facer nada para impedilo». Destácase ademais o coidado extremo polos detalles, unha característica xeral en toda a obra de Muratova, e, especialmente, as escenas —moitas veces mudas— como secuencias cargadas de significados sutís. Muratova tamén inclúe nalgunhas destas escenas homenaxes (como sucede con Lev Tolstoi nunha delas). O filme non estivo exento de controversia, neste caso debido a unha escena secundaria cunha linguaxe que se considerou «obsceno», ata o punto de pedirse á autora (sen éxito) que se suprimise.
O seu seguinte filme, Чувствительный милиционер (1992), non obtivo unha boa crítica, e os seus detractores atopárona demasiado optimista para Muratova; en cambio Uvlechenya, rodada en 1994, gañou o Premio Nika. Este filme, afastado do concepto de «cinema arte» que a autora tentaba desenvolver, é a máis accesible da súa obra. A mesma autora admitiu que, non só se trataba dun «filme superficial», senón que foi feito dese xeito á mantenta.
Tri istorii, rodada en 1997, presenta simultaneamente unha mirada cínica e comprensiva da sociedade moderna. Consta de tres segmentos. A protagonista do segundo deles, que pode ser vista como o personaxe principal de toda a obra, «Ophelia», enfermeira empregada nunha sala de maternidade, constitúe unha referencia á Ofelia de Shakespeare, mediante a cal se potencia a liña argumental que por momentos se achega á temática «hamletiana» do progresivo parecido dos fillos cos seus pais. Ophelia móstrase como o estereotipo da muller débil e vítima. Esta personaxe representa ademais, por momentos, unha caricatura da imaxe que parte do público ten sobre a propia autora. Devandito aspecto ponse en evidencia, por exemplo, na escena en que Ophelia di a outra personaxe que odia os homes, as mulleres e os nenos, e que só goza dos animais.
Trala rodaxe de Второстепенные люди (2001) (gañadora dos premios Lily de ouro e FIPRESCI), en que se mostra como unha muller envelena o seu mozo abusivo e pasea o seu corpo en plena rúa, Muratova dedicouse a planear o filme que, despois de Astenicheskiy sindrom, foi a súa obra de maior repercusión e coa que gañou o premio ruso Aries de Ouro ao mellor director, Chekhovskie motivy (2002). Trátase dunha adaptación marcada polo absurdo da obra dramática Tatiana Repina de Anton Chekhov. A primeira media hora do filme móstrase un estudante insistindo ao seu pai para que lle dea cartos e a nai repetindo unha mesma frase decenas de veces, mentres a atmosfera se vai facendo cada vez máis tensa e sen sentido. Finalmente o fillo decide abandonar o fogar e termina casualmente nunha voda. A seguinte hora de película mostra o proceso de casamento nunha igrexa ortodoxa rusa. A duración da escena no filme pretende respectar o tempo real do representado e cada un dos seus detalles, xerándose unha peculiar situación que introduce o espectador no tedio e o absurdo reinantes. As personaxes e o público viven unha mesma experiencia: a impaciencia das personaxes é a do público, a conciencia de estar a presenciar algo que non se desexa é tamén a conciencia do público, a estupidez das personaxes ao facer algo que non queren pero que se ven obrigados a facer é a estupidez do público. Segundo Ruslan Khanumyan, por outra banda, ao mostrarse os integrantes da cerimonia, ricos e ignorantes, sufrindo con ela e preocupándose por banalidades, Muratova parece estar a denunciar a trivialización da espiritualidade na sociedade rusa.
En 2004, dirixiu e escribiu xunto aos guionistas Sergeii Chetvyortkov e Yevgeni Golubenko, o filme Nastroyshchik, que trata sobre un mozo afinador de pianos que traba amizade con dúas anciás ricas propóndose estafalas. O filme foi ben recibido pola crítica e gañou o premio Nika á mellor dirección e o Lily de Ouro.
O ano seguinte dirixiu Справка, unha curtametraxe de dez minutos escrito por Boris Hersonski e, en 2007, o filme Два в одном, escrito por Yevgeni Golubenko e Renata Litvinova, que gañou o premio Nika ao mellor filme.
En 2009, escribiu e dirixiu un nova filme, Мелодия для шарманки.
Estilo e temática
A obra de Muratova, próxima á liña do denominado «cinema triste» xurdido coa Glasnost soviética, móvese entre un nihilismo extremo e un extremo humanismo, e toma como elementos —tanto de estilo cinematográfico como de contido narrativo mesmo— a fealdade, a crueldade e o absurdo.
A fealdade como estética é para a autora unha obsesión que, a diferenza doutros directores obsesionados tamén con devandita forma, nunca tentou mostrar dun xeito refinado, desafiando a audiencia a esquecer as súas propias concepcións de beleza e a aceptar o recibido sinxelamente como é proposto. Ruslan Khanumyan menciona, neste sentido, as imaxes de persoas espidas pouco atractivas ou de aparencia infrecuente. Muratova non busca embelecer o que mostra en tanto tampouco o considera necesariamente negativo.
A crueldade constitúe outro compoñente do seu estilo. Máis aínda que os corpos mutilados de persoas e animais, o elemento que chama a atención é certa crueldade cara ao espectador, certa intención de molestia sempre presente... personaxes que falan nun ton de voz excesivamente agudo ou rindo continuamente e sen razón algunha, accións ou frases repetidas unha e outra vez sen motivo, alternancia brusca na velocidade dalgúns diálogos, personaxes repentinamente agredidas verbal ou fisicamente etc.
O absurdo, pola súa banda, é constante na obra de Muratova. As tramas, ou algunhas escenas, son ás veces surreais; a forma de actuar das personaxes, por momentos, non obedece a lóxica ningunha e a seriedade de determinados feitos interrómpese moitas veces de xeito humorístico.
No estritamente relacionado co contido da súa obra, varios dos seus elementos característicos, como a crítica ao papel tradicional da muller e ao exacerbado rol da familia como institución básica, a crítica á ríxida burocracia rusa e a presentación de personaxes máis preocupadas por ideais utópicos que polo traballo e o «servizo cívico», foron elementos clave para a censura dos seus primeiros traballos. Son características en Muratova as historias sobre xente común e a exploración, sempre entre a realidade e o sensentido, da psicoloxía das súas personaxes, particularmente das femininas.
Dende un punto de vista formal, o enfoque estilístico e temático de Kira Muratova é case bipolar. Por momentos as transicións entre escenas son suaves, sofisticadas e agradables en relación, por exemplo, á técnica do movemento da cámara ou á coordinación de cores; noutros casos, esta suavidade desaparece e deixa lugar a unha explosión de cor, unha edición caótica e un xogo de cámaras case de afeccionados. Por momentos Muratova parece ter total control sobre a trama e as personaxes; noutros, parece deixar o filme completamente ao arbitrio da aleatoriedade, saltando entre personaxes e tramas ou deixando liñas narrativas repentinamente en suspenso para que outras tomen o seu lugar en calquera momento da obra.
En conxunto, a súa obra non dá ao espectador os elementos necesarios para defenderse do continuo ataque; os seus fundamentos son a falta de calquera seguridade ou previsión, un forte impacto emocional, a desorientación do espectador e a ausencia deliberada de calquera formalismo.
Espiral dourada
miniatura|Espiral áurea construída a partir da evolución dun [[rectángulo dourado.]] miniatura|As espirais áureas son autosimilares. A forma repítese indefinidamente cando se amplía. ([[Fractal|Fractais)]] A espiral dourada (denominada tamén espiral áurea) é unha espiral logarítmica asociada ás propiedades xeométricas do rectángulo dourado. A razón de crecemento é Φ, é dicir a razón dourada ou número áureo. Aparece esta espiral representada en diversas figuras da natureza (plantas, galaxias espirais), así como na arte.
Desenvolvemento matemático
A ecuación polar que describe a espiral dourada é a mesma que calquera outra espiral logarítmica, pero co factor de crecemento (b) igual Φ, isto é:
ou, da mesma forma
Sendo e a base do logaritmo natural, a é unha constante real positiva e b é tal que cando o ángulo θ é un ángulo recto:
Por tanto, b atópase determinado por
O valor numérico de b depende de se o ángulo θ é medido en graos ou radiáns; como b pode tomar valores positivos ou negativos segundo o signo de θ o máis sinxelo é indicar o seu valor absoluto: dereita|miniatura|Unha [[Sucesión de Fibonacci|espiral de Fibonacci aproxímase á espiral dourada cando se inscribe en cadrados cuxos lados responden á sucesión de Fibonacci: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34...]]
Unha fórmula alternativa para a espiral dourada obtense en:
onde a constante c está determinada por:
para a espiral dourada os valores de c son:
se θ se mide en graos sexaxesimais, e
se θ se mide en radiáns.
miniatura|370px|Espirais douradas verdadeiras e aproximadas: a espiral verde está formada por cuartos de circunferencias inscritas en cadrados; a espiral vermella é unha espiral dourada, un tipo particular de espiral logarítmica. Ao solaparse as dúas espirais, obtense a espiral amarela
Aproximacións á espiral dourada
Existen aproximacións á espiral dourada, que non son iguais. Este tipo de espirais, a miúdo confúndense coa espiral dourada. Un exemplo é a espiral de Fibonacci que resulta ser unha aproximación á espiral dourada.
Guillermo Santoro
Traxectoria
Fillo de médico, o vigués Guillermo Santoro estivo vinculado ao Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación , un grupo armado violento de inspiración marxista revolucionaria, que na década de 1960 realizou atentados en diversas cidades de España e de Portugal, e que chegou a secuestrar un barco entre La Guaira e Lisboa, o paquebote Santa Maria.
Residente en Francia, como membro dese grupo armado Santoro participou en distintos atentados en xuño de 1960 contra estacións ferroviarias en Barcelona, Bilbao e Donostia, mais só neste último houbo vítimas mortais. O 25 de xuño de 1960 Santoro mercou unha maleta en Donostia, encheuna de explosivos e levouna o día 26 á estación de tren de Amara, en Donostia. A maleta foi detonada na consigna da estación o 27 de xuño de 1960, e causou seis feridos e a morte dunha nena de 20 meses. A acción foi reivindicada días despois polo líder do DRIL, Henrique Galvão, e con todo durante moitos anos tívose como un atentado da ETA.
No atentado, Santoro supostamente colaborou con outro membro do DRIL, Reyes Marín e con Arturo González-Mata. Con el fuxiu a Tolosa, e de aí a Bélxica, onde en Liège foi detido pola policía belga en agosto de 1960. Durante a detención a policía belga apreixou armas e explosivos. O goberno español reclamou a súa extradición, pero nunca se produciu. Un informe da CIA, posterior a agosto de 1960, sitúao en Alemaña, pero non o sitúa entre os que foran arrestados en Bélxica. En 1978, José Fernández, Comandante Sotomayor, antigo dirixente do DRIL, sinalou nas súas memorias que a autoría do atentado fora de Guillermo Santoro.
Universidade do Novo México
Historia
miniatura|250x250px|esquerda|Hodgin Hall, primeiro edificio do campus. A fachada foi reformada e agora é utilizada polos estudantes. A universidade foi fundada o 28 de febreiro de 1889, coa aprobación da lei número 186 na Asemblea Lexislativa de Novo México, que estipulaba a creación dunha institución nas aforas de Albuquerque, no condado de Bernalillo, a só 3 quilómetros ao norte da estrada. Bernard Shandon Rodey, un xuíz do Territorio de Novo México, meteu presión para que a localización do campus fose en Albuquerque e foi un dos autores do estatuto que creou a universidade.
O galego Ramón Martínez López foi profesor visitante nesta universidade.
Jack Dongarra, matemático premio Turing, formouse na Universidade do Novo México.
José Garabal Louzao
Traxectoria
Formouse con Juan José Cancela del Río. Os pais enviárono a Madrid, onde tivo por mestre a Federico Madrazo na Real Academia de Belas Artes de San Fernando. De volta a Santiago opositou á praza de Debuxo da Real Sociedade Económica de Amigos do País, sen éxito, pois gañoulla Modesto Brocos. Practicou unha pintura romántica e costumista en retratos, paisaxes e pintura relixiosa. Con motivo de senllas visitas reais a Compostela, en 1859 regaloulle unha acuarela do Pórtico da Gloria a Isabel II e en 1887 dúas obras de tipos galegos a Afonso XII. Foi nomeado pintor e decorador da Casa Real.
Destaca o seu traballo na decoración do patio do arcebispo Malvar en San Martiño de Salcedo, a restauración do altar maior da Catedral de Santiago de Compostela e a restauración e decoración do Recreo Artístico e dos cafés "Suízo" e "España" de Santiago de Compostela. Restaurou parte dos cadros do palacio arcebispal a petición do cardeal Herrera.
Roscón de Caldas
miniatura|Roscóns tradicionais de Caldas de Reis á venda nunha feira.O Roscón de Caldas é un doce tradicional do concello de Caldas de Reis. Malia que os ingredientes son similares ao roscón (ou rosca) convencional, o método de elaboración artesán, a presentación antropomórfica e o feito de ser elaborado durante todo o ano, confírenlle unhas características propias.
Características propias
O principal trazo diferenzador desta sobremesa é a presentación con dúas figuras antropomorfas: unha grande, que fai de base, e outra moito máis pequena coroando, chamada "Santiño". Para elaborar ambas, enrólanse dúas tiras alongadas de masa até que semellan dous brazos e dúas pernas. Son múltiples as interpretacións realizadas para explicar a orixe desta disposición, entre elas as que a atribúen á Natividade, mais non existe consenso na materia.
A diferenza do que é habitual nos roscóns e roscas de Pascua e Reis, amplamente difundidos nas xeografías galega e estatal, o Roscón de Caldas non posúe adornos de froita confeitada na súa receita orixinal. Unicamente se engade unha capa de ovo e de azucre sobre a masa antes do enfornado.
Malia que se preparaban durante todo o ano, as fins de semana, as vodas, o Domingo de Ramos e os días nos que se realizaba a matanza, eran os momentos máis comúns para o seu consumo. No lugar de Follente (Bemil) era costume durante a Romaría das Dores (primeira semana de setembro) a colocación dun roscón como parte da decoración do "Ramo", unha pequena estrutura de madeira con herbas, flores, froitos e demais motivos. A durabilidade destas pezas permitía tradicionalmente o seu consumo ao longo de até dúas semanas.
Historia e situación actual
Até mediados do século XX era habitual a súa cocción nos fornos da vila de Caldas de Reis e, cando menos, das parroquias de Carracedo e Bemil, sendo distribuídos nas panadarías locais, ou directamente elaborados para autoconsumo.