cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Orión (constelación)
Mitoloxía
Existe outra tradición que sostiña que Artemisa estaba namorada de Orión, feito que espertou os celos en Apolo, irmán xemelgo de Artemisa. Un día Apolo, vendo a Orión o lonxe, fixo unha aposta coa súa irmá a que non podía atinarlle cunha frecha ó animal (ou a un punto brillante lonxe no océano, noutra versión) que se movía ó lonxe dentro dun bosque (ou moi lonxe no mar). Artemisa lanzou a súa frecha e deu, coma sempre, no branco. Cando foi ver a súa presa, deuse conta de que matara ó seu amado Orión. Foi tan grande a súa tristura, os seus laios e malia que decidiu colocar a Orión no ceo para consolarse.
Sandiás
Historia
Na Idade Media son continuas as loitas entre Afonso VII de Castela e León e Afonso I de Portugal pola posesión do condado da Limia. Será seguramente no contexto das loitas fronteirizas do século XII cando se constrúa o castelo de Sandiás sobre o predio do antigo castro. Este castelo participou nas loitas pola separación de Portugal, nas continuas liortas nobiliarias, e o levantamento dos Irmandiños. Boa parte da súa función referíase ó control dos viaxeiros e mercadorías da encrucillada de camiños que era a Limia Alta.
Orión (constelación)
Mitoloxía
Outra lenda conta que Orión acosaba ás Pléiades, fillas do titán Atlas, polo que Zeus colocounas no ceo. Aínda parece que, no ceo, Orión continúa perseguindo ás Pléiades.
Orión está representado por un guerreiro alzando o seu arco, a súa espada ou garrote e cubríndose do inimigo cun vélaro ou escudo. Ó seu carón atópanse ós seus cans de caza: Canis Major e Canis Minor.
Sandiás
Historia
Atravesaba o concello a Vía da Prata empregada polos peregrinos do sur de España e os procedentes do camiño portugués de Chaves e Vila Real.
Orión (constelación)
Mitoloxía
Na mitoloxía exipcia a constelación de Orion representaba ó deus Osiris.
Sandiás
Historia
A finais do século XVII e no XVIII os fidalgos comezan a construír e a remodelar, a maioría dos pazos e casas grandes (O Penedo, O Telleiro, O Espido...). Os fidalgos, xunto co clero, desempeñaron un papel fundamental na sociedade campesiña galega dende comezos no século XVI ata o século XIX.
Orión (constelación)
Orión noutros contextos
Na literatura fantástica de J. R. R. Tolkien, Orión é coñecido coma Menelgavor ou Menélmacar e representa xa sexa a Eonwë, heraldo dos deuses, ou a Túrin, un heroe tráxico no libro O Silmarillion.
Sandiás
Historia
No século XVIII, a economía baseábase na agricultura. Tendo grande importancia o cultivo do liño que constitúe a base dunha importante industria téxtil artesá, formada por 54 tecedeiras e 7 xastres segundo o Catastro de Ensenada, que lles reportaba importantes ingresos ás familias labregas, non obstante, a introdución dos novos tecidos de algodón reduciu esta produción ó autoconsumo.
miniatura|Casa do Concello. No primeiro terzo do século XX, tiveron unha forte implantación no concello o agrarismo e as ideas republicanas. En 1910 o político conservador Eduardo Cea Naharro agochou na súa casa desta localidade (Pazo do Telleiro Couso de Limia) ao conspirador monárquico Henrique Mitchell de Paiva Couceiro, que nos seguintes anos recrutou e mantivo a voluntarios portugueses armados pola raia seca para lanzar varios ataques contra a acabada de nacer primeira república portuguesa.
Co gallo dos cincuenta anos do comezo das obras de desaugamento da lagoa de Antela (1958-2008), o Concello de Sandiás puxo en funcionamento a Casa da Lagoa (Centro de Interpretación da Lagoa de Antela). Neste centro preténdese dar a coñecer dunha forma didáctica a historia da lagoa de Antela, a través dun percorrido que abrangue dende a formación da antiga lagoa de Antela, o seu desecamento, ata a actualidade coa recuperación medioambiental das antigas areeiras.
En 2007 o concello publicou a revista A Torre do Castro, que cesou en 2014.
Lugares de Sandiás
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Sandiás vexa: Lugares de Sandiás.
Uruguai nos Xogos Olímpicos
O Uruguai participou por vez primeira nos Xogos Olímpicos en 1924, e dende entón enviou deportistas para competir en cada unha das edicións dos Xogos Olímpicos de Verán, agás en 1980 que participaron no boicot liderado polos Estados Unidos aos Xogos celebrados en Moscova. O Uruguai participou nos Xogos Olímpicos de Inverno só unha vez, en 1998.
Os deportistas uruguaios gañaron un total de dez medallas, con dúas medallas de ouro en fútbol.
O Comité Olímpico Nacional do Uruguai foi creado en 1923, e foi recoñecido oficialmente polo Comité Olímpico Internacional ese mesmo ano.
Sitta arctica
Sitta arctica é unha especie de ave paseriforme da familia Sittidae, que vive no norte de Asia oriental.
Este gabeador foi considerado durante moito tempo unha subespecie do gabeador azul (S. europaea), pero foi separado nunha especie propia en 2006 baseándose en caracteres morfolóxicos e moleculares. É, como media, maior en tamaño que o gabeador azul e tamén se distingue por algunhas características morfolóxicas, como a forma do peteiro, o tamaño das súas garras e a cor dos mantos baixo as ás e as plumas externas da cola. O seu canto tamén se describiu como «claramente diferente» ao do gabeador azul, sen dar máis detalles.
S. arctica vive no noroeste de Siberia, sen pasar cara ao oeste do meridiano 105º leste e habita os bosques ao norte do lago Baikal, preto do mar de Bering e o de Okhotsk sen achegarse á costa. Vive en bosques de lárices e chairas aluviais. A súa condición de especie só foi recoñecida recentemente, e debido aos poucos datos coñecidos o seu estado de conservación non foi determinado.
Descrición
A especie é un gabeador de tamaño mediano, duns 15 cm de lonxitude. As partes superiores son de cor gris azulada e as inferiores moi brancas. É moi similar a unha subespecie de S. carolinensis que se encontra en rexións máis ao norte, pero se caracteriza por un tamaño maior á media e unhas cantas características anatómicas máis ou menos fáciles de identificar. As partes superiores son de cor gris chumbo azulada, igual que na subespecie S. europaea amurensis, pero máis escuras que no resto de subespecies do gabeador azul. A liña negra que cruza os ollos é máis fina e curta que no gabeador azul. Os ornitólogos Yaroslav Red'kin e María Konovalova do museo de Moscova indicaron que non ten ningunha ou case ningunha marca clara na fronte e por riba da liña negra, como a dalgunhas subespecies de S. europaea; por outra parte, na súa monografía sobre páridos, sítidos e cértidos, Simon Harrap afirmou que as bandas brancas están máis marcadas en S. arctica. A mitra avermellada bronceada esténdese a ambos os lados dos flancos; as coberteiras baixo as ás son de cor gris escura (máis ben claras), as rectrices externas son abrancazadas en máis da metade da súa lonxitude e non hai dimorfismo sexual aparente.
O peteiro é longo e estreito, a diferenza doutras subespecies do gabeador azul, coa beira da mandíbula superior (culme) practicamente dereita e o bordo da mandíbula inferior curvada cara arriba; a base do peteiro está densamente cuberta de plumas longas. A á é máis bicuda, a sétima rémixe primaria ten o mesmo tamaño que a segunda rémixe, mentres que é menor no gabeador azul. O tarso é máis curto que en todas as subespecies do gabeador azul, pero a garra traseira está moito máis desenvolvida e iguala a lonxitude do dedo (uns 10 mm). O macho mide 14,8 cm como media, contra 15,1 cm na femia, con envergaduras, respectivamente, de 25,7 cm e 25,2 cm. As medidas das ás dobradas no macho e a femia son, respectivamente, como media, de 86,4 mm e 83,9 mm, o peterio de 18,6 mm e 19,1 mm, a cola de 49,9 mm e 46,7 mm, e o tarso de 17,0 mm e 16,9 mm. O macho adulto pesa 21,2 g e hai datos de dúas femias que chegaron a pesar 19,7 e 22,1 g.
Voz
O canto é potente. En 1996 publicáronse algúns sonogramas de chamadas e cantos de S. arctica, e a voz foi descrita como «netamente diferente» á do gabeador azul, pero sen facer maiores aclaracións.
Reprodución
Os datos dispoñibles sobre a ecoloxía da especie son moi irregulares. As observacións realizadas en 1994 demostraron que as parellas se formaban arredor do 15 de maio. Reutilizaban niños de petos Dendrocopos major e cubrían a entrada con barro para reducir o diámetro. Observáronse individos novos botándose a voar por primeira vez entre o 30 de xuño e o 4 de xullo.
Durante o outono e o inverno, S. arctica realiza migracións e forma bandadas mixtas coas subespecies S. e. asiatica e S. e. baicalensis do gabeador azul.
Distribución e hábitat
Esta especie é endémica de Rusia oriental e vive no centro e nordeste de Siberia. Cara ao oeste, a súa distribución comenza arredor do meridiano 105º leste, preto das partes altas do Tunguska Inferior e ao norte da cunca do río Viliui (ata preto do paralelo 65º N ou do 67º N) e ao sur do Lena. Cara ao leste, non supera o curso inferior do Anádyr, ao noroeste das montañas Koryak e as fontes do Pénzhina. A distribución de S. arctica non chega ás zonas costeiras, nin ao mar de Bering ou de Okhotsk. A maior parte da súa distribución detense ao sur, onde comeza a da subespecie asiatica de gabeador azul, e é substituído ao leste na península de Kamchatka por S. e. albifrons.
S. arctica vive en bosques de lárices (Larix sp.), pero tamén nas chairas aluviais.
Taxonomía
miniatura|esquerda|O gabeador azul, aquí a súa subespecie nominal S. e. europaea, é a filoxeneticamente máis próxima a S. arctica.miniatura|[[Serguei Aleksándrovich Buturlín|Serguei Buturlín describiu o gabeador siberiano en 1907.]]
Sitta arctica describiuna o ornitólogo ruso Serguei Aleksándrovich Buturlín en 1907, a partir dun espécime (holotipo) procedente de Verjoyansk. En 1916, o mesmo autor propuxo un recorte da familia Sittidae en varias subfamilias, xéneros e subxéneros; Sitta arctica foi colocado entón nun xénero propio, Arctositta, a xuízo do autor porque tiña diferenzas morfolóxicas suficientes con outros gabeadores. En 1928, Otto Kleinschmidt aproximou o xénero Arctositta ao grupo do gabeador azul (S. europaea), e S. arctica foi considerado máis tarde como unha subespecie do gabeador azul, excepto por Andrzej Dunajewski e Siegfried Eck, que ocasionalmente o trataron como unha especie separada, pero no xénero Sitta.
En 2006, Red'kin e Konovalova fixeron unha revisión completa das subespecies de Asia Oriental do gabeador azul e propuxeron elevar permanentemente a subespecie S. e. arctica ao rango de especie, para reflectir máis claramente a diferenza morfolóxica con outras subespecies, e o feito de que S. arctica vive parcialmente en simpatría con Sitta europaea sen hibridarse (ou só en pequena media). Estas análises morfolóxicas son consistentes coas análises do ADN mitocondrial que tamén se realizaron en 2006 e que mostraron unha gran diverxencia (10 % para o xene ND2) entre arctica e europaea. A decisión foi apoiada por Nigel J. Collar e John D. Pilgrim en 2007 e aprobada polo Congreso Ornitolóxico Internacional na súa versión 1.6 (30 de xuño de 2008). Na división en subxéneros do xénero Sitta, pouco utilizada, S. arctica sitúase en Sitta (Sitta). Segundo o Congreso Ornitolóxico Internacional e Alan P. Peterson, non se distingue ningunha subespecie dentro de S. arctica.
Bioxeografía
En 1996, o ornitólogo ruso Vladímir Leonóvich et al propuxeron unha hipótese bioxeográfica para explicar a diferenciación dos gabeadores no nordeste de Siberia. Durante as glaciacións do Plistoceno, é posible que algúns refuxios da glaciación permitisen a supervivencia de polo menos unha parte da fauna e flora de Siberia. Algunhas poboacións de Sitta europaea relacionadas puideron sobrevivir nestas zonas de refuxio, como a cunca do Anádyr, onde Sitta arctica puido terse diferenciado, e ao sur de Kamchatka, onde a subespecie S. e. albifrons puido terse diferenciado doutras subespecies de S. europaea.
[[Ficheiro:Sitta arctica & europaea localization 3.png|miniatura|center|upright=3|Mapa da distribución de S. arctica e as diferentes subespecies de S. europaea en Asia:
Estado de conservación
O nivel de ameaza desta ave foi avaliado pola IUCN en outubro de 2016 como "pouco preocupante". Segundo os datos BirdLife International a área de distribución deste paxaro é vasta, duns 3 910 000 km2, e as súas poboacións importantes e estables, polo que non está xustificado predicir un nivel de ameaza máis elevado.
Merritt Ruhlen
Merritt Ruhlen, nado o 10 de maio de 1944 en Washington, D.C., é un lingüista norteamericano. O seu labor máis saliente está dedicado á clasificación das linguas do mundo e á evolución da Humanidade desde a perspectiva da actividade lingüística.
Traxectoria
Ruhlen estudou nas universidades de París, Illinois e Bucarest. Graduouse en 1973 na Universidade Stanford cunha disertación sobre análise morfolóxica da lingua romanesa desde un punto de vista da gramática xenerativa. Posteriormente traballou varios anos en Stanford como profesor axudante do lingüista Joseph Greenberg, con o cal traballaría conxuntamente durante 35 anos, até o pasamento de Greenberg no ano 2001. Desde 1994 é profesor de Antropoloxía e Bioloxía Humana na mesma universidade. Xunto con Murray Gell-Mann e Sergej Starostin foi director do Programa de Santa Fé "Evolución da Lingua Humana". É profesor convidado da Universidade de Hong-Kong.
Labor investigador
Merritt Ruhlen foi un precursor do uso de métodos interdisciplinares para o coñecemento da Lingüística histórica, combinando a xenética humana e a arqueoloxía, o que o levou a colaborar intensamente co xenetista Luigi Luca Cavalli-Sforza e o arqueólogo Colin Renfrew. Foi tamén un dos máis coñecidos sostedores da hipótese da superfamilia lingüística do amerindio, como discípulo principal do lingüista taxonomista Joseph Greenberg.
No Nepal participou na investigación do kusunda, unha lingua illada, así como tamén na da lingua nahali, coñecida como pertencente á familia de linguas indopacíficas. Investigou o parentesco dos idiomas ieniseianos coa familia de linguas na-dené de América do Norte, de grande transcendencia para a macrofamilia dené-caucásica.
Outro centro de interese de Ruhlen está constituído polos "étimos globais", que deben comprender todos os idiomas, consonte o significado último da hipótese lingüística monoxenista. Tal ambición traduciuse no escepticismo ou o total apartamento dos lingüistas. En resposta, Ruhlen e máis Bengtson redactaron o artigo Global Etymologies ("Etimoloxías globais", 1994) no que escribiron: "Nunha perspectiva longa esperamos ter a evidencia da orixe monoxenética das linguas existentes até chegar a un punto en que a cuestión non poderá ser doutro xeito, senón que todas as linguas do mundo están emparentadas, polo que se chama á toda a comunidade lingüística a recoñecer este obvio feito".
Publicacións principais
Unha lista completa das publicacións de Ruhlen pode consultarse na páxina persoal do autor, indicada no apartado de ligazóns.
Freddie Bartholomew
Traxectoria
Comezou actuando en pequenos papeis en obras de teatro e filmes británicos como Lily Christine (1932), mentres facía unha viaxe polos Estados Unidos viuno o produtor David O. Selznick e contratouno para o filme David Copperfield (1935), que se converteu nun éxito e fíxoo popular, Bartholomew seguiu actuando en numerosos filmes de grande éxito con algunhas das estrelas máis populares da época.
Filmes como Anna Karenina (1935) con Greta Garbo e Fredric March, Professional Soldier (1935) con Gloria Stuart, Little Lord Fauntleroy (1936) con Dolores Costello, Lloyds of London (1937) con Madeleine Carroll e Tyrone Power e Captains Courageous (1937) con Spencer Tracy.
Entre 1944 e 1947 serviu como soldado, logo de deixar Hollywood cara Nova York estableceuse como executivo nunha compañía de publicidade e morreu en Sarasota, Florida.
Gran Premio dos Países Baixos de 1964
Posicións logo da carreira
Foi a derradeira saída nun Gran Premio para Carel Godin de Beaufort.
Isabel Cendán
Isabel Ángela Cendán Fernández-Peinado, nada en Madrid o 11 de maio de 1976, é unha procuradora, artesá e política galega.
Traxectoria
Naceu en Madrid, aínda que sempre viviu en Lugo. Licenciouse en Dereito pola Universidade Complutense de Madrid, e posúe ademais dous títulos de mestrado en mediación familiar e en servizos sociais. Traballou como avogada e dende 2007 é procuradora. Durante un tempo, combinou esta actividade coa elaboración e venda de xoias e complementos.
Politicamente, afiliouse a Cidadáns - Partido da Cidadanía, e integrou a lista desta formación nas eleccións locais de Lugo, en 2015. Ía de número 6, e a candidatura acadou dous concelleiros na cidade. Meses despois presentouse en 2015 ao proceso de primarias para escoller o candidato desta formación ao Congreso dos Deputados pola provincia de Lugo, onde resultou elixida para encabezar a lista.
Rairiz de Veiga
Xeografía
O concello ten unha superficie de 72,39 km², e abrangue 8 parroquias. Atópase na Limia Alta, a unha altitude entre 600 e 1000 m. Ocupa parte dos terreos antigamente anegados pola lagoa de Antela, conservándose algunhas charcas, como as Veigas da Ponte Liñares. As Veigas da Saínza, Ordes e Congostro forman unha valgada enchoupada, de pouca drenaxe. A zona está dentro da zona especial de conservación (ZEC) de Veiga de Ponteliñares. Estas veigas adoitan ser zonas húmidas nas tempadas de choiva, permitindo unha grande riqueza biolóxica nos pastos e nas carballeiras. É por iso que está está incluída na Rede Natura 2000. Ademais forma parte da reserva da biosfera Área de Allariz. Alí atópase a carballa da Rocha.
Carlos Vela
Carlos Alberto Vela Garrido, nado en Cancún o 1 de marzo de 1989, é un futbolista mexicano. Xoga de dianteiro e o seu equipo actual é a Real Sociedad.
Rairiz de Veiga
Historia
Na zona foron achados restos de palafitas, construcións propias de poboados á beira de lagos e lagoas feitas con madeira e barro, de planta circular e paramentos de cestería. Durante a cultura castrexa houbo asentamentos como o castro de Monte Albán (parroquia de Sabariz), escavado a comezos do s. XX por Florentino López Cuevillas e Vicente Risco, e onde apareceu un enxoval con numerosas pezas de cerámica campaniforme e outros materiais.
Quedou bastante pegada da romanización de Galicia, ao pasar por aquí a Vía Nova ou Vía XVIII do itinerario de Antonino entre Braga e Astorga, que cruzaba o río Limia na Ponte Pedriña.
Na idade media construíuse a Torre de Celme, da que non quedan restos. Xa na idade moderna construíronse o pazo de Santa María de Ordes, un conxunto de casas grandes e capela, na actualidade reformado. respecto á arquitectura relixiosa, a igrexa de Guillamil é de estilo románico. As de Lampaza e Rairiz de Veiga son do s. XVIII con portada renacentista. As de Candás, Congostro, Ordes e Sabariz son barrocas.
Durante o antigo réxime na xurisdición de Rairiz de Veiga impartían xustiza o Conde de Moctezuma (parroquias de Congostro e Ordes) e o Conde de Monterrei. O actual concello constituíuse coa división territorial de España en 1833.
Galería de imaxes
<Gallery> Ficheiro:Igrexa de Santo André de Guillamil, Rairiz de Veiga.jpg|Igrexa de Santo André de Guillamil. Ficheiro:Portada meridional igrexa de Santo André de Guillamil, Rairiz de Veiga.jpg|Igrexa de Santo André de Guillamil. </Gallery>
Lugares de Rairiz de Veiga
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Rairiz de Veiga vexa: Lugares de Rairiz de Veiga.
Soiuz 22
Soiuz 22 foi unha misión espacial tripulada soviética lanzada o 15 de setembro de 1976 mediante un foguete Soiuz U desde o cosmódromo de Baikonur.
Características
Soiuz 22, unha Soiuz modelo 7K-MF6 cos cosmonautas Valeri Bikovski e Vladimir Aksionov a bordo, foi lanzada para facer observacións da Terra mediante unha cámara multiespectral fabricada por Carl Zeiss, así como con outros instrumentos. A nave era a xemela e sustituta da Soiuz 19 para a misión ASTP en caso dun problema con esta.
A Soiuz 22 volveu a terra despois de case 8 días en órbita, aterrando a 150 km ao noroeste de Astana (Casaquistán) o 23 de setembro de 1976 ás 7:42 GMT.
O menor dos males
O menor dos males é unha película galega dirixida por Antonio Hernández en 2007. Trátase dunha longametraxe de 110 minutos de duración escrita por Antonio Galeano, producida a súa totalidade por Voz Audiovisual e rodada na Ponte Maceira (Negreira).
No elenco desta comedia galardoada con tres premios no Festival de Cine de Málaga 2007 figuran os actores galegos César Cambeiro, Berta Ojea, Antonio Durán "Morris" e Xabier Deive.
Sinopse
A película conta a historia de Eduardo, un pai de familia residente en Madrid e que se dedica profesionalmente a política ocupando un posto de relevancia. Ten unha irmá, Julia, residente na casa familiar de Galicia e á que decide visitar sen previo aviso.
Eduardo intenta que Julia marche da casa e lla deixe a fin de semana coa excusa dunha importante reunión de traballo. Ante a negativa dela, acaba por confesarlle que o que pretende en realidade é pasar eses días coa súa amante, Vanessa, unha moza moi nova coa que leva dous anos.
Participou no Festival de Cine de Ourense en novembro de 2007 e a súa estrea nos cines españois produciuse o 14 de marzo de 2008.
Antonio García Ameijenda
Antonio García Ameijenda, nado en Neaño (Cesullas, Cabana de Bergantiños) o 10 de febreiro de 1948, é un exfutbolista galego-arxentino.
Xogaba de centrocampista e destacou principalmente no San Lorenzo de Almagro, co que xogou durante unha década logrando catro campionatos arxentinos.
Como futbolista
Aínda que naceu en Cabana de Bergantiños, aos sete meses de idade marchou para Buenos Aires coa súa familia, que buscaba en terras arxentinas un futuro mellor. Xogou ao fútbol dende pequeno e aos 16 anos recibiu a chamada do San Lorenzo de Almagro, que o incorporou ao club.
Debutou co primeiro equipo da man do adestrador brasileiro Tim o 19 de novembro de 1967 contra River Plate no estadio Monumental. Disputou máis de 100 partidos coa camiseta do San Lorenzo, marcando 24 goles e acadando o Campionato Metropolitano de 1968 e o bicampeonato de 1972 (campión do Metropolitano e do Nacional), este baixo a dirección técnica do "Toto" Lorenzo, que lle deu unha personalidade especial ao equipo, coñecido nese período como o "equipo computadora".
En 1970 volveu a Galicia para disputar co seu equipo a 25ª edición do Trofeo Teresa Herrera, onde caeron nos penaltis fronte ao Ferencvárosi de Flórián Albert. Entre 1972 e 1973 xogou no Red Star FC de París, volvendo logo ao San Lorenzo, co que gañou o campionato de 1974, converténdose nun dos únicos cinco xogadores de San Lorenzo con catro títulos, xunto a Roberto Telch, Sergio Villar, Victorio Cocco, e Agustín Irusta.
En 1975 pasou brevemente por Estudiantes de La Plata, antes de recalar en España, para xogar tres anos no Salamanca, en Primeira División. Marcou 8 goles en 72 partidos na mellor época do club salmantino, que conseguiu boas clasificacións na liga e chegou a unhas semifinais de Copa do Rei.
Volveu en 1978 á Arxentina, onde xogou no Club Atlético Huracán, no Gimnasia y Esgrima La Plata, no Club Deportivo Armenio e finalmente no Club Almagro.
Como axudante de Veira
Despois da súa retirada converteuse en axudante do adestrador Héctor Veira en clubs como San Lorenzo de Almagro e Boca Juniors.
O Outeiro, Mougás, Oia
O Outeiro é un lugar da parroquia de Mougás, no concello pontevedrés de Oia, na comarca do Baixo Miño. Segundo o IGE, en 2022 tiña 55 habitantes (23 homes e 32 mulleres).
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, que é unha parte alta ou elevación do terreo.
Ivan Graziani
Ivan Graziani, nado en Téramo o 6 de outubro de 1945 e finado o 1 de xaneiro de 1997, foi un cantautor e guitarrista italiano.
Riobó, A Estrada
San Martiño de Riobó é unha parroquia do concello da Estrada, composta por 9 entidades de poboación. Segundo o IGE en 2009 tiña 226 persoas (118 homes e 108 mulleres), o que significa unha diminución con respecto a 1986, cando tiña 387 habitantes. En 1842 tiña unha poboación de feito de 250 persoas.
Ivan Graziani
Traxectoria
Nado en 1945, a súa primeira banda foi The Serogan, que formou en 1963 con Giuseppe Canala, Bruno Tartaglia, e Luciano Cordivani. Despois pasou a tocar en Anonima Sound até 1972, tras o que publicou o seu primeiro álbum en solitario Desperation, en 1973.
Riobó, A Estrada
Xeografía
Riobó esta situado a uns 10 quilómetros da Estrada, na zona do Ulla. Recibe o nome do río que a cruza, o río Boo.
Limita ó norte con Arnois e Oca; ó sur con Ancorados e Remesar; ó leste con Remesar e Oca; e ó oeste con Berres.
Entre as súas vías de comunicación conta coa estrada de Callobre a Ponte Ledesma, e varios camiños rurais, como a ponte de Riobó na Estrada e os pontillóns de Barcia, Portecelo, Lamas entre as Penas e Remesar, e Pardiñeira entre San Martín e Pena.
Patrimonio
dereita|miniatura|200px|Ábsida da igrexa.
Festas
A festa patronal celébrase o 11 de novembro, e tamén se celebra San Blas o 3 de febreiro.
Carlos de Anjou
Carlos I, chamado Carlos de Anjou (en francés: Charles d'Anjou; en italiano: Carlo I d'Angiò), nado en París (Francia) o 21 de marzo de 1227 e finado en Foggia (Reino de Sicilia) o 7 de xaneiro de 1285), foi rei de Sicilia (1266-1285), o primeiro da dinastía Anjou-Sicilia, e o creador dun grande, aínda que efémero, imperio mediterráneo.
Fillo do rei Luís VIII de Francia e de Branca de Castela, e irmán máis novo de Luís IX de Francia (San Luís, rei de Francia, curmán de Fernando III o Santo de Castela e León). Carlos adquiriu o Condado de Provenza por matrimonio en 1246, e acompañou ao seu irmán Luís na Cruzada de Exipto (1248-1254).
Aliado co papado, conquistou o Reino de Sicilia na década de 1260, derrotando a Manfredo I de Sicilia e a Conradino de Hohenstaufen, duque de Suabia, rei de Sicilia (1254-1268), e rei nominal de Xerusalén, que eran os últimos representantes da dinastía dos Hohenstaufen, nas batallas de Benevento (1266) e de Tagliacozzo (1268).
Posteriormente ampliou o seu poder nos Balcáns, onde creou o Reino de Albania (1271), e en 1277 interveu para apoderarse do Reino de Xerusalén.
Baixo Carlos de Anjou o norte do territorio do Reino de Sicilia foi favorecido en detrimento do sur, e Carlos trasladou a capital Palermo a Nápoles. Esta situación de dominación anxevina, coa introdución de funcionarios franceses, causou descontento en Sicilia, onde estalou a rebelión en 1282 (as chamadas Vésperas sicilianas).
Coa axuda de Pedro III de Aragón (que estaba casado con Constanza II de Sicilia, filla de Manfredo), os sicilianos expulsaron aos anxevinos da illa, derrotando á frota de Carlos na baía de Nápoles en xuño de 1284, o que conduciu á división do Reino de Sicilia no reino da Sicilia peninsular ou reino de Nápoles, baixo dominio anxevino, e o reino da Sicilia insular, baixo dominio aragonés. Carlos estaba preparando unha contraofensiva cando morreu en 1285.
Primeiros anos
Carlos naceu o 21 de marzo de 1227 en París, sendo o último dos sete fillos do rei Luís VIII de Francia, o León, e da súa esposa Branca de Castela, filla do rei Afonso VIII de Castela. O nome de Carlos, pouco común entre os Capetos, fai referencia á súa ascendencia carolinxia. Carlos estaba destinado nun principio a facer unha carreira eclesiástica, segundo a vontade do seu pai. Pero en 1232, a morte sen descendencia dos seus irmáns Xoán Tristán e Filipe Dagoberto, convertérono no herdeiro de vastos territorios no centro de Francia.
En 1237, aos once anos de idade, Carlos estaba na Corte de seu irmán, Roberto de Artois. Aos trece anos tiña unha pequena Corte, un cabalo para cazar, criados, un profesor e un sacerdote ao seu servizo. Formose na atmosfera da Corte de Francia, mergullado nos torneos, na poesía cortesá e nas cancións. A diferenza do seu irmáno maior, Luís, non estaba imbuído nas exixencias relixiosas dos seus primeiros anos.
En 1242, aos dezasete anos, acompaña ao seu irmán Luís a unha expedición militar contra o conde da Marche. Foi a primeira vez que se implicou nunha empresa militar.
Conde de Provenza
miniatura|310px|A [[Provenza en 1125, dividida en condado e marquesado de Provenza e condado de Forcalquier.]] miniatura|310px|Batalla de Mansura (1250). Miniatura da obra Vie et miracles de saint Louis. (século XIV).
En 1246 Carlos casou con Beatriz de Provenza, filla do conde Ramón Berenger V de Provenza e de Beatriz de Savoia.
Por este matrimonio converteuse en conde de Provenza e de Forcalquier (títulos conservaría despois de enviuvar e de contraer un segundo matrimonio). Con motivo do primeiro matrimonio, o seu irmán Luís IX nomeouno conde de Anjou e de Maine, creando a segunda dinastía anxevina.
Ao principio do seu goberno como conde de Provenza, Carlos tivo que enfrontarse a un importante partido anti-francés. As grandes cidades, como Arles, Aviñón e Marsella, en pleno auxe da súa economía, eran case independentes e preten dían manter a súa autonomía. Pola súa parte, Carlos pretendeu fortalecer a administración. Pero a súa acción interromperíase pola cruzada de 1248-1254, na que acompañou ao seu irmán Luís IX.
Participación na Cruzada de 1248-1254
Carlos aceptou a invitación do seu irmán de asistir á sétima Cruzada, a pesar da difícil situación do Condado de Provenza. Embarcou o 28 de agosto de 1248, cos seus irmáns Luís e Roberto de Artois, en Aiges-Mortes (no actual departamento de Gard). Desembarcou o 18 de setembro en Chipre, onde Beatriz deu a luz a un fillo que morreu pouco despois. En Exipto, Carlos loitou valentemente, pero foi feito prisioneiro na batalla de Mansura co resto dos cruzados en 1250. Foi liberado un mes máis tarde mediante o pagamento dun forte rescate.
Debilitado pola malaria e preocupado polas desordes que se produciran no seu Condado, Carlos propuxo levar o seu exército a Francia. Luís IX permanceu en Terra Santa, pero permitiou que os seus dous irmáns regresaran a Francia. Carlos chegou á Provenza en abril de 1251. Someteu a Arles e Aviñon, e sitiou Marsella, en agosto dese ano. Obtivo a submisión do líder da rebelión, Barral des Baux, e despois da cidade de Marsella en 1252.
Expansión do Condado
Desde 1256 Carlos de Anjou, como conde de Provenza, emprendeu o engrandecemento do seu territorio nos confíns dos Condados de Venaissin, as vilas de Gap, Embrun e Ventimiglia, os territorios entre Mónaco e Sanremo, os vales do Vésubie e do Roia, e os territorios en torno ao paso de Tenda. Pero en 1262 tivo que ceder case a totalidade deses territorios. Así mesmo, a partir de 1259 estendeu a súa influencia no Piemonte, ocupou Coni, Alba, os vales do Maira e do Stura di Demonte, e foi proclamado señor de Cuneo e de Borgo San Dalmazzo. Os marqueses de Saluzzo, Ceva e Cravansana declaráronse vasalos seus. En 1260 foi proclamado señor de Mondovi e de Sogliano. Dous anos máis tarde someteu as cidades de Aviñón, Arles e Marsella, que se sublevaran de novo.
Conquista do Reino de Sicilia
Á morte do Rei de romanos Guillerme de Holanda en xaneiro de 1256 produciuse un problema sucesorio pola elección do seguinte Rei de romanos. En marzo, a cidade de Pisa enviou unha embaixada ao rei de Castela Afonso X ofrecéndolle a súa submisión e apoio como cabeza da casa de Suabia e como xefe do partido xibelino, oposto ao papa. Por outra parte, o rei castelán tamén fixo saber a súa intención de ser elixido Rei de romanos, fronte ao cal, o rei de Inglaterra Henrique III propuxo ao seu irmán Ricardo de Cornualla como candidato.
Tras gastar ambos os candidatos grandes cantidades de diñeiro para subornar aos electores, o 1 de abril os partidarios de Afonso, o arcebispo de Tréveris o duque de Saxonia, xunto cos poderes outorgados polo margrave de Brandeburgo e o rei de Bohemia Otakar I, elixiron Rei de romanos a Afonso en Frankfurt, pero Otakar I, interesado en manter o reino a vacante deu o seu voto a ambos os candidatos. Pero en Italia, o papa Alexandre IV (o valenciano Roderic de Borja) deuse de conta de que a presenza dos casteláns favorecía a causa dos xibelinos, pois seu inimigo Ezzelino da Romano era partidario de Afonso. A pesar de todo, Afonso X enviou unha embaixada ao papa para lograr a súa lexitimación, aquietando as suspicacias do papa acerca do seu xibelinismo, nada extremista.
miniatura|Pedro III de Aragón. Miniatura de ca. 1315.
Manfredo dirixiu as súas miras ao centro e o norte de Italia e, conxuntamente cos xibelinos, derrotou completamente aos güelfos, de forma que foi recoñecido protector de Toscana polos florentinos xibelinos, e foi elixido senador de Roma por unha facción da cidade, expulsando ao papa Alexandre IV. Mentres, os aragoneses fixeron acto de presenza, ao acordar os esponsais do herdeiro do reino, Pedro, coa filla de Manfredo Constanza II de Sicilia. Neste momento, os xibelinos podían aspirar á hexemonía sobre toda Italia e calquera alivio á terrible presión que estes exercían sobre o papa era ben recibido: de aí que Alexandre IV acollese ben aos embaixadores casteláns prometéndolles que na querela imperial se atería á máis estrita xustiza.
Porén, ante o avance irresistíbel dos xibelinos, e a pesar de que Afonso X intentaba que os güelfos se unisen a súa causa mantendo hostilidade cara a Manfredo, o papa Urbano IV ignorou o acordo establecido por Alexandre IV con Edmundo, e púxose en mans de Francia, onde finalmente contou coa aprobación do rei Luís IX para que o seu irmán Carlos de Anjou asinara un acordo o 15 de agosto de 1264 co papa, no que aceptaba a investidura do Reino de Sicilia e, mentres, Urbano IV seguiu dilatando a súa arbitraxe sobre a disputa da coroa imperial. Carlos de Anjou iniciou unha empresa implicando á banca güelfa, especialmente a Orlando Bonsignori, que se beneficiaría dos territorios do reino siciliano, o que ía en contra dos intereses cataláns.
miniatura|Coroación de Carlos I de Anjou en Roma (1266). miniatura|Batalla de Benevento (1266). miniatura|Morte de Manfredo I de Sicilia (1266).
Mentres que o exército anxevino avanzaba por Italia con apoio güelfo, faleceu o papa Urbano IV e foi elixido o tamén francés, Clemente IV (1265-1268), que tampouco entrou en Roma, quedando ben establecido en Viterbo. Este papa mantivo unha actitude abertamente favorábel a Carlos de Anjou e, cando este alcanzou Roma por mar, foi elixido senador e coroado como rei de Sicilia o 6 de xaneiro de 1266 por cardeais designados polo papa.
Cando o exército anxevino chegou a Roma, Carlos emprendeu a campaña contra Manfredo, que saíu do seu letargo para encontrarse cos anxevinos na batalla de Benevento, o 26 de febreiro de 1266, onde o exército siciliano foi derrotado e o propio Manfredo encontrou a morte. Desta maneira, Carlos de Anjou logrou facer efectivo o seu control sobre todo o reino. E deste xeito impulsou o güelfismo en Italia, como o establecemento de Filipe della Torre en Milán, o marqués de Este en Ferrara e, en Florencia, os xibelinos foron de novo expulsados.
Pola súa parte, a pesar de que Afonso X insistía en non favorecer o xibelinismo, co que se privou do único apoio do que puidera dispoñer, os embaixadores casteláns, aproveitando que o infante Henrique apoiara o financiamento da empresa de Carlos de Anjou e posto que estaba na Corte pontificia, meteron presión a Clemente IV para que pronunciase a sentenza a favor do rei castelán. Porén, ao desaparecer a resistencia xibelina en Benevento, o papa non considerou necesario manter unha postura contemporizadora co rei castelán.
Tras a batalla de Benevento, Carlos puido estender a súa influencia pola Lombardía, desde Vercelli até Treviso, e desde Reggio Emilia até Módena, e con Oberto Pelavicino sometido e reducido a Cremona e Piacenza, só resistían a Carlos as cidades de Pavía e Verona; o seu poder estaba consolidado no Piemonte, onde os pequenos nobres sometéronse a el para non caer baixo os máis poderosos condes de Savoia ou os marqueses de Montferrato, e Toscana foi sometida coa resistencia de Pisa e Siena. Porén, os xibelinos non se resignaron, e urxiron a vinda de Conradino, o fillo de Conrado IV e sobriño de Manfredo, que a pesar de ser excomungado en novembro de 1267, entrou en decembro en Verona, proseguindo a súa campaña por Pavía e Pisa; o mesmo papa Clemente IV, pediu o apoio a Carlos de Anjou para derrotalo. Mentres, o seu parente, o infante castelán Henrique de Castela (don Arrigo), xa senador en Roma desde xullo de 1267, reclamaba a posesión do Reino de Sardeña como beneficio da súa participación na empresa anxevina. Ante a negativa, sublevouse en Roma, e aproveitando a ausencia do papa asaltou a residencia papal e fixo prisioneiros a todos os cardeais presentes. Pasar ao bando xibelino, e foi excomungado o 5 de abril de 1268; e en xullo de 1268, Conradino foi recibido con grande entusiasmo en Roma.
Carlos de Anjou converteuse así nun soberano poderoso, cabeza do partido güelfo e, ademais de ser rei de Sicilia, era conde de Provenza e de Anjou, e senador da cidade de Roma; o papa Clemente IV nomeouno vigairo imperial en Toscana durante o interregno, título co que tratou de beneficiarse dos dereitos imperiais nas cidades, e no interregno de 33 meses que seguiron á morte de Clemente IV interveu activamente nos Estados Pontificios, asegurou o seu poder en Toscana sometendo a Siena e Pisa, o que prexudicaba comercialmente a Xénova, e asegurou na Dieta lombarda de Cremona (1269) o control ou o apoio das cidades güelfas no norte de Italia, e así foi recoñecido señor de Piacenza, Cremona, Parma, Módena, Ferrara e Reggio, e estableceu unha alianza coas cidades de Milán, Como, Vercelli, Novara, Alessandria, Tortona, Turín, Pavía, Bérgamo e Boloña. Ademais de todo isto, tivo as súas miras postas en recobrar o Imperio Latino, o que produciu os temores do emperador Miguel VIII Paleólogo, que propuxo a unión das igrexas romana e grega.
Afonso X, así e todo, seguía reclamando os seus dereitos ao trono alemán a través de reclamacións xurídicas. Desenganado da súa colaboración cos güelfos, e de acordo co seu cuñado Pedro III de Aragón, fillo do rei Xaime I, enviou un embaixador, Raimundo de Mastagii, para reavivar a resistencia volvendo a crear unha nova Liga urbana contra os anxevinos e concertou o matrimonio da súa filla Beatriz co marqués Guillerme VII de Montferrato en 1271, ao que nomeou vigairo imperial na Lombardía. O rei de Sicilia emprendeu unha guerra coa xibelina Xénova a finais de 1273, de modo que a cidade aliouse co rei castelán. Guillerme de Montferrato logrou formar unha Liga xibelina con Pavía, Lodi, Parma, Novara, Piacenza, Mantua, Tortona, Xénova e Verona, e tamén co seu primo o marqués de Saluzzo Tomás I, e incluso coa súa tradicional inimiga a cidade de Asti, e cunha exigua axuda do rei castelán derrotou aos anxevinos na batalla de Roccavione (10 de novembro de 1275), o que desfixo a autoridade de Carlos de Anjou no Piemonte, e o marqués Guillerme de Montferrato ampliou temporalmente o seu poder e influencia en Piemonte e Lombardía, e encabezou unha Liga xunto con Vercelli, Novara, Tortona, Alessandria, Asti, Como e Pavía, e apoiando aos Visconti, sendo nomeado señor da cidade en 1278, até que foi expulsado polo mesmo que o nomeara, o arcebispo Otón Visconti, en 1282.
Gregorio X (1271–1276), o novo papa elixido en setembro de 1271, mostrou unha postura máis contemporizadora coa unión das Igrexas e reconciliadora cos xibelinos. Pouco despois da súa coroación en marzo de 1272, morreu o rei rival dos Romanos Ricardo de Cornualla (2 de abril), e o papa, nada favorábel ás pretensións de Afonso X, posicionado entón a favor dos xibelinos, e alarmado polo excesivo poder da casa de Anjou en Italia, recomendou aos electores alemáns elixir un novo rei, e o 1 de outubro de 1273 foi elixido Rodolfo I de Habsburgo, finalizando así o interregno.
miniatura|Execución de [[Conradino (1268).]]
Para obter a aprobación do papa, o novo Rei de romanos renunciou a todos os dereitos imperiais en Roma, os territorios pontificios e Sicilia, ademais de prometer emprender unha nova Cruzada. Deste modo, Rodolfo de Habsburgo foi finalmente recoñecido polo papa, o 26 de setembro de 1274, tras invitar a Afonso a renunciar o 11 de xuño. Sen resignarse aínda, Afonso dirixiuse ao encontro do papa en Beaucaire, onde non obtivo concesións, renunciando aos seus dereitos en maio de 1275.
En 1268 numerosos nobres sicilianos levantáronse contra Conradino. Este saíu de Roma o 1 de agosto e derrotou a Carlos en Ponte de Valla mentres a súa frota derrotaba á de Carlos en Milazzo, na costa siciliana. Porén, o 23 de agosto de 1268 as forzas xibelinas foron derrotadas no combate decisivo, a batalla de Tagliacozzo, que supuxo o esmagamento dos xibelinos e o triunfo definitivo de Carlos de Anjou, e tanto don Arrigo como Conradino foron feitos prisioneiros, xunto a Federico de Baden, un dos seus aliados. Os prisioneiros foron decapitados o 29 de outubro. Antes de morrer, Conradino cedeu os seus dereitos á súa prima Constanza, esposa de Pedro de Aragón.
Coa morte de Conradino e a do seu tío Enzo de Sardeña anos despois, a descendencia masculina dos Hohenstaufen desapareceu.
Expansión no Mediterráneo
miniatura|250px|Estatua de Carlos de Anjou no [[Palacio Real de Nápoles.]]
O 27 de maio de 1267, Carlos asinou un acordo con Guillerme II de Acaia e Balduíno II, emperador latino. Guillerme renunciaba aos seus dereitos en Acaia e Balduíno ao Imperio Latino en favor de Carlos. Guillerme acordou nomear herdeira á súa filla Isabel de Villehardouin e que esta casara con Filipe, fillo de Carlos, con dereitos de rexencia para este (os dous fillos eran menores de idade). Tamén se concertou o enlace de María de Hungría co seu fillo Carlos II de Anjou, coñecido como o Coxo, e que a súa filla Isabel casara con Ladislau IV de Hungría.
En 1270 partiu nunha nova cruzada (a oitava) xunto a Luís IX de Francia a Tunes. O rei Luís morreu de peste antes de que chegara Carlos, que negociou co emir tunesino a retirada. En 1271, como dominador de Durazzo, foi recoñecido como rei de Albania polos señores locais tras a morte de Miguel II. Miguel, non obstante, repartira os ses dominios entre os seus dous fillos, Andrónico Nicéforo (Despotado de Epiro) e Xoán (norte de Tesalia), así que Carlos non foi realmente rei até a renuncia (1273) de Nicéforo.
Por eses tempos, os xibelinos recuperaron posicións en Italia: Xénova, Montferrato, Pavía, Novara, Verona e Mantua. O gobernador (senescal) da Lombardía, designado por Carlos, foi derrotado en 1275 e os anxevinos evacuaron o Piemonte, a Lombardía e, finalmente, Milán, en 1277. O novo papa Nicolao III, pertencente á casa de Orsini, rival tradicional da casa de Anjou, non axudou a mellorar a situación, senón que fixo perder a Carlos Boloña e outras cidades (até 1280 non chegou ao papado Martiño IV, que era francés).
Carlos empezou a reunir un exército en Berat (Albania) o mes de agosto, disposto a conquistar Constantinopla. Mentres, o rei Pedro III de Aragón e os bizantinos repartían fondos para conseguir o apoio dos sicilianos contra Carlos. En 1281, o exército de Carlos, no que figuraban tropas papais, de Serbia, Bulgaria, Acaia, Tesalia, Epiro, Atenas e Venecia, foi derrotado polos bizantinos, aliados de Hungría, Exipto, o Khanato da Horda de Ouro e o Reino de Aragón.
Perda de Sicilia
En 1282, o influente nobre siciliano Xoán de Procida, que fora médico de Manfredo, organizou a revolta xeral contra os anxevinos e a favor da Coroa de Aragón. A rebelión estalou o 30 de marzo de 1282 e foi coñecida como as Vésperas sicilianas. Os franceses da illa foron asasinados. Unha delegación dos rebeldes foi ao encontro do rei Pedro no norte de África (no mes de agosto) e ofrecéronlle a coroa. Pedro dirixiuse á illa e desembarcou en Trapani o 29 de agosto; o día 30 entrou en Palermo. O bispo de Cefalú corouno como rei o 8 de setembro. Os sicilianos ao servizo do príncipe Pedro foron vencidos en Magliano di Marsi, aínda que os anxevinos sufriron unha derrota definitiva en Mesina; perderon nesta batalla uns 10 000 soldados. Todas as cidades da illa, así como as de Malta, sometéronse ao rei Pedro, se ben Carlos seguía conservando o sur de Italia, no que continuaba chamándose rei de Sicilia, a pesar de non dominar ese territorio.
Unha frota anxevina foi derrotada cerca de Nápoles. O papa Martiño IV, adicto a Carlos, declarou ao rei Pedro privado dos seus reinos e deulle a investidura a Carlos de Valois, segundo fillo do rei Filipe III de Francia. Os franceses ocuparon o Val de Arán, pero non puideron seguir avanzando. No ano seguiente intentárono coas tropas que tiñan no Reino de Navarra, pero tamén fracasaron e, no contraataque, as tropas da Coroa de Aragón asediaron a cidade de Tudela. No último intento en 1285, os franceses entraron polo territorio rosellonés do rei de Mallorca e acamparon en Elna e Perpiñán, cruzando pola Massana no mes de xuño. Ocuparon Castelló de Ampuries e asediaron Xirona o 26 de xuño. Tomaron Figueres, Rosas, San Feliu de Guíxols e Blanes; Perelada foi destruída sen conseguir rendela, pero a frota francesa foi derrotada polos aragoneses entre Rosas e San Feliu e, de forma definitiva, fronte a Cadaqués o 4 de setembro.
Xirona rendeuse o 5 de setembro mentres a frota marchaba a atacar Provenza; nese momento, a peste estendeuse entre os franceses, que evacuaron Xirona o 7 de setembro, pero encontráronse coa retirada cortada no Pertús e na Massana. Ao estaren moitos dos soldados enfermos acordose non atacalos e se lles deixou pasar por Agullana.
O rei Filipe III de Francia, que acompañaba ao seu fillo Carlos de Valois, conseguiu chegar a Perpiñán, pero morreu de peste o 5 de outubro. Carlos recibiu de seu irmán, o novo rei Filipe IV de Francia, o condado de Valois.