cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elena Fortún
Guerra Civil, exilio, retorno e morte
Ao comezar a guerra, o seu marido, xa retirado, pediu a volta ao servizo activo e concedéronlle a dirección da Escola de Automobilismo de Aviación de Barcelona. Ela quedou en Madrid continuando as súas colaboracións en Crónica. Nos seus artigos escribiu sobre os efectos da guerra no día a día da retagarda, nos nenos e as mascotas.
A editorial Aguilar seguiu publicando os libros de Celia. Estando en 1939 en Madrid ultimando a publicación do seu libro Celia madrecita, as tropas de Franco conseguiron romper a resistencia da capital. Fortún non se reuniu co seu esposo até uns meses despois xa no exilio posto que ambos estiveran fortemente comprometidos co bando republicano e tiveron que se exiliar tras a Guerra civil. Tras múltiples peripecias instaláronse en Buenos Aires. Na Arxentina puido empezar unha nova vida grazas á axuda prestada por Victorina Durán, que traballaba como escenógrafa de Margarida Xirgu. Xirgu foi quen lles proporcionou o contacto co director do diario Crítica, onde Fortún escribiu artigos sobre a pegada de España en América. Tamén escribiu en El Sol sobre grandes personalidades do mundo, sobre todo mulleres, e en La Prensa colaborou con contos. De 1943 data o seu libro Celia en la revolución que non verá a luz até 1987. En 1944 publicou Celia, institutriz en América, que conta as dificultades da adaptación á vida no exilio xa que Celia acompañará o seu pai, militar republicano na súa fuxida. Este libro foi prohibido pola censura franquista. En Buenos Aires coñeceu a Inés Field, muller de profunda relixiosidade que influiría profundamente nela. Desa época é o Cuaderno de Celia, no cal trata da Primeira Comuñón da protagonista. En 1948 decidiu regresar a España e instalarse en Madrid. Mentres estaba a xestionar a volta dela e do seu marido e regularizando a situación de Gorbea co réxime, este suicidouse en Buenos Aires o 16 de decembro de 1948.
Volveu a Arxentina para solucionar a testamentaría e mentres tanto saíron publicados La hermana de Celia (Mila y Piolín); Mila, Piolín y el burro e Celia se casa (cuenta Mila). Marchou a vivir a Nova York co seu fillo mais a convivencia non foi boa e decidiu volver a España instalándose en Barcelona xa que lle Madrid traía moitas lembranzas. Alí coñeceu a Carmen Laforet cando esta deu unha conferencia no Ateneo na que falaba de forma amena e divertida de como se ocupaba da literatura cando os nenos durmían e a noite estaba moi entrada. Era neses momentos cando lendo títulos de libros empezaba a imaxinar os seus títulos. Isto conmoveu a Fortún que nos seus primeiros anos de exilio traballara na Biblioteca de Buenos Aires grazas á intervención de Jorge Luis Borges, ao que coñecía a través da súa irmá Norah Borges, amiga súa dos tempos do Lyceum. Comezaron unha relación epistolar que durou até a morte de Fortún. Tamén se relacionou epistolarmente con Carmen Conde e Esther Tusquets. Seguiu escribindo e en 1950 publicou Los cuentos que Celia cuenta a las niñas e Los cuentos que Celia cuenta a los niños. O seu último libro publicado nese ano, Patita y Mila, estudiantes foi un rotundo éxito. Xa non é un libro de literatura infantil senón xuvenil. Non puido continuar a saga porque o seu editor Manuel Aguilar quixo que escribise un libro sobre Celia y Miguelín que deixou en borrador e sería o primeiro libro dunha serie sobre a crianza. Mais gravemente enferma de cancro de pulmón volveu a Madrid onde faleceu ao sesenta e cinco anos de idade o 8 de maio de 1952. miniatura|Placa situada na casa dos pais de Encarnación Aragoneses Urquijo, na rúa de Huertas, en Madrid.
Traxectoria literaria
Comezou a escribir para a infancia en 1928, na revista Blanco y Negro, na sección de Gente menuda, co pseudónimo de Elena Fortún. O 24 de xuño de 1928 viron a luz as historias da nena madrileña Celia Gálvez de Montalbán, que cuestionaba o mundo dos adultos. Estas historias callaron entre o público infantil de tal maneira que a editorial Aguilar se interesou por elas. Así foron vendo a luz títulos tan coñecidos como Celia, lo que dice, Celia en el colegio, Celia y sus amigos, Celia novelista ou Celia madrecita. Celia en la revolución permaneceu inédito até 1987 publicado tamén pola editorial Aguilar, sendo o borrador de 1943. Traballou tamén nas revistas Blanco y Negro, Cosmópolis, Crónica e Semana, e nas infantís Macaco, El Perro, el Ratón y el Gato e outras de España e América.
Ademais de Celia, o seu personaxe máis popular, creou outros personaxes como Cuchifritín e Matonkiki, tamén protagonistas de ciclos novelísticos, e outros como Mila, Roenueces, o Mago Pirulo, o Profesor Bismuto, Lita e Lito e La Madrina. Elena Fortún comprendía como ninguén até o momento a psicoloxía infantil e acadou a simpatía da infancia, que se podían identificar facilmente cos seus personaxes rebeldes e recoñecíbeis na rúa.
Steve Lukather
Steven Lee "Luke" Lukather, nado o 21 de outubro de 1957 nos Ánxeles (California), é un guitarrista, cantante, compositor e produtor americano, coñecido polo seu traballo na banda americana Toto. Lukather gravou partes de guitarra para máis de 1500 álbums, para unha gran cantidade de artistas e xéneros diferentes. Contribuíu tamén en álbums como compositor ou produtor. Lukather editou seis álbums en solitario, e está a traballar no sétimo.
Elena Fortún
Traxectoria literaria
As súas narracións extensas relegaron ao esquecemento a súa narrativa curta, moi abundante e de gran calidade. A maior parte destas historias publicáronse nas páxinas das revistas xa mencionadas (Gente Menuda, Crónica...) e moitas delas foron recollidas despois en dous volumes titulados Los cuentos que Celia cuenta a las niñas (1951) e Los cuentos que Celia cuenta a los niños (1952). Son moi interesantes os seus artigos xornalísticos e o material inédito que conservaba a súa nora e que saíu en parte á luz en 2015 e que forman un volume xunto a escritos de Matilde Ras e as cartas que se cruzaron.
A saga de Celia, Bildungsroman ou novela de aprendizaxe
O propósito da novela de aprendizaxe, ou Bildungsroman, é elaborar o retrato dunha sociedade ou época histórica a través dos ollos da voz que narra. Así vemos o mundo de Celia, unha nena dotada dunha grande imaxinación, e como vai crecendo e desenvolvéndose a súa personalidade. A infancia de Celia abarca os primeiros cinco libros. O seu grande acerto foi dar voz ás e aos nenos, influenciada polas directrices pedagóxicas do Instituto Escuela e a Institución Libre de Enseñanza. A educación era esencial para lograr a rexeneración social e a modernidade. A nai de Celia é, en parte, Elena Fortún, xa que, como esta, era asidua do Lyceum Club e levaba unha vida independente. É unha muller educada que le e que ten problemas no seu rol maternal. Morre ao dar a luz a Mila.
Steve Lukather
En 1976, cando Lukather tiña 19 anos, foi invitado polos seus compañeiros de instituto David Paich e os irmáns Porcaro, Steve e Jeff, a formar parte da súa banda, Toto. Foi membro da banda ata a súa separación no ano 2008, e segue involucrado nas xiras que fan periodicamente. Foi nomeado a doce Premios Grammy, e gañou cinco. Mentres que o seu traballo con Toto baseábase principalmente no pop rock e o seu traballo en solitario no rock progresivo e no hard rock, moitos dos traballos á parte de Lukather céntranse no jazz fusion. Colaborou durante moito tempo co guitarrista de jazz Larry Carlton, e foi membro da banda de jazz fusion Los Lobotomys.
Influenciado por guitarristas de blues rock coma Jimi Hendrix ou Jimmy Page, e outros de jazz fusion coma Al Di Meola e Frank Gambale, Lukather é coñecido polo seu estilo "melódico e intenso". É tamén recoñecido pola súa eficiencia no estudio, xa que pasou de usar moitos efectos de guitarra no estudio e usar o mínimo de efectos no proceso do son.
Elena Fortún
A saga de Celia, Bildungsroman ou novela de aprendizaxe
A nena rebelde integrouse na familia patriarcal, aínda que sen abandonar por completo as súas aspiracións a chegar a ser escritora, aínda que de maneira subxugada e caseira. A súa independencia queda reprimida desde que asume o seu papel de nai coas súas irmás. Emilia Pardo Bazán xa vira que a concepción tradicional da familia era un lastre cultural para a formación igualitaria dos seres humanos. Este papel de elemento inhibidor que ten para a muller asumir o papel de nai queda claro na obra de Elena Fortún quen pon claramente de manifesto nas súas narracións como esta condición maternal cambia radicalmente a vida de Celia e é o punto de partida dunha serie de sacrificios que conducen á súa pasividade e ao fin da súa existencia como ser independente. Celia esquécese das súas ambicións: estudar Bacharelato, Filosofía e Letras e talvez Dereito e ser bibliotecaria ou avogada.
Celia, clave na literatura infantil do século XX
Os contos tradicionais para nenos e nenas caracterízanse por unha ideoloxía conservadora, tanto en relación cos roles sexuais como cos valores sociais e políticos que transmiten. Con todo, Celia responde ao ar de ruptura e modernidade da República española, aínda que desenvolva tamén a involución do réxime franquista. Mais a nena Celia rebélase ante unha educación que unicamente quere que sexa un receptáculo de información sen unha capacidade crítica. Claramente cóntao Fortún en Celia en el colegio, onde denuncia como a relixión é usada pola Igrexa católica para impor a submisión e a pasividade á muller. Celia quererá ser santa, ao modo das haxiografías que tanto se usaban na época como lecturas infantís. Creará situacións hilarantes até o punto de que lle prohiban ese desexo. Ademais da rebeldía ante o modelo tradicional de muller, Celia comparte a preocupación social. No primeiro libro, Baltasar indícalle que só deixa agasallos aos nenos ricos para que estes repartan cos pobres. E iso non é caridade, é xustiza.
Parte da comicidade dos libros de Fortún é polo seu achegamento á linguaxe infantil. As transgresións que fai da norma abranguen varios aspectos: o fonético: coa creación de homónimos, cando un significante estraño para a mente infantil se asocia a outro co que si está familiarizado, burra por hurra e o ceceo de Matonkiki; o morfosintáctico coa conxugación e a gradación do adxectivo e, sobre todo, o semántico, mediante as interpretacións erróneas. Xoga tamén coas modificacións de frases feitas e as lexicalizacións. Ademais Fortún ofrece outras variedades lingüísticas como o castelán popular de Segovia ou a fala do pobo xitano.
As súas obras tras a Guerra Civil
O exilio foi unha dura decisión que tomou polo seu sentido de responsabilidade cara ao seu esposo, a pesar das presións das súas amizades e do seu editor Manuel Aguilar que lle pedían que quedase en España. Reproduciu ese conflito en Celia en la revolución, no que a protagonista quedou soa e segue o seu pai tras a guerra. Cando volveu do exilio atopou no xornalismo o lugar apropiado para seguir publicando. Así o dirá nunha entrevista concedida a Josefina Carabias, que fora colega súa na revista Crónica antes de 1939. Presentou a dous novos personaxes, Mila, a irmá de Celia, e ao seu can Piolín, que cobrarán o protagonismo dos seus novos relatos.
Comezou a publicar en Semana, revista fundada en 1942, con ilustracións de Viera Sparza. Mila percorrerá España buscando a Piolín e isto serviralle a Fortún para describirnos lugares e xentes extravagantes e mesmo marxinais. Tivo problemas coa censura que en 1945 ordenou retirar todos os exemplares de Celia institutriz e vetou a publicación e circulación das súas obras. Por iso, foille tan útil a publicación en prensa, que foi un éxito desde os seus comezos. Celia se casa foi publicada na revista Fotos, tamén con ilustracións de Viera Sparza.
Seguirá publicando as aventuras de Mila e Piolín, que serán recollidas en volumes pola editorial Aguilar uns anos despois. En Celia institutriz, Fortún describirá o seu personaxe: o seu peiteado era con trenzas rodeando a cabeza con pinzas, á maneira tirolesa, igual que en Celia madrecita e Celia en la revolución. Destaca a súa sobriedade andróxina, que aínda que se poña de longo ou goce dunha blusa de organdí, prefire unha cómoda saia ao uso das mulleres traballadoras, zapatos cómodos e sobrios traxes chaqueta. Segundo outros personaxes, seria para a súa idade. Coa voda de Celia culmina o progresivo silencio ao que se ve abocada a súa voz, que empezou con Celia madrecita. Cumpría Fortún o encargo do seu editor e para iso usou parte do material inédito Patita en la Arxentina e esqueceu o iniciado Celia bibliotecaria que suporía un final distinto ao personaxe. Este libro é o fin da muller emancipada. "Celia casa e cala".
A última obra inédita, publicada en 2016, é Oculto sendero en edición de Nuria Capdevila-Argüelles e María Jesús Fraga. Nela, de carácter autobiográfico, María Luisa Arroyo, a protagonista, recrea a procura da comprensión do seu sentirse diferente desde nena. Esta novela estaba entre os papeis que lle deu a nora de Fortún a Marisol Dorao. É unha das dúas novelas escritas a máquina con tinta morada e encadernadas. Entre eses papeis estaba tamén en borrador e a lapis Celia en la revolución. Dous son os temas desta novela que Fortún pediu a Inés Field que destruíse. Un é a exploración das relacións entre homosexualidade e heterosexualidade, abordando o seu propio lesbianismo, unha das partes da súa identidade que vivía como máis problemáticas; o outro, a situación da muller creadora nas primeiras décadas do XX e a súa relación de autoría e emancipación. O libro está dividido en tres partes: Primavera, onde se narra a infancia da protagonista; Verán, que abrangue a mocidade, noivado, matrimonio, maternidade e a morte da nai coa que comeza o Outono, época de madurez e experiencia. Fortún asinou este libro co pseudónimo de Rosa María Castaño. Moitas mulleres están presentes neste libro que irán axudando a protagonista a coñecerse a si mesma. Clave neste coñecemento é o diagnóstico médico ao que acode por "o desequilibrio da súa natureza". Ela non estará de acordo co que lle recomenda o médico: deixar de vestir eses traxes masculinos, pintar menos e dedicarse máis aos labores tradicionais do seu xénero.
Recoñecementos
No Parque do Oeste de Madrid foi erixida en 1957 unha estatua á súa memoria polo escultor murciano José Planes. A responsable directa das homenaxes póstumas e da devandita estatua foi a súa amiga María Martos. Levan o seu nome en Madrid unha biblioteca pública (no barrio do Retiro) e unha rúa; en Segovia un Colexio de Educación Infantil e Primaria.
O Candedo, Ourol, Ourol
O Candedo é un lugar da parroquia de Ourol no concello lugués de Ourol na comarca da Mariña Occidental. Segundo o IGE en 2013 estaba deshabitado.
Neste lugar naceu o empresario e filántropo Vicente Casabella en 1840.
No Canedo aconteceu o 16 de abril de 1938, o asasinato de tres mulleres: María Josefa Casabella Fernández, a súa irmá Felicitas Casabella Fernández, e filla desta, Encarna Casabella Fernández, de trece anos de idade. Foron asasinadas por falanxistas e gardas civís na porta da súa casa por lle prestar axuda ao fuxido Alejandro Temblás Paz. Os falanxistas queimaron a vivenda e mataron o gando e logo festexaron a orxía de sangue ceando uns cabritos confiscados na casa nunha taberna próxima.
Brad Davis
Bradley Ernest Davis, nado o 17 de decembro de 1955 en Monaca, Pensilvania, é un ex xogador profesional e adestrador asistente de baloncesto estadounidense que xogou 15 tempadas na NBA. Con 1,90 metros de altura, facíao na posición de base. É, xunto con Rolando Blackman, un dos dous únicos xogadores dos Dallas Mavericks que viron a súa camiseta retirada como homenaxe á súa carreira. Hoxe traballa como comentarista na televisión dos Mavs.
Universidade
Xogou durante tres tempadas cos Terrapins da Universidade de Maryland, nas que fixo unha media de 12,2 puntos, 5,1 asistencias e 3,1 rebotes por partido. Na súa primeira tempada foi incluído no segundo mellor quinteto de rookies da Atlantic Coast Conference, tras facer 12,6 puntos e 4,6 asistencias por encontro.
Profesional
Foi elixido na décimo quinta posición do Draft da NBA de 1977 por Los Angeles Lakers, onde na súa primeira tempada como profesional atopouse co posto de base ocupado por Norm Nixon, xogando en tan só 33 partidos da tempada regular, nos que fixo 2,5 puntos e 2,5 asistencias. Nada máis comezada a tempada 1978-79 foi despedido polos Lakers, continuando a tempada nos Great Falls Sky da WBA. En febreiro de 1979 asinou por Indiana Pacers como axente libre, xogando alí até o final da tempada.
Ao ano seguinte comezou a tempada en Alasca, nos Anchorage Northern Knights da CBA, ata que foi chamado por Utah Jazz, cos que ficharía até o final da tempada. Tiña pensado deixar o baloncesto e terminar a súa carreira universitaria, prol foi persuadido por Bob Weiss, adestrador asistente dos Dallas Mavericks para que fichase polo seu equipo. Chegou a unha franquía nova, na súa primeira tempada na liga, e rapidamente se fixo co posto de base titular. Na súa primeira campaña cos Mavs fixo 11,2 puntos e 6,9 asistencias por partido, os seus mellores números como profesional até ese momento. Ao ano seguinte consolidouse no seu posto, e nas dous seguintes colocouse entre o dez mellores pasadores da liga, facendo 7,2 e 6,9 asistencias respectivamente.
Baldrei, Asadur, Maceda
Baldrei é un lugar da parroquia de Asadur no concello ourensán de Maceda na comarca de Allariz - Maceda. Segundo o Instituto Galego de Estatística, en 2021 tiña 16 habitantes, dos cales 8 eran homes e 8 eran mulleres.
O Souteliño, Cundíns, Cabana de Bergantiños
O Souteliño é un lugar da parroquia de Cundíns no concello coruñés de Cabana de Bergantiños na comarca de Bergantiños.
Sarabia
miniatura|Unha bóla de sarabia excepcionalmente grande. miniatura|Treboada de sarabia. miniatura|Saraiba en Pontevedra.
A sarabia, saraiba, saragana, pedra ou pedrazo, é un tipo de precipitación que consiste en partículas irregulares de xeo. A sarabia xérase en treboadas intensas en que se producen pingas de auga sobrearrefriadas, líquidas pero a temperaturas por debaixo do seu punto normal de fusión (0°C), e ocorre tanto en verán coma en inverno. Pero dáse máis cando está presente a canícula.
Cando as pingas de auga sobrearrefriada chocan na nube con outras partículas xeadas ou grans de po, poden cristalizar sen dificultade conxelándose rapidamente ó seu redor. Nas treboadas máis intensas prodúcese precipitación xeada en forma de sarabia especialmente grande cando esta se forma no seo de fortes correntes ascendentes. Neste caso o gran de sarabia pode permanecer máis tempo na atmosfera dispoñendo dunha maior capacidade de crecemento. Cando o pulo cara a arriba cesa ou a sarabia acadou un tamaño elevado, o aire xa non pode aguantar o peso do gran de sarabia e este acaba caendo.
O gran de sarabia máis pesado rexistrado caeu en Gopalgnaj (Bangladesh), o 14 de abril de 1986, pesando 1,02 Kg. E o máis grande rexistrado caeu en Aurora (Nebraska) o 22 de xuño do 2003 e tiña 18 cm de ancho por 48 de longo.
Na cultura galega
En Galicia era tradición que cando se vía ameaza de sarabia poñer un anaco de pan no antepeito das xanelas que daban cara aos nubeiros e tronantes para evitar que fixera mal e tamén había a lenda que metendo tres pedras no seo dunha doncela cesaba.
Estadio da Cidade de Noyemberyan
O Estadio da Cidade de Noyemberyan (en lingua armenia Նոյեմբերյանի քաղաքային մարզադաշտ) é un estadio de fútbol da cidade de Noyemberyan, na Provincia de Tavush (Armenia).
Historia
O campo de fútbol de Noyemberyan era coñecido como O Centro durante a época soviética, foi renovado entre 2008 e 2013. Finalmente, o novo estadio da cidade Noyemberyán foi inaugurado en 18 de outubro de 2013, cunha capacidade de só 100 asentos. Prevese a instalación dunha bancada permanente ao lado norte do campo para aumentar a súa capacidade ata 1.500 asentos.
O custo total do estadio está valorado en 165 millóns de Drams armenios.
Foi terreo de xogo do Aznavour FC de Noyemberyan. O club usou o estadio para as súas competicións nacionais entre 1981 e 1997. No 1997 foi disolto debido ás dificultades económicas.
Actualmente é usado como un centro de adestramento para os equipos de fútbol xuvenís da rexión.
Octaedro
miniatura Un octaedro (do grego ὀκτώ "oito" e ἕδρα "asento" ou "cara") é un poliedro de oito caras. Con este número de caras pode ser un poliedro convexo ou un cóncavo. As súas caras teñen que ser polígonos de sete lados ou menos. Se as oito caras do octaedro son triángulos equiláteros, iguais entre si, o octaedro é convexo e denomínase regular, sendo unha figura dos chamados sólidos platónicos.
Volume, área e desenvolvemento
miniatura|100px|Animación dun dos desenvolvementos do octaedro. Dado un octaedro regular de aresta a, pódese calcular o seu volume V mediante a fórmula:
E a área total das súas caras A (que é 8 veces a área dunha delas, Ac), mediante:
Banania
miniatura|Bote de Banania dos anos 60. Banania é unha bebida de chocolate popular amplamente distribuída en Francia, Nova Caledonia e Andorra. Está feito de cacao, fariña de plátanos, cereais, mel e azucre. Hai dous tipos de Banania dispoñibles nos supermercados franceses: a tradicional que debe ser cociñado con leite durante 10 minutos, e a instantánea que pode ser preparado de modo similar ao Cola Cao.
Historia
Durante unha visita preto do Lago Managua, Nicaragua, en 1909, o xornalista Pierre Lardet descubriu a receita dunha bebida baseada no cacao. Cando volveu a París, comezou a súa fabricación comercial e, en 1912, empezou a comercializar Banania cun cadro das Antillas. A súa imaxe foi substituída en 1915 polo debuxo dun home senegalés cun amplo sorriso.
Nos anos 70 e a principios dos anos 80, Banania patrocinaba o Xersei Amarelo do Tour de Francia. En Francia a marca Banania é propiedade da compañía francesa Nutrial, propiedade de Unilever dende 2003.
Pray
"Pray" é o single número 14 do grupo xaponés de J-Pop chamado Every Little Thing, lanzado ó mercado o 1 de xaneiro do ano 2000 baixo o selo avex trax e producido por Mitsuru Igarashi. Consta de dúas caras A. O single alcanzaría a segunda posición nas listas de Oricon.
Prochlorococcus
Prochlorococcus é un xénero de cianobacterias oceánicas moi miúdas (0.6 µm) e cunha pigmentación por clorofila b, que é pouco habitual. Estas bacterias pertencen ao picoplancto fotosintético e son probablemente os organismos fotosintetizadores máis abundantes da Terra. Os microorganismos do xénero Prochlorococcus' están entre os principais produtores primarios do océano e responsables do 50% do osíxeno atmosférico. A análise de 12 secuencias xenómicas desta especies mostran que hai 1100 xenes en común en tódalas liñas e que o tamaño medio do xenoma é de 2000 xenes. Contrapóñase isto ao feito de que en algas eucariotas hai arredor de 10000 xenes.
Descuberta
Malia que se tiñan dado varias análises anteriores onde se informaba de cianobacterias de pequeno tamaño con clorofila-b nos océanos, Prochlorococcus identifícaa no ano 1986 Sallie W. (Penny) Chisholm do Instituto de Tecnoloxía de Massachusetts, Robert J. Olson do Woods Hole Oceanographic Institution e outros colaboradores do mar dos Argazos empregando a citometría de fluxo. O primeiro cultivo do Prochlorococcus fíxose primeiro no mar dos Argazos no 1988 e despois no mar Mediterráneo. O nome de Prochlorococcus foi asignado por se pensar de primeiras que había unha relación co Prochloron e outras bacterias que conteñen ca clorofila-b, as que se designan como proclorófitos. Arestora sábese que os coñecidos como proclorófitos son parte, dentro do subgrupo das cianobacterias, de tres grupos de filoxenéticos separados.
A única especies descrita ata o de agora do xénero é Prochlorococcus marinus.
Tetraedro
miniatura Un tetraedro (do grego τέτταρες 'catro' e ἕδρα 'asento, base de apoio') é un poliedro de catro caras. Con este número de caras ten que ser un poliedro convexo, e as súas caras triangulares, atopándose tres delas en cada vértice. Se as catro caras do tetraedro son triángulos equiláteros, iguais entre si, o tetraedro denomínase regular. O tetraedro é o símplex tridimensional.
Doutra maneira, un tetraedro é unha pirámide de base triangular.
Propiedades xeométricas
miniatura|Tetraedro non regular. En todo tetraedro, sexa ou no regular, verifícase que:
Volume
Esta fórmula tamén se pode escribir en termos das coordenadas cartesianas dos catro vértices ; o volume dun tetraedro (regular ou non) vén dado pola seguinte fórmula:
Outra fórmula, que pode obterse da anterior, permite calcular o volume dun tetraedro, regular ou irregular, coñecendo a lonxitude de dúas arestas opostas \ l_1 e \ l_2, a distancia \ h e a ángulo \theta entre elas:
Área
A área dun tetraedro regular é:
Alturas do tetraedro
Un tetraedro (non necesariamente regular) defínese en ℝ3 coñecendo as coordenadas dos seus catro vértices, por exemplo. Calquera das súas catro caras defínese polo triángulo formado polos tres vértices da mesma; cada unha das caras define un plano (plano por tres puntos) base da altura que forma co vértice oposto, sendo ese vértice oposto o punto restante que non se empregou cando se definiu a cara. Pódese imaxinar un tetraedro pensando en que a súa base está definida polo triángulo formado por tres vértices calquera do mesmo aos que se chamará V_2, V_3 e V_4 e que existe un vértice oposto a esa base ao que se chamará V_1.
Para calcular a altura que forma un vértice oposto calquera coa súa cara base só hai que pór os valores dese vértice oposto en e despois pór os valores dos tres vértices da cara oposta ao mesmo en  e, logo aplicalos na fórmula seguinte:
Para coñecer as catro alturas do tetraedro basta con ir rotando as coordenadas dos seus vértices. Esta fórmula non require que o tetraedro sexa regular, senón que é válida para calquera tetraedro non dexenerado.
Tetraedro regular
miniatura|Tetraedro É un poliedro formado por catro caras que son triángulos equiláteros, e catro vértices en cada un dos cales concorren tres caras. é un dos cinco poliedros chamados sólidos platónicos. Ademais é un dos oito poliedros convexos denominados deltaedros. Aplicando a nomenclatura estándar dos sólidos de Johnson pode denominarse pirámide triangular.
Para a escola pitagórica o tetraedro representaba o elemento lume, posto que pensaban que as partículas (átomos) do lume tiñan esta forma.
Cálculo de dimensións fundamentais
Exclusivamente a partir da aresta a pódense calcular o resto das dimensións fundamentais dun tetraedro regular. Así, para as esferas singulares do tetraedro:
Nun tetraedro regular cada parella de arestas opostas (as que non concorren nun mesmo vértice) son ortogonais entre si, sendo a mínima distancia entre elas o segmento que une os seus puntos medios, de lonxitude dobre ao raio ρ da esfera tanxente ás arestas do tetraedro.
Volume, área e desenvolvemento
E a área total das súas caras A (que é 4 veces a área dunha delas, Ac), mediante:
Ángulos
Os ángulos planos que forman as arestas concorrentes son, como no resto dos sólidos platónicos, todos iguais e cun valor de 60º (π/3 rad), ao constituír os ángulos interiores dun triángulo equilátero.
Os ángulos diedros que forman as caras son, como no resto dos sólidos platónicos, todos iguais, e poden calcularse:
Once (filme)
Once é un filme irlandés dirixido por John Carney que foi estreado no 2007. Está protagonizado por Glen Hansard e Markéta Irglová que interpretan a dous músicos que se coñecen en Dublín, Irlanda. Hansard e Irglová xa tiñan colaborado xuntos como músicos no grupo Swell Season, e eles compuxeron e interpretaron as cancións orixinais do filme.
Once estivo varios anos en desenvolvemento no Irish Film Board e tivo un orzamento de €112 000. Foi un éxito comercial, acadando importantes recadacións nos Estados Unidos. Recibiu premios como o premio Spirit ó mellor filme estranxeiro no ano 2007. A canción de Hansard e Irglová "Falling Slowly" gañou o Oscar á mellor canción orixinal, e a banda sonora conseguiu un nomeamento ós Premios Grammy.
Sinopse
Glen Hansard interpreta a un cantante e compositor que actúa nas rúas de Dublín, cando non está traballando na tenda do seu pai (Bill Hodnett). Durante o día, para gañar algúns cartos, interpreta temas coñecidos para os transeúntes, pero polas noites, toca os seus propios temas nos que fala de como o deixou a súa moza. O seu talento non pasa desapercibido a unha inmigrante checa (Markéta Irglová) que vende flores na rúa. Ela tampouco tivo sorte no amor e, para sentirse un pouco mellor, escribe cancións sobre o tema, pero, a diferenza de Glen, nunca as interpreta en público. Os dous acaban de improviso facendo un dueto nunha tenda de música, e será entón cando descubran que hai algo os une.
Personaxes
miniatura|dereita|250px|Os protagonistas do filme, Glen Hansard e Markéta Irglová
Taika Waititi
Taika David Waititi, nado en Raukokore o 16 de agosto de 1975, é un director, actor, pintor e escritor maorí. Tamén é coñecido como Taika Cohen. No 2004 estivo nomeado ós Premios Óscar pola súa curta Two Cars, One Night.
O seu meirande éxito foi o filme de 2010 Boy que se converteu no de maior recadación de Nova Zelandia, e foi estreado internacionalmente no 2012.
Vida persoal
En maio de 2012, a muller de Waititi, Chelsea Winstanley, quen tamén é de ascendencia maorí, deu a luz á súa primeira filla, Te Kainga o Te Hinekāhu Waititi. A súa segunda filla, Matewa Kiritapu, naceu en agosto de 2015. En marzo de 2020, informouse que Waititi e Winstanley estiveron separados por dous anos.
Boucello
O topónimo galego Boucello pode referirse a:
Círculo Católico de Obreiros de Ferrol
O Círculo Católico de Obreiros de Ferrol foi unha asociación fundada en Ferrol en 1894 con finalidades recreativas, pastorais e para garantir a asistencia social e a formación dos seus membros.
Contexto
A finais do século XIX a Igrexa católica procuraba dar resposta ás profundas transformacións sociais (a sociedade de clases), económicas (industrialización) e políticas (asentamento do Estado liberal) que se asentaran nese tempo. A difusión das ideoloxías socialistas, ateas e críticas coa relixión, e os inicios da secularización da sociedade, foron especialmente preocupantes para a Igrexa. O papa León XIII sistematizou o pensamento da Igrexa Católica e da súa Doutrina Social a partir da encíclica Rerum Novarum (1891), ao tempo que chamaba aos católicos a formar asociacións confesionais, véndoas como unha ferramenta para combater os efectos considerados negativos do mundo capitalista de finais do XIX e da súa alternativa socialista.
Paralelamente, en España, a Restauración borbónica permitiulle á Igrexa Católica recuperar influencia social. A Constitución de 1876 non só restableceu un Estado confesional e o financiamento público ao culto e clero católico, senón que prohibía a manifestación externa de calquera outra relixión. Neste marco, o xesuíta valenciano Antonio Vicent, realiza unha intensa campaña na difusión dos círculos católicos. A orixe destas asociacións está en Francia, e incluían tanto a obreiros como a patróns. As súas finalidades eran variadas: lecer, actividades formativas para os socios, axuda social, sempre cunha notoria vontade evanxelizadora. Dende unha concepción moi paternalista, procuraban contribuír á mellora das condicións de vida e traballo dos obreiros, ao tempo que buscaban frear a difusión do socialismo marxista e o anarquismo entre un proletariado que querían achegar á Igrexa. Así pois, no eido laboral, buscaban solucionar de forma dialogada os hipotéticos conflitos laborais. Entre 1890 e 1905 fundáronse moitas destas organizacións, especialmente en Castela a Vella, Aragón, Córdoba e o litoral mediterráneo. En Galicia, o movemento difúndese neses anos: o primeiro círculo en fundarse foi o de Pontevedra (1893), seguido do de Ferrol, A Coruña (1895), Santiago (1896) e Vigo (1904). Alfredo Brañas louvou estas iniciativas considerando que servían para resolver os problemas sociais "pola fe e polo amor" ao seren ámbitos de socialibilización de obreiros e burgueses, ao tempo que arredaba aos traballadores das "malfadadas teorías actuais" en alusión ás ideoloxías socialistas.
Bananas Foster
O Bananas Foster é unha sobremesa feita con bananas e xeado de vainilla, cunha salsa feita de manteiga, azucre moreno, canela, ron e licor de banana. A manteiga, o azucre e os plátanos cocíñanse e logo engádese o alcol e flaméase.
Kainuku Ariki
A dinastía dos Kainuku é unha das dúas liñas de ariki - xunto coa Pa Ariki - da (vaka) de Takitumu na illa de Rarotonga (Illas Cook).
Teoría do equilibrio cambiante
miniatura|Esquema dunha paisaxe de fitness. As frechas indican a fluxo preferido dunha poboación na paisaxe. A bóla vermella indica unha poboación que se move desde un val adaptativo á parte superior do pico. Baixo un réxime estrito de selección natural (que xeralmentre actúa para incrementar a fitness na poboación), non é posible para a poboación no pico A chegar ao pico B porque isto require descender a un val adaptativo. A teoría do equilibrio cambiante trata de explicar como isto pode ser posible.
Bananas Foster
Historia
O prato creouno en 1951 Paul Blangé no restaurante Brennan's de Nova Orleáns, Luisiana. O nome vén por Richard Foster, un amigo de Owen Brennan que era entón presidente de Comisión do Crime de Nova Orleáns. Prepárase nunha boa cantidade de restaurantes de Nova Orleáns e outras moitas cidades dos Estados Unidos e do mundo.
Rafa Sáez
Traxectoria
Comezou a súa carreira como futbolista no Cultural Mourente, Salgueiriños CF e Arousa SC, onde iniciou a súa traxectoria profesional na tempada 1979-1980. Despois pasou ao Pontevedra CF, onde estivo 6 campañas, chegando a ser capitán do equipo.
Kainuku Ariki
Historia tradicional
Segundo a tradición oral, os devanceiros dos Kainuku vivían na illa no tempo da chegada de Tangiia. O centro da xefatura é o koutu Orotuma no tapere de Avana e a investigura ten lugar no marae de Vaerota. O titular actual do título, é desde 2006 Kainuku Kapiriterangi Ariki.
Andrés García Cardeso
José Andrés García Cardeso, nado en 1960, é un empresario e político galego do PPdeG.
Kainuku Ariki
Arikis
miniatura|esquerda|200px|Kainuku Parapu Ariki (1ª fila, primeiro pola esquerda) co seu sobriño Kainuku Charles Tau Cowan (2ª fila, terceiro pola esquerda) no Consello Insular de Rarotonga (ca. 1923-1925)
Mariana Carballal
Mariana Fernández Pérez, nada en Albarellos (Monterrei) o 10 de febreiro de 1962, é unha actriz e directora galega, máis coñecida como Mariana Carballal.
Andrés García Cardeso
Traxectoria
Empresario. Nas eleccións municipais de 1995 encabezou a candidatura do PPdeG á alcaldía da Baña e foi elixido alcalde con maioría absoluta. Volveu ser elixido alcalde nas sucesivas eleccións, sempre con maioría absoluta. Foi xulgado en maio de 2011 por tres delitos de prevaricación administrativa por ter manipulado o censo electoral para as municipais de 2007.
Círculo Católico de Obreiros de Ferrol
Contexto
Doutra parte, Ferrol, a finais do XIX era unha cidade de arredor dos 25 000 habitantes. Era un dos principais núcleos industriais da Galicia do momento grazas á construción naval asociada ao Arsenal. Mostras da súa crecente organización obreira son a fundación da Agrupación Socialista local en 1891 e a existencia de prensa como El Obrero (1890), da mesma tendencia.
Teoría do equilibrio cambiante
A teoría do equilibrio cambiante (shifting balance theory) é unha teoría da evolución proposta en 1932 por Sewall Wright, que suxire que a evolución adaptativa pode avanzar máis rapidamente cando unha poboación se divide en subpoboacións cun fluxo xénico restrinxido. O nome da teoría tomouse da metáfora de Wright das paisaxes de fitness (paisaxes evolutivas), que trataba de explicar como unha poboación pode moverse a través dun val adaptativo a un pico adaptativo máis alto. Segundo esta teoría, este movemento ocorre en tres pasos:
Círculo Católico de Obreiros de Ferrol
Fundación
O 19 de marzo de 1894, logo de dez días de predicación, o xesuíta Juan Conde, os párrocos de San Xiao de Ferrol, A. Luis Panique, do Socorro, Jesús Penabad, e das Angustias, Antonio María Agrelo, propuxeron a creación dun círculo católico en Ferrol. Constituíuse unha xunta organizadora na que se integraban os párrocos ferroláns mencionados, xunto con directores da prensa local (El Correo Gallego, La Monarquía e El Departamento) así como outros profesionais liberais senlleiros da cidade.
Rafa Sáez
Traxectoria
Seis anos despois debutou como adestrador no Pontevedra FC pasando de ser o segundo adestrador de Roberto Robles a substituílo no cargo. En 2001 pasou a adestrar as categorías inferiores do Celta de Vigo, destacando a tempada 2003-2004 co Celta de Vigo B, clasificado para a fase de ascenso a Segunda División Española. Despois foi co-adestrador do primeiro equipo xunto con Ramón Carnero durante as últimas 8 xornadas.
Círculo Católico de Obreiros de Ferrol
Fundación
O Círculo Católico ferrolán quedou baixo a presidencia de honra do bispo de Mondoñedo, Manuel Fernández de Castro e Menéndez Hevia, e a presidencia do párroco de San Xiao de Ferrol. A inauguración oficial da asociación foi o 8 de xullo de 1894; o acto contou cos socios (xa sumaba máis de 500), a directiva e autoridades civís, militares e eclesiásticas; leuse o telegrama de parabéns da raíña rexente, María Cristina de Habsburgo-Lorena, así como a bendición apostólica do papa León XIII.
O Círculo Católico diferenciaba entre varios tipos de membros: os socios (obreiros) que debían pagar unha peseta mensual de cota, e os protectores (profesionais liberais ou empresarios, fundamentalmente) que aportaban voluntariamente "a cota que a súa caridade lles dite".
Mariana Carballal
Traxectoria
Nos inicios da súa carreira como intérprete adicouse ao teatro traballando co Teatro de Cámara de Madrid, o Teatro Yeses (Teatro de la Cárcel de Elena Cánovas) e o Centro Dramático Galego, baixo a dirección de Ángel Gutiérrez, Rafael Magano, Elena Cánovas, Xosé Martíns, Eduardo Alonso ou Manuel Areoso, entre outros. Esta dedicación decrece paseniñamente á medida que aumenta a súa actividade cinematográfica, televisiva e docente.
Rafa Sáez
Traxectoria
Tras un breve paso polo CD Logroñés e Pontevedra CF dende o ano 2011 desempeña o cargo de Director da Escola de Adestradores da Federación Galega de Fútbol.
Teoría do equilibrio cambiante
Aínda que esta teoría foi moi influente en bioloxía evolutiva, e inspirou as teorías da evolución cuántica e o equilibrio interrompido (ou puntuado), existen poucas probas empíricas que apoien que o proceso de equilibrio cambiante é un factor importante en evolución, e non todos os biólogos a aceptan.
Mariana Carballal
Traxectoria
Traballou como intérprete en diversas series de televisión e películas, e acadaou unha gran popularidade co personaxe de Maribel no Show dos Tonechos. Destacou como directora de casting e primeira directora da serie Libro de Familia, que conserva o récord de permanencia na TVG. Dirixiu, tamén para a TVG, a gale-com da súa creación Escoba!.
Actualmente exerce como profesora de Dirección Escénica na Universidade de Vigo e de Interpretación e Interpretación para Cámara na Escola Superior de Arte Dramática de Galicia.
En 2004 foille concedido o premio Galicia en Feminino outorgado pola Xunta de Galicia e o Premio Macara de teatro. No 2016 recibiu o XOCIVIGA de honra.
Aznavour FC
miniatura|[[Estadio da Cidade de Noyemberyan.]]
O Aznavour FC (en lingua armenia Ազնավուր Ֆուտբոլային Ակումբ) foi un club de fútbol armenio da cidade de Noyemberyan. O club foi disolto en 1997 debido ás súas dificultades económicas e tamén á súa inactividade como equipo de fútbol. O seu estadio foi o Estadio da Cidade de Noyemberyan (coñecido como O Central).
Círculo Católico de Obreiros de Ferrol
Fundación
O Círculo Católico despregou a súa actividade en diferentes ámbitos, destacando:
Pablo Rodríguez Fernández
O nome Pablo Rodríguez Fernández pode referirse a:
Merenda
Abendessen Dinner Vespermanĝo Dîner Obiad Dinner
Calendario xuliano
Coa conquista de novos territorios César sentiu a necesidade de uniformar o calendario, o novo calendario pasou a estar composto de doce meses, totalizando 365 días por ano. Cada catro anos instituíuse un ano bisesto de 366 días. Os meses pasaron a ter 30 días (intercalados con meses de 31 días).
P. T. Usha
Pilavullakandi Thekkeparambil Usha, nada en Payyoli o 27 de xuño de 1964, é unha antiga atleta india, denominada con frecuencia a raíña do atletismo indio.
Traxectoria
Naceu nunha pequena localidade pesqueira do estado de Kerala, filla dun comerciante de roupa. Cando o goberno de Kerala estableceu unha escola deportiva feminina en 1976, Usha foi a elixida no seu distrito para entrar na escola e nos xogos escolares dese ano o adestrador O. M. Nambiar reparou nela e considerou que tiña posibilidades de chegar a se converter nunha moi boa velocista polo que se fixo cargo da súa preparación. En 1978 chegaron os primeiros froitos ao gañar cinco medallas no Campionato Interestatal xuvenil que se celebrou en Kollam: en 100 m, 200 m, 60 m obstáculos e mais en salto de altura levou o ouro, salto de lonxitude quedou coa prata e finalmente fíxose cun bronce en remudas de 4 x 100 m. e deseguido no campionato escolar de Kerala levou 14 medallas. Nos Xogos Nacionais da India de 1979 gañou tamén varias medallas e nos interestatis bateu a marca dos 100 metros en sub 16.
Nos Campionatos Interestatais de Bangalore en 1981, Usha estableceu os 11.8 segundos nos 100 m e os 24.6 nos 200 m como mellores marcas nacionais absolutas. Nos Xogos Asiáticos de Nova Delhi de 1982 gañou as medallas de prata en 100 m e 200 m, con marcas de 11.95 s e 25.32 s.,respectivamente. En 1983 nos Campionatos Abertos Nacionais bateu de novo a marca nacional dos 200 m con 23.9 s, e dos 400 m con 53.6 s. Nos Campionatos Asiáticos de Kuwait dese ano, fíxose co ouro en 400 m.
Nos Xogos Olímpicos de 1988 de Seúl sufriu unha lesión no talón. Así e todo, tomou parte na proba dos 400 m valados pero quedou eliminada cun tempo de 59.55 s. Un ano despois, xa totalmente recuperada, nunha competición internacional en Nova Delhi gañou catro carreiras e quedou segunda en dúas máis. Nos Xogos Asiáticos de Beijing de 1990 gañou tres medallas de prata. En 1991 tras casar e ter un fillo deixou un tempo a competición e volveu en 1994 nos Xogos Asiáticos para lograr a medalla de prata nas remudas de 4x400 m. Nos Campionatos Asiáticos de Atletismo de 1998 logrou a medalla de ouro nas remudas de 4 x 100 nun equipo con Tanay Manya, E. B. Shyla e Saraswati Saha, o que supuxo unha nova mellor marca nacional de 44.43 s.
Tras a súa retirada da competición, foi unha das fundadoras e presidenta da Usha School of Athletics en 2002. Dende 2012 Dirixe o comité da Indian Talent Olympiad que realiza exames para determinar o nivel académico, seguindo o espírito olímpico, en escolas de toda a India.
Boucido
O topónimo galego Boucido pode referirse a:
Pulp Fiction
Está considerado coma un dos representantes do cinema posmoderno. Ademais, a súa estrutura non lineal e o seu estilo pouco convencional fixeron que se convertese nun filme de culto, cuxa inflúencia é notable noutras obras.
Sinopse
O filme consta de tres historias curtas que Tarantino escribiu cando era novo; historias que se mesturan conforme avanza o filme. A trama comeza cun home e unha muller chamados Pumpkin (Tim Roth) e Honey Bunny (Amanda Plummer) nunha cafetería, que se dispoñen a atracar. Logo dos créditos, a historia segue cuns «gángsters», Vincent Vega (John Travolta) e Jules Winnfield (Samuel L. Jackson), que son enviados polo seu xefe Marsellus Wallace (Ving Rhames) ó piso duns raspiñeiros chamados Marvin (Phil LaMarr), Brett (Frank Whaley) e Roger (Burr Steers) a recuperar unha estraña maleta cuxo contido nunca é revelado. Ó chegar ó piso recuperan a maleta e matan a Roger e a Brett. Entón dá comezo á primeira historia: «Vincent Vega e a esposa de Marsellus Wallace». Nesta historia, Vincent ha de levar a cear a un asador a Mia (Uma Thurman), a esposa de Marsellus, xa que el ten que ausentarse.
A segunda historia: «O reloxo de ouro» narra a estafa de Butch (Bruce Willis) a Marsellus Wallace e a súa problemática fuxida da cidade.
Premios
1. Mellor película
2. Mellor director (Quentin Tarantino)
4. Mellor actor secundario (Samuel L. Jackson)
5. Mellor actriz secundaria (Uma Thurman)
6. Mellor guión orixinal: "GAÑADORA"
7. Mellor montaxe
Igrexa vella de Tampere
A igrexa vella de Tampere (en finés Tampereen Vanha kirkko) é un templo evanxélico luterano da cidade de Tampere, Finlandia. Está situada no centro da cidade, na praza de Keskustori, á beira do Tammerkoski. Trátase do edificio máis antigo conservado no centro de Tampere, mentres que o campanario situado ao seu carón é o segundo máis antigo.
A igrexa vella é a casa da congregación sueca de Tampere, así como o principal lugar de culto para a comunidade inmigrante da cidade, ofrecendo servizos relixiosos en inglés todos os domingos. A igrexa, de pequenas dimensións, ten capacidade para 310 persoas.
Historia
miniatura|Interior da igrexa co retablo de Ekman e o púlpito de Engel. A igrexa vella foi deseñada por Charles Bassi en 1821, e a súa construción finalizou en 1824 e consagrada o 11 de abril de 1825. Se ben a actual igrexa é de madeira, o proxecto estivo precedido por un ambicioso plano para a construción dunha igrexa de pedra. Precisamente a construción do templo atrasouse debido ás disputas en relación á súa localización e os materiais que se debían empregar para a súa construción, así como a pobreza xeral da poboación. En 1847 a igrexa foi ampliada baixo a dirección do arquitecto E.J. Wennerqvist.
O retablo de Xetsemaní, obra de Robert Wilhelm Ekman, data de 1831, mentres que o púlpito de estilo imperio de 1831, foi deseñado Aleksander Engel.
Campanario
miniatura|Campanario da igrexa. Ao carón da igrexa atópase o campanario obra Carl Ludvig Engel, construído en 1828 ao final da rea principal da cidade, Kauppakatu. O reloxo da torre data de 1835
Características
Trátase dunha das primeiras igrexas de madeira neoclásicas con planta de cruz de Finlandia. O edificio é unha cruz de brazos desiguais, onde a sacristía se encontra no brazo oriental da cruz. Pode considerarse que no seu tipo, a igrexa é unha forma intermedia entre a cruz e a igrexa longa.
O Campo, Asadur, Maceda
O Campo é un lugar da parroquia de Asadur no concello ourensán de Maceda na comarca de Allariz - Maceda. Segundo o Instituto Galego de Estatística, en 2021 tiña 3 habitantes, dos cales 2 eran homes e 1 era muller.
Beres, O Esto, Cabana de Bergantiños
Beres é un lugar da parroquia de O Esto no concello coruñés de Cabana de Bergantiños na comarca de Bergantiños. Tiña 88 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales eran 43 homes e 45 mulleres.
403
Acontecementos
miniatura|esquerda|250px|Os reinos coreanos durante o apoxeo de Goguryeo
Militarismo muisca
miniatura|dereita|230px|Os guerreiros güechas dos muiscas tiñan permitido levar coroas de plumas e xoias douradas. Este artigo describe o militarismo dos muiscas, un pobo indíxena que habitou o Altiplano Cundiboyacense, nas terras altas dos Andes de Colombia, antes da chegada dos conquistadores españois.