cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Joaquín Sabina
Joaquín Ramón Martínez Sabina, nado en Úbeda (Xaén) o 12 de febreiro de 1949, coñecido artisticamente como Joaquín Sabina, é un cantautor e poeta español.
Parque Nacional Vatnajökull
Historia
O Parque Nacional Vatnajökull foi creado o 7 de xuño de 2008, incorporando á súa vez os antigos parques de Jökulsárgljúfur (creado en 1973) e Skaftafell (creado en 1967).
Joaquín Sabina
Publicou catorce discos de estudio, catro en directo e tres recompilatorios, ademais, ten colaborado con distintos artistas cantando dúos e realizando outras colaboracións. Tamén compón para outros artistas como Ana Belén ou Miguel Ríos. Os álbums en directo son gravacións de actuacións nas que interveu en solitario ou con outros artistas: La Mandrágora (1981), xunto a Javier Krahe e Alberto Pérez; Joaquín Sabina y Viceversa en directo (1986), xunto á banda Viceversa; Nos sobran los motivos (2000); e Dos pájaros de un tiro (2007), xunto a Joan Manuel Serrat. Na súa faceta literaria publicou nove libros de letras de cancións e poemas publicados no semanario Interviú.
Parque Nacional Vatnajökull
Historia
No momento da súa inauguración, ocupaba uns 12.000 km², mais a recente incorporación do complexo volvánico Lakagígar e o lago Langisjór, fixeron que na actualidade o parque conte con 13.600 km² de superficie, o que representa un 13% da illa de Islandia. Abrangue a totalidade do glaciar Vatnajökull, o meirande do país e un dos máis grandes de Europa, así como a rexión de Askja.
Joaquín Sabina
No ano de 2001 sufriu un leve infarto cerebral que puxo en risco a súa vida. Recuperouse poucas semanas máis tarde sen sufrir secuelas físicas. Porén, o incidente influíu na súa forma de pensar e viuse inmerso nunha depresión que provocou que abandonara os escenarios un tempo. Logo de superala, publicou Dímelo en la calle (2002), ao que seguirían Alivio de luto (2005). O 17 de novembro do 2009 publicou Vinagre y rosas, o que polo momento é o seu último álbum en solitario, que pechou o mesmo mes de novembro con máis de 200.000 copias vendidas e conseguindo tres discos de platino. No 2011 publica La orquesta del Titanic, xunto con Joan Manuel Serrat, onde amosa un estilo máis tranquilo, en contraste con épocas anteriores.
Primeiros anos
Joaquín Sabina é o segundo fillo de Adela Sabina del Campo, ama de casa, e de Jerónimo Martínez Gallego, comisario de policía. Cursou os estudos primarios coas monxas Carmelitas e con catorce anos comeza a escribir poemas e a compor música nunha banda formada cos seusamigos chamada Merry Youngs, que se dedicaban sobre todo a facer versións de cantantes de rock como Elvis Presley, Chuck Berry ou Little Richard.
Posteriormente cursou o bacharelato nos Salesianos. Nesa época segue escribindo versos e lee obras de Frei Luis de León, Jorge Manrique e José Hierro pero tamén de Marcel Proust, James Joyce e Herbert Marcuse. O día no que aprobou a reválida o seu pai quixo recompensar a Joaquín cun reloxo de pulseira, ao que el se negou manifestando que prefería unha guitarra, sendo satisfeita a petición. En cambio, o seu irmán máis vello si que aceptou o reloxo e, segundo Joaquín, ese pequeno detalle foi o que os empezou a distanciar: o seu irmán acabou converténdose, como o pai de ambos, en policía.
Exilio en Londres
En 1968 trasladouse a Granada para matricularse na Facultade de Filosofía e Letras, na que comezou os estudos de Filoloxía Románica na universidade, e onde descubriu as poesías de César Vallejo e Pablo Neruda. Joaquín viviu por primeira vez cunha muller, chamada Lesley, e preparou a súa tese de español en Granada.
A súa ideoloxía esquerdista fixo que se relacionara con movementos contrarios ó réxime franquista. Este mesmo ano, cando se proclamou o estado de excepción, o seu pai, que era comisario en Úbeda, recibiu a orde de deterlo por pertencer ó Partido Comunista.
En 1970 comeza a colaborar coa revista Poesía 70, compartindo páxinas con Luis Eduardo Aute ou Carlos Cano. Nese mesmo ano lanza un cóctel molotov contra unha sucursal do Banco de Bilbao en Granada en protesta polo Proceso de Burgos, polo que se ve obrigado a exiliarse. Precisamente é o seu propio pai quen recibe a orde de detelo. Ó carecer de pasaporte, non puido saír inmediatamente do país, pero coñeceu a un home, Mariano Zugasti, que, tras unhas horas de conversación, lle cedeu o seu. Co nome falso e acompañado de Lesley, Joaquín puxo rumbo a París, onde pasou uns meses, e posteriormente a Londres, onde viviu como squatter (okupa) durante o seu primeiro ano de estancia na cidade.
Joaquín necesita sensibilizar á opinión pública ó seu favor, xa que doutro xeito sería repatriado a España, e grazas a Lesley consegue que lle fagan unha entrevista e presente o seu caso. O Daily Mirror publica que á súa volta a España lle espera a pena de morte, feito totalmente falso, pero consegue que as autoridades británicas lle concedan o asilo político por un ano. Marcha a Edimburgo con Lesley a vivir e permanecen alí catro meses, tralos cales Joaquín marcha a Londres abandonando a Lesley.
Colaborou en Londres co Club Antonio Machado, un dos centros frecuentados por emigrantes e exiliados. Na capital inglesa escribiu as súas primeiras cancións e organizou un cineclub onde se exhibían películas de Luis Buñuel, prohibido entón na España franquista. Reconstruíu o grupo de teatro Juan Panadero e montou polémicas obras teatrais como A excepción da regra, de Bertolt Brecht, e O cepillo de dentes, de Jorge Díaz. Gañou a vida cantando no metro, en restaurantes e en cafés. En 1974, segundo unha das anécdotas máis divulgadas sobre a súa vida, actuou ante George Harrison, que celebraba o seu aniversario nun bar local chamado Mexicano-Taverna. O ex beatle deulle unha propina de cinco libras. Nalgunhas entrevistas, Sabina relatou que conserva o billete que recibiu como un tesouro, pero noutras ocasións desmentiu a súa propia lenda ("En realidade, bebinos aquela mesma noite"). Durante ese tempo mantén unha relación cunha moza chamada Sonia.
En 1976 publica o libreto de cancións Memorias del exilio na editorial "Nueva Voz", cunha tirada de 1.000 exemplares que o propio Joaquín distribuíu pola área de Portobello Road, vendendo ata o último deles grazas ó seu don de xentes e ás moitas amizades trabadas no máis de medio lustro transcorrido na capital británica. Tamén comezou a organizar concertos para a colonia de exiliados españois en Inglaterra onde actuaron Paco Ibáñez, Lluís Llach, Francesc Pi de la Serra ou Elisa Serna. Estes versos, constituíron o groso principal dous anos máis tarde do seu primeiro disco, Inventario. Máis tarde compón a banda sonora da serie The Last Crusade, da BBC.
Regreso a España
miniatura|dereita|[[Javier Krahe durante unha actuación en directo no Café Central de Madrid.]] No ano 1977, trala morte de Franco, conseguiu volver a España grazas a un pasaporte legal facilitado por Fernando Morán, cónsul español en Londres. Nese mesmo ano casou con Lucía Inés Correa Martínez, unha arxentina que coñecera en Londres durante o seu exilio. A cerimonia de enlace, eclesiástica, tivo lugar o 18 de febreiro de 1977. En realidade o enlace celebrouse co único propósito de conseguir o pase de "pasa a noite" (permiso que se dá ós soldados para que poidan ir durmir ás súas casas) no cuartel durante o servizo militar que se viu obrigado a cumprir en Mallorca tras regresar a España. Isto permitiulle traballar no diario local Última hora.
En 1978 instalouse en Madrid coa súa muller e conseguiu editar o seu primeiro LP, Inventario. O director da discográfica CBS, Tomás Muñoz, ofreceulle o seu primeiro contrato coa referencia do seu tema ¡Que demasiao!, que daquela, interpretada polo cantante "Pulgarcito", soaba en Popgrama, espazo de Televisión Española presentado por Carlos Tena. Dese xeito comezou a actuar no circuíto de bares madrileños e nos mitins electorais do PSP, UXT, PCE, PSOE e CNT. Nesa época traballou como entrevistador de Carta de España. O ano seguinte comezou a cantar xunto a Javier Krahe e Alberto Pérez no soto do café madrileño La Mandrágora. Un dos temas que interpretan é Con su bikini, versión paródica do tema de Bob Dylan Man Gave Names to All the Animals que, segundo parece, o propio autor lle prohibiu tocar. Ó local acudiu un día o xornalista Fernando García Tola, que o invitou ó seu programa de televisión Esta noche, presentado por Carmen Maura.
Tralo seu primeiro disco, abandonou o perfil prototípico do cantautor, xa que, segundo el mesmo afirma, o uso dese termo faille sentir coma se lle puxesen un ladrillo na cabeza e "poeta" parécelle "un traxe que lle queda demasiado ancho".
En 1980 publicou o seu segundo traballo, Malas compañías, álbum no que destacan varios temas entre os que se atopan Calle Melancolía ou ¡Que demasiao!, pero moi especialmente Pongamos que hablo de Madrid, convertido para moitos nunha especie de himno oficioso da cidade, e que foi gravado primeiro por Antonio Flores, versión que acadou o número 1 no programa de radio Los 40 Principales. En 1981 apareceu La Mandrágora, disco gravado en directo xunto con Krahe e Pérez no que intentou recoller o espírito das súas actuacións no local. Alternou os seus concertos en pubs coa tradución de éxitos da canción italiana para a discográfica CBS e comezou a compor para outros artistas como Miguel Ríos e Ana Belén. Empezou a actuar coa que sería a súa primeira banda, Ramallete de virtudes, e ó seu vello repertorio comezou a engadirlle novas composicións, máis próximas ao rock, como Pisa el acelerador e Juana La Loca, cancións que, pouco despois, formarían parte do que sería o seu terceiro LP (sen contar o disco gravado con La Mandrágora), Ruleta rusa, publicado en 1983. En 1984, escribiu para Diario 16 un artigo de benvida a Bob Dylan e ese mesmo ano gravou con Gloria van Aerssen, de Vainica Dobre, "Con las manos en la masa", a sintonía do programa de cociña homónimo de Elena Santonja en RTVE.
Pouco despois Sabina e Krahe decidiron separarse artisticamente para evitar repetirse. En 1985 abandonou CBS e marchou a Ariola a cambio da liberdade artística e algo de diñeiro. Posteriormente comezou a traballar con Viceversa, banda coa que en 1985 sacou o álbum Juez y parte e, un ano despois, o disco Joaquín Sabina y Viceversa en directo, gravado en directo no Teatro Salamanca de Madrid e que contou coa participación como invitados de Javier Gurruchaga e Ricardo Solfa, que interpretan temas do seu anfitrión, e de Luis Eduardo Aute, que lle dedicou a canción Pongamos que hablo de Joaquín. O álbum foi un éxito de vendas e supuxo o seu salto ó gran público. Participou nas festas en prol do referendo para a saída da OTAN. Ademais, estreou Si te he visto no me acuerdo, unha canción que glosaba os tres anos de goberno socialista de Felipe González e nas eleccións municipais apoiou ó seu amigo Juan Barranco, candidato á Alcaldía da capital.
Ademais, en marzo dese mesmo ano publicou De lo cantado y sus márgenes, no que reuniu gran parte dos textos que formaron parte de Memorias del exilio e das cancións de Inventario.
O éxito multitudinario
miniatura|Joaquín Sabina durante un concerto. Ó fondo, [[Antonio García de Diego.]] Os éxitos comezaron a sucederse coa publicación dos seus seguintes LPs. En 1987 consolidou o seu éxito coa venda de máis de 400.000 copias de Hotel, dulce hotel. A súa antiga compañía vendo o éxito do artista, decidiu editar, sen o seu consentimento, un recompilatorio ao que titulou Joaquín Sabina y todos sus éxitos. Deixou de actuar co grupo Viceversa e asociouse con Victor Claudín e Pedro Sauquillo para dirixir a sala de concertos Elígeme, no barrio de Malasaña de Madrid. En 1988 editou El hombre del traje gris, que meses máis tarde presentou na praza de touros de Las Ventas de Madrid. Acto seguido realizou unha multitudinaria xira por México, Arxentina e Venezuela. Nese traballo incluíu a banda sonora, escrita por Joaquín xunto a Pancho Varona, retocada da película Sinatra, dirixida por Paco Betriu, e protagonizada por Alfredo Landa e Maribel Verdú. Sabina aparecía nun papel secundario. Ese mesmo ano produciu un álbum dobre de Los Chichos. Tempo máis tarde conseguiu o divorcio de Lucía, a súa muller.
En 1989 fundou xunto a Pancho Varona, convertido no seu inseparable guitarrista, Ripio, empresa editorial coa que a partir dese momento rexistrará todas as súas cancións. Neste mesmo ano, o 16 de xaneiro, Joaquín foi pai por primeira vez, tendo unha filla, Carmela Juliana, froito da súa relación con Isabel Oliart. Outra vez a súa antiga discográfica, e unha vez máis sen o consentimento do artista, editou outra compilación: Mucho Sabina.
Os discos e as xiras sucedéronse no comezo dos noventa, coa publicación de Mentiras piadosas (1990), Física y Química (1992), do cal se venderon máis dun millón de copias e no que conta coa colaboración de Andrés Calamaro no tema Pastillas para no soñar e que popularizou en Suramérica a través dunha macroxira internacional de 188 concertos, e Esta boca es mía (1994).
O 26 de xullo de 1992 naceu a súa segunda filla con Isabel Oliart, Rocío, e comezou unha relación sentimental coa modelo mallorquina Cristina Zubillaga. En 1994 participou, xunto a outros artistas, nos actos de protesta polo peche do madrileño teatro Alfil. Nas eleccións lexislativas de xuño, deixou clara a súa postura política apoiando a Esquerda Unida. Ese mesmo ano participou, xunto con outros importantes artistas, na xira "Mucho más que dos" de Ana Belén e Víctor Manuel. En 1995 colaborou no programa de televisión Hermida e compañía, presentado por Jesús Hermida.
En 1996 publicou Yo, mí, me, contigo, disco que o levou de xira en compañía de Los Rodríguez dando máis de trinta concertos que comezaron o 18 de xullo en Xixón (Asturias) e continuaron por diversos países de Latinoamérica (o Perú, México, Chile, a Arxentina e o Uruguai). O disco foi o número un da lista de vendas da Asociación Fonográfica e Videográfica Española (AFYVE), con 80.000 copias vendidas na súa primeira semana no mercado.
En 1997, ano no que foi recibido por Fidel Castro, con quen conversou durante cinco horas, embarcouse nun proxecto co músico arxentino Fito Páez, que admiraba as calidades poéticas de Sabina. O resultado foi o disco Enemigos íntimos, que saíu á venda en España en 1998, aínda que a xira promocional programada foi suspendida por problemas entre os dous músicos. Nesa ocasión canceláronse máis de 70 concertos que tiñan vendidos e promocionados arredor do mundo. O escándalo foi maior cando se coñeceu unha carta que o mesmo Joaquín Sabina escribiu a Fito Páez en forma de poesía, onde resumía os motivos que determinaron o final da súa relación laboral: "O rol do patito feo non me vai, asegúrocho, e menos o de home duro, que a ti che custa tan pouco" recitaba Joaquín na mencionada carta.
Joaquín fixo unha xira en solitario por teatros chamada Sabina, viuda e hijos en paños menores, de importante éxito e que destacou pola gran duración dos recitais, que chegaron ás tres horas. Neste tour estivo acompañado de só tres músicos: Pancho Varona (guitarra), Antonio García de Diego (guitarra e teclados) e Olga Román (coros, percusións e guitarra). Tras romper con Cristina Zubillaga, comezou a saír cunha bonaerense de 23 anos, Paula Seminara, relación que durou un ano e medio.
En 1999 publicou 19 días y 500 noches, disco que vendeu máis de 500.000 copias en España e que lle fixo gañar catro dos Premios da Música da Sociedade Xeral de Autores de España (SGAE) do ano 2000, ademais do Premio Ondas á mellor canción. Dentro deste disco atópanse Una canción para a Magdalena e Noches de boda, dúas das cancións preferidas de Joaquín.
En decembro dese mesmo ano participou no segundo concerto organizado por Los 40 Principales, Principales Solidarios, xunto a La Oreja de Van Gogh e Hevia para recadar fondos para os refuxiados do conflito dos Balcáns. Comezou a súa relación sentimental coa fotógrafa peruana Jimena Coronado.
Problemas de saúde
miniatura|dereita|Joaquín Sabina e [[Olga Román durante un concerto.]] En 2000 recibiu catro dos cinco galardóns aos que optaba nos Premios da Música nas categorías de Mellor autor pop, Mellor artista pop, Mellor disco do ano e Mellor canción do ano por "19 días e 500 noites". Ademais comezou a xira acústica Nos sobran los motivos, unha revisión mellorada de En paños menores. En setembro terminou a xira eléctrica 19 días y 500 noches. O 6 de novembro dese mesmo ano recibiu o Premio Ondas á Mellor Canción por 19 días y 500 noches.
A madrugada do 24 de agosto de 2001, trala publicación ese mesmo ano do álbum Nos sobran los motivos (dobre disco en directo, recompilatorio da xira do mesmo nome), sufriu un leve infarto cerebral que puxo a súa vida en perigo. Aínda que poucas semanas máis tarde se recuperou sen sufrir secuelas físicas, o incidente influíu na súa forma de pensar e viuse inmerso nunha importante depresión. Abandonou algúns dos seus excesos, e conseguiu deixar de fumar durante oito meses. O artista chegou a confesar que "foron os oito meses máis longos da miña vida".
En 2002, ano en que pousou espido para El País Semanal, saíu á venda o libro Con buena letra, que inclúe ilustracións e as letras de todas as súas cancións, e o disco Dímelo en la calle, que a crítica considera como un dos álbums máis importantes dese ano, e que se deu a coñecer co single 69.G. Tamén incluíu o tema Como un dolor de muelas, escrito parcialmente polo subcomandante Marcos, portavoz do EZLN e líder do levantamento zapatista en Chiapas (México), o 1 de xaneiro de 1994. Este disco tamén incluíu a canción "Semos diferentes" que forma parte da banda sonora da película Torrente 2: Misión en Marbella e pola que obtén un nomeamento ós Premios Goya de 2002 como "Mellor Canción Orixinal".
Sabina suspendeu a xira programada para promocionar o álbum argumentando problemas nas cordas vocais, aínda que posteriormente faría público que o verdadeiro motivo foi a depresión que sufría. Con todo, en abril de 2003 sacou un novo disco dobre, Diario de un peatón, que integra Dímelo en la calle cun segundo CD onde presenta algúns dos seus temas recentes e outros antigos que seguían inéditos. No disco contou coa colaboración de Pablo Milanés en La canción más hermosa del mundo, que antes xa versionara con Paixón Veiga.
Neste tempo seguiu baixo os efectos da depresión e reduciu a súa actividade musical, pero potenciou a súa faceta literaria como poeta. Como mostra de apoio, xurdiu o proxecto que finalizaría co disco Entre todas las mujeres (voces de mujer cantan a Joaquín Sabina), aparecido en outubro de 2003, onde trece artistas femininas, como Rosario Flores, Ana Belén, Chavela Vargas ou Julieta Venegas, versionaban varios dos seus temas.
A pesar da súa enfermidade, compuxo e interpretou en 2003 Motivos de un sentimento, o himno do Centenario do club de fútbol do que sempre se declarou fiel seguidor, o Atlético de Madrid. Joaquín encargouse de dar forma a tres versións diferentes: unha instrumental, outra ó estilo das chirigotas gaditanas e unha última con son rock and roll, esta última cantada por Rosendo Mercado, o "mono" Burgos, Lichis (cantante de A cabra mecánica) e el mesmo.
En 2004 creou cuns socios o restaurante La Cantina de la Mordida, en Madrid. Ese mesmo ano compuxo a canción La rubia de la cuarta fila para a banda sonora da película Isi/Disi. Amor a lo bestia, coa que obtivo de novo un nomeamento aos Premios Goya de 2005 como "Mellor Canción Orixinal". Tamén participou no proxecto colectivo en homenaxe ao poeta Pablo Neruda no seu centenario, de título Neruda en el corazón.
Recuperación, novo disco e máis xiras
En 2005, o alcalde de Madrid, Alberto Ruiz-Gallardón, ofreceulle ser o pregoeiro das festas de San Isidro Labrador, patrón da cidade, honra que Sabina aceptou compoñendo un pregón en verso que tivo grande acollida popular.
Publicou o disco Alivio de luto e grazas a iso e á súa dedicación á literatura logrou saír da depresión. Publicou Con buena letra 2, un libro que contén letras de cancións escritas por encargo ou para amigos, para cine e televisión, e correspondentes ó seu disco Alivio de Luto
Regresou ós escenarios coa Gira Ultramarina, en formato acústico e en pequenos escenarios ou teatros, que supuxo o retorno do artista logo de máis de tres anos de inactividade, rodeado dos seus músicos habituais, Pancho Varona, Olga Román, Antonio García de Diego e Pedro Barceló. Un dos concertos desta xira, na cidade de Xixón, foi suspendido por unha larinxite aguda, o que deu unha vez máis lugar a comentarios na prensa e entre o público acerca do seu estado de saúde.
No ano 2006, tras concluír a Gira Ultramarina, comezou outra serie de concertos baixo o nome Carretera e top manta. Esta referencia á piratería musical provocou un enfrontamento co cantante Ramoncín, membro da xunta directiva da SGAE. A xira tivo carácter eléctrico e realizouse en grandes escenarios, comezando en Xixón (resarcíndose así do que el mesmo chamou "gatillazo") e terminando a finais de ano, logo de percorrer gran parte da xeografía española, en Suramérica.
miniatura|dereita|Joaquín Sabina e [[Joan Manuel Serrat durante a súa xira Dos pájaros de un tiro en Quito (Ecuador).]] Ese mesmo ano apareceu un novo libro de entrevistas con Sabina baixo o título Sabina en carne viva. Yo también sé jugarme la boca. O seu autor é Javier Menéndez Flores, que xa escribira outro anterior (Joaquín Sabina. Perdonen la tristeza) no ano 2000. O novo libro foi un éxito de vendas, aínda que estivo momentaneamente apartado das librerías por motivos de loita editorial. Ó mesmo tempo, comezou a colaborar coa revista Interviú, que lle cedeu a terceira páxina para publicar os seus sonetos.
En outubro de devandito ano recibiu de mans do rei Juan Carlos a Medalla de Ouro ao Mérito nas Belas Artes. Un mes despois, en novembro, publícase unha antoloxía chamada Punto...y seguido, que, en formato de dobre caixa (18 CD e 2 DVD), incluía todos os seus discos, máis colaboracións, directos e rarezas.
En 2007 realizou unha xira xunto a Joan Manuel Serrat chamada Dos pájaros de un tiro, que comezou o 29 de xuño e que os levou por 30 cidades españolas e 20 americanas. Nela, o catalán interpreta as mellores cancións do ubetense mentres este fai o propio co repertorio do noi del Poble-sec. Dos concertos celebrados en Madrid gravouse un disco en directo e un DVD con máis material editado en decembro de 2007.
Nese mesmo ano compuxo a banda sonora da película Un mundo para Julius, baseada na novela homónima de Alfredo Bryce Echenique, que interpretaron Ana Belén e Luz Casal.
Discografía
miniatura|dereita|Joaquín Sabina durante un concerto da xira Carretera y top manta, cos seus típicos [[chaqué e bombín.]]
Mourillós, Mourillós, Celanova
Mourillós é un lugar da parroquia de Mourillós no concello ourensán de Celanova na comarca da Terra de Celanova. Tiña 71 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 35 eran homes e 36 mulleres. Iso supón un mantemento da poboación respecto a 2010, cando tiña 71 habitantes (36 homes e 35 mulleres).
Gustavo Luca de Tena
Gustavo Luca de Tena de Haz, nado en Cedeira (Redondela) en 1942, é un xornalista e escritor galego.
Fosfofrutoquinase-1
Reacción
A continuación un esquema da reacción catalizada pola fosfofrutoquinase-1 (a reacción inversa é catalizada pola frutosa 1,6-bisfosfatase ou frutosa bisfosfatase).
Nome
Á parte da súa escritura con guión ou sen el (fosfofrutoquinase-1 ou fosfofrutoquinase 1, e aínda fosfofrutoquinase I), que se pode atopar das dúas maneiras na literatura e bases de datos de proteínas (ver a sección sinónimos de BRENDA e outras nas táboas), ás veces á fosfofrutoquinase-1 chámaselle simplemente fosfofrutoquinase en moitos textos, porque é a máis estudada e coñecida, aínda que existe tamén a fosfofrutoquinase-2 e outras fosfofrutoquinases. Outros nomes que recibiu a fosfofrutoquinase-1 son: 6-fosfofrutoquinase (que é o seu nome recomendado), 6-fosfofruto-1-quinase, frutosa-6-fosfato 1-quinase, e frutosa-6-fosfato 1-fosfotransferase, entre outros.
Gustavo Luca de Tena
Recoñecementos
En outubro de 1962 recibiu o premio Martín Codax xunto con Cuco Cerecedo e o fotógrafo Secundino Iglesias Ortigueira pola serie As Rías Baixas, publicada en El Pueblo Gallego.
Permutación
En matemáticas, unha permutación é a variación da orde ou da disposición dos elementos dun conxunto.
Por exemplo, no conxunto {1,2,3}, cada ordenación posible dos seus elementos, sen repetilos, é unha permutación. Existen un total de 6 permutacións para estes elementos: "1,2,3", "1,3,2", "2,1,3", "2,3,1", "3,1,2" e "3,2,1".
Definición formal
A definición intuitiva de permutación, como ordenamentos dous elementos dun conxunto formalízase co uso da linguaxe de funcións matemáticas.
Down Galicia
A Federación Galega de Institucións para a síndrome de Down, máis coñecida como Down Galicia, é unha organización sen ánimo de lucro, que agrupa ás entidades específicas para a síndrome de Down de Galicia. Foi constituída no ano 1998 para canalizar as demandas deste colectivo no ámbito galego e achegar solucións que contribuísen a normalizar a súa situación na sociedade dunha forma inclusiva.
Permutación
Definición formal
miniatura|Exemplo de permutación considerada como función bixectiva. Para ilustrar a definición, retomemos o exemplo descrito na introdución. No exemplo, X={1, 2, 3}.
Down Galicia
Segundo os seus estatutos, Down Galicia ten como obxectivo conseguir que as persoas con síndrome de Down e discapacidade intelectual alcancen a máxima capacidade posible para levar unha vida autónoma, tomar as súas propias decisións e formar parte da sociedade dunha forma visible e inclusiva.
Permutación
Definición formal
Entón, cada correspondencia un a un entre o conxunto {1, 2, 3} nel mesmo equivale a unha forma de ordenar os elementos.
Emperador, emperatriz
Emperador é un título político orixinado no Imperio Romano. Malia que con frecuencia se chame emperadores aos líderes de certos grandes imperios, por asociación con estes, o certo é que os comunmente chamados Emperadores da China ou do Xapón non o son no sentido estrito, porque o título se asocia cun certo continuísmo (ás veces moi de lonxe) coa cultura latina da que emana.
Down Galicia
Down Galicia pertence á Federación Española de Institucións para a síndrome de Down (Down España) e forma parte do Comité de Representantes de Persoas con Discapacidade de Galicia (CERMI-Galicia) e da Rede Galega de Loita contra a Pobreza e a Exclusión Social (EAPN-Galicia). A Federación foi declarada de Utilidade Pública pola Orde INT/2958/2006, do 12 de setembro (BOE nº 232 do 28 de setembro de 2006).
Emperador, emperatriz
Título latino
Orixinariamente o imperator era o xefe do exército romano. O ano 27 a.C., Octavio Augusto unificou o mundo romano e estableceu o Imperio Romano, pero non se atreveu a asumir poderes absolutos e quebrar desta maneira o sistema político da República Romana, debido ao exemplo que representaba o asasinato de Xulio César o ano 44 a.C., precisamente acusado polos senadores de querer acabar coas liberdades civís republicanas. Desta maneira creou o Principado, un réxime político no cal se mantiñan todos os cargos e formas republicanas, pero todos os grandes cargos públicos eran asumidos por Octavio. Malia que este aceptou para si tan só o título de princeps civium (isto é, o primeiro dos cidadáns), na práctica o título máis importante que tiña era o de Imperator ou xefe do exército, porque era este o último garante da paz romana despois das cruentas guerras civís libradas no último século. Desta maneira, co paso do tempo foise identificando o título de Emperador co de amo e señor absoluto dun imperio.
Down Galicia
Áreas de actuación
Down Galicia desenvolve o seu labor a través do chamado Servizo de Promoción da Autonomía Persoal (SEPAP), organizado en seis áreas de atención, que abrangue todo o período evolutivo das persoas.
Emperador, emperatriz
A caída de Roma
Unha vez derrubado o Imperio Romano de Occidente, o Imperio Bizantino considerouse continuador da tradición romana, malia que abandonou a cultura latina pola antiga cultura helénica que dear orixe a aquela. Os emperadores bizantinos fixéronse chamar co termo grego basileus, que significa rei. Non obstante, no ámbito oriental comezou a cobrar forza tamén o título de Tsar, derivado do nome latino César, e que se aplicou despois ao Tsar de Bulgaria, para ser tomado no seu momento polos Tsares do Imperio Ruso, unha vez caída Constantinopla en mans dos otománs.
Down Galicia
Entidades membro
Down Galicia agrupa actualmente sete entidades locais, situadas todas elas en Galicia :
Emperador, emperatriz
A caída de Roma
En Occidente non houbo Emperadores desde o ano 476, pero a Igrexa católica se consideraba continuadora do Imperio, no campo espiritual. Inicialmente os papas romanos recoñeceron aos emperadores bizantinos como continuadores da tradición imperial romana, pero as crecentes desavinzas entre ambos (fundamentalmente porque os papas tiveron moitas veces que se defenderen coas súas propias armas de invasores estranxeiros, sen recibiren axuda dos bizantinos que supostamente debían protexelos) fixeron que o Papa volvese a mirada cara o crecente poder político dos francos. Desta maneira os Papas chamaron a Pipino o Breve na súa axuda, entronizándoo como rei dos francos en recompensa. O seu fillo Carlomagno foi coroado Emperador de Occidente o ano 800 en Roma, nun xesto do Papa León III; oficialmente sostense que por agradecemento ante a súa intervención durante unha revolta en Roma, pero é posíbel que fora motivado polo crecente acercamento entre Carlomagno e Irene, daquela emperatriz de Bizancio, o que ía en contra dos seus intereses. No ano 812, o emperador bizantino Miguel I Rangabé recoñeceu a Carlomagno como emperador de Occidente a través dun tratado firmado en Aquisgrán, malia que esta aceptación foi feble, xa que Bizancio consideraba que a nova realeza xermana non tiña lazo xurídico ningún co Imperio Romano, mentres que o Imperio Bizantino si que era (no papel, polo menos) sucesor legal deste, en Oriente.
Despois de que os netos de Carlomagno se repartiron o seu imperio no Tratado de Verdún (843), houbo varios reis que con maior ou menor fortuna intentaron facerse recoñecer como Emperadores, tratando de forzar ao Papa mediante o envío de expedicións militares a Italia. Finalmente o ano 962 o rei xermano Odón o Grande conseguiu ser coroado lexítimo Emperador de Occidente, o que o proclamaba como herdeiro de Carlomagno, fundándose así o Sacro Imperio Romano Xermánico. Os seus sucesores conservarían o título ata o ano 1806, malia que o propio Sacro Imperio Romano Xermánico foi practicamente desmantelado en 1648, despois do Tratado de Westfalia.
Sacro Imperio Romano Xermánico
Durante séculos admitiuse en Occidente que o Papa, como lexítimo custodio da tradición romana, era o único capaz de designar Emperadores. Supostamente, na concepción medieval, o mundo estaba baixo a tutela temporal do Emperador, e a espiritual do Papa, como señores conxuntos do mundo cristián (e do mundo, en definitiva, por canto o Papa se consideraba Vicario de Cristo para toda a Humanidade). Desta maneira só podía haber un único Emperador, con xurisdición sobre todos os reis cristiáns. No entanto, este soño estivo lonxe de cumprirse, xa que nunca o Emperador de Occidente conseguiu impoñerse a todos os reis cristiáns; quen levou máis lonxe este soño universalista foi o Emperador Carlos I de España, precisamente nunha época (o Século XVI) na que o universalismo medieval estaba desaparecendo en beneficio do nacionalismo moderno. Porén, malia que os reis medievais se trenzaran en múltiples guerras, e incluso moitos deles combateran polas armas ao Emperador, xamais intentaron tomar para si o título por non contar coas bases legais para iso.
Fosfofrutoquinase-1
Estrutura
A PFK-1 de mamífero é un tetrámero de 340 kd composto por catro subunidades que poden ser de tres tipos segundo o tecido que se trate: M (típica do músculo), L (do fígado, liver en inglés), e P (das plaquetas e outros tecidos). As subunidades de que consta o tetrámero dependerán do tipo de tecido. No caso do músculo maduro só se expresa o isoencima M, polo que o encima é alí un homotetrámero M4. No fígado e riles exprésase predominantemente a isoforma L. Nos eritrocitos exprésanse tanto as subunidades M coma a L, que se tetramerizan aleatoriamente formando os homotetrámeros M4, L4 e as formas híbridas ML3, M2L2 e M3L. Como resultado, as propiedades cinéticas e regulatorias dos varios isoencimas dependen da súa composición en subunidades. Os cambios específicos de tecido na actividade do encima e no contido de isoencimas contribúen significativamente á diversidade nas taxas de glicólise e gliconeoxénese que se observan en diferentes tecidos.
Emperador, emperatriz
Imperio Napoleónico
A chegada de Napoleón Bonaparte cambiaría as cousas. Durante o Século XVIII producírase un forte renacemento do clasicismo romano (Neoclasicismo), que vinculara á idea de que a Razón había superar o escurantismo que se identificaba coa Idade Media. No político (e tamén no artístico), Napoleón tratou xustamente de regresar ao modelo imperial romano, polo que se transformou en cabeza dun goberno directorial á maneira romana: o Consulado. Napoleón finalmente mandou chamar mediante presións e ameazas ao Papa Pío VII para coroarse Emperador na Catedral Notre Dame de París, o ano 1804. Non obstante, no momento decisivo e nun xesto de orgullo, Napoleón arrebatou ao Papa a coroa imperial, e cinguiuna el mesmo, como un xesto segundo o cal el mesmo se facía o home máis poderoso da Terra. Con todo, aínda seguía existindo o Emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico, daquela Francisco II, quen optou por renunciar ao seu título en 1806 e adoptar o de Emperador de Austria co nome de Francisco I.
Fosfofrutoquinase-1
Estrutura
A PFK-1 é un encima alostérico e ten unha estrutura similar á da hemoglobina no sentido de que é un dímero dun dímero. Unha metade de cada dímero contén o sitio de unión para o ATP mentres que a outra metade ten o sitio de unión para o substrato frutosa 6-fosfato e un sitio adicional para a unión dun regulador alostérico.
Cada subunidade do tetrámero ten 319 aminoácidos e consta de dous dominios, un para a unión do ATP e outro para a unión da frutosa 6-fosfato. Cada dominio é un barril beta, e ten unha lámina beta cilíndrica rodeada de hélices alfa.
En cada subunidade no lado oposto ao centro activo está o centro alostérico, na interface entre as subunidades do dímero. Aquí únese o ADP, que fai de regulador alostérico. O dominio N-terminal ten un papel catalítico e a el únese o ATP, mentres que o C-terminal ten un papel regulatorio.
Mecanismo
A PFK-1 é un encima alostérico cuxa actividade pode describirse utilizando o modelo de simetría do alosterismo, no cal hai unha transición concertada entre un estado T (tenso) encimaticamente inactivo e un estado R (relaxado) activo. A frutosa 6-fosfato únese con grande afinidade ao estado R do encima pero non ao estado T. Por cada molécula de frutosa 6-fosfato que se une á PFK-1, o encima cambia progresivamente do estado T ao R. Deste modo un gráfico da actividade da PFK-1 con concentracións crecentes de frutosa 6-fosfato ten forma de curva sigmoidal, típica dos encimas alostéricos.
A PFK-1 pertence á familia das fosfotransferases e cataliza a transferencia dun fosfato γ (gamma) desde o ATP á frutosa 6-fosfato. O sitio activo da PFK-1 comprende os sitios de unión para o ATP-Mg2+ e para a frutosa 6-fosfato. Algúns dos residuos que se propuxo que están implicados na unión do substrato na PFK-1 de E. coli son o Asp127 e a Arg171. Na PFK-1 de Bacillus stearothermophilus, a cadea lateral cargada positivamente do residuo Arg162 forma unha ponte salina unida ao hidróxeno co grupo fosfato cargado negativamente da frutosa 6-fosfato, unha interacción que estabiliza o estado R en relación co estado T, e que é en parte responsable do efecto homotrópico da unión da frutosa 6-fosfato. No estado T, a conformación do encima cambia lixeiramente de tal modo que o espazo que previamente ocupaba a Arg162 é agora ocupado polo Glu161. Este intercambio de posicións entre residuos de aminoácidos adxacentes inhibe a unión da frutosa 6-fosfato ao encima.
O oxíxeno do grupo hidroxilo do carbono 1 fai un ataque nucleofílico sobre o fosfato beta do ATP. Os electróns son impulsados ao oxíxeno anhidro que une os fosfatos beta e gamma do ATP.
miniatura|Mecanismo de funcionamento da fosfofrutoquinase-1.
Regulación
A reacción da PFK-1 é o punto de control máis importante na vía glicolítica de mamíferos. Este paso está sometido a unha extensa regulación, xa que non só é moi exergónico en condicións fisiolóxicas, senón que tamén é a primeira reacción irreversible exclusiva da vía glicolítica. Esta regulación permite un control preciso da glicosa e outros monosacáridos como galactosa e frutosa que entran na vía glicolítica. Antes desta reacción encimática, a glicosa 6-fosfato pode potencialmente desviarse á vía da pentosa fosfato, ou ser convertida en glicosa 1-fosfato para ser utilizada na síntese de glicóxeno.
A PFK-1 é inhibida alostericamente por niveis altos de ATP pero o AMP inverte esta acción inhibitoria do ATP. Por tanto, a actividade do encima increméntase cando a proporción ATP/AMP na célula baixa. A glicólise está estimulada cando a carga de enerxía cae. A PFK-1 ten dous sitios con diferentes afinidades para o ATP, que é á vez inhibidor e substrato (xunto coa frutosa 6-fosfato) do encima.
A PFK-1 é tamén inhibida polos pHs baixos (ácidos), os cales aumentan os efectos inhibitorios do ATP. O pH cae, por exemplo, cando os músculos están funcionando anaerobicamente e producindo ácido láctico e moito H+ (este último é o que causa a acidificación). Este efecto inhibitorio serve para protexer ao músculo dos danos que se poderían producir por esta acidez.
Finalmente, a PFK-1 é inhibida alostericamente polo fosfoenolpiruvato (PEP) e probablemente polo citrato. O fosfoenolpiruvato é un produto das reaccións finais da glicólise. Xeralmente considérase que o citrato é outro inhibidor alostérico da PFK-1, pero discútese se in vivo os niveis de citrato son suficientes como para producir esta inhibición, aínda que si o fai coas concentracións dos experimentos in vitro.
A PFK1 é activada alostericamente por unha alta concentración de AMP, pero o seu activador máis potente é a frutosa 2,6-bisfosfato, que se produce tamén a partir da frutosa 6-fosfato por acción do encima fosfofrutoquinase-2. Así que, cando hai abundancia de frutosa 6-fosfato orixínanse maiores concentracións de frutosa 2,6-bisfosfato (F-2,6-BP). A unión ao encima da frutosa 2,6-bisfosfato incrementa a afinidade da PFK-1 pola frutosa 6-fosfato e diminúe o efecto inhibitorio do ATP. Isto é un exemplo de estimulación por feedforward (alimentación cara adiante) que acelera a glicólise cando a glicosa é abundante.
Permutación
Definición formal
Por exemplo, a asignación bixectiva dada por pode facerse corresponder ao ordenamento "1, 2, 3".
Na definición de permutación, non se establece condición algunha sobre X, o que pode incluso ser infinito. Porén, é común considerar unicamente o caso en que X é un conxunto finito ao estudar permutacións.
En combinatoria
A combinatoria trata do número de diferentes maneiras que existen de considerar conxuntos formados a partir de elementos dun conxunto dado, respectando certas regras, como o tamaño, a orde, a repetición, a partición. Así, un problema combinatorio consiste usualmente en establecer unha regra sobre como deben ser as agrupacións e determinar cantas existen que cumpran esa regra. Basicamente, tres tipos: permutacións, combinacións e variacións (aínda que se poden considerar as permutacións como un tipo especial de variacións), todas sen repetición ou con ela.
Un tipo importante desas agrupacións son as chamadas permutacións. Dada unha n-upla ordenada de elementos dun conxunto, o número de permutacións é o número de n-uplas ordenadas.
Fórmula do número de permutacións
Dado un conxunto finito A \,\! de n\,\! elementos, o número de todas as permutacións é igual a factorial de n: .
Demostración: Dado que hai n \,\! formas de escoller o primeiro elemento e, unha vez escollido este, só temos (n-1) \,\! formas de escoller o segundo elemento, e así sucesivamente, vemos que cando chegamos ao elemento k-ésimo só temos posibles elementos para escoller, o que nos leva a que temos  formas de ordenar o conxunto, xustamente o que enunciamos anteriormente.\Box \,\!.
Exemplo: sexa o conxunto A={1,2,3} neste caso hai 6 permutacións, en forma compacta: 123, 132, 213, 231, 312, 321. En álxebra, para estudar os grupos simétricos preséntanse entre parénteses e en dúas filas, na primeira sempre con 1 2 3.
Notacións
miniatura|Representación gráfica da permutación σ que revela a súa estrutura composta por 2 ciclos de lonxitude 4. A primeira forma de escribir unha permutación σ, aínda que non é a máis compacta, consiste en escribila en forma de matriz de dúas filas, situando na primeira fila os elementos do dominio 1, 2, 3,..., n, e na segunda as imaxes correspondentes aos elementos reordenados σ(1), σ(2), σ(3),...,σ(n).
Por exemplo, dado o conxunto ordenado podemos expresar unha permutación \sigma sobre este mediante unha matriz de correspondencias:
Fosfofrutoquinase-1
Regulación
A PFK-1 é inhibida polo glicagón, que reprime a súa síntese. o glicagón activa a proteína quinase A, a cal, á súa vez, corta a actividade quinase da fosfofrutoquinase-2 (PFK-2). Isto inverte a síntese de frutosa 2,6-bisfosfato a partir de frutosa 6-fosfato e dese modo inhibe a actividade da PFK-1.
Permutación
Notacións
Claramente é bixectiva, xa que podemos atopar unha aplicación inversa \sigma^{-1} de forma que a súa composición xera a aplicación identidade. Para iso, en primeiro lugar intercambiamos as filas e finalmente reordenamos as columnas de modo que os elementos do dominio queden ordenados de forma natural:
Fosfofrutoquinase-1
Regulación
A regulación precisa da PFK-1 impide que a glicólise e a gliconeoxénese teñan lugar simultaneamente. Porén, hai un ciclo de substratos (ou ciclo fútil) entre a frutosa 6-fosfato e a frutosa 1,6-bisfosfato. O encima frutosa 1,6-bisfosfatase (FBPase) cataliza a hidrólise da frutosa 1,6-bisfosfato de novo a frutosa 6-fosfato, revertendo a reacción catalizada pola PFK-1. Hai unha pequena cantidade de actividade da FBPase durante a glicólise e algunha actividade da PFK1 durante a gliconeoxénese. Este ciclo permite a amplificación de sinais metabólicos e a xeración de calor por hidrólise de ATP.
Permutación
Notación de ciclos
Existe outra notación máis compacta, chamada notación de ciclos. Un ciclo é unha permutación que intercambia ciclicamente elementos e fixa os restantes.
Fosfofrutoquinase-1
Regulación
A serotonina (5-HT) incrementa a actividade da PFK-1 ao unirse ao receptor 5-HT(2A), causando que un residuo de tirosina da PFK-1 sexa fosforilado pola vía da fosfolipase C. Como a PFK-1 regula o fluxo glicolítico en ratos, a serotonina exerce un papel regulatorio na glicólise.
Permutación
Notación de ciclos
Esta notación revela mellor a estrutura interna da permutación. Para iso:
Seguindo co mesmo exemplo, en notación de ciclos, \sigma quedaría expresada como composición de dous ciclos:
Fosfofrutoquinase-1
Xenes
Hai tres xenes da fosfofrutoquinase-1 en humanos:
Permutación
Descomposición dunha permutación en ciclos disxuntos
A descomposición realizada polo procedemento anterior non é única en principio, pois poderían obterse calquera destes resultados equivalentes:
A descomposición canónica dunha permutación como produto de ciclos obtense colocando en primeiro lugar de cada ciclo o número máis pequeno do mesmo. Posteriormente continúase colocando ciclos, primeiro o que teña un primeiro elemento menor. Frecuentemente, adoitan omitirse os ciclos de lonxitude 1. Así a permutación (1 3)(2)(4 5) escríbese simplemente como (1 3)(4 5).
Fosfofrutoquinase-1
Importancia clínica
O principal trastorno causado polo mal funcionamento da PFK-1 é a enfermidade de Tauri. Unha mutación xenética no xene PFKM orixina unha deficiencia de fosfofrutoquinase chamada enfermidade de Tarui, que é unha enfermidade do almacenamento de glicóxeno na que a capacidade de certos tipos de células para utilizar os carbohidratos como fonte de enerxía está alterada.
Enfermidade de Tarui: Os seus síntomas son debilidade muscular (miopatía) e cambras e espasmos inducidos polo exercicio, mioglobinuria (presenza de mioglobina na urina, que indica destrución do tecido muscular) e hemólise compensada. O ATP é un inhibidor da PFK-1, que impide a produción innecesaria de ATP por glicólise, pero a mutación Asp(543)Ala pode orixinar que o ATP teña un efecto inhibitorio moito máis forte (debido a que aumenta a súa unión ao sitio alostérico inhibitorio do encima).
Permutación
Descomposición dunha permutación en transposicións
miniatura|[[Ficheiro:Loupe light.svg|15px|link=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/miniatura/6/6d/Symmetric_group_4%3B_permutation_list_with_matrices.svg/1000px-Symmetric_group_4%3B_permutation_list_with_matrices.svg.png Permutacións de 4 elementos De esquerda a dereita aparecen as permutacións en forma matricial, en forma de vector e como produto de transposicións. Os números á dereita indican a cantidade de transposicións coas que se pode escribir cada permutación (este número non é único, pero el su paridade). As permutacións impares están marcadas con verde ou laranxa. ]] Unha transposición é unha permutación que intercambia dous elementos e fixa os demais. Ese, doutro modo, é un ciclo de lonxitude 2. Unha propiedade interesante é que calquera permutación se pode construír como unha composición de transposicións, aínda que non de maneira única. Dadas dúas descomposicións en transposicións dunha permutación cúmprese que ambas empregarán un número par ou ambas empregarán un número impar, iso permite definir de maneira unívoca a paridade dunha permutación.
As transposicións permiten descompoñer unha permutación calquera dunha forma diferente á descomposición en ciclos. En particular, as transposicións que aparezan non terán que ser disxuntas: por exemplo, o ciclo (1 2 3 4) = (1 2) (2 3) (3 4). Aquí a orde de aplicación é importante: en primeiro lugar (3 4) deixa o 4 no seu sitio definitivo e o 3 descolocado. Despois (2 3) deixa en su sitio definitivo o 3 e o 2 descolocado, que quedará recolocado definitivamente por (1 2).