cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Carballo
Ecosistemas costeiros
Este espazo natural constitúe un contorno ideal para a observación de aves, especialmente na zona comprendida entre a lagoa e a marisma. Entre a rica avifauna de Baldaio destaca o grupo das limícolas, con mazaricos, agullas, biluricos, píllaras, pilros ou pilriños.
Formando parte deste espectacular complexo está a praia de Razo, un dos areais máis extensos de Galicia.
Ecosistemas de interior
miniatura|Férveda de Rus. De entre tódolos ecosistemas de interior salienta na parroquia de Entrecruces a chamada férveda de Entrecruces, próxima á capela de San Paio, na que o abondoso caudal do río Outón (especialmente no inverno e na primavera) se precipita dende unha altura de máis de corenta metros, formando un cachón de escuma e auga que, antes de chegar ao fondo, rompe en dous para abrazar a rocha negra do leito do río. Nas proximidades da fervenza aínda poden verse os restos de antigos muíños de auga, e mesmo dunha pequena central hidroeléctrica que abasteceu o concello tempo atrás, a partir de 1915. No treito de camiño que vai dende San Paio ata a fervenza pola beira do río Outón, é posible observar o típico bosque de ribeira con abundantes ameneiros, salgueiros, freixos, estripos, abeleiras e loureiros, entre outras especies.
Ademais, produto da falla meridiana que separa as parroquias de Rus e Entrecruces xorde un salto de auga duns trinta metros formado no río da Férvida. Esta forte corrente de auga deslízase por un chan de gabros, rochas de gran dureza e difícil erosión. Trátase da chamada Férveda de Rus, que a pesar de non contar cun gran desnivel, vai baixando de forma sinuosa pola canle do río.
Ecosistemas fluviais
A man do home deixou á beira do Anllóns unha gran cantidade de edificacións como os muíños da Cheda ou o refuxio de Queo, ámbolos dous na parroquia de Bértoa. Tamén se crearon recentemente áreas recreativas como a do Tarambollo, na parroquia de Sofán, onde existe unha pequena piscina natural. Tamén salienta no leito do río o Bosque do Añón, onde os carballeses adoitaban bañarse no verán antes da popularización das praias, e no cal aínda hoxe acolle cada ano a tradicional e concorrida romaría que se celebra durante as festas do San Xoán. Xa no casco urbano, dúas das principais zonas verdes sitúanse no leito do río, os parques do San Martiño e o Parque do Anllóns.
Eventos culturais
miniatura|250px|[[Pazo da Cultura de Carballo.]] miniatura|250px|Mural. miniatura|Mural. Carballo conta cunha importante actividade cultural ao longo de todo o ano que se estrutura arredor de programas que adoitan estar vinculados a determinadas épocas do ano como o Nadal Cultural, Antroido, Programa das Letras, San Xoán, Verán Cultural ou a Feira do Libro; amais conta con ciclos e festivais adicados a áreas determinadas da cultura como o FIOT (Festival Internacional Outono de Teatro), Novembro con Música ou Primavera EnDanza. O Pazo da Cultura é o principal foco cultural da vida carballesa e nel teñen lugar os principais eventos culturais da cidade.
Teatro
Amais do FIOT, o Concello de Carballo conta cunha Aula de Teatro Municipal, creada en 2009 e formada por actrices e actores non profesionais, que colabora con representacións teatrais dentro da programación cultural anual do concello e ten aparecido tamén no propio FIOT.
Música
Carballo conta tamén cunha importante actividade musical ao longo de todo o ano, con numerosos concertos na súa programación cultural anual, pasando polo auditorio do Pazo da Cultura orquestras como a Orquestra de Cámara da Sinfónica de Galicia, a Real Filharmonía de Galicia ou a Orquestra de Cámara Galega. A música ten especial peso na programación cultural do Concello durante o mes de novembro, cando ten lugar o ciclo Novembro con Música, un programa coa música como protagonista no que se pode asistir a concertos de diversos estilos e destinados a distintos públicos que van desde a música académica, o jazz ou a música tradicional galega ata a música coral ou pop, pasando por outras actividades como exposicións ou concertos didácticos.
Carballo conta cun Conservatorio Profesional de Música que nutre de rapaces a Banda Municipal de Carballo, fundada en 1984, así como a Big Band do Conservatorio de Carballo, fundada en 1993.
No que se refire á música tradicional, no Concello existen numerosas asociacións culturais que ofrecen frecuentemente espectáculos de música e danza tradicional.
Danza
Cada ano durante varios fins de semana de primavera (principalmente no mes de abril), a Concellaría de Cultura de Carballo organiza o ciclo Primavera EnDanza, adicado á danza e no que se inclúen espectáculos tanto para o público adulto como para os máis pequenos, nel participan compañías de danza galegas e españolas e organízanse actividades complementarias, como encontros entre o público e os creadores, accións na rúa ou obradoiros co obxectivo de achegar á cidadanía a danza e a súa linguaxe. Amais deste ciclo monográfico de danza contemporánea, a programación cultural inclúe ás veces espectáculos de danza.
Murais
En 2014 inaugurouse o primeiro dos murais realizados en paredes en estado de abandono como loita contra o feísmo urbano. Cada ano invítase artistas de todo o mundo para realizar as súas pinturas dentro do Rexenera Fest (Festival Internacional de Arte Pública de Carballo).
Carballo Interplay
En 2014 o Concello de Carballo presentou o Carballo Interplay (CIP), o primeiro festival de webseries de España da man de Sonia Méndez. Como parte do festival celébrase un concurso de webseries, obradoiros, charlas, mesas redondas e outras actividades relacionadas cos contidos dixitais.
Símbolos
dereita|100px O escudo de armas de Carballo foi aprobado tras o preceptivo informe do Comisión de Heráldica da Xunta de Galicia, polo Goberno autonómico segundo Decreto 544/2005, do 20 de outubro de 2005. Por este decreto o escudo do concello definíase do seguinte xeito:
esquerda|175px Do mesmo xeito, ese mesmo día, por medio do Decreto 542/2005, o Concello ordenou a súa bandeira de acordo co informe emitido pola Comisión de Heráldica da Xunta de Galicia, e quedou definida do seguinte xeito:
Educación
miniatura|A Escola do Xardín foi un dos primeiros centros de ensino público da localidade. Actualmente acolle a Ludoteca Municipal. Os primeiros centros de ensino público de Carballo foron construídos en 1929, tratábase da chamada Escola do Xardín, situada na actual Praza do Concello, e a Escola de Arrabaldes, no Campo da Feira. Na primeira metade do século XX existían no concello outros centros de carácter privado como o Colexio Leus, ou a Academia Esteco (Estudos Técnicos Comerciais). Tamén existía a opción de estudar na preceptoría de Sofán, para posteriormente ingresar no Seminario de Santiago de Compostela.
En agosto de 1970 produciuse un feito de grande importancia para a localidade, así como para toda a comarca de Bergantiños e a Costa da Morte, un área cunha poboación superior aos 150 000 habitantes que carecía dun instituto. Nesa data, o daquela Ministro de Educación e Ciencia Villar Palasí, xunto co director xeral de Educación Primaria Eugenio López e o alcalde de Carballo Jacinto Amigo Lera, inauguraron o Complexo Escolar, dotado dos hoxe coñecidos como Colexio Fogar e o IES Alfredo Brañas, así un como de campo de fútbol, outro de baloncesto, un frontón e unha zona de recreo e xardíns, cunha superficie total de 22 820 m². O colexio contaba con servizo de comedor e un internado con 300 prazas, e achegou unha metodoloxía cunha maior democratización do ensino, mentres que o instituto contaba ademais cun gran salón de actos no que se realizaban actividades educativas e culturais moi novidosas no momento, pero que en 2021 encontrábase gravemente deteriorado, o que obrigou á dirección do centro a pechalo. miniatura|esquerda|O [[IES Isidro Parga Pondal.]] Na actualidade o concello conta con tres institutos de ensino secundario, o IES Alfredo Brañas, o IES Monte Neme e o IES Isidro Parga Pondal, nos que se ofrece tamén Ciclos Formativos de Grao medio e superior de Formación Profesional, así como de Formación Profesional Básica, e formación para persoas adultas. Os estudos primarios impártense en seis centros repartidos pola xeografía do concello: CEIP Fogar, CEIP A Cristina, CEIP Bergantiños, CEIP Gándara-Sofán, CEIP Nétoma-Razo e CEIP Xesús San Luís Romero. Existe tamén un centro concertado, o CPR Artai, e sete escolas infantís nas diferentes parroquias.
Polo que respecta ás ensinanzas artísticas, Carballo conta cun conservatorio no que se imparten os graos elemental e profesional nas disciplinas de piano, guitarra, violín, viola, violonchelo, contrabaixo, gaita galega, saxofón, clarinete, óboe, frauta travesa, trombón, tuba, bombardino, trompeta, fliscorno, fagot, percusión e acordeón. O conservatorio ten as súas instalacións no Pazo da Cultura. O concello conta tamén cun Aula de Gravado Municipal.
Economía
Carballo é o motor económico da comarca de Bergantiños, un dos motivos deste desenvolvemento económico é a súa situación xeográfica. A riqueza mineira desta zona atraeu os romanos, que estableceron explotacións como as de estaño, entre outras. Posteriormente foi a agricultura a que determinou o desenvolvemento do municipio. Na primeira metade do século XX a minaría cobra de novo importancia. Comeza nesta etapa a explotación de xacementos de arsénico en Noicela e, especialmente a de volframio en Monte Neme, converténdose esta última no dinamizador económico de toda a comarca. Se ben o sector mineiro perdeu importancia no concello, este aínda contaba en 2014 con 19 dereitos mineiros co autorización vixente para a extracción de caolín, estaño, ferro, produtos de canteira (granito), cuarzo e un adicado ao aproveitamento das augas mineromedicinais. Nos anos sesenta do século XX produciuse a expansión do sector secundario, naceron empresas como a conserveira Calvo, convertida hoxe nunha grande industria internacional. Tamén é de grande importancia o sector forestal, así atopamos no territorio carballés múltiples empresas dedicadas á transformación da madeira, lideradas por unha gran compañía que xera —directa e indirectamente— un elevado número de postos de traballo.
Unha gran parte do sector empresarial carballés aséntase no polígono industrial de Bértoa, claro referente do crecemento económico do municipio. Inaugurado o 7 de xullo de 1990, o polígono carballés foi un dos primeiros parques empresariais galegos nados por iniciativa privada. O polígono vén de ampliar a súa superficie en máis de 718 000 metros cadrados, estando programados 443 000 metros cadrados máis. Así, nun futuro próximo, o parque empresarial de Bértoa contará con preto de 2 000 000 de metros cadrados brutos.
Tamén destaca no concello o seu sector comercial, que atrae compradores de toda a comarca. Todos os xoves e os segundos, cuartos e quintos domingos de cada mes ten lugar a feira, na que é posible adquirir todo tipo de produtos agrícolas.
Lugares de interese
miniatura|dereita|250px|Fachada do Museo de Bergantiños.
Infraestruturas de transporte
Carballo foi dende tempos inmemoriais punto de encontro para os viaxeiros que dende a Costa da Morte se dirixían á Coruña e Compostela. Polo municipio transcorreu a vía romana Per Loca Marítima, que comunicaba A Coruña con Fisterra. Xa a comezos do século XX, parte deste traxecto era cuberta por unha das liñas de trolebuses máis longas de Europa, xestionada pola compañía Trolebuses Coruña-Carballo (TCC).
Estradas
Amais de todas estas vías, Carballo dispón dunha ampla rede viaria municipal que comunica as parroquias do concello.
Deporte
Carballo conta con numerosos clubs deportivos de distintas disciplinas. Os clubs máis importantes, tanto por número de fichas como por masa social e historia son o Bergantiños FC (fundado en 1923, foi o primeiro club federado da comarca de Bergantiños) e a AD Xiria (club polideportivo con seccións semiprofesionais nas disciplinas de balonmán e baloncesto - actualmente Escola Basket Xiria). Outros clubs son o Escola Lubiáns (hóckey a patíns), AD Fogar da Xuventude (natación), SYSCA e SERCA (socorrismo), ou as Escolas de Fútbol Luis Calvo (encargadas de promover a práctica do fútbol e do fútbol sala, entre outras moitas.
No que se refire a instalacións deportivas, Carballo conta con tres polideportivos:
O Estadio das Eiroas é o principal campo de fútbol da localidade e nel xoga os seus partidos como local o Bergantiños FC. O complexo das Eiroas conta, ademais deste estadio principal, cun campo de fútbol anexo. Ámbolos dous campos son de herba artificial.
O concello conta ademais cun circuíto que tras anos de abandono acolle probas de motocross e autocross.
Goberno municipal
miniatura|250px|Fachada da Casa do Concello de Carballo.
Desde o 2003 goberna o BNG, sendo o rexedor o mestre Evencio Ferrero Rodríguez, que sucedeu na alcaldía ao PPdeG tras dúas lexislaturas dos populares á fronte do goberno local. En 2019 logo de revalidar e ampliar a maioría absoluta obtida en 2015, Evencio Ferrero iniciou o seu quinto mandato á fronte do goberno municipal.
Carballo contou unicamente con tres alcaldes ao longo da democracia: José Sánchez Vilas (1979-1991: UCD, CP e CPG nas respectivas lexislaturas), Manuel Varela Rey (1991-2003: IxC na primeira lexislatura e PPdeG nas dúas seguintes) e Evencio Ferrero Rodríguez (desde 2003: BNG).
Grupos políticos
Nas últimas eleccións de 2019, presentáronse cinco partidos políticos, conseguindo catro deles representación: O BNG con 12 concelleiros, o PPdeG con catro concelleiros, o PSdeG-PSOE con tres concelleiros e TEGA con dous concelleiros, mentres que Compromiso por Galicia non logrou representación na cámara municipal logo de recoller tan só 181 votos (o 1,14 % dos votos do concello).
Administración xudicial
Carballo é a capital do partido xudicial número 6 da provincia da Coruña. O Partido Xudicial de Carballo comprende, ademais do concello de Carballo, os concellos de Cabana de Bergantiños, Coristanco, Laracha, Laxe, Malpica de Bergantiños e Ponteceso, todos eles pertencentes á comarca de Bergantiños, o que supón un total de 67 173 habitantes en 2018.
Carballo conta en 2019 con tres xulgados constituídos, o que supón un xulgado por cada 22 391 habitantes. En 1994 esta cifra era dun xuíz cada 37 247,5 habitantes e dez anos despois, en 2004, había un xuíz por cada 35 349 habitantes, un descenso motivado pola redución de poboación que a comarca experimenta.
En 2021 a Sala de Goberno do Tribunal Superior de Xustiza de Galicia considerou a demanda da principal central sindical de xustiza en Galicia de abrir un novo xulgado mixto para a capital bergantiñá, que acumulaba unha media de 400 casos pendentes de resolución por trimestre en cada unha das súas tres salas.
A sede do Partido Xudicial de Carballo está situada na rúa da Concordia da capital bergantiñá.
Vacúolo
miniatura|dereita|450px|Esquema dunha célula animal típica mostrando o [[citoplasma cos seus compoñentes. Orgánulos: (1) nucléolo (2) núcleo (3) ribosomas (puntos pequenos) (4) vesícula (5) retículo endoplasmático rugoso   (6) aparello de Golgi    (7) Citoesqueleto    (8) retículo endoplasmático liso (9) mitocondria (10) vacúolo (11) citoplasma (12) lisosoma (13) centríolos dentro do centrosoma]] Un vacúolo (do latín científico vacuǒlum, e este do latín vacuus, -a, -um, 'baleiro') é un orgánulo celular presente en todas as células vexetais e nas dos fungos, así como tamén nalgunhas animais de protistas. Esencialmente son compartimentos pechados que conteñen diferentes fluídos, fundamentalmente auga, e diversas substancias inorgánicas e orgánicas en solución, incluídos enzimas, e, nalgúns casos, tamén sólidos. Cando nunha célula existen varios vacúolos, o conxunto deles coñécese co nome de vacuoma.
Estes orgánulos non teñen unha forma e un tamaño determinados, e a súa estrutura varía de acordo coas necesidades da célula. A función e a importancia dos vacúolos varía segundo o tipo de células nas que están presentes, e teñen unha grande importancia nas células das plantas, fungos e algúns protistas, máis do que entre os animais e as bacterias. Entre as moitas funcións dos vacúolos inclúense:
Os vacúolos xogan tamén un papel moi importante na autofaxia, o mantemento do balance entre produción (bioxénese) e degradación (ou recambio) de diversas substancias e estruturas celulares nalgúns organismos. Así mesmo colaboran na lise (destrución) de bacterias invasoras ou de proteínas con pregamento incorrecto que se están creando na célula.
Orixe dos vacúolos
Os vacúolos fórmanse pola fusión de múltiples vesículas membranosas. Hai tempo considerouse que os vacúolos se formaban do retículo endoplasmático. Cando se evidenciou que eran moi parecidos aos lisosomas das células animais chegouse á conclusión de que os vacúolos de polo menos algunhas células vexetais tiñan unha orixe similar ao dos lisosomas animais.
Vacúolos bacterianos
Encontráronse vacúolos en tres xéneros de bacterias sulfurosas filamentosas: Thioploca, Beggiatoa e Thiomargarita. O protoplasma nestes xéneros é moi reducido, de xeito que o vacúolo ocupa entre o 40 e o 98 % da célula. Estes vacúolos conteñen unha alta concentración de ións nitrato, e por iso considéranse como orgánulo.
Vacúolos vexetais
miniatura|300px|Vacúolos de células de [[Tradescantia, tinxidos de rosa.]] As células vexetais inmaturas conteñen unha gran cantidade de vacúolos pequenos que aumentan de tamaño e se van fusionando nun só e grande (chamado adoito vacúolo central), a medida que a célula vai medrando. Nas máis das células maduras, este enorme vacúolo central ocupa a maior parte do volume celular, chegando ao 80 % en certos tipos de células e en determinadas circunstancias. Neste caso o citoplasma está reducido a unha capa moi delgada apertada contra a parede celular. miniatura|300px|esquerda|Estrutura dunha célula vexetal, amosando o vacúolo, co tonoplasto. O vacúolo está rodeado por unha membrana denominada tonoplasto (do grego τον-, de τόνος [tónos], 'tensión', 'ton', + -o- + πλαστός [plastós] 'formado', 'moldelado').
O tonoplasto é a membrana plasmática que rodea o vacúolo (por iso tamén se denomina  membrana vacuolar ), separando o contido vacuolar do citoplasma celular.
Como membrana, está relacionado co regulación do movemento de ións na célula, e no illamento de materiais.
Funcións
O incremento do tamaño da vacúolo dá como resultado tamén o incremento de tamaño da célula. Unha consecuencia disto é o desenvolvemento dunha presión de turxescencia, que permite manter a célula hidratada, e o mantemento da rixidez do tecido, unhas das principais funcións das vacúolos e do tonoplasto.
Permiten, a parte de almacenar substancias de refugallo ou de reserva (auga con diversos glícidos, sales, proteínas etc.), aumentar o tamaño da célula por acumulación de auga.
Debido ao transporte activo e retención de certos ións por parte do tonoplasto, os ións pódense acumular no líquido vacuolar en concentracións moi superiores ás do citoplasma exterior. O transporte de protóns desde o citoplasma ao vacúolo estabiliza o pH do citoplasma, facendo que o interior do vacúolo sexa máis ácido que o deste, creando así unha diferenza de potencial que a célula pode utilizar para o transporte de nutrientes. As proteínas do tonoplasto controlan o fluxo de auga de dentro a fóra do vacúolo mediante o transporte activo, bombeando ión potasio (K+) pare dentro ou para fóra do interior do vacúolo.
Ademais do almacenamento, o principal papel do vacúolo central é o mantemento da turxescencia da célula até a parede celular. Por osmose, a auga difúndese no vacúolo, regulando a presión sobre a parede celular. A presión osmótica é directamente proporcional á cantidade de moléculas e ións disolvidos. No vacúolo, a presión osmótica é sempre superior á presión atmosférica (de 2 a 20 atm). A presión osmotica dos vacúolos é globalmente estábel, salvo nos estomas, onde se regula para abrir ou pechar o ostíolo. A turxescencia é o estado no que a membrana é empuxada contra a parede celular, grazas á presión osmótica do vacúolo. É posíbel in vitro provocar o estado de turxescencia situando a célula nun medio hipertónico. A auga sae entón do vacúolo: é a plasmólise. Este fenómeno tamén ten lugar cando a planta sofre desecamento. A presión de turxescencia exercida polos vacúolos é tamén fundamental para a elongación celular, xogando un papel primordial no crecemento da célula vexetal.
Contido
No interior dos vacúolos, no suco vacuolar, áchanse unha gran cantidade de substancias. A principal delas é a auga, xunto a outros compoñentes que varían segundo o tipo de planta na que se encontren. Ademais de auga, os vacúolos conteñen tipicamente sales e glícidos, e algunhas proteínas en disolución.
Ácidos carboxílicos
Os ácidos carboxílicos confiren un pH débil aos vacúolos, en xeral próximo ao pH 5. Os principais son o ácido cítrico, o ácido oxálico e o ácido málico.
As plantas crasas viven nun medio moi seco, polo que deben manter os seus estomas pechados durante o día. Non poden, pois, absorber CO2 para a fotosíntese. Por iso almacenan CO2 pola noite nos vacúolos baixo a forma de ácido málico. Polo día restitúese o CO2 e se utiliza para a fotosíntese.
Aminoácidos e proteínas
Aínda que ricos en aminoácidos, os vacúolos son relativamente pobres en proteínas. Non conteñen máis que o 5% das proteínas totais da célula (cando representan o 80 % do volume da mesma). Son todas proteínas hidrolíticas (proteases, esterases etc.), capaces de degradar moléculas.
Pigmentos flavonoides
A principal familia de pigmentos flavonoides é a dos antocianos (antocianinas). Os pigmentos son os responsábeis da cor das flores e dos froitos: son moléculas que absorben certas lonxitudes de onda da luz. As antocianinmas son hidrófobas, e se almacenan no vacúolo en forma de antocianósidos.
Alcaloides e taninos
Os taninos e os alcaloides están presentes nalgúns tecidos superficiais, e teñen un papel defensivo. Grazas ao seu efecto desnaturalizante para as proteínas, os taninos fan á planta pouco dixestíbel, bloqueando os enzimas dixestivos dos herbívoros.
Os alcaloides son substancias nitroxenadas, moitas delas tóxicas (morfina, nicotina etc). Moitos alcaloides teñen tamén propiedades antimitóticas, é dicir, bloquean a mitose, o que permite regular o crecemento da planta.
Vacúolos nos fungos
Os vacúolos nas células dos fungos desempeñan funcións similares que nas plantas, e pode haber máis dun vacúolo por célula. Nas células do lévedo da cervexa (Saccharomyces cerevisiae) o vacúolo é unha estrutura dinámica que pode modificar rapidamente a súa morfoloxía.
Os vacúolos están implicados en moitos procesos, incluíndo a homeostase da célula (regulación do pH e a concentración de ións), osmoregulación, hidrólise de aminoácidos e polifosfatos e procesos dexenerativos. E os ións tóxicos, como os de estroncio (Sr+2), cobalto (II) (Co+2), e chumbo (II) (Pb+2), íllanse no vacúolo para separalos do resto da célula.
Vacúolos nos animais
Nas células animais os vacúolos desenvolven funcións máis subordinadas, intervindo sobre todo nos procesos de exocitose e endocitose.
A exocitose é un proceso de expulsión de proteínas e lípidos da célula. Estes materiais absórbense en gránulos secretorios no aparello de Golgi antes de seren transportados á membrana celular e secretados ao medio exterior. Nesta actividade os vacúolos son simplemente vesículas de almacenamento que serven para conter, transportar e depositar proteínas e lípidos no ambiente extracelular.
A endocitose é o contrario da exocitose e pode facerse se varias formas. A fagocitose ("comida celular") é o proceso polo cal as células engolen bacterias, tecidos mortos ou outros materiais visíbeis ao microscopio. Os materiais toman contacto coa membrana celular, a cal se invaxina. A invaxinación engloba o material, e o transporta pechado na membrana (que agora é do vacúolo), fusionándose a membrana celular, que queda intacta. A pinocitose ("bebida celular") é esencialmente o mesmo proceso, coa diferenza de que as substancias inxeridas están en disolución, e non son por tanto visíbeis ao microscopio. A fagocitose e a pinocitose fanse ambas en asociación cos lisosomas, que completan a descomposición do material inxerido.
A Salmonella ten capacidade para sobrevivir e reproducirse nos vacúolos de varias especies de mamíferos despois de seren inxeridas.
Óengus I
Óengus, fillo de Fergus (en *Onuist map Urguist; en irlandés antigo: Óengus mac Fergusso, "Angus mac Fergus"), foi rei dos pictos dende 732 até a súa morte en 761. O seu reinado pode ser reconstruído a partir dos detalles de diferentes fontes.
Óengus converteuse en xefe e rei dos pictos despois dun período de guerra civil a finais da década de 720. Durante o seu reinado, o reino veciño de Dál Riata foi subxugado e o reino de Strathclyde foi atacado con menos éxito. O gobernante máis poderoso de Escocia durante máis de dúas décadas, estivo involucrado en guerras en Irlanda e Inglaterra. Os reis da familia Óengus dominaron as terras pictas até 839, cando unha desastrosa derrota contra os viquingos provocou un novo período de inestabilidade que rematou coa chegada ó poder de Cináed mac Ailpín.
Fontes e antecedentes
As fontes pictas da época son moi escasas, limitadas a listas de reis, sendo a lista orixinal creada a comezos da década de 720, e algunhas fontes relacionadas coa fundación de St Andrews, daquela chamada Cennrígmonaid. Alén do reino dos pictos, as principais fontes son os anais irlandeses, dos cales os Anais de Úlster e os Anais de Tigernach son as máis fiables. Estes inclúen materiais dun anal mantido no mosteiro de Iona, en Escocia. Óengus e os pictos aparecen de xeito ocasional nas fontes galesas, como os Annales Cambriae, e máis frecuentemente nas fontes de Northumbria, das cales a Continuación da Crónica de Beda e a Historia Regum Anglorum atribuída a Simeón de Durham son as máis importantes.
miniatura|dereita|Principais actores políticos no norte de Gran Bretaña arredor de 740.
Os pictos foron un dos catro grupos políticos do norte de Gran Bretaña a comezos do século VIII. O reino picto abranguía dende o río Forth cara ó norte, incluíndo as Orcadas, as Shetland e as Hébridas Exteriores. Antes da era viquinga, o principal poder na terra dos pictos semellou ser o reino de Fortriu. Importantes lugares de Fortriu foron Burghead e Craig Phádraig, preto de Inverness. Semella que os pictos tiveron só un bispo con sede en Rosemarkie.
Dende o río Forth cara ó sur até o río Humber estendíase Northumbria. Outrora a forza dominante de Gran Bretaña, seguía a ser un poderoso reino, mais a fin da antiga dinastía de reis coa morte de Osric en 729 levou a un conflito entre familias rivais polo trono. O crecemento do poder do reino de Mercia no sur supuxo un problema máis para os reis de Northumbria. Durante a meirande parte do reinado de Óengus, Northumbria foi gobernado polo rei Eadberht.
Cara ó suroeste dos pictos estaban os gaels de Dál Riata, onde o reinado estaba disputado entre Cenél Loairn do norte de Argyll e Cenél nGabráin de Kintyre. En 723, Selbach mac Ferchair abdicou como xefe de Cenél Loairn e rei de Dál Riata en favor do seu fillo Dúngal, quen foi expulsado como rei de Dál Riata por Eochaid mac Echdach de Cenél nGabráin en 726. Dúngal e Eochaid estaban aínda en conflito a finais do ano 731, cando Dúngal queimou Tarbert.
A historia do cuarto grupo, os britanos de Alt Clut, posteriormente o reino de Strathclyde, deixou pouca pegada nos rexistros. O rei Teudebur map Beli gobernou dende Dumbarton Rock dende 722 até a súa morte en 752, intre no cal o sucedeu o seu fillo Dumnagual.
Suba ó poder
As xenealoxías irlandesas falan de Óengus como membro Eóganachta de Munster, descendente de Coirpre Cruthnechán ou "Cairbre o pequeno picto", unha emanación mitolóxica ou dobre de Coirpre Luachra mac Cuirc, fillo lendario de Conall Corc, e devanceiro de Eóganacht Locha Léin, gobernantes do reino de Iarmuman. A póla da parentela da que provén, coñecida nos anais como Eoghanachta Magh Geirginn, dicíase que estaba localizada nunha área coñecida como Circinn, usualmente asociada cos modernos Angus e Mearns. Os seus primeiros anos de vida son descoñecidos; Óengus era un home de mediana idade cando entrou na historia. Os seus parentes máis achegados inclúen cando menos dous fillos, Bridei (finado en 736) e Talorgan (finado en 782), e dous irmáns, Talorgan (finado en 750) e Bridei (finado en 763).
O rei Nechtan, fillo de Der-Ile abdicou para entrar nun mosteiro en 724 e foi encarcerado polo seu sucesor Drest en 726. En 728 e 729, catro reis competiron polo poder no reino dos pictos: Drest; Nechtan; Alpín, do cal se coñece moi pouco; e por último Óengus, que era partidario de Nechtan, e quizais o seu herdeiro recoñecido.
Libráronse catro batallas en 728 e 729, grandes de abondo para ser rexistradas en Irlanda. Alpín foi derrotado dúas veces por Óengus, despois do cal Nechtan recuperou o poder. En 729, desatouse unha batalla entre os partidarios de Óengus e os inimigos de Nechtan en Monith Carno (tradicionalmente Cairn o' Mount, preto de Fettercairn) onde os homes de Óengus saíron vitoriosos. Nechtan restaurou o seu reinado probablemente até a súa morte no ano 732. O 12 de agosto de 729, Óengus derrotou e asasinou a Drest en batalla en Druimm Derg Blathuug, un lugar que non foi identificado.
Conflito con Dal Riata
dereita|miniatura|Imaxe satélite do norte da illa de [[Gran Bretaña e da illa de Irlanda, amosando a área aproximada de Dál Riata.]] Na década de 730, Óengus loitou contra Dál Riata, cuxos tradicionais señores e protectores de Irlanda, os Cenél Conaill, estaban daquela debilitados. Unha frota de Dál Riata loitou a prol de Flaithbertach mac Loingsig, xefe dos Cenél Conaill, na súa guerra contra Áed Allán dos Cenél nEógan, e sufriu graves perdas en 733. Dál Riata estaba gobernada por Eochaid mac Echdach dos Cenél nGabráin, que morreu en 733, as listas de reis non son claras sobre quen o sucedeu, se é que alguén o fixo. Os Cenél Loairn do norte de Argyll estaban gobernados por Dúngal mac Selbaig, en quen Eochaid depositara o reinado de Dál Riata na década de 720.
A loita entre os pictos, liderados polo fillo de Óengus, Bridei, e Dál Riata, liderada por Talorgan mac Congussa, está rexistrada no ano 731. En 733, Dúngal mac Selbaig "profanou [o santuario] da illa Tory cando sacou a Bridei de alí". Dúngal, previamente deposto como rei de Dál Riata, foi derrocado como rei dos Cenél Loairn e substituído polo seu curmán Muiredach mac Ainbcellaig.
Os anais detallan unha segunda campaña de Óengus contra Dál Riata en 736. Dúngal, que regresara de Irlanda, e o seu irmán Feradach, foron capturados e postos en cadeas. As fortificacións de Creic e Dunadd foron tomadas. Muiredach, dos Cenél Loairn, foi derrotado con grandes perdas polo irmán de Óengus, Talorgan mac Fergusa, quizais no lago Awe. Unha campaña final en 741 tivo como resultado unha nova derrota de Dál Riata. Isto quedou rexistrado nos Anais de Ulster como Percutio Dál Riatai la h-Óengus m. Forggusso, a "ferida de Dál Riata por Óengus, fillo de Fergus". Por mor destes sucesos, Dál Riata desaparece das fontes durante unha xeración.
Óengus puido estar involucrado en guerras en Irlanda, quizais loitando con Áed Allán, ou contra el como aliado de Cathal mac Finguine. As evidencias desta participación son limitadas. Están a presenza de Bridei, fillo de Óengus, na illa Tory, na costa noroeste de Donegal en 733, preto das terras do inimigo de Áed Allán, Flaithbertach mac Loingsig. Con menos certeza, os Anais fragmentarios de Irlanda mencionan a presenza dunha frota picta de Fortriu loitando para Flaithbertach en 733.
Alt Clut, Northumbria e Mercia
En 740, está rexistrada unha guerra entre os pictos e Northumbria, durante a cal Æthelbald, rei de Mercia, tomou a vantaxe da ausencia de Eadberht de Northumbria para estragar as súas terras, e se cadra queimar York. A razón desta guerra non está clara, pero suxeriuse que estivo relacionada co asasinato de Earnwine, fillo de Eadwulf por orde de Eadberht. O pai de Earnwine estivera en exilio no norte despois da súa derrota na guerra civil de 705–706, e puido ocorrer que Óengus, ou Æthelbald, ou ambos, tentaran poñelo no trono de Northumbria. miniatura|dereita|[[Igrexa de Escomb, no condado de Durham. As igrexas de pedra construídas por Nechtan, e quizais a igrexa de St Andrews de Óengus, puideron ter sido semellantes. ]]
Samuel Bronston
Samuel Bronshtein, nado en Chisinau (actual Moldavia) o 26 de marzo de 1908 e finado en Sacramento (California) o 12 de xaneiro de 1994 foi un produtor estadounidense coñecido como Samuel Bronston.
Óengus I
Alt Clut, Northumbria e Mercia
As batallas entre os pictos e os britanos de Alt Clut, ou Strathclyde, están rexistradas nos anos 744 e 750, cando Kyle, en Alt Clut, foi tomada por Eadberht de Northumbria. A batalla de 750 entre os britanos e os pictos tivo lugar nun sitio chamado Mocetauc (quizais Mugdock, preto de Milngavie) na cal morreu Talorgan mac Fergusa, irmán de Óengus. Despois da derrota de 750, os Anais de Ulster rexistran "a diminución da soberanía de Óengus". Isto debeuse á chegada ó poder de Áed Find, fillo de Eochaid mac Echdach, en toda ou parte de Dál Riata, e o seu rexeitamento do goberno de Óengus.
Samuel Bronston
Traxectoria
Naceu en Chisinau, no Imperio Ruso, sendo sobriño do revolucionario Lev Trotski. Estudou na Sorbona e traballou para a unidade da Metro-Goldwyn-Mayer con sede en París. Na década de 1940 estableceuse como produtor independente. O primeiro filme da Samuel Bronston Productions foi Jack London, seguido por unha serie de filmes épicos, como King of Kings e El Cid.
Óengus I
Alt Clut, Northumbria e Mercia
Ademais da narración directa dos ataques de Dál Riata, ofrecéronse gran número de interpretacións das relacións entre Óengus, Eadberht e Æthelbald no período dende 740 até 750. Unha desas interpretacións suxire que Óengus e Æthelbald eran aliados contra Eadberht, ou mesmo que exercían un dominio conxunto de Gran Bretaña, ou unha bretwalda, é dicir, Óengus recollía os tributos ó norte do Humber e Æthelbald ó sur. Isto baséase principalmente nunha confusa pasaxe da Historia Regum Anglorum de Simeón de Durham, e polo xeral considérase que a interpretación ofrecida por Frank Stenton (que está baseada nun erro textual e en que Óengus e Æthelbald non estaban relacionados en ningunha clase de reinado conxunto) é a correcta.
Samuel Bronston
Traxectoria
Foi pioneiro en realizar as súas enormes producións no estranxeiro (concretamente en España) para reducir custos, creando uns xigantescos estudios en Las Rozas, Madrid. Alí traballou cun equipo creativo formado polo director Anthony Mann e o músico Miklós Rózsa, entre outros. O custo de construción dos seus estudios, xunto co fracaso de ''A caída do Imperio Romano '' levaron a Bronston a ter dificultades económicas, e en 1964 parou o negocio e caeu en bancarrota.
Óengus I
Alt Clut, Northumbria e Mercia
Existen certezas razoables de que Ouania sexa Govan, mais a localización de Newanbirig non as ten. Malia que existen moitos Newburghs, Newburgh-on-Tyne, preto de Hexham, é a localización preferida. Unha intepretación alternativa dos eventos de 756 identifica Newanbirig con Newborough, preto de Lichfield, no reino de Mercia. Unha derrota de Eadberht e Óengus nese lugar polas tropas de Æthelbald correspondería coa lenda da fundación de Saint Andrews, segundo a cal un rei chamado Óengus, fillo de Fergus, fundou unha igrexa para agradecer a André Apóstolo por telo salvado despois da derrota en Mercia.
Samuel Bronston
Traxectoria
A bancarrota e a persecución criminal afundiu a súa carreira, producindo tan só tres filmes desde 1964. Un proxecto épico sobre Isabel a Católica nunca se chegou a rodar. Finou en 1994 e foi enterrado en Las Rozas.
Óengus I
Culto de Saint Andrew
O culto de André Apóstolo puido chegar ó reino dos pictos dende Northumbria, como o culto de San Pedro que foi favorecido por Nechtan, e en particular dende o mosteiro de Hexham que estaba dedicado a Santo André. Esta aparente conexión coa igrexa de Northumbria puido ter deixado un rexistro histórico. Óengus, como os seus sucesores e posibles parentes Caustantín e Eógan, aparece rexistrado en Liber Vitae Ecclesiae Dunelmensis, unha lista de 3000 benfeitores para os que se dicían oracións en institucións relixiosas conectadas con Durham.
Samuel Bronston
Filmografía
Samuel Bronston produciu trece filmes entre 1942 e 1984:
Óengus I
Morte e legado
Óengus morreu no ano 761, "probablemente con máis de 70 anos, ... sendo a figura dominante na política do norte de Gran Bretaña". A súa morte está rexistrada no estilo breve típico dos analistas, agás polo continuador de Bede en Northumbria, posiblemente confiando nunha fonte de Dál Riata, quen escribiu: "Óengus, rei dos pictos, morreu. Dende o comezo do seu reinado até o final perpetrou crimes sanguentos, coma un asasino tiránico." A lista de reis da crónica picta conta que foi sucedido polo seu irmán Bridei. O seu fillo Talorgan tamén foi rei despois, e é o primeiro fillo dun rei picto que se sabe que se converteu tamén en rei.
O seguinte poema irlandés do século IX do Libro de Leinster está asociado con Óengus:
Unha avaliación do reinado de Óengus é problemática, xa que as fontes analíticas achegan moi pouca información de Escocia nas seguintes xeracións. Os seus aparentes lazos irlandeses engádense á longa lista de argumentos que defenden a idea de que a "gaelización" do leste de Escocia comezou na época de Cináed mac Ailpín; de feito, hai boas razóns para crer que o proceso comezou antes do reinado de Óengus. Moitos dos reis pictos até a morte de Eóganan mac Óengusa en 839, pertenceron á familia de Óengus, en particular os fillos de Fergus Caustantín e Óengus.
A cantidade de información que sobreviviu sobre Óengus comparada con outros reis pictos, a natureza e o alcance xeográfico das súas accións e a duración do seu reinado fan que o rei Óengus sexa un dos gobernantes máis salientables da Idade Escura insular.
Fara (longobardos)
A fara (plural en latín farae) era a unidade fundamental da organización social e militar dos longobardos. Estaba constituída pola agregación dun grupo homoxéneo e compacto de familias (orixinadas a partir do mesmo clan xentilicio) e era quen de se organizar en continxentes con funcións militares de exploración, de ataque e de ocupación de territorios durante as grandes migracións que conduciron o pobo longobardo dese a zona do Báltico, á Pannonia e ata Italia.
A estrutura social
Unha orientación historiográfica tradicional identificaba a fara con grupos familiares extensos, pero xa hai tempo que se consolidou unha interpretación que subliña maiormente o papel de unidade militar da fara. De acordo coa etimoloxía (véxase o alemán fahren, ir, viaxar), Jörg Jarnut decántase por unha definición da fara como de "asociación en marcha", que incluía, xunto aos guerreiros, todos os non combatentes relacionados (mulleres, vellos, nenos, escravos, mesmo o gando). Paulo Diácono en cambio fala das "farae" como estirpes ou liñaxes.
Na fara confluíron dúas estruturas funtamentais da sociedade xermánica: a Sippe (a familia extensa) e a Gefolgschaft (a libre unión de guerreiros ao redor dun xefe). A segunda semellábase ao comitatus xa descrito por Tácito no século I. É difícil comprender en que medida os dous compoñentes familiares e militares tiveron importancia. Durante un momento crucial como unha migración é doado intuír como o carácter de Gefolgschaft tomaría a dianteira. Eran Gefolgschaften os grupos de cynocefali, os guerreiros escollidos que, con peiteados especiais, buscaban aterrorizar os inimigos que se asemellaban a cans e lobos. Pódese pensar nun grupo de consanguíneos, parecidos aos clans de matriz céltica, cun maior carácter militar que noutras estruturas sociais análogas doutros pobos xermánicos.
Durante a fase nómade do pobo longobardo (séculos II-VI) xunto aos deberes militares, na fara, acompañábanse os sociais: o grupo debía garantir a paz interna, asegurar o sostemento de todos, erixir os refuxios provisorios ao final dos desprazamentos. Á cabeza das faras estaba un duque, guerreiro condecorado con tal dignidade polas ligazóns dinásticas e polo valor militar mostrado na guerra e premiado polo soberano. A cohesión interna estaba asegurada polas ligazóns familiares que os membros dunha fara consideraban que tiñan os uns cos outros; durante a estancia de vinte anos en Pannonia (sobre 547 - 568), con todo, o inevitábel xurdimento de diferenzaseconómicas permitiulles aos duques máis ricos e poderosos acolleren na súa propia fara combatentes menos provistos de medios.
A invasión de Italia, en 568, foi organizada por Alboíno baseándose nas faras, que constituíron á vez as unidades militares e migratorias, por medio das cales os longobardos penetraron na Península. Unha vez xuntos nun novo territorio, unha fara era seleccionada para situarse nun punto estratéxico, apoiándose normalmente en estruturas preexistentes. Por exemplo, o primeiro duque longobardo creado por Alboíno en Italia, Xisulfo I de Friúl, situouse co seu séquito na cidade de Cividale. Ao rematar a conquista, as faras conservaron aínda por algúns anos as súas características de mobilidade e de provisionalidade, para despois evolucionar progresivamente a asentamentos estábeis.
Os asentamentos
Os lugares onde se estableceron as faras, situados a miúdo nas zonas limítrofes da expansión longobarda, convertéronse en moitos casos centros habitados permanentes dos que fican trazas na toponimia: por exemplo :
O Vilar do Mato, Ventosela, Redondela
O Vilar do Mato é un lugar da parroquia de Ventosela, no concello pontevedrés de Redondela, na comarca de Vigo. Segundo o IGE, en 2012 tiña 384 habitantes (190 homes e 194 mulleres).
Mouna-Hodan Ahmed
Mouna-Hodan Ahmed ou Mouna-Hodan Ahmed Ismail, nada en 1972, é unha profesora e escritora francófona djibutiana.
Traxectoria
Nada nunha familia de cinco fillos e fillas, estudou primaria e secundaria en Djibouti antes de continuar os estudos superiores en Francia. Regresou ao seu país como mestra de lingua francesa.
A súa primeira novela, Les Enfants du khat, foi publicada en 2002. Describe a vida dunha rapaza djibutiana, filla máis vella dunha familia na que o pai é adicto ao qat e é a nai a que traballa para alimentar a prole.
Carlos Morris Soriano
Carlos Morris Soriano, nado en Valencia cara a 1880 e finado en Ferrol o 24 de agosto de 1936, foi un militar e político galego.
Traxectoria
Comandante de Infantería de Mariña. Foi comandante do transporte Almirante Lobo e combateu en África, polo que foi condecorado. Foi nomeado Axudante de mariña de Viveiro en 1928. Retirado, na Segunda República militou en Unión Republicana e foi concelleiro da Frente Popular en Viveiro. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 fuxiu e permaneceu agochado. Detido en Ferrol o 23 de agosto, foi asasinado o día seguinte pretextando un traslado a Viveiro.
Vida persoal
Casou en Ferrol con Amparo de Castro Fernández en 1903.
Equipo All-NBA
O Equipo All-NBA é un galardón anual da NBA nos que se escollen os mellores xogadores da liga na tempada. As votacións son realizadas por redactores e presentadores dos Estados Unidos e o Canadá. O Equipo foi seleccionado cada tempada dende a existencia da liga, a tempada inaugural en 1946. O Equipo está formado por tres quintetos, o primeiro, o segundo e o terceiro, e xeralmente compóñense de 15 xogadores en total.
Os xogadores reciben cinco puntos pola votación para o primeiro equipo, tres puntos polo voto para o segundo equipo, e un punto para a votación do terceiro equipo. Os cinco xogadores co maior número de puntos totais fai o primeiro equipo, os seguintes cinco fan o segundo equipo, e os seguintes o terceiro. No caso de empate entre xogadores, amplíase o equipo. Se o primeiro equipo ten seis xogadores por un empate, o segundo equipo seguirá tendo cinco xogadores. O empate só ocorreu unha vez, en 1952, cando Bob Davies e Dolph Schayes empataron a votos recibidos. De 1946 a 1955, os xogadores eran seleccionados sen ter en conta a súa posición; con todo, dende 1956, cada equipo componse de dous aleiros, un pivote, e dos bases/escoltas.
1988–89 - actualidade
Dende a tempada 1988-89 hai tres equipos da NBA, cada un con cinco xogadores, excepto cando hai empates. Os xogadores lístanse segundo a posición na seguinte orde descendente: dous alas, un pivote e dous bases/escoltas.
Savonia do Norte
Savonia do Norte (en finés Pohjois Savo e en sueco Norra Savolax) é unha das 19 rexións de Finlandia. Está situada ao leste do país, na provincia histórica de Savonia e na actual provincia de Finlandia Oriental. A súa capital e cidade máis poboada é Kuopio.
Savonia do Norte limita ao sur con Savonia do Sur, ao suroeste con Finlandia Central, ao noroeste con Ostrobotnia do Norte, ao norte con Kainuu e ao leste con Carelia do Norte.
É a sexta rexión máis poboada do país e a quinta máis extensa.
Concellos
Savonia do Norte conta con 18 concellos, 5 dos cales son considerados cidades (en letra grosa):
As cidades máis poboadas en 2011 eran:
Política
Os resultados das eleccións parlamentarias de 2011 en Savonia do Norte deron os seguintes resultados:
O Apeadeiro de Orosa, Vilarraso, Aranga
O Apeadeiro de Orosa é un lugar da parroquia de Vilarraso no concello coruñés de Aranga na comarca de Betanzos. Non tiña habitantes no ano 2009 segundo os datos do Instituto Nacional de Estadística.
Está situado a carón do lugar homónimo do Apeadeiro da parroquia de Aranga. Nas proximidades está o apeadoiro de Aranga.
Toponimia
O orónimo Orosa (da voz prerromana *or- ou *oro-), fai referencia a un terreo montañoso.
Amor con preaviso
Amor con preaviso (en Two Weeks Notice) é un filme australiano-estadounidense escrito e dirixido por Marc Lawrence que foi estreado en 2002. Está protagonizado por Hugh Grant e Sandra Bullock.
A Casa do Monte, Vilantime, Arzúa
A Casa do Monte é un lugar da parroquia de Vilantime no concello coruñés de Arzúa, na comarca homónima. Segundo o INE en 2010 tiña 2 habitantes (un home e unha muller).
Vilariño de Arriba, A Ramallosa, Nigrán
Vilariño de Arriba é un lugar da parroquia da Ramallosa, no concello pontevedrés de Nigrán, na comarca de Vigo. Segundo o IGE, en 2022 tiña 124 habitantes (65 homes e 60 mulleres).
Una gota de sangre para morir amando
Una gota de sangre para morir amando é unha película española-francesa de 1973 dirixida por Eloy de la Iglesia, e protagonizada por Sue Lyon, Christopher Mitchum e Jean Sorel. Encadrada no xénero de suspense, foi filmada en Madrid e estreada en 1973 en España.
Sinopse
Unha serie de crimes aterroriza á cidade mentres Ana Vernia, enfermiera, atende aos seus doentes no Gran Hospital. Un día, David, un xove delincuente, descobre casualmente que Ana é a autora dos crimes dos que sempre son vítimas xoves con problemas aos que ela cre liberar do seu enfrontamento coa sociedade.