cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Salamántiga rabilonga
miniatura|235px|Chioglossa lusitanica no [[Parque Natural das Fragas do Eume (A Coruña).]] A salamántiga rabilonga, salamántiga galega ou saramaganta (Chioglossa lusitanica) é unha especie de anfibio urodelo da familia dos salamándridos (Salamandridae), a única do xénero Chioglossa, endémica do noroeste da península Ibérica (Galicia, Asturias e norte de Portugal, país no que chega até o Texo).
É un salamándrido pequeno, alongado e esvelto cun rabo moi longo, que pode amputarse como o dos lagartos. Malia recibir tamén ocasionalmente os nomes de salamántiga galega, ou de píntega rabilonga ou galega, non ten pintas á diferenza da píntega común (Salamandra salamandra).
Características
O corpo de Chioglossa lusitanica, de pequeno tamaño, é moi alongado. En total mide de 12 a 15 cm de lonxitude (máximo de 16 cm ou máis), dos que case os dous terzos corresponden á cola.
O tronco presenta 10 ou 11 sucos laterais, que continúan pola cola, cada vez menos pronunciados.
As extremidades son de reducido tamaño.
A súa pel é moi lisa, co dorso moi escuro, de cor parda broncínea, case negra, con dúas liñas lonxitudinais de contornos irregulares de cor parda dourada, que percorren o tronco e se unen nunha na base da cola, que é moi longa (chega medir dúas veces e media o tamaño do tronco), ao que aluden algúns dos seus nomes populares galegos.
Bioloxía
Moi vivaz, é máis activa durante a noite. É semiterrestre e áchase baixo pedras, entre os musgos ou follas secas, sempre preto de arroios con agua corrente e limpia. En terra desprázase moi rápido, como se fose un lagarto.
Coa súa lingua evaxinábel e protráctil, captura pequenas arañas, lesmas, coleópteros e outros insectos para alimentarse.
As femias poñen entre 12 e 17 ovos de cor branca e duns 11 mm de diámetro, baixo pedras en regatos de pouca corrente ou en minas de auga; as postas non adoitan encontrarse preto dos regatos onde viven os adultos.
As larvas nacen de 6 a 9 semanas tras o amplexo. Son moi alongadas e sen crista dorsal, a crista caudal nace na raíz da cola e a punda desta ten forma arredondada. Antes de chegaren á metamorfose adoitan alcanzar 4 ou 5 cm de lonxitude, aínda que se non a fan no primeiro ano de vida, poden chegar até os 7 cm.
As branquias están pouco desenvolvidas e a cola está comprimida lateralmente. Pouco pigmentadas ao naceren van escurecendo coa idade, sendo moi escuras as que pasan o invierno nese estado larvario. A maioría dos individuos metamorfoséanse no primeiro ano, pero poden tardar dous en facelo.
Hábitat
É unha especie característica das rexións de media e baixa altitude, onde haxa regos de auga limpa e suficientemente oxixenada, e con abundante vexetación nas súas beiras. En lugares húmidos, como bosques caducifolios con zonas sombrías, poden afastarse algo dos cursos de auga. Rara vez aparecen por riba dos 1 000 m. Habita zonas de clima atlántico moi húmido. Por iso é escasa no SE da provincia de Ourense, faltando nas zonas máis secas desa zona.
Sistemática
miniatura|235px|Acuarela de Bocage na descrición orixinal da especie.
Descrición
O xénero Chioglossa foi descrito por primeira vez en 1864 polo zoólogo e político portugués José Vicente Barbosa du Bocage, director da entón Secção Zoológica do Museo de Lisboa. E a súa única especie, Chioglossa lusitanica, describiuna o mesmo autor no mesmo ano.
As descricións do xénero e da especie foron publicadas nas revistas Proceedings of the Scientific Meetings of the Zoological Society of London e na Revue et Magasin de Zoologie Pure et Apliquée en 1864, no traballo titulado, nesta última, "Note sur un nouveau batracien du Portugal, Chioglossa lusitanica, et sur une grenouille nouvelle de l'Afrique occidentale".
Xénero
O nome científico Chioglossa está formado polo elemento do latín científico chio-, tirado da raiz do termo do grego antigo χιών, χιῶνος chiṓn, chiṍnos, "neve", e a palabra do grego antigo γλῶσσα glõssa, "lingua".
Especie
En canto ao epíteto específico, lusitanica, provén do latín Lusitania, -ae, literalmente, "de Lusitania", antiga provincia romana que comprendía gran parte do actual Portugal; literalmente "de Lusitania".
Subespecies
Ademais de pola área de distribución, diferéncianse porque a subespecie setentrional ten as patas e os dedos máis longos.
Status de conservación
Chiglossa lusitanica é só relativamente abundante nas zonas coas mellores condicións en canto a limpeza das augas e dos bosques caducifolios mellor conservados, e por iso é unha especie protexida polo Convenio relativo á Conservación da Vida Silvestre e do Medio Natural de Europa (Convenio de Berna) e aparece no Real Decreto 439/1990, que regula o catálogo de especies ameazadas en España.
Catalogada como "vulnerábel" na Lista vermella da IUCN, as súas maiores ameazas son a contaminación por produtos agroquímicos, perda do hábitat boscoso adxacente aos arroios, detracción de auga para rega e outros usos, canalizacións dos regatos, plantacións de eucaliptos e piñeiros e perda do hábitat por incendios forestais.
Alexander Bain
Alexander Bain, nado en Aberdeen o 11 de xuño de 1818 e finado na mesma cidade o 18 de setembro de 1903, foi un educador e filósofo escocés. Destacou pola aplicación da filosofía á psicoloxía.
Traxectoria
miniatura|James Mill. A biography, 1882
En 1840 comezou a colaborar na Westminster Review e coñece a John Stuart Mill, con quen mantivo unha longa amizade. Profesor da Universidade de Glasgow en 1845, ao ano seguinte deixouno para dedicarse a escribir. En 1848 trasládase a Londres onde publicou The Senses and the Intellect (1855) e The Emotions and the Will (1859). En 1860 foi nomeado pola coroa catedrático de lóxica e literatura inglesa na Universidade de Aberdeen.
Historia da arte occidental
A historia da arte occidental redúcese en gran parte á historia da arte europea dende a Idade Media e á arte clásica greco-romana; así como ao comezo da arte xunto coa historia nas civilizacións que se consideran os seus precedentes (Exipto e Próximo Oriente). As manifestacións artísticas de épocas anteriores no continente europeo e a conca do Mediterráneo son moi diversas, pois aínda que algunhas están moi afastadas no tempo e presentan unha gran distancia cultural (arte prehistórica); outras non (megalitismo, arte protohistórico).
A causa desa limitación ten que ver, como é lóxico, con que o estudo da historia da arte nace como disciplina no Renacemento italiano; e con que Europa (sobre todo Francia e Inglaterra, e moi especialmente os países de lingua alemá) continuou acollendo os núcleos principais dos historiadores e estudosos da arte até mediados do século XX, momento no que, tras a segunda guerra mundial, tamén os Estados Unidos pasan a ser un centro de produción artística e de crítica e historia da arte de primeira orde. Menos atención recibiron as producións artísticas doutras civilizacións, e mesmo as de zonas periféricas da mesma civilización occidental (como a América colonial), independentemente da consideración que poida facerse da súa importancia comparada coa das zonas centrais da civilización occidental. Tal orientación adoita ser acusada de eurocentrismo por parte dos partidarios dunha perspectiva global.
Arte antiga
É na Antigüidade cando xorden os primeiros conceptos teóricos respecto á sistematización e estudo das artes. Aínda que cubra un período bastante longo, destácase aí a formulación da estética clásica, reunindo as culturas grega e romana.
Durante practicamente toda a Antigüidade, a arte estivo bastante asociada ás necesidades formais dos rituais relixiosos: as varias formas de produción artística (pintura, escultura, arquitectura), buscaban dalgunha forma traer para o mundo mortal os valores do mundo divino. Esta visión de arte é especialmente patente nos exipcios e babilonios. Os gregos e romanos, porén, aínda que cultiven esta necesidade, camiñarán cara a unha arte con novos significados. A arte, para eles, tornarase unha forma de humanismo.
Arte clásica: Grecia e Roma
esquerda|miniatura|150px|Estatuaria clásica Os gregos son responsábeis do concepto de arte que impregnará practicamente toda a produción occidental durante máis de 2000 anos. A palabra grega para a arte é tekné, que tamén significa técnica ou oficio. Este concepto está asociado á idea de mímese, que considera que no mundo real, a manifestación artística debe representar a busca do ideal. O ideal, para os gregos, está representado pola perfección da Natureza, desta forma, a arte debe ser perfecta. Por tanto, segundo o punto de vista clásico, a arte é imitación da Natureza, mais non se resume a un simple retrato dela, senón que busca unha Natureza ideal e universal. A busca deste ideal universal de Natureza é, para a arte clásica, a busca da Beleza universal, pois a Natureza, sendo perfecta, é bela. Non existe separación, segundo este punto de vista, entre arte, ciencia, matemática e filosofía: todo o coñecemento humano está posto na busca da perfección.
Arte medieval
miniatura|Pintura medieval: pedagóxica, relixiosa Durante a Idade Media a arte estivo predominantemente comprometida co proxecto de difusión e propaganda do Cristianismo europeo. Durante este período, visto que a vasta maioría dos campesiños era iletrada, as artes visuais eran o principal método para comunicar as ideas relixiosas aos fieis, xuntamente cos sermóns. A Igrexa católica era unha das poucas institucións o suficientemente ricas para remunerar a obra dos artistas, e por tanto a maior parte das obras eran de natureza relixiosa (condicionando o que se coñece por arte sacra).
As dúas principais manifestacións arquitectónicas (principalmente relacionadas coa construción de catedrais) eran o románico (até mediados do século XII) e o gótico (de mediados do século XII en diante). A pesar de estaren normalmente asociadas a distintos períodos históricos, nunca deixaron de ser construídas. Destaca tamén a formación das corporacións de oficios, especialmente durante o período do Renacemento comercial, reunindo artesáns que detentaban o monopolio do coñecemento práctico de determinadas áreas.
Cómpre resaltar que o pobo durante a Idade Media non posuía o hábito da lectura, visto que eran poucos os que tiñan acceso á escrita e que podían ler. Por tanto, as artes visuais foron un dos principais medios encontrados pola Igrexa católica de pasar para a sociedade os valores do cristianismo.
A maioría dos artistas medievais eran anónimos e o traballo colectivo era bastante común. Alén diso, é difícil identificar artistas individuais neste período.
O Renacemento
miniatura|O [[home de Vitruvio de Leonardo da Vinci é o símbolo do espírito humanista do Renacemento. A arte deste período reflicte as características do deseño: clasicismo, razón e simetría.]] Durante a Idade Media europea, as pinturas e esculturas tendían a focalizar a relixión, especialmente o Cristianismo. A medida que o Renacemento emerxe, porén, o foco dos artistas desprázase ao pasado clásico, buscando influencias na Grecia e Roma antigas, levando a profundas mudanzas tanto nos aspectos técnicos como nos motivos e temáticas da pintura e escultura. Os pintores, entón, pasan a aumentar o realismo dos seus traballos usando as novas técnicas da perspectiva (recentemente redescuberta e bastante desenvolvida), representando máis autenticamente as tres dimensións. A manipulación da luz e sombra, como o contraste de ton evidente nos traballos de Ticciano, foi enriquecida coas técnicas do chiaroscuro e do sfumato desenvolvidas por Leonardo da Vinci. Os escultores, tamén, redescubriran moitas técnicas antigas, como o contrapposto.
Seguindo o espírito humanista do período, a arte tornouse máis laica nas súas temáticas, buscando motivos na mitoloxía clásica ademais dos temas cristiáns. Este xénero de arte acostuma ser chamado de clasicismo renacentista. Os artistas renacentistas máis influentes son Leonardo da Vinci, Michelangelo Buonarroti e Rafael Sanzio, pertencentes ó Renacemento italiano.
Outra figura igualmente importante mais menos coñecida do Renacemento (neste caso, do Renacemento flamengo) é Jan van Eyck, pintor neerlandés.
Maneirismo, barroco e rococó
Artigos principais: Maneirismo, barroco, rococó
miniatura|Retrato de [[Rembrandt.]] Na arte europea, o clasicismo renacentista desmembrouse en dous movementos distintos: o maneirismo e o barroco. O primeiro, unha reacción contra a perfección idealista do clasicismo, empregou a distorsión da luz e dos espazos da obra a fin de salientar o seu contido emocional e as emocións do artista. A arte barroca levou a subliñar detalles e movemento na súa busca da beleza. Talvez os máis coñecidos pintores barrocos sexan Rembrandt, Peter Paul Rubens e Diego Velázquez.
A arte barroca é frecuentemente vista como parte da estratexia católica da Contrarreforma: o elemento artístico da revitalización da vida espiritual na Igrexa católica. Alén diso, a énfase que a arte barroca deu á grandiosidade é vista como un reflexo do Absolutismo. Luís XIV dixo: "Eu son a grandiosidade encarnada", e moitos artistas barrocos serviron aos reis procurando ese mesmo obxectivo. Non obstante o amor barroco polo detalle é con frecuencia considerado como resultado dun excesivo ornamentalismo e, de certa forma, vulgar, especialmente cando o barroco evoluciona ao estilo decorativo do rococó. Tras a morte de Luís XIV, o rococó floreceu por un curto período, decaíndo axiña. Efectivamente, a aversión á ornamentación excesiva do rococó foi o ímpeto para a chegada do neoclasicismo.
Neoclasicismo, romanticismo, academicismo, realismo
''Artigos principais: Neoclasicismo, romanticismo, academicismo, realismo
miniatura|[[Jacques-Louis David|David é o neoclásico paradigmático]] A medida que o tempo pasaba, moitos artistas manifestáronse contrarios ao ornamentalismo dos estilos anteriores e buscaron a arte anterior, máis simple, do Renascimento, formando o que foi coñecido como neoclasicismo. O neoclásico foi o compoñente artístico do movemento intelectual coñecido por Iluminismo, o cal era igualmente idealista. Ingres, Canova e Jacques-Louis David están entre os neoclásicos máis coñecidos.
No inicio do século XIX, porén, Europa transfórmase radicalmente pola industrialización. A pobreza, miseria e desesperación estaban a ser o destino do novo proletariado creado pola "revolución". En resposta a estas mudanzas na sociedade, xurdiu o movemento realista. O realismo procurou retratar as condicións e dificultades das clases populares na esperanza de alterar a sociedade. Para este movemento, o artista debe representar o seu tempo, sen tomar un partido definido: debe retratar os puntos que considere adecuados, denunciándoos á sociedade. En contraste cos románticos, que eran esencialmente optimistas co destino humano, o realismo retratou a vida nas profundidades dunha terra urbana sen orde. Como o romanticismo, desenvolveuse tamén como un movemento literario. Entre os grandes pintores realistas están Gustave Coubert e Edouard Manet (que abre o camiño do impresionismo).
É interesante notar que, aínda que o neoclasicismo fose deixado atrás cando xurdiron os novos estilos, continuou a existir puntualmente e, en certos lugares, a arquitectura neoclásica perdurou até o inicio do século XX.
Impresionismo, postimpresionismo
Artigos principais: Impresionismo, Postimpresionismo miniatura|150px|esquerda|O [[impresionismo de Claude Monet.]] miniatura|150px|[[Van Gogh representa unha das tendencias do Postimpresionismo.]] Xurdindo da ética naturalista do realismo, mais ao mesmo tempo afastándose dela, creceu un gran movemento artístico: o impresionismo. A fotografía xorde tomando o lugar da pintura de retratos e os artistas buscaron do elemento fundamental da pintura, para se diferenciar da fotografía. Pensaron na luz e no movemento. Os impresionistas foron os pioneiros no uso da luz na pintura como forma de capturar a vida como vista polos ollos humanos. Edgar Degas, Édouard Manet, Claude Monet, Camille Pissarro e Pierre-Auguste Renoir estaban todos inmersos no movemento impresionista.
Buscando novas formas de expresión ou de diálogo coa realidade, xurdiron artistas que, aínda que cunha orixe impresionista, diferenciáronse do movemento. Xenericamente chamados de postimpresionistas, os integrantes deste grupo (que non posuía ningunha conexión formal sino que moitas veces eran descoñecidos uns dos outros) incluían a Vincent van Gogh, Paul Gauguin e Paul Cézanne.
Arte moderna
Aínda que o concepto de arte moderna sexa complicado (dependendo do punto de vista, pode abarcar períodos e movementos diversos), acostuma haber un consenso de que está estritamente relacionada coas vangardas artísticas que proliferaron no inicio do século XX, consideradas como un desdobramento da obra do trío Van Gogh-Gauguin-Cézanne. De calquera forma, a idea de modernismo está en xeral relacionada cunha nova forma de lidar co problema estético, repudiando as regras da tradición e buscando o "espírito da época". Por causa disto, os movementos chamados modernos son, moitas veces, antagónicos.
Seguindo aos impresionistas viñeron os fauves, ás veces considerado como o primeiro xénero "moderno" da arte. Así como os impresionistas revolucionaran o uso da luz, tamén os fauves o fixeron coa cor. Tras o fauvismo, a arte moderna comezou a se desenvolver en todas as formas, indo do expresionismo (preocupado pola evocación da emoción a través de traballos obxectivos de arte) ao cubismo (repensando o espazo bidimensional e a súa relación co espazo tridimensional) e ao abstraccionismo. Estas novas formas de arte aumentaron os límites das nocións tradicionais do que é "arte" e correspondían ás mudanzas similares que acontecían na sociedade humana, na tecnoloxía e no pensamento.
O surrealismo é normalmente clasificado como unha forma de arte moderna. Porén, os propios surrealistas propuxeron o estudo do surrealismo como unha nova era na historia da arte, dicindo que aquela noción simplificaba demasiado a complexidade do movemento (que non debería ser un movemento artístico), non mostraría adecuadamente a relación do surrealismo coa estética e falsamente o caracterizaría como un movemento restrinxido a un determinado período. Os surrealistas estaban preocupados coa escrita automática do ser humano, reveladora de seu subconsciente.
Outras formas de arte moderna (algunhas das cales relaciónanse coa arte contemporánea) inclúen:
Arte contemporánea
Aínda que o eixe cultural internacional continúe sendo predominantemente occidental, tendo en Nova York e París as súas capitais tradicionais, a arte practicada nos últimos 50 anos rompeu, en xeral, con este límite: a arte practicada no Oriente, en África e outros lugares gañou relevancia. Desta forma, a arte deixa de estar limitada aos conceptos occidentais tradicionais, incorporando novas culturas e afastándose cada vez máis da idea dunha "tradición artística vernácula". Hai, porén, diversos críticos que alegan que, aínda que exista unha aparente internacionalización da cultura, o ideario occidental continúa sendo vendido como modelo, e todo o que for estranxeiro é vendido (e consumido) como "exótico".
Entre os movementos da arte contemporánea que destacan están:
Primo Levi
Primo Levi, nado en Turín o 31 de xullo de 1919 e finado o 11 de abril de 1987, foi un escritor italiano. Escribiu memorias, contos, poemas, e novelas. É coñecido sobre todo polo seu traballo sobre o Holocausto, en particular, por ser prisioneiro en Auschwitz-Birkenau. O seu libro Se isto é un home está considerado un dos máis importantes libros de memorias do século XX.
Traxectoria
Naceu dentro dunha familia xudía liberal. En 1934 entrou no Massimo d'Azeglio liceo clasico, unha escola secundaria especializada no estudo dos libros clásicos. A escola era coñecida polos seus profesores antifascistas, entre eles Norberto Bobbio e, durante algúns meses, Cesare Pavese, que despois se convertería nun dos mais coñecidos novelistas italianos. Moitos biógrafos afirman que Pavese foi o profesor de italiano de Levi e unha das súas maiores influencias intelectuais. Este mito foi refutado por Thomson, biógrafo definitivo de Levi.
Auschwitz
En setembro de 1943, despois de que o goberno italiano asinara o armisticio cos Aliados, o expresidente Benito Mussolini foi rescatado da prisión polos alemáns. Pasou a dirixir un pequeno estado italo-xermánico no norte de Italia, coñecido como República Social Italiana. O movemento de resistencia italiano fíxose moi activo nesta zona ocupada parcialmente polos alemáns. Levi, xunto con varios dos seus colegas, uníronse aos partisanos, coñecidos co nome de Movemento Xustiza e Liberdade. Sen ningún adestramento militar, foron feitos prisioneiros pola milicia fascista que entregou a Levi ao exército de ocupación alemán ao identificarse como xudeu –como partisano teríano fusilado inmediatamente–. Enviárono a un campo de prisioneiros en Fossoli, preto de Módena.
O 11 de febreiro de 1944, os prisioneiros do campo foron trasladados a Auschwitz. Levi permaneceu once meses no chamado campo da morte, ata ser liberado polo Exército Vermello. Dos 650 xudeus italianos enviados a Auschwitz con Levi, só vinte sobreviviron.
Levi sobreviviu por unha conxunción de factores. Sabía un pouco de alemán, polas publicacións sobre química que lía; deuse conta rapidamente que precisaba a toda costa pasar desapercibido, sen chamar a atención nin dos gardas nin dos prisioneiros. A súa experiencia profesional tamén foi de moita axuda: en novembro de 1944 pasou a traballar como asistente no laboratorio de Buna, que investigaba un novo tipo de caucho sintético. Así conseguiu polo menos manterse ao calor dentro do laboratorio. Despois da liberación do campo, padeceu escarlatina. Iso tamén salvou a súa vida, porque os demais prisioneiros foran evacuados do campo polas forzas da SS no que se coñeceu como marcha da morte.
Karra Elejalde
miniatura|Karra Elejalde (o primeiro pola dereita) na presentación da película [[A esmorga (filme de 2014)|A esmorga.]] Carlos Elejalde Garai, coñecido como Karra Elejalde, nado en Vitoria en 1960 é un actor, director de cinema e guionista vasco.
Primo Levi
Auschwitz
Aínda que foi liberado o 27 de xaneiro de 1945, Primo Levi non regresou a Turín ata o 19 de outubro daquel ano. Despois de pasar algún tempo nun ex-campo de concentración soviético, xa recuperando, embarcouse nunha longa viaxe ata a súa casa, na compaña doutros italianos, prisioneiros de guerra en Rusia. Durante esta viaxe, pasou por Polonia, Romanía, Hungría, Austria e Alemaña.
Karra Elejalde
En decembro de 2022 foi Medalla de Ouro ao Mérito nas Belas Artes do Goberno de España.
Primo Levi
Literatura
Ao regreso a Italia, Levi converteuse en químico industrial na fábrica SIVA. Comezou a escribir sobre as súas experiencias no campo de concentración e sobre a súa viaxe de volta á patria, reflectidas en dous libros, hoxe considerados clásicos: Se isto é un home (Se questo è un uomo) e A tregua (La tregua). Se isto é un home foi rexeitado por Einaudi, a aclamada e comunista casa editorial de Turín. Unha pequena editora, De Silva, lanzou o libro en novembro de 1947, nunha edición de 2000 exemplares. A pesar dunha crítica positiva escrita por Italo Calvino no periódico L'Unità, só se venderon 1500 copias. Levi tivo que agardar ata 1958 para que Einaudi reeditase o libro, nunha edición revisada e ampliada.
A Tregua apareceu en 1963, case 16 anos despois do seu primeiro libro e no mesmo ano que Levi gañou o Premio Campiello. Normalmente publicado xunto a Se isto é un home, A Trégua conta a súa longa viaxe despois da liberación de Auschwitz. O libro consolidou a reputación de Levi. Pasou a publicar regularmente artigos para o periódico La Stampa. Pero el non quería ser recoñecido só como memorialista, senón como escritor de ficción. Infelizmente, o seu traballo menos coñecido é xustamente unha colección de historias de ciencia ficción de cuño extremadamente pesimista, titulada Vizio di Forma.
Karra Elejalde
Traxectoria
É coñecido pola súa participación en filmes como Ocho apellidos vascos, Año Mariano, Airbag, La ardilla roja ou A esmorga. Ten no seu haber dous premios Goya ó mellor actor revelación.
Primo Levi
Literatura
A ambiciosa novela Se agora non, cando?, que conta a historia dun grupo de partisanos xudeus errantes por Rusia e Polonia durante a Segunda Guerra Mundial, gañou os destacados premios Viareggio e Campiello cando foi publicada en Italia, e fixo a Levi internacionalmente coñecido.
Tamén escribiu outras dúas obras de memorias: Momentos de reparación e O Sistema Periódico. Momentos de reparación trata dos homes que observou durante a prisión no campo de concentración. O Sistema Periódico é unha colección de pequenas historias, a maioría episodios da súa vida pero tamén dous contos de ficción que escribiu antes de ser enviado a Auschwitz, todos relacionados, dalgún xeito, cos elementos químicos. Na Real Academia de Londres, o 19 de outubro de 2006, O Sistema Periódico foi considerado o mellor libro de ciencia escrito nunca.
Levi xubilouse no seu cargo como xerente na SIVA en 1977 e dedicouse a escribir a tempo completo. Dos libros producidos durante este período, o máis importante é tamén o último, Os afogados e os sobreviventes, unha análise do Holocausto na que Levi explica que, a pesar de non odiar aos alemáns, non os perdoou xamais. O seu conto máis famoso foi publicado na coletanea A chave inglesa (1978).
Morte
Levi morreu o 11 de abril de 1987, despois de caer no oco da escaleira interior do edificio de tres andares onde vivía. Especúlase, ata hoxe, que se suicidase. Naquel momento, Elie Wiesel dixo que "Primo Levi morreu en Auschwitz corenta anos despois". Aínda que moitos parentes argumentan que a caída foi accidental, a maioría dos biógrafos tende a aceptar a tese do suicidio.
Zbigniew Cybulski
Zbigniew Hubert Cybulski, nado en Kniaże o 3 de novembro de 1927 e finado en Wrocław o 8 de xaneiro de 1967, foi un actor polaco, unha das personalidades máis coñecidas e populares da historia da Polonia de despois da segunda guerra mundial.
Vida
Zbigniew Cybulski naceu o 3 de novembro de 1927 nunha pequena aldea de Kniaże preto de Śniatyń, Polonia (agora parte do raion de Sniatyn, no Óblast de Ivano-Frankivsk, Ucraína). Despois da segunda guerra mundial uniuse á Academia de Arte Dramático de Cracovia. Graduouse en 1953 e trasladouse a Gdańsk, onde fixo o seu debut no Teatro Wybrzeźe de Leon Schiller. Tamén, co seu amigo Bogumił Kobiela, Cybulski fundou un teatro famoso teatro de estudantes, o Bim-Bom. A principios dos anos 60,  Cybulski mudouse a Varsovia, onde rapidamente se uniu ao Kabaret Wagabunda. Tamén apareceu no escenario do Teatro Ateneum, un dos teatros máis modernos e menos conservadores da Varsovia daquela época.
Con todo, Cybulski é máis recordado como actor de cine. A súa primeira aparición foi como extra no filme de 1954 Kariera. O seu primeiro papel importante foi en 1958, cando participou  no filme de Kazimierz Kutz, Krzyż Walecznych (A cruz dos valentes). Ese mesmo ano tamén apareceu como un dos protagonistas en Popiół i diament (Cinsas e diamantes) de Andrzej Wajda e en Ósmy dzień tygodnia de Aleksander Ford, baseada nunha historia curta de Marek Hłasko. Desde entón Cybulski foi visto como un dos actores máis notábeis da Escola de Cine polaca e un dos "novos e furiosos", como foron chamados os actores da súa xeración.
Entre os seus filmes máis famosos, á parte de Popiół i diament, inclúese Rękopis znaleziony w Saragossie de Wojciech Has. Tamén actuou en numerosas obras televisivas, incluíndo algunhas baseadas en traballos de Truman Capote, Anton Chekhov e Jerzy Andrzejewski.
Cybulski morreu nun accidente na estación ferroviaria Wrocław Główny, en Wrocław o 8 de xaneiro de 1967, de camiño a unha rodaxe. Cando intentaba saltar sobre un tren en marcha (como facía a miúdo ), escorregou e caeu baixo o tren, que lle pasou por riba. Foi enterrado en Katowice.
Legado
Cybulski continúa sendo unha lenda do cine polaco. O seu estilo de interpretación foi revolucionario no seu tempo, así como a súa imaxe (roupa de coiro e grande lentes de sol). Era a miúdo chamado "o James Dean polaco". Como Dean, interpretou a rebeldes inconformistas, e como el, morreu novo.
A banda polaca 2 Plus 1 gravou un álbum tributo a Cybulski titulado Aktor en 1977.
Galería de imaxes da comarca de Deza
miniatura|dereita|272px|Comarca do Deza Galería de imaxes da comarca do Deza.
Zbigniew Cybulski
Legado
En 1996 os lectores da revista polaca Film elixiron a Cybulski como mellor actor polaco da historia.
Galería de imaxes da comarca de Deza
A comarca do Deza comprende os concellos de Agolada, Dozón, Lalín, Rodeiro, Silleda e Vila de Cruces.
Zbigniew Cybulski
Legado
Dende 1969 entrégase o Premio Zbigniew Cybulski que distingue aos mellores actores novos.
Cardeñajimeno
Cardeñajimeno é un concello español da provincia de Burgos (Castela e León). A súa poboación é de 994 habitantes (INE 2012).
Dendrita
miniatura|dereita|300px|Árbore dendrítica dunha neurona na parte superior. As dendritas (do grego δένδρον déndron, “árbore”) son finas proxeccións ramificadas que saen das neuronas e actúan como condutoras dos impulsos electroquímicos que reciben doutras neuronas e que envían en dirección ao soma ou corpo da súa neurona. As neuronas presinápticas envían estes sinais eléctricos ás dendritas por medio de sinapses, que se poden producir en diversos puntos da árbore de dendritas. As dendritas xogan un papel fundamental para integrar estes sinais sinápticos e determinar a intensidade con que se producirán os potenciais eléctricos (potenciais de acción) na neurona. Recentes descubrimentos atoparon tamén que as dendritas poden liberar neurotransmisores e enviar impulsos a outras neuronas, o que antes se pensaba que só podían facer os axóns.
Síndrome nefrótica
A síndrome nefrótica (SN) é unha doenza renal causada por un conxunto de doenzas, caracterizada por un aumento na permeabilidade da parede capilar dos glomérulos renais, o que leva á presenza de niveis altos de proteínas na urina (proteinuria), niveis baixos de proteínas no sangue (hipoproteinemia), ascite, e en certos casos, edemas, niveis de colesterol elevados (hipercolesterolemia) e unha predisposición para a coagulación. A orixe desta síndrome é a lesión do glomérulo renal, ben sexa de xeito primario ou secundario, que altera a súa capacidade para peneirar as substancias que transporta o sangue. O dano causado no doente ha ser máis ou menos grave, sendo posíbel a aparición de complicacións noutros órganos e sistemas. As doenzas asociadas con esta síndrome polo xeral causas unha disfunción renal crónica. Porén, en función da afección e do tipo de lesión, estes individuos presentan un mellor prognóstico baixo un tratamento médico axeitado.
Dendrita
As dendritas xeralmente están moi ramificadas e fanse cada vez máis finas nas sucesivas ramificacións. Na súa porción inicial conteñen moitos orgánulos, como corpos de Nissl, ribosomas libres e mitocondrias, xunto con microtúbulos e neurofilamentos do citoesqueleto. Nas ramificacións finais máis finas diminúen os orgánulos (menos as mitocondrias) e aumentan os elementos do citoesqueleto.
Propiedades eléctricas das dendritas
A estrutura e ramificación das dendritas e a cantidade e variedade de canles iónicas reguladas por voltaxe, ten unha grande influencia na maneira en como estas integran os sinais que reciben, particularmente os sinais febles. Esta integración é tanto "temporal" (sumación de estímulos que chegan en rápida sucesión) coma "espacial" (agregación de impulsos excitatorios e inhibitorios de ramas separadas).
Antes pensábase que as dendritas simplemente transportaban a estimulación pasivamente. Neste caso, os cambios de voltaxe medidos no soma celular orixínanse pola activación de sinapses distais propagadas ata o soma sen que funcionen canles iónicas reguladas por voltaxe. A teoría do cable pasivo describe como os cambios de voltaxe nun punto determinado da dendrita transmiten o seu sinal eléctrico a través dun sistema de segmentos de dendritas converxentes de diferentes diámetros, lonxitudes, e propiedades eléctricas. Baeándose na teoría do cable pasivo pódese facer un seguimento de como os cambios na morfoloxía das dendritas dunha neurona cambian a voltaxe da membrana no soma, e, por tanto, como a variación na arquitectura das dendritas afecta ás características do conxunto do envío de sinais da neurona.
Aínda que a teoría do cable pasivo ofrece unha idea de como se propagan os sinais que entran polos segmentos dendríticos, é importante lembrar que as membranas das dendritas conteñen numerosas proteínas, algunhas das cales poden axudar a amplificar ou atenuar os sinais sinápticos. As canles iónicas de sodio, calcio, e potasio están todas implicadas na modulación dos sinais que se reciben nas dendritas. É posible que cada un destes ións teña un grupo de tipos de canles iónicas específicas, cada unha coas súas características biofísicas importantes para a modulación dos sinais. Tales características incluirían a latencia da apertura da canle, a condutancia eléctrica do poro iónico, a voltaxe de activación, e a duración da activación. Deste modo, a recepción dun sinal feble nunha sinapse distal pode ser amplificada por fluxos de sodio e calcio mentres vai en camiño ao soma, para que os efectos dunha sinapse distal non sexan menos intensos cós dunha sinapse proximal.
Unha importante característica das dendritas, debida ás súas canles iónicas reguladas por voltaxe, é a súa habilidade para enviar potenciais de acción de volta á árbore dendrítica (en dirección contraria ao soma). Estes sinais, coñecidos como potenciais de acción de propagación retrógrada, despolarizan a árbore dendrítica e proporcionan un compoñente esencial da modulación da sinapse e a potenciación a longo prazo (aumento duradeiro da transmisión de sinais entre dúas neuronas estimuladas sincronicamente). Ademais, un tren de potenciais de acción retrógrados xerados artificialmente no soma pode inducir un potencial de acción de ión calcio na zona inicial da dendrita en certos tipos de neuronas. Pero aínda non está claro se este mecanismo ten importancia fisiolóxica.
Desenvolvemento das dendritas
miniatura|dereita|300px|Neurona pirmamidal do hipocampo con moitas dendritas. A pesar do papel fundamental que xogan as dendritas nas tendencias computacionais das neuronas, sabemos moi pouco sobre o proceso por medio do cal as dendritas se orientan in vivo no seu crecemento e son impulsadas a crear o intricado patrón de ramificacións que mostran, diferente para cada tipo de neurona. Seguramente o equilibrio entre os custos metabólicos do crecemento das dendritas e as necesidades de cubrir áreas receptivas determina o tamaño e a forma das dendritas. É probable que o desenvolvemento das dendritas estea modulado por un complexo conxunto de sinais extracelulares e intracelulares. Foron identificados factores de transcrición, interaccións receptor-ligando, varias vías de sinalización, maquinaria traducional local, elementos do citoesqueleto, elementos do aparato de Golgi e endosomas, que poderían contribuír á organización das dendritas de determinadas neuronas e á distribución das dendritas nas redes neuronais. Entre os importantes factores de transcrición implicados na morfoxénese das dendritas están os denominados CUT, Abrupt, Collier, Spineless, ACJ6/drifter, CREST, NEUROD1, CREB, neuroxenina2 etc. Entre as proteínas secretadas e os receptores de superficie están neurotrofinas e receptores tirosina quinase, BMP7, Wnt/dishevelled, EPHB 1-3, Semaforina/plexina-neuropilina, slit-robo, netrin-frazzled, reelin. Como reguladores do citoesqueleto coñécense Rac, CDC42 e RhoA, e entre as proteínas motoras están KIF5, dineína e LIS1. Vías secretoras e endocíticas importantes que controlan o desenvolvemento dendrítico son: DAR3 /SAR1, DAR2/Sec23, DAR6/Rab1 etc. Todas estas moléculas interaccionan unhas con outras para controlar a morfoxénese dendrítica a adquisición dun tipo específico de arborización dendrítica, a regulación do tamaño das dendritas, e a organización da emisión de dendritas por diferentes neuronas.
Taboada (homónimos)
O topónimo Taboada pode referirse a:
Mónica Molina
Mónica Molina Tejedor, nada en Madrid o 24 de xaneiro de 1968, é unha cantante melódica e actriz española pertencente a unha coñecida saga de artistas, os Molina. Comparte o seu labor musical co seu irmán máis novo, Noel Molina, autor de gran parte do seu repertorio e coprodutor dos seus traballos.
Cirrio común
Ningunha outra ave pasa tanto tempo no aire coma o cirro. Suponse que poden voar sen pousarse durante anos, e abandonan o voo só para criar. O primeiro voo despois de deixa-lo niño pode durar xa días. Beben e dormen voando. Poden acadar velocidades de 200 km/h, o que os converte nunha das aves máis rápidas.
Descrición
Ten aproximadamente o tamaño dunha andoriña, uns 16 cm. de lonxitude, pero as envergadura das alas é meirande, de 40 a 45 cm. Pesan uns 40 gramos. A cor da plumaxe vai do negro acastañado ó negro intenso. Na gorxa ten unha mancha máis clara, difícil de ver cando voa. O aspecto exterior de machos e femias é semellante. O seu voo e rápido e elegante. O seu chío penetrante pódese escoitar no verán mesmo en moitas cidades. O chío das femias ten un ton máis alto có dos machos.
Distribución xeográfica
En Europa viven en áreas cultivadas, en xeral preto ou dentro das cidades, que parecen preferir ás vilas máis pequenas ou ás aldeas. Son migradores de longas distancias, que pasan o inverno en África ecuatorial e do sur.
Reprodución
miniatura|240px|Ovos de Apus apus Forma colonias para face-los niños. É moi fiel os lugares de nidificación e, en moitas ocasións, escolle a mesma parella do ano anterior. Escolle para o seu niño ocos en paredes ou debaixo dos teitos de edificios, a moita distancia do chan. A parella recolle material para o niño mentres voa. Poñen de dous a tres ovos que son incubados polos dous membros da parella. Os polos tardan ata 27 días en saír do ovo, dependendo do tempo atmosférico, e son capaces de voar cando teñen 40 días de vida. En épocas de tempo excepcionalmente malo, os polos entran nunha especie de afirmación, no que poden resistir ata dúas semanas. Maduran sexualmente ó acabar o segundo ano de idade.
Outros aspectos do comportamento
Varias veces ó día, especialmente entre lusco e fusco, os membros dunha colonia forman bandos non moi compactos e voan xuntos, chiando en alto, en grandes círculos. As causas deste comportamento non están claras. se cadra serven para marca-lo territorio de caza fronte a outras colonias. A crenza de que un cirrio pousado no chan non pode levantar o voo non é de todo exacta, polo menos no caso de individuos adultos sans coas alas ben desenvoltas. É certo, porén, que un cirrio nunca se pousa voluntariamente no chan.
Diferéncianse sen dificultade das andoriñas polo costume de vivir en grandes cidades e o costume de chiar cando voan, cousa pouco habitual nas andoriñas. As ás do cirrio son máis longas e finas, con forma de fouce, e a frecuencia de batido é máis alta.
Acordos de Oslo
Os acordos de Oslo culminaron unha serie de acordos secretos e públicos celebrados dende a Conferencia de Madrid de 1991 e negociación entre o goberno israelí e a OLP en 1993 como parte dun proceso de paz que intentaba resolver o conflito palestino-israelí. O Acordo de Cisxordania e Gaza, coñecido como de Oslo 2 ou de Taba asinouse o 28 de setembro de 1995 e outorgaba aos palestinos o autogoberno sobre 450 vilas.
A pesar das esperanzas postas nos acordos e na promesa da normalización das relacións entre o mundo árabe, o conflito non se resolveu.
PalaLottomatica
O PalaLottomatica, antes coñecido como Palazzo dello Sport ou PalaEUR, é un pavillón polideportivo situado na cidade de Roma, Italia. Con capacidade para 11.200 espectadores, foi inaugurado en 1960 con motivo dos Xogos Olímpicos de Roma. Albergou os encontros como local da Virtus Roma mentres competía na Lega Basket Serie A, máxima competición do baloncesto italiano, e na Euroliga.
Historia
O edificio foi encargado ao arquitecto Pier Luigi Nervi, en colaboración con Marcello Piacentini. O proxecto iniciouse en 1956, sendo construído entre 1958 e 1960. O estadio coñeceríase polo nome de PalaEUR, debido á súa localización no barrio romano do mesmo nome. Entre os anos 1999 e 2003, o edificio foi remodelado polo arquitecto Massimiliano Fuksas, pasando a ser o estadio dun equipo de baloncesto romano patrocinado pola empresa de apostas Lottomatica. Por este motivo, o estadio foi rebautizado co nome de Palatottomática.
Ademais da competición olímpica de baloncesto de 1960, neste estadio celebráronse diversos eventos deportivos internacionais, entre os que destacan os torneos entre equipos NBA e FIBA dos anos 1989 e 2006, e o EuroBasket de 1991. Tamén, debido á súa boa acústica e gran capacidade, é sede de numerosos concertos musicais (como os Rolling Stones en 1970, Pink Floyd en 1971, Elton John en 1973 e 2003, Bob Dylan en 1984, Green Day1996, Bruce Springsteen en 2005 ou Guns N' Roses en 2010).
Construción
O estadio é unha xigantesca cúpula de 100 m de diámetro, construída cunha fina lámina encartada de formigón armado, apoiada en 48 soportes inclinados. No perímetro da cúpula, e compensando o esforzo dos alicerces de soporte, disponse un cilindro acristalado que alberga as circulacións exteriores. Do mesmo xeito que no Panteón de Agripa, a iluminación realízase por un oco circular central, protexido por unha pequena lanterna.
Características
O estadio ten capacidade para 11.200 espectadores, e posúe un comedor para 300 persoas, unha zona de exposicións, e unha terraza panorámica ao EUR de 2.700 m².
Abelendo, Moaña (San Martiño), Moaña
Abelendo é un lugar da parroquia de San Martiño de Moaña, no concello pontevedrés de Moaña na comarca do Morrazo. Segundo o IGE, en 2022 tiña 588 habitantes, dos cales 288 eran homes e 300 eran mulleres.
Mileto, Grecia
miniatura|300px|Mapa de Mileto e outras cidades de Anatolia durante o imperio [[Reino de Lidia|lidio.]] Mileto (Μίλητος) foi unha cidade de Xonia, a principal da rexión. Estaba situada no extremo norte dunha península que ao suroeste formaba o golfo Látmico co monte Grión. A cidade estaba na ribeira do río Meandro, preto da desembocadura.
Historia
A cidade xa existía no tempo dos hititas e chamábase Millawanda ou Milawata.
A cidade pasou aos xonios e chamouse segundo os autores clásicos Lelegeïs, Pityusa, e Anactoria. Os xonios estaban dirixidos por Neleo, que puido ocupar a cidade sen loita, matou a todos os homes e el e a súa xente colleron as mulleres como esposas. Os xonios construíron unha nova cidade nas inmediacións, máis próxima ao mar; os restos da vella Milawata aínda existían en tempo de Estrabón.
Estas colonias fundáronse entre os anos 1000 e 600 a.C.
Gobernada inicialmente por tiranos ou déspotas, despois estableceuse outro tipo de goberno con dúas faccións, unha oligárquica e unha democrática, en que a primeira predominou pero nalgúns momentos houbo loitas civís e, nun enfrontamento entre ricos e pobres, producíronse escenas de gran crueldade. Herodoto menciona unha guerra civil en Mileto que durou moito (dúas xeracións) e que levou unha grande desgraza á cidade e empobreceu ao pobo e que se acabou cando os persas se impuxeron como mediadores.
O rei lidio Ardis probou de someter a cidade sen éxito. Sadiates case dá feito despois de derrotar aos milesios en dúas batallas, pero, cando morreu, aínda non estaba acabada a guerra, que seguiu baixo o seu sucesor Aliates, que fixo a paz coa cidade ao caer enfermo, cousa que se atribuíu ao saqueo dun templo (o templo de Atenea no territorio de Mileto). Neste tempo a cidade quedou gobernada por un tirano de nome Trasíbulo, amigo de Periandro de Corinto e entón fixo un tratado con Creso de Lidia, ao que recoñeceu como soberano e pagou imposto, non se sabe se voluntariamente ou pola forza militar de Creso.
Cando Lidia foi conquistada por Persia, o rei dos persas subrogou a posición do rei de Lidia. Foi entón cando os persas actuaron de mediadores entre as faccións "plutos" e "quirómaca", o -525, establecendo unha tiranía baixo soberanía persa.
Histeo (Histaeos) o tirano foi chamado a Susa e deixou o goberno ao seu xenro o tirano Aristágoras de Mileto; desde Persia Histeo o instigouno a se rebelar (-499) e arrastrou ás cidades de Xonia, pero, despois de diversas derrotas, a cidade foi asediada por terra e mar e finalmente asaltada e conquistada o -494. Os seus habitantes serían trasladados por orde de Darío I a unha cidade chamada Ampe na desembocadura do río Tigris, e a cidade de Mileto foi entregada aos carios.
A batalla de Micale (Mycale) o -479 restaurou a súa liberdade e independencia, e Mileto refíxose e entrou na alianza ateniense.
Ao cabo da guerra do Peloponeso, despois da expedición de Sicilia, a cidade independizouse de Atenas (-412) e, nunha batalla librada baixo os seus muro os milesios derrotaron aos atenienses e gañaron a liberdade, retirándose o almirante ateniense Frínico (Phrynikhos). Pouco despois un castelo erixido polo sátrapa persa Tisafernes no seu territorio, foi demolido, pero iso non impediu a suxeición a Persia polo acordo xeral entre gregos e Persia (-402). miniatura|300px|Maqueta da [[ágora e proximidades, c. 200. Modelo feito en 1968 por H. Schleif e K. Stephanowitz. Escala 1:300]] O -334, cando chegou Alexandre o Grande, a cidade non se quixo someter (a frota persa estaba ancorada en Mycale co exército) e os macedonios atacárona e tomárona por asalto. Parte da cidade quedou destruída, pero Alexandre perdoou aos habitantes e concedeulles a liberdade.
Despois diso foi unha cidade libre, dedicada ao comercio, pero cunha importancia secundaría. O -313 foi dominada por Antígono e polos seléucidas o -301. Foi brevemente posesión dos Tolomeos (-262 a -258) e outra vez suxeita aos seléucidas.
Capitanía Xeneral
Historicamente a figura da Capitanía Xeneral apareceu nos reinos da Monarquía Católica, incluídas as Indias, durante o século XVI. O seu titular, o capitán xeneral, era tamén o gobernador e ao mesmo tempo, o presidente da Real Audiencia, polo que tiña funcións non só militares (mando e organización do exército), senón tamén de goberno (xurisdición civil e penal sobre os habitantes do territorio correspondente).