cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xente de aquí e de acolá
Relatos
E acordeime entón de Somoza de Leiva. Mercou unhas estampas sobre a "Noite triste" e Hernán Cortés. Era perito afeccionado e picapreitos. Trouxo un can moi especial, apropiado para avogados: É un can que soio lle ladra á parte contraria. Era un can que nunca fallaba. Remata: Esquecíaseme decir que o can chamábase Moctezuma.
Coñocín a Pontes de Meirado hai moitos anos. Argumentaba nas barberías que non existían as antípodas terrestres e tamén falaba do grande imán terrenal central. Tivera un grande amor na Arxentina, unha italiana, coa que quixo casar por poderes pero a moza quedou co seu irmán, que o representaba na voda. Nunca se recuperou. Acaba o narrador falando nun ton elevado: ''tiraba un pano branco... pasábao polos narices e polos ollos. Polos narices pra poder millor lembrarse do aroma da amante perdida, e polos ollos pra secar gordas e amargues bágoas''.
Era un grande contador e coñecía todas as historias meiregas. Sobre todo falaba da famosa capa de ouro. Soñaba con ela e cos ananos. Un día espertou no soño e falou co anano, mesmo viu pola fiestra a famosa capa. Mais quedaron uns fíos dela atrapados na figueira e agora trainos nun libriño de papel de fumar. Eu miraba con respeto a Penedo, o único mortal do noso tempo no que se tivese pousada a capa de ouro dos santos e mistieriosos abades antergos.
A penedo faloulle un corvo, contoulle que desconfiase do avogado dun preito que tiña e que mirase polo xuíz. Penedo foise a Lugo, tratou do asunto e gañou. Buscou o corvo para darlle as grazas. O corvo pediulle un sombreiro e outras cousas. Tamén lle contou onde había tesouro na Braña. E non mentiu, Penedo atopou un obxecto que resultou ser un pedal de bicicleta cando aínda non chegaran as bicicletas. Volveuno enterrar no seu sitio.
Este Manuel Costa considerábase medio parente seu por teren nado os dous o mesmo día á mesma hora; polo signo do zodíaco estaban destinados a grandes logros na diplomacia. Emigrou a Buenos Aires e fíxose bo cociñeiro, casou cunha italiana pero descubriu que esta se disfrazaba de home e traballaba de bombeiro. Louzao quixo sacarlle a idea e ela marchou deixándoo co meniño. Volveu Manuel (Penedo) a Galicia, criou o meniño e seguía lendo sempre todas as novas de incendios alí onde os houbese: si chega a estar alí a miña Vittoria, apagábano voando. Xa mozo o cativo, chegou un baúl da Arxentina, eras os vestidos, uniforme etc da muller. O fillo puxo o casco de bombeiro e xa non o quixo sacar.
Cando escribín a miña Escola de menciñeiros, quedáronseme esquecidos Mel de Vincius... Curaba enfermos mandando que fixeran un retrato, sacaba os demos do corpo só con darlles nome e chamar por eles, que ao verse descubertos fuxían dando patadas. Tamén se contaba que tiña o don da ubicuidade. Escribía crimes para as coplas dos cegos e así se foi labrando fama de entendido en leis e viaxaba moito atendendo ao mundo legal.
Desde que as viu nunha festa sempre lle gustaron as randeeiras. Ao volver do servizo militar en Valladolid trouxo unha moi bonita. Co paso do tempo descubriu que sentar nela podía ter poderes curativos e dedicouse en exclusiva a atender o choio da randeeira. Mesmo lle pediu ao narrador que lle escribise un soneto e uns versos en latín para acompañar a curación. E dicíaos ao revés para que ninguén os memorizase e lle roubase o negocio. Morreu Novo e o sobriño quéixase de que non lle quedasen á familia as palabriñas para poder explotar o aparello que dorme no faiado.
Este relato foi levado ao audiovisual co mesmo título, Novo de Parmuíde, dirixido por Roberto Vidal Bolaño.
Guerreiro de Noste ía polo monte cando topou un home cun grande paraugas, un puño era un rostro humano que sacaba a lingua. O home dixo que era o seu cuñado Xacinto. Xacinto topara o paraugas, abriuno e papouno. O paraugas falaba para darse a coñecer, ata a muller o recoñeceu pola lingua, que a tiña moi longa. E logo Guerreiro ve como o paraugas marcha voando co home a cabalo da cana.
Sempre andaba en preitos e estudando nos códigos. Antes de morrer pediulle á muller que o enterrase cun exemplar do código. Así o fixo e uns días despois a muller arreglouse coa interesada no preito pola herdanza dun irmán del. Cando volvía cos cartos do acordo e unha cocha (porca) aparecéulle o marido en figura de corvo e afeoulle o trato. E caeu morto alí mesmo o corvo. A viúva meteuno nunha caixa e enterrouno. ''... antes de metelo na caixa, envolveuno nun xornal que traguía as bases pra a codificación do Dereito Foral Galego. Cousas que pasan. Xa ten en que pasar o tempo Figueiras, si é que sigue xurisperito...''
Delfín ía gardar o coche cando atopou un xastre coa mesa posta e traballando nun prado. Fálalle, o xastre dille que se chama don José, el chámalle así e todo desparece. Logo a xente non o cre e el enfádase. Dáse por matinar no xastre e nos seus instrumentos. De aí pasa ao traballo de atopar tesouros e do que se quedaría o Estado nese caso e conclúe: Así no merece la pena el atopar tesoros!
Rello vai á taberna, mira as partidas de cartas pero non xoga. Ás doce sempre marcha co seu can levando o xornal enteiro ou un anaco del, non sabe ler pero senta co xornal aberto na solaina. Como o narrador o coñece cóntalle o asunto. Resulta que se lle apareceu un tal Xestoso de Montes, home moi sabido e preocupado no outro mundo por se o Kaiser volveu reinar en Alemaña. Prometeulle dous pesos á semana se está atento nos xornais ás novas sobre o Kaiser, por iso el colle o xornal a diario na solaina para que o vexa o morto, que paga moi ben. O narrador conta que o Kaise morreu, mais Rello seguirá lendo no xornal sen saber ler e cobrando.
Felipe de Francos vai visitar unha moza a Ribeira de Piquín sempre na súa mula. Atopa un home pequeno cavando na terra, pregunta, a resposta é que busca unha chaqueta. Atópaa, pona, é unha chaqueta de ouro e o home confesa ser un mouro. Este cóntalle a historia da chaqueta que sempre quere metersa na terra e procurar unha ponte para esconderse moito tempo, por iso el viaxa con pico e pa; non hai chaqueta coma ela. E déixalle probala a Felipe, que nota como a chaqueta pesada tira para a terra e case o soterra se non lle botase unha man o mouro. ''E póndose o mouro de novo a chaqueta aquela, foise cáseque correndo camiño de Lodoso. Brilaba a chaqueta dándolle os derradeiros raios daquela doce serán de setembro.''
Acusárono de darlle morte a un tratante chamado Gareto que o enganara no trato dunha vaca tísica. Mais el demostrou que o día do crime estaba noutro lado. Falaba cos lobos. E facía mil cousas máis. Xa con cincuenta anos decidiu casar cunha de corenta, ela esixiulle xurar que non tivera que ver na morte do Gareto. Un día indo os dous polo campo Polido di que alí foi o crime e dúas manchas de sangue resucitaron coma se fose fresco. Ela convéncese da culpabilidade e rexeita o casamento. ''E Polido meteuse na casa. Si pasaba alguén polo camiño, pechaba as contras. Douse a beber caña i a escoitar no fonógrafo que trouxera de América "El sitio de Zaragoza".''
Istas historias de corvos que falan, ou de xente que reaparez, vindo dende as chousas dende o outro mundo, en figura de corvo, debería poñelas todas xuntas, pro van sementadas por este libro, aquí ou acola. Soleiro aparecéuselle á muller en figura de corvo e tatexaba o mesmo ca de vivo. Caeulle á muller no cesto que levaba de vender uns polos. Volveu par dicirlle que non vendese uns eidos. Como ela teimaba en vender o paxaro peteiraba nos cristais da ventá. Foi ela a un menciñeiro que lle recomendou escribir en cen papeis que non vendía e espallalos poos camiños, para que o lese o corvo.
Aos cincuenta anos mercou escopeta para ir cazar. Saíu de caza á espera, pousou unha pega no canón da escopeta e ata lle falou, así non a podía matar. Volveu ao día seguinte con dúas escopetas, así se se poñía no cano dunha disparaba coa outra. Volveu a pega e acabaouna convencendo de que se convertera en coello. Disparou as dúas á vez e matou o coello. Resultou ser unha pel atada cun cordón e uns papeis dentro. Eran do viúvo de Couzán que debere escribir neles despois de morto. Levoullos á sobría, vendeu a escopeta e non volveu á caza.
Despois de describir Lousadela e as súas xentes fala do amigo Merlo e os seus oficios. Volveu de Buenos Aires falando algo de italiano e improvisaba na taberna discursos en italiano inventando a maioría. Parte do ano andaba arranxando reloxos e facendo algo de máxia, metendo un chisqueiro por unha orella e sacándoo pola outra. Cando un cura lle cuspiu na orella, saíu fume. Eu isto non o vin, e ben o sinto, que xa non poderei velo, que Merlo morreuse fai pouco dun punto frío que se lle puxo no fígado.
Despois de describir o sitio de Fontes fala de Carrexo ou Antón de Xil. Veu de Buenos Aires coa idea de que a lúa alí pesaba moito, seguiu coa teima e co medo ata mercou un casco de guerra e reforzaba os teitos da casa. Dou noutras manías ou visións e ruídos dos non se podía desfacer. Decidiu acabar con eles metendo un caldeiro de auga na cabeza e afogou.
Este seu amigo é criador de capós de Vilalba. Ademais das copiñas de licor tamén lles le libros, con algúns están espertos e con outros dormen que dá xenio velos.
Cando fixo o servizo militar en Valencia o sarxente formábaos a diario para contarlles os soños que tivera. El non conseguía soñar e por consello do sarxento mercou uns anteollos para poder soñar. E vaia se soñou o resto da vida. Xa morto deixoulle os anteollos aos sobriños para que soñasen por quendas, mais eles rían e déronllos ao cura de Baroncelle. Sabe Deus o que soñaría o reverendo don Daniel Pernas Nieto coa axuda diles, que valencianas brancas, que viños tintos, que troitadas, que festas, naquelas longas e frías noites de inverno, cando acinzan coa xeada as ponlas núas das bidueiras.
Chamado Jesualdo Pértega, estivo en Buenos Aires traballando en pastelarias. Contaba historias de alá, de italicanos, de clientes... ''E el que lle parece ista xente? E nós, os galegos, humildes, cun paqutiño de petisús pra a casa, un que outro domingo.''
Xa morreron o xastre Muñiz de Parada e o párroco de Vilarelle, unha pena que lles podería mostrar probas documentadas sobre a súa disputa. O xastre estivera en Barcelona aprendendo a coser nunha xastrería a carón da catedral onde atenderan a xente da nobreza. E tamén fixeran vestimentas para cans, usando un libro en inglés que explicaba como tomar as medidas. Mais o cura non cría na existencia dese libro polo que se enemistou co xastre. Nin no leito de morte deu a brazo a torcer o abade: non possumus, dixo. Mais o que conta o conto si soubo do libro e conta quen o escribiu e outras invencións do autor inglés Guillermo Oughtred. Houbérame gustado decirllo a don Victorino Graña, pra que retirase aquel célebre non possumus''! que lle soltou na derradeira hora da súa vida ao xastre Muñiz de Parada, que me fixo a min un calzón de dril con tres petos.''
O fillo de Felipe marchou traballar a Gales. Felipe fora de canteiro a Francia, traballou na catedral de Reims. Especialixouase en sacarlles aos canteiros areas dos ollos cuns pelos de lebre. Tamén contaba moito de que houbera casar cunha viúva, pero estaba chea de postizos, e cada vez que o contaba ía engadindo postizos, chegando a dubidarse da verdade. O fillo conservou os pelos da lebre, aínda que haxa lebres alá en Inglaterra. Quizaves algunha diferencia ten que haber entre unha lebre católica galega e unha lebre anglicana.
Seixo viu un homiño pequeno debaixo dun paraugas moi grande, vai detrás del pero non consegue chegar á súa altura porque o anano salta ou mesmo voa por enriba dun regato. Senta a descansar e de alí a un anaco volve xa o do paraugas, pónselle no camiño para falar e nin así. Ao pouco pasa Ribalda, quen lle conta que andaba a soñar un anano cun paraugas mais escapóuselle do soño. El aconsella a Ribalda nun preito e fanse amigos. Así que Ribalda lle vai cobrar por volver soñar o anano e por outros soños. Seixo acaba en Conxo (psiquiátrico). ''Nunca toquei moedas de ouro, meu Ribalda, dicíalle Seixo. Pois agora vaste fartar, hom!, respondíalle Ribalda, cobrándolle dous anos de renda adiantada.''
Entendíase moi ben cos animais e mesmo podía curalos. A un porco que se rañaba moito escoitouno, receitou fregas de farelo e que non se rañase. Un galo que non galeaba unhas galiñas traídas de fóra, el soubo que era porque lle cheiraban mal, e houbo que lavalas con xabón moitas veces. E remata: ''dicen que morreu dun susto. Pro ista é outra historia.''
Perdeu un pé na Coruña, que o atropelou un tranvía. Practicaba como faría sen o pé cando o zapato do pé que faltaba lle falou en portugués. Fixéronse amigos Gaito e o do zapato, Quinteiro Filho, un portugués atropelado por un tren en Lugo que tivera un pé deforme embalsamado en Río de Janeiro. Andan xuntos e ata algunha xente viu un zapato paseando co Gaito.
Facía globos de papel que mandaba ao aire para fosen ao mar que el nunca vira. Tamén sabía domar saltóns. Aos trece anos marchou a América e dicía seu tío que alá na Pampa non había saltóns. ''Non sei que sería de Pedro Corto. Cando por San Xohán vexo saltós no monte, sempre me lembro dil.''
Rompeu unha perna e estivo un mes encamado. Empezou a soñar que falaba cos animais, por exemplo coas lebres cando ía de caza e perdoáballes a vida. Mais ao espertar xa non lembraba a fala dos animias. Ata que un día lembrou ta pura mikala. Díxollas ao seu querido can Colón, este entristeceuse e marchou. Perrín deixou de soñar coas falas animais. Un día que estaba de caza apareceu Colón con acento castelán e díxolle a Perrín ta pura mikala. Perrín entendeu que non podía volver ao monte nunca máis.
Nos antergos desa familia pódese chegar ata Fernán Pérez de Andrade o Bo. Foi tomar os baños á praia de Covas en minguante e saíu cunha sombra que non o abandonaba nin para durmir, ata de lle daba de comer mais non probaba bocado. Volveu aos baños en crecente e a sombra quedou na auga, moito a botaba de menos e pronto finou el. Agora a nora teme que ao pequecho Antón lle apareza a sombra.
Naceu coa cabeza ladeada, un brazo máis curto que o outro e un pé medio volto. El dicía que podía valerse igual para moitas cousas, mesmo tiña a ilusión de poder ir ao servizo militar, mais dérono por inútil total e entre iso e que non o quixo unha moza entrou en depresión. O cura tentou convencelo de que no outro mundo todos son iguais. Na cama comentaba que non habería no alén un fotógrafo que lle tirase un retrato para mandarlles ao cura e mais á moza. Finou e un tempo despois aparecéuselle ao cura un corvo que tiña unha cabeza ladeada, unha á máis curta e un pé volto. E o corvo berrou: voando non hai coxos!
Moito lle apetecía ter un papagaio. Quedou viúvo dunha vella rica e mandou pedir un papagaio a Barcelona por catálogo. Mandáronlle un que falaba francés moi ben pero viña afeito a comer biscoistos e saíalle caro, había que adaptalo á cociña galega. Un día o papagaio voou, o dono non se deu afeito á súa ausencia e iso que mercou un dicionario de francés para poder falarlle.
Na Escola de Menciñeiros aparece unha versión do relato titulada Lomas de Pontigo.
Tiñan un muíño e o neno un día de chea saíu navegando polá ventá no berce acompañado dunha rata. Quedoulle o gusto polos asolagamentos e o Diluvio universal, lía todo no Progreso sobre isto. O seu tío Filipo fora asistente do xeneral Weyler e limpáballe as botas. Xa perdida a illa, Xaneiro (Filipo) volveu a Cuba e casou cunha rapaza que tiña un lunar. Viñeron e vivían no Candedo.
Puxéronlle de nome Felices, polo que era Felices Pascuas García. No servizo militar en Xirona o sarxento mandábao de postal vivinte a dar felicitacións. Por iso deu en falar do sitio de Xirona e logo do famoso de Zaragoza pola música. Afeccionouse ao tambor, aprendeu a tocalo, mercou un e levábao con el sempre a todos os sitios. Xa nas portas da morte pediu confesar co tambor, e o cura: ''Toliño, toliño! Era tan bo, tan, bon, que o deixeu tocar o que que quixo. El Señor teña a súa alma.''
Haberá ou non haberá mouros en Mouros. Porteiro di que de aí lle vén o nome. Un día Porteiro atopou un mouro sentado nunha póla, tiraba unha moeda ao chan, asubiaba e a moeda volvía á súa man. Deulle a moeda a Porteiro, era unha media onza de Isabel II. Fixéronse amigos e deulle máis ata que se lle acabaron, deullas por crer na existencia dos mouros. Coa última moeda andaron os dous polas feiras, o mouro facendo de mago, asubiando e traendo a moeda, cos cartos mercoulle ao mouro uns zocos e uns anteollos de vista cansada. Vivía no castiñeiro, non se sabía como entraba e saía. Enfermou Porteiro e o mouro foino ver un par de veces, aínda que ninguén o viu entrar nin saír. Finou o home e os fillos atoparon as moedas de ouro. Tiraron co castiñeiro para atopar o resto do tesouro pero nada. Díxose que agora o mouro xoga tirando a moeda á auga. Os fillos de Porteiro conservan as moedas e ensínanllas a quen llelo pide.
O señor Marcelino traía de Lugo un cento de xornais atrasados para ler durante o ano. Era capador e gaiteiro. Para a capa mercaba a ferramenta na botica do pai do narrador. As palletas para a gaita viñan de Barcelona e un curmán que foi a Buenos Aires mandoulle unhas búlgaras.
Dedicábase á caza da lontra, á que lle aproveitaba ata a graxa. Salvara de milagre dun raio. Veu a treboada e achegouse a un castiñeiro, entón unha man de home forte mandouno a cen metros e o raio partiu a árbore en tres. Mesmo lle quedara o brazo agarrado algo máis longo. ''El quen sería o que lle botou a man? O Anxo da Garda?, perguntáballe eu. -Ou un encanto compasivo, ou un difunto que pasaba, ou San Cosme...''
Chufábase de que matara un lobo en Asturias e de que ninguén matara tantos lobos coma el. Ata matou o lobo Quinto para o que lle tivo que pedir prestada unha estola ao cura, para esperalo e logo dispararlle. O Quinto tiña unha grande cicatriz no pescozo. Fixéralla o sancristán de Sismondi, que se atoparan e o sancristán espiuse de todo e mordeu o lobo. Mais da mordida quedoulle no corpo o sangue do lobo e pronto morreu.
Danlle novas de Couto, que era moi afeccionado ás máquinas voadoras e a quen lle deixara unha revista con debuxos do Leonardo da Vinci interpretados por Fournier. Couto estivera no servizo en Valencia e namoriscara cunha viúva e logo marchara o rexemento para o norte onde o aire era moi san. Se tivese unha semana de vacacións iría a Muras ver a Couto e escoitar as súas historiasl
-99
Outros
Historia ano a ano
Xente de aquí e de acolá
Relatos
Barcas era zoqueiro, andaba polos lugares facendo e arranxando zocos. Entre uns restos de madeira atopou un raposo, faloulle e fixéronse amigos. Chamábase Anís e tamén lle pediu unhas zocas novas e preguntoulle: ''Esquencíaseme, home? Quen manda en Francia. -Un tal De Gaulle. Que falta lle fai sabelo? -É que un raposo que hai en Meira, cando se vai de caza entre vairos, colle sempre a galiña meirande, e póndose enriba dela berra: Quen manda en Francia?''
Fala de seu irmán Celso que cazaba teixugos e no leito de morte avisou aos fillos de que os ratos estaban comendo os queixos. Manuel fixo o servizo na capital e traballaba moi ben facendo pans e tamén esculturas. Fixo pés de moita xente famosa que se expoñían no trinque do negocio.
De Sabelo de Bouzamo poido contar moitas cousas, pro agora vou decirlles somentes que lle ensiñou a asubir a un golpe (raposo). Unha vez deron un concerto espontáneo en Mondoñedo os dous. Fixera o servizo militar en Salamanca onde namorara cunha moza chamada María del Almidón. Volveu con intención de ila buscar e casar mais chegoulle carta dela, que nun encontro cun paraugas dun avogado quedara sen un ollo. A cousa non foi adiante porque el non sabía como escribirlle a unha muller que perdera un ollo, por moito que o intentou. Que foi do raposo? ''O mundo ao reves! Si lle digo que mo comeron as galiñas non mo vai crer!''
Primeiro fálase de Pedro Nistal que atopou un mouro. E despois de Ruzos que era grande pesacador e tamén preparador de comida como os coscos (caracois). Coñecía todo o que hai que saber das troitas e tamén podía falar con elas. Mais, como se di, o oficio de pescador non é de moita riqueza e acabou arruinándose.
Cada vez coxea máis e mellor e cóntase como collera a coxeira. Un día de choiva topou con tres coxos que viñan debaixo dun paraugas, acabou el tamén debaixo do paraugas e os outros voaron coma corvos. E quedou coxo. ''O caso, repito, foi moi comentado. Aínda, no inverno,nalgunha cociña, ou un sábado na barbería, fálase dil. E ninguén lle atopa espricación.''
Era un lúcido analizador da súa condición de doente continuo. Vírase por dentro e era coma un reloxo, pero algunha peza se lle soltara coma un botón. Aconséllalle que lle pase o mal a outro, despois de moito estudar o asunto non atopou o xeito de como facelo. E finou.
Foi vender unha mula a Cababelos e mercou unha xarra branca. A xarra falou e pediu viño, a muller botoullo. Despois debía estar bébeda que empurrou as outras no cunqueiro e ela mesma caeu ao chan e escachou. Era moi afeccionado ao teatro e antes de morrer deixou dito: que toda la vida es sueño y los sueños, sueños son.
Unha muller en Chicago soñaba cun elefante e un día un elefante escapado dun circo bateu na súa porta. Felipe de Lomba perdera un ollo por mor dun ourizo, foi a Castela á seitura e viu pendurada a longa pel dunha serpe. Logo deu en soñar con ela, tanto que tivo que ir a un menciñeiro, este aconselloulle botar fariña arredor da cama para ver de onde viña o becho. E resultou ser unha galiña, desde entón soñaba cun galo que lle peteiraba no buraco do ollo, non podía soportar a dor e finou. Chispas de Reiriz comenta: ''pasará, ao millor, que está vendo co ollo perdido, que quizaves no enterraron. Non se pode deixar un ollo solto polo mundo.''
Entendía en tesouros e falaba deles. Un tal Cándido atopou un, o tesouro convenceuno de que non o gastase e logo o paisano ía todos os anos cobrar os réditos. Louro estaba empeñado en saber ler de dereita a esquerda en galego, que é como hai que falarlles aos tesouros. Conta dun crego que atopou un tesouro, levouno para a casa e aliméntábao con páxinas do dicionario de latín.
Xende de aquí e de acolá, parte dunha triloxía
Este libro forma, xunto con Escola de Menciñeiros e fábula de varia xente  e Os outros feirantes  unha especie de triloxía que se recolle baixo o título de Semblanzas no volume III da súa Obra completa en galego. Son 113 relatos : 15, 49, 49. Os tres libros semellan os retablos medievais de coleccións de contos como El libro de Conde Lucanor ou os Contos de Canterbury. Nos tres o protagonismo é da xente, no segundo baixo o nome de feirantes.
Baixo unha aparente heteroxeneidade hai unha unidade non só no libro, senón que transcende a este. Os tres libros son máis realistas que as tres novelas e máis entroncados coa tradición oral. Ademais, tamén no discurso narrativo hai trazos que lle confiren unidade á obra.
Narración
No libro existe un único narrador principal que utiliza a primeira persoa e ao que lle outorga caracteres autobiográficos, o que pode levar confundir narrador e autor real: f''oi compañerio meu de escola en Riotorto, nun ano no que hobo tifus en Mondoñedo, e a min mandáronme á aldea, á casa do meu tío Serxio Moirón. Eu tiña oito anos e il once ou doce'' (páx. 105). Perrín de Buriz foi amigo de meu, Deus o teña na groria (páx. 108). O que fai Cunqueiro é xogar coa fráxil fronteira entre fantasía e realidade e utilizar ao mesmo tempo a técnica do conto oral tradicional. Acostuma describir os personaxes con bastantes detalles concretos: Cerdeira era un home pequeno, esmirriado, friolento, metidiño debaixo dun sombreiro mouro, de aza ancha (p. 119).
Neste libro destaca a introdución da maxia na literatura de costumes.
Influencias e trazos da narrativa oral
A maioría dos contos están organizados en base a pequenos detalles ou anécdotas, que semellan irse enfiando de acordo coas ideas que van fluíndo na mente do contador, moitas veces sen ambiente nin intriga, cunhas técnicas que beben no xeito de contar oral, do paisano galego:
Tiburón touro
O tiburón touro ou tiburón ollo de touro (Carcharhinus leucas) é unha especie de tiburón da familia dos carcarrínidos que habita polo xeral en augas mornas e superficiais ao longo de costas e en ríos. É coñecido pola súa natureza agresiva e a súa presenza en augas salobres superficiais e augas doces, onde se inclúen estuarios e ríos.
Os tiburóns touro pode vivir en augas salgadas e doces e poden adentrarse grandes distancias nos ríos terra adentro. Sábese de exemplares que percorreron o río Mississippi até a altura de Alton, Illinois, a uns 1 100 km do océano. Porén, case non se teñen rexistrado interaccións entre humanos e tiburóns en augas doces. Os tiburóns touro de gran tamaño son responsables da maioría dos ataques de tiburón preto da costa, incluíndo moitas trabadas atribuídas a outras especies.
Salto de esquí
miniatura|300px|Saltador de esquí durante o voo. O salto de esquí é un deporte olímpico de inverno creado en Noruega a principios do século XIX. Espallouse por Europa e América do Norte a principios do século XX principalmente por medio de Sondre Norheim, considerado o pioneiro do esquí moderno.
As pistas de salto están clasificadas segundo a distancia que os esquiadores percorren no aire, e ten especificacións sobre a área de saída, a curvatura e a zona de salto. Cada salto é avaliado de acordo coa distancia e o estilo de execución. A puntuación da distancia está en relación ao K-point, liña trazada na área de aterraxe, algúns metros antes do final do outeiro, e que serve como referencia para os saltos. A puntuación de cada xuíz que avalía o estilo pode acadar un máximo de 20 puntos, sendo descontados puntos en caso de erros, imprecisións ou imperfeccións no salto, no voo ou na aterraxe.
A técnica dos saltos evolucionou co transcurso dos anos, pasando de saltos cos esquís paralelos, o corpo curvado cara adiante ata os cadrís e os brazos estendidos cara a fronte (técnica Kongsberger, a primeira largamente utilizada), ata os saltos cos esquís en forma de V, o corpo enteiramente curvado cara adiante e os brazos estendidos cara atrás, xunto ao cóccix (estilo V, a técnica empregada maioritaramente dende comezos da década de 1990).
Deporte maioritariamente masculino durante varias décadas, o salto de esquí comezou a ter gran participación feminina na década de 1990, mais a primeira competición oficial recoñecida pola Federación Internacional de Esquí non tivo lugar ata 1998 en Suíza. Os eventos femininos foron incluídos no Campionato do Mundo de Esquí Nórdico de 2009 e na Copa do Mundo en 2011. Logo dun intento frustrado de incluílo nos Xogos Olímpicos de Inverno de 2010, as mulleres participaron por primeira vez nos Xogos Olímpicos de Inverno de 2014 celebrados en Sochi (Rusia).
Ademais dos Xogos Olímpicos de Inverno, o Campionato do Mundo e a Copa do Mundo, as principais competicións de salto de esquí son o Torneo dos Catro Trampolíns, o Holmenkollen Ski Festival e o Campionato do Mundo de Voo de Esquí. O récord de distancia, rexistrousenun salto do saltador esloveno Peter Prevc, que saltou 250,0 m en 2015, superando o récrod de 246,5 m do noruegués Johan Remen Evensen, que databa de 2011.
Historia
miniatura|250px|Primeira edición do Holmenkollen Ski Festival, en [[1892.]] Así como a maioría das modalidades de esquí nórdico, o salto de esquí naceu en Noruega no século XIX. Aínda que hai rexistros de saltos dende finais do século XVIII, Ole Rye é considerado o primeiro saltador da historia, ao acadar unha distancia de 9,5 m en 1808. Atribuíuse ao noruegués Sondre Norheim o título de "pai" do deporte moderno ao vencer na primeira competición con premios nun evento que tivo lugar en 1866 na cidade norueguesa de Høydalsmo. As primeiras competicións tiveran lugar algúns anos antes, tamén en Noruega. O primeiro concurso do que se ten constancia celebrouse en Trysil (Noruega) o 22 de xaneiro de 1862; nesta primeira competición os xuíces xa outorgaron puntos por estilo ("elegancia e suavidade"), e nela os participantes tiveron que realizar tres saltos sen caer e as regras foron acordadas de antemán.
A primeira gran competición de salto de esquí tivo lugar en 1875 no outeiro de Husebybakken. En 1890 a causa das malas condicións da neve e á falta de estruturas para acomodar o público crecente, o evento tivo que ser posposto, e finalmente foi trasladado en 1892 ó outeiro de Holmenkollbakken, converténdose co paso dos anos nun dos principais campionatos do mundo, manténdose ata hoxe.
A finais do século XIX, Sondie Nordheim e o tamén esquiador Karl Hovelsen emigraron aos Estados Unidos e comezaron a desenvolver o esquí neste país. Ao mesmo tempo, comezaron a aparecer os primeiros clubs de esquí en Alemaña. En 1924, o salto formou parte do programa da primeira edición dos Xogos de Inverno, en Chamonix (Francia), e foi disputado en todas as edicións posteriores. miniatura|esquerda|200px|[[Carina Vogt, primeira campioa olímpica en categoría feminina.]] En 1929, adestradores noruegueses chegaron a Sapporo para adestrar a saltadores xaponeses.
En 1935 foi fundada en Planica (Eslovenia) a primeira pista de ski flying (voo de esquí), como son chamadas as pistas que permiten voos máis longos. Nesta pista foi realizado o primeiro salto de máis de cen metros de distancia (polo austríaco Josef Bradl en 1936) e o primeiro de máis de douscentos metros de distancia (polo finlandés Toni Nieminen en 1994).
O primeiro Campionato do Mundo de Esquí Nórdico no que se realizaron probas en dúas pistas, normal e longa, foi o de 1962 en Zakopane (Polonia). Na tempada 1990-91 as competicións foron divididas en cualificadora e final, o que permitiu o aumento no número de participantes nos eventos.
Aínda que o salto de esquí está dentro do programa dos Xogos Olímpicos de Inverno dende 1924, a pista normal non foi incluída ata os IX Xogos Olímpicos de Inverno, celebrados na localidade austríaca de Innsbruck en 1964. Posteriormente, en 1988 incluíuse a proba por equipos como terceira proba da modalidade. Porén, non foi ata os XXII Xogos Olímpicos de Inverno, celebrados na cidade rusa de Sochi en 2014, cando se introduciu a competición feminina no programa olímpico; na final, celebrada o 11 de febreiro de 2014, a alemá Carina Vogt proclamouse a primeira campioa olímpica de salto de esquí en categoría feminina.
Pista
miniatura|300px|Modelo dunha pista de salto de esquí. A-B = área de saída; t = zona de salto; HS = distancia total da rampla; P-L = área de aterraxe; K = K-point. miniatura|300px|Pistas do [[Parque Olímpico de Whistler, que acolleu o salto de esquí nos Xogos Olímpicos de Inverno de 2010.]]
As pistas de salto de esquí están compostas pola rampla (construída) e polo outeiro (construído ou natural), e están clasificadas de acordo coa distancia que os esquiadores percorren no aire, entre a saída da rampla e a aterraxe. Cada pista posúe un K-point, unha especie de "obxectivo" que os saltadores deben acadar e que é un pouco máis curto que o fin do outeiro. As medidas de cada clase de pista son as seguintes:
A estrutura da pista está composta por un plano inclinado que comprende os posibles puntos desde onde os saltadores toman impulso (a escolla do lugar exacto do inicio é realizada polos árbitros antes do inicio da competición), unha curva cuxo ángulo diminúe a medida que o punto final se aproxima, e a zona de salto, outro plano inclinado. O outeiro comeza debaixo da zona de salto e esténdese ata a área de aterraxe, na que está situado o K-point.
A área de saída debe ter os lugares de partida separados por unha distancia de 40 cm e estar deseñada de xeito que propicie a máxima velocidade posible de engalaxe. A área de aterraxe debe estar cuberta de neve, non pode ter ningún obstáculo e os laterais deben estar protexidos por gardacarrís. Os lugares de competición tamén deben ter unha torre na cal os cinco xuíces se sitúen en cabinas individuais, para avaliar os saltos sen a interferencia dos outros xuíces, e unha plataforma para os adestradores.
Arbitraxe
A coordinación das competicións de salto de esquí é realizada polo Comité de Competición, composto polo Xefe de Competición (que xestiona o evento), o Secretario (responsable de entregar aos xuíces a documentación do evento, como listas de partida e resultados, e de atender as protestas dos competidores), o Xefe de Pista (que prepara a pista sobre a cal os esquiadores saltan), o Medidor Oficial (responsable de situar os marcadores de distancia na pista e medir a súa medida total), o Xefe de Cálculos (que contabiliza a puntuación de cada salto), o Xefe de Seguridade (que controla a entrada e saída de persoas na área de competición), o Xefe de Instalacións Técnicas (responsable do funcionamento dos equipamentos de medición electrónica de distancia, de arrefriamento da pista, de comunicación etc), o Xefe de Equipamentos (que distribúe os equipamentos para os demais membros do comité) e o Xefe de Primeiros Auxilios (que coordina a atención e o rescate de calquera persoa que o precise, incluídos os espectadores).
Competición
miniatura|300px|Fase de voo. Durante o descenso, o saltador non pode empregar bastóns ou calquera tipo de asistencia, mesmo externas (como un empurrón na saída). O salto só é autorizado cando toda a área de competición (pista, outeiro e área de aterraxe) están libres. Un semáforo (de dúas ou tres fases) e un reloxo próximos á barra de saída indican a actitude a ser tomada polo saltador. Os eventos máis importantes, como os Xogos Olímpicos de Inverno e os Campionatos do Mundo, posúen semáforos de tres fases; na fase vermella o sinal está acompañado dun reloxo de conta regresiva e durante todo este tempo o atleta deberá ficar no lateral da pista; na fase amarela o cronómetro segue en conta progresiva e o atleta terá de 10 a 45 segundos (segundo decidan os xuíces) para colocarse na barra; e na fase verde, que dura dez segundos, o saltador deberá obrigatoriamente saír da barra nese tempo.
Cada salto é puntuado de acordo coa distancia percorrida e o estilo executado. Na avaliación do estilo, os xuíces deben ter en conta todos os movementos do saltador, desde a engalaxe ata a aterraxe, considerando os aspectos de precisión, perfección, estabilidade e impresión xeral. Son avaliadas a utilización da eficiencia aerodinámica do corpo e do esquí, a postura dos brazos, pernas e esquís durante o voo, a sucesión de movementos durante a aterraxe e a posición durante a desaceleración. Cada nota pode chegar a un máximo de vinte puntos.
miniatura|esquerda|285px|Preparación para a aterraxe na posición [[Telemark (esquí)|Telemark.]] As tres fases do salto (voo, aterraxe e desaceleración) son avaliadas do seguinte xeito: na fase de voo, os saltadores deben facer un movemento agresivo de engalaxe, asumir a posición ideal de voo de forma rápida e suave e iniciar a preparación para a aterraxe no momento axeitado. A dedución máxima de puntos para esta parte é de cinco. Na aterraxe, o saltador debe verticalizar o corpo, posicionar os brazos cara adiante ou arriba, deixar os esquís paralelos, posicionar unha perna fronte a outra e dobrar os xeonllos, de xeito que consiga unha aterraxe suave e equilibrada. A perna de detrás debe estar aínda máis flexionada que a de diante (esta posición é chamada de Telemark, e o saltador que non a execute pode perder dous puntos do total de cinco que se poden dar nesta parte). Na desaceleración, o saltador debe manter a posición Telemark durante 10 ou 15 metros e enseguida retornar á postura vertical, de xeito suave e relaxado cos esquís paralelos (nesta parte poden outorgarse un máximo de sete puntos).
miniatura|300px|Pista de Predazzo ([[Italia), na que é posible percibir a área de aterraxe, o K-point e a liña que marca o fin da pista.]] Cada un dos cinco xuíces dá a súa nota, sendo rexeitadas a maior e a menor e sumadas as tres restantes, xerando a nota final de estilo.
A distancia do salto é calculada a partir do punto final da engalaxe ata o punto no que o primeiro pé do saltador toca o chan. Se o atleta cae na aterraxe, o punto considerado é aquel no que calquera parte do seu corpo toca o chan. Ao longo da pista deben estar situados fiscais responsables de indicar a distancia do salto. Aquel en cuxo campo visual ocorra a aterraxe deberá marcar a distancia cunha precisión de medio metro, colocando a súa man próxima á marca no lateral da pista que indique a distancia. Os medios metros son sinalados cun brazo erguido. Os equipamentos electrónicos para a medición da distancia están permitidos, mais a presenza de fiscais sempre é obrigatoria.
A puntuación da distancia é atribuída en relación ao K-point. Os saltadores que conseguen exactamente esa marca reciben 60 puntos. Para cada metro máis ou menos, é sumada ou restada, respectivamente, unha cantidade de puntos determinada previamente e que varía de acordo coa posición do K-point. Por exemplo, en pistas con K-point de 80 m a 99 m, cada metro equivale a dous puntos, isto é, un esquiador que salte 103 m nunha pista con K-point de 90 m recibe 86 puntos (103 - 90 = 13 x 2 = 26 + 60 = 86). Na mesma pista, un esquiador que salte 85,5 m recibe 51 puntos (85,5 - 90 = - 4,5 x 2 = - 9 + 60 = 51).
A puntuación final do salto é a suma das puntuacións do estilo e da distancia. Se esa suma resulta un número negativo (un salto extremadamente curto, por exemplo), será atribuída a puntuación cero ao saltador. Se dous ou máis atletas terminasen a competición coa mesma puntuación, declárase un empate e os atletas clasifícanse na mesma posición.
Técnica
miniatura|300px|Técnica Kongsberger, a primeira largamente utilizada.
Ata a década de 1920, o salto de esquí non tiña un estilo determinado. Os primeiros saltadores que desenvolveron unha técnica para mellorar os saltos foron Jacob Tullin Thams e Sigmund Ruud. A técnica Kongsberger, que recibiu ese nome porque foi creada na cidade norueguesa de Kongsberg, consistía en curvar a parte superior do tronco ata a altura do cadril e manter os brazos estendidos e os esquís paralelos. A distancia media dos saltos feitos nesa posición subiu de 45 m a máis de 100 m.
miniatura|esquerda|300px|O suízo [[Simon Ammann executando un salto no Estilo V.]] A última gran revolución no salto de esquí foi feita polo sueco Jan Boklov, que creou en 1985 o Estilo V, no cal os esquís, durante o voo, non fican paralelos, senón formando un ángulo, como na letra V. A técnica xurdiu por accidente, cando Boklov errou a engalaxe e, mesmo así, fixo o mellor salto da súa vida. Repetiu o "erro" e conseguiu o mesmo bo resultado. Daquela o sueco mellorou a nova técnica ata gañar a Copa do Mundo de 1989. Inicialmente ridiculizado, o Estilo V mostrouse máis efectivo, aumentando a distancia media dos saltos en cerca dun 10%. Mesmo así, saltadores máis experimentados resistíronse a empregalo, o que abriu espazo nas competicións para novos saltadores audaces. Un deles, o finlandés Toni Nieminen, conquistou aos 16 anos de idade o ouro na pista longa individual e por equipos e o bronce na pista normal dos Xogos Olímpicos de Inverno de 1992, cando a técnica aínda comezaba a popularizarse e o seu dominio representaba unha enorme vantaxe (de feito, todos os gañadores de medallas desa edición usaron o Estilo V). Mesmo castigada polos xuíces nos primeiros anos de uso, a distancia maior compensaba a perda de puntos e a técnica pasou a ser a máis empregada.
O aumento da importancia da aerodinámica na práctica do atleta fixo que moitos saltadores forzasen a perda de peso corporal para aumentar a distancia dos seus saltos. Algúns chegaron a desenvolver casos de anorexia e bulimia. Para evitalo, a Federación Internacional estabeleceu en 2004 unha relación entre peso e altura do atleta e tamaño dos esquís, co fin de compensar a ganancia de aerodinámica causada por un factor como a perda de peso provocada artificialmente.
Equipamento
miniatura|300px|[[Gregor Schlierenzauer executando un salto. Na foto pódese observar todo o equipamento utilizado polos saltadores.]]
Os esquís empregados no salto son fabricados especialmente para este deporte e non poden superar o 145% da altura do atleta. Porén, o saltador debe ter un índice de masa corporal mínimo de 21 para empregar esquís de lonxitude máxima, unha medida para compensar ganancias de eficiencia aerodinámica conseguidas por atletas moi delgados. O ancho dos esquís varía entre 9,5 e 10,5 centímetros, e o peso do esquí en quilogramos debe ter un valor igual á lonxitude en metros.
As botas están fabricadas con materiais flexibles, o que permite ao saltador inclinarse cara adiante durante o salto. As fixacións das botas nos esquís deben ser paralelas e estar situadas de xeito que como máximo o 57% da lonxitude do esquí estea por diante dos pés. Na rexión do calcañar hai unha corda que mantén a bota unida ao esquí ao mesmo tempo que permite o movemento desa parte do pé.
Mentres que algunhas modalidades de esquí permiten o uso de máis dun material na fabricación do traxe (un tecido máis reforzado en determinadas partes da roupa, por exemplo), no salto de esquí o traxe debe estar fabricado completamente do mesmo material, xeralmente microfibra, que debe ser elástico e aerodinámico, permitindo que pase o aire e que o saltador camiñe normalmente, non podendo ser moi apertado. Os saltadores tamén empregan cascos, anteollos de protección e luvas. Porén, o uso de bastóns está prohibido.
Participación feminina
miniatura|300px|Eva Ganster en [[2005, primeira saltadora de esquí en entrar no Libro dos Récords.]]
O salto de esquí foi durante moito tempo unha disciplina maioritariamente masculina, con poucas mulleres destacadas e sen ningunha competición feminina ata finais do século XX. A primeira muller en destacar na modalidade foi a duquesa-condesa Paula Lambert, que estabeleceu en 1911 un récord persoal de 22 metros. Esa marca, tamén récord mundial, foi superada en 1926 pola norueguesa Olga Balsted-Eggen, que saltou 26 m. A súa compatriota Johanna Kolstad conseguiu o récord mundial ao ano seguinte e estabeleceu diversas marcas ata acadar 71,5 m en 1937.
Durante varias décadas non volveu sobresaír nesta modalidade ningunha muller, ata que en 1976 Anita Wold comezou a participar no Torneo dos Catro Trampolíns e estabeleceu o récord feminino en Sapporo, con 97,5 m. A primeira muller que superou os cen metros foi a finlandesa Tiina Lehtola, que alcanzou 110 m en 1981.
miniatura|esquerda|300px|Sarah Hendrickson en [[2010, primeira campioa da Copa do Mundo feminina.]] A primeira competición feminina recoñecida pola Federación Internacional tivo lugar en 1998 durante o Campionato do Mundo Júnior de Sankt Moritz (Suíza). Posteriormente realizáronse outros eventos, e a partir de 2004 as mulleres pasaron a disputar a Copa Continental, realizada en varias etapas en países europeos. O salto de esquí feminino foi engadido ao programa da Universiada de Inverno de 2005 en Innsbruck (Austria), e pasou a formar parte do Campionato Mundial de Esquí Nórdico en 2009, na edición de Liberec (República Checa). Durante o verán de 2007 realizouse unha versión feminina do Torneo dos Catro Trampolíns, e en 2011 creouse a Copa do Mundo feminina, con periodicidade anual e disputada en varias etapas, tendo como primeira campioa a estadounidense Sarah Hendrickson. Para integrar cada vez a máis mulleres no universo do salto de esquí, introduciuse unha competición mixta no programa do Grand Prix de Verán en 2012.
Houbo un intento de incluír a competición feminina de salto de esquí no programa dos Xogos Olímpicos de Inverno de 2010 celebrados en Vancouver (Canadá), mais a petición foi rexeitada polo Comité Olímpico Internacional pola falta de competidoras de alto nivel. Nin sequera a batalla xudicial librada na Corte Suprema do Canadá, na que o equipo feminino dos Estados Unidos acusaba ao COI de violar a Carta Canadense de Dereitos e Liberdades ao negar ás mulleres o dereito de participar na competición, fixo ao Comité cambiar de idea. A competición só foi incluída no programa olímpico en 2011, sendo disputada por primeira vez na edición de 2014, en Sochi (Rusia). Finalmente, o 11 de febreiro de 2014 tivo lugar a primeira final de salto de esquí en categoría feminina nuns Xogos Olímpicos, que rematou coa vitoria da alemá Carina Vogt, que foi acompañada no podio pola austríaca Daniela Iraschko-Stolz (prata) e a francesa Coline Mattel (bronce).
Principais competicións
miniatura|300px|Nova pista de [[Holmenkollen, construída para o Campionato do Mundo de 2011.]]
miniatura|esquerda|175px|Copa entregada ao vencedor do Torneo dos Catro Trampolíns.
Récords
miniatura|300px|[[Peter Prevc, autor do salto máis longo da historia.]]
Desde o salto de Ole Rye en 1808 rexistráronse 97 récords mundiais nesta modalidade. O primeiro saltador non noruegués en bater o récord foi o estadounidense Henry Hall, que saltou 61,9 m en 1917. Desde a creación das pistas de voo de esquí en 1934, todos os récords se rexistraron neste tipo de pista. A pesar de que a maioría dos récords dende aquela foron rexistrados na pista eslovena de Planica, o salto máis longo da historia foi rexistrado en Vikersund (Noruega), polo saltador esloveno Peter Prevc, que saltou 250,0 m en 2015, superando o récrod de 246,5 m do noruegués Johan Remen Evensen, que databa de 2011. A continuación algúns dos récords na historia do salto de esquí nas distintas competicións:
Récords nacionais
Esquiadores de dezaoito países foron quen de realizar saltos de máis de 200 m de distancia. Os únicos países do hemisferio sur que contan con récords nacionais son Australia (53 m), que xa tiña pistas construídas na década de 1950, e Uganda (50 m), grazas a Dunstan Odeke, que comezou a practicar este deporte en Noruega, país no que realizou os seus estudos universitarios na década de 1990. A continuación amósanse os récords nacionais actuais: