cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luís Carrera Pásaro
Partido Popular
En xaneiro de 2009 anunciou o seu paso á política activa encabezando a lista do Partido Popular pola provincia de Ourense nas eleccións galegas, se ben non era militante desa formación. A comezos de febreiro, tan só un mes despois, foi apartado da carreira electoral logo de que se soubese que tiña débedas con Facenda.
Villena
Idade Moderna
En 1476 a poboación levantouse contra o marqués Diego López Pacheco, alentada polos Reis Católicos, e en 1480 pasou a depender directamente do reguengo e a desfrutar de distintos privilexios. Non obstante, o termo xeográfico marquesado de Villena seguiu utilizándose para denominar esta rexión, dentro do antigo Reino de Murcia, polo menos até o século XVII. En 1525, o emperador Carlos V, concedeulle o título de cidade. Comezou así un período de certa tranquilidade, só crebado polo eterno conflito territorial dos Alhorines, entre Caudete e Villena durante o século XVI. Durante a guerra de sucesión entre Austrias e Borbóns, Villena apoiou a estes últimos na figura de Filipe V, o que lle fixo gañar o título de: «Moi nobre, moi leal e fidelísima». A imaxe urbana de Villena a finais do século XVIII era a dunha cidade aberta que xa non tiña murallas, como dá a entender Bernardo Espinalt no seu Atlante español.
Século XIX
miniatura|250px|Vista xeral de 1858. De esquerda a dereita destacan a Torre de Santiago, a do Orejón, a de Santa María e o [[Castelo de Villena|Castelo da Atalaia.]] En 1803 ordenouse desecar a lagoa de Villena, da que se obtiveron 1704 ha de terra cultivable. Durante a guerra da independencia, Villena foi tomada polo mariscal Suchet, das tropas napoleónicas. Para provocar a rendición das escasas forzas que defendían o castelo da Atalaia, en 1811 Suchet bombardeouno desde o exterior e, ao tomar a fortaleza, fixo voar parcialmente as bóvedas almohades da torre da homenaxe, co fin de deixalo inservible para apostar unha gornición. En 1836, tras ter pertencido previamente ás provincias de Murcia e Albacete, Villena incorporouse definitivamente á de Alacant. Coa construción, en 1858, do ferrocarril que unía Alacant e Madrid e en 1884 co trazado que a conectaba con Cieza e Alcoi (VAY), aumentou significativamente a taxa comercial e empezaron a aparecer as primeiras industrias. No verán de 1888 derribouse a torre do Orejón, eliminando así o último lenzo de muralla que quedaba na cidade.
Séculos XX e XXI
miniatura|180px|Escudos da fachada leste da Igrexa de Santiago, destruídos durante a guerra civil, e restaurados en 2007. Desde principios de século o elemento asalariado e xornaleiro adquiriu un forte peso, o que conduciu a unha importante difusión do anarquismo e do socialismo, como demostran os acontecementos da folga xeral de 1917, que se saldaron con mortos e feridos. No inicio da guerra civil as autoridades alicantinas enviaron forzas de seguridade a Villena e Almansa para impedir que se estendera a rebelión por estas cidades. Aínda así, nos primeiros días da contenda reinou o caos na poboación e producíronse os maiores destrozos. A cidade foi bombardeada en diversas ocasións, co fin de cortar a conexión por ferrocarril entre Madrid e Alacant. En 1937 creouse un organismo económico, o Consello Regulador de Economía Socializada, integrado por elementos da UGT e a CNT, que administraba a socialización de todos os bens intervidos nas diversas actividades produtivas e de distribución. Dada a escaseza de moeda fraccionaria, o Concello viuse obrigado a emitir moeda. Durante 1939, a crise económica intensificouse, o que sumiu a actividade política da cidade nun estado letárxico que finalizou o 29 de marzo de 1939 cando as tropas franquistas entraron na cidade.
Finalizada a guerra civil, a situación da cidade era crítica, tanto economicamente pola falta de subministración como pola cantidade de infraestrutura destruída que houbo que reconstruír lentamente. A partir da década de 1960 tivo lugar unha explosión demográfica debido á chegada de inmigrantes, sobre todo de Castela-A Mancha e Andalucía. Así pois, entre 1960 e 1970 a superficie urbana creceu sobre un 20% e a construción de vivendas aumentou nun 650%. O 3 de agosto de 1979 precedeuse ao renome de todas as rúas con orixe franquista. O desenvolvemento actual da cidade desembocou nunha boa infraestrutura cultural, como o teatro Chapí, os diferentes museos, o pavillón deportivo municipal, os diversos eventos culturais ou a Casa da Cultura, onde está situada unha das tres bibliotecas da cidade, unha sala para teatro e cine e varias salas de exposicións. Tamén, xunto coa especialización da economía creceu a infraestrutura de servizos. A cidade ten dous polígonos industriais, Rubial, nas proximidades da estación de ferrocarril e Bulilla, nas da autovía A-31, así como con outras zonas industriais nos principais accesos da cidade.
Poboación
miniatura|170px|Situación das pedanías e partidas rurais de Villena. miniatura|170px|División tradicional das partidas rurais, anterior á [[Guerra civil española|guerra civil.]] En 2011 o municipio de Villena tiña 34 966 habitantes, segundo cifras oficiais do INE. A gran maioría da poboación vivía na cidade de Villena, e o resto en unidades poboacionais, algunhas das cales son consideradas como pedanías, que se encontran esparexidas polo amplo termo municipal, distribuídas como segue:
Evolución demográfica
Da análise da pirámide de poboación dedúcese o seguinte:
Esta estrutura da poboación é típica no réxime demográfico moderno, cunha evolución cara a un envellecemento da poboación e unha diminución da natalidade anual.
Migración e inmigración
En 2004 a concellaría de Inmigración da cidade creou o Plan de Integración da Inmigración en Villena, que marcaba as directrices para integrar a crecente poboación inmigrante da cidade en todos os ámbitos e así puideran convivir en plano de igualdade co resto da poboación da cidade. A raíz deste plan puxéronse en marcha varios proxectos, como a feira Humana ou a Semana Intercultural, que en 2009 celebrou a súa quinta edición e se converteu nun referente deste tipo de eventos.
Villena foi sede do encontro de distintas asociacións da Comunidade Valenciana para coordinar esforzos en materia de integración, así como de conferencias e cursos relacionados con esta área. Ademais, en 2009 foi sede da Mostra Internacional de Cine e Dereitos Humanos.
A poboación estranxeira empadroada suma 3054 habitantes, representa un 8,67 %, moi inferior á media provincial e estatal, sendo as nacionalidades máis numerosas a marroquí (599 habitantes), a romanesa (221), a búlgara (255), a ecuatoriana (686) e a colombiana (471).
Administración pública
O resultado de votos e número de concelleiros de cada partido nas eleccións municipais de Villena dende 1979 é o seguinte:
Nas eleccións municipais do 27 de maio de 2007 o PP obtivo unha ampla maioría con 12 concelleiros. Mais, xa en febreiro de 2009, comezaron os problemas entre os 6 concelleiros afíns a José Joaquín Ripoll Serrano (presidente da Deputación Provincial de Alacant), que incluían á mesma alcaldesa, Celia Lledó Rico; e aos 6 afíns a Francisco Camps (Presidente da Generalitat Valenciana). A confrontación chegou até tal punto que o 21 de setembro de 2009, o concelleiro campista Juan Richart e Isidro Gozálvez, marido da concelleira ripollista María José Hernández, se viron envoltos nunha pelexa que acabou con contusións e sendas denuncias ante a Garda Civil. Así mesmo, o 28 de decembro Celia Lledó viuse obrigada a paralizar un pleno municipal no que quedara en minoría debido á ausencia de catro dos seis concelleiros campistas, dous deles por cuestións persoais, o que foi cualificado polo PSOE de «atropelo á democracia», xa que non se trataba da primeira ocasión que a alcaldesa desconvocaba un pleno por estes motivos. Mais a crise real estalou o 26 de xaneiro de 2010 cando cinco dos concelleiros populares presentaron a súa renuncia a seguir no grupo do PP, o que se fixo efectivo o día 27 de xaneiro, ficando o PP en minoría, con 7 concelleiros socialistas, 5 non adscritos e 2 dos Verdes. Celia Lledó achacou a «intereses persoais» a renuncia dos concelleiros campistas, mentres que estes alegaron a «incapacidade da alcaldesa para manter un diálogo e unha colaboración sincera». O PSOE, que descartou unha moción de censura, viviu tamén o 28 de abril de 2010 unha forte crise interna ao dimitir 13 dos 24 membros da executiva local, entre eles o edil José Ayelo e o vicesecretario xeral, Pedro Miguel Agredas. O alcalde de Xixona e responsable de Política Municipal da provincia de Alacant, Ferrán Verdú, asumiu a dirección da xunta xestora do PSOE de Villena, co fin de dar solución á crise interna.
Administración xudicial
Villena é a cabeza do partido xudicial número 7 da provincia de Alacant, cunha demarcación que abrangue a cidade máis as outras poboacións da comarca do Alto Vinalopó: Beneixama, Biar, Campo de Mirra, Cañada, Salinas e Sax. Na actualidade (2010) dispón de 3 xulgados de Primeira Instancia/Instrución, e o xulgado de Vixilancia Penitenciaria número 3, as dependencias xudiciais atópanse na rúa Sancho Medina, 13.
Sector primario
miniatura|180px|Extensión de Villena en 1859. Foi xa durante a Idade Antiga cando se xeneralizou o sistema de cultivos que se impón na paisaxe local: cereais, oliveiras, vides e froita de secaño. Estes foron obxecto de comercio desde a Idade Media coas veciñas terras de Castela e Valencia. A paisaxe agraria impón unha gandaría esencialmente ovina, caprina e mulas, que debeu acadar certo desenvolvemento en época andalusí. Durante a Idade Media produciuse unha intensificación xeral, especialmente do gando ovino. A partir do século XV hai constancia da existencia de gando bovino, cabalar e asnal. Importante foi a explotación das colmeas para obter mel, polo menos desde o século VIII, xa que formaba parte dos impostos que se especificaban no pacto de Teodomiro, e a súa utilización intensificouse sobre todo até o século XIX.
O desenvolvemento do regadío chegou a principios do século XVIII coa redacción de dúas ordenanzas sucesivas cunha exhaustiva regramentación. En 1803, o desecamento da lagoa aumentou as posibilidades de contar con terras regadas. Os cambios do século XIX, principalmente a desvinculación das desamortizacións eclesiástica e civil, apuntaron a un importante traspaso das terras do clero, os municipios e a pequena nobreza a elementos da burguesía autóctona e forasteira. A vide ocupaba en 1775 un total de 1088 hectáreas e o viño vendíase en Murcia e Madrid ou ben se embarcaba en Cartagena e Alacant con destino a Francia e América, mentres que outra parte se convertía en augardente. Este proceso de concentración burguesa da propiedade facilitou na segunda metade do século XIX o desenvolvemento capitalista, co cultivo de produtos comerciais, como a vide, as hortalizas, os frutais e, en menor medida, a oliveira. Para esa expansión, tamén xogou un papel moi importante o ferrocarril Madrid-Alacant. A finais do XIX a vide ocupada unha extensión de 9000 hectáreas, pero a cantidade reduciuse a 8000 despois das diversas crises de filoxera. A economía de Villena foi basicamente agraria até a década de 1950.
O sector agrario, baseado tradicionalmente nas abundantes augas, veu como estas descendían notablemente debido á sobreexplotación dos acuíferos ao longo do século XX. En 1972, tan só 1630 persoas se dedicaban á agricultura en Villena. A superficie cultivada diminuíu de 19 700 hectáreas en 1975 a 14 100 en 2003, das que 5200 están en rego e o resto en secaño. A vide, á que en 1945 se dedicaban 8000 hectáreas segue sendo, con 4185, o cultivo máis estendido, seguido polos cereais (3600), a oliveira (2575) e a amendoeira (1258). Seguiron tendo certo peso cultivos de produtos hortícolas: cenorias, espinacas, leitugas, coles etc. e froitas: mazás, cereixas, peras, e ameixas, entre outras.
Sector secundario
As salinas do termo foron explotadas desde a Idade de Bronce e foron propiedade real durante a práctica totalidade da Idade Media até finais do século XVIII. Xa no século XVII desenvolvéronse, xunto coa actividade agraria, actividades industriais ligadas a ela: muíños fariñeiros, téxtiles de fibras vexetais e destilerías. A industria da primeira metade do século XX estaba baseada na fabricación de lenzos e colchas de la, así como en viños, augardentes e aceite. Tamén había un sector dedicado á produción de calzado (alpargatas de esparto e xute) que empezou a derivar cara ao calzado de neno na década de 1950.
miniatura|250px|dereita|Isócronas de accesibilidade por estrada. Nótese a área de influencia de Villena nas zonas máis rapidamente accesibles e a competencia cara ao sur e o leste con centros de atracción como Elda-Petrer, Alcoi ou Elx. O desenvolvemento industrial de Villena na segunda metade do século XX centrouse, a parte das actividades de consumo local, no sector do calzado, así como no moble e o téxtil e posteriormente a construción, o que contribúe a explicar o progresivo crecemento demográfico, cunha forte atracción migratoria. Xa en 1972 as principais actividades económicas eran: o calzado, que empregaba a 3500 persoas en 150 empresas, a construción, que empregaba 730 en 70 empresas e os transportes, que empregaban a 450 persoas.
Sector terciario
Desde a Idade Media, o desenvolvemento comercial viuse facilitado por unha serie de privilexios e pola celebración de feiras, aínda que a verdadeira expansión comercial veu favorecida pola apertura do ferrocarril Madrid-Alacant en 1858 e dos Ferrocarrís de Villena a Alcoi e Yecla en 1884.
O sector servizos era a principios do século XXI o principal motor económico, constituíndo o 71% das actividades comerciais da cidade en 2001. Este atópase principalmente concentrado arredor do comercio de confección, calzado, electrodomésticos, así como tamén actividades profesionais como as asesorías, as axencias inmobiliarias e a administración etc. Así pois, Villena é o centro económico da comarca, aínda que tamén doutras localidades máis distantes como Banyeres, Font de la Figuera e Caudete. Mais, para localidades algo máis afastadas, compite fortemente con outros centros de atracción económica como Elda-Petrel e Alcoi.
En canto ao turismo, o 20 de decembro de 2010, inaugurouse un Centro de Recepción de Visitantes ante o castelo da Atalaia. Este proxecto enmárcase no Plan de Dinamización do Produto Turístico de Villena, aprobado en 2006 que ten a finalidade de aumentar o número de visitantes. O 7 de xullo de 2006, Villena foi declarado «municipio turístico» pola Generalitat Valenciana.
Transportes
miniatura|280px|Vías de comunicación da [[comarcas da Comunidade Valenciana|comarca do Alto Vinalopó.]] [[Ficheiro:Villena. Accesos.png|miniatura|280px|Plano esquemático da cidade, coas principais vías de acceso e comunicación.
]] [[Ficheiro:Villena. Estación de la RENFE. Dirección sur.jpg|miniatura|200px|Estación de Villena.]]
Estradas
Villena está situada no enclave coñecido como Pasillo de Villena ou Corredor do Vinalopó, o que favoreceu o desenvolvemento dunhas boas infraestruturas nas redes de comunicación por autovía, que a unen coa Meseta e a Costa alacantina, así como con Andalucía, a Comunidade Valenciana e Alcoi. Ademais, a través dunha serie de estradas locais e comarcais, comunícase cos pobos veciños que forman a comarca natural do río Vinalopó e coas da Alcoià-Comtat, o Val de Albaida como tamén coas poboacións limítrofes das provincias de Murcia e Albacete, como son Yecla e Caudete. Así pois, tárdase unha media de 40 minutos en acceder a Alacant e o aeroporto de l'Altet, e dunha hora en acceder a cidades como Valencia, Murcia e Albacete.
Outras estradas
Autobús
Actualmente Villena conta cun servizo de autobuses urbanos que percorren as seguintes liñas:
A través dos servizos de diferentes compañías, Villena está conectada diariamente con Alacant, Valencia, Murcia e Madrid así como cun bo número de concellos da provincia. Durante os días laborables hai servizos aos pobos da comarca e área circundante (Banyeres, Beneixama, Biar, Campo de Mirra, Cañada, Yecla).
Ferrocarril
A liña de AVE que se está construíndo entre Madrid e Alacant contará cunha parada en Villena cunha superficie de 2500 m². Esta estación servirá a uns 500 000 usuarios potenciais de toda a comarca e localidades veciñas de Murcia e Albacete e fomentará a actividade industrial no norte da provincia de Alacant.
Educación
miniatura|150px|Entrada ao «Tercer Instituto». Villena contaba en 2009 con 11 centros de educación primaria, 9 deles públicos (1 especializado en educación de adultos) e 3 deles concertados, nos cales é posible cursar a ESO. Desde 1981, a cidade conta tamén cun centro de educación especial.
En canto á educación secundaria, Villena conta desde 2008 con tres institutos de Educación Secundaria, sendo esta unha reclamación histórica da cidade, xa que até ese momento as escolas públicas víanse obrigadas a impartir só o primeiro ciclo da ESO por falta de aulas nos institutos. Nun destes, ademais da ESO e o Bacharelato pódense estudar diversos módulos de FP I e FP II. Tamén existe na cidade un conservatorio profesional de música, fundado en 1984, que organiza o concurso de novos intérpretes «Ruperto Chapí» xunto coa concellaría de Educación.
Así mesmo, desde 2004 funciona a Sede Universitaria de Villena, dependente da Universidade de Alacant, que organiza diversas actividades culturais como conferencias, presentación de libros ou cursos formativos entre os que destacan os cursos de verán organizados pola Rede de Universidades Instituto Joan Lluís Vives.
Prensa escrita
Os primeiros xornais publicados en Villena foron La Esmeralda e El Hijo de Villena ambos de 1881. Pouco despois apareceu El Orejón, que empezou a publicarse o 3 de setembro de 1885, e autocualificábase como «inofensivo, cándido y simplón hasta dejarlo de sobra». O seu ton desenfadado e ameno convertérono nun dos periódicos máis lonxevos da cidade, dado que seguiu editándose até 1917. Anos despois, en 1891 xurdiu a revista tradicionalista La Verdad Católica. Entre os periódicos máis importantes estiveron os que se publicaron no seo dos movementos obreiros, como Villena Obrera (1912-1913) —que tivo que cesar debido ás pugnas entre socialistas e anarquistas e ás crecentes polémicas cos tradicionalistas— ou La Voz del Obrero (1919), órgano da Federación de Sociedades Obreiras. Desta época son tamén os semanarios de interese xeral Villena libre e Villena Joven.
Actualmente en Villena edítase un xornal semanal en papel, El Periódico de Villena, e dous xornais mensuais: El periódico de la Comarca, e Portada.info. Os tres contan coas súas respectivas versións dixitais. O seu alcance é comarcal, aínda que dedican a maior parte do seu espazo á cidade e as súas pedanías. Tamén os periódicos provinciais Diario Información e Las Provincias de Alicante cobren as novas máis importantes de Villena. En canto á prensa dixital, o periódico máis antigo é Villena.net, que empezou a súa andaina en 2001, mentres que o máis visitado en 2010 era a versión dixital de El Periódico de Villena.
Radio e televisión
En 2009 había no casco urbano de Villena tres emisoras de radio: Radio Villena Ser, dependente da Cadena SER, MQR (Más Que Radio), dependente da Cadena Cope, e Radio Interior Villena.
Polo que respecta á televisión, a cadea Intercomarcal TV cobre eventos do Alto Vinalopó, Vinalopó Medio, Alcoià e zonas circundantes. Dedica un importante espazo a novas e eventos referentes a Villena, dada a súa condición de centro administrativo e económico rexional.
Monumentos
miniatura|200px|O [[castelo de Villena.]] miniatura|150px|O palacio municipal. miniatura|150px|A igrexa de Santiago. miniatura|150px|dereita|Porta de acceso ao teatro.
Urbanismo
miniatura|300px|Reconstrución hipotética da planta de Villena no [[século XIV.]] Determinar a orixe urbanística do núcleo de Villena non é tarefa fácil, dado que os datos anteriores ao século XIII son moi escasos e as escavacións arqueolóxicas non foron concluíntes. As teorías máis aceptadas afirman que, ou ben o núcleo apareceu nos últimos períodos da época visigoda ou ben se conformou a partir da conquista árabe. En canto á súa localización, crese que o núcleo andalusí máis antigo se encontraba na zona do actual barrio de Rabal que se estende ao oeste da igrexa de Santa María, baixo cuxo terreo debeu atoparse a mesquita. Esta idea refórzase polos achados de vivendas de labranza do século XII e XIII que se encontraron en diversos puntos arredor da igrexa de Santiago, que foi o centro da cidade cristiá, o que parece indicar a existencia dun asentamento rural situado uns 200 metros ao norte do casco principal.
Os novos poboadores cristiáns que foron chegando a Villena desde o momento da conquista cristiá establecéronse arredor da actual igrexa de Santiago, como demostra o tipo de urbanismo ortogonal coas rúas dispostas en posición radial formando bloques regulares cunha parcelación clasicamente medieval. O centro da cidade trasladouse a esta área, que posteriormente se amurallou por orde de don Xoán Manuel. Así pois, o antigo núcleo árabe converteuse nun arrabalde do novo núcleo amurallado cristián (de aí o nome de Rabal que segue tendo hoxe en día) e alí concentrouse a poboación musulmá, xudía e de cristiáns novos. O eixe entre os dous espazos de poboación sería a praza Maior, na cal se celebrarían os mercados, en cuxas inmediacións se atopaba o pósito e onde se celebraban os consellos, ao pé dunha torre da chamada Porta da Vila, que posteriormente sería coñecida como torre do Orejón. miniatura|300px|Vista aérea de Villena en 1933. Á dereita distínguese a [[Serra da Vila, sobre cuxas faldras se estende o casco antigo. No centro deste, sobre un cerro álzase o Castelo da Atalaia. Ao sur, entre os cultivos, pódese apreciar o trazado do ferrocarril VAY e, máis ao norte, ao pé do castelo álzase a igrexa de Santa María e algo ao noroeste a de Santiago. Á súa esquerda vese o trazado arborado da rúa Corredera, e máis á esquerda o Teatro Chapí, o parterre e as estacións do ferrocarril, entre as cales destaca o trazado da MZA. Ao norte esténdese o ensanche, cun plano máis radial e vertebrado en torno á rúa de San Sebastián (actual avenida da Constitución). Ao final do casco urbano destaca o conxunto da igrexa de María Auxiliadora e o colexio de Salesianos e, no límite norte, a praza de touros, inaugurada en 1924.]] A finais do século XVIII Villena xa non tiña murallas. O xeógrafo español Bernardo Espinalt descríbea así no seu Atlante español:
No verán de 1888 derribouse por insegura, aínda que cunha considerable oposición popular, a torre do Orejón, que fora todo un símbolo da cidade desde varios séculos atrás. Co derrubamento, eliminouse o último lenzo de muralla que quedaba na cidade e ensanchouse a rúa Maior, unha das principais arterias da cidade naqueles anos. O crecemento posterior da cidade fíxose principalmente cara ao norte, ao longo da estrada de Madrid, e entre os espazos baleiros que quedaban entre o núcleo histórico e a liña do ferrocarril MZA inaugurada en 1858. A apertura a finais do século XIX do ferrocarril VAY limitou o crecemento polo sur e o leste, que a partir deste momento se concentrou case exclusivamente no norte.
Na segunda metade da década de 1940 tiveron lugar as obras de lastrado e sumidoiros das principais rúas da cidade, incluíndo o lastrado total da chamada Porta de Almansa (cruzamento de rúas onde estivo situada esta porta) até a praza María Auxiliadora. En 1954 construíuse o barrio da Constancia, preludio da grande explosión demográfica que tivo lugar a partir da década de 1960, debido á chegada de inmigrantes, sobre todo de Castela-A Mancha e Andalucía. Así pois, entre 1960 e 1970 a superficie urbana creceu sobre un 20% e a construción de vivendas aumentou nun 650%. En 1961 construíuse o barrio de San Francisco de Asís co fin de ofrecer vivendas aos sectores máis castigados economicamente. Este feito fixo que fora chamado popularmente «poboado de absorción» e actualmente se coñeza como «el Poblao». A supresión do ferrocarril de vía estreita de Cieza a Alcoi permitiu a mediados dos sesenta o ensanche de Villena en dirección sur.
O aumento da poboación, así como o cada vez maior parque móbil, provocou un grande aumento de tráfico no centro da cidade, o que provocou que en 1978 se escavara un túnel na serra da Vila co fin de construír unha variante á estrada N-330, precursora da actual autovía A-31, cunha das súa calzadas circulando polo mesmo túnel. Un dos principais problemas urbanísticos que se viu dando desde entón é a compresión do casco urbano entre a liña do ferrocarril e a autovía, que fixo adoptar á cidade unha forma alongada que provoca grandes problemas de tráfico no centro. Isto produciu que, polo menos desde 1988, se fixera unha proposta de soterramento das vías, reclamación que segue aínda vixente.
Museos
miniatura|150px|Entrada ao Museo Arqueolóxico.
Eventos culturais
miniatura|130px|dereita|Procesión do [[Martes Santo.]]
Gastronomía
miniatura|175px|Elaboración dunha gachamiga. Os pratos típicos de Villena caracterízanse por ser de orixe campesiña e humilde, e polo tanto, altamente calóricos para combater os fríos da rexión como os gazpachos manchegos, as fabas con alcacís, o arroz con con coello, a paella de pata e callos ou o triguico picao, entre moitos outros. A este último prato refírese, ademais, unha coplilla popular que vai nomeando os diversos ingredientes que o compoñen. A gran maioría deles están influenciados pola tradición gastronómica manchega e mediterránea.
Ademais, a repostería conta tamén cun bo número de pastas tradicionais como son os sequillos, os rollicos de viño, os amendoados ou as toñas, que complementan o panorama culinario da cidade.
Villena estivo dedicada ao cultivo da vide e á elaboración de viños desde tempos inmemoriais. A principios do século XX existían na cidade numerosas bodegas, que exportaban os seus produtos por ferrocarril até o porto de Alacant. A filoxera en principio e as posteriores crises económicas do primeiro terzo de século (véxase: Historia do viño), unidas á constante implantación do viño embotellado, provocaron unha redución do cultivo da vide e do número de bodegas.
Aínda así, a pesar de que o número de hectáreas cultivadas e de empresas teñan diminuído ao longo dos últimos anos, a calidade dos caldos mellorou. Hoxe en día, as bodegas experimentan con novas variedades de uva, como a Cabernet Sauvignon ou a Merlot, ambas francesas, que conseguiron adaptarse perfectamente á climatoloxía, á altitude e ás condicións do terreo. Nos últimos anos estanse realizando experiencias de crianza en barricas bordelesas de carballo.
Destaca pola súa calidade o fondillón ou «viño das parteiras», xa que era costume regalarllo ás nais que acababan de ter fillos. Trátase dun viño de sobremesa varietal, elaborado con uva monastrell, que debe permanecer dez anos en barrica de carballo, e que foi cualificado pola Unión Europea como un dos cinco viños de luxo. Son dignos de mención tamén os tintos novos, os crianzas e os coupages de Monastrell con variedades francesas, así como os brancos secos ou os olorosos de Moscatel.
As bebidas alcohólicas de maior tradición en Villena son as seguintes:
Ademais, a raíz da empresa que creou en 1922 Ricardo Menor Hernández popularizáronse moito as dúas bebidas seguintes:
Villena na literatura
miniatura|200px|Extracto do capítulo sobre Villena de [[Al-Mugrib fī ḥulā al-Magrib, no que se fala sobre Hasan Rashid.]] A aparición de Villena en obras literarias remóntase ao século XIII, ao ter sido xa citada na obra xeográfica de Ibn Sa'īd al-Magribī, Al-Mugrib fī ḥulā al-Magrib (المغرب في حلى المغرب). Esta obra editouna Dar al-Mu'arif no Cairo en 1953, e posteriormente editouna en castelán o Instituto de Estudos Alacantinos. O último dos capítulos da epígrafe «O libro dos beneficios acerca dos adornos do reino de Tudmir» comeza así:
Logo engade que Villena é berce de Abū l-Hasan Rāshid ibn Sulaymān, que chegou a ser secretario do emir de Murcia. Isto confírmanos que a cidade seguía pertencendo á cora de Tudmir no século XIII, e infórmanos acerca da fama dun dos seus habitantes. Tamén aparece citada por Ibn Al-Abbār na súa Takmila, na que conta o seguinte:
Xa no século XX, Azorín, que era natural de Monòver, dedica un espazo no capítulo «Donde escribí este libro» da súa obra Las confesiones de un pequeño filósofo (1904) a falar sobre a provincia de Alacant: {{cita|«O verdadeiro Alacant, o castizo, non é o da parte que linda con Murcia, nin o que está próximo a Valencia; é a parte alta, a montañosa, a que abrangue os termos e xurisdicións de Villena, Biar, Monòver e Pinoso. Nun destes sitios está a casa na que eu escribín este libro». }}
miniatura|250px|Vista de Villena desde o antigo lavadoiro arredor de 1900. O mesmo autor, na súa obra Antonio Azorín (1903) describe brevemente as características de Villena, aproveitando unha visita dos personaxes: {{cita|«Sarrió e Azorín foron a Villena. Esta é unha cidade, vetusta, pero clara, limpa, sorrinte. Ten calellas tortuosas que reptan monte arriba; ten vías anchas sombreadas por plataneiros; ten vellas casas de pedra con escudos e balcóns voadizos; ten unha igrexa con filigranas do Renacemento, cunha soberbia reixa dourada, cunha torre puntiaguda; ten unha praza onde hai un fondo estanque de augas diáfanas que as mulleres baixan por unha ancha gradería a coller nos seus cántaros; ten un castelo que aínda conserva a torre da homenaxe, e en cuxos salóns Don Diego Pacheco, gran protector dos mouriscos, vería ondular o corpo serpentino das troteras». }}
O novelista Max Aub na súa obra La calle Valverde (1961), ambientada no Madrid da preguerra, conta o que segue dun dos personaxes: {{cita|«Agustín Morales era toledano, de familia de humildes doceiros. O negocio non prosperaba porque o mazapán se facía xa, principalmente, en Xixona e até en Logroño... Estudou o bacharelato a trompicóns; tras gañar tres flores naturais, en Alcoi, Úbeda e Villena, descubriu o ultraísmo...». }}
Lingua
Villena atópase dentro do predominio lingüístico oficial de español xa que a cidade, pese a ter sido conquistada por Xaime I, pertenceu a Castela até 1836, ano no que pasou a formar parte da provincia de Alacant. Polo tanto, e polas cuestións históricas que envolveron a situación do valenciano, a potenciación do uso deste último en Villena non comeza até a formación da Comunidade Valenciana, en 1982.
Segundo o censo de 1991, o 65,9% da poboación do Alto Vinalopó pertencía a Villena, e o grao de coñecemento do valenciano distribuíase do seguinte xeito:
As cantidades eran mínimas comparadas coas doutras poboacións da comarca como Cañada ou Biar, onde case o 100% da poboación o entendía e aproximadamente o 90% sabíao falar, e eran menores incluso que as de Sax e Salinas, os outros dous municipios de predomino español.
Debido a que desde 1991 aumentaron as medidas para a difusión do valenciano en toda a Comunidade, produciuse un aumento da presenza do valenciano en Villena. En 2001 as cifras publicadas pola Conselleria d'Educació para toda a comarca eran sobre un 20% de media maiores que as de 11 anos antes, tendo en conta que o 15,6% da poboación pertence a municipios valencianofalantes.
A ampla maioría da poboación de Villena fala español como lingua habitual e xeralmente como lingua materna. Mais o español falado en Villena ten certas características propias que o encadran como unha variedade do norte do dialecto murciano. Ao igual que sucede con este, tras a paulatina desaparición do analfabetismo (aínda importante na zona a principios do século XX), a elevación da idade de escolarización obrigatoria e o crecente peso dos medios de comunicación, os trazos tradicionais fóronse perdendo. Entre os estudos sobre o español de Villena hai que destacar o Diccionario Villenense de José María Soler, no que recompilou miles de voces non existentes no español estándar ou que posúen outros significados ou usos en Villena, amén de centos de frases feitas e expresións coloquiais. Do mesmo autor é o Cancionero popular de Villena, onde recopila máis de 2500 textos (partituras, romances, coplas etc.) tradicionais da cidade e a súa comarca. Desde finais do século XIX viñéronse escribindo textos en «villenero», de entre os que cabe destacar as Charraícas del Paseo de Alfredo Rojas Navarro.
En canto á gramática, o máis destacable é a omisión ocasional do artigo determinado en frases como «ir a escuela» por «ir a la escuela» ou o uso agramatical de «haber» en frases como *habemos cinco personas por «éramos / estábamos cinco personas».
Na actualidade a característica máis destacable é a fonética, que a miúdo pode poñerse en paralelo coa das variedades andaluzas e o castelán vulgar falado no resto da Península:
Instalacións deportivas
miniatura|150px|Entrada principal do Polideportivo Municipal de Villena. A maior parte das instalacións deportivas da cidade atópanse concentradas no polideportivo municipal, no barrio San Francisco de Asís, nas aforas da cidade. Conta cunha piscina deportiva de 50 x 25 m, dúas piscinas pequenas, pistas de atletismo, de tenis e de fútbol, un pavillón cuberto de 54 x 31 m e varias salas cubertas. Nas súas proximidades está situado o estadio de fútbol La Solana, que alberga os partidos do Villena Club de Fútbol.
Deporte ao aire libre
miniatura|150px|Poste coa sinalización de varios sendeiros na Serra da Vila. A ampla extensión de Villena ofrece moitas posibilidades para practicar o sendeirismo. O municipio está atravesado de leste a oeste pola vía verde do Chicharra, que segue o camiño do antigo VAY, e de norte a sur polo camiño de Santiago e a ruta do Cid. Ademais, existen 22 rutas sinalizadas que se estenden por toda a área facilitando o acceso a pé e en bicicleta a moitos dos puntos naturais, históricos e culturais do concello.
Na serra da Vila, a cuxos pés se sitúa a cidade, existen dúas vías ferratas, a da serra da Vila e a do castelo de Salvatierra. Tanto nesta serra como na de Peña Rubia pódese practicar ala delta e parapente. Tamén se organizan carreiras de campo a través, así como de orientación.
Cidades irmandadas
En 1982 Villena irmandouse con dúas vilas castelás, con motivo do 700 aniversario do nacemento de Don Xoán Manuel, que foi señor de Villena, Escalona e Peñafiel.
Pedro Casteleiro
Traxectoria
En Compostela publica os seus primeiros textos poéticos, polo final dos anos 80. Gaña por dúas veces o premio nacional de poesía O Facho e recibe o accésit no certame Bouza-Brei. Durante os anos 90, xa residindo na Coruña, forma parte do grupo poético Hedral, lanzando, con este colectivo, a antoloxía 7 Poetas/Corunha 1995. Na actualidade é colaborador do blog literario “O Levantador de Minas” e do Observatorio Galego da Lusofonía, vinculado ao Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional.
Euphydryas aurinia
A Euphydryas aurinia é unha especie de bolboreta da familia das Nymphalidae, bastante común en Galicia.
Descrición física
A Euphydryas aurinia é unha bolboreta de tamaño medio, de entre 30 e 46 mm. O seu padrón de debuxo alar durante a fase de imago varía considerabelmente duns individuos a outros, e ao mesmo tempo mantén semellanzas con outros individuos do xénero Euphydryas, como a maturna ou a desfontainii. Nel alternan as manchas amarelas, laranxas, marróns e negras, cun dentado branco na parte inferior e unha serie de celas punteadas en sentido horizontal nas ás posteriores. Polo envés, as ás teñen modelos en amarelo e negro, sen presenza de cor prata.
O seu comportamento social derivou na formación de diversas subespecies (ata 34 só en Europa) e razas locais con modelos alares distintos.
Na súa fase larvaria son negras e pilosas, e adoitan facer comunidade e adoptar comportamentos sociais. A presenza de varias larvas xuntas axúdaas a manter a calor durante o proceso de dixestión (ao redor dos 35 °C)
Hábitat
A súa fase de imago correspóndese co tempo que vai de mediados de abril a mediados de xullo, se ben debido á ampla distribución xeográfica desta bolboreta o seu período de presenza pode variar bastante duns lugares a outros. É larva de xuño a abril, e ao redor de abril ten catro semanas de estado como pupa.
Atópase en toda Galicia, en toda a Península Ibérica e na maior parte do continente euroasiático dende Fisterra a Vladivostok, agás nas zonas máis setentrionais e frías e nas máis mediterráneas e cálidas. Non se atopa en altitudes superiores aos 2.200 m. Malia a súa extensión, considérase unha especie en retroceso en Europa, e ten nas illas Británicas e na Península Ibérica os seus maiores reservorios.
Viven en distintos tipos de terreo, principalmente praderías, e ten predileción polas plantas Succisa pratensis, a escabiosa ou a Scabiosa columbaria.
Alburno
O alburno (Alburnus alburnus) é un peixe de auga doce da familia dos ciprínidos.
Descrición
250px|esquerda|miniatura O seu corpo é alongado e plano. A cabeza é puntiaguda e a súa boca relativamente pequena está xirada para arriba. A aleta anal é longa e ten de 18 a 23 raios. A liña lateral é completa. Ten unha cor prateada brillante, e as aletas son puntiagudas e sen cor. A súa lonxitude máxima é de aproximadamente 25 cm.
Distribución no mundo
Vive en Europa e Asia occidental. Aparece no norte do Cáucaso, Pireneos e Alpes, e cara ao leste desde a conca do río Volga e no noroeste de Turquía. Está ausente da maior parte das penínsulas do sur de Europa e da maioría das illas británicas, agás do sur de Inglaterra, aínda que foi introducido localmente (e converteuse en especie invasora) en España, Portugal, e Italia. 250px|miniatura| Cores brillantes e perladas da cabeza do alburno cando lle dá a luz solar directa.
Desove
Desova preto da beiras dos ríos en augas pouco profundas. Algunhas postas encontráronse en augas profundas. O substrato non é importante. Poñen de 5000 a 6500 ovos por femia, que fan eclosión en 5-10 días e as crías maduran en 2 ou 3 anos.
Importancia
É unha importante fonte de alimento para outros peixes predadores. É máis sensible á polución que outros ciprínidos, o que podería explicar o ser declive no noroeste de Europa.
Francisco Suárez Salgado
Francisco Suárez Salgado, nado en Beba (Mazaricos) o 13 de febreiro de 1862 e finado nos Ánxeles (Brión) o 20 de agosto de 1910, foi un sacerdote e xornalista galego.
Traxectoria
miniatura|page=37|"El alma de Galicia encarnada en Rosalía de Castro" en Á Rosalía Castro, en el duodécimo aniversario de su muerte, los gallegos residentes en la República Argentina. [[PDF.]] Cursou estudos de humanidades, Filosofía e Teoloxía no Seminario de Santiago. Dedicouse ao xornalismo, comezando en La Cruz, de Santiago, con composicións satíricas moi celebradas; fundou no Carril El Varapalo de Picaños; colaborou en El Libredón, Gaceta de Galicia, El Ciclón e El Pensamiento Galaico de Santiago, La Voz de Galicia da Coruña, El Siglo Futuro, El Noticiero e El Imparcial de Madrid. En Compostela fundou o semanario político-literario La Verdad.
En 1885 emigrou a Buenos Aires, onde seguiu exercendo a carreira sacerdotal como párroco de Quilmes (1887-1893) e colaborando na prensa da capital arxentina. Volveu a Galicia en 1890. En 1898 regresou definitivamente a Galicia, como representante en Europa do periódico El Eco de Galicia e en 1902 fundou en Santiago de Compostela a revista La Acción Católica, que tamén dirixiu, e cursou a carreira de dereito.
Bàsquet Mallorca
O Club Bàsquet Mallorquí, tamén coñecido como Bàsquet Mallorca, foi un club de baloncesto profesional español con sede na cidade de Inca, Baleares.
Galería de imaxes de lumbrigantes de Galicia
Galería de imaxes de lumbrigantes de Galicia.
O lumbrigante (Homarus gammarus, Linne 1758) é un crustáceo mariño decápodo macruro.
Cristiano Ronaldo
thumb|Ronaldo e Messi en 2011 Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro, OIH, nado en Funchal (Madeira) o 5 de febreiro de 1985, máis coñecido como Cristiano Ronaldo (AFI: kɾɨʃˈtiɐnu ʁuˈnaɫdu), é un futbolista portugués. Xoga como extremo e actualmente non milita en ningún equipo, xa que en novembro deixou de mutuo acordo o club no que se encontraba, o Manchester United da Premier League inglesa. É considerado un dos mellores futbolistas do mundo e un dos deportistas máis seguido polos medios de comunicación da actualidade. Foi distinguido co premio ao Mellor xogador da Premier League en 2007 e 2008, así como Deportista portugués do Ano neses mesmos anos. O seu notable desempeño na Premier League na tempada 2007–08 fíxolle acredor da Bota de Ouro, o Balón de Ouro, e o FIFA World Player en 2008. Nos anos 2013 e 2014 conseguiu de novo o FIFA Balón de Ouro, converténdose no primeiro xogador de fútbol portugués en lograr o galardón dúas veces ou máis.
Comezou a súa carreira a curta idade no CD Nacional da súa localidade para logo incorporarse ao Sporting de Lisboa, club co que debutou na máxima categoría do fútbol portugués en 2001. Tras observalo nun amigable en 2003, o Manchester United inglés contratouno por 12,24 millóns de libras esterlinas. Despois de longas negociacións a mediados de 2009 foi traspasado ao club español Real Madrid CF por 80 millóns de libras esterlinas (94 millóns de euros, 132 millóns de dólares), converténdose no traspaso máis caro na historia do fútbol. Realizou a súa primeira aparición coa selección portuguesa en 2003 e desde 2008 é o capitán desta.
Traxectoria
O seu primeiro club foi o Clube Futebol Andorinha de Santo António, onde espertou axiña a atención dos olladores do Nacional da Madeira.
En 1995 ficha polos infantís do CD Nacional. Na súa primeira época, o futbolista gaña o campionato conquistado así o seu primeiro título coma xogador de fútbol.
Aos 11 anos de idade marcha de Madeira para Lisboa, fichando polos xuvenís do Sporting de Lisboa. Debuta co primeiro equipo en setembro de 2002, con só dezasete anos de idade. Naquela tempada chegaría a xogar 25 encontros, anotando 3 goles.
Nun encontro de competición europea contra o Manchester United destaca de tal xeito que os propios xogadores da escuadra inglesa, no voo de volta a Inglaterra pídenlle ao adestrador Alex Ferguson a súa fichaxe para substituír a David Beckham, que marchaba transferido ao Real Madrid.
Dende o ano 2003 ata o 2009 xogou para o Manchester United, na Premier League. En 2009 foi transferido ao Real Madrid por 94 millóns de euros.
Selección nacional
240px|miniatura|Ronaldo xogando contra o Brasil. En 2003 Cristiano Ronaldo guiou a Portugal ao título do Torneo Esperanzas de Toulon, para xogadores sub-21. Xa naquel momento falábase do "Novo Eusébio", e a gran promesa do fútbol mundial. Uns meses despois do seu éxito no Toulon, o 20 de agosto de 2003 foi convocado para un partido ante Casaquistán e logo para representar a súa selección nos Xogos Olímpicos de Atenas 2004. Pero onde deu o paso á primeira liña do fútbol mundial foi defendendo Portugal na Eurocopa 2004, onde foi reclamado, tanto pola prensa como polos seareiros, cando nos primeiros partidos non contaba para o seleccionador no once titular, e acabou sendo unha das figuras da selección portuguesa no torneo, quen rematou subcampioa por detrás de Grecia ao perder na final por marcador de 1–0. Na seguinte gran cita da súa selección, a Copa Mundial de Fútbol de 2006 de Alemaña, xogou a un gran nivel, como case o resto da súa selección, o que lle serviu para subir á cuarta posición final, caendo nas semifinais ante Francia, e no partido polo terceiro e cuarto posto ante Alemaña.
Durante a etapa clasificatoria á Eurocopa 2008 anotou un total de oito goles. Xa na Eurocopa 2008, durante o segundo partido da fase de grupos, contra a República Checa, anotou o segundo gol do partido, ademais de dar a asistencia para o terceiro gol marcado por Ricardo Quaresma. Con esa vitoria de 3–1 o equipo luso asegurou a súa clasificación para os cuartos de final, instancia na cal sería eliminada por Alemaña. A pesar da súa curta idade, Cristiano Ronaldo tamén foi distinguido como segundo capitán da súa selección, despois de Nuno Gomes, durante o mencionado certame. Logo da Eurocopa, foi nomeado capitán absoluto da Selección de fútbol de Portugal.
Participou na Copa Mundial de Fútbol de 2010 en Suráfrica, anotando un só gol en todo o torneo, na fase de grupos contra Corea do Norte na goleada por 7–0. Caeu eliminado nos oitavos de final por España, que finalmente sería a campioa do certame. Despois da eliminación chegáronlles fortes críticas sobre a súa reacción pola caída de Portugal no Mundial.
Vida privada
200px|dereita|miniatura|Cristiano Ronaldo. Cristiano Ronaldo é católico. O 7 de setembro de 2005 seu pai, Dennis Aveiro, morreu por unha crise renal. Horas despois Ronaldo reuniuse co seleccionador de Portugal para comunicarlle a súa intención de xogar o partido contra Rusia para a clasificación ao Mundial de Fútbol de 2006, aínda que o técnico Alex Ferguson permitiulle regresar á súa cidade natal para o enterro, polo que perdeu o partido contra o Manchester City.
En outubro de 2006 foi interrogado pola policía británica por acoso sexual, pero a acusación foi retirada por falta de probas. Despois de dous partidos para a cualificación á Copa Mundial de Fútbol viaxa a Indonesia para recadar fondos polo tsunami que arrasou días antes. Reuniuse co vicepresidente Jusuf Kalla e o presidente de Timor Oriental, Xanana Gusmão para dar unha contribución de 120.000 dólares.
Despois de ser contratado polo Real Madrid vendeu a súa casa en Manchester por 6,5 millóns de euros. O 4 de xullo de 2010 poucos días despois da derrota do equipo de Portugal na Copa Mundial de Fútbol de 2010 anunciou por Twitter e Facebook que era pai dun neno. Acordouse coa nai que a súa identidade manteríase en segredo e o neno quedaría baixo a súa tutela.
Actualmente mantén unha relación con Irina Shayk.
Vadocondes
Vadocondes é un concello español da provincia de Burgos (Castela e León). A súa poboación é de 388 habitantes (INE 2012).
Illa da Cartuja
220px|miniatura|Mapa da illa da Cartuja. A illa da Cartuja é o nome co que se coñece ao territorio da cidade de Sevilla situado entre dous brazos do río Guadalquivir, un río vivo e o outro unha dársena. A illa pertence ao distrito de Triana.
A Canteira, San Pedro de Muro, Porto do Son
A Canteira é un lugar da parroquia de San Pedro de Muro no concello coruñés de Porto do Son, na comarca de Noia.
Illa da Cartuja
Nome
Tecnicamente non é unha illa, xa que non está completamente rodeada de auga. Enténdese que a illa comeza na Ponte do Cristo da Expiración, lugar onde se estreita o terreo entre os dous brazos do río, e termina na Ronda Supernorte, onde finaliza a dársena do Guadalquivir.
O nome de "la Cartuja" ven do mosteiro da Cartuja de Sevilla, que se atopa na zona sur da illa.