cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pedicelo (insectos)
Nos insectos chámase pedicelo ao artello situado entre o escapo e o primeiro artello do flaxelo das antenas aneladas, que carece de musculatura e alberga o órgano de Johnston.
Bélxica no Festival de Eurovisión Júnior
Bélxica participou por primeira vez no Festival de Eurovisión Júnior 2003. O seu mellor posto foi no 2009 cunha 4ª posición.
A Graña, Caaveiro, A Capela
A Graña é un lugar da parroquia de Caaveiro no concello coruñés da Capela na comarca do Eume. Tiña 21 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales 11 eran homes e 10 eran mulleres.
San Martín, San Martín de Neira de Rei, Baralla
San Martín é un lugar da parroquia de San Martín de Neira de Rei no concello lugués de Baralla na comarca dos Ancares. Segundo o IGE, en 2011 tiña 22 habitantes (8 homes e 14 mulleres).
Chess Titans
Chess Titans é un videoxogo de computador de xadrez en 3D desenvolvido por Oberon Games e incluído en Windows Vista e Windows 7 Home Premium, Business/Professional, Enterprise e Ultimate. É un xogo completamente animado e interactivo con dez niveis de dificultade. Pode ser xogado por dous contrincantes, ou en modo dun xogador contra o computador.
Dombrete, Grixalba, Sobrado
Dombrete é un lugar da parroquia de Grixalba, no concello coruñés de Sobrado na comarca da Terra de Melide. Segundo o IGE, en 2018 tiña 33 habitantes (19 homes e 14 mulleres).
Xoán Carlos Domínguez Alberte
Xoán Carlos Domínguez Alberte, nado en Escudeiros (Ramirás) o 24 de xullo de 1966, é un escritor galego.
Fiorella Faltoyano
María Blanca Fiorella Renzi Gil, coñecida como Fiorella Faltoyano, nada en Málaga o 19 de outubro de 1949 é unha actriz española de orixe galega.
Orixe familiar
O nome do pai non se soubo ata o ano 2012, cando unhas probas de ADN sinalaron a quen fora alcalde de Pantón, Ramón Pardo Arias, falecido en 1998. Pardo Arias e Gil Paradela foran mozos durante varios anos, pero ao pouco de quedar embarazada a nai de Fiorella Faltoyano separáronse para sempre.
Carreira artística
De nena viviu en Málaga e en Madrid. Cursou estudos dramáticos e en 1967 debutou coa compañía teatral de Nati Mistral. Case ao mesmo tempo aparece no filme Club de solteros, de Pedro Mario Herrero e acada popularidade como actriz nos programas de teatro en televisión Hora once, Teatro de siempre, Estudio 1 ou Novela e como presentadora do espectáculo ¡Señoras y señores!, na versión realizada por José María Quero en 1974-75.
En 1977 logra o seu maior éxito cinematográfico como protagonista de Asignatura pendiente, de José Luis Garci, xunto a José Sacristán. Con Garci e Sacristán repite en Solos en la madrugada (1978) e en Canción de cuna (1994). Roda outras películas, entre elas La colmena (1982) e Después del sueño (1992), de Mario Camus; ¡Biba la banda! (Ricardo Palacios, 1987); La sombra del ciprés es alargada (Luis Alcoriza, 1990) e La sal de la vida (Eugenio Martín, 1996).
Paralelamente potenciou a súa carreira televisiva, ao participar en La máscara negra (1982), Tango (1991), La Regenta (1995), Hermanos de leche (1994-95), Cuéntame cómo pasó (2003-04), Obsesión (2005), Hospital Central (2006), Alfonso, el príncipe maldito (2010) ou Amar en tiempos revueltos (2011).
Para o teatro protagonizou Ellas, la extraña pareja (2001-02), La calumnia (2004-07), Agnes de Dios (2007-09) e Galdosiana (2009-10), obras en que compartiu cartel e labores de produción coa actriz Cristina Higueras a través da súa compañía Nueva Comedia.
Vida persoal
Casou co produtor cinematográfico José Luis Tafur Carande, de quen tivo un fillo. Logo de separarse del comezou unha nova relación sentimental co director de cine Fernando Méndez-Leite. Ten dúas netas.
Saturno I
Saturno I (denominado no seu momento tamén Juno V e Saturno C-1) foi o nome dun foguete dos Estados Unidos que deu comezo á familia de foguetes Saturno e que culminuou no Saturno V. Foi o maior foguete dos Estados Unidos ata aquel momento.
Características
O Saturno I foi deseñado polo equipo de Wernher von Braun e consistía nun conxunto de oito tanques procedentes de foguetes Redstone rodeando un tanque dun Jupiter C e propulsado por oito motores H-1. O deseño en conxunto de tanques foi apodado humoristicamente como Cluster's Last Stand (xogo de palabras con Custer's Last Stand, como se denomina ás veces á batalla de Little Bighorn). O foguete foi ideado inicialmente para levar a cabo os primeiros voos circumluares do proxecto Apollo, pero foi desenvolvido tan de xeito temperán que non había naves tripuladas dispoñibles para ser usadas nel.
Os foguetes Saturno I clasifícanse en dous grupos:
O foguete fixo dez lanzamentos, a maior parte de proba. Varios refinamentos e melloras posteriores diron lugar ao Saturno IB.
Alta tensión eléctrica
miniatura|dereita|Cartel Alta Tensión segundo ISO 3864 Alta tensión eléctrica é un termo técnico e legal empregado para designar os niveis eléctricos superiores a 1000 voltios en corrente alterna e 1 500 voltios en corrente continua. Esta definición e limitación está baseada en España polo REBT de 2002 segundo definicións fixadas internacionalmente pola Comisión Electrotécnica Internacional e de obrigado cumprimento da CE.
Alfabeto cirílico
miniatura|esquerda|165px|Monumento ao cirílico na [[Antártida.]] O cirílico é un alfabeto creado en Bulgaria no século IX, derivado da grafía uncial do grego aumentada con letras do alfabeto glagolítico, incluíndo algunhas ligaduras. Estas letras adicionais usáronse no antigo eslavo eclesiástico para sons que non existían no grego. O nome do alfabeto fai referencia aos irmáns bizantinos Cirilo e Metodio, quen crearon o máis antigo alfabeto glagolítico. Os estudosos modernos cren que o cirílico foi desenvolvido e formalizado polos primeiros discípulos de Cirilo e Metodio, particularmente por Clemente de Ohrid, polo que o seu nome denota máis homenaxe ca autoría.
O nome cirílico confunde con frecuencia a moita xente que non está familiarizada coa historia dos alfabetos, pois non identifica ao país de orixe (en contraste co "alfabeto grego"). Entre o público en xeral, é coñecido como "o alfabeto ruso" por ser esta lingua a máis influente e con máis falantes de entre as que basean o seu alfabeto na grafía cirílica. Algúns intelectuais búlgaros, especialmente Stefan Tsanev, preocupáronse do tema e suxeriron que o cirílico sexa, pola contra, chamado "alfabeto búlgaro", en prol da precisión histórica. Nótese que aquí 'alfabeto' non é o mesmo que 'grafía' ou 'script' (por exemplo, a letra Її existe na grafía cirílica desde a súa invención e aínda é usada en ucraíno, mais non existe no alfabeto búlgaro moderno, isto é, no cirílico que se usa en Bulgaria), polo tanto, o nome adecuado debería realmente ser 'grafía búlgara' ou 'script búlgaro'.
O cirílico utilízase para escribir en varias linguas ao longo de Eurasia, sendo a base dos alfabetos de varias linguas eslavas, turcas, mongólicas e iranias, faladas en países da Europa Suroriental, Europa Oriental, a rexión do Cáucaso, Siberia, Asia Central e Asia Oriental.
En Bulgaria, Macedonia, Rusia, Serbia e Eslovaquia, o cirílico coñécese tamén como азбука (azbuka), nome derivado dos vellos nomes das tres primeiras letras da maioría dos alfabetos cirílicos (do mesmo xeito que o nome 'alfabeto' procede das dúas primeiras letras gregas, alpha e beta). Na lingua rusa, é frecuente referirse aos silabarios, especialmente ao kana xaponés, como "azbukas silábicos" no canto de "grafías silábicas".
Historia
miniatura|esquerda|upright=1.1|Páxina do Азбука (Читанка), primeiro libro de texto ruteno, impreso por [[Ivan Fyodorov (impresor)|Ivan Fyodorov en 1574. Esta páxina mostra o alfabeto cirílico.]] A escritura cirílica creouse durante o Primeiro Imperio Búlgaro. No século IX o tsar búlgaro, Simeón I o Grande, seguindo a traxectoria cultural e política do seu pai Boris I, encargou a creación dun novo sistema de escrita, que substituiría ao alfabeto glagolítico, á Escola Literaria de Preslav. A tradición mantén que o cirílico e o glagolítico foron formalizados polos santos Cirilo e Metodio, que levaron o cristianismo aos eslavos do sur, e os seus discípulos. Paul Cubberley afirma que aínda que Cirilo puido codificar e expandir o glagolítico, foron os seus estudantes, especialmente os santos Naum e Clemente, quen desenvolveron o cirílico a partir das letras gregas na década de 890 como unha escrita máis axeitada para os libros eclesiásticos. O uso do alfabeto cirílico fíxose oficial no Primeiro Imperio Búlgaro en 893. A súa primeira variante, o alfabeto cirílico primitivo, derívase das letras do alfabeto grego, ampliado con ligaduras e consoantes do antigo alfabeto glagolítico para sons que non tiña o grego. Posteriormente, o cirílico estendeuse entre outros pobos eslavos e os valacos non eslavos.
O cirílico e o glagolítico foron empregados para a lingua eslava eclesiástica, especialmente na variante do antigo eslavo eclesiástico. Expresións como "И é a décima letra cirílica" adoita referirse á orde do alfabeto eslavo eclesiástico; non todos os alfabetos cirílicos empregan todas as letras.
O alfabeto cirílico dominiou o glagolítico no século XII. A literatura producida en búlgaro antigo axiña se estendeu cara ao norte e converteuse na lingua franca dos Balcáns e de Europa oriental, onde pasou a ser convertido en eslavo eclesiástico antigo. Durante moitos séculos, os católicos e musulmáns eslavos usaron o cirílico nas súas liturxias. Aínda hoxe, o alfabeto empregado pola lingua eslava na Igrexa Ortodoxa Oriental e nos ritos do Catolicismo Oriental lembra o cirílico primitivo.
Durante os seguintes séculos, o cirílico adaptouse aos cambios na lingua falada, converténdose na base dos alfabetos usados en varias linguas, especialmente nas dos eslavos ortodoxos e nas linguas non eslavas influenciadas polo ruso; e desenvolvendo variacións rexionais por mor de reformas académicas e decretos políticos. Exemplos destacados destas reformas lingüísticas son as reformas feitas en Serbia e en Rusia. O alfabeto cirílico serbio, atribuído a Vuk Stefanović Karadžić, suprimiu algúns grafemas que xa non se representaban na lingua vernácula e introduciu grafemas específicos (Љ Њ Ђ Ћ Џ Ј), distanciándose do alfabeto eclesiástico en uso antes da reforma. En Rusia, entre 1708 e 1710, o alfabeto cirílico foi amplamente reformado por Pedro o Grande, quen regresara recentemente da súa Grande Embaixada por Europa Occidental. As novas formas das letras, chamadas a Escrita civil, fixéronse máis próximas ás correspondentes do alfabeto latino; algunhas letras arcaicas foron eliminadas e o propio tsar deseñou outras novas. Fíxose distinción entre as maiúsculas e minúsculas e adoptouse tamén a cultura tipográfica da Europa Occidental. As formas de letras anteriores á reforma, chamadas 'Полуустав', seguiron tendo un uso importante na Igrexa Eslava e aínda hoxe úsanse ás veces na lingua rusa, especialmente se se lle quere dar ao texto un estilo 'eslavo' ou 'arcaico'
Hoxe, uns 250 millóns de persoas nos Balcáns, Europa Oriental e Eurasia do norte, usan o cirílico como alfabeto oficial das súas linguas nacionais, dos que máis da metade utilizan a lingua rusa. Co ingreso de Bulgaria na Unión Europea o 1 de xaneiro de 2007, o cirílico converteuse no terceiro alfabeto oficial da Unión, uníndose aos alfabetos latino e grego.
Alfabetos cirílicos
miniatura|dereita|225px|Distribución do alfabeto cirílico. Entre outros, o cirílico é a escrita estándar para as seguintes linguas:
A escrita cirílica tamén se empregou en linguas de Alasca, a Europa eslava, o Cáucaso, Siberia e o Extremo Oriente ruso.
Noutras linguas, aínda que non é oficial, o seu uso segue a ter arraigo como no caso do uzbeko e o turcomán. O moldovo, a variedade do romanés oficial na República Socialista Soviética de Moldavia utilizou o alfabeto cirílico de forma oficial ata 1989. Na República de Transnistria, non recoñecida internacionalmente, o moldovo segue a utilizarse oficialmente co alfabeto cirílico. En Rusia, unha lei aprobada no ano 2002 prescribe que todas as linguas do país teñen que ser escritas no alfabeto cirílico, o que atopou unha forte oposición por parte do goberno e dos medios culturais tártaros, que avogan polo alfabeto latino.
O primeiro alfabeto derivado do cirílico foi o abur, usado pola lingua komi. Outros alfabetos cirílicos inclúen o alfabeto molodtsov para a lingua komi e varios alfabetos para as linguas caucásicas.
Letras
A grafía cirílica espallouse ao longo dos territorios eslavos orientais e algúns do sur, sendo adoitado para a escrita das linguas locais como o antigo eslavo oriental. A súa adaptación ás linguas locais produciu un número de alfabetos cirílicos como xa se dixo.
Nos manuscritos antigos non se distingue entre letras maiúsculas e minúsculas.
Yeri (Ы) foi orixinariamente unha ligadura de Yer e I (Ъ + І). A iotización indicábase mediante ligaduras formadas coa letra І: Ꙗ (non é un antecesor do moderno Ya, Я, que se deriva de Ѧ), Ѥ, Ю (ligadura de І e ОУ), Ѩ, Ѭ. Ás veces usábanse indistintamente diferentes letras, por exemplo И = І = Ї. Tamén había variantes tipográficas como О = Ѻ, e era común o uso de ligaduras como ѠТ = Ѿ.
O alfabeto cirílico arcaico e difícil de representar en ordenadores. Moitas das formas de letras difiren das correspondentes formas modernas, variando moito nos manuscritos e cambiando ao longo do tempo. Poucas fontes inclúen glifos suficientes para reproducir o alfabeto. De acordo coa política de Unicode, o estándar non inclúe variacións de forma de letra nin ligaduras atopadas en fontes manuscritas a menos que se poida demostrar que se axustan á definición Unicode dun carácter.
O estándar Unicode 5.1, lanzado o 4 de abril de 2008, mellora notablemente o soporte computacional para o cirílico arcaico e a moderna lingua eslava eclesiástica. A familia de fontes Segoe IU, usadas por Microsoft nas súas aplicacións, é notable por ter soporte completo para as letras do cirílico arcaico desde Windows 8.
* letras arcaicas
Partido Popular de Asturias
O Partido Popular de Asturias é a delegación asturiana do Partido Popular e fundouse en 1989 co nacemento do partido, herdeiro de Alianza Popular.
Crangon
Crangon, do grego kránkōn, "camarón", "gamba", é un xénero de crustáceos malacostráceos, o tipo da familia dos crangónidos, que agrupa varias especies de decápodos da suborde dos dendrobranquiados, que se distinguen dos camaróns da outra suborde (a dos pleociemados, ou decápodos nadadores), entre outras cousas, por careceren do típico rostrum ou rostro característico dos "verdadeiros" camaróns, aínda que a xente non os distingue e tamén lles aplica este nome.
Distribución
As especies de  Crangon encóntranse exclusivamente no hemisferio norte, achándose a maioría delas no norte do océano Pacífico. C. septemspinosa é a única especies do xénero que se atopa no noroeste do Atlántico, mentres que no nordeste deste océano viven C. crangon e C. allmanni. Coa excepción da importante especie comercial  C. crangon, as especies de Crangon están pobremente distribuídas. O feito de que no Pacífico vivan gran número de especies fai pensar que o xénero se orixinou neste océano.
Especies
O xénero Crangon comprende as seguintes especies viventes:
Ademais, coñécense dúas especies fósiles.
Malik Monk
Malik Ahmad Monk, nado o 4 de febreiro de 1998 en Jonesboro, Arcansas, é un xogador americano de baloncesto profesional que xoga nos Sacramento Kings da National Basketball Association (NBA).
Traxectoria profesional
O 22 de xuño de 2017, Monk foi elixido na 11ª posición do Draft da NBA de 2017 polos Charlotte Hornets. O 2 de xullo de 2017, asinou o seu contrato de rookie cos Hornets.
O 6 de agosto de 2021, Monk asinou cos Los Angeles Lakers.
O 6 de xullo de 2022, Monk asinou un contrato de dous anos cos Sacramento Kings.
Sloshsat
Sloshsat, tamén denominado Sloshsat-FLEVO (Sloshsat Facility for Liquid Experimentation and Verification in Orbit) foi un satélite artificial da Laboratorio Aeroespacial Neerlandés (NLR) e da Axencia Espacial Europea lanzado o 12 de febreiro de 2005 mediante un foguete Ariane 5 ECA desde o Centro Espacial de Kourou, na Güiana Francesa. Flevo é ademais o nome da última provincia neerlandesa gañada ao mar.
Xoán VII Paleólogo
miniatura Xoán VII, alcumado o Paleólogo (en grego Ιωάννης Ζ' Παλαιολόγος), nado en 1370 e finado o 22 de setembro de 1408, foi emperador bizantino durante seis meses en 1390.
Sloshsat
Características
A misión de Sloshsat consistiu en estudar o comportamento dos líquidos en microgravedade. Para iso levaba a bordo 33,5 litros de auga desionizada e instrumentos e sensores para detectar os seus movementos en 270 posicións posibles, así como presións e temperaturas. O tanque que contiña a auga tiña forma de cilindro circular cos extremos hemisféricos e sen estrutura interna e un volume total de 87 litros.
Xoán VII Paleólogo
Era neto de Xoán V e fillo de Andrónico IV e dunha princesa búlgara. En principio, non estaba na liña sucesoria por mor da revolta do seu pai contra Xoán V, pero trala morte de Andrónico, depuxo a Xoán V en 1390. Coroou ao seu fillo Andrónico V como co-emperador. Poucos meses despois foi deposto por Xoán V co apoio dos turcos otománs e de Venecia.
Trala morte de Xoán V en 1391, o novo emperador Manuel II chegou a un acordo con el para evitar a guerra civil: Xoán VII aceptaba a Manuel como emperador, pero á morte deste, sucederíao o seu fillo Andrónico V.
Sloshsat
Características
Os obxectivos da misión eran:
Xoán VII Paleólogo
En 1399, cando os turcos declararon a guerra, Manuel II foise de Constantinopla para pedir axuda en Occidente, e deixou a Xoán VII como rexente. Este defendeu o Imperio durante dous anos, coa única esperanza posta nun milagre, que sucedería en 1402, cando os turcos foron derrotados por Tamerlán na batalla de Ancara. Tras esta derrota, os turcos asinaron a paz e unha alianza co Imperio bizantino. A cambio, Xoán VII recuperou case toda a costa europea do mar de Mármara que fora ocupada polos turcos, coa doazón especial da cidade de Tesalónica no Exeo, que foi entregada a Manuel II ao seu retorno de Occidente, pois este perdeuna anos antes, cando foi o seu gobernador provincial. Á volta de Manuel II, Xoán VII devolveulle o poder, e mantívose como gobernador de Tesalónica ata a súa morte en 1408.
O fillo de Xoán VII, Andrónico V, morreu dez anos antes que o seu pai, e a coroa imperial foi herdada polos fillos de Manuel II.
Manguito rotador
Funcións
O manguito de rotadores son importantes na estabilidade e mobilidade da articulación glenoumeral. Estes músculos insírense na escápula e se dirixen cara o úmero. Deste xeito manteñen a cabeza umeral unida á cavidade glenoide da escápula.
Músculos do manguito
Son en total catro músculos.
Músculo supraespiñal
O supraespiñal insírese na fosa supraespiñal da escápula e na epífise proximal do úmero. Abduce o brazo. Está innervado polo nervio supraescapular.
Músculo infraespiñal
O infraespiñal insírese na fosa infraespiñal da escápula e na epífise proximal do úmero. Realiza a rotación externa do brazo. Está innervado polo nervio supraescapular.
Músculo redondo menor
O redondo menor insírese no bordo axilar da escápula e na epífise proximal do úmero. Produce, ao igual que o infraespiñal, a rotación externa do brazo. Está innervado polo nervio axilar.
Músculo subescapular
O subescapular insírese na fosa subescapular da escápula e na epífise proximal do úmero. Produce a rotación interna do brazo. Está innervado polo nervio subescapular superior e inferior.
Bibliografía
Oberarm
Xesús Ferro Couselo
Xesús Ferro Couselo, nado en Cordeiro (Valga) o 30 de xullo de 1906 e finado en Ourense o 23 de abril de 1975, foi un historiador e investigador galego. En 1996 a Real Academia Galega dedicoulle o Día das Letras Galegas.
Traxectoria
Fillo de Gumersindo Ferro Barreiro, funcionario do concello de Valga, e de María Couselo Bouzas, irmá do sacerdote agrarista, cofundador do Seminario de Estudos Galegos e profesor do seminario de Santiago José Couselo Bouzas. Xesús Ferro foi á escola do Forno e á escola do Coxo, no lugar da Canle.
Raccord
A continuidade ou raccord fai referencia á relación existente entre os diferentes planos dunha filmación, co fin de que non rompan no receptor ou espectador a ilusión de secuencia. Cada plano ha de ter relación co anterior e servires de base para o seguinte.
Xesús Ferro Couselo
Traxectoria
En 1918 ingresou no seminario en Santiago de Compostela, co propósito de facerse sacerdote. En 1926 comezou os estudos de Filosofía e Letras, na especialidade de Historia, na Universidade de Santiago de Compostela, licenciándose en 1931. En 1947 doutoraríase en Madrid, cunha tese sobre os petróglifos galegos. Aproveitou eses anos universitarios para colaborar co SEG, onde fai amizade con Xaquín Lorenzo. Ao tempo, acadou o doutoramento en Teoloxía a través da Universidade Pontificia, mais deixou o seminario ao decatarse de non ter a vocación de sacerdote. miniatura|300px|Colexio xesuíta Apóstolo Santiago de Teis, Vigo en [[1932. Aparecen na fotografía Cabada Vázquez e Xesús Ferro Couselo, entre outros.]] En 1931 trasladouse a Vigo para dar clases no colexio Apóstolo Santiago dos xesuítas en Teis, onde coincidiu con Xosé Manuel Cabada Vázquez. Foi un dos fundadores da revista Logos e como delegado por Vigo participou na fundación do Partido Galeguista. Logo da expulsión dos xesuítas marchou en 1933 a Tui para ensinar no colexio Lábor, fundado por Serxio Saborido ao tempo que preparaba as oposicións para ser catedrático de instituto. Malia suspender as probas, entrou a dar clases de Filosofía de forma interina no instituto da vila, e alí fundou a revista Tude (1935). O 1 de abril de 1935 afiliouse aos grupos galeguistas Ultreya.
Ferro Couselo estaba en Madrid para facer as oposicións cando estoupou a Guerra civil española. Malia ser católico, inscribiuse nas Milicias Populares Galegas e na sección de ensino da CNT. Rematada a guerra, instalouse na súa casa natal do Novaíño. En 1940 morreu a súa nai, e o seu pai faríao en 1947. O 30 de xullo de 1941 casou con María Teresa Delgado Pilar, á que coñecera en Tui e coa que coincidira en Madrid. Tiveron dous fillos: Xesús e Teresa.
En 1941 Ferro Couselo marchou a Ourense, logo de aprobar as oposicións para o Corpo facultativo de Arquiveiros, Bibliotecarios e Arqueólogos. Esta cidade, na que permaneceu o resto da súa vida, fíxoo Fillo de Adopción. En 1942 creou o equipo de colaboradores do Museo Arqueolóxico con Vicente Risco, Xaquín Lorenzo e Florentino López Cuevillas. Trala inauguración do mesmo en 1968, foi nomeado director. Foi designado perito calígrafo, participando en audiencias e xulgados galegos para comprobar se certas sinaturas e documentos eran reais ou falsificacións.
Ao tempo, non esqueceu o galeguismo político: en 1945 participou na xuntanza que se celebrou na casa de Francisco Fernández del Riego en Coruxo para reorganizar o Partido Galeguista no interior, e en 1950 foi un dos vogais do Consello de Administración que dirixía a Editorial Galaxia, clave para a recuperación do galeguismo cultural en Galicia. Ademais participou na fundación en 1950 da revista Posío.
En 1951 foi elixido membro numerario da Real Academia Galega, lendo o seu discurso de ingreso en Celanova en 1952. Nese mesmo ano fundou en Ourense a revista Posío, Arte y Letras, da que foi director. En 1963 entrou a formar parte do consello de redacción da revista Grial, ano en que xunto co autor da idea Francisco Fernández del Riego e mais Manuel Gómez Román propuxo que a Real Academia Galega instituíse a data do 17 de maio como Día das Letras Galegas.
Foi un dos fundadores en 1967 da Asociación Cultural Auriense, que presidiu entre 1969 e 1973. En 1971 creou o Boletín Avriense, publicación histórica de grande importancia.
Ten unha extensa bibliografía composta de 121 traballos dos cales hai 5 escritos en portugués e 14 en lingua galega; os restantes están redactados en castelán. En 1972 recibiu a Encomenda de Afonso X o Sabio polo seu labor científico.
Ensaio
miniatura|Placa no Museo de Ourense.
Vilares, San Martín de Neira de Rei, Baralla
Vilares é un lugar da parroquia de San Martín de Neira de Rei no concello lugués de Baralla na comarca dos Ancares. Segundo o IGE, en 2011 tiña 35 habitantes (15 homes e 20 mulleres).
Economía de Moldavia
A economía de Moldavia, tradicionalmente agrícola, comezou despois da caída da Unión Soviética en 1991, do mesmo xeito que a maioría dos territorios ex-soviéticos, un acelerado proceso de industrialización, especialmente alimentaria (viño e azucre refinado). A produción de refrixeradores, confección, materiais de construción e maquinaria agrícola é tamén significativa. O país é un dos países máis pobres da Europa, a pesar do recente crecemento da súa pequena economía.
A produción agrícola moldova é variada: xirasol, tabaco, cereais, vide, hortalizas, remolacha azucreira e pataca. A gandaría é pouco significativa, e é principalmente bovina e porcina, ademais da cría de aves de curral.
miniatura|left|250px|PIB por sectores de Moldavia
Existe en Moldavia petróleo, aínda que en pouca cantidade, e extráese sal dalgunhas minas. É unha das ex repúblicas soviéticas máis pobres en recursos do subsolo explotados.
Como sucedeu no resto das antigas repúblicas que formaron a Unión Soviética, a economía moldova sufriu un forte retroceso tras a independencia. O conflito da República de Moldavia coa zona rebelde de Trans-Dniéster ou Transnistria agravou aínda máis a situación.
Moldavia mantén unha actividade comercial relativamente elevada con outros países europeos como Rusia, Ucraína, Italia, Alemaña ou Romanía.
Farlá, Grixalba, Sobrado
Farlá é un lugar da parroquia de Grixalba, no concello coruñés de Sobrado na comarca da Terra de Melide.
A Igrexa, Caaveiro, A Capela
A Igrexa é un lugar da parroquia de Caaveiro no concello coruñés da Capela na comarca do Eume. Tiña 16 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales 7 eran homes e 9 eran mulleres.
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, o lugar da igrexa.
Batalla das Termópilas (-480)
miniatura|300px|O [[imperio persa na súa máxima extensión, c. -490]] miniatura|300px|As [[Guerras médicas|guerras persas: aliados, inimigos, rutas e batallas (-499 – -479)]]
A batalla das Termópilas, envolta no contexto da II guerra médica, decorreu no verán do 480 a.C., no desfiladeiro das Termópilas, na Grecia Central. Alí, de acordo coa tradición do historiador Heródoto de Halicarnaso, 300 espartanos, so o comando do seu rei Leónidas I, acompañados por non máis de 7 000 aliados doutras πόλεις (cidades-Estado) helénicas, enfrontáronse a millóns de persas (na realidade o número real semella que foi menor) liderados por Xerxes I, fillo de Darío I.
Pese á esaxeración dos números presentados por Heródoto, a gran disparidade numérica entre os bandos levou a que a batalla terminase cunha aparentemente atronadora vitoria persa, aínda que os gregos, antes de seren totalmente aniquilados, conseguiron infrinxir un elevado número de baixas e retardar considerablemente o avance dos persas por Grecia. A intervención dos gregos, para alén de levalos a morrer como homes ceibes, e non como escravos persas, foi de tal xeito decisiva para o futuro do conflito, polo que ben poden ser tamén considerados vencedores.
De facto, non vence unha batalla aquel que destrúe o exército inimigo, mais si aquel que cumpre o seu obxectivo – e os espartanos, ó deteren durante días ós persas nas Termópilas, permitiron a salvación de Atenas e, por conseguinte, das bases da futura civilización occidental. Esta foi, pois, unha batalla decisiva en todos os aspectos.
O contexto: as guerras médicas
Á entrada do século V a.C., Persia Aqueménida convertérase no maior imperio xamais visto, tanto en dimensión territorial, como étnica. Despois de subxugar os veciños medos, os Persas partiron á conquista de Babilonia, de Asiria, de Armenia, de Elán, de Bactriana, de Siria-Palestina, de Exipto e de Asia Menor, onde por primeira vez se virían a confrontar coas polis gregas de Xonia. Debido a todas estas conquistas, o seu soberano podíase apropiar do título de Rei de Reis – en lingua persa, ŠāhanŠāh (literalmente, o Xa dos Xas), título que Heródoto verte para lingua grega como βασιλεύς (basileus, «rei»).
O combate entre a Hélade (dividida en varias pequenas cidades-Estado independentes, separadas entre si por particularismos xeográficos e culturais) e o poderoso Imperio Persa (entón gobernado por Darío I) tornouse inevitable. No 499 a.C., rebenta a revolta de Mileto (en Xonia) contra os Persas, logo violentamente debelada; pouco despois, o emperador persa, sentíndose nunha posición de forza, envía ós seus embaixadores ás cidades da Grecia continental, a fin de que estas se sometesen pacificamente. Porén, o envío destas misións diplomáticas non produciu o efecto desexado – só Macedonia e Tesalia se declararon vasalas da Persia (enviándolle, segundo Heródoto, mostras do seu chan e da súa auga, en sinal de submisión), mentres que, nas demais polis, os legados imperiais foron executados.
Estoura así o conflito entre Persas e Helenos: a I guerra médica (tamén chamada I guerra pérsica ou guerra medo-persa). Darío I avanza rumbo á Grecia europea, desembarca en Maratón, onde é derrotado por unha forza combinada de hoplitas atenienses e plateenses (Esparta, a potencia militar de Grecia, recusouse a estar presente, invocando motivos relixiosos). Darío I, derrotado, regresa a Asia.
Areal, San Miguel de Neira de Rei, Baralla
Areal é un lugar da parroquia de San Miguel de Neira de Rei no concello lugués de Baralla na comarca dos Ancares. Segundo o IGE, en 2011 tiña 10 habitantes (5 homes e 5 mulleres).
Batalla das Termópilas (-480)
O contexto: as guerras médicas
O conflito reacenderíase co seu fillo, Xerxes I, que subirá ó trono no -485. A derrota pesaba sobre o espírito do novo monarca, e respirábase na Corte un clima de vinganza (fomentado, por exemplo, por Mardonio, o supremo comandante dos exércitos). Por este motivo Xerxes I procurou preparar, até o máis ínfimo detalle, a expedición destinada a tomar Grecia: comezou por ordenar a construción dunha ponte de barcas ligando as dúas marxes do Estreito dos Dardanelos (-484), permitindo unha máis fácil dislocación das súas tropas e poupando desa forma recursos preciosos e tempo (máis tarde, os Helenos – como por exemplo Esquilo, na súa traxedia Persas – atribuirán a Poseidón, o Deus dos Mares, un papel relevante na súa vitoria, pois o rei persa, ó tentar deter unha forza da Natureza – manifestación do sagrado animada por aquela divindade –, espertou a ira do Monte Olimpo, o cal decidiu entón a sorte da guerra a prol do pobo grego); ó mesmo tempo, determinou que unha poderosa escuadra atravesase o mar Exeo e virase ás costas gregas, así que se iniciase a invasión, por forma a apoiar as operacións en terra.
As cidades-Estado gregas, coñecedoras dos preparativos da nova expedición persa, decidiron, como reacción, pór de lado as súas diverxencias tradicionais, e reuníronse na conferencia pan-helénica no Istmo de Corinto (-481). Das cidades do continente, apenas Argos (a maior inimiga de Esparta na época), recusou estar presente, o que lle valeu a acusación de medismo, é dicir, de ser simpatizante dos medos (o nome xenérico que os Gregos atribuían entón ós Persas e ós pobos por eles subxugados); de igual forma, as colonias gregas (como a Cirenaica, no Norte de África, Massalia, no Sur da Galia, ou Siracusa, en Sicilia) tampouco compareceron, talvez por non se sentiren directamente ameazadas polos Persas, dada a súa situación xeográfica.
A finais dese ano de -481 iníciase a proxectada invasión de Grecia, tendo os Persas dominado Macedonia, rica en materias primas (como a madeira), Calcídica cos seus excelentes portos de mar, e a fértil Tesalia, na cal estableceron as súas bases, encamiñándose deseguida para o centro de Grecia, onde se virá a trabar a batalla das Termópilas.
Acababa de se iniciar a II guerra médica, un novo conflito entre Occidente e Oriente, entre cidadáns (os habitantes das polis gregas) e os bárbaros (o nome co que, desprezativamente, os helenos referíanse ós medo-persas), entre europeos e asiáticos (por primeira vez na Historia da Humanidade, hai unha real consciencia da distinción entre dúas culturas, dous mundos distintos, separados por dous continentes) onde se viría a xogar o destino da Civilización Occidental, tal como hoxe a coñecemos. Porén, débese ter en conta que a propia construción narrativa de Heródoto retoma certos tópoi (lugares comúns) literarios que remontan, polo menos, ó primeiro gran relato bélico que chegou até os nosos días – a Ilíada de Homero, unha obra onde tamén o Oeste (os aqueos) e o Leste (os troianos) chocan entre si.
A xeografía
miniatura|esquerda|275px|O desfiladeiro das [[Termópilas, como se presentaba por volta do ano -480 – unha estreita lingua de terra entre o Golfo de Malia e os Montes Eta e Calídromo. Foi aí onde se trabou aquela que é, probablemente, unha das máis coñecidas batallas da Antigüidade clásica. Xorde tamén representada a liña costeira hodierna.]]
As Termópilas (do grego: Θερμοπύλαι, thermopylai, significando «portas quentes») son un desfiladeiro situado no centro da Hélade, encravado entre as cadeas montañosas do Eta e do Calídromo e un brazo de mar (o golfo de Malia), situándose na fronteira entre as rexións de Fócida (a suroeste), de Ftiótida (a Noroeste), de Lócrida (a Nordeste) e de Beocia (a sueste). Deben o seu nome ó feito de que no seu interior existan fontes sulfurosas, sendo que o estreito – unha sinxela faixa de area entre o mar e o desfiladeiro – era, en tres dos seus anacos (as famosas «portas», ás que o estreito foi buscar o seu nome), tan angosto que, segundo Heródoto, apenas podía pasar un carro de cada vez (Libro VII, 176).
Tratábase dunha rexión relativamente estéril, apta só para o pastoreo; por ese motivo e tamén pola súa intricada orografía, ben coñecida dos gregos, foi o local estratexicamente escollido polas forzas da Liga para deter o ímpeto persa (por se situar relativamente lonxe das bases de apoio que estes tiñan en Tesalia, tal dificultaría – e eventualmente frustraría – a súa arremetida).
De facto, os Helenos comprenderon que apenas terían posibilidade de deter o avance persa nunha rexión montañosa (se decidisen dar batalla ós Persas na vasta planicie de Tesalia, serían derrotados moito máis doadamente, pois quedarían de inmediato rodeados pola gran masa humana do inimigo e liquidados ante a desproporción dos números); do resto, foi cuestión moi discutida, entre os defensores de Grecia, saber cal era a mellor localización para deter o avance persa – se as Termópilas ou se o istmo de Corinto; porén, acabou por vencer a primeira posición, pola presión que Atenas colocou: se as forzas gregas se concentrasen en Corinto, Atenas ficaría desprotexida e suxeita ó embate directo co inimigo.
Os números
miniatura|250px|[[Heródoto de Halicarnaso, chamado por Cicerón Pai da Historia, foi o primeiro historiador da Antigüidade Clásica en describir a batalla das Termópilas. Non obstante os seus números desproporcionados, as incoherencias do seu discurso, e até a súa (por veces declarada) parcialidade, continúa a ser unha importante fonte para o coñecemento das guerras médicas.]]
A batalla das Termópilas tornouse coñecida a través narrativa de Heródoto de Halicarnaso, na que o historiador fai opoñer catro millóns e medio de homes, recrutados á forza polos Persas, contra Leónidas e os seus trescentos espartanos, combatendo tan só pola liberdade da súa nación. Mais nin os Persas eran millóns, nin tampouco había só espartanos nas Termópilas. De feito, é típico dos historiadores da Antigüidade (e non só estes) a esaxeración do número, moitas veces para forzar a creación de determinadas imaxes ós seus lectores (neste caso, e polo enfrontamento de números tan extremos, gabar o sacrificio dos gregos que faleceron nas Termópilas, ó tentaren atrasar ó máximo a penetración de Xerxes I no chan heleno).
Heródoto enumera, do lado grego, trescentos espartanos, cincocentos hoplitas de Texea e outros cincocentos de Mantinea, cento vinte de Orcómeno, mil de Arcadia, catrocentos de Corinto, douscentos de Pilos e oitenta de Micenas (prefacendo estes o continxente do Peloponeso, nun total de 3 100 homes); setecentos de Tespias, catrocentos de Tebas, mil homes de Fócida, e aínda un número descoñecido (pero elevado) de Lócridos Opuntianos. Polo tanto, un mínimo de cinco mil douscentos homes. É probable que a este número debamos acrecentar aínda os soldados auxiliares (moitas veces non mencionados), o que levaría, segundo os especialistas, a facer aumentar este continxente a preto de 7 500 homes (ou, no máximo, dez mil).
De crer nestes relatos, talvez os setecentos Lacedemonios remanentes fosen homes de orixe servil (como os periecos e os hilotas), recrutados nunha situación verdadeiramente excepcional (cando normalmente non tiñan sequera o dereito a servir no exército), e eventualmente a contragusto da oligarquía dirixente de Esparta; por iso mesmo estarían ausentes da narrativa tradicional (aínda que, por exemplo, Heródoto se refira a cadáveres de hilotas nas Termópilas nun paso máis adiantado da narrativa, no Libro VIII, xa ó describir as batallas seguintes). Mais, tendo en conta que Esparta era a potencia militar dominante en Grecia, sería de moito interese manter ese statu quo, eliminando calquera referencias á presenza dos desprezados periecos e hilotas nas Termópilas.
Por outro lado, é posible que Heródoto, relatando os feitos que narra con corenta anos de distanciamento, atopase esa mítica tradición dos 300 tan fortemente enraizada entre os Espartanos, que non a puido (ou quixo) desmentir (o historiador era natural de Halicarnaso, cidade de fundación doria, o mesmo pobo do cal os Espartanos descendían e, por iso, é natural que tivera querido favorecer os seus compañeiros de etnia. Esa actitude, valeulle a crítica de Plutarco no seu Da Malicia de Heródoto, opúsculo onde defende que o historiador era claramente proespartano, o que faría máis subxectiva a súa visión dos acontecementos) pois sendo natural de Beocia, a rexión que tiña por cabeza Tebas (á que Heródoto lanzou duras críticas por ser simpatizante dos Persas), é natural que quixese recontar a historia baixo un punto de vista máis favorable á súa terra natal. Por iso mesmo, poden os modernos historiadores interrogarse, con propiedade, se o relato da batalla das Termópilas feito por Heródoto non constituíu unha mera construción historiográfica destinada a xustificar a superioridade militar de Esparta no contexto de Grecia.
Con todo, non é inverosímil que estivesen presentes apenas 300 Espartanos nas Termópilas; se é verdade que a cidade invocara a realización do festival relixioso de Carnea para se poder eximir de enviar un maior continxente de tropas (o que podería denotar algunha má vontade para cos parceiros da Liga, designadamente Atenas), non é menos verdade que Esparta debería saber que contaría cun portentoso exército pola fronte e, aínda así, destacou o valor dos seus homes a fin de se sacrificar nas Termópilas: 300 homes, todos eles (segundo o relato do historiador) «con fillos» – por forma a que se puidese perpetuar a tradición militarista da cidade –, comandados en persoa polo Rei de Esparta Leónidas I.
No lado do adversario, Heródoto fala de 2,1 millóns de medos-persas, acompañados por 2,6 millóns de soldados auxiliares. Estes números son claramente excesivos (xa que os Persas non dispuñan dunha loxística suficientemente avanzada, nin tampouco o estéril chan grego tería capacidade para alimentar un número de individuos largamente excedentario), sexa porque Heródoto descoñecese o número real, ou por pretender, moi probablemente, impresionar o lector, e realzar, por oposición, a pequenez da coligación helénica – a cal, aínda perdendo a batalla, acabou no fin vencendo a guerra contra os Persas.
O embate
miniatura|esquerda|275px|Unha [[falanxe (infantaría)|falanxe de hoplitas gregos.]] Nos principios de agosto do -480, as forzas da Liga posicionáronse no interior do estreito, con Leónidas no supremo comando, tendo este no entanto que facer cara á tentativa de deserción dos Tebanos (acusados de simpatizaren cos medos, terse desprazado ás Termópilas tan só para que non recaese sobre a súa cidade a inimizade e o oprobio dos restantes membros da Liga, e tendo xa probablemente a secreta intención de fuxir na metade do combate, como viría, de facto, a suceder), e ós pedidos dos seus aliados do Peloponeso, que desexaban que as forzas se concentrasen no Istmo de Corinto. A todo isto o rei de Esparta respondeu con man de ferro. Colocou os focios na retagarda do estreito, para evitar calquera ataque sorpresa.
Carol Bartz
Carol Ann Bartz, nada o 29 de agosto de 1948, en Winona, Minnesota, foi Directora executiva de Yahoo! desde o 13 de xaneiro de 2009 até o 6 de setembro de 2011. Anteriormente foi Directora, Presidenta e CEO de Autodesk, a cuarta empresa máis grande do mundo de software de empresa para PC desde 1992 até 2009. Os ingresos netos de Autodesk aumentaron de 285 millóns de dólares a máis de 534 millóns durante o seu mandato.
Cando Carol foi contratada por Yahoo a principios de 2009 o seu salario era de 1 millón de dólares anuais. O 6 de setembro de 2011, Bartz foi destituída do seu cargo en Yahoo (vía telefónica), e o director financeiro Tim Morse foi nomeado novo director executivo da empresa. O despedimento de Carol custoulle a Yahoo 14 millóns de dólares.
Batalla das Termópilas (-480)
Comezo da batalla
miniatura|250px|Dous arqueiros medos, representados no Palacio Real de [[Darío I en Susa.]] Durante catro días, Xerxes esperou a que fosen os Gregos os que tomase a iniciativa, mais finalmente foi el quen decidiu atacar primeiro. Na madrugada do quinto día; os seus homes, armados só cun pequeno escudo e unha lanza de menores dimensións que a dos hoplitas gregos (cuxo armamento – helmo, coiraza, escudo, grebas, lanza e unha pequena espada – dáballes, nesta fase do confrontamento, unha superioridade decisiva), ao tentaren penetrar no desfiladeiro, víronse completamente rexeitados, pois as falanxes gregas destruían doadamente as súas lanzas e, desarmándoos dese xeito, foi fácil acurralalos de seguida.
Xerxes, que observaba o espectáculo, tería dito, segundo Heródoto, ter «moitos homes, mais poucos soldados» (VII, 210). De feito, aínda que Xerxes dispuxese da superioridade numérica, as condicións físicas do estreito impedíalle tirar partido desa vantaxe (designadamente, pola imposibilidade de facer atacar aí a súa célebre cabalaría).
Plutarco afirma que Xerxes procurou evitar o combate por todos os medios, e enviou cartas ao rei espartano, dicíndolle que lle atribuiría o goberno da satrapía de Grecia se este depuxese as armas e pasase para o lado persa, ao que Leónidas tería respondido, moi laconicamente – como era característico dos Lacedemonios – «Vinde buscalas!».
Como estas estratexias non daban resultados, Xerxes ordenou que avanzasen os 10 000 Inmortais, comandados por Hidarnes. Tratábase do corpo de elite da infantaría persa, o cal, de acordo coa tradición, debía o nome ao feito de que no que morría un dos seus combatentes, este era inmediatamente substituído, prefacendo desa forma un total constante de dez mil, e por iso mesmo tidos como «inmortais». Aínda que estaban mellor adestrados e mellor equipados que o resto do exército, esta estratexia non produciu o efecto desexado, ao non seren capaces de mover os gregos da súa posición no interior do estreito. Inclusivamente, o rei, sentado no seu trono no alto do outeiro, viu morrer un irmán seu neste enfrontamento inútil.
A traizón
miniatura|esquerda|250px|[[Estatua de mármore do século V a.C., patente no Museo Arqueolóxico de Esparta. Representa un hoplita grego co seu típico helmo, sendo que moitos historiadores queren ver neste mármore o busto do propio Leónidas]]
Ao sexto día, o rei Persa, xulgando que o cansazo xa domara os seus opoñentes, resolveu volver a atacar; porén, non recolleu mellores froitos que no día anterior.
Foi entón que apareceu, no campamento persa, Efialtes, fillo de Euridemo de Malis, nome que se mantén como sinónimo de traidor. Dirixirase ó Rei de Reis na esperanza va de obter unha compensación pecuniaria a cambio de revelar un camiño secreto que conducía á retagarda das Termópilas (onde se achaban os Focios), a través da montaña. Xerxes convocou a Hidarnes e ordenou que os Inmortais percorresen o dito camiño durante a noite, para poderen atacar ós Gregos logo, pola madrugada.
De feito, os Focios, que gardaban a retagarda do estreito, só se percibiron da progresión do inimigo cando xa era tarde de máis, abandonando a súa posición diante do ataque dos arqueiros medos.
Entre tanto, no interior do desfiladeiro, no campamento dos Gregos, ultimábanse os preparativos para aquel que viría a ser o derradeiro día de batalla. Segundo Heródoto, un adiviño que se atopaba entre os soldados, Mexístias, após analizar as entrañas dos animais sacrificados ós deuses, concluíu que a morte chegaría coa aurora (o que sería corroborado coa aparición dalgúns desertores focios no campamento).
Leónidas reuniu o consello de guerra, tendo as opinións dos Helenos dividíndose: uns estaban a favor da retirada, para evitar unha inevitable matanza; outros defendían que aí debían permanecer até o último home. Leónidas resolveu o problema, declarando que todos os Aliados eran ceibes de partir, xa que non sentía neles a coraxe para combater; só el e os seus trescentos homes non podían desertar, pois a iso os obrigaba a Constitución de Licurgo (que declaraba constituír a deserción como a suprema deshonra para un Espartano); se polo contrario permanecesen alí e morresen loitando, o seu nome sería ateigado de gloria e xamais caería no esquecemento.
Ao mesmo tempo, esta decisión do rei debeu ser reforzada pola chegada dun oráculo da Pitonisa de Delfos; pouco antes do comezo da batalla, Leónidas mandara inquirir de Apolo quen sairía vencedor da pugna, e a sacerdotisa do deus respondeulle que un dos reis de Esparta deberíase sacrificar para que a respectiva polis puidese continuar en pé; se iso non sucedese, a cidade sería reducida a cinzas polos Persas.