cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sol
Composición
O Sol herdou a súa composición química do medio interestelar a través do cal se formou. O hidróxeno e o helio do Sol foron producidos trala nucleosíntese do Big Bang, nos primeiros 20 minutos da creación do universo, e os elementos máis pesados ​​foron creados pola nucleosíntese estelar en xeracións de estrelas que completaron a súa evolución estelar e devolveron. o seu material ao medio interestelar antes da formación do Sol. A composición química da fotosfera adoita considerarse representativa da composición do sistema solar primordial. Non obstante, desde que se formou o Sol, algúns dos helios e elementos pesados ​​asentáronse gravitacionalmente desde a fotosfera. Polo tanto, na fotosfera actual, a fracción de helio redúcese, e a metalicidade é só un 84% da que era na fase protoestelar (antes de que comezase a fusión nuclear no núcleo). Crese que a composición protoestelar do Sol foi un 71,1% de hidróxeno, un 27,4% de helio e un 1,5% de elementos máis pesados.
Hoxe en día a fusión nuclear no núcleo do Sol modificou a composición mediante a conversión do hidróxeno en helio, polo que agora a parte máis interna do Sol é máis ou menos un 60 % de helio, xunto coa abundancia de elementos máis pesados que non foron alterados. Debido a que a calor se transfire desde o centro do Sol por radiación no canto de por convección, ningún dos produtos de fusión do núcleo chegou á fotosfera.
Desde que se formou o Sol, o principal proceso de fusión implicou a fusión de hidróxeno en helio. Durante os últimos 4.600 millóns de anos, a cantidade de helio e a súa localización no Sol cambiou gradualmente. Dentro do núcleo, a proporción de helio aumentou dun 24% a un 60% debido á fusión, e parte do helio e algún dos elementos pesados asentáronse desde a fotosfera cara ao centro do Sol debido á gravidade. As proporcións dos elementos máis pesados non cambian. A calor transfírese cara ao exterior desde o núcleo do Sol por radiación en lugar de por convección, polo que os produtos de fusión non son espulsados cara ao exterior, pola calor, e permanecen no núcleo polo que gradualmente comezou a formarse un núcleo interno de helio que non se pode fusionar porque actualmente o núcleo do Sol non está o suficientemente quente nin denso para fusionar o helio. Na fotosfera actual, a fracción de helio redúcese, a metalicidade é só o 84% do que era na fase protoestelar (antes de que comezase a fusión nuclear no núcleo). No futuro, o helio seguirá acumulándose no núcleo, e nuns 5 billóns de anos esta acumulación gradual fará que o Sol saia da secuencia principal e se converta nunha xigante vermella..
A composición química da fotosfera considérase normalmente representativa da composición do Sistema Solar primordial. A abundancia de elementos pesados solares descritas anteriormente mídense normalmente tanto usando espectroscopia da fotosfera solar como medindo a abundancia de meteoritos que nunca se quentaron a temperaturas de fusión. Pénsase que estes meteoritos conservan a composición do Sol protoestelar e, polo tanto, non se ven afectados pola sedimentación de elementos pesados. Os dous métodos en xeral coinciden ben.
Pasado, presente e futuro do Sol
O Sol formouse hai uns 4 650 millóns de anos e ten combustible para uns 5 000 millóns máis. Despois, comezará a aumentar o seu volume máis e máis, ata converterse nunha estrela xigante vermella. Rematará afundíndose polo seu propio peso e converténdose nunha anana branca, que pode tardar un billón de anos en arrefriarse. Formouse a partir de nubes de gas e po que contiñan residuos de xeracións anteriores de estrelas. Grazas á metalicidade do devandito gas, do seu disco circunestelar xurdiron máis tarde os planetas, asteroides e cometas do Sistema Solar.
No interior do Sol prodúcense reaccións de fusión nas que os átomos de hidróxeno se transforman en helio, producíndose a enerxía que irradia. O Sol emite cada día 360 000 millóns de toneladas (3,6·1014 kg) de materia, a gran maioría transformadas en enerxía (raios solares). A súa atracción vai, por iso, enfraquecendo e de aí que a Terra se afasta do Sol 1 m por ano. Xa que a súa masa non chega ó límite de Chandrasekhar (1,44 masas solares), cando se lle esgote o combustible está previsto que acabe como unha anana branca. Actualmente, o Sol atópase en plena secuencia principal, fase en que seguirá uns 5 000 millóns de anos máis queimando hidróxeno de maneira estable.
Chegará un día en que o Sol esgote todo o hidróxeno na rexión central ao telo transformado en helio. A presión será incapaz de soster as capas superiores e a rexión central tenderá a contraerse gravitacionalmente, quentando progresivamente as capas adxacentes. O exceso de enerxía producida fará que as capas exteriores do Sol tendan a expandirse e arrefriarse e o Sol converterase nunha estrela xigante vermella. Así, o seu diámetro superará o da órbita da Terra, co cal calquera forma de vida sobre o noso planeta será extinguida. Cando a temperatura da rexión central acade aproximadamente 100 millóns de kelvin s, comezará a fusión do helio, producindo carbono, mentres arredor do núcleo se segue fusionando hidróxeno en helio. Iso fará que a estrela se contraia e diminúa o seu brillo a un tempo que aumenta a súa temperatura, converténdose o Sol nunha estrela da rama horizontal do diagrama H-R. Ao esgotarse o helio do núcleo, iniciarase unha nova expansión do Sol e o helio empezará tamén a fusionarse nunha nova capa arredor do núcleo inerte - composto de carbono e osíxeno e, ao non ter masa suficiente, o Sol non acadará as presións e temperaturas abondas para fusionar os devanditos elementos en elementos máis pesados - que o converterá de novo nun xigante vermello, pero esta vez da rama asintótica xigante e provocará que o astro expulse gran parte da súa masa na forma dunha nebulosa planetaria, quedando só o núcleo solar, que se transformará nunha anana branca e, moito máis tarde, ao arrefriarse totalmente, nunha anana negra. O Sol non chegará a estoupar como unha supernova ao non ter a masa suficiente para iso.
Aínda que se cría nun principio que o Sol acabaría por absorber, ademais de Mercurio e Venus, tamén a Terra ao converterse en xigante vermello, a gran perda de masa que sufrirá no proceso fixo pensar por un tempo que a órbita terrestre - do mesmo xeito que a dos demais planetas do Sistema Solar - se expandiría posiblemente, salvándose dese destino. Non obstante, un artigo recente postula que non ocorrerá, e que as interaccións mareais, así como o roce coa materia da cromosfera solar, farán que o noso planeta sexa absorbido. Outro artigo posterior tamén apunta na mesma dirección.
miniatura|centro|500px|Ciclo de vida do Sol.
Efectos sobre a Terra
miniatura|esquerda|300px|Eclipse solar Alén da alternancia das estacións do ano, responsables da variación periódica da duración de días e noites e dos efectos sobre o clima, o Sol segue un ciclo dobre de 11 anos, no que cambia a súa polaridade magnética de norte a sur, completando así o cambio de sur de novo a norte en 22 anos. O Ciclo Solar ten moitos outros efectos importantes que influencian ao noso Planeta. O Ciclo solar manifesta unha correlación co número de manchas solares, e, cos coñecementos actuais vese como irregular, de xeito que eventos como o Mínimo de Maunder ou o Mínimo de Dalton supuxeron a eliminación de manchas solares por longos períodos, causando o primeiro, pola súa lonxevidade, unha pequena idade de xeo entre os séculos XVII e XVIII. En febreiro de 2019 rexistrouse un mínimo cun mes sen observación de manchas solares. En 2008 comezou o 24 ciclo solar.
Estudos de Heliosismoloxía executados a partir de sondas espaciais, permitiron observar certas "vibracións solares", cuxa frecuencia aumenta co aumento da actividade solar, acompañando o ciclo de once anos de erupcións, e cada vinte e dous anos existe a manifestación do chamado hemisferio dominador, alén da movimentación das estruturas magnéticas en dirección aos polos, que resultan en dous ciclos de once anos con incremento da actividade xeomagnética da Terra e da oscilación da temperatura do plasma ionosférico na estratosfera do noso planeta. No ano 2018 acadouse un mínimo solar.
Foron observadas emisións electromagnéticas en forma de aneis de diversos tamaños con temperaturas na orde de dous millóns de kelvin, alén de emisión de masa coronal a cada 24 horas aproximadamente. Polo tanto, o noso Astro Rei, domina a nosa sobrevivencia na Terra.
As erupcións solares clasifícanse de xeito que a clase de erupcións menos potentes chámase A, seguindo en orde ascendente de potencia B, C, M e X. Cada unha implica unha emisión de enerxía dez veces maior que a anterior; así, unha fulguración de clase X é 100 veces máis potente que unha de clase C. As M e X, de atravesar a Terra polo radio marcado por elas, poden crear tormentas xeomagnéticas con capacidade de interromper os sistemas de comunicacións e redes eléctricas, e provocar danos en satélites. Isto fai que se vixíe o comportamento solar (a súa'meteoroloxía'), para o que se usan misións espaciais como Proba-2, o cuarteto de satélites Cluster da ESA, o Observatorio Heliosférico e Solar (SOHO) conxunto ESA-NASA, o Observatorio de Dinámica Solar da NASA, a sonda Parker da NASA ou a sonda Solar Orbiter (ESA, en funcionamento en 2020).
Pemón Bouzas
Traxectoria
Comezou estudando medicina en Santiago pero deixouno. En 1979 comeza a traballar na emisora de radio Cadena SER, e en 1985 pasa á Cadena COPE. A finais dese mesmo ano, e tras a creación da Televisión de Galicia, incorpórase á televisión pública de Galicia, onde desenvolveu o seu labor profesional durante tres décadas, ao que lle sumou, entre 1986 e 1992 tamén a dirección e presentación de programas na Radio Galega. Durante os primeiros anos da súa carreira realizou programas de entretemento e magacíns, como Eirado, Entre nós, Coa miña xente ou Espacio aberto. Foi coñecido sobre todo por dirixir e presentar o programa Encontros, onde se favorecía e filmaba o reencontro de familias de emigrantes galegos e dos seus parentes de Galicia. Na década de 2000 dedicouse sobre todo á produción e filmación de documentais como O Camiño Francés (2004), Historias de Compostela (2004), Jacinto Caamaño, o paso do Noroeste (2006), Encrucilladas (2007), Un mar de velas (2007) ou Paixón polo mar (2008).
Astariz, Astariz, Castrelo de Miño
Astariz é un lugar da parroquia de Astariz no concello ourensán de Castrelo de Miño na comarca do Ribeiro. Tiña 63 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 32 eran homes e 21 mulleres. Iso supón unha diminución da poboación respecto a 2010, cando tiña 64 habitantes (33 homes e 31 mulleres).
Sol
Estrutura do Sol
Como toda estrela, debido ó carácter radial da forza gravitatoria, o Sol posúe unha forma esférica, e a causa do seu lento movemento de rotación, ten tamén un leve achatamento polar. Como en calquera corpo masivo, toda a materia que o constitúe é atraída cara ao centro do obxecto pola súa propia forza gravitatoria. Porén, o plasma que forma o Sol atópase en equilibrio, xa que a crecente presión no interior solar compensa a atracción cara ó centro, producíndose un equilibrio aerostático. Estas enormes presións xéranse debido á densidade do material no seu núcleo e ás enormes temperaturas que se dan nel grazas ás reaccións termonucleares que alí acontecen. Existe, ademais da contribución puramente térmica, unha de orixe fotónico. Trátase da presión de radiación, nada desprezable, que é causada polo inxente fluxo de fotóns emitidos no centro do Sol e que son o xeito de transmisión enerxética do centro solar cara á periferia.
Pemón Bouzas
Traxectoria
Como escritor en lingua galega publicou o conto de Nadal, A Estrela de Oriente (2010), o libro de viaxes Novos pasos por Bretaña (2014) e a novela A voz do vento (2014), ambientada nos acontecementos ocorridos arredor da figura de María Soliño, e coa que gañou o LX Premio Ateneo Ciudad de Valladolid.
Obra en galego
alt=Pemón Bouzas na Televisión de Galicia|miniatura|440x440px|Pemón Bouzas dirixindo o programa A revista fin de semana da TVG.
Sol
Estrutura do Sol
Case todos os elementos químicos terrestres (aluminio, xofre, bario, cadmio, calcio, carbono, cerio, cobalto, cobre, cromo, estaño, estroncio, galio, xermanio, helio, hidróxeno, ferro, indio, magnesio, manganeso, níquel, nitróxeno, ouro, osíxeno, paladio, prata, platino, chumbo, potasio, rodio, silicio, sodio, talio, titanio, tungsteno, vanadio, circonio e zinc) e diversos compostos (tales como cianóxeno, óxido de carbono e amoníaco) foron identificados na constitución do chamado Astro Rei, polo que, se o noso planeta quencera ata a temperatura solar, tería un espectro luminoso case idéntico ao do Sol. Aínda o helio foi descuberto primeiro no Sol e logo constatouse a súa presenza no noso planeta
O Sol presenta unha estrutura en capas esféricas (como se fosen "capas de cebola"). A fronteira física e as diferenzas químicas entre as distintas capas son difíciles de establecer. Porén, pódese establecer unha función física que é diferente para cada unha das capas. Na actualidade, a astrofísica dispón dun modelo de estrutura solar que explica de xeito satisfactorio a maioría dos fenómenos observados. Segundo este modelo, o Sol está formado por: 1) Núcleo, 2) Zona radiante, 3) Zona convectiva, 4) Fotosfera, 5) Cromosfera, 6) Coroa e 7) Vento solar. A diferente velocidade de rotación en diferentes zonas daría lugar a zonas de cizalla no interior solar, como a tacoclina, que delimitaría a zona de xeración do campo magnético solar.
Núcleo
miniatura|Imaxe que mostra as capas dentro do Sol O núcleo do Sol esténdese dende o centro ata un 20-25% do raio solar. Ten unha densidade de ata 150g/cm3 (unhas 150 veces a densidade da auga) e unha temperatura próxima aos 15,7 millóns de graos kelvins (K). Ocupa uns 139 000 km do radio solar, do mesmo, e é nesta zona onde se verifican as reaccións termonucleares que proporcionan toda a enerxía que o Sol produce. Esta enerxía xerada no núcleo do Sol tarda unmillón de anos en alcanzar a superficie solar. No seu centro calcúlase que existe un 49 % de hidróxeno, 49 % de helio e un 2 % que se distribúe noutros elementos que serven como catalizadores nas reaccións termonucleares. A comezos da década dos anos30 do séculoXX, o físico austríaco Fritz Houtermans (1903-1966) e o astrónomo inglés Robert d'Escourt Atkinson (1898-1982) uniron os seus esforzos para pescudar se a produción de enerxía no interior do Sol e nas estrelas podíase explicar polas transformacións nucleares. En 1938, Hans Albrecht Bethe (1906-2005), nos Estados Unidos, e Carl Friedrich von Weizsäcker (1912-2007), en Alemaña, simultánea e independentemente, atoparon o feito notable de que un grupo de reaccións nas que interveñen o carbono e o nitróxeno como catalizadores constitúen un ciclo, que se repite unha e outra vez, mentres dura o hidróxeno. A este grupo de reaccións coñéceselle como ciclo de Bethe ou do carbono, e é equivalente á fusión de catro protóns nun núcleo de helio. Nestas reaccións de fusión hai unha perda de masa, isto é, o hidróxeno consumido pesa máis que o helio producido. Esa diferenza de masa transfórmase en enerxía, segundo a ecuación de Einstein (E = mc²), onde E é a enerxía, m a masa e c a velocidade da luz. Estas reaccións nucleares transforman o 0,7 % da masa afectada en fotóns, cunha lonxitude de onda cortísima e, por tanto, moi enerxéticos e penetrantes. A enerxía producida mantén o equilibrio térmico do núcleo solar a temperaturas aproximadamente de 15millóns de graos kelvins.
O ciclo ocorre nas seguintes etapas:
A enerxía neta liberada no proceso é 26,7 MeV, ou sexa preto de 6,7·1014 J por kg de protóns consumidos. O carbono actúa como catalizador, pois se rexenera ao final do ciclo.
Outra reacción de fusión que ocorre no Sol e nas estrelas é o ciclo de Critchfiel, máis comunmente coñecido como cadea protón-protón. Charles Critchfield (1910-1994) era en 1938 un mozo físico, alumno de George Gamow, (1904-1968) na Universidade George Washington, e tivo unha idea completamente diferente, ao darse conta de que no choque entre dous protóns a velocidades próximas á da luz, pode ocorrer que un deles perda a súa carga positiva (e+), fusiónense e convértase nun neutrón, que permanece unido ao outro protón e forma un núcleo de deuterio, é dicir, un núcleo pesado formado por un isótopo estable do hidróxeno. O positrón (e+) ao ser liberado tende a aniquilarse con bastante rapidez, fusionándose cun electrón (e-), producindo no proceso radiación fotónica. Ao mesmo tempo, nesta segunda fase, libérase un neutrino electrónico de baixa enerxía, que non interactúa con ningún átomo e libérase ao espazo a velocidades próximas á da luz sen chocar coa materia.
A reacción pode producirse de dúas maneiras algo distintas:
O primeiro ciclo dáse en estrelas máis quentes e con maior masa que o Sol, e a cadea protón-protón nas estrelas similares ao Sol. En canto ao Sol, ata o ano 1953 creuse que a súa enerxía era producida case exclusivamente polo ciclo de Bethe, pero demostrouse durante estes últimos anos que a calor solar provén no seu maior parte (75 %) do ciclo protón-protón.
Zona radiante
Na zona exterior ao núcleo o transporte da enerxía xerada no interior prodúcese por radiación ata o límite exterior da zona radioactiva. Esta zona está composta de plasma, é dicir, grandes cantidades de hidróxeno e helio ionizado. Como a temperatura do Sol decrece do centro (15MK) á periferia (6kK na fotosfera), é máis fácil que un fotón calquera se mova do centro á periferia que ao revés. Con todo, os fotóns deben avanzar por un medio ionizado tremendamente denso sendo absorbidos e reemitidos infinidade de veces no seu camiño. Calcúlase que un fotón calquera pode tardar unmillón de anos en alcanzar a superficie e manifestarse como luz visible.
Zona convectiva
Esta rexión esténdese por encima da zona radiante e nela os gases solares deixan de estar ionizados e os fotóns son absorbidos con facilidade e convértense nun material opaco ao transporte de radiación. Por tanto, o transporte de enerxía realízase por convección, de modo que a calor transpórtase de maneira non homoxénea e turbulenta polo propio fluído. Os fluídos dilátanse ao ser quentados e diminúen a súa densidade. Polo cal se forman correntes ascendentes de material desde a zona quente ata a zona superior, e simultaneamente prodúcense movementos descendentes de material desde as zonas exteriores menos quentes. Así, a uns baixo a fotosfera do Sol, o gas vólvese opaco por efecto da diminución da temperatura; en consecuencia, absorbe os fotóns procedentes das zonas inferiores e quéntase a expensas da súa enerxía. Fórmanse así seccións convectivas turbulentas, nas que as parcelas de gas quente e lixeiro soben ata a fotosfera, onde novamente a atmosfera solar vólvese transparente á radiación e o gas quente cede a súa enerxía en forma de luz visible, e arrefríase antes de volver descender ás profundidades. A análise das oscilacións solares ha permitido establecer que esta zona esténdese ata estratos de gas situados á profundidade indicada anteriormente. A observación e o estudo destas oscilacións solares constitúen o campo de traballo da heliosismoloxía.
Fotosfera
A fotosfera é a zona visible onde se emite a luz visible do Sol. A fotosfera considérase como a «superficie» solar e, vista a través dun telescopio, preséntase formada por gránulos brillantes que se proxectan sobre un fondo máis escuro. Por mor da axitación da nosa atmosfera, estes gránulos parecen estar sempre en axitación. Posto que o Sol é gaseoso, a súa fotosfera é algo transparente: pode ser observada ata unha profundidade duns centos de quilómetros antes de volverse completamente opaca. Normalmente, considérase que a fotosfera solar ten uns 100 ou 200km de profundidade. miniatura|upright|esquerda|Esquema da estrutura de anel dunha labarada solar e a súa orixe causada pola deformación das liñas do campo electromagnético
Aínda que o bordo ou limbo do Sol aparece bastante nítido nunha fotografía ou na imaxe solar proxectada cun telescopio, apréciase facilmente que o brillo do disco solar diminúe cara ao bordo. Este fenómeno de escurecemento do centro ao limbo é consecuencia de que o Sol é un corpo gaseoso cunha temperatura que diminúe coa distancia ao centro. A luz que se ve no centro procede na maior parte das capas inferiores da fotosfera, máis quente e por tanto máis luminosa. Ao mirar cara ao limbo, a dirección visual do observador é case tanxente ao bordo do disco solar polo que chega radiación procedente sobre todo das capas superiores da fotosfera, menos quentes e emitindo con menor intensidade que as capas profundas na base da fotosfera.
Ciclo diario
alt=Abrente dende a Granxa Escola Pedro Murias|miniatura|[[Orto|Abrente dende a Granxa Escola Pedro Murias]] Debido á rotación terrestre, o Sol describe no ceo visto dende a Terra unha revolución diaria, dando lugar e xeito alternativo a períodos de día e de noite.
Estudo do Sol
Até a era espacial, o Sol foi estudado pola luz enviada sobre a Terra. Foi cos comezos desta cando se comezaron a estudar tamén os campos magnéticos e o vento solar. Dende cedo na historia da astronáutica comezaron as misións que contemplaban o estudo do Sol.
No 1976, Helios-B chegou a 43 millóns de km do Sol. Dende 1995 o Observatorio Heliosférico e Solar (SOHO), misión conxunta da ESA e a NASA, está en órbita solar no punto L1, a uns 1,5 millóns de quilómetros máis da Terra cara ó Sol, onde as forzas gravitatorias e rotacionais están equilibradas para que o seu período de rotación coincida co ano terrestre. E en 2010, a NASA enviou o Observatorio de Dinámica Solar (SDO) a unha órbita arrededor da Terra. No 2020 a sonda NASA Parker Solar Probe achegarase ata 7 millóns de km. E Solar Orbiter orbitará a 42 millóns de km do Sol.
Comité Olímpico de Kosovo
O Comité Olímpico de Kosovo (en Komiteti Olimpik i Kosovës) é o Comité Olímpico Nacional que representa a Kosovo. Foi estabecelido oficialmente en 1992, sendo recoñecido oficialmente polo Comité Olímpico Internacional e o Movemento Olímpico o 9 de decembro de 2014. É o organismo responsable da participación de Kosovo nos Xogos Olímpicos.
Kosovo tamén ten previsto a creación dunha federación Paralímpica.
Betanzos, Betanzos
Topónimo
O topónimo Betanzos xorde do nome do pobo, ou do lugar de residencia do pobo dos Betantios ou Betancios. Ese xentilicio ou etnónimo (o nome dun pobo ou etnia) é de orixe celta e faría referencia á figura dun deus ou dun persoeiro chamado Beto ou Bito. A raíz dese nome do pobo ou etnia estaría no termo celta *bitu, que significa "mundo". e tería aparecido antes do século III. O seu anterior topónimo, Unctia, podería significar ou ben unha poboación onde se atopa auga de calidade ou ben "bubas", ganglios infartados.
Arnold Sommerfeld
Arnold Sommerfeld, nado en Königsberg o 5 de decembro de 1868 e finado en Múnic o 26 de abril de 1951, foi un físico alemán que introduciu a constante da estrutura fina en 1919. Ademais das súas achegas como científico nos campos da física atómica e da física cuántica, é salientable o seu labor como docente, sendo director de teses de doutoramento de numerosos futuros gañadores do premio Nobel tanto en física como en química.
Traxectoria
O primeiro traballo de Sommerfeld baixo a supervisión de Klein foi un impresionante artigo sobre a teoría matemática da difracción, que incluía unha importante parte teórica sobre as ecuacións diferenciais. Outros traballos importantes trataron sobre o estudo da propagación das ondas electromagnéticas en cables e sobre o estudo do campo producido por un electrón en movemento.
En 1921 visitou Madrid, e sendo sabedor dos descubrimentos de Miguel Catalán, interesouse por coñecelo persoalmente. Na primeira entrevista, Catalán non tivo ningún reparo en facerlle entrega dunha copia do seu traballo sobre o manganeso, antes de publicalo.
Entre os seus alumnos de doutoramento figuraron destacados científicos, como Peter Debye (en 1908), Paul Ewald (en 1912), Wolfgang Pauli (en 1921), Werner Heisenberg (en 1923), ou Hans Bethe (en 1928). En total, supervisou preto de trinta teses de doutoramento durante os seus anos na Universidade de Múnic.<
Sommerfeld morreu en 1951 en Múnic por mor das feridas dun accidente de tráfico mentres paseaba co seu neto.
Eponimia
Ademais dos distintos conceptos científicos que levan o seu nome, bautizáronse na súa memoria o cráter lunar Sommerfeld e o asteroide (32809) Sommerfeld.
Porto, Augasantas, Rois
Porto é un lugar da parroquia de Augasantas no concello coruñés de Rois, na comarca do Sar. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 10 habitantes (5 homes e 5 mulleres).
Pena Forcada
O topónimo galego Pena Forcada pódese referir a:
Tea (planeta)
miniatura|Representación do impacto de Tea e a Terra primitiva. Tea ou Theia, é o nome que se lle deu a un suposto protoplaneta do sistema solar teorizado para dar explicación á existencia da Lúa nunha teoría chamada hipótese do grande impacto. Crese que foi un planeta do tamaño de Marte que chocou contra a Terra, e ese protoplaneta sería Tea.
O xeólogo Edward Young da Universidade de California, Os Ánxeles, baseándose nunha análise das rochas recollidas nas misións dos Apollo XII, XV e XVII, propuxo que Tea colisionaría de fronte contra a Terra, en contraste coa teoría anterior que suxería un grande impacto.
Etimoloxía
O nome de Tea provén da mitoloxía grega, na que se refire a unha titánide que deu a luz a Selene, deusa da Lúa e irmán de Helios (o Sol) e de Eos (a Aurora).
Formación e destrución de Tea
Cando o protoplaneta Tea creceu ata un tamaño comparable ao de Marte, uns 20 ou 30 millóns de anos despois da súa formación, volveuse demasiado masivo para permanecer de forma estable nunha órbita troiana. A forza gravitacional impulsaba a Tea fóra do punto de Lagrange que ocupaba, ao mesmo tempo que a forza de Coriolis empuxaba ao planeta de volta ao mesmo. Como consecuencia diso, a súa distancia angular á Terra comezou a flutuar, ata que Tea tivo masa suficiente para escapar de L4.
Colisión
esquerda|miniatura|220x220px|Animación que mostra a colisión de Tea coa Terra Primitiva
Probas da colisión
Existen probas indirectas deste escenario de impacto nas rocas recollidas durante as misións Apolo, que mostran que a abundancia dos isótopos de osíxeno (16Ou, 17Ou e 18Ou) é practicamente igual á que existe na Terra. A composición da cortiza lunar rica en anortosita así como a existencia de mostras ricas en KREEP, que apoian a idea de que nun pasado unha gran parte da Lúa estivo fundida. Diversas probas mostran que se a Lúa ten un núcleo rico en ferro, este ha de ser pequeno, menor dun 25% do radio lunar, a diferenza da maior parte dos corpos terrestres onde o núcleo supón en torno ao 50% do radio total. As condicións dun impacto dan lugar a unha Lúa formada maioritariamente polos mantos da Terra e do corpo impactante -xa que o núcleo deste último se agregaría á Terra- e satisfán as restricións do momento angular do sistema Terra-Lúa.
Dificultades da hipótese
esquerda|miniatura|220x220px|Animación que mostra como a órbita de Tea deixou de ser estable para acabar impactando coa Terra. A pesar de ser a teoría dominante para explicar a orixe da Lúa, existen varios interrogantes que non foron resoltos. Entre estes inclúense:
Les Regueres
250px|thumb|Igrexa de San Pedro de Nora. Les Regueres (en castelán: Las Regueras) é un concello do Principado de Asturias. En 2014 tiña unha poboación de 1.916 habitantes.
Limita ao norte con Illas e Llanera, ao oeste con Candamo, ao leste con Oviedo e Llanera e ao sur con Grau.
Está formado polas parroquias de Biedes, Santuyanu, Sotu Les Regueres, Tresmonte, Valdunu e Valsera. A capital é Santuyanu.
Rúa
miniatura|250px|Rúa da Raíña, na cidade de Lugo Unha rúa é un espazo urbano lineal habilitidado para a circulación de persoas ou vehículos e dá acceso aos edificios e soares que se atopan a ambos os dous lados. No subsolo da rúa dispóñense as redes das instalacións de servizos urbanos aos edificios tales como rede de sumidoiros, auga potable, gas, rede eléctrica e telefonía.
O espazo da rúa é de lonxitude indefinida, só interrompida polo cruzamento con outras rúas ou, en casos singulares, polo final da rúa, nunha praza, nun parque urbano etc.
Características
Os trazos principais que asociamos a unha rúa nunha aldea, unha vila ou cidade son: Gustavo Giovannoni dicía que as rúas que noutros tempos se usaban case exclusivamente para delimitar o espazo construído e dar acceso aos edificios, convertéronse, na cidade moderna, en colectores da circulación de vehículos e persoas, "...as rúas son os verdadeiros órganos do movemento das cidades". Ao fío desta reflexión, Giorgio Rigotti no seu Tratado de Urbanismo sinala que a definición da vía urbana pode ser expresada nos seguintes termos: As vías urbanas son franxas de terreo utilizadas principalmente polo movemento de vehículos e peóns e, en segundo termo, como elementos nos cales, quen confronta, teñen dereito de acceso e de captación de luz e aire. Así vemos como os edificios, maioritariamente, teñen acceso desde a rúa e sobre ela abren portais, fiestras e balcóns.
Suonenjoki
Suonenjoki é unha cidade de Finlandia situada na rexión de Savonia do Norte. En 2018 a súa poboación era de 7 149 habitantes. A superficie do termo municipal é de 862,34 km2, dos cales 148,80 km2 son auga. O concello ten unha densidade de poboación de 10,02 hab./km².
Limita cos concellos de Kuopio, Leppävirta, Rautalampi, Tervo e Pieksämäki, este último na rexión veciña de Savonia do Sur.
Lucio Sestio Quirinalo Albaniano
Lucio Sestio Quirinalo Albaniano (en latín, Lucius Sestius Quirinalis Albinianus) foi un senador, proquaestor de Marco Xunio Bruto e cónsul sufecto en 23 a. C.
Orixes familiares
Albiniano proviña dunha familia plebea e era un dos fillos de Publio Sestio, quen foi gobernador de Cilicia de 48 a 47 a. C. e que destacou pola súa defensa de Cicerón. Durante unhas escavacións da vila de Settefinestre, que pertencía aos pais de Albaniano, encontráronse uns ceramios estampados coas letras LS, atribuídos ás súas iniciais.
Albiniano foi amigo de Horacio e foi obxecto dunha das súas odas.
Carreira política
Fontes literarias acredítanlle a dedicación de tres arae (altares) ao culto imperial no noroeste da Hispania nalgún momento en torno ao 19 a. C., as chamadas aras sestianas.
No ano 44 a. C., foi seguidor do asasino de César, Marco Xunio Bruto. En 42 a. C. foi procuestor de Bruto en Macedonia. Octaviano perdoou a Sestio tras a morte de Bruto. En 23 a. C. foi elixido cónsul sufecto e entre 22 e 19 a. C. foi legado da efémera provincia de Transduriana no noroeste da Hispania.
574
Outros
Historia ano a ano
A Pena Branca
O topónimo galego A Pena Branca pódese referir a:
Salgueiros, Augasantas, Rois
Salgueiros é un lugar da parroquia de Augasantas no concello coruñés de Rois, na comarca do Sar. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 26 habitantes (12 homes e 14 mulleres).
Orientia tsutsugamushi
Orientia tsutsugamushi (do xaponés tsutsuga "doenza" e mushi "insecto, carracha") é unha especie bacteriana da familia das Rickettsiaceae causante da febre tstsugamushi transmitida polos ácaros trombicúlidos do xénero Leptotrombidium. A especie antes recibía o nome de Rickettsia tsutsugamishi, pero foi reclasificada. O organismo é un parasito intracelular obrigado, que necesita infectar células eucarióticas para poder rproducirse. A súa envoltura é similar á dunha bacteria gramnegativa, pero non se tingue doadamente coa tinguidura de Gram e prefírese a tinguidura de Giménez (fucsina, fenol, etanol, verde malaquita) .
Serotipos
Describíronse moitos serotipos desta especie, entre os que están: o serotipo Karp (que é o que aparece en aproximadamente o 50% de todas as infeccións), Gilliam (25%), o Kato (menos do 10%), e o Kawasaki, pero existe unha enorme variabilidade, e só nun campo de Malaisia recolléronse oito serotipos, e infórmase decote do descubrimento de moitos máis serotipos. Os métodos xenéticos revelaron aínda unha maior complexidade da que previamente se describira (por exemplo, o tipo Gilliam foi dividido no tipo Gilliam e tipos JG). A infección cun serotipo non confire inmunidade para outros serotipos (non hai inmunidade cruzada). Por tanto, son posibles as infeccións repetidas no mesmo individuo, e isto complica moito o deseño dunha vacina.
Microbioloxía
A bacteria foi inicialmente clasificada no xénero Rickettsia, pero agora clasifícase no xénero Orientia, do cal é a súa única especie. Esta reclasificación debeuse ás diferenzas na composición e estrutura da súa parede con Rickettsia e na seroloxía e estudos xenéticos.
Ten 0,5 µm de largo e de 1,2 a 3,0 µm de longo, e é un organismo intracelular obrigado, que pode cultivarse en liñas de cultivo celular, e tamén foi cultivado en ovo embrionado. O organismo é moi virulento e debe manipularse en labortorios que teñan instalacións cun nivel 3 de bioseguridade.
Tratamento
Produce a febre tsutsugamushi, tamén chamada febre fluvial xaponesa ou tsutsugamushi. O. tsutsugamushi é sensible in vitro á doxiciclina, rifampicina e azitromicina. É resistente de forma innata a todos os antibióticos β-lactámicos como a penicilina, porque carece de parede de peptidoglicano. Os aminoglicósidos como por exemplo a xentamicina non son tampouco efectivos nas infeccións humanas, porque o organismo é intracelular, e os aminoglicósidos non penetran dentro da célula.
Vacina
Non hai ningunha vacina contra o tsutsugamushi. Sábese que hai unha enorme variación antixénica nas cepas de O. tsutsugamushi, e unha cepa non proporciona inmunidade contra outra. Unha vacina contra esta enfermidade debería proporcionar protección contra todas as cepas presentes nunha área, para poder ter un nivel aceptable de protección. Unha vacina desenvolvida para unha área podería non proporcionar protección noutra localidade, e mesmo nunha área pode haber varias cepas. Todo isto complica os esforzos para elaborar unha vacina viable.
Aeroporto de Berlín-Tegel
O aeroporto de Berlín-Tegel (IATA: TXL, ICAO: EDDT) é o principal aeroporto internacional de Berlín, a capital federal de Alemaña. Antigamente servía a Berlín Occidental e está por diante do pequeno aeroporto de Berlín-Schönefeld. Foi bautizado co nome de Otto Lilienthal, na honra do pioneiro da aviación alemán, e é o cuarto máis concorrido do país con 21,2 millóns de pasaxeiros en 2016. O aeroporto serve de base a Germanwings. Conta con voos a varios destinos metropolitanos e de vacacións europeos ademais de rutas internacionais.
Está situado en Tegel, unha sección da veciñanza de Reinickendorf, a 8 km ao noroeste do centro da cidade. O aeroporto de Tegel destaca pola súa terminal principal hexagonal ao redor dun cadrado aberto, o que fai que as distancias a pé do avión á saída da teminal non sexan de máis de 30 metros. O aeroporto íase pechar en xuño de 2012 despois de que abrise o aeroporto de Berlín-Brandeburgo (BER), pero debido aos continuos atrasos o futuro de Tegel é incerto. Unha campaña foi lanzada para manter as súas instalacións abertas, recollendo sinaturas para un referendum no que os votantes decidan o futuro do aeroporto.
Río Marañón
260px|miniatura O río Marañón nace no Perú a uns 5.800 metros sobre o nivel do mar no glaciar do Nevado de Yapura, nos Andes do leste do país.
H-IIA
O H-IIA (ou H-2A) é un foguete espacial xaponés produto do profundo redeseño do H-II. A diferenza do seu predecesor, o H-IIA é comercialmente viable e ten un menor custo de fabricación e uso. A versión do H-IIA mellorada e usada principalmente para lanzar vehículos HTV denomínase H-IIB.
O H-IIA pode ser lanzado en catro variantes:
Río Marañón
Os seus afluentes máis importantes son os ríos Crisnejas, Chamayo, Cenepa, Santiago, Moroña, Pastaza, Huallaga e o Tigre. Pola súa cantidade de cascadas e rápidos, é un río navegábel soamente no seu curso baixo.
Senra, Augasantas, Rois
Senra é un lugar da parroquia de Augasantas no concello coruñés de Rois, na comarca do Sar. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 18 habitantes (7 homes e 11 mulleres).
Pena Corveira
O topónimo galego Pena Corveira pódese referir a:
Malco (historiador)
Malco, tamén escrito Μάλχος (Málkhos), nado en Filadelfia (Siria), a comezos do século VI, foi un historiador bizantino.
Florentino López Cuevillas
Florentino López Alonso-Cuevillas, nado en Ourense o 14 de novembro de 1886 e finado na mesma cidade o 30 de xullo de 1958, foi un historiador e escritor galego. En 1968 dedicóuselle o Día das Letras Galegas. Está considerado o pai da arqueoloxía científica galega. Pertenceu ás Irmandades da Fala, a Xeración Nós e ao Seminario de Estudos Galegos, compaxinando a actividade desempeñada nestas institucións cunha discreta participación política en pro do galeguismo, na época en que se volveu nacionalista trala fase rexionalista.
Porén, o seu labor socio-político viuse profundamente trastornado trala guerra civil española e a chegada do franquismo, se ben continuou a divulgación da cultura galega a través da Real Academia Galega, da que foi membro numerario, e do Instituto de Estudios Galegos Padre Sarmiento. Como fixeron o resto de compañeiros da súa xeración, contribuíu á maduración da prosa galega, pero realmente polo que destacou foi polo seu intenso labor dentro do ámbito científico. Catapultado pola obra do alemán Hugo Obermaier (Impresiones de un viaje prehistórico por Galicia), Cuevillas acometeu a complexa tarefa de desenvolver o campo da arqueoloxía en Galicia co obxectivo de reconstruír e estudar unha parte do tempo que até aquel momento fora esquecida.
Traxectoria
miniatura|esquerda|Florentino aos 5-6 anos. Foi fillo póstumo e único de Florentino López Bardón, funcionario da facenda, falecido o 9 de agosto de 1886, e mais Vicenta Alonso-Cuevillas Álvarez Seara. Ao morrer o pai, a nai marchou a vivir a Ourense, onde naceu Florentino, na rúa do Progreso. No bacharelato tivo de profesores a Marcelo Macías García, Moreno López e Salvador Padilla. De 1902 a 1906 estudou Farmacia na Universidade de Santiago de Compostela, profesión que nunca exerceu. Durante o transcurso da súa etapa universitaria, amosou un grande interese pola literatura e ó mesmo tempo acudiu ás veladas literarias do Ateneo León XIII e ás conferencias realizadas polo alumnado das facultades de Dereito e Medicina. Licenciouse en xuño de 1906, e en 1911 marchou a Madrid para recibir clases de Filosofía e Letras. Na capital de España entrou en contacto con Ramón Otero Pedrayo, Primitivo Rodríguez Sanjurjo e Urbano Feijoo Sotomayor Ron. Acudiu ás reunións no Ateneo, a representacións teatrais e á ópera, frecuentando os faladoiros madrileños de máis fama do momento. Nesa mesma cidade traballou como funcionario de gobernación volvendo breves temporadas a Galicia, pero o feito de sentirse perdido en Madrid favoreceu o seu regreso a Ourense, traballando como funcionario, primeiro de Gobernación e despois de Facenda pública. Posteriormente casou con Milagros Rodríguez, coa que tivo tres fillas.
Os primeiros artigos creados por Cuevillas foron textos políticos e de crítica literaria publicados no periódico El Miño (onde tamén participaba de forma activa Vicente Risco), despois colaborou en La Zarpa, El Diario de Orense, El Pueblo Gallego, Heraldo de Galicia, Misión, Faro de Vigo, La Noche e La Región.
En 1922 publicou o seu primeiro traballo de arqueoloxía en Nós, "A mansión Aquis Querquernis", un estudo sobre a Galicia prerromana. O artigo "Dos nosos tempos" (1920, nº 1 da revista Nós), onde explica o significado do Grupo Nós e a súa transcencencia para a cultura galega, deu pé ao manifesto xeracional do cenáculo ourensán. Cos demais membros da xeración Nós, traballou en diversos labores de posta en valor do patrimonio galego: miniatura|esquerda|Con [[Vicente Risco|Risco en San Cibrao de Las.]]
Desde entón traballou no estudo da historia e patrimonio arqueolóxico galego desde a Comisión Provincial de Monumentos históricos e artísticos de Ourense. Catapultado pola obra de Hugo Obermaier Impresiones de un viaje prehistórico por Galicia (1923), Cuevillas desenvolveu a arqueoloxía en Galicia co obxecto de reconstruír e estudar unha parte do tempo que ata aquel momento permanecía no esquecemento. As súas investigacións de campo, as máis das veces dirixidas ó estudo do megalitismo e da cultura castrexa en Galicia, así como a sistematización da prehistoria galega que realizou, acabaron por coroalo como a figura máis importante en Galicia no referente á investigación prehistórica. Indirectamente, co seu traballo científico colaborou coa normalización da lingua galega.
Incorporouse ao Seminario de Estudos Galegos ao pouco de crearse, co discurso de ingreso A edade do ferro na Galiza, lido en Santiago de Compostela o día 18 de abril de 1924. A RAG publicaría o traballo en 1968, con limiares de Xoaquín Lorenzo e Marino Dónega. No Seminario foi elixido director da Sección de Prehistoria cando se constituíu en 1926, cargo no que estivo ata a disolución do SEG en 1936. Finalizada a guerra civil española foi forzado a abandonar a actividade política e purgar o seu expediente de responsabilidades políticas, se ben a partir de 1939 continuou os seus estudos arqueolóxicos. Máis tarde deixou de lado o traballo de campo por mor dunha agudización do seu reumatismo articular, pasando a adicarse á sistematización da información recollida.
A proposta de Ramón Otero Pedrayo, Ángel del Castillo López e Alejandro Barreiro Noya, converteuse en membro numerario da Real Academia Galega, sendo presidente Manuel Casás Fernández, o 27 de xullo de 1941. O mesmo día ingresaron outros dezaoito máis polas moitas vacantes producidas pola guerra, lendo Fermín Bouza Brey o único discurso: "La mitología del agua en el noroeste hispánico". En 1944, accedeu ao Instituto de Estudios Galegos Padre Sarmiento, ó tempo que redactou o tomo da Prehistoria, o terceiro da Historia de Galiza dirixida por Otero Pedrayo.
Finou na súa casa da rúa de Santo Domingo, sendo soterrado no cemiterio de San Francisco de Ourense. No enterro, Fermín Bouza-Brey recitou o "Requiem a Cuevillas".
Estudos arqueolóxicos
esquerda|miniatura|250px|Campamento de [[Aquis Querquennis.]] Cuevillas reconstruíu a prehistoria galega dende un cientifismo rigoroso, partindo de cero. A vocación arqueolóxica de Cuevillas, incrementárase asistindo ás tertulias do Museo da Comisión de Monumentos, quedando reflectida no estudo "A mansión de Aquis Querquernis" (1921) que encerraba un vasto labor sobre a romanización de Galicia. Logo do descubrimento do sitio arqueolóxico de Aquis Querquennis, pensando no primeiro momento que era unha mansión romana, levou adiante unha breve campaña de escavación, batendo cun lenzo da muralla, sen recoñecela debido ó seu desastroso estado ao pé do río Limia. miniatura|200px|A [[Cabeza de guerreiro de Rubiás (Museo de Ourense) foi obxecto de estudo de Cuevillas. ]] Recorreu os montes catalogando calquera información, escavando por primeira vez con criterios estratigráficos modernos, buscando paralelos con outras culturas europeas, sen esquecer publicar os resultados en galego, usando a lingua galega por primeira vez como lingua de ciencia.
O primeiro dos castros que estudou foi o castro de San Cibrao de Las, escavándoo entre 1922 e 1925. Trala fundación en 1923 do Seminario de Estudos Galegos, López Cuevillas comezou a colaborar con Fermín Bouza Brey. Desta relación profesional xurdiu o estudo e a escavación do castro do Neixón en 1925, onde Cuevillas atopou os restos dun aríbalo púnico procedente das factorías cartaxinesas do mar Mediterráneo, o que puña de manifesto a existencia de relacións comerciais entre os antigos galegos da idade de ferro e os mercadores mediterráneos. En 1929 publicou xunto a Bouza Brey Os oestrymnios, os saefes e a ofiolatría en Galicia.
No ano 1929, Cuevillas participou xunto co arqueólogo Lluís Pericot na escavación do castro de Troña, extraéndose do complexo un gran número de pezas de artesanía e moedas de orixe tanto céltico como romano. Ademais, nos traballos iniciais na zona descubríronse ao redor de trinta construcións circulares, o foso e a muralla defensiva do lado occidental.
Noutras ocasións, Cuevillas limitouse unicamente a rexistrar e explorar por riba os castros, sen chegar a escavalos, pero si describindo as súas defensas e restos visibles a simple vista. Publicaba os resultados na sección "catálogos dos castros de Galicia" da revista Nós, xunto a Ben Cho Sey, Otero Pedrayo, Xocas e outros. Entre os castros estudados, estaban o Castromao (Celanova) ou o castro de Cartelle. Foi o primeiro en descartar a relación entre os megálitos e a cultura celta, teoría procedente do século XIX e sostida por prestixiosos investigadores ingleses e franceses.
En 1953 publicou La civilización céltica en Galicia, trazando cos datos de seis poboados castrexos un panorama da cultura castrexa galega dende as perspectivas máis diversas, como arquitectura, cultura material ou sociedade. Nese mesmo ano celebrouse en Galicia o III Congreso Nacional de Arqueología, que tiña como obxectivo enterrar definitivamente o historicismo galeguista e o celtismo da literatura arqueolóxica galega.
Obras
miniatura|300px|Membros do [[SEG en 1928. De esq. a d. De pé: Otero Pedrayo, Losada, López Cuevillas, Risco, Carballo Calero, Filgueira Valverde, García Paz, Pintos Fonseca, Fraguas e Fernández Osorio-Tafall. Sentados: Parga Pondal, Moralejo Laso, Carro, Cabeza de León, Arias Sanjurjo, Álvarez Limeses e Novás.]]
Escolmas e edicións póstumas
miniatura|Un dos escasos retratos que se conservan de Cuevillas. Edición en Galaxia, 2021, 180 páxs. ISBN 978-84-9151-739-9.
La Ribera
250px|miniatura|Casa do concello.
La Ribera (en lingua castelá Ribera de Arriba) é un concello do Principado de Asturias. En 2006 tiña unha poboación de 2009 habitantes.
Limita ao norte e leste con Oviedo, ao oeste con Santo Adriano e ao sur con Mieres e Morcín.
Está formado polas parroquias de Ferreros, Palombar, Perera, Soto Ribera e Teyego. A capital é Soto Ribera.
Astariz
O topónimo Astariz pode referirse a:
A Pena Moura
O topónimo galego A Pena Moura pódese referir a:
Bentraces, Barbadás
San Xoán de Bentraces é unha parroquia do concello ourensán de Barbadás na comarca de Ourense. No ano 2022 tiña 309 habitantes nunha soa entidade de poboación, dos cales 151 eran homes e 158 mulleres. Isto supón unha diminución de habitantes con respecto ao ano 2006 cando tiña 346.
Historia
O 18 de novembro de 1946, na estrada Ourense-Celanova, nunha emboscada da Garda Civil, foron abatidos Manuel Álvarez Silva e outro guerrilleiro de nacionalidade portuguesa, un terceiro guerrilleiro, ferido, logrou fuxir.
Club Ciclista Riazor
O Club Ciclista Riazor é unha asociación deportiva da Coruña, creada en decembro de 1995 e integrada na Federación Galega de Ciclismo.
Características
Ten por obxectivos o fomento da práctica do ciclismo, desenvolvendo actividades e apoiando iniciativas que axuden á práctica deste deporte. Acolle a persoas socias de diferentes idades, a maioría delas de categoría afeccionada, se ben tamén ten algunha licenza para a competición deportiva desde o ano 2000. No ano 2006 constituíuse a sección de BTT.