cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sublevación do cuartel de San Gil
Os acontecementos
Os sarxentos de artillaría tiñan motivos de queixa contra o goberno porue este, a diferenzas do resto de armas do exército, non lles permitía promocionar máis aló do emprego de capitán, ao non saír da Academia de Artillaría de Segovia. Isto foi causa de conflito en 1864, cando o xeneral Córdova ocupou o posto de director de artillaría e ofreceu esta posibilidade de ascenso coa que non estaban de acordo os facultativos, ao considerar que os prácticos non tiñan a preparación científica para ocupar estes cargos de responsabilidade. A cambio ofrecíanlles retiros máis vantaxosos que noutras armas segundo os seus anos de servizo.
Sobre o ocorrido no interior do cuartel de San Gil de Madrid o 22 de xuño de 1866 as contradicións de detalle abundan nas distintas fontes e mesmo hai versións de conspiradores que difiren totalmente entre si, como a "carta de xustificación" de Baltasar Hidalgo de Quintana. Nos días inmediatos aos sucesos publicáronse en prensa versións contraditorias, das que algúns historiadores adoptaron a que consideraron máis verosímil. Así, Fontana indica que:
Mentres, outros historiadores como Lafuente ou Salcedo Ruiz describen a morte do tenente Martorell, a quen lle correspondía estar de garda no cuarto de bandeiras, sen citar máis detalles non constatados. Os datos obtidos en documentación oficial non coinciden na hora de inicio e escenario onde morren os oficiais.
Os tres rexementos de artillaría dirixíronse cara ao interior da cidade camiño da Porta do Sol á vez que animaban a sublevarse ao cuartel de infantaría da Montaña. Durante o traxecto enfrontáronse vitoriosos con unidades da Garda Civil. Ao mesmo tempo, O'Donnell, Narváez, Serrano, Isidoro de Hoyos e Zabala, ademais de boa parte do resto dos xenerais destinados en Madrid distribuíronse pola capital ocupando as unidades de artillaría que non se sublevaron para que permanecesen fieis, así como posicións defensivas no Palacio Real.
Na Porta do Sol estaba previsto que se unisen os milicianos mobilizados polos homes de Ricardo Muñiz, pero as forzas leais ao goberno mantiveron a posición con duros combates durante a noite. Ao mesmo tempo, as unidades sublevadas trataron de entrar no Palacio Real xunto con máis de mil milicianos sen conseguilo, ao ser detidos por unidades leais á raíña, que lles dispararon desde o interior da praza e do propio edificio.
Unha vez os sublevados non puideron seguir o seu avance, as tropas de Serrano e O'Donnell efectuaron un plan para ir reducindo as barricadas que se instalaron en varias rúas da cidade até cercar aos sublevados no propio cuartel do que partiran. O día 23 o edificio artilleiro estaba cercado e combateuse piso por piso até tomalo por completo nesa tarde.
Consecuencias
miniatura|350x350px|Os fusilamentos do 25 de xuño de 1866, por Juan de Alaminos (1892). A sublevación fracasou pero O'Donnell atopouse nunha difícil situación pois varios oficiais habían resultado mortos polos insurrectos —a versión oficial foi que os sarxentos sublevados «asasinaran os seus xefes»—, o que lle obrigaba a aplicar unha dura represión. O'Donnell resaltou o feito de que os sarxentos repartiran «fusís aos paisanos proletarios que acudían a recibilos», o que a el lle pareceu o inicio dunha revolución social polo que chegou a afirmar nas Cortes aos poucos días: «os horrores da revolución francesa non se pareceron en nada ao que pasaría aquí... aquí non existían máis principios nin outro obxecto que o saqueo, o asasinato e a desaparición dos fundamentos sociais». E concluíu a súa intervención instando os deputados a esquecer «as nosas disensións pequenas... para facer fronte á revolución social». Opinión que era compartida por Narváez quen afirmou que este era o primeiro movemento que se produciu en España que tiña «un carácter social verdadeiro».
A represión do levantamento foi moi dura. Foron fusiladas 66 persoas, na súa inmensa maioría sarxentos de artillaría, e tamén algúns soldados. O 7 de xullo producíronse os últimos fusilamentos, entre os que se inclúe o do xeneral carlista Juan Ordóñez de Lara, o de quen asasinara ao coronel D. Federico Puig e o dun paisano que dera morte a un garda civil na rúa de Toledo, segundo publicou A Gaceta.
A pesar diso, a raíña insistiu perante O'Donnell para que fosen fusilados inmediatamente todos os detidos, ao redor dun milleiro, ao que o xefe do goberno negouse e díxose que comentou: «Pois non ve esa señora que, se se fusila a todos os soldados colleitos, vai derramarse tanto sangue que chegará até a súa alcoba e se afogará nela?». Os condenados á morte foron fusilados xunto aos muros exteriores da praza de touros, que entón estaba situada a un centenar escaso de metros da Porta de Alcalá.
Doutra banda, a sublevación deixou claro que os progresistas se puxeran fóra do sistema e optaran pola "vía revolucionaria" polo que fracasara a estratexia da Unión Liberal e do propio O'Donnell de integralos mediante unha política moi liberal, asumindo moitas das súas propostas, co fin último de formar con eles o partido liberal do réxime isabelino que se alternaría co partido conservador, que representaban os moderados. Así que a raíña destituíu a O'Donnell e chamou de novo a Narváez para que formase goberno. Segundo Josep Fontana, a razón da substitución de O'Donnell foi que a raíña considerou que fora demasiado brando na represión da sublevación.
Segundo Juan Francisco Fuentes, «o carácter errático da Monarquía demostrouse unha vez máis tras o fracaso do levantamento do cuartel de San Gil. O'Donnell podía quedar aos ollos da raíña como o home que a salvou dun transo moi apurado. No canto diso, Isabel II aproveitou a primeira ocasión para forzar a caída do goberno: o 10 de xullo, o xeneral presentou un decreto nomeando novos senadores e a raíña negouse a pór a súa firma. A crise estaba servida, e a solución tamén. Isabel II recorreu de novo, por última vez, a Narváez. Díxose que aquela foi a peor decisión política tomada pola raíña ao longo do seu reinado, tras a cal moitos viron a influencia da súa confesor, o pai Claret, decidido partidario dunha política autoritaria e ultramontana... (e que nunca perdoou) a O'Donnell o recoñecemento do reino de Italia».
Notas
<references group="lower-alpha"/>
Faro de Monte Louro
miniatura|dereita|Faro de Monte Louro. O faro de Monte Louro é un faro situado na Punta do Queixal do monte Louro, na embocadura da ría de Muros e Noia. Comezou a funcionar o 15 de xullo de 1862. Depende da Autoridade Portuaria de Vilagarcía
Historia
Nos comezos contaba cun aparato catadrióptico de quinta orde, a súa luz era fixa e branca e acadaba as dez millas na normalidade do estado atmosférico.
Unha reforma alterou lixeiramente en 1919 o balconciño e a cuberta, adaptando ao aparato un xogo de pantallas xiratorias movidas por unha máquina de reloxaría da maquinista Valenciana. A característica fixouse en grupos de 4+1 ocultacións brancas.
A lámpada Maris estivo en uso ata o 18 de abril de 1949, en que foi substituída por un sistema de acetileno cun destellador AGA con válvula solar e queimador de 25 litros. A característica pasou a ser de grupos de 2+1 fulgores brancos, cun alcance de doce millas. O persoal suprimiuse e pasou a dar servizo ao faro de Rebordiño.
Actualmente atópase electrificado con utilización de enerxía fotovoltaica subministrada por seis módulos de 75 W/PÁX. Esta reforma foi realizada a principios do ano 1993.
O Casal, Santaballa, Vilalba
O Casal é un lugar da parroquia de Santaballa, no concello lugués de Vilalba, na comarca da Terra Chá.
Celestino Torres
Celestino Torres Rodríguez, nado na Pobra do Brollón en 1921 e finado na Coruña o 16 de agosto de 2005, foi un empresario e político galego.
Traxectoria
Empresario do sector da madeira, foi vocal do Consello Económico Sindical de Galicia e do Consello Provincial de Empresarios. Nas primeiras eleccións democráticas foi elixido alcalde de Monforte de Lemos por UCD. Foi un dos fundadores de Coalición Galega en 1983. Nas municipais de 1983 volveu ser elixido alcalde por Coalición Galega cunha ampla maioría absoluta. En 1985 renunciou á alcaldía por ser elixido deputado do Parlamento de Galicia. Nas municipais de 1987 volveu ser elixido alcalde de Monforte de Lemos pola Coalición Progresista Galega, o mesmo que nas municipais de 1991 encabezando a Converxencia Nacionalista Galega, renunciando outra vez en setembro de 1993 por ser elixido de novo deputado no Parlamento de Galicia, agora como independente dentro do grupo socialista. Nas municipais de 1999 encabezou a candidatura da CNG para tentar recuperala alcaldía de Monforte que o seu partido perdera en 1995 en favor do PPdeG, conseguindo un lixeiro avance pero sen lograr recuperala alcaldía. Nas municipais de 2003 foi o número 2 de Iniciativa Galega (INGA), formación creada pola CNG e outras formacións independentes da provincia lucense, e foi elixido concelleiro, apoiando ao goberno do BNG e PSdeG encabezado polo nacionalista Severino Rodríguez Díaz, pese a que á candidata de INGA lle foi ofrecida a alcaldía por parte do PPdeG e contaba co apoio da outra concelleira electa pola formación. Mantívose como concelleiro ata o seu falecemento o 16 de agosto de 2005.
Gran Premio de España de 1971
O Gran Premio de España de 1971 foi unha carreira de Fórmula Un celebrada o 18 de abril de 1971 en Barcelona. Foi a segunda proba da tempada de.
Esta foi a primeira carreira de Fórmula Un na que se utilizaron os pneumáticos lisos. Os pneumáticos foron introducidos por Firestone, baseándose na súa experiencia na American Championship car racing. A carreira celebrouse pola mañá.
Montecelo, Quembre, Carral
Montecelo é un lugar da parroquia de Quembre no concello coruñés de Carral na comarca da Coruña. Tiña 27 habitantes no ano 2016 segundo datos do INE dos cales 12 eran homes e 15 eran mulleres.
Soiuz 5
Soiuz 5 foi unha misión espacial tripulada soviética lanzada o 15 de xaneiro de 1969 mediante un foguete Soiuz 11A511 desde o cosmódromo de Baikonur.
Características
Soyuz 5, unha Soiuz modelo 7K-OK cos cosmonautas Boris Volinov, Aleksei Ieliseiev e Ievgeni Khrunov a bordo, foi unha nave lanzada para acoplarse coa Soiuz 4 no que sería o primeiro acoplamento soviético no espazo simulando un acoplamento en órbita lunar. A Soiuz 4 foi lanzada o día anterior á Soiuz  5, con Vladimir A. Shatalov a bordo. Tras sincronizar as órbitas as naves comezaron o achegamento automático o 16 de xaneiro ás 13:37 GMT ata que estiveron a 100 m de distancia, momento no que Shatalov tomou o control manual da nave e se acoplou suavemente no primeiro intento coa Soiuz 5. Khrunov e Ieliseiev, en traxe espacial, saíron da súa cápsula e entraron na Soiuz 4, mentres que Volinov quedou como único ocupante da 5. Tras 4 horas e 35 minutos acopladas a Soiuz 4 separouse da 5 e comezou o regreso á Terra cos tres cosmonautas a bordo mentres Volinov seguía en órbita. A Soiuz 5 comezou un regreso ao día seguinte que case lle costa a vida a Volinov: o módulo de servizo da nave non se separou antes da reentrada, como estaba previsto, e permaneceu unido á cápsula de reentrada, bloqueando o escudo térmico e, peor aínda, facendo que o conxunto, ao entrar nas capas máis altas da atmosfera, adoptara a posición máis aerodinámica para esa configuración, coa parte máis feble da cápsula de reentrada por diante e recibindo a maior parte da calor. Volinov, consciente do problema, non podía facer nada para solucionalo e pronto comezou a chegarlle o cheiro dos selos de goma que hermetizaban a portela da cápsula ao quentarse de máis pola reentrada. No último momento, antes de que a estrutura da cápsula cedera, o módulo de servizo liberouse, a cápsula reaxustouse na súa posición de reentrada a velocidades hipersónicas e o descenso, nunha traxectoria balística que alcanzou 9 G de deceleración e que danou os retrofoguetes de freado, o que lle custou a Volinov os dentes, aínda que sobreviviu á reentrada. O punto de aterraxe, no que a cápsula quedou ás 7:58 GMT do 18 de xaneiro, estaba a 2 km ao suroeste de Kustani. Volinov volvería a voar na Soiuz 21.
Segade, Cortegada, Silleda
Segade é un lugar dentro da parroquia de Cortegada no concello de Silleda, provincia de Pontevedra. No ano 2011 estaba deshabitado.
Alfabetización
miniatura|upright|Mapa mundial indicando a alfabetización por país no 2013. upright|miniatura|Analfabetismo no mundo entre 1970 e 2005. O termo alfabetización, segundo o Dicionario da Real Academia Galega, provén do verbo alfabetizar; trátase da acción de “ensinar a ler e escribir”, así mesmo enténdese tradicionalmente como a habilidade de ler e escribir, co propósito de comprender ou expresar pensamentos ou ideas en forma escrita nalgún contexto específico de uso. Noutras palabras, os humanos das sociedades alfabetizadas teñen formas prácticas para producir e consumir escritos, e tamén teñen crenzas sobre estas prácticas. Ler, desde este punto de vista, é sempre ler algo con algún propósito; escribir sempre é escribir algo para alguén para uns fins particulares. As crenzas sobre a lectura e a escritura e o seu valor para a sociedade e para o individuo sempre inflúen nas formas en que se ensina, se aprende e se practica a lectoescritura ao longo da vida. Este significado inicial expandiuse para incluír a habilidade de empregar a lingua, os números, imaxes e outros elementos para entender e empregar o sistema dominante de símbolos dunha cultura. Para Richard L. Venezky, a alfabetización «é a habiidade mínima para ler e escribir unha lingua específica, así como unha forma de entender o uso da lectura e da escritura na vida cotiá.» Tamén se define convencionalmente como "un conxunto de habilidades de lectura, escritura e cálculo". A miúdo redúcese á capacidade de ler e escribir, ou ás veces só á capacidade de ler, e mesmo só ao proceso de ensinar esa habilidade. O concepto de alfabetización estendéuse nos países da OCDE para incluír habilidades de coñecemento a través da tecnoloxía e a habilidade de avaliar contextos complexos.
A alfabetización representa o proceso intelectual ó longo da vida de conseguir coñecemento dende unha intepretación crítica dun escrito ou dun texto impreso. A chave de todo proceso de alfabetización é o desenvolvemento da lectura, unha progresión de habilidades que comeza coa aprendizaxe das palabras faladas e a decodificación das palabras escritas, e que culmina nun entendemento profundo do texto. O desenvolvemento da lectura abrangue un amplo rango de bases lingüísticas complexas como o coñecemento dos sons da fala (fonoloxía), dos patróns de escrita (ortografía), do significado das palabras (semántica), da gramática (sintaxe) e dos patróns de formación de palabras (morfoloxía), todos os cales achegan unha base precisa para a fluidez de lectura e comprensión. Unha vez estas habilidades son adquiridas, o lector pode acadar a alfabetización completa da linguaxe, que inclúe as habilidades para aplicar unha análise crítica, inferencias e sínteses a un material impreso; escribir con precisión e coherencia e empregar información e puntos de vista de texto como base para as decisións informadas e o pensamento creativo.
Algúns, con todo, consideran que o uso da noción de habilidade, no referente actualmente á lectura e a escritura, xa non se considera como tal. Esta crítica pódese observar nos modelos de James Paul Gee (autónomo e ideolóxico) sobre a alfabetización. Saber o básico de ler e escribir non habilita para ler e escribir calquera tipo de texto, todo depende do contexto sociocultural. A incapacidade de facelo chámase analfabetismo.
Algúns investigadores suxiren que o interese da historia polo concepto de "alfabetización" pode dividirse en dous períodos. En primeiro lugar está o período anterior a 1950, cando a alfabetización se entendía unicamente como alfabetización alfabética (recoñecemento de palabras e letras). En segundo lugar, o período posterior a 1950, cando a alfabetización comezou a considerarse lentamente como un concepto e proceso máis amplo, incluíndo os aspectos sociais e culturais da lectura e da escritura, e alfabetización funcional (Dijanošić, 2009). miniatura|upright|Taxas de alfabetización de adultos, 2015 ou observación máis recente
Outras definicións e usos do termo "alfabetización"
upright|miniatura|O analfabetismo mundial reduciuse á metade entre 1970 e 2015 upright|miniatura|Poboación mundial alfabetizada e analfabeta entre 1800 e 2016 thumb|upright|miniatura|Taxa de analfabetismo en Francia nos séculos XVIII e XIX A diversidade entre as definicións de alfabetización utilizadas polas ONGs, os grupo de expertos e os grupos de defensa desde a década de 1990 suxire que este cambio na comprensión de "habilidades discretas" e na "práctica social" é á vez continua e desigual. Algunhas das definicións que aparecen a continuación encaixan bastante ben na connotación tradicional da "capacidade para ler e escribir", mentres que outras teñen unha visión máis ampla:
O concepto de multialfabetizacións gañou vixencia, particularmente nos currículos das artes da lingua inglesa, xa que a lectura "é interactiva e informativa, e ocorre en contextos cada vez máis tecnolóxicos onde a información forma parte dos patróns espaciais, audiovisuais e visuais". (Rhodes & Robnolt, 2009)". Non obstante, algúns defensores da multialfabetización tenden a restar importancia á instrución da lectura que se centra nas “representacións alfabéticas” nun momento no que necesitan máis atención, non menos. Outros din que ensinar aos nenos a ser competentes na lectura de palabras para que poidan converterse en lectores hábiles e que os nenos participen na multialfabetización non son mutuamente excluíntes. A lectura de palabras é a base para interactuar con éxito cunha variedade de formas de comunicación.
Ademais, desde a década de 1940, o termo alfabetización a miúdo úsase para referirse a ter coñecementos ou habilidades nun campo en particular (por exemplo, alfabetización informática, alfabetización dixital, alfabetización crítica, alfabetización nos medios, alfabetización ecolóxica, alfabetización ante desastres, alfabetización sanitaria,   alfabetización lingüística (é dicir, lingua) alfabetización social, alfabetización cuantitativa (matemáticas) e alfabetización visual, p.ex. linguaxe corporal, imaxes, mapas e vídeos ).
Para obter máis información sobre ler e aprender a ler, consulta lectura.
Elementos sociais e culturais da alfabetización
A ampliación do concepto tradicional de alfabetización produciuse a medida que xurdiu o consenso entre os investigadores en estudos de composición, investigación educativa e lingüística antropolóxica de que ten pouco sentido falar de lectura ou escritura. fóra dalgún contexto específico, unha posición que o lingüista estadounidense James Paul Gee describe como "simplemente incoherente." Por exemplo, incluso as etapas extremadamente iniciais de adquisición de dominio sobre as formas de símbolos teñen lugar en contextos sociais particulares (aínda que ese contexto sexa simplemente "escola"), e despois da adquisición de imprenta, calquera instancia de lectura e escritura sempre será promulgada para un determinado contexto. propósito e ocasión e pensando en lectores e escritores particulares. A lectura e a escritura, polo tanto, nunca son separables dos elementos sociais e culturais. Un punto corolario, feito por David Barton e Rosalind (Roz) Ivanic, entre outros, é que os efectos da adquisición da lectoescritura sobre a cognición e as relacións sociais previsiblemente non son doados, xa que, como argumentou Brian Street, "as formas en que as persoas abordan a lectura e a escritura están enraizadas nas concepcións do coñecemento, da identidade e do ser.."
Analfabetismo funcional
O analfabetismo funcional relaciónase cos adultos e definiuse de diferentes xeitos; por exemplo: a) a incapacidade para utilizar as habilidades de lectura, escritura e cálculo para o desenvolvemento propio e da comunidade, b) a incapacidade para ler o suficientemente ben como para xestionar tarefas da vida diaria e laboral que requiren habilidades lectoras máis aló dun nivel básico, e c) a incapacidade para comprender textos complexos a pesar da adecuada escolaridade, idade, habilidades lingüísticas, habilidades de lectura elementais e coeficiente intelectual. Distínguese do analfabetismo primario (é dicir, a incapacidade para ler e escribir unha declaración breve e sinxela sobre a propia vida cotiá) e as dificultades de aprendizaxe (por exemplo a dislexia).
Orixes da alfabetización
Entre o 3.500 a.C. e o 3.000 a.C., os antigos sumerios inventaron a escritura. Crese que o guión se desenvolveu de forma independente polo menos cinco veces na historia da humanidade: Mesopotamia, Exipto, a civilización do Indo, as terras baixas de Mesoamérica e China. miniatura|upright|Factura de venda dun escravo e dun edificio en [[Shuruppak, tableta de arxila sumeria, arredor do 2600 a.C.]] As primeiras formas de comunicación escrita orixináronse en Sumeria, situada no sur de Mesopotamia (actual Iraq) arredor do 3500-3000 a.C. Durante esta época, a alfabetización era "unha cuestión moi funcional, impulsada pola necesidade de xestionar as novas cantidades de información e o nova forma de gobernar creado polo comercio e a produción a gran escala".
Os sistemas de escritura en Mesopotamia xurdiron por primeira vez a partir dun sistema de rexistro no que as persoas usaban marcas simbólicas impresas para administrar o comercio e a produción agrícola. O sistema de fichas serviu como precursor da primeira escritura cuneiforme unha vez que a xente comezou a gravar información en tabletas de arxila. Os textos protocuneiformes presentan non só signos numéricos, senón tamén ideogramas que representan obxectos que se contan. Aínda que a visión tradicional fora que a alfabetización cuneiforme estaba restrinxida a unha clase de escribas, asiriólogos, incluídos Claus Wilcke e Dominique Charpin, argumentaron que a alfabetización funcional estaba algo estendida no período da Antiga Babilonia.
Os xeróglifos exipcios xurdiron entre 3300 e 3100 a. C. e representaban a iconografía real que enfatizaba o poder entre outras elites. O sistema de escritura xeroglífica exipcia foi o primeiro sistema de notación que tivo valores fonéticos.
A escritura nas terras baixas de Mesoamérica foi posta en práctica por primeira vez polas civilizacións olmeca e zapoteca entre o 900 e 400 a.C. Estas civilizacións usaron a escritura glifica e os sistemas de notación numérica de barras e puntos para fins relacionados coa iconografía real e os sistemas de calendario.
As primeiras notacións escritas na China remóntanse á dinastía Shang no 1200 a.C. Estas anotacións sistemáticas atopáronse inscritas en ósos e rexistraron sacrificios realizados, tributos recibidos e animais cazados, que eran actividades da elite. Estas inscricións en forma de ósos de oráculo foron os primeiros antepasados da escritura chinesa moderna e contiñan escritura logosilábica e números.
A escritura do Indo é en gran parte pictórica e aínda non foi descifrada. Pode ou non incluír signos abstractos. Pénsase que escribiron de dereita a esquerda e que a escritura é logográfica. Debido a que non se descifrou, os lingüistas non están de acordo sobre se se trata dun sistema de escritura completo e independente; con todo, pénsase xenuinamente que é un sistema de escritura independente que xurdiu na cultura Harappa.
Estes exemplos indican que os primeiros actos de alfabetización estaban estreitamente ligados ao poder e usábanse principalmente para prácticas de xestión, e probablemente menos do 1% da poboación estaba alfabetizada, xa que esta estaba confinada a unha elite gobernante moi pequena.
Orixes do alfabeto
Segundo o antropólogo social Jack Goody, existen dúas interpretacións sobre a orixe do alfabeto. Moitos eruditos clásicos, como o historiador Ignace Gelb, atribúen aos antigos gregos a creación do primeiro sistema alfabético (c. 750 a. C.) que utilizaba signos distintivos para as consoantes e as vocais. Pero Goody rebate: "A importancia da cultura grega na historia posterior da Europa Occidental levou a que os clásicos e outros poñan demasiada énfase na adición de signos vogais específicos ao conxunto de consoantes que se desenvolveu antes na Asia Occidental".
Así, moitos estudosos argumentan que os antigos pobos de fala semita do norte de Canaán (actual Siria) inventaron o alfabeto consonántico polo ano 1500 a.C. Gran parte do desenvolvemento desta teoría atribúeselle ao arqueólogo inglés Flinders Petrie, quen, en 1905, atopouse cunha serie de inscricións cananeas localizadas nas minas de turquesas de Serabit al-Khadim. Dez anos máis tarde, o exiptólogo inglés Alan Gardiner razoou que estas letras conteñen un alfabeto, así como referencias á deusa cananea Asherah. En 1948, William F. Albright descifrou o texto usando evidencia adicional que fora descuberta despois dos achados de Goody. Isto incluía unha serie de inscricións de Ugarit, descubertas en 1929 polo arqueólogo francés Claude F. A. Schaeffer. Algunhas destas inscricións eran textos mitolóxicos (escritos nun dialecto cananeo primitivo) que consistían nun alfabeto consonántico cuneiforme de 32 letras.
O sistema consonántico da escritura cananea inspirou desenvolvementos alfabéticos nos sistemas posteriores. Durante o final da Idade de Bronce, os alfabetos sucesores apareceron en toda a rexión do Mediterráneo e foron empregados nas linguas fenicia, hebrea e aramea.
Segundo Goody, estas escrituras cuneiformes poden ter influído no desenvolvemento do alfabeto grego varios séculos despois. Historicamente, os gregos afirmaron que o seu sistema de escritura se inspirou no modelo dos fenicios. Porén, moitos eruditos semíticos cren agora que o grego antigo é máis consistente cunha forma primitiva cananea que se usaba c. 1100 a.C. Aínda que as primeiras inscricións gregas datan c. do século VIII a.C., as comparacións epigráfica co protocananeo suxiren que os gregos puideron adoptar o alfabeto consonántico xa no 1100 a. C., e máis tarde "engadido cinco caracteres para representar as vogais".
Cando os israelitas emigraron a Canaán entre o 1200 e o 1001 a. C., tamén adoptaron unha variación do alfabeto cananeo. Baruch ben Neriah, o escriba de Xeremías, usou este alfabeto para crear as escrituras posteriores do Antigo Testamento. O alfabeto hebreo primitivo foi prominente na rexión do Mediterráneo ata que os gobernantes caldeos babilonios exiliaron aos xudeus a Babilonia no século VI a.C. Foi entón cando xurdiu a nova escritura ("hebreo cadrado") e a máis antiga desapareceu rapidamente.
O alfabeto arameo tamén xurdiu nalgún momento entre 1200 e 1000 a.C. Aínda que as primeiras probas desta escrita son escasas, os arqueólogos descubriron unha ampla gama de textos arameos posteriores, escritos xa no século VII a.C. Aínda que no Oriente Medio, era común rexistrar acontecementos en arxila usando a escritura cuneiforme, escribir arameo en pergamiños de coiro fíxose común durante o imperio neoasirio. Co ascenso dos persas no século V a.C., os gobernantes aqueménidas adaptaron o arameo como "lingua diplomática". Darío o Grande normalizou o arameo que se converteu na escritura imperial. Este alfabeto arameo imperial estendeuse rapidamente primeiro polo oeste, ata o Reino de Nabatea, despois ata o Sinaí e a Península Arábiga, chegando finalmente ata o leste da África, máis tarde influíu no desenvolvemento da escritura Brahmi na India. Durante os séculos seguintes, a escritura aramea imperial en Persia evolucionou a escrituras pahlavi, "así como para unha serie de alfabetos empregados polos primeiros turcos e as tribos mongolas en Persia. Siberia, Mongolia e o Turquestán". A alfabetización neste período estendeuse no colectivo dos comerciantes e puido crecer ata o 15-20% da poboación total.
A lingua aramea decaeu coa difusión do islam, que foi acompañada pola difusión da lingua árabe.
Alfabetización clásica e posclásica
Ata fai pouco tempo pensábase que a maioría da xente era analfabeta no mundo clásico. Porén, traballos recentes desafían esta percepción. Anthony DiRenzo afirma que a sociedade romana era "unha civilización baseada no libro e no rexistro", e "ninguén, nin libre nin escravo, podía permitirse o luxo de ser analfabeto". Do mesmo xeito, Dupont sinala: "A palabra escrita estaba ao seu redor, tanto na vida pública como na privada: leis, calendarios, regulamentos nos santuarios e epitafios funerarios estaban gravados en pedra ou bronce. A República acumulou enormes arquivos de informes sobre todos os aspectos da vida pública". A administración civil imperial produciu masas de documentación utilizada en asuntos xudiciais, fiscais e administrativos ao igual que os concellos. O exército mantiña amplos rexistros relativos ás listas de subministracións e deberes e presentou informes. Os comerciantes, cargadores e propietarios de terras (e os seus empregados persoais), especialmente das empresas máis grandes, debían ser alfabetizados.
A finais do século IV, o pai do deserto Pacomio esperaba a alfabetización dun candidato para ser admitido nos seus mosteiros: "daranlle vinte salmos ou dúas epístolas dos Apóstolos ou algunha outra parte da Escritura. E se é analfabeto acudirá ás primeiras, terceiras e sextas horas a alguén que poida ensinarlle e sexa designado para el. Estará diante del e aprenderá con moito estudo e con toda a gratitude. Os fundamentos dunha sílaba, os verbos e os substantivos escribiranse para el e, aínda que non queira, verase obrigado a ler."
Ao longo dos séculos IV e V, a Igrexa esforzouse por garantir un mellor clero, en particular entre os bispos, dos que se esperaba que tivesen unha educación clásica, que era o distintivo dunha persoa socialmente aceptable na sociedade superior (e cuxa posesión disipaba os temores da elite pagá de que se destruíse a súa herdanza cultural). Mesmo despois de que os restos do Imperio Romano de Occidente caesen a finais da década de 470, a alfabetización continuou sendo unha marca distintiva da elite, xa que as habilidades de comunicación aínda eran importantes na vida política e eclesiástica (os bispos proviñan en gran parte da clase senatorial) nunha nova síntese cultural, que fixo do "cristianismo a relixión romana". Con todo, estes coñecementos eran menos necesarios que antes ao non existir o gran aparello administrativo imperial cuxos chanzos medios e superiores dominaba a elite coma se fose un dereito. Aínda así, na época premoderna é pouco probable que a alfabetización se dese en máis dun 30-40% da poboación. A maior porcentaxe de alfabetización durante os séculos escuros foi entre o clero e os monxes que forneceron gran parte do persoal necesario para administrar os estados da Europa Occidental.
Considerouse que unha abundancia de graffitis escritos en alfabeto nabateo que se remonta a principios do primeiro milenio d.C. implica un grao relativamente alto de alfabetización entre os non especialistas no antigo mundo de fala árabe.
O analfabetismo posterior á Antigüidade empeorou moito pola falta dun medio de escritura axeitado. Cando o Imperio Romano de Occidente colapsouse, cesou a importación do papiro a Europa. Dado que o papiro deteriorase facilmente e non dura moito no clima europeo máis húmido, utilizouse o pergamiño, que era caro e só era accesible pola Igrexa e os ricos. O papel introduciuse en Europa por España no século XI. O seu uso estendeuse ao norte lentamente durante os catro séculos seguintes. Como resultado, a alfabetización viu un rexurdimento e, no século XV, o papel substituíu en gran parte ao pergamiño, agás os manuscritos de luxo.
Alfabetización e industrialización
No século XIX, a lectura faríase aínda máis común no Reino Unido. As notas públicas, os panfletos, os folletos, a literatura da rúa e as cancións impresas serían a literatura habitual antes de que os xornais se convertesen en algo común. Outras formas de material de lectura popular eran a publicidade de eventos, teatros e produtos en venda.
En Pickwick Papers (1836-37) de Charles Dickens dise que: "mesmo a xente común, tanto na cidade como no campo, é igualmente intensa na súa admiración. Con frecuencia, vimos ao carniceiro, coa súa bandexa ao ombreiro, ler coa maior avidez o último “Pickwick”; o lacaio (cuxas tonterias están tan inimitablemente descubertas), a criada, o limpachemeneas, todas as clases, de feito, len “Boz” (pseudónimo antigo de Charles Dickens)."
A partir de mediados do século XIX, a segunda revolución industrial mellorou as melloras tecnolóxicas na produción de papel e as novas redes de distribución habilitadas pola mellora das estradas e do ferrocarril, deron como resultado un aumento da capacidade de subministración de material impreso. Os cambios sociais e educativos aumentaron a demanda de material de lectura, liderados polo aumento das taxas de alfabetización, especialmente entre as clases medias e traballadoras, crearon un novo mercado masivo de material impreso. A ampliación da escolarización contribuíu a aumentar as taxas de alfabetización, axudada polo abaratamento dos custos de publicación.
Difusión da alfabetización dende mediados do século XX
miniatura|As taxas de alfabetización de adultos aumentaron a un ritmo constante desde 1950. Os datos sobre alfabetización publicados pola UNESCO mostran que, desde 1950, a taxa de alfabetización de adultos a nivel mundial aumentou en 5 puntos porcentuais cada década máis ou menos, pasando do 55,7% en 1950 ao 86,2% en 2015. Con todo, durante catro décadas, o crecemento da poboación foi tan rápido que o número de adultos analfabetos seguiu aumentando, pasando de 700 millóns en 1950 a 878 millóns en 1990. Desde entón, a cifra descendeu notablemente ata os 745 millóns en 2015, aínda que segue sendo superior á de 1950 a pesar das décadas de políticas de educación universal, as intervencións de alfabetización e a difusión do material impreso e as tecnoloxías da información e a comunicación (TIC). Con todo, estas tendencias non foron nin moito menos uniformes en todas as rexións.
Desigualdades rexionais
Os datos globais dispoñibles indican variacións significativas nas taxas de alfabetización entre as diferentes rexións do mundo. América do Norte, Europa, Asia Occidental e Asia Central acadaron unha alfabetización case total dos adultos (individuos de 15 anos ou máis) tanto para homes como para mulleres. A maioría dos países da Asia Oriental e Pacífico, así como os da América Latina e o Caribe, están por riba da taxa de alfabetización dos adultos do 90%. O analfabetismo persiste en maior medida noutras rexións: os datos do Instituto de Estatística da UNESCO (UIS) de 2013 indican que as taxas de alfabetización dos adultos son só do 67,55% en Asia do Sur e Norte de África, 59,76% en África subsahariana. miniatura|esquerda|upright|A alfabetización estendeuse rapidamente en varias rexións nos últimos vinte e cinco anos.
En gran parte do mundo, as altas taxas de alfabetización xuvenil suxiren que o analfabetismo será cada vez menos común a medida que as xeracións máis novas con niveis educativos máis altos substitúan ás maiores. Non obstante, na África subsahariana e o sur de Asia, onde vive a gran maioría da mocidade analfabeta do mundo, a menor matrícula escolar implica que o analfabetismo persistirá en maior medida. Segundo os datos do UIS de 2013, a taxa de alfabetización xuvenil (individuos de 15 a 24 anos) era do 84,03% no sur de Asia e o norte de África, e do 70,06% na África subsahariana. Porén, a distinción alfabetizado/analfabeto non é clara: por exemplo, dado que unha gran parte dos beneficios da alfabetización pódense obter accedendo a unha persoa alfabetizada no fogar, algunha literatura recente en economía, comezando polo traballo de Kaushik Basu e James Foster, distinguen entre un "analfabeto próximo" e un "analfabeto illado". O primeiro refírese a un analfabeto que vive nun fogar con analfabetos e o segundo a un analfabeto que vive nun fogar onde todos son analfabetos. O que preocupa é que moitas persoas dos países pobres non son analfabetos próximos senón analfabetos illados.
Dito isto, a alfabetización estendeuse rapidamente en varias rexións nos últimos vinte e cinco anos (véxase a imaxe). Tamén está a cobrar impulso a iniciativa mundial das Nacións Unidas para facer realidade o Obxectivo de Desenvolvemento Sostible 4..
Características
O alfabetismo, ou máis ben o seu contrario, o analfabetismo, serve como indicador da cultura dun país; é un factor máis a ter en conta en canto ao grao de desenvolvemento. Mídese o número de persoas adultas que non lograron os niveis mínimos de alfabetización. Esta cifra incide na capacidade de producir riqueza, en acceso a novas oportunidades e na igualdade social.
Alfabetizar considérase o primeiro nivel da educación de adultos e equivale ós primeiros cursos de educación primaria.
Hai grandes diferenzas entre o número de analfabetos nos países desenvolvidos e os denominados do "terceiro mundo", e nestes, tamén entre homes e mulleres (que acotío teñen menos acceso ó ensino). Calcúlase que no ano 2000 había uns 90 millóns de persoas analfabetas, segundo a UNESCO. A opacidade dos datos de determinados gobernos non axuda á detección e solución do problema. Os países do antigo bloque soviético son os que máis esforzos fixeron neste campo.
Determinados técnicos educativos diferencian entre analfabetismo e analfabetismo funcional ou suxeitos iletrados. Unha persoa iletrada pode entender unha mensaxe sinxela, a súa pero o seu mecanismo lector non é capaz de discriminar idea principal e ideas secundarias e non sabe usar os conceptos que le (carencia de vocabulario). O iletrismo é moito máis difícil de medir e afecta tamén zonas do mundo desenvolvidas. Está moi relacionado coa calidade da educación.
O 8 de setembro celébrase o Día Internacional da Alfabetización.
Tendencias na alfabetización
A tendencia tradicional parte do recoñecemento das letras e, asociando cada fonema e a súa grafía, chegar a descifrar as palabras e as frases. É o método usual das escolas cos nenos.
Un problema engadido é cando o alumno descoñece o idioma e provén doutra cultura, como pasa co fenómeno da inmigración. Neste caso é aconsellable o axudar a correlacionar aquilo aprendido coa lingua de orixe.
Alfabetización dixital
O novo reto en canto ó alfabetismo é o descoñecemento das novas tecnoloxías da comunicación por parte de grandes sectores da poboación. É o que tamén se coñece como fractura ou fenda dixital. No mundo académico existe un antigo debate sobre que é e en que debe consistir a alfabetización dixital. Non existe un claro acordo sobre como chamar ao proceso de achegamento dos cidadáns ás tecnoloxías da información e o coñecemento. Alfabetización dixital, informacional, computacional, tecnolóxica ou electrónica, son algúns dos termos que se barallan, e cada autor introduce matices característicos para diferenciar uns doutros.
Xa que logo, por alfabetización dixital pódese entender o proceso de adquisición dos coñecementos necesarios para coñecer e utilizar adecuadamente as infotecnoloxías e poder responder criticamente ós estímulos e esixencias dunha contorna informacional cada vez máis complexa, con variedade e multiplicidade de fontes, medios de comunicación e servizos.
Estar alfabetizado dixitalmente sería posuír a capacitación imprescindible para sobrevivir na sociedade da información e poder actuar criticamente sobre ela. Trátase de atender ós fins últimos da educación como ferramenta de transformación social. O modelo de alfabetización dixital debe ser multidimensional, activo e dinámico, cun contexto ético-político fundamental, que vai máis alá da simple adquisición de destrezas para utilizar o computador ou acceder á rede, transcendendo o campo da informática. Require habilidades e coñecementos, pero tamén concienciación e actitudes críticas. Nese sentido, achégase o concepto de alfabetización informacional, entendida como a capacidade para acceder e usar de modo reflexivo, crítico e intencional a información.
==Alfabetización en Galiza == No 2001, segundo o IGE, había en Galiza 47.912 persoas analfabetas (11.495 homes e 36.417 mulleres), das cales 690 eran estranxeiras (297 homes e 393 mulleres).
Segundo datos do INE, en 2008 había en Galiza unhas 50.000 persoas (2 % da poboación). Isto supón a taxa máis baixa do estado español (2,5 % de media), e un descenso respecto a 1990 cando a taxa era do 3 %. Con todo, hai dúas grandes brechas: a xeracional (a maioría da poboación analfabeta é maior de 65 anos) e de xénero (mentres que só o 1 % dos homes é analfabeto, o 2,9 % das mulleres galegas non sabe ler nin escribir). Por outra banda, tamén existe un alto grao de analfabetismo entre inmigrantes procedentes de lugares onde non tiñan acceso á escolarización.
Segundo o IGE, no ano 2009 había en Galiza unhas 46.900 persoas analfabetas.
N-I
A é unha estrada radial que une Madrid con Lasarte-Oria, atravesando Aranda de Duero, Lerma, Burgos, Miranda de Ebro e Vitoria. Anteriormente continuaba por Donostia e finalizaba en Irún e a fronteira francesa. Con todo, en 2010, a Deputación Foral de Guipúscoa -que administra o tramo guipuscoano- decidiu renomear como GI-11 o tramo entre Lasarte-Oria e o enlace coa Variante de Donostia, e renomeou tamén como GI-636 o tramo entre Pasaia e Irún.
A nomenclatura actual desta vía, así como do resto das estradas nacionais de España, estableceuse no cuarto plan xeral de estradas de 1939-41 (Plan Peña). Actualmente a atópase desdobrada na totalidade dos seus tramos e foi renomeada como A-1 (Autovía do Norte) salvo en Guipúscoa, onde aínda se denomina  aínda estando desdobrada na totalidade do seu trazado.
Os seguintes tramos aínda permanecen como estrada nacional como alternativa ás de pago:
Por outra banda, os tramos que atravesan poboacións agora rodeadas pola autovía manteñen a denominación N-Ia ou ben foron transferidos aos concellos converténdose nunha vía urbana máis do municipio.
Lingua feroesa
O feroés (chamada polos nativos føroyskt), é unha lingua do grupo indoeuropeo da familia xermánica, de orixe continental, falada polo pobo feroés. O feroés é, xunto co islandés e o extinto norreno, é unha das linguas máis próximas ó noruegués antigo, de xeito que entre eles se poden entender (aínda que lles parece respectivamente un pouco ridículo) e teñen un alto grao de comprensión das outras linguas escandinavas. É a lingua oficial das illas Feroe (que quere dicir illas das ovellas, falada polos 47.000 habitantes das illas máis cerca de 12.000 feroeses na Dinamarca.
Historia
miniatura|[[Venceslaus Ulricus Hammershaimb|V. U. Hammershaimb, padre, político e lingüista feroés, creador da moderna lingua feroesa escrita, representado nun selo das illas Feroe.]] O feroés deriva do noruegués antigo falada polos poboadores noruegueses que se estabeleceron nas Illas Feroe no século IX. Como nestas illas non houbo unha era viquinga nin fontes medievais, coñécese pouco sobre o seu desenvolvemento ata antes da Reforma. Durante a reforma, a lingua nas Feroe foi o dinamarqués, sendo esta lingua ata o século XIX o medio de transmisión da lingua escrita nas illas.
Os únicos restos de feroés da época anterior á Reforma son documentos épicos medievais realizados por copistas nativos (aprox. século XVI), uns poucos fragmentos de cancións do século XVII e documentos épicos ocasionais en escritos dinamarqueses (séculos XVI e XVII).
A lingua nativa das illas (independentemente do seu status anterior á Reforma) convertérase no final do século XVI en pouco máis que unha lingua familiar e de traballo. Os asuntos públicos, relixiosos e legais eran tratados en dinamarqués, alén do uso ocasional do noruegués antigo nalgúns manuscritos legais ou copias dos mesmos.
Por tanto, o coñecemento da evolución da lingua nas illas Feroe, da súa ocupación ata as primeiras tentativas de se gravar por escrito os textos orais da lingua nativa, nos anos finais do século XVIII, é moi escaso. Debido á falta de status oficial no período posterior á Reforma o feroés sufriu unha serie de consecuencias, sendo unha delas a forte influencia do dinamarqués, especialmente no léxico.
A súa ortografía, estabelecida a mediados do século XIX, debe moito ao antigo noruegués e un pouco ao islandés, tendo estas linguas influencia na morfoloxía, sintaxe e léxico do feroés escrito. Aínda que cada poboado feroés teña as súas propias características no estilo da lingua, a comprensión mutua é total, e a capital, Tórshavn (porto de Tor), converteuse no centro lingüístico das illas, do que se pode supoñer que co pasar do tempo a lingua falada nesta cidade se converta na variante normativa.
A lingua escrita foi definida polo lingüista e folclorista feroés Venceslaus Ulricus Hammershaimb en 1846. En 1912 foi autorizada para uso nalgunhas escolas e igrexas e en 1938 converteuse na única lingua para ensino nas escolas, no lugar do dinamarqués.
Datos
O feroés é a lingua materna de cerca de 47 000 habitantes das illas Feroe, un grupo de 18 illas no Atlántico norte, a medio camiño entre a Escocia e a Islandia, constituíndo, xunto co dinamarqués, as linguas oficiais do país. Estas illas perteceron á coroa norueguesa ata 1816, cando pasaron ao dominio da coroa dinamarquesa, recibindo un status semi-independente en 1948.
Dialectos
miniatura|Principais isoglosas e dialectos do feroés. Dialecto nordinsular en azul, dialecto de Tórshavn en verde e en vermello dialecto surinsular. A partir do século XVIII, polo menos, o feroés experimentou unha considerable variación lingüística. Foron definidas as fronteiras dialectais básicas, nas que cada poboado conta cunha forma de falar propia e definida. A maioría das diferenzas obsérvase na orde fonolóxica, aínda que non existan problemas de incomprensión mutua; ao contrario, cada persoa usa a súa propia variedade da lingua sen que ocorran dificultades de entendemento.
Debido á imposición do dinamarqués como lingua oficial, non se elaborou unha forma normativa de feroés, nin tampouco está claro que iso sexa feito no futuro. Dende 1958, un instituto de linguas (e posteriormente un comité lingüístico) observa a evolución do feroés, tendo as actividades desta institución orientado o seu traballo a purificar a lingua da influencia dinamarquesa e doutros elementos estranxeiros, o que pode ser considerado un posible formato para unha futura lingua padrón.