cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diocese católica latina de Tarawa e Nauru
Historia
O 21 de xuño de 1966, coa bula Prophetarum voces do papa Paulo VI a vigairía apostólica foi elevada a diocese, e tomou o nome de Tarawa.
O 15 de novembro de 1978 a diocese mudou o seu nome polo de diocese de Tarawa, Nauru e Funafuti.
O 10 de setembro de 1982 a diocese foi dividida, coa separación da misión sui iuris de Funafuti.
Distrito Amuria
miniatura|O distrito de Amuria é o número 4.
Amuria District é un distrito da Rexión Oriental de Uganda, chamado así pola súa poboación capital, Amuria. Segundo o censo do ano 2002 tiña unha poboación de arredor de 183.800 habitantes.
Limita co Distrito Otuke polo norte, co Distrito Napak polo nordeste, co Distrito Katakwi polo leste, co Distrito Soroti polo sur, co Distrito Kaberamaido polo suroeste e co Distrito Alebtong polo oeste.
O distrito foi creado no ano 2005. Anteriormente formaba parte do Distrito Katakwi. Abrangue dous condados: Amuria e Kapelebyong. Ademais do Concello de Amuria, posúe os seguintes Subcondados:
Forma parte da Subrexión Teso, lar duns dous millóns e medio de persoas das etnias iteso e kumam.
A actividade económica do distrito baséase na agricultura e a gandaría.
Rubem Fonseca
En 2004 foi Premio Rosalía de Castro do Centro PEN Galicia.
Traxectoria
Estudou Dereito na Universidade do Brasil (actual Universidade Federal do Río de Xaneiro), e exerceu diversas actividades antes de dedicarse por completo á literatura. En decembro de 1952 foi nomeado comisario de policía en Río de Janeiro. Entre setembro de 1953 e marzo de 1954 estudou administración de empresas na Universidade de Nova York. De regreso no Brasil, en 1954 comezou a dar clases de psicoloxía na Fundação Getúlio Vargas. Deixou a policía en 1958 e traballou na Light.
É viúvo de Théa Maud, e ten tres fillos: Maria Beatriz, José Alberto e o cineasta José Henrique Fonseca.
Obra
As obras de Rubem Fonseca adoitan retratar en estilo seco e directo a luxuria e a violencia urbana, con personaxes marxinais e miserables, incluídos asasinos e prostitutas. A través da ficción trata a historia do seu país, como nas novelas Agosto, en que aparecen as conspiracións que remataron co suicidio de Getúlio Vargas, ou O selvagem da ópera, onde retrata a vida de Carlos Gomes.
Escribiu guións para películas, entre os que destacan Uma garota de programas (1971), Stelinha (1990) ou A grande arte (1992), gañadores de diversos premios.
O avogado Mandrake, é un personaxe recorrente na súa obra, e foi adaptado a unha serie de televisión pola canle HBO, con guión do seu fillo.
É un dos mais prestixiosos escritores brasileiros contemporáneos e un dos expoñentes máximos da literatura de lingua portuguesa. Traducido en todo o mundo, a súa obra foi publicada en Portugal, desde 2010, pola Sextante Editora.
Virus Ebola
miniatura|dereita|O virus Ebola sobre a superficie dunha célula epitelial de ril de mono verde africano da [[liña celular Vero.]] O virus Ebola (ás veces ortografado Ébola) (ver na táboa as denominacións do ICTV en inglés) abreviado como EBOV, é o único "virus" pertencente á "especie" Ebolavirus Zaire. Antes este "virus" chamábase Ebolavirus Zaire, escrito igual que o nome da especie, pero sen letra cursiva, e despois propúxose o cambio do nome a virus Ebola, pero o da especie permaneceu igual. O Ebolavirus Zaire é o máis perigoso das cinco especies de ebolavirus, todas as cales poden causar a enfermidade do virus Ebola, xa sexa en animais ou en humanos. O virus causa unha febre hemorráxica extremadamente grave nos humanos e outros primates. O EBOV é un axente selecto encadrado como patóxeno do grupo de risco 4 da Organización Mundial da Saúde (que require un Nivel 4 de bioseguridade), e é un patóxeno prioritario da categoría A para os Institutos Nacionais da Saúde/Instituto Nacional da Alerxia e Enfermidades Infecciosas dos Estados Unidos, e un axente de bioterrorismo de categoría A para o CDC (Centros para o Control e Prevención de Enfermidades) dos Estados Unidos, e está considerado un axente biolóxico para o control da exportación polo Grupo Australia.
O seu nome procede do río Ebola (ás veces ortografado Ébola) en Zaire (hoxe chamado República Democrática do Congo), preto do cal se descubriu.
O EBOV é un virus filamentoso ou cilíndrico cun xenoma de ARN monocatenario de aproximadamente 19 kb, que codifica sete proteínas estruturais, que son: nucleoproteína (NP), cofactor da polimerase (VP35), proteína da matriz (VP40), glicoproteína das espículas (GP), activador da transcrición (VP30), outra proteína da matriz (VP24), e unha ARN polimerase ARN dependente (L).
Estrutura
miniatura|Proteínas do virus Ebola. miniatura|Imaxe de [[microscopioelectrónico de varrido con cor falsa dunh soa partícula filamentosa de virus Ebola.]] 370px|miniatura|[[Árbore filoxenética na que se comparan os ebolavirus e marburgvirus. As cifras indican a porcentaxe de confianza das ramas.]] As micrografías electrónicas do EBOV mostran que ten a estrutura filamentosa característica dos filovirus (Filoviridae). O virión é cilíndrico/tubular cunha envoltura viral, unha matriz e unha nucleocápside e leva un xenoma de ARN de sentido negativo (ver imaxe). Os cilindros completos teñen aproximadamente 80 nm de diámetro, e presentan unha glicoproteína viral codificada (GP) que se proxecta formando espículas de 7-10 nm de longo desde a superficie da bicapa lipídica. Os cilindros son de lonxitude variable, xeralmente de 800 nm, pero ás veces chegan a 1000 nm. A envoltura viral externa do virión deriva de evaxinacións da membrana plasmática da célula hóspede nas zonas onde se insiren as espículas de GP durante a súa biosíntese. Cada molécula de GP está separada da seguinte uns 10 nm. As proteínas virais VP40 e VP24 están localizadas entre a envoltura e a nucleocápside, no espazo da matriz. No centro da estrutura do virión está a nucleocápside, que está composta por unha serie de proteínas virais unidas ao ARN de sentido negativo liñal de 18–19 kb sen poliadenilación 3' nin carapucha 5'; o ARN está enrolado helicoidalmente e en complexo coas proteínas NP, VP35, VP30, e L. Esta hélice ten un diámetro de 80 nm e contén unha canle central de 20–30 nm de diámetro.
Xenoma
O virión contén unha molécula de ARN monocatenario liñal de sentido negativo de 18.959 a 18.961 nucleótidos. O extremo 3' non está poliadenilado e o 5' non ten carapucha. Codifica sete proteínas estruturais e unha proteína non estrutural. A orde dos xenes é 3′ – líder – NP – VP35 – VP40 – GP/sGP – VP30 – VP24 – L – tráiler – 5′; o líder e o tráiler son rexións non tanscritas, que levan importantes sinais para o control da transcrición, replicación, e empaquetado dos xenomas virais en novos virións. Identificáronse seccións dos xenes da NP e de L de filovirus en forma de xenes endóxenos en xenomas de moitos grupos de pequenos mamíferos.
Isabel II de España
Isabel II de España ou de Borbón, nada en Madrid o 10 de outubro de 1830 e finada en París o 9 de abril de 1904, foi raíña de España dende 1833 até 1868.
Traxectoria
Isabel II de España era filla do rei Fernando VII e da súa cuarta dona, a súa sobriña María Cristina de Borbón-Dúas Sicilias, Isabel chegou ao trono o 29 de setembro de 1833, despois da morte do seu pai, cando tiña tres anos de idade. O nacemento de Isabel e a chegada ao trono supuxeron o inicio dun longo conflito na familia, pois o seu tío, Carlos María Isidro de Borbón, até entón herdeiro da coroa, non aceptou que Isabel fose nomeada Princesa de Asturias e máis tarde Raíña.
Nos primeiros anos de reinado, cando Isabel era nena, a súa nai asumiu o trono até 1840. Neste período tivo lugar a Primeira Guerra Carlista (1833 - 1840). Dende 1840 até 1843 foi rexente o xeneral Espartero, que finalmente foi obrigado a deixar a rexencia.
Aos trece anos, Isabel foi declarada maior de idade, e cando cumpriu os 16 anos, o goberno concertou o seu matrimonio co seu primo infante Francisco de Asís de Borbón.
Virus Ebola
Xenoma
Estrutura xenómica do virus Ebola, tomada principalmente de GenBank KJ660346.2
Isabel II de España
Traxectoria
Segundo Benito Pérez Galdós, Isabel odiaba o seu marido, que segundo dicían era bisexual ou homosexual. A raíña dixo o seguinte na súa noite de vodas: "¿Que le diré de un hombre que llevaba en su camisón encajes como yo?". É moi posible que Isabel non tivese ningún fillo con Francisco, senón cos seus diversos amantes, entre eles Enrique Puig Moltó, quen moitos ven como pai de Afonso XII.
Virus Ebola
Xenoma
Os 472 nucleótidos do extremo 3' e os 731 nucleótidos do extremo 5' son suficientes para a replicación do "minixenoma" viral, aínda que non son suficientes para a infección. O material xenéntico do minixenoma non é infeccioso de seu, porque as proteínas virais, como a ARN polimerase ARN dependente, son necesarias para transcribir o xenoma viral orixinando ARNms dado que é un virus de sentido negativo, e tamén para a replicación do xenoma viral.
Isabel II de España
Traxectoria
Isabel tivo outros fillos como Isabel de Borbón e Borbón, coñecida como "La Chata", e a infanta Eulalia, moi criticada polas súas accións subidas de ton.
Isabel, denominada A raíña dos tristes destinos marchou a Francia en 1868, tralo triunfo da revolución coñecida como A Gloriosa, e en Francia deixou o trono para dar paso ao seu fillo Afonso XII.
Virus Ebola
Entrada do virus
Unha proteína codificada polo hóspede, a Niemann–Pick C1 (NPC1), parece ser esencial para a infección do Ebola. Dous estudos independentes informaron que para a entrada na célula do virus Ebola e a súa replicación é necesaria esta proteína transportadora de colesterol NPC1. Cando as células de pacientes da enfermidade de Niemann-Pick, tipo C se expoñen ao virus Ebola no laboratorio, as células sobreviven e parecen inmunes ao virus, o que indica que o virus depende da NPC1 para entrar na célula. Os mesmos estudos describiron resultados similares co filovirus emparentado co do Ebola, o virus Marburg, que mostraron que tamén necesita da NPC1 para a entrada na célula. Ademais, a NPC1 media na infección ao unirse directamente á glicoproteína da envoltura nuclear. Un estudo posterior confirmou o resultado de que a NPC1 é un receptor fundamental para que os filovirus poidan infectar ao unirse á glicoproteína viral, e viuse que o segundo dominio lisosómico da NPC1 é o que intervén nesta unión.
Isabel II de España
Traxectoria
Isabel viviu até a súa morte en Francia, onde foi testemuña da Primeira República Española e do reinado e a morte do seu fillo Afonso. Foi soterrada no Mosteiro do Escorial xunto co seu marido en 1904.
Virus Ebola
Entrada do virus
Nun dos estudos orixinais, unha pequena molécula (a bencilpiperacina adamantano diamida) inhibía a infección polo virus Ebola impedindo que a proteína do virus se una á NPC1. No outro estudo, os ratos que eran heterocigotos para a NPC1 estaban protexidos do virus Ebola adaptado para ratos. Todo isto indica que a NPC1 pode ser unha diana terapéutica potencial para os fármacos antivirais contra o Ebola.
Isabel II de España
Reinado
Isabel II reinou durante un período de transición en España. Na etapa na que reinou, moitas colonias españolas de Latinoamérica conseguiron a independencia. Moitas veces os políticos manipulábana, xa que interfería na política da nación.
Virus Ebola
Replicación
Os virus utilizan a maquinaria e metabolismo da célula hóspede para producir moitas copias de si mesmos e ensamblarse dentro das células. O virus Ebola seguiría estes pasos:
Isabel II de España
Reinado
Modernizou notablemente o país coa construción de liñas de ferrocarril, a apertura de universidades pechadas polo seu pai etc.
Virus Ebola
Historia
miniatura|dereita|A rexión do [[río Ebola na que se indica a situación da aldea de Yambuku, onde comezou o gromo de ebola de Zaire de 1976.]] Segundo as normas de nomeamento de taxons establecidas polo Comité Internacional de Taxonomía de Virus (ICTV), o nome da especie Ebolavirus Zaire vai escrito con maiúscula e en cursiva, e precedido da palabra "species". Os nomes dos distintos ebolavirus non se escriben en cursiva, polo que se escribirá virus Ebola. As "especies" víricas poden ter varios "virus", pero neste caso esta especie ten un só virus.
Isabel II de España
Reinado
A política exterior foi frutífera durante a Unión Liberal (1858 - 1863), coa anexión de territorios de Marrocos, o recoñecemento da posesión de Guinea Ecuatorial, a conquista de Saigón, o mantemento en Cuba, Filipinas, as Carolinas, as Marianas etc.
Virus Ebola
Historia
O virus Ebola (abreviado EBOV)  recibe o seu nome da rexión do río africano Ebola en Zaire (hoxe República Democrática do Congo), onde foi descuberto. O nome do virus cambiou varias veces.
O virus Ebola foi inicialmente presentado como unha posible "cepa" nova do virus Marburg en 1977 por dous equipos diferentes de investigadores. Ao mesmo tempo, un terceiro equipo introduciu tamén o nome virus Ebola. En 2000, o nome do virus cambiou a virus Ebola Zaire (Zaire Ebola virus), e en 2002 a Ebolavirus Zaire. Porén, a maioría dos artigos científicos seguiron referíndose ao virus Ebola ou utilizaban os termos virus Ebola e Ebolavirus Zaire en paralelo. En consecuencia, en 2010, un grupo de investigadores recomendou que o nome "Ebola virus" (virus Ebola) fose adoptado como unha subclasificación dentro da especie Zaire ebolavirus, ábreviado como EBOV. Outras abreviaturas previas eran EBOV-Z (para Ebola virus Zaire) e ZEBOV (para Zaire Ebola virus ou Zaire ebolavirus). En 2011, o ICTV rexeitou explicitamente unha proposta (2010.010bV) para recoñecer este nome, xa que o ICTV non designa nomes oficiais para os subtipos, variantes, cepas ou outros agrupamentos no nivel de subespecies. Actualmente, o ICTV non recoñece oficialmente "Ebola virus" (virus Ebola) como rango taxonómico, e segue usando e recomendando só a designación da especie Zaire ebolavirus (Ebolavirus Zaire).
Criterios de inclusión na especie e no virus
Un virus do xénero Ebolavirus pertence á especie Ebolavirus Zaire se cumpre os seguintes criterios:
Ademais, un Ebolavirus Zaire é un virus Ebola se o seu xenoma non diverxe do da variante Mayinga (EBOV/May) en máis do 10% a nivel de nucleótidos.
Mosto
miniatura|Uvas sendo prensadas para obter mosto. O mosto (do latín mŭstum, "novo", "xove") é o zume da uva que contén diversos elementos da uva como poden ser a pel, as sementes etcétera. Considérase unha das primeiras etapas da elaboración do viño.
En enoloxía resérvase o nome de mosto para denominar o produto líquido obtido do prensado do acio da uva, con ramas e pel, destinado a ser convertido en viño logo da fermentación ou outros tratamentos enoloxicos, por exemplo a vinificación.
O mosto é a base dos viños e a súa cor depende de se se obtivo con pel (negro) ou sen pel (branco).
Tamén se lle chama mosto ao primeiro caldo da uva pisada ou prensada antes da súa fermentación e que se empeza a beber e degustar a partir do mes de novembro. Este é o mosto de uva fermentado e encubado durante uns corenta días, cun grao alcohólico aproximado de 12%.
O zume de uva, en cambio, é o nome co que se coñece o mosto clarificado e purificado destinado, logo de tratamentos térmicos do tipo da esterilización, a ser unha bebida sen alcol e de alto contido en azucre.
Os mostos conteñen dun 70 a un 85% de auga e de 140 a 225 g de azucre por litro. Actualmente é moi corrente fabricar mosto concentrado que entón xa non fermenta e é apto para o transporte, fabricación de bebidas ou serve para azucrar e aumentar o grao alcohólico dalgúns tipos de viños.
O mosto contén ácidos orgánicos (especialmente ácido tartárico e ácido málico), sales minerais (potasio, calcio, magnesio e sodio), tanino, materias colorantes, nitroxenadas, amoniacais ou orgánicas, gomas, pectina etc. A densidade varía entre 1,05 l e 1,13 l e determínase con densímetros ou outros aparellos para coñecer o grao alcohólico probable do viño que resulte.
Comisión Internacional sobre Estratigrafía
A Comisión Internacional sobre Estratigrafía (en inglés, International Commission on Stratigraphy, ICS) é un importante comité científico, dentro da Unión Internacional de Ciencias Xeolóxicas (IUGS), que se ocupa da estratigrafía, xeoloxía e xeocronoloxía a escala mundial. É esencialmente unha subcomisión que traballa permanentemente e que se reúne con bastante frecuencia, ademais das reunións cuadrienais previstas pola IUGS.
Obxectivos
Entre os seus principais obxectivos está o de definir as unidades globais (sistemas, series e pisos) da táboa cronoestratigráfica internacional que, á súa vez, son a base para as unidades (períodos, épocas e idades) da escala de tempo xeolóxico internacional; e, polo tanto, de establecer estándares globais para a escala fundamental para expresar a historia da Terra. É un proxecto iniciado en 1974, para establecer un estándar multidisciplinar e unha Escala de tempo xeolóxico que facilitará as comparacións paleontolóxicas e xeobiolóxicas entre diferentes rexións. Para iso establecéronse patróns obtidos con criterios estratigráficos rigorosos e coa axuda do rexistro fósil, denominados seccións e puntos de estratotipos de límite globais (GSSP).
A comisión tamén publica varios relatorios e atualizacións estratigráficas, como a Táboa Estratigráfica Internacional.
Publicacións
A ICS edita as revistas periódicas Lethaia (en colaboración coa Asociación Paleontolóxica Internacional), Episodes (sobre a actividade científica da IUGS), Stratigraphy, Geoarabia (xeoloxía do petróleo), Newsletters on Stratigraphy e Carnets de Géologie / Notebooks on Geology.
Aeroporto de Hangzhou-Xiaoshan
O aeroporto internacional de Hangzhou-Xiaoshan é o principal aeroporto que serve a Hangzhou, unha gran cidade na rexión da conurbación do Delta do Yangtzé e a capital da provincia chinesa de Zhejiang. Está situado na ribeira sur do río Qiantang, no distrito de Xiaoshan, a 27 quilómetros do centro de Hangzhou.
O aeroporto opera voos a destinos en toda China. Os destinos internacionais atópanse principalmente no leste e sueste de Asia, aínda que tamén opera voos a algunhas cidades de África, Europa e do sur de Asia. Hangzhou-Xiaoshan serve como cidade focal para Air China, China Eastern Airlines, China Southern Airlines, Hainan Airlines e Xiamen Airlines.
Ron Harper
Ronald "Ron" Harper, nado o 20 de xaneiro de 1964 en Dayton, Ohio, é un ex xogador profesional estadounidense de baloncesto que xogou para os Cleveland Cavaliers, Los Angeles Clippers, Chicago Bulls e Los Angeles Lakers, conseguindo un total de cinco aneis de campión, tres cos Bulls e dous cos Lakers, nas súas dezaseis temporadas como profesional. Entre 2005 e 2007 traballou como adestrador asistente dos Detroit Pistons.
Universidade
Ron Harper cumpriu o seu ciclo de catro anos universitarios no equipo da Universidade de Miami (Ohio), onde obtivo unhas destacábeis estatísticas de 19,8 puntos, 9,3 rebotes e 2,8 asistencias de media por partido.
Profesional
Foi elixido no Draft da NBA de 1986 por Cleveland Cavaliers na oitava posición da primeira rolda. No seu primeiro ano como profesional fixo unha media de 22,9 puntos por partido, sendo incluído no mellor quinteto de rookies da competición. Despois de tres tempadas foi traspasado a Los Angeles Clippers, onde xogou 5 tempadas a un gran nivel. Xa con 31 anos recalou en Chicago Bulls, onde se converteu no recambio perfecto para dar minutos de descanso á súa gran figura, Michael Jordan. Na cidade do vento gañou os seus tres primeiros aneis de campión da NBA nos 5 anos que permaneceu alí.
En 1999 decidiu seguir os pasos do que fora o seu adestrador en Chicago, Phil Jackson e fichou por Los Angeles Lakers. Aínda que xa contaba con 36 anos rendeu a un gran nivel. Na cidade californiana gañou outros dous aneis de campión en senllas campañas, retirándose do baloncesto en activo ao finalizar a tempada 2000-2001. Así, os cinco aneis de campión que posúe gañounos co mesmo adestrador.
Orthanc
miniatura|300px|Panorama de Orthanc en [[Isengarda.]] No universo imaxinario de J. R. R. Tolkien e na obra O Señor dos Aneis, Orthanc é unha gran torre situada no centro de Isengarda. O seu nome ten tradución tanto do sindarin, como do rohírrico. Na primeira das dúas linguas significa «monte do cairo» e na segunda significa «espírito astuto».
Historia
Foi erixida polos dúnedain de Gondor a finais da Segunda Idade do Sol para gardar o Paso de Rohan. Colocaron nela unha das Palantír que servía como comunicación entre Arnor e Gondor.
Durante a Guerra do Anel Isengarda estaba do bando de Sauron, e os Ents intentaran derrubar a torre sen éxito durante a Destrución de Isengarda, pero tiveron que deterse e impedir que Saruman escapase.
A restauración de Orthanc foi unha das primeiras tarefas que realizou o Rei Elessar durante o seu reinado. A Palantír de Saruman foi posta de novo na torre despois de ter realizado un rexistro da mesma, no que se atoparon numerosos obxectos de gran valor, principalmente da Casa de Eorl, roubadas por Gríma en Edoras. Os obxectos de maior valor foron un cofre que gardaba no seu interior a xoia Elendilmir, que todos crían perdida, e unha pequena caixa de ouro na que Isildur gardara o Anel cando llo arrebatou a Sauron.
Uther Pendragon
dereita|miniatura|250px|Representación de Uther Pendragon por [[Howard Pyle, 1903.]]
Uther Pendragon (tamén coñecido como Uter Pendragon, Uterpandragón, o Uthr, das voces galesas Wthyr Bendragon, Uthr Bendragon, Uthyr Pendraeg) é un rei mítico da Britania posromana e pai do Rei Artur.
Existen algunhas referencias de menor importancia a Uther que aparecen en poemas en galés antigo, pero a súa biografía foi escrita por vez primeira por Godofredo de Monmouth no seu libro Historia Regum Britanniae. Foi esa biografía a que se empregou nas versións que se fixeron posteriormente.
Pendragon
É probábel que o apelido de Uther sexa un epíteto que significa literalmente "cabeza do dragón", que se cadra nun sentido figurado refírese a un "Xefe guerreiro". Nas historias máis antigas, Uther é nomeado "Pendragon" porque é testemuña dun gran cometa en forma de dragón, o que o inspira para empregar dragóns nos seus pendóns. Outras versións posteriores narran que Aurelio Ambrosio foi quen presenciou o paso do cometa, e cando morreu pediulle a Uther que adoptara o epíteto Pendragon na súa honra. Para rematar, segundo os últimos estudos sobre a historiografía do mito artúrico, Uther podería ser un dos nomes que adoptou Rómulo Augústulo, (o derradeiro emperador romano trala toma de Odoacro e os hérulos de Rávena, na súa posterior fuxida a Inglaterra). Alí enfrontaríase ás invasións dos saxóns aliándose ós britano-romanos e dando orixe ás lendas artúricas.
Lingua amahuaca
O amahuaca é unha lingua da familia pano que se fala no Brasil e o Perú, e nese país ten a consideración de lingua oficial no seu territorio.
Historia
Antes da chegada dos españois entre 6 e 9.000 amahuacas habitaban unha superficie de 30.000 km², divididos en múltiples subgrupos. Os primeiros contactos cos españois déronse no século XVIII. No século XIX a maioría dos amahucas deixaron as ribeiras dos ríos Ucayali e Urubamba. En 1892, logo de enfrontamento cos canibo, shipibo e piro, os amahuacas quedaron decimados. O exército peruano masacrou en 1943 os amahuacas que vivían no curso alto do río Purús. Os poucos amahuacas que sobreviviron agrupáronse e como resultado destruíuse a organización tradicional.
Situación actual
Na actualidade o amahuaca conta con entre 300 e 400 falantes. No Perú hai 247 amahuacas censados en 6 comunidades (2000), deles no ano 2000 uns 100 falaban a lingua, pero os nenos xa non a falan e o mesmo grupo étnico estase desintegrando e perdendo a súa identidade diferenciada por mor da alta taxa de matrimonios mixtos. O territorio amahuaca abrangue o curso dos ríos Sepahua, Inuya, Curiuja, Curanjá e Yuruá nos departamentos de Ucayali e Madre de Dios. No Brasil os 220 amahuacas censados no ano 1995 falaban a lingua, o territorio amahuaca localízase no estado de Acre. Ademais pode haber 50 amahucas non contactados na fronteira peruana-brasileira.
Escrita
Existe algún material escrito na lingua, a partir de 1963 misioneiros cristiáns traduciron pasaxes da Biblia, libros didáctios e de contos tradicionais, e existe tamén un dicionario e unha gramática.
Santa Mariña, Coucieiro, Muxía
Santa Mariña é un lugar da parroquia do Coucieiro no concello coruñés de Muxía na comarca de Fisterra. Tiña 15 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 9 eran homes e 6 eran mulleres.
Aeroporto de Zagreb
O aeroporto Franjo Tuđman, tamén coñecido como aeroporto de Zagreb, é o aeroporto internacional máis grande e concorrido de Croacia. Durante o ano 2017 pasaron polas súas instalacións un total de 3 092 047 pasaxeiros e unhas 12 000 toneladas de carga.
Bautizado na honra de Franjo Tuđman, o primeiro presidente de Croacia, o aeroporto está situado en Velika Gorica, a uns 10 quilómetros ao sueste da estación central de Zagreb. É o centro de conexións para a aeroliña nacional Croatia Airlines, ademais de para Trade Air. Unha base da Forza Aérea e Defensa Aérea de Croacia atópase dentro do complexo do aeroporto, e tamén hai un centro administrativo do control de tráfico aéreo croata nos seus terreos.
O aeroporto foi adxudicado ao consorcio ZAIC (Zagreb Airport International Company) nunha concesión de 30 anos baixo os termos dun contrato asinado co goberno de Croacia. O contrato incluía o financiamento, deseño e construción dunha nova terminal de pasaxeiros que foi inaugurada en marzo de 2017. Co propósito de dirixir o aeroporto ZAIC rexistrou unha compañía chamada MZLZ d.d. (Međunarodna zračna luka Zagreb d.d.), que é a operadora das instalacións.
A Pena, Vilarrube, Valdoviño
A Pena é un lugar da parroquia de Vilarrube no concello coruñés de Valdoviño na comarca de Ferrol. Tiña 21 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 12 homes e 9 mulleres, o que supón un aumento con relación ao ano 2000 cando tiña 16 habitantes.
Manuel Leis Lado
Manuel Leis Lado, nado en Carnota o 13 de maio de 1984, é un futbolista galego. Xoga de porteiro e o seu club actual é o CD Dorneda.
Charolés
O adxectivo charolés e o seu feminino charolesa fan referencia ao procedente da rexión francesa de Charolais, arredor da cidade de Charolles, ao sur da Borgoña:
Pobo mapuche
O termo mapuche pode referirse a todo o grupo de picunches (xente do norte), huilliches (xente do sur) e moluches ou nguluches da Araucania, ou exclusivamente ós moluches ou nguluches da Araucania. A economía tradicional mapuche baséase na agricultura, a súa organización social tradicional componse de grandes familias, baixo a dirección dun "lonko" ou xefe, aínda que en tempos de guerra, uníanse en grandes grupos e elixían un toqui (do mapudungun toki, que significa machado, ou portador do machado) para lideralos.
A pesar de que os mapuches se mesturaron cos españois durante a época colonial dando orixe a un gran grupo de mestizos na sociedade mapuche de Chile en Araucania e Patagonia, este pobo mantívose independente ata a Ocupación chilena de Araucania e a Conquista do Deserto da Arxentina no século XIX. Hoxe en día, moitas comunidades mapuches están involucradas no chamado conflito mapuche, que reivindica a defensa dos seus dereitos e a devolución das súas terras tanto na Arxentina como en Chile.
Etimoloxía
miniatura|Antiga bandeira mapuche, á chegada dos españois. O nome mapuche, ou mapunche, significa na súa lingua «xente da terra» (é dicir, «nativo»), en oposición ós estranxeiros arribados dende Europa e os seus descendentes, chamados «wingka», e a quen adoptou a súa forma de vida. Nalgunhas zonas, empréganse os termos mapuche e mapunche con leves diferenzas de significado. Ata o século XVIII, tería existido entre os integrantes desta etnia a denominación reche, «xente verdadeira».
A denominación de araucanos, predominou na historiografía dende o período que abarca dende os primeiros contactos cos españois ata o século XIX, aproximadamente. Do nome «araucano» tamén deriva de Arauco, nome que para os españois tiña a terra que habitaban en forma independente, cuxa etimoloxía é incerta. "Arauco" podería derivar dunha castelanización da palabra mapuche Ragko, «auga gredosa», que os conquistadores poderían ter usado falar dos habitantes dun sitio chamado así e que logo se tería estendido a tódolos restantes pobos da área; outra teoría sería a que di que provén da palabra quechua awqa, «salvaxe» ou «rebelde», «inimigo», que sería o xeito en que os denominaban os incas; segundo os cronistas, os incas xa tiñan denominado como purumauca ás xentes que habitaba o sur do río Cachapoal, e os españois só adoptaron a denominación «auca» para referirse a eles.
Os mapuches rexeitan o uso do nome «araucano», porque lles foi imposto polos seus inimigos. Logo a palabra awka foi adoptada polos mapuches co significado de «bravo», o «indómito», «salvaxe».
Cultura
miniatura|dereita|250px|Wenufoye, a [[bandeira mapuche]]
No momento da chegada dos europeos, os mapuche eran quen de organizarse para crear unha rede de fortes e complexas construcións defensivas, e tamén as construcións cerimoniais, como algúns montículos recentemente descubertos preto de Purén. Adoptaron rapidamente a metalurxia do ferro (xa dominaban o cobre), a equitación e o emprego da cabalería na guerra dos españois, xunto co cultivo do trigo e cría de ovellas. Ó longo de 300 anos de convivencia entre as colonias españolas e as rexións autónomas mapuches relativamente ben delimitadas, os mapuches tamén desenvolveron unha forte tradición de comercio cos españois e cos chilenos.
Lingua mapuche
As linguas mapuches fálanse en Chile e en menor medida na Arxentina. Ten dúas pólas vivas: a huilliche e a mapudungun. Aínda que non relacionados directamente, hai unha influencia perceptíbel no léxico procedente da lingua quechua. Estímase que só arredor de 200.000 mapuches falan a súa lingua con fluidez, e esta só recibe un apoio simbólico no sistema educativo. Nos últimos anos comezou a ensinarse nas escolas rurais do Bío-Bío, Araucanía e da rexión de Los Lagos.
Período agroalfareiro
miniatura|Territorio dos mapuches no século XX. Os mapuches foron enucleándose a partir dunha serie de culturas previas, dende o Paleoindio. Algunhas das primeiras teorías situábanos aparecendo dende a actual Arxentina, abrindo unha cuña entre huilliches e picunches. Porén, outras teorías posteriores e máis avaladas propuxeron a súa orixe nos territorios de Chile. Segundo esta "teoría autoctonista", a súa cultura derivou doutras culturas amerindias autóctonas anteriores. Actualmente, a orixe dos mapuches é un asunto que aínda no está resolto.
Expansión inca
miniatura|200px|Representación de Guamán Poma de Ayala sobre un enfrontamento entre un grupo de indíxenas da actual Chile (esquerda) e o capitán Apu Camac Inca. Durante o seu reinado, Túpac Inca Yupanqui realizou unha expedición que iniciou recorrendo o Collao, Cochabamba e Tucumán. De Charcas dirixiuse ó sur e conquistou ós diaguitas dos vales transversais e a parte das poboacións picunches, (grupo mapuche setentrional) que habitaban o Val de Chile (o actual val do Aconcagua ou o val do Mapocho) e algunhas comarcas situadas ó sur del, fixándose así os límites do Imperio Inca, nunha zona que convencionalmente os historiadores e a arqueoloxía estenden ata o río Maule.
O Inca Garcilaso de la Vega, no seu libro Comentarios Reales de los Incas; Alonso de Ercilla, no poema épico La Araucana e os cronistas Vicente Carvallo y Goyeneche e Jerónimo de Vivar, relatan a expedición Inca cara o río Maule e o seu encontro cos promaucaes. Os incas someteron algúns pobos do Val de Chile quen lles pagaron tributos. Nesta campaña ó sur librouse unha guerra entre 20.000 incas de Yupanqui e 20.000 mapuches, ó sur de Maule. O subgrupo picunche coñecido como promaucaes polos españois, consciente da chegada dos Incas aliáronse cos subgrupos Antalli, Pincu e Cauqui. Os incas enviaron parlamentarios para que os promaucaes recoñecesen a Túpac Inca Yupanqui como soberano. Os incas chamaban promaucaes, purumaucas ou purum aucca ás poboaciones que non estaban sometidas polo seu imperio.
Os promaucaes decidiron dar batalla e enfrontáronse por tres días cos incas. Este suceso coñécese como Batalla del Maule. O enfrontamento produciu gran cantidade de mortos en ambos bandos, sen que ningún dos exércitos resultara vencedor. Ó cuarto día decidiron non enfrontarse. Os promaucaes retiráronse do campo de batalla cantando vitoria. Os incas avaliaron perseguilos para continuar coa batalla e asegurar o que xa conquistaran. Finalmente decidiron non tratar de continuar a conquista, senón fornecer as súas posicións e administrar os territorios xa conquistados ó norte, onde os novos pobos vasalos aceptaron de bo grado o dominio e obtiveron vantaxes del.
Aínda que a arqueoloxía non atopou evidencias de que existira unha presenza Inca ó sur do Río Maule, tamén cabe mencionar que existen algunhas crónicas españolas que indicarían que nesta expansión ou outra posterior, se produciu unha hipotética última expansión ou invasión máis ó sur, ata o río Biobío; durante o goberno de Túpac Inca Yupanqui, ou de Huayna Cápac. As crónicas mencionadas son o Informe de Miguel de Olaverría, p. 24: «Conquistaron, los peruanos, y sujetaron todos los indios que había hasta el gran río de Biobío (VIII rexión de Chile), como hoy se ve haber llegado hasta el dicho río por los fuertes que hicieron en el cerro del río Claro, donde pusieron y tuvieron frontera a los indios del estado (de Arauco) con quienes tuvieron muchas batallas»; e a crónica de Anello Oliva na súa "Historia del Perú" (publicada nunha tradución ó francés) ''«qu'il soumit jusqu'a la vallée d'Arauco, où il passa l'hiver, après y avoir fait construire quelques forts. Il soumit ensuite les provinces de Chillhue et de Chillcaras (que someteu ata o val de Arauco e someteu a continuación as provincias de Chillhue e de Chillcaras)»''. Porén, os historiadores indican que a historia das conquistas dos incas máis aló do río Maule, referida no seu conxunto, só se basean no indicado por cronistas que realizaron crónicas escritas xeralmente con pouco discernimento e que raras veces concordan entre si.
Chegada europea e guerra de Arauco
miniatura|300px|Busto do [[toqui Lautaro na cidade de Cañete da provincia de Arauco Chile.]] Décadas máis tarde, os conquistadores españois abateron ó Imperio Inca e, posteriormente, tamén intentaron someter ós mapuches, cuxa poboación se estimaba en preto de medio millón de persoas. Porén, a resistencia dos mapuches levaría a un prolongado conflito coñecido como a Guerra de Arauco. Así, personaxes como Lautaro (destacado líder militar mapuche, feito prisioneiro de neno polos españois, sirviu a Pedro de Valdivia como paxe) e máis tarde a sublevación de Pelantaro na década de 1590, levarían a fixar a fronteira militar entre españois e mapuches no río Biobío. O desastre de Curalaba, en 1598, onde perdeu a vida o gobernador Martín Óñez de Loyola, marca a derrota das forzas coloniais en territorio mapuche.
Durante dito período inicial, a segunda metade do século XVI e a primeira do XVII, a poboación indíxena do actual Chile (estimada en preto dun millón de persoas) viuse moi reducida, principalmente polas pestes traídas polos europeos e porque os nativos non tiñan inmunidade contra o tifo (1554-1557), que matou a trescentos mil mapuches, nin contra a varíola (1561-1563) que acabou con outros cen mil. É moi probábel que ó momento do desastre de Curalaba en Chile non houbese máis de 200.000 indíxenas.
O poema épico Arauco Domado do escritor chileno Pedro de Oña, narra dende o punto de vista hispano parte da guerra contra o pobo mapuche. Asemade, a [//es.wikisource.org/wiki/La_Araucana Araucana] (1569, 1578 e 1589) do conquistador español Alonso de Ercilla, adicada ó rei Filipe II, é unha epopea que destaca a resistencia realizada polo pobo mapuche. Nela, Ercilla fala dos mapuches como os Araucano, como a xente que produce a rexión de Chile.
Ben está documentado pola historia que os grupos situados entre os ríos Biobío e o Toltén lograron resistir con éxito ós conquistadores españois na chamada Guerra de Arauco, unha serie de batallas e sucesos que durou uns 300 anos, con longos períodos de tregua.
Nos séculos seguintes, os españois foron cautelosos en internarse en territorio mapuche. Nun comezo, fixérono a través de misións relixiosas (pacíficas) lideradas polo padre Luis de Valdivia na chamada Guerra Defensiva, que non deu resultados, dando paso ós "parlamentos". Nestes encontros ambos bandos intercambiaban agasallos e firmaban pactos que xuraban respectar.
Foi así como, no Parlamento de Quillín, en 1641, se acordou rematar coa guerra e fixar a fronteira no río Biobío, co conseguinte despoboamento das cidades españolas ó sur deste; os mapuches prometeron ceibar ós seus prisioneiros e a facer fronte ós inimigos da Coroa. Posteriormente, celebráronse outros parlamentos, coa aprobación do rei de España nos que se reiteraba o recoñecemento da independencia dos mapuches fronte á Coroa española, e as partes comprometíanse a deixar de lado as accións bélicas. Estes tratados foron recoñecidos polo goberno republicano do director supremo Ramón Freire en Tapihue, o 7 de xaneiro de 1825 no Parlamento General de Tapihue. Nos seus artigos 18 e 19, recoñécese a soberanía mapuche sobre os territorios comprendidos ó sur do Bío Bío.
Tras isto, viviuse un período de relativa paz que permitiu á poboación mapuche recuperarse e acadar os 150.000 - 200.000 para finais do século XVIII. Pouco despois empezaron a producirse migracións masivas cara á Pampa.
En Chile
miniatura|300px|Debuxo de mapuches de Giulio Ferrario publicado en Milán en 1827. Durante a Guerra de Independencia de Chile, o máis habitual foi que os mapuches tomasen partido polos realistas, aínda que non participaron moito nas batallas, porque estas tiveron lugar fóra dos seus territorios. Só ó final do período, coa Guerra a morte se viron realmente involucrados.
Despois da súa independencia de España, Chile seguiu unha política de non agresión e cautela. Porén, na segunda metade do século XIX, ideouse un plan de expansión estatal sobre o territorio mapuche. Por esa mesma época, produciuse o nomeamento por parte dos principais loncos do Ngulumapu ("territorio occidental", Chile) de Orélie Antoine de Tounens como Rei da Araucania dando lugar ó Reino da Araucania e a Patagonia o 17 de novembro de 1860.
Así, de 1861 a 1883, o exército chileno ensaiou diferentes estratexias, dende as alianzas con clans inimigos entre si, ata a guerra, pasando polo suborno a base de bebidas alcohólicas. As operacións militares estiveron fundamentalmente a cargo de Cornelio Saavedra (militar chileno neto do presidente da Primeira Xunta de Goberno arxentina instalada o 25 de maio de 1810), que culminaron co completo sometemento dos mapuches en 1883. A todo este proceso, déuselle o eufemístico nome de Pacificación da Araucania.
En decembro de 1866, o Congreso chileno aprobou unha lei que recoñecía os dereitos propietarios dos mapuches no "Territorio Indíxena", creando unha Comisión de peritos - a Comisión radicadora de Indíxenas- cuxa misión era deslindar as posesións indíxenas. De acordo con esa lei, aquelas terras onde os mapuches non puidesen probar posesión serían consideradas terras baldías, por tanto fiscais acordo co artigo 590 do Código Civil de 1857. Deste xeito, os mapuches pasaron de controlar uns 10 millóns de hectáreas, a ter que sobrevivir en apenas 500 mil, é dicir, nun 5% do seu territorio anterior. Por outra parte, as políticas de colonización das terras do sur remataron por marxinalos, e propiciaron a usurpación irregular de moitas das súas terras, mesmo das recoñecidas nos Títulos de Merced.
Na Arxentina
Paralelamente á "Pacificación", levouse a cabo polo Exército arxentino o que se denominou a Conquista do Deserto, moi prexudicial para os mapuches. Houbo un primeiro intento en 1833 que permitiu ás tropas arxentinas ocupar case todo o territorio ó Norte do río Negro e do Limay e mesmo a zona de Valcheta, mais a guerra civil na Arxentina permitiu que os mapuches se refixesen, de xeito que a comezos de 1870 estes pobos realizaban as súas correrías case ata as inmediacións das cidades de Mendoza, San Luis, Río Cuarto, sur da provincia de Santa Fe e gran parte da provincia de Buenos Aires ata uns 70 km de Buenos Aires. A súa derrota foi total a partir da chamada Conquista do Deserto, iniciada formalmente en 1879 e dirixida polo xeneral Julio Argentino Roca (ó ano seguinte, en 1880, foi elixido presidente do país).
Voo 015 de Korean Air Lines
O voo 015 de Korean Air Lines era un servizo regular de pasaxeiros entre o aeroporto dos Ánxeles e o aeroporto de Kimpo en Seúl, cunha escala en Anchorage, Alasca. O día 19 de novembro de 1980 o Boeing 747 que operaba a ruta esnafrouse mentres intentaba aterrar en Gimpo. Dos 225 pasaxeiros e tripulantes 15 morreron no accidente.
Pobo mapuche
Da reorganización mapuche ata o Réxime Militar
miniatura|esquerda|250px|Lof (comunidade) [[Mapuche Kuruwinka, en San Martín dos Andes, Neuquén.]] Nas seguintes xeracións de mapuches, emerxeron diferentes organizacións, tales como a Corporación Araucana de Venancio Coñoepan, Federación Araucana de Aburto Panguilef, a Sociedade Caupolicán e a Unión Araucana de Antonio Chiwailaf. Entre estas organizacións mapuches existían diferentes posicións, dende o tradicionalismo ata o catolicismo asimilacionista, pero todos compartían a idea de recuperar as terras usurpadas para poder conservar a cultura propia. Deste xeito, o "movemento mapuche" ingresou na escena pública chilena, mesturándose coa política e os seus partidos; aínda que sempre conservando a súa especificidade. Este proceso chegou ó seu clímax a finais da década de 1960 e principios da de 1970.
A crítica radical ó statu quo por parte de vastos sectores da sociedade chilena, permitiu ós mapuches incorporarse coas súas demandas pola terra. Foi así como en 1969 comezaron as tomas de terras reclamadas polos mapuches na provincia de Cautín, proceso coñecido como "o Cautinazo".miniatura|esquerda|250px|Gravado da estatua de [[Caupolicán, feita polo escultor Nicanor Plaza.]]
Voo 015 de Korean Air Lines
Accidente
O vento era calmado cunha visibilidade de 1 000 m na néboa cando o avión realizou a súa aproximación á pista 14 do aeroporto internacional de Kimpo. O piloto informou de problemas cos controis pouco antes de que o avión tocase terra 90 metros antes da pista e contactase na pendente dun terraplén. O compartimento de carga do aparello rompeu despois de que o tren de aterraxe principal fose empuxado contra el. O voo 015 deslizouse pola pista co seu ventre e iniciouse un incendio. O avión foi evacuado, pero seis tripulantes e nove pasaxeiros morreron.
Pobo mapuche
Da reorganización mapuche ata o Réxime Militar
Co proceso da Reforma agraria acelerado polo goberno de Salvador Allende, moitas comunidades mapuches radicalizáronse e iniciaron unha inédita recuperación de terras, á marxe dos programas do goberno. Cara 1972, os latifundistas afectados organizáronse nos comités de retoma, grupos paramilitares armados que foron perseguidos polo goberno mediante a "Lei de Seguridade do Estado".
Réxime Militar e o Acordo de Nova Imperial
A Ditadura Militar foi cruenta na Araucania, onde centos de persoas desapareceron ou foron torturadas. As organizacións reapareceron a partir de 1978, como reacción ó Decreto Lei 2568 que liquidaba a figura xurídica da propiedade comunal sobre a terra, último resgardo sobre as súas propiedades, e ademais a calidade de indíxena dos seus ocupantes. Xurdiron así, promovidos pola Fundación Instituto Indíxena do Obispado de Temuco, os Centros Culturais Mapuches, nome que permitía unha maior probabilidade de eludir a persecución da ditadura, que máis tarde (1981) darían paso á organización Ad Mapu, tronco de posteriores organizacións.
Dende 1978 en aplicación do artigo 25 do decreto lei Nº 2.568, dispúxose a ampliación das terras indíxenas, traspasando a 2.639 indíxenas un total de 51 predios agrícolas durante o período, que eran propiedade do Fisco, SAG, ex CORA, CORFO e CONAF, cunha superficie total de 113.342,07 hectáreas. Coa aplicación de dita normativa, dende 1978 a 1990 entregáronse, en total, 69 mil 984 títulos de dominio individual ós indíxenas, e en virtude das demais disposicións dese texto legal e as novas terras traspasadas, completáronse 72.931 títulos de dominio.
En 1989, dirixentes de diversas organizacións mapuches reuníronse en Nova Imperial co candidato da opositora Concertación de Partidos pola Democracia Patricio Aylwin Azócar. Nese "parlamento" acordouse que o Estado daría recoñecemento constitucional ós dereitos económicos, sociais e culturais dos Pobos Indíxenas, se formaría unha Comisión Especial en conxunto coas organizacións indíxenas para elaborar un proxecto de lei indíxena. A cambio disto, as organizacións indíxenas comprometíanse a utilizar a vía institucional para canalizar as súas demandas.
Relación cos gobernos da concertación
Xa comenzada a década dos 90 e volta parcialmente a democracia, o Consello de Tódalas Terras levou a cabo varias ocupacións ilegais simbólicas de terras ancestrais mapuches en mans de privados. A resposta do goberno foi o requirimento de aplicación da "Lei de Seguridade do Estado", promulgada durante o goberno de Carlos Ibáñez del Campo, o que rematou con 141 mapuches condenados e cos seus dereitos políticos suspendidos.
En 1993 aprobouse a Lei de Desenvolvemento Indíxena 19.253. Porén, a nova institución que consagraba operou coa cooperación dos principais referentes mapuches ata que en 1997 sobreveu unha nova crise. A empresa ENDESA España comezou a construción dunha segunda central hidroeléctrica na zona do Alto Bío Bío (co nome de Ralco). Os mapuches-pehuenches que habitaban a zona negáronse a abandonar as súas terras, amparados na nova lexislación que esixía a autorización da Corporación Nacional de Desenvolvemento Indíxena (CONADI) para poder permutar terras indíxenas. Ante a negativa deste organismo gobernamental a aprobar dita permuta, por ser atentatoria contra os dereitos dos pehuenches, o Presidente Eduardo Frei destituíu ó director da CONADI e á autoridade ambiental que tamén se opuña ó megaproxecto. Desta xeito, inundáronse miles de hectáreas de terras e sitios sagrados para o pobo mapuche-pehuenche dun xeito totalmente autoritario.