cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Condado de Taboada
Século XVII
Mucha christiandad y zelo fino por la Ley y por el Rey” (sic.)
Século XVIII
Durante a Guerra de Sucesión española, o conde de Taboada era Xosé Bieito de Lanzós, que sendo Maestre de Campo loitou no bando borbónico. No 1709 obtivo o condado de Maceda e converteuse en Grande de España. A el e á súa muller débese a construción do retablo barroco da igrexa de San Pedro en 1701.
Actualidade
O pazo de San Pedro deixou de ser frecuentado polos seus propietarios e no século XX era empregado como casa de labranza rexentada por caseiros. A comezos do século, o entón conde de Taboada, Leopoldo González de la Maza, inicia un proceso de restauración. No 2010, a última condesa de Taboada e irmá do anterior, Amelia González de la Maza (e parentes de Pedro Barrié de la Maza), creou a fundación Condado de Taboada (vinculada á loita contra o cancro) e legoulle todo o seu patrimonio.
Desde febreiro de 2018, Vicente Arias Mosquera ostenta o título de Conde de Taboada, tres anos após o pasamento da súa predecesora.
Extensión
miniatura|Xurisdicións de Taboada no Antigo Réxime. O Condado de Taboada administrou, até a data da caída do Antigo Réxime, as parroquias de Ansar, Fradé, Gondulfe, Couto, Vilameñe, Campo, Castelo, Vilela, Sobrecedo e Bembibre (que deu lugar á de Carballo en 1898).
En 1840, ano en que nace o concello de Taboada, a capital municipal estaba na parroquia de San Pedro de Bembibre (lugar patrucial de orixe do Condado). Isto explica que se tomara o escudo do Condado (con modificacións) como municipal.
El Niño
miniatura|350px|O maior evento do século de El Niño foi o de 1997-98. Mapa das temperaturas anómalas da superficie oceánica en decembro de 1997. El Niño é un fenómeno climático relacionado co quentamento do Pacífico oriental ecuatorial, o cal maniféstase erráticamente cíclico -Arthur Strahler fala de ciclos de entre tres e oito anos-, que consiste en realidade na fase cálida do patrón climático do Pacífico ecuatorial denominado El Niño-Oscilación do Sur (El Niño-Southern Oscillation, ENSO polas súas siglas en inglés), onde a fase de enfriamento recibe o nome de La Niña. Este fenómeno, nas súas manifestacións máis intensas, provoca estragos na zona intertropical e ecuatorial debido ás intensas choivas, afectando principalmente á rexión costeira do Pacífico de América do Sur.
Günther D. Roth defíneo como unha irrupción ocasional de augas superficiais cálidas, situadas no océano Pacífico xunto á costa dos territorios do Perú e Ecuador, debido a inestabilidades na presión atmosférica localizada entre as seccións Oriental e Occidental do océano Pacífico próximas á liña do Ecuador. Sendo este fenómeno o suposto causante de máis dunha anomalía climática. O seu papel no quentamento e enfriamento global é unha área de intensa investigación, aínda sen un consenso.
O nome de "El_Niño" débese á asociación deste fenómeno coa chamada corrente do Neno, anomalía xa coñecida polos pescadores do porto de Paita, no norte do Perú, quen observaron que as augas aumentaban a súa temperatura durante «a época das festas navideñas» (de aí a designación, referíndose ao “Neno Xesús”, relacionado co Nadal. ) e os cardumes ou bancos de peixes desaparecían da superficie oceánica, deducindo que dita anormalidade era debida a unha corrente de aire quente procedente do golfo de Guaiaquil (Ecuador).
Descubrimento do fenómeno
Existen outros acontecementos interesantes relacionados cos anos máis intensos de El Niño. Entre 1789 e 1793, o historiador británico Richard Grove relata que varios observadores da época informaron de graves secas en Asia, Australia, México e o sur de África, polo que se sospeita que dito fenómeno puido ter causado a fame que precedeu á Revolución Francesa. Entre 1791 e 1793 en México baixou o nivel do lago de Pátzcuaro.
En 1888, o astrónomo Charles Todd, suxeriu que as secas na India e en Australia tendían a ocorrer ao mesmo tempo; Norman Lockyer notou o mesmo en 1904. Unha conexión entre El Niño coas inundacións de 1894 en Víctor Eguiguren Escudero (1852–1919) e de 1895 por Federico Alfonso Pezet (1859–1929). En 1924, Gilbert Walker (quen deu nome á circulación atmosférica Walker) acuñou o termo "Oscilación Sur". El e outros (incluíndo ao meteorólogo noruegués-estadounidense Jacob Bjerknes) acredítanse en teren identificado o fenómeno El Niño.
O meteorólogo Jacob Bjerknes postulou en 1969 que El Niño está normalmente relacionado coa Oscilación do Sur ou Meridional, xa que está presenta unha relación física entre a fase de alta presión anómala no Pacífico occidental, coa fase de quecemento pouco frecuente do Pacífico oriental, o que vai acompañado cun debilitamento dos ventos alisios do leste; polo que a baixa presión do Pacífico occidental vincúlase cun enfriamento do Pacífico oriental (fenómeno La Niña), co fortalecemento dos ventos do leste.
Os inicios do estudo de El Niño
O xefe do servizo meteorolóxico indio, o científico británico sir Gilbert Walker estivo encargado o ano 1920 na India, co fin de atopar un medio de prever o monzón asiático. Científico brillante, dedicouse á tarefa con determinación. Púxose en contacto con científicos suramericanos que o provían co resultado dos seus estudos sobre os efectos locais de El Niño. Estudando estes datos climáticos e atmosféricos e os que tiña á súa disposición, logrou establecer, en 1923, unha correlación temporal entre os inventarios barométricos ao oeste e ao leste do Pacífico sur. En efecto, deuse conta de que a presión aumentaba no oeste cando diminuía no leste (fenómeno El Niño), e inversamente. A consecuencia desta situación de equilibrio e de balanza, chamou este fenómeno Southern Oscillation (oscilación austral).
Un dos seus colegas atacouno nunha revista científica, atopando «perfectamente ridícula a idea de que as condicións climáticas de rexións do globo tan distantes unha da outra puidesen estar ligadas entre elas». Sir Walker replicó dicindo que debía haber unha explicación máis precisa, pero que «esixiría de forma verosímil un coñecemento das estruturas do vento a niveis diferentes do chan». Isto implicaba nocións e medios de observación descoñecidos naquel tempo pero os métodos de investigación actuais confirmaron efectivamente a teoría do índice de presión Walker.
Técnicas de identificación existentes
A diferenza das medidas regulares e precisas de parámetros como as precipitacións, a temperatura do aire ou do mar, efectuadas moi precariamente desde 1930, para períodos máis antigos só se dispón de narracións ou descricións das consecuencias das anomalías climáticas referíndose, por exemplo, ás colleitas, ás condicións de navegación e a aparición de fenómenos meteorolóxicos non habituais como tronos, inundacións, desastres por temporais etc.
Para identificar fenómenos meteorolóxicos, en paleoclimas, disponse dos estudos xeolóxicos de capas de sedimentos, que poden datarse por estratigrafía (as capas máis antigas están por baixo), por datación con carbono-14, que indica o período no que se formaron os compoñentes orgánicos prisioneiros nos depósitos (pole etc.) ou polos restos arqueolóxicos que se mesturan.
Todas estas observacións deben ser verificadas, comparadas e contrastadas co maior número de información proveniente de diversas disciplinas. Toda incoherencia debe ser explicada. Por exemplo sábese que:
Todo isto débese comparar con outros estudos utilizados por paleoclimatologos como o estudo do crecemento de arrecifes tropicais, ou as pegadas deixadas por unha forte explosión volcánica.
Erros e trampas a evitar
As técnicas de investigación son a miúdo indirectos ou subxectivas e só se dispón de consecuencias ou efectos indirectos do que se quere medir.
En principio, débese verificar e confirmar o que quixeron dicir os historiadores. Por exemplo, as destrucións ocasionadas por río Rímac (Perú) son ​​moito máis importantes nos dous primeiros séculos posteriores á colonización, con algúns barrios de Lima que estaban máis preto do río naquela época e noutros casos algunhas construcións que se atopan actualmente en zonas inundables. De feito, todas as inundacións ou fortes choivas non son necesariamente provocadas polo fenómeno El Niño.
A zona costeira do norte do Perú é a única parte do Perú na que as precipitacións moi fortes e as inundacións están ligadas indiscutiblemente a "El Niño". Tanto no sur do Perú como no Altiplano boliviano El Niño provocaría secas, mentres que La Niña correspondería a excesos pluviométricos, que xa non serían provocados por un aumento das temperaturas da superficie do océano, senón por influencias máis fortes dos sistemas frontais do sur (aire polar).
Ademais non se dispón de información directa sobre os mecanismos do clima durante os Mega-Niños. Só podemos constatar que os dous Niños Moi fortes de 1982-83 e 1997-98 tiveron comportamentos diferentes no sur. 1983 correspondeu a unha seca, mentres que no 97-98 as precipitacións foron superiores á media. Non se sabe como se comportará o próximo El Niño Moi Forte e menos aínda o próximo Mega El niño.
Os huaicos, aludes e aluvións
A maior parte das concas da vertente do Pacífico do Perú, encostadas aos Andes, pode ser golpeada por fenómenos catastróficos chamados huaicos. Estes huaicos poden corresponder a avenidas moi fortes, acompañadas de aluvións que provocan a miúdo danos considerables. Xeralmente, os vales escarpados nas partes altas ou medias son bloqueados por derrubes que ás veces poden reter un volume grande de auga. A ruptura destas presas é a miúdo moi rápida cun gran volume de auga e de sedimentos (rochas) escorréndose bruscamente con fortes velocidades no val.
Características
Durante un ano "normal", ou sexa, sen a existencia do fenómeno El Niño, os ventos alisios sopran na dirección oeste a través do océano Pacífico tropical, orixinando un exceso de auga no Pacífico occidental, de xeito que a superficie do mar é preto de 1/2 metro máis alta nas costas da Indonesia ca no Ecuador. Isto provoca a resurxencia de augas profundas, máis frías e cargadas de nutrientes na costa occidental da América do Sur, que alimentan o ecosistema mariño, promovendo inmensas poboacións de peixes: pesquería de anchoveta en Chile e o Perú xa foi a maior do mundo, cunha captura superior a 12 millóns de toneladas por ano. Estes peixes, á súa vez, tamén serven de sustento aos paxaros mariños abundantes, cuxas feces depositadas en terra, o guano, serven de materia prima para a industria de fertilizantes.
Outra consecuencia deste fenómeno é a alteración do clima en todo o Pacífico ecuatorial: as masas de ar quentes e húmidas acompañan a auga máis quente, provocando choivas excepcionais na costa oeste da América do Sur e secas na Indonesia e Australia. Pénsase que este fenómeno é acompañado pola deslocación de masas de ar a nivel global, provocando alteracións do clima en todo o mundo. Por exemplo, durante un ano con El Niño, o inverno é máis quente que a media nos estados centrais dos Estados Unidos, en canto que nos do sur hai máis choiva; por outro lado, os estados do noroeste do Pacífico (Oregón, Washington e Columbia Británica) teñen un inverno máis seco. Os veráns excepcionalmente quentes en Europa e as secas en África parecen estar igualmente relacionadas co aparecemento do El Niño.
Desenvolvemento do fenómeno
miniatura|Patrón normal do Pacífico. Ventos ecuatoriais apilan auga máis quente cara ao oeste. A auga fría vaise cara ás costas de Suramérica. ([[NOAA / PMEL / TAO).]] miniatura|Condicións de El Niño. A corrente de auga quente "vai cara á costa suramericana. A ausencia de movementos de auga fría incrementa o quecemento O primeiro meteorólogo prestixioso en suxerir unha explicación razoable do fenómeno de El Niño foi Jacob Bjerknes, cando dirixiu unha oficina meteorolóxica para os prognósticos do tempo atmosférico anexa ao departamento de física da Universidade de California, Os Ánxeles (UCLA polas súas siglas en inglés). Bjerknes fundou o departamento de meteoroloxía en devandita universidade, agora transformado no departamento de Ciencias Atmosféricas e Oceánicas. Como profesor nesta universidade, foi o primeiro en relacionar as infrecuentes altas temperaturas da superficie oceánica con ventos débiles do leste e as intensas choivas que acompañan esta situación e un resumo destas ideas expresouno en forma precisa o Dr. Richard T. Barber cando sinalou que "The ocean is clearly driving the atmosphere." (O océano claramente dirixe á atmosfera) , o cal equivale a dicir que o fluxo de enerxía na atmosfera procede principalmente (aínda que non exclusivamente, como resulta obvio) da hidrosfera (océanos e mares).
En 1969, Bjerknes ofreceu unha alternativa de comprensión do fenómeno coñecido como a Oscilación meridional de El Niño, ao suxerir que un quecemento infrecuente no Pacífico oriental podería debilitar a diferenza de temperatura (das augas) entre o leste e o oeste, desequilibrando os ventos alisios que son os ventos que empuxan as augas cálidas cara ao oeste. O resultado sería un incremento de augas cálidas cara o leste, é dicir, cara ás costas intertropicais de América do Sur.
O episodio prodrómico iníciase na zona tropical do océano Pacífico, preto de Australia e Indonesia, e con el altérase a presión atmosférica en zonas moi distantes entre si, prodúcense cambios na dirección e na velocidade dos ventos e desprázanse as zonas de choiva na rexión tropical. En condicións normais, tamén chamadas "condicións neutrais", na costa de América do Sur, hai unha corrente de auga fría chamada Corrente de Humboldt chea de nutrientes que circula cara ao norte; os ventos alisios (que sopran de leste cara a oeste) acumulan unha gran cantidade de auga e calor na parte occidental deste océano, na zona de Australia e Indonesia. En consecuencia, o nivel superficial do mar é aproximadamente medio metro máis alto en Indonesia causando neles humidade e precipitacións. Nas costas do Perú e Ecuador, pola contra, o clima é moi seco e o nivel do mar máis baixo que o normal destas costas.
Durante El Niño os ventos alisios debilítanse ou deixan de soprar, a temperatura máxima mariña desprázase cara ao sistema de correntes chileno-peruano, que son relativamente frías, e a temperatura mariña máis fría desprázase cara o sueste asiático. Isto provoca o aumento da presión atmosférica no sueste asiático e a diminución en América do Sur. Todo este cambio ocorre nun intervalo de seis meses (aproximadamente desde xuño a novembro) estes cambios son moi fortes e producen alteracións no clima.
Simultaneamente, a diferenza na temperatura superficial do mar chega a ser duns 8 °C entre ambas zonas do Pacífico. As temperaturas "frías" preséntanse en América do Sur porque soben as augas profundas e producen unha auga rica en nutrientes que mantén a ecosistema mariño. Durante o fenómeno de "La Niña" as zonas relativamente húmidas e chuviosas localízanse en Asia Suroriental, mentres que en América do Sur son relativamente secas.
A configuración das costas suramericanas é crucial para explicar a meteoroloxía e climatoloxía tan diferente entre as costas orientais do Atlántico e as occidentais fronte ao océano Pacífico: mentres que no Atlántico a maior parte da corrente ecuatorial desprázase cara ao noroeste por mor das costas brasileiras que ocasionan a mencionada desviación ao norte do cabo de San Roque, no Pacífico non sucede o mesmo (polo menos, non no mesmo grado) porque a corrente ecuatorial no mencionado océano orixinase nas costas de Ecuador nun punto onde se forma un dobre golfo ao norte e ao sur da liña ecuatorial. Pero o estudo das mareas é moito máis complexo do que en xeral se cre e deben analizarse acotío e moi detidamente as liñas e os puntos anfidromicos das mareas.
Os efectos
miniatura|450px| Efecto das mareas nas concas oceánicas, mostrando as liñas cotidales en cor branca, onde as mareas se prodúcen á mesma hora (as liñas difiren nunha hora do reloxo) e os puntos anfidròmicos (pequenos círculos brancos en zonas azuis), onde o nivel das mareas varía moi pouco ao longo do tempo. Pode verse que as mareas teñen un gran desenvolvemento no oeste do istmo de Panamá, no océano Pacífico, mentres que nas costas peruanas, a diferenza no efecto das mareas sobre o nivel do mar é relativamente escaso e isto xera unha especie de "desbordamento" das augas do hemisferio norte ao hemisferio sur, xunto á costa occidental suramericana.
En América do Sur
As consecuencias que este fenómeno climático leva a algunhas rexións de América do Sur son:
Na Asia suroriental
En determinadas rexións da Asia suroriental provoca:
No mundo
Consecuencias globais:
OSEN (Oscilación Sur-El Niño)
miniatura|350px|Oscilación Sur El Niño. A Oscilación Sur é a flutuación interanual da presión atmosférica ao nivel do mar no océano Pacífico, debida a variacións na circulación atmosférica. Normalmente, os ventos alisios sopran para suroeste (no hemisferio sur), levando a auga da superficie do mar aquecida na rexión do ecuador para a costa da Indonesia e Australia e, con ela, masas de ar tamén aquecidas. No entanto, a forza dos ventos varía dun ano para outro, provocando diferenzas na temperatura e pluviosidade dos varios continentes á beira daquel océano.
Aparentemente, estas variacións tamén se rexistran nos restantes océanos, mais ficaron máis coñecidas polas anomalías coñecidas polo nome “El Niño”, que foron descubertas no océano Pacífico. Por esa razón, as anomalías pasaron a ser estudadas en termos de prever a ocorrencia daquel evento e moitas veces úsase a expresión OSEN (Oscilación Sur-El Niño ou ENSO, da expresión en inglés) como sinónimo do El Niño ou da Oscilación Sur e aplícase a anomalías do clima e da circulación mariña en calquera océano – os fenómenos OSEN do océano Atlántico ocorren 12-18 meses despois de ocorreren no Pacífico.
A Oscilación Sur é acompañada a través do Índice de Oscilación Sur (IOS ou SOI, en inglés), que é a diferenza normalizada entre a presión atmosférica medida no Tahití (na Polinesia Francesa) e en Darwin, na Australia. Un valor alto do IOS (grande diferenza de presións) significa ventos máis fortes que a media e normalmente está asociado a unha situación de “La Niña”, ou sexa, auga con temperatura superficial máis fría que a media na costa occidental da América do Sur, e viceversa.
Unha vez que estes fenómenos teñen unha grande influencia no clima, provocando secas ou cheas e, polo tanto, afectando a agricultura e, en xeral, a economía dos países, o estudo da Oscilación Sur e das súas anomalias ou OSEN, ten unha grande importancia, non só para a economía mundial, mais tamén para a comprensión dos fenómenos climáticos.
El Niño e as guerras climáticas
Segundo a Instituto para a Terra da Universidade de Columbia o fenómeno climático El Niño sería o causante de numerosos conflitos xurdidos tras a segunda guerra mundial. Segundo os investigadores do Instituto para a Terra os episodios máis duros de El Niño precederían o 30% das guerras civís nun centenar de países. O risco dun conflito dobraríase respecto aos períodos de La Niña . Globalmente a aparición de excesivas temperaturas e grandes secas estarían relacionadas co 21% dos 234 conflitos que o Instituto para a Terra analizou desde 1950 a 2004.
Christopher Cockerell
Sir Christopher Sydney Cockerell, nado en Cambridge o 4 de xuño de 1910 e finado en Hythe o 1 de xuño de 1999, foi un enxeñeiro inglés, coñecido por ser o inventor do aeroescorregador.
Primeiros anos
Cockerell naceu en Cambridge, onde o seu pai, Sir Sydney Cockerell, era conservador do Fitzwilliam Museum, e anteriormente fora secretario de William Morris. A súa nai era a ilustradora e deseñadora Florence Kingsford Cockerell. Christopher asistiu á escola preparadora de St Faith's. Cockerell estudou na Gresham's School, Holt, Norfolk. Matriculouse en Peterhouse, Cambridge para estudar enxeñaría mecánica e tivo como titor a William Dobson Womersley.
Inicio da carreira
Comezou a súa carreira traballando para W. H. Allen & Sons de Bedford. Tras volver á universidade de Cambridge en 1934 para estudar radio e electrónica, pasou a traballar na Radio Research Company. En 1935, pasou a traballar na Marconi Company, e pouco despois casou con Margaret Elinor Belsham (4 de setembro de 1913–setembro de 1996). Viviron no Gay Bowers Cottage de Danbury, Essex, entre 1940 e 1951. Durante o seu tempo en Chelmsford, liderou un equipo de investigación na célebre cabana Marconi en Writtle e traballou en moitos sistemas, incluído o radar. Trala guerra contribuíu ao desenvolvemento de varias pezas moi sofisticadas de equipamento, incluída a tecnoloxía de localización por radio e o primeiro equipo empregado pola BBC en Alexandra Palace.
O aeroescorregador
Tras deixar a Marconi Company, comprou Ripplecraft Ltd., perquena compañía de alugamento de barcos e caravanas en Norfolk, cun legado que deixara o seu sogro. A empresa fixo poucos cartos, e Cockerell comezou a pensar como o navío podía ir máis rápido. Foi guiado polos traballos previos da compañía Thornycroft, na que unha pequena embarcación saíra parcialmente fóra da auga mediante un pequeno motor.
O maior invento de Cockerell, o aeroescorregador, creceu fóra do seu traballo. Ocorréuselle que se todo a nave fose levantada da auga, efectivamente non tería rozamento. Isto, conxecturou, daría á nave a posibilidade de obter unha velocidade máxima da que acadaban os barcos da época.
A teoría de Cockerell era que en lugar de só bombear aire baixo a nave, como Thornycroft, se o aire fose canalizado para formar un estreito chorro arredor do perímetro da nave, o aire en movemento formaría unha cortina de momento, un muro de aire en movemento que limitaría a cantidade de aire que se filtraría. Isto significaba que o mesmo coxín de aire a alta presión podía manterse por un motor moito máis pequeno, e por primeira vez, unha nave podía ser levantada completamente fóra da auga.
Comprobou as súas teorías empregando unha aspiradora e dúas latas. Descubriu que a súa hipótese tiña potencial, mais a idea tardou varios anos en ser desenvolvida, e viuse obrigado a vender as súas posesións persoais para financiar a súa investigación. Contra 1955, construíra un modelo de traballo de madeira de balse e solicitara a súa primeira patenta para o aeroescorregador, o número GB 854211. Cockerell descubrira que era imposible interesar o sector privado no desenvolvemento da súa idea, xa que tanto as industrias de aviación como os estaleiros víano como fóra dos seus núcleos de negocios.
Polo tanto achegou ao goberno británico cunha visión para interesalo en posibles aplicacións á defensa. Os líderes dos grupos de defensa non estaban interesados en proporcionar fondos e situaron a idea do aeroescorregador na listaxe secreta do goberno. Estar nesa listaxe, parou a Cockerell de facer público o seu deseño.
Cockerell recibiu un doutoramento de honra da Heriot-Watt University en 1971.
Últimos anos
Asistiu a moitos eventos relacionados cos aeroescorregadores, como a inauguración de moitos deles en todo o Reino Unido.
Tras unha breve enfermidade, Christopher Cockerell faleceu en Hythe (Hampshire) o 1 de xuño de 1999.
Outros traballos
Nos últimos anos, Cockerell desenvolveu o Cockerell Raft, un aparello de enerxía hidráulica que pode ter importancia no futuro da xeración de electricidade.
Conmemoración
miniatura|Obradoiro de Cockerell colocado no [[Lowestoft Maritime Museum]] Durante a súa vida, o aeroescorregaor SR.N4 GH2008 Sir Christopher recibiu este nome polo inventor. Foi operado por Hoverlloyd (posteriormente Hoverspeed) cruzando o canal entre 1972 e 1991.
Unha placa en Cockerell Rise, East Cowes, illa de Wight, marca a situación de White Cottage, onde Cockerell viviu e traballou. A casa foi demolida, mais o garaxe aínda se conserva. A placa foi colocada pola asociación Friends of East Cowes con apoio financeiro do Big Lottery Fund.
O taller de Cockerell, incluído o seu torno para zurdos, foi regalado ao Lowestoft Maritime Museum trala súa morte en 1999 onde foi volto a montar e se mostra ao público.
Citania de Sanfins
miniatura|Citania de Sanfins miniatura|Citania de Sanfins miniatura|[[Sauna castrexa]] miniatura|Núcleo familiar - Citania de Sanfins
A Citania de Sanfins (en portugués: Citânia de Sanfins) é un sitio arqueolóxico da Idade de Ferro do norte de Portugal. É unha das citanias máis características da Cultura castrexa do noroeste da Península Ibérica. Localízase case na súa totalidade na freguesía portuguesa de Sanfins de Ferreira e a parte suroeste na freguesía de Eiriz, ambas as dúas no concello de Paços de Ferreira, distrito do Porto.
Está clasificada polo IPPAR (Instituto Português do Património Arquitetónico) como monumento nacional (Dec. Nº 35817, DG, 187, 1ª SÉRIE, 20 de agosto de 1946).
Descrición
Xurdiu por volta do século I a.C. e ocupa unha área de cerca de 15 hectáreas, nun outeiro integrado nunha zona montañosa de afloramentos graníticos, nun lugar estratéxico entre a rexión do Douro e do Miño.
Hai vestixios da ocupación do lugar do castro dende o século V antes de Cristo, aínda que a gran cidade se desenvolveu no tempo dos galaicos, creada entre os séculos II e I a.C.
Nesa época, estímase que alí moraban tres mil persoas, unha poboación que vivía esencialmente de traballar o ferro, con gran vocación guerreira, ficando outras actividades económicas, como a agricultura, a cargo doutros castros dos arredores, dela dependentes.
Era a cidade-sede dunha rexión máis vasta, que abranguía as actuais Valongo, Maia e Penafiel, e onde estaba o poder político e militar. Os romanos acabarían chegando a aló poucos anos antes do nacemento de Cristo, mais con dificultade.
Os primeiros estudos desta citania débense aos historiadores Francisco Martins Sarmento e a Leite de Vasconcelos. As escavacións iniciáronse en 1944 e prolongáronse por máis de cincuenta anos.
Murallas
A citania estaba protexida por varias liñas de murallas. As murallas defensivas adáptanse de forma notábel ao terreo, cunha planificación regular e un rueiro ortogonal.
Pedra formosa
A sauna castrexa, edificio destinado aos baños públicos, salienta pola súa técnica construtiva e por posuír unha espectacular pedra formosa con motivos celtas.
Núcleo familiar
A citania posúe máis de cento cincuenta construcións de planta circular e rectangular, agrupadas en corenta conxuntos de unidades familiares. Recentemente foi restaurado un núcleo familiar.
Tratado de Delft
miniatura|Retrato de Jacqueline de Baviera, Condesa de Holanda e Hainaut, unha das asinantes do tratado O Tratado de Delft (en neerlandés: Zoen van Delft), coñecido tamén como Reconciliación de Delft, foi un tratado asinado o 3 de xullo de 1428 na cidade de Delft, na Holanda Meridional, entre Jacqueline de Babiera e Filipe o Bo na súa condición de Conde de Flandres e  Duque de Borgoña. miniatura|esquerda|Retrato de Filipe o Bo, terceiro Conde de Borgoña. O acordo puxo fin ás hostilidades coñecidas como "guerra do anzol e o bacallau" (en neerlandés: Hoekse en Kabeljauwse twisten), que tiveron lugar desde 1350 na Frisia occidental e no Condado de Holanda, entre os "anzois" (a nobreza conservadora), apoiados por Inglaterra, e os "bacallaus" (burgueses das vilas progresistas de Holanda), apoiados polo Condado de Flandres.
Consonte os termos do acordo, Jacqueline mantivo nominalmente o título de Condesa de Holanda, Zelandia e Hainaut, aínda que sería Filipe o Bo quen administraría o goberno dos tres condados. Ademais, se Jacqueline chegase a morrer sen descendencia, Filipe o Bo sería declarado herdeiro do trono dos tres condados. Estableceuse tamén a prohibición de que Jacqueline casase novamente sen o consentimento expreso de Filipe.
Cando Jacqueline casou con Frank van Borssele, en 1432, sen o acordo de Filipe o Bo, o tratado considerouse quebrantado e Filipe pasou a tomar o control total dos tres condados.
Reacción de metátese
En química, unha reacción de mtátese ou, simplemente, metátese (do grego μετάθεσις, 'transposición'), ás veces máis especificamente reacción de metátese de sales, tamén chamada reacción de dobre desprazamento, é unha reacción química na que se produce o intercambio de enlaces entre dúas especies químicas que reacconan, que ten como resultado a formación de produtos con afiliacións de enlace similares ou idénticas. Esta reacción represéntase polo esquema xeral seguinte:
O enlace entre as especies reaccionantes pode ser iónico ou covalente. Clasicamente, estas reaccións orixinan a precipitación dun produto.
Na literatura vella pode encontrarse que se lles aplica o termo dobre descomposición, que se usa máis especificamente cando polo menos unha das substancias non se disolve no solvente, xa que o ligando ou intercambio de ións ten lugar no estado sólido do reactivo, por exemplo:
Intercambio contraiónico
A metátese de sales é unha técnica común para intercambiar contraións. Empezando cunha solución acuosa de ións inorgánicos, pódese usar a reacción de metátese de sales para illar sales que son solubles en solventes orgánicos. É ilustrativa a conversión de perrenato de sodio ao sal de tetrabutilamonio: O sal de tetrabutilamonio precipita da solución acuosa. A diferenza do perrenato de sodio, este sal é soluble en cloroformo.
Un exemplo é o intercambio dun contraión en tetrafluoroborato de ferrocenio a un sal de borato máis lipófilo, que é soluble en solventes aromáticos: Cando a reacción se realiza en solventes non polares como o diclorometano, o sal NaBF4 precipita, o que axuda a impulsar esta reacción.
Alquilación
Os complexos metálicos son alquilados por medio de reaccións de metátese. É ilustrativa a metilación do titanoceno dicloruro: O sal producido tipicamente precipita do solvente de reacción.
Neutralización
Unha reacción de neutralización é un tipo específico de reacción de dobre desprazamento. Unha reacción de neutralización ocorre cando un ácido reacciona cunha cantidade igual dunha base. Isto xeralmente crea unha solución dun sal en auga. Por exemplo, o ácido clorhídrico reacciona con hidróxido de sodio para producir cloruro de sodio e auga:
Metátese acuosa (precipitación)
As reaccións de metátese poden ocorrer entre dous sales inorgánicos cando un produto é insoluble en auga, impulsando a reacción cara adiante. Por exemplo, a precipitación do cloruro de prata a partir dunha mestura de nitrato de prata e cloruro de sodio causa que o nitrato de sodio quede en solución:
A formación dun gas insoluble que forma burbullas na solución, ou un composto molecular como a auga, tamén impulsa que a reacción se complete. Por tanto, pode utilizarse unha carta de solubilidades (ou o coñecemento xeral sobre as regras da solubilidade) para predicir se reaccionarán dúas solucións acuosas. A teoría HSAB pode tamén utilizarse para predicir os produtos dunha reacción de matátese.
Metátese acuosa (dobre descomposición)
Os reactivos non necesitan estar disoltos para que teña lugar unha reacción de metátese. Un exemplo é a formación de tiocianato de bario cando se ferve unha mestura de tiocianato de cobre(I) e hidróxido de bario en auga:
Ácidos e carbonatos
Unha subcategoría de reaccións de metátese acuosa é aquela na que hai unha reacción entre un ácido e un carbonato ou bicarbonato. Tal reacción sempre rende ácido carbónico como produto, que se descompón espontaneamente a dióxido de carbono e auga. A liberación do gas dióxido de carbono a partir da mestura de reacción impulsa a reacción ata que se completa. Por exemplo, unha reacción común de experimento escolar para recrear a "erupción dun volcán" consiste en facer reaccionar ácido acético con bicarbonato de sodio:
Laponia (rexión)
Laponia (Sápmi en saami, Lappi en finés, Lappland en sueco e noruegués) é o nome dunha rexión cultural habitada orixinalmente polo pobo dos saami, se ben na actualidade tan só son unha minoría.
Abrangue unha parte dos asentamentos dos saami, pobo indíxena antigamente chamado lapón (mais esta palabra ten unha orixe pexorativa).
O territorio no cal se asentan os saami nunca tivo unidade como estado, e hoxe en día este territorio está repartido entre Noruega, Suecia, Finlandia e Rusia. En concreto, Laponia comprende o norte da península Escandinava (composta por Suecia, Noruega e unha parte de Finlandia) asemade da península de Kola.
Área
A área que abrangue Laponia esténdese principalmente ao norte do círculo Polar Ártico. A parte occidental é unha área de fiordes, vales profundos, glaciares e montañas, sendo o monte Kebnekaise, na Laponia Sueca, o punto de maior altitude, con 2.111 m.
Clima
O clima desta rexión do norte de Europa é subártico con escasa vexetación, agás na zona meridional que está ricamente arborada. A costa montañosa occidental ten uns invernos moito máis suaves e máis precipitacións que as áreas que se atopan ao leste da cadea montañosa.
A rexión contén importantes xacementos de minerais, en concreto ferro en Suecia, cobre en Noruega, e níquel e apatita en Rusia.
A fauna está composta principalmente por renos, lobos e osos, así como de aves mariñas e terrestres. Na rexión hai numerosas explotacións pesqueiras, tanto nos ríos coma no mar. Nalgúns lagos viaxan barcos de vapor e algúns portos están libres de xeo durante todo o ano. Todos os portos no mar de Noruega e no mar de Barents ata Múrmansk están libres de xeo todo o ano. O golfo de Bothnia acostuma conxelarse no inverno.
Denominación
En Galiza o termo co que tradicionalmente se coñece a esta rexión é o de Laponia, empregándose o adxectivo lapón para a persoa ou linguas orixinarias desta rexión. Mais ha de terse en conta a orixe pexorativa da palabra lapón; en noruegués e sueco lapp significa farrapo ou anaco de tea co que se remenda unha peza de roupa. A Real Academia Galega sanciona o uso da forma saami para nomear a este pobo, ás persoas que o compoñen e ás linguas faladas por eles. Cómpre sinalar que os saami empregan a palabra Sápmi para se referir á rexión na que habitan.
Historia
Téñense atopado restos en Sápmi dunha cultura baseada na caza e na pesca que datan do neolítico. Os saami empezaron a poboar a rexión a partir do ano 100 a.C.
Dende o século XVII os saami comezaron a ser arrecunchados cara ao norte pola poboación campesiña de Suecia. Pasaron da caza do reno á súa cría, e deixaron de ser nómades mudando ao sedentarismo.
O pobo dos saami
Os saami son unha minoría étnica asentada na rexión de Laponia. Segundo o Parlamento Saami Sueco a poboación estimada é dunhas 70.000 persoas saami en Laponia. Á parte, outros saami viven espallados na costa e nos fiordes, e moitos están asentados en aldeas en vales e á beira de lagos onde a pesca é abundante.
Tras a caída da Unión Soviética comezouse a dar unha cooperación transfronteiriza entre os estados, facendo que as fronteiras pasasen a ter menos importancia e permitindo o movemento de individuos saami, e tamén para os que non o son pero si viven na zona.
Malia seren os saami unha minoría, a maioría das xentes que habitan a rexión teñen algún devanceiro deste grupo étnico, aínda que a meirande parte deles se identifique co seu país de residencia.
A súa lingua é o saami (tradicionalmente coñecido como lapón) e que pertence ao tronco Fino-Úgrico, ao que tamén pertencen o finés e o húngaro. Algúns lingüistas consideran o saami como unha lingua con nove dialectos, mentres que para outros que se basean nas dificultades de inter-comprensión entre os dialectos, trátase de varias linguas saami diferenciadas.
A súa rica cultura ten poesía, música (o joik), lendas e vestimentas de seu. Dentro das vestimentas que usan están os bellinger, pantalóns feitos con pel de reno, e os skallers, calzado feito tamén con pel de reno.
Os municipios de Gällivare, Jokkmokk e Arjeplog na Laponia Sueca foron declarados Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 1996.
Mari Boine é unha música de orixe saami que introduciu o joik (joiku en finés) na escena do jazz e das músicas do mundo.
O Parlamento Saami
A Laponia está caracterizada por unha identitade semi-nacional que é especial e transcende as fronteiras entre Suecia, Noruega, Finlandia e Rusia. Porén non existe un movemento que persiga a autonomía total. Os parlamentos saami fundados en Noruega (1989), Suecia (1993) e Finlandia (1996) teñen moi pouca influencia na política. Formalmente son autoridades políticas que están rexidas polos gobernos escandinavos, pero teñen representantes parlamentares elixidos democraticamente. A súa función é velar pola cultura saami. A miúdo as promesas electorais dos candidatos chocan coa submisión ás institucións dos seus gobernos. Pero ao seren autoridades, si que teñen algunha influencia no goberno.
Rusia non contempla o recoñecemento dos dereitos desta minoría étnica. Fronte a isto, a postura de Suecia é activa por dúas razóns:
Bandeira
A bandeira de Laponia foi presentada durante a Conferencia Saami que tivo lugar en Åre, Suecia, o 15 de agosto de 1986. Para a súa elección convocouse un concurso no que se recibiron moitas suxestións, resultando gañadora a artista Astrid Båhl de Skibotn, Noruega.
O motivo deriva do influxo do tambor do xamán e do poema "Paiven parneh" ("Fillos do sol"), composto polo saami meridional Anders Fjellner (1795-1876), quen describiu aos saami coma fillos e fillas do sol.
O círculo da bandeira representa o sol (en vermello) e a lúa (en azul). A bandeira contén as cores saami; vermello, verde, amarelo e azul.
Wide Awake In America
Wide Awake in America é un disco metade en directo e metade en estudo da banda irlandesa U2 publicado o 1 de xullo de 1985, un ano despois do disco The Unforgettable Fire, con motivo da xira deste disco. É un EP con só catro cancións. O disco publicouse baixo a produción de Brian Eno e Daniel Lanois.
Cabanas, Silvarrei, Outeiro de Rei
Cabanas é un lugar da parroquia de Silvarrei no concello lugués de Outeiro de Rei, na comarca de Lugo. Segundo o IGE, en 2013 tiña 8 habitantes (3 homes e 5 mulleres).
Bustelo, San Martiño de Lanzós, Vilalba
Bustelo é un lugar da parroquia de San Martiño de Lanzós, no concello lugués de Vilalba, na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2022 estaba deshabitado.
Antítese nativa
Antítese nativa é un libro do poeta de Noia Manuel L. Rodrigues, membro do Colectivo Sacou.
Características
O poemario acadou o XIV Premio de Poesía «Suso Vaamonde». A primeira edición foi posta á venda no ano 2008 pola Fundación de Amigos de Galicia. En 2010 saíu á venda unha 2ª edición ampliada cunha segunda parte chamada "A demarcación do volcán", publicada por Acha Escrava, editorial fundada polo propio autor. Da portada encargouse María José Madarnás.
Brendon Hartley
Brendon Hartley (nado o 10 de novembro de 1989) é un piloto de carreiras profesionais de Nova Zelandia que actualmente compite no Campionato Mundial de Resistencia da FIA por Porsche en LMP1. Gañou o Campionato Mundial de Resistencia da FIA de 2015, xunto cos seus compañeiros de equipo Mark Webber e Timo Bernhard, e actualmente lidera o Campionato Mundial de Resistencia da FIA de 2017 xunto Bernhard e Earl Bamber. Gañou as 24 Horas de Le Mans de 2017 con Bamber e Bernhard. Fixo o seu debut na Fórmula 1 coa Scuderia Toro Rosso no Gran Premio dos Estados Unidos de 2017.
Inicios
Hartley naceu nunha familia ben integrada nos deportes de motor. O seu pai, Bryan, competera en moitas formas de deportes de motor, sobre todo a Fórmula Atlantic. Á idade de seis anos, Hartley comezou a súa carreira profesional nas carreiras de karts, seguindo os pasos do seu irmán Nelson. Seis anos despois, participou na súa primeira carreira de campionato. Fronte moitos veteranos, Hartley terminou a tempada no sétimo posto. En 2003, aos trece anos tivo a súa primeira vitoria importante xa que gañou o Formula Ford Festival de Nova Zelandia dese ano, que permitiulle conseguir unha unidade para o campionato do ano seguinte na Fórmula Ford. Nun coche que utilizara o seu irmán o ano anterior, empezou catro carreiras e gañou dúas delas.
En 2008, Hartley competiu na Fórmula 3 Británica con Carlin Motorsport, gañou cinco carreiras e, finalmente, terminou o campionato en terceiro lugar, debido a unha maior cantidade de abandonos en comparación coa dos seus compañeiros de equipo, Jaime Alguersuari e Oliver Turvey. Cada un tiña dúas, mientras que Hartley tiña seis. Así mesmo, competiu en oito carreiras na Fórmula 3 Euroseries con Carlin e RC Motorsport, e logrou dous finais nos puntos, aínda que non era elixible para puntos.
Por outra banda, Hartley terminou quinto no Masters de Fórmula 3, e fixo unha carreira sensacional no Gran Premio de Macau para terminar en terceiro lugar, logo de estrelarse na carreira de cualificación. Comezou 20º na grella e logrou a volta rápida en carreira.
Quedou con Carlin para disputar a F3 Euroseries en 2009, acabou undécimo malia que faltou a dúas roldas, debido aos compromisos da Fórmula Renault 3.5. Nesa serie, Hartley competiu co equipo campión defensor Tech 1 Racing, obtendo un segundo posto e un quinto como mellores resultados, terminando décimo quinto no campionato.
Confirmárono en Tech 1 por unha tempada completa na Fórmula Renault 3.5 de 2010, onde se asociou co piloto australiano e compañeiro en Red Bull Junior, Daniel Ricciardo. Durante as vacacións de verán da serie, anunciouse que Hartley fora eliminado do Red Bull Junior Team. O seu asento tomouno o lídr do compionato da British Formula 3 Jean-Éric Vergne.
Malia a perda do apoio de Red Bull, Hartley fixo a súa debut nas GP2 Series en Monza en setembro, substituíndo a Vladimir Arabadzhiev no equipo Coloni. Marcou un punto no final da tempada en Yas Mariña para colocarse 27º no campionato.
Para 2011, Hartley regresou a Formula Renault 3.5, conducindo xunto a Jan Charouz para o equipo Gravity-Charouz Racing. Tamén regresou as GP2 para a oitava rolda da serie en Spa-Francorchamps, substituíndo a Kevin Mirocha e pilotando xunto a Johnny Cecotto Jr. no equipo Ocean Racing Technology, para quen probara antes do inicio da tempada. Terminou en quinto lugar na súa primeira carreira co equipo, e 19º no campionato.
Hartley comezou a tempada 2012 sen equipo, pero regresou a Ocean para a segunda rolda do campionato en Bahrain en lugar de Jon Lancaster. Logo das dúas roldas en Bahrain, á súa vez foi substituído por Víctor Guerin. Terminou 25º no campionato.
Dado que non había unidades monoprazas adecuadas dispoñibles, Hartley uniuse ao equipo de Murphy Prototypes sportscar, que competía na clase LMP2 nas European Le Mans Series. Logo da cancelación da segunda rolda do campionato ELMS (que sería o evento debut de Hartley) e o futuro da serie en dúbida, Murphy foi un dos varios equipos ELMS invitados a competir como invitado nas 6 Horas de Spa-Francorchamps, unha rolda do máis prestixioso FIA World Endurance Championship. Conducindo no equipo Oreca 03 - Nissan, Hartley terminou décimo na xeral e terceiro na clase LMP2 cos seus compañeiros de equipo Warren Hughes e Jody Firth. O trío asociouse novamente para as 24 Horas de Le Mans, pero retirouse da carreira logo de completar 196 voltas do circuíto.
En outubro de 2017 Hartley recibiu unha oferta para pilotar na Fórmula Un con Toro Rosso no Gran Premio dos Estados Unidos que se celebrou en Austin. Hartley substituíu a Pierre Gasly. Foi o debut de Hartley na F1 converténdose no noveno neozelandés en competir na Fórmula Un.
Traxectoria profesional
† Hartley era inelixible para puntuar. * Tempada en progreso.
Resultados completos na Fórmula Renault 3.5 Series
(key) (Carreiras en letra grosa indican pole position) (Carreiras en itálica indican volta rápida)
Resultados completos nas GP2 Series
(clave) (Carreiras en letra grosa indican pole position) (Carreiras en itálica indican volta rápida)
Resultados completos do Campionato Mundial de Resistencia da FIA
† Como Hartley era un piloto invitado, non podía puntuar. * Tempada en progreso.
Campionato WeatherTech SportsCar
1 – O Nº 7 de Starworks Motorsport retirouse das 12 Horas de Sebring antes da práctica.
Wheels
"Wheels" é un sinxelo da banda estadounidense de rock alternativo Foo Fighters. "Wheels", así como a canción "Word Forward", foron gravadas para o álbum recompilatorio, Greatest Hits, producido por Butch Vig.
Agustín Elduayen
Traxectoria
Elduayen iniciouse na Real Sociedad sendo o primeiro porteiro que substituíu ao mítico Luis Miguel Arconada. Debido á prometedora carreira que se lle prevía foi fichado polo Atlético de Madrid onde non terminou de triunfar tendo que emigrar ao Real Burgos.
No Burgos foi onde realmente conseguiu demostrar a súa calidade como porteiro. Permanecendo no equipo durante tres anos nos que conseguiu, ademais de ser un dos xogadores máis queridos da época, ser convocado por Vicente Miera para xogar coa selección española onde non chegou a debutar.
Tralo descenso do Real Burgos a Segunda foi traspasado ao Deportivo da Coruña, onde por mor da alta competitividade entre os porteiros (Paco Liaño e Canales, entre outros) non tivo moita continuidade. Finalizou a súa carreira deportiva no Real Valladolid, onde apenas xogou.
Alfonso Zulueta de Haz
Alfonso Zulueta de Haz, nado en Vigo o 8 de maio de 1924 e finado en Vigo o 27 de xuño de 2017, foi un notario e intelectual galego. Foi presidente do Consello da Cultura Galega entre 2002 e 2006 e presidente da Fundación Penzol.
Traxectoria
Fixo a carreira de Dereito na Universidade de Santiago de Compostela. Exerceu como notario en Gaucín (Málaga), Marín e Vigo, onde residiu.
Foi un dos fundadores e primeiro presidente do Ateneo de Pontevedra (1966-1969), tamén foi presidente da Editorial SEPT, especializada en obras relixiosas. Zulueta de Haz foi un dos fundadores do Partido Galego Social Demócrata en 1974 e exerceu como o seu vicepresidente ata 1978 ao se unir o seu partido co Partido Popular Galego para dar nacemento ao Partido Galeguista. Zulueta de Haz foi membro do pleno do Consello da Cultura Galega desde 1996 e á morte de Carlos Casares foi elixido o seu presidente o 17 de abril de 2002.
Vida persoal
Estivo casado con María Teresa Fernández Cabaleiro.