cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aspecto físico e personalidade de Wolfgang Amadeus Mozart
Retratos e imaxes do compositor
Estas declaracións levaron aos musicólogos e historiadores da arte a emprender unha rigorosa análise de todas as pinturas, bosquexos, debuxos, camafeos e gravados do compositor que existían. A conclusión deste labor foi que tan só oito obras plásticas, de interese desigual, foron elaboradas por autores que coñeceron directamente a Mozart, ou ben mediante bosquexos tomados de debuxos realizados do natural. A partir desta selección, as «pinturas biográficas» de Mozart publicáronse con máis coidado, seguindo, polo xeral, os criterios xurdidos a raíz desa análise.
miniatura|Detalle do retrato inacabado de Mozart ao piano, obra do seu cuñado [[Joseph Lange, pintado en 1789-1790. Este é considerado por Constanze como o mellor de todos os retratos do seu marido. ]] 180px|miniatura|esquerda|Retrato concluído por [[Barbara Krafft en 1819. O retrato, malia ter sido pintado case trinta anos despois da morte do compositor, considérase unha das súas representacións máis fieis, xa que a autora empregou como modelo tres obras fieis ao orixinal que a irmá de Wolfgang puxo á súa disposición. A obra foi solicitada á artista por Joseph Sonnleithner, con intención de incluíla na súa galería de compositores.]]
Deste xeito, parece oportuno sinalar unha relación de autores, contemporáneos ao compositor, que asinaron retratos pouco rigorosos de Mozart: Pompeo Girolamo Battoni, François Joseph Bosio, Breitkopf, Joseph Duplessis, Nicolò Grassi, Jean-Baptiste Greuze, Klass, Langernhöffel, Rigaud, Saint-Aubin, Van Smissen, Thelott, Tischbein e Johann Zoffany. Con todo, o estudo destes retratos pode resultar interesante, xa que, aínda sen seren fieis aos trazos físicos do compositor, achegan importantes datos iconográficos, sexa sobre instrumentos musicais, ou sobre outras personalidades que figuran neles.
A toda a anterior lista de autores, entre os que se encontran algúns grandes nomes da pintura, cómpre engadir a todos os artistas do século XIX que representaron a Mozart, como Hermann von Kaulbach ou Shields, que ofrecen unha visión puramente romántica e pouco rigorosa do aspecto físico do xenio de Salzburgo. Desta afirmación habería que excluír o retrato realizado por Barbara Krafft en 1819 xa que, malia ter sido pintado case trinta anos despois da morte do compositor, considérase unha das súas representacións máis fieis. Isto débese a que Krafft se baseou en retratos feitos en vida de Mozart e considerados pola irmá do compositor como de gran parecido co xenio. Así, Krafft tomou como modelos o retrato de familia de Della Croce (1780-1781) e o óleo inacabado de Joseph Lange (1789-1790, reproducido na marxe dereita), que lle foron facilitados pola propia irmá de Wolfgang, en Salzburgo.
Á marxe de todo estudo iconográfico, os coñecementos actuais no que respecta á similitude dos retratos con respecto á figura de Mozart baséanse máis ben en opinións que supoñan unha fonte fiable, como, por exemplo, o testemuño e as descricións dalgúns dos seus amigos, da súa esposa ou do seu fillo máis vello, Karl Thomas Mozart.
Finalmente, cabe mencionar que o retrato de Mozart realizado polo seu cuñado, Joseph Lange (contra o ano 1789) é considerado actualmente como a representación máis fiel do compositor (representado na marxe dereita). Lange era o marido da irmá máis vella de Constanze, Aloysia Weber, e traballaba como actor no Burgtheater de Viena. A pesar de ser tan só un afeccionado á pintura, a súa obra foi considerada por Constanze como o mellor de todos os retratos do seu marido, afirmando:
Maria Anna Mozart, irmá do compositor, tamén admitiu que o parecido do retrato co modelo era asombroso.
Indumentaria
A Mozart, como a Constanze, gustáballe a roupa elegante, e sempre vestía á última moda e con vestidos caros, independentemente de cal fose a súa situación económica. Isto era así, en parte, por ser un home que lle daba moita importancia á súa aparencia externa.
Mozart tiña unha intensa actividade social, que incluía obrigas como as de aparecer nas funcións da corte, visitar os elegantes salóns de persoas como Johann Tost e o chanceler da corte Greiner, e frecuentar os círculos e recepcións cortesás de Praga na súa calidade de Hofcompositeur. A súa esposa asistía a moitos destes eventos; isto significa que os Mozart tiñan que ir ben vestidos, e o cabelo de Wolfgang requiría unha atención constante. En canto a este último punto, consérvase o testemuño directo do seu perruqueiro, herr Haderlein:
Un vestiario semellante era o que podería ter un comerciante acomodado: trátase de roupa cara e luxosa. Kelly lembrouno nun ensaio do seguinte xeito:
O vestiario de Mozart semella ter sido mercado segundo a última moda; segundo H. C. Robbins Landon, musicólogo e especialista na vida e obra de Mozart, probablemente tivo que adquirir roupa elegante para os festexos da coroación de Frankfurt, para asistir aos concertos públicos e recepcións privadas. O seguinte extracto dun xornal coetáneo dá unha idea da moda do momento:
Logo da morte do compositor, os seus bens taxáronse en 595 floríns e 9 kreutzer, dos que 55 floríns correspondían a vestiario e ropa interior. Entre as débedas pendentes (que sumaban 918 floríns e 16 kreutzer) había tres facturas considerables entre as que se encontraba a dun xastre, a quen debía 282 floríns e 7 kreutzer.
Personalidade e crenzas
Como alegan numerosos testemuños da época, o trazo máis característico da personalidade de Mozart era o seu optimismo. Cando o matrimonio de músicos e editores ingleses Vincent e Mary Novello se entrevistaron con Constanze en 1829 e lle preguntaron polo carácter do seu marido, ela respondeu sen vacilar: «Sempre estaba ledo».
A maioría dos investigadores apuntan a que Mozart presentaba un carácter infantil e anenado e, mesmo, un pouco irresponsable, que o levaba, ás veces, a tomar decisións impulsivas. Esta idea vese apoiada nun texto redactado en 1792 por Maria Anna Mozart, irmá de Wolfgang, para a futura biografía de Friedrich Schlichtegroll:
Sobre este inconformismo social do que Mozart fixo gala ao longo da súa vida cabe citar a ruptura co que fora o seu mecenas e protector dende a infancia, Hieronymus von Colloredo, Príncipe-arcebispo de Salzburgo, quen gozaba dunha excelente relación co pai do compositor, Leopold. Mozart nunca deixou de ser músico da corte arcebispal de Salzburgo de xeito oficial. Debido ao seu espírito alegre e cosmopolita, o compositor foise distanciando progresivamente do arcebispo, quen o consideraba «un mozo insolente». Colloredo fíxoo chamar a Viena en 1781 para lanzarlle un ultimato pola súa irresponsable actitude; Mozart chegou á cidade para reunirse con el o día 16 de marzo. Neste encontro, tivo lugar un duro enfrontamento entre ambos, que desembocou na presentación dunha carta de renuncia por parte de Mozart, e concluíu coa célebre «patada de despedida» que o conde Arco, membro da corte arcebispal, lle propinou a Mozart no traseiro. O arcebispo, consciente da valía de Mozart como compositor, negouse a asinar a carta de renuncia que este lle presentara, o que converteu a Mozart durante o resto da súa vida nun vasalo fuxido, condición perigosa na Europa do século XVIII.
Leopold sentíase profundamente preocupado polo temor a perder o seu salario, pois Wolfgang escribiulle encolerizado enumerándolle as numerosas represalias que pensaba levar a cabo contra o conde. Trátase dunha carta moi interesante, en tanto que mostra a faceta máis reivindicativa de Mozart, moi vinculada co espírito da Ilustración:
En realidade, os temores de Leopold eran infundados, xa que Mozart era un home de carácter pacífico, tranquilo e amable; era pouco dado á violencia, e só nos seus escritos afloran trazos de vinganza física.
Polo xeral, Mozart traballaba durante moito tempo e con enerxía, rematando composicións a un gran ritmo debido aos axustados prazos. Frecuentemente facía bosquexos e esbozos aínda que, a diferenza de Ludwig van Beethoven, non se conservaron, xa que Constanze destruíunos despois da súa morte. Con respecto ás súas propias composicións, Mozart adoitaba xulgalas con imparcialidade, e frecuentemente cunha severidade e rigor que non tería soportado facilmente doutro.
Canto á xestión dos cartos, Mozart era bastante despreocupado, mais non tanto como afirma a crenza popular. Con todo, esta actitude levouno a gastalos en ocasións de xeito excesivo, e a depender durante varios anos dos empréstitos que lle facían algúns amigos, especialmente Johann Michael Puchberg. Por outra banda, e dende que se instalou en Viena, Mozart viviu longos períodos de tempo nos que non posuía un salario fixo. En certa ocasión, nunha viaxe que o compositor fixo a Berlín, o rei Federico Guillerme II de Prusia propúxolle tres mil escudos de honorarios se desexaba instalarse na súa corte e encargarse da dirección da súa orquestra. Mozart rexeitou a proposta, replicando: «Gústame vivir en Viena; o emperador quéreme, e os cartos impórtanme pouco». Os editores de música e empresarios de teatro abusaron do coñecido desinterese de Mozart polos cartos, ata tal punto que a maior parte das súas composicións para piano non lle produciron nada. Así mesmo, as representacións das óperas de Mozart en Alemaña reportáronlle fama, mais non diñeiro, debido á inexistencia de «dereitos de representación»; e os editores alemáns podían reimprimir ao seu antollo a música de Mozart sen consultalo, xa que tampouco existía unha lei de propiedade intelectual.
Foi criado segundo a moral católica, mais sen coacción nin trabas espirituais que puidesen desviar a libre iniciativa do xenio. Foi un membro leal da Igrexa católica en todas as etapas da súa vida, malia pertencer á francmasonería durante os últimos sete anos da súa vida. Isto era posible debido a que na época de Mozart, a francmasonería considerábase unha prolongación ilustrada das crenzas cristiás, de xeito que ser católico e masón non era excluínte, senón perfectamente compatible.
Formación e calidades intelectuais
Mozart era unha persoa culta e ilustrada, que dominaba catro linguas (alemán, italiano, francés e inglés, e tiña coñecementos avanzados de latín), experimentaba un profundo interese pola lectura, especialmente pola literatura de William Shakespeare, e sentíase atraído polas Belas Artes (parece ser que nalgún momento colleu os lapis e pinceis). O propio Leopold Mozart sentíase moi orgulloso da educación que lle fornecera ao seu fillo, vangloriándose de que Wolfgang recibira unha cultura máis sólida que os rapaces que acudían á célebre Escola Imperial de Viena, onde se formaron os irmáns Haydn e Schubert, escola cuxa formación incluía unha esmerada ensinanza do latín e da música, tanto no campo instrumental como no vocal. Arthur Hutchings, musicólogo e especialista na vida e a obra de Mozart, afirma que o xenio recibiu unha educación bastante completa, sendo idónea cando menos no ámbito musical: o pequeno Mozart atopou diversión na música.
Posuía unha grande habilidade para o manexo das linguas e para as matemáticas (especialmente, a álxebra), a súa materia favorita na infancia. Por outra banda, tiña oído absoluto, calidade innata moi valiosa en música, así como unha prodixiosa memoria fotográfica e auditiva, que lle permitía reter as ideas na súa cabeza durante anos. Destas dúas calidades dá testemuño a célebre anécdota do Miserere de Gregorio Allegri: esta musicalización do salmo cincuenta, un dos mellores exemplos do estilo polifónico renacentista italiano, interpretábase dúas veces cada Semana Santa, unha o Mércores Santo e outra o Venres Santo, na Capela Sistina. Considerada patrimonio do Vaticano, prohibíase categoricamente a execución da obra fora da Capela, baixo pena de excomuñón para quen a copiase. Con todo, na súa viaxe a Italia na Semana Santa de 1770, Mozart asistiu co seu pai á interpretación do Miserere do mércores na Capela Sistina, e propúxose retelo de memoria. Así, cando esa noite regresou á fonda na que se hospedaba, púxoo por escrito. Dous días despois, o venres, volveu presenciar a interpretación da obra e, disimulando o manuscrito no sombreiro puido facer algunhas correccións. Ao chegar a proeza a oídos do papa Clemente XIV, este non só non excomungou a Mozart, que daquela tiña catorce anos de idade, senón que decidiu galardoalo nomeándoo cabaleiro da Orde da Espora de Ouro no seu primeiro grao.
Contorno
Solomon considera que os tres amigos máis próximos ao compositor puideron ser Gottfried Janequin, o conde August Hatzfeld e Sigmund Barisani. Moitos outros incluíron entre as súas amizades ao seu vello colega Joseph Haydn, os cantantes Franz Xaver Gerl e Benedikt Schack, e o trompista Joseph Leutgeb. Leutgeb e Mozart mantiveron un curioso tipo de burlas amigables, frecuentemente con Leutgeb sendo o obxecto das bromas pesadas de Mozart.
Afeccións
Gozaba xogando ao billar, posiblemente porque era un xeito de facer exercicio. Tamén lle encantaba o baile, especialmente as festas de disfraces, ás que sempre asistía disfrazado de arlequín. Tiña varios animais domésticos: un canario, un estorniño, un can e tamén un cabalo para equitación lúdica. Non hai nin o máis mínimo indicio de que Mozart se adicase ao xogo (agás ao billar ou ás partidas caseiras de cartas, con apostas pequenas), dende logo non ía aos famosos establecementos vieneses, xa que, entre outras cousas, o seu poder adquisitivo non llo permitía. Agradáballe tomar café en cunca, así como fumar en pipa, mais con moderación.
Especialmente na súa xuventude, Mozart sentía unha especial predilección polo humor escatolóxico, non tan insólito no seu tempo, que pode apreciarse en moitas das súas cartas que sobreviviron, especialmente aquelas escritas á súa prima Maria Anna Thekla Mozart (arredor de 1777 e 1778), mais tamén na correspondencia coa súa irmá Nannerl e os seus pais. Mozart mesmo escribiu música escatolóxica, como o canon Leck mich im Arsch KV 231 (literalmente «lámbeme o cu», ás veces traducido como «Bícame o cu»).
Rutina diaria
Como pode desprenderse dun texto escrito polo propio Mozart, o seu programa diario en 1782 era o seguinte:
Meses despois de redactar este escrito, Mozart contraeu matrimonio con Constanze Weber; polo tanto, a súa rutina sufriu certas modificacións dende ese momento. Non obstante, e segundo recollen diversas entradas do seu diario posteriores ao enlace matrimonial, a vida diaria de Mozart como casado presentaba unha organización bastante similar, incluíndo algunhas actividades novas, como os paseos a cabalo pola mañá cedo,  e as partidas de billar coa súa esposa pola tarde.
Método de composición
Polo xeral, Mozart traballaba con enerxía, terminando composicións a un gran ritmo debido aos axustados prazos de entrega e á acumulación de encargos. Empregaba en compoñer entre cinco e sete horas diarias, en función de se tiña ou non algún concerto, as cales adoitaban repartirse entre a primeira parte da tarde e a noite.
Na actualidade, é de sobra coñecida a rapidez coa que compuña Mozart. Nunha carta á súa nai, a irmá do compositor, Nannerl Mozart, fai chanza dicindo que o seu irmán está a escribir unha sonata mentres vai compoñendo outra mentalmente.
Deste xeito, Mozart tardou un mes en escribir o Concerto para piano n.º 21, de oitenta e tres páxinas de extensión —moitos compositores terían tardado un mes só en copiar un concerto de tales dimensións.
Outro exemplo da súa velocidade compositiva encóntrase na abertura da ópera Don Giovanni, na que Mozart traballou tan só a noite que precedeu á primeira representación e cando xa tivera lugar o ensaio xeral.
Mozart non tiña por costume facer copias das súas composicións, de xeito que as escribía directamente na versión definitiva, sen precisar dun borrador previo. Con todo, as súas partituras autógrafas presentan sorprendentemente poucas correccións e revisións, xa que Mozart puña por escrito unha obra tan só cando xa fora finalizada na súa mente.
Mozart adoitaba seguir un proceso de composición moi peculiar, que se caracterizaba porque non terminaba unha obra ao completo, senón que deixaba na partitura espazos en branco dos que estaba seguro que sería capaz de lembrarse transcorrido un tempo, e cando se aproximaba a data de entrega ou de estrea da obra, completaba os ocos baleiros. Deste xeito, lograba optimizar o tempo de traballo nas distintas composicións, dándolle preferencia a aquelas cuxas datas de entrega ou estrea estivesen máis próximas.
Así, o método de traballo que adoitaba seguir Mozart era o de completar a parte dos primeiros violíns, a dos segundos violíns en caso necesario, e o baixo e restantes partes, xeralmente de carácter solista, se o consideraba necesario para axudar a súa memoria.
No caso dunha grande obra vocal, como a Gran Misa (KV 427) ou o Réquiem (KV 626), Mozart anotaba o coro, o baixo continuo e as seccións de ritornello da orquestra, e tamén normalmente os primeiros violíns e as entradas complicadas, polifónicas ou canónicas, das cordas ou das seccións solistas da madeira.
Cunha particella desas características, Mozart podía ter gardada mesmo unha obra de importancia ata tres anos, como fixo co Concerto para piano n.º 27 (KV 595), para desempoala e completala noutro momento posterior.
O Castro, Baroña, Porto do Son
O Castro é un lugar da parroquia de Baroña no concello coruñés de Porto do Son, na comarca de Noia.
Osteoclasto
miniatura|dereita|300 px|Osteoclasto sobre o tecido óseo, mostrando as súas características de ser unha célula grande e multinucleada e ter un citoplasma "escumoso".
Un osteoclasto, do grego "óso" (Οστό) e "roto" (κλαστός), é un tipo de célula do tecido óseo que destrúe o tecido óseo durante a súa remodelación, eliminando a súa matriz mineralizada e degradando a parte orgánica da matriz (fundamentalmente coláxeno). Este proceso denomínase reabsorción ósea ou resorción ósea. Os osteoclastos foron descubertos por Kolliker en 1873. Os osteoclastos e osteoblastos controlan a cantidade de tecido óseo: os osteoblastos forman óso, e os osteoclastos reabsórbeno. Os osteoclastos están formados pola fusión de células da liña celular monocito-macrófago. Os osteoclastos caracterízanse pola intensa expresión das proteínas fosfatase ácida tartarato resistente (TRAP) e catepsina K.
Morfoloxía
200px|dereita|miniatura|Osteoclasto positivo á [[fosfatase ácida resistente ao tartarato en cultivo celular.]]
Os osteoclastos son células grandes de ata 40 micrómetros de diámetro. Conteñen de 15 a 20 núcleos ovais estreitamente empaquetados. Atópanse en cavidades da superficie do óso denominadas lagoas de Howship. Caracterízanse por ter un citoplasma cunha aparencia "escumosa" homoxénea. Este aspecto débese á alta concentración de vesículas e vacúolos. Estes vacúolos son lisosomas cheos de fosfatase ácida. O seu retículo endoplasmático rugoso está disperso, e o aparato de Golgi é extenso.
Nos lugares de reabsorción activa de óso, os osteoclastos forman unha membrana plasmática especializada, chamada o "bordo con volantes," que toma contacto coa superficie do tecido óseo. Este bordo tan peculiar, que facilita a eliminación da matriz do óso, é característico dos osteoclastos que están realizando unha activa reabsorción ósea. O bordo incrementa a área superficial en contacto co óso para realizar a reabsorción. A porción mineral da matriz (chamada hidroxiapatito) contén ións calcio e fosfato. Estes ións son absorbidos en pequenas vesículas durante a endocitose, as cales se moven a través da célula e finalmente son liberadas no fluído extracelular, facendo que se incrementen os niveis destes ións no sangue.
Orixe
O factor estimulante das colonias de macrófagos (M-CSF) actúa por medio do seu receptor sobre os os osteoclastos, e o receptor 1 do factor estimulante das colonias (c-fms), un receptor tirosina quinase transmembrana, orixina a activación dun segundo mensaxeiro da tirosina quinase Src. Ambas as moléculas son necesarias para a osteoclastoxénese e están moi implicadas na diferenciación celular das células derivadas da liña monocito/macrófago.
O RANKL é membro da familia do factor de necrose tumoral (TNF), e é esencial na osteoclastoxénese. Os ratos que teñen eliminada (knockout) a expresión do RANKL mostran un fenotipo de osteopetrose e defectos na erupción dos dentes, xunto coa ausencia ou deficiencia de osteoclastos. O RANKL activa o NF-κβ (factor nuclear κβ) e o NFATc1 (factor nuclear de células T activadas citoplásmico calcineurina-dependente 1) por medio do RANK. A activación do NF-κβ é estimulada case inmediatamente despois de que ocorra a interacción RANKL-RANK. A estimulación do NFATc1, polo contrario, empeza ~24–48 horas despois de que ocorra a interacción e a súa expresión é dependente do RANKL.
A diferenciación dos osteoclastos é inhibida pola osteoprotexerina (OPG), que é producida polos osteoblastos e que se une ao RANKL impedindo así a súa interacción co RANK.
Funcións
Unha vez activados, os osteoclastos móvense por quimiotaxe a áreas onde hai microfracturas no óso. O osteoclasto sitúase nunha pequena cavidade chamada lagoa de Howship, orixinada pola dixestión do material óseo que hai debaixo. A chamada zona de selaxe é a zona onde a membrana plasmática do osteoclasto se aplica sobre o tecido óseo. As zonas de selaxe están limitadas por bandas de estruturas de adhesión especializadas chamadas podosomas. A adhesión á matriz do óso está facilitada por receptores de integrinas, como αvβ3, e por medio de secuencias de aminoácidos específicas con motivos arxinina-glicina-aspartato que se encontran nas proteínas da matriz ósea, como a osteopontina. Grazas á acción da anhidrase carbónica, que cataliza a reacción H2O + CO2 → HCO3- + H+, o osteoclasto libera H+, que pasa a través do bordo de volantes á cavidade de reabsorción, acidificando e axudando á disolución da matriz mineralizada do óso, que se disolve formando Ca2+, H3PO4, H2CO3, auga e outras substancias. Está documentado que as disfuncións no funcionamento da anhidrase carbónica causan algunhas formas de osteopetrose. Os H+ son bombeados en contra dun forte gradiente de concentración por bombas de protóns, especificamente unha ATPase vacuolar. Este encima foi estudado como unha posible vía de prevención da osteoporose. Ademais, libéranse varios encimas hidrolíticos, como os membros dos grupos das catepsinas e das metaloproteases da matriz (MMP), para dixerir os compoñentes orgánicos da matriz. Estes encimas son liberados no compartimento por lisosomas. Destes encimas hidrolíticos o máis importante é a catepsina K.
Catepsina K e outras catepsinas
A catepsina K é unha cisteína protease similar á papaína colaxenolítica que se expresa principalmente nos osteoclastos, e secrétase na cavidade de reabsorción. As mutacións no xene da catepsina K están asociadas con picnodisostose, unha osteopetrose hereditaria, caracterizada pola perda da expresión de catepsina K funcional. Experimentos coa técnica knockout coa catepsina K en ratos orixináronlles un fenotipo osteopetrótico, o cal é compensado parcialmente por un incremento na expresión douras proteases distintas da catepsina K e un aumento da osteoclastoxénese.
A catepsina K ten unha actividadde encimática óptima en condicións ácidas. Sintetízase como un proencima cun peso molecular de 37 kDa, e actívase por activación por escisión autocatalítica, transformándose na forma madura activa cun peso molecular de ~27kDa.
Complexión
A complexión é un recurso estilístico, consistente en desenvolver unha anáfora e unha epífora simultaneamente.
Osteoclasto
Catepsina K e outras catepsinas
Nos osteoclastos a catepsina K funciona no proceso de reabsorción ósea. O osteoclasto polarízase no lugar de reabsorción e secrétase a catepsina K desde o bordo de volantes á cavidade de reabsorción. Alí, é a principal protease implicada na degradación do coláxeno de tipo I e outras proteínas non colaxénicas, as cales foran desmineralizadas polo ambiente ácido creado na cavidade de reabsorción. Desde a cavidade de reabsorción a catepsina K migra a través do bordo de volantes, ao osteoclasto por medio de vesículas intercelulares e é despois liberada polo dominio secretor funcional. Dentro destas vesículas intercelulares, a catepsina K, xunto coa xeración de especies reactivas do osíxeno pola fosfatase ácida tartarato resistente, degrada os produtos da reabsorción do óso.
Os osteoclastos expresan moitas outras catepsinas. Entre elas están a catepsina B, C, D, E, G, e L. As funcións destas cisteína proteases e aspártico proteases xeralmente se descoñecen no óso, e exprésanse a niveis moito máis baixos ca a catepsina K.
Metaloproteinases da matriz
As metaloproteinases da matriz (MMPs) son unha familia de máis de 20 endopeptidases dependentes de cinc. O papel das metaloproteinases da matriz (MMPs) na bioloxía dos osteoclastos está mal definido, pero noutros tecidos foron asociadas con actividades que promoven tumores, como a activación de factores de crecemento e requírense para a formación de metástases tumorais e a anxioxénese.
A MMP-9 está asociada co microambiente do óso. Exprésase polos osteoclastos, e é necesaria para a migración dos osteoclastos, e é unha poderosa xelatinase. Os ratos transxénicos aos que lles falta a MMP-9 presentan defectos no desenvolvemento óseo, a anxioxénese intraósea, e a reparación de fracturas.
A MMP-13 crese que está implicada na reabsorción do óso e na diferenciación dos osteoclastos, xa que os ratos knockout mostran cantidades diminuídas de osteoclastos, osteopetrose, e menor reabsorción ósea.
As MMPs expresadas polos osteoclastos inclúen a MMP-9, -10, -12, e -14. Excepto da MMP-9, pouco se sabe da súa relevancia para o osteoclasto, aínda que se atoparon altos niveis de MMP-14 na zona de selaxe.
Regulación
Os osteoclastos están regulados por varias hormonas, entre as que están a hormona paratiroide (PTH) da glándula paratiroide, a calcitonina da glándula tiroide, e o factor de crecemento interleucina 6 (IL-6). Esta última hormona, a IL-6, é un dos factores que interveñen na osteoporose, que consiste nun desequilibrio entre a reabsorción ósea e a formación de óso. A actividade dos osteoclastos está tamén mediada pola interacción de dúas moléculas producidas polos osteoblastos, a osteoprotexerina e o ligando RANK. Estas moléculas tamén regulan a diferenciación dos osteoclastos.
Outros usos do termo
Un osteoclasto é tamén un instrumento cirúrxico utilizado para fracturar e reaxustar ósos. Para non confundila con este instrumento a célula foi denominada orixinalmente ostoclasto. Pero cando este instrumento cirúrxico caeu en desuso, a célula adquiriu o seu nome actual de osteoclasto.
Caldeira volcánica
miniatura|Liña de tempo da erupción do [[Monte Mazama, Oregón, un exemplo de formación dunha caldeira volcánica.]]
Unha caldeira volcánica é unha gran depresión con forma de caldeira que se forma por afundimento despois de que un volcán evacúa todo o magma da súa cámara de magma. Cando nunha erupción se emiten grandes volumes de magma nun curto período de tempo, pérdese o sostén estrutural da zona da codia terrestre que está sobre a cámara de magma. A consecuencia é que a superficie colapsa e afúndese sobre a cámara magmática en gran parte baleira, orixinando unha gran depresión na superficie, que pode ter desde un quilómetro a ducias de diámetro. Aínda que ás veces se describen como cráteres volcánicos, as características das caldeiras son realmente as dunha zona de afundimento, xa que se forman por subsidencia e colapso e non por outras causas, como un impacto. Só se coñecen sete colapsos deste tipo que formaron caldeiras desde o comezo do século XX, o máis recente o do volcán Bárðarbunga de Islandia.
Etimoloxía
O termo foi introducido na súa forma en ligua castelá, caldera, no vocabulario xeoolóxico internacional polo xeólogo alemán Leopold von Buch cando publicou as súas memorias da súa visita ás Illas Canarias de 1815, onde observara a caldeira de Las Cañadas de Tenerife, no que o volcán Teide dominaba a paisaxe, e despois a Caldera de Taburiente na illa de La Palma.
Formación das caldeiras
miniatura|esquerda|Animación dun experimento análogo que mostra a orixe da caldeira volcánica nunha caixa chea de fariña. miniatura|esquerda|Imaxe do satélite [[Landsat do lago Toba, na illa de Sumatra, Indonesia (100 km de longo e 30 km de largo, unha das caldeiras máis grandes do mundo). Un domo resurxente formou a illa de Samosir.]]
O colapso que orixina as caldeiras é desencadeado polo baleiramenteo da cámara magmática que está baixo o volcán, ás veces como resultado dunha longa erupción explosiva (como a erupción do Tambora de 1815), pero tamén se produce durante erupcións efusivas nas ladeiras do volcán (como a do Pitón de la Fournaise de 2007) ou nun sistema de fisuras conectadas (como a do Bárðarbunga de 2014-2015). Se se execta suficiente magma, a cámara baleirada é incapaz de soster o peso do edificio volcánico que ten enriba. Empeza a desenvolverse unha fractura máis ou menos circular, a "falla anular", arredor dos bordos da cámara. As fracturas anulares serven como alimentadores de intrusións en fallas, que se denominan diques anulares. Poden formarse aberturas volcánicas secundarias sobre a fractura anular. A medida que a cámara de magma se baleira, o centro do volcán dentro da fractura anular empeza a colapsarse. O colapso pode ocorrer como resultado dunha soa erupción cataclísmica, ou por fases como resultado dunha serie de erupcións. A área total que se colapsa pode ser de centos ou miles de quilómetros cadrados.
Mineralización
Algunhas caldeiras conteñen ricos depósitos de minerais. Unha das caldeiras mineralizadas mellor preservadas do mundo é a Caldeira do lago Sturgeon no noroeste de Ontario, Canadá, que se formou durante a era Neoarcaica hai uns 2 700 millóns de anos.
Erupcións de caldeiras explosivas
Se o magma é rico en sílice, a caldeira está a miúdo rechea de ignimbrita, tufo volcánico, riolita e outras rochas ígneas. O magma rico en sílice ten unha alta viscosidade e, por tanto, non flúe doadamente como o basalto. Como resultado, os gases tenden a quedar atrapados a alta presión dentro do magma. Cando o magma se aproxima á superficie da Terra, a rápida descarga do material da parte superior causa que os gases atrapados se descompriman rapidamente, orixinando así a destrución explosiva do magma e o espallamento de cinza volcánica en extensas áreas. Poden facer erupción adicionalmente fluxos de lava.
Se a actividade volcánica continúa, o centro da caldeira pode ser elevado por unha posterior intrusión de magma formando un domo resurxente, como o que se observa no Cerro Galán, lago Toba, Yellowstone etc. Unha caldeira silícica ou riolítica pode facer erupción emitindo centos ou mesmo miles de quilómetros cúbicos de material nun só evento. Incluso as erupcións que forman pequenas caldeiras, como a do Krakatoa en 1883 ou a do monte Pinatubo en 1991, poden ter como resultado unha destrución local significativa e unha salientable baixada da temperatura en todo o mundo. As caldeiras grandes poden ter efectos incluso maiores.
Cando a caldeira de Yellowstone fixo erupción por última vez hai uns 650 000 anos, liberou uns 1 000 km3 de material (medido en equivalentes de rocha densa), que cubriron unha parte substancial de Norteamérica cunha capa de restos de ata dous metros de espesor. En comparación, cando o Monte Santa Helena fixo erupción en 1980, liberou ~1,2 km3 de equivalente de rocha densa de execcións. Os efectos ecolóxicos da erupción dunha caldeira grande poden verse no rexistro deixado pola erupción do lago Toba en Indonesia.
Toba
Coñécense erupcións que formaron caldeiras incluso máis grandes, especialmente a da Caldeira La Garita nas Montañas San Juan de Colorado, na que foron exectados 5 000-km3 de tufa volcanica do canón Fish nunha soa grande erupción hai uns 27 8 millóns de anos.
Nalgúns momentos do tempo xeolóxico, pareceron caldeiras riolíticas en distintas agrupacións. Os restos deles poden encontrarse en lugares como as montañas San Juan de Colorado (formadas durante o Oligoceno, Mioceno e Plioceno) ou nas montañas Saint Francois de Missouri (que fixeron erupción durante o Proterozoico).
miniatura|Fotografía satélite do volcán Caldeira da [[Illa Fernandina no arquipélago das Galápagos.]] miniatura|Foto aérea oblicua da Caldeira Nemrut, no lago Van, leste de Turquía
Caldeiras non explosivas
miniatura|Caldeira Sollipulli, localizada no centro de [[Chile preto da fronteira coa Arxentina, chea de xeo. O volcán está situado nos Andes meridionais no Parque Nacional de Villarica de Chile. ]] Algúns volcáns comno os volcáns en escudo, como o Kīlauea e Mauna Loa de Hawai (que son, respectivamente, o máis activo e o máis grande da Terra), forman caldeiras de diferente maneira. O magma que alimenta estes volcáns é basalto, que é pobre en sílice. Como resultado, o magma é moito menos viscoso que o magma dun volcán riolítico, e a cámara de magma é drenada por grandes fluxos de lava e non por episodios explosivos. As caldeiras resultantes coñécense tamén como caldeiras de subsidencia, e poden formarse máis gradualmente que as caldeiras explosivas. Por exemplo, a caldeira que forma a parte máis alta da illa Fernandina das Galápagos sufriu un colapso en 1968, cando partes do solo da caldeira se afundiron 350 metros. A caldeira do Kilauea ten un cráter interno chamado Halema‘uma‘u, que a miúdo está cheo cun lago de lava.
Durante a erupción de abril de 2007 do Pitón de la Fournaise na illa de Reunión, o solo do cráter principal afundiuse repentinamente uns 300 m. Isto foi atribuído á retirada do magma, que estaba erupcionando por unha abertura situada máis abaixo no flanco sur do volcán.
Caldeiras extraterrestres
Desde inicios da década de 1960, sábese que hai ou houbo volcáns noutros planetas e satélites do sistema Solar. Utilizando naves tripuladas ou non tripuladas, descubriuse o volcanismo de Venus, Marte, a Lúa, e Ío, satélite de Xúpiter. En ningún destes mundos actúa a tectónica de placas, que contribúe aproximadamdente co 60% da actividade volcánica da Terra (o outro 40% está atribuída a volcanismo de punto quente). A estrutura das caldeiras é similar en todos eses corpos planetarios, aínda que o seu tamaño varía considerablemente. O diámetro medio das caldeiras en Venus é de 68 km. O diámetro medio das caldeiras de Io é próximo a 40 km, e a moda é 6 km; a Tvashtar Paterae é probablemente a maior das súas caldeiras cun diámetro de 290 km. O diámetro medio das caldeiras en Marte é de 48 km, por tanto, menor que a de Venus. As caldeiras da Terra son as menores de todos os corpos planetarios e varían de 1,6 a 80 km como máximo.
Marte
A actividade volcánica de Marte está concentrada en dúas grandes proivincias: Tharsis e Elysium. Cada provincia contén unha serie de escudos volcánicos xigantes similares aos da Terra e probablemente son o resultado de puntos quentes no manto. As superficies están dominadas por fluxos de lava, e todos teñen unha ou máis caldeiras de colapso. Marte ten o maior volcán do sistema Solar, o Olympus Mons, que é máis de tres veces máis alto que o Monte Everest, cun diámetro de 520 km. O cume deste volcán ten seis caldeiras unha dentro doutra.
Venus
Como non hai tectónica de placas en Venus, a súa vulcanoloxía está determinada pola perda de calor por condución a través da súa litosfera. Isto causou a emisión de enormes fluxos de lava, que cubriron o 80% da superficie de Venus. Moitas das montañas son grandes volcáns en escudo que teñen un diámetro entre 150 e 400 km e de 2 a 4 km de altura. Máis de 80 destes grandes escudos volcánicos teñen no seu cume caldeiras cun diámetro medio de 60 km.
Ío
En Ío obsérvase un gran volcanismo activo. A orixe da calor de Ío é pouco usual, xa que se quenta por flexión sólida debido á forza mareal gravitatoria xerada por Xúpiter e á resonancia orbital de Ío coas lúas veciñas grandes Europa e Ganímedes, que fan que a súa órbita sexa lixeiramente excéntrica. A diferenza dos outros planetas e satélites mencionados, Ío ten un vulcanismo activo continuo. Por exemplo, as naves da NASA Voyager 1 e Voyager 2 detectaron nove volcáns en erupción cando pasaron por Ío en 1979. Ío ten moitas caldeiras volcánicas con diámetros de decenas de km.
Commelinales
A das commelinales (Commelinaleses) é unha orde de plantas anxiospermas monocotiledóneas.
A orde está composta por cinco familias (nas clasificacións filaxenéticas modernas) ou catro (na clasificacións "cásicas"). En tyoptal, a orde comprenden 812 especies distribuídas en 68 xéneros.
A pesar de ter poucas familias e de ser monofilético segundo as análises moleculares de ADN, a orde é moi diversa desde o punto de vista da morfoloxía. De feito, a unión de todas as familias nun mesmo clado resultou sorprendente, xa que as sinapomorfías quedan prccticamente restrinxidas a certos caracteres fitoquímicos (como a presenza de fenilfenalenonas e a algúns caracteres da semente (como, por exemplo, a presenza dun abundante endosperma helobial).
O grupo troncal das commelinales data de hai uns 114 millóns de anos (MA), no cretáceo tardío.
A diverxencia dentro do grupo comezou hai uns 110 MA, segundo Janssen e Bremer.
As datas, segundo Wikström et al. son 81-73 e 71-66 MA respectivamente. Porén, hai que ter en conta que que Janssen e Bremer (Op. Cit.) utilizaron unha topoloxía para datar os clados diferente.
Clasificación
Na clasificación "clásica" de Cronquist (1981) a orde comprende 4 familas:
Pero en sistemas de clasificación modernos, como os do Angiosperm Phylogeny Group (APG) grupo de botánicos que traballan na filoxenia vexetal utiliando técnicas moleculares e a análise cladística, a clasificación varía bastante.
Na súa primeira clasificación, do ano 1998, incluían tamén catro familias, pero moi diferentes:
No Angiosperm Phylogeny Website (do ano 2001 en adiante), e nas clasificacións APG II (do ano 2003) e APG III (do ano 2009), nas que a orde se sitúa na subclase das Commelinidae, da clase das Liliopsida = Monocotyledoneae. a circunscrición modificouse un pouco:
Segundo APG III, e o Angiosperm Phylogeny Website, as familias son:
Os números de familia consignados arriba, son os atribuídos polo Lineal APG III (LAPG III 2009).
As familias das Mayacaceae, Rapateaceae e Xyridaceae foron desprazadas á orde das Poales.
Claffo
Claffo ou Claffón foi rei dos longobardos a finais do século V.
Traxectoria
Son moi escasas as informacións sobre este soberano longobardo. Fillo e sucesor de Godeoc e, polo tanto, membro da dinastía dos letingos, reinou cando o seu pobo estaba situado no Nórico, correspondente coa actual Baixa Austria.
Padrenda (homónimos)
O topónimo galego Padrenda pode referirse a:
Rodolfo (rei)
Rodolfo (? - 508) foi o último rei dos hérulos, morto na batalla contra o rei dos longobardos, Tatto. A súa derrota, no "Feld" (área do Nórico entre Viena e Bratislava), significou a desaparición dos hérulos da historia.
I'm in Love with My Car
A canción está dedicada a Johnathan Harris pola súa paixón polos automóbiles, aínda que Brian May máis adiante diría que trata sobre a paixón que espertan os automóbiles no mesmo Roger Taylor.
En directo, a banda tocaba a cancíon como parte dun medley entre 1977 e 1981, cantada por Roger Taylor e con Freddie Mercury no piano e nos coros. Coa volta en 2005 de Queen e Paul Rodgers, a canción volveu ao repertorio clásico dos concertos.
Olga Novo
María Olga Novo Presa, nada en Vilarmao (A Pobra do Brollón) o 29 de xaneiro de 1975, é unha poeta e ensaísta galega, máis coñecida como Olga Novo.
Traxectoria
Licenciada en Filoloxía Galega pola Universidade de Santiago de Compostela, foi profesora de bacharelato en varios institutos de Galicia, e despois de galego na Universidade da Alta Bretaña en Rennes, e de literatura na Universidade Bretaña Sur, en Lorient.
Como poeta, deuse a coñecer con tres poemarios: A teta sobre o sol (1996), Nós nus (1997) e A cousa vermella (2004). Tamén publicou un libro de arte compartido coa pintora Alexandra Domínguez e o poeta Xoán Abeleira, titulado Magnalia, e numerosos poemas en antoloxías, libros colectivos, revistas (Festa da Palabra Silenciada, Dorna, Xistral), colaborou en Cadenos de vida e culturas, Moenia, Anuario de estudios galegos, Boletín Galego de Literatura, Ínsula, e xornais (El País, ABC). A súa obra foi recollida en escolmas como La flama en el espejo (México, 1998), Mulher a fazer vento (Lisboa, 1998), ''Yo es otro. Autorretratos de la nueva poesía (Madrid, 2001), o Spain (Poetry from the Castilian, Catala, Basque and Galician languages)'' (Atlanta, 2003).
Como estudosa da literatura, publicou os ensaios ''Por un vocabulario galego do sexo. A terminoloxía erótica de Claudio Rodríguez Fer (Positivas, 1996), O lume vital de Claudio Rodríguez Fer (1999), Uxío Novoneyra. Lingua loaira (Fundación Caixa Galicia, 2005), Erótica Medieval Galaica: leda m'and'eu (Toxosoutos, 2013) e No principio foi o pracer'' (2017, Unión Libre).
Formou parte dos comités de redacción das revistas Ólisbos, Animal e Valdeleite, e segue a facelo de Unión Libre desde a súa fundación.
Participou con estudos en congresos e revistas, onde analizou sobre todo as propostas conectadas co surrealismo, pois escribiu sobre o escritor André Breton, o cantautor Léo Ferré e o pintor Eugenio Granell, e coa temática erótica, como reflicte o seu ensaio Tratado da pel, publicado no monográfico Erotismos de Unión Libre (1999), por ela mesma coordinado. Ademais, interesouse por poetas en lingua portuguesa, como Fernando Pessoa e o surrealista brasileiro Sérgio Lima.
Desde 2010, a Casa da Cultura da Pobra do Brollón leva o seu nome.
En 2019 publica Feliz idade, no que "tende unha mecha desde a xeración que a precedeu á que lle segue; entre o onte e o mañá da estirpe, alén do pasamento do pai e da nenez da filla".
O Covelo, Baroña, Porto do Son
O Covelo é un lugar da parroquia de Baroña no concello coruñés de Porto do Son, na comarca de Noia.
Moaña (homónimos)
O topónimo galego Moaña pode referirse a:
Composteláns
Composteláns foi unha serie de televisión galega, emitida na sección para Galicia da TVE en 1989. Dirixida por Xosé Manuel Pereiro, é unha comedia de situación arredor da vida de tres mozos que viven no ensanche de Santiago de Compostela.
Jorge Larena
Jorge Larena-Avellaneda Roig, nado o 29 de setembro de 1981 nas Palmas de Gran Canaria é un futbolista que xoga na demarcación de centrocampista ofensivo.
Traxectoria
Formouse nas categorías inferiores do UD Las Palmas, debutando no primeiro equipo no ano 1999 en Segunda División e facéndose coa titularidade ao ano seguinte, xa na máxima categoría.
De cara á tempada 2002/03 fichou polo Atlético de Madrid, aínda que contou con minutos nunca chegou a asentarse no equipo titular, polo que foi traspasado ao Celta de Vigo no verán de 2005. O equipo vigués clasificouse esa tempada para disputar a Copa da UEFA pero Larena non contou con moito protagonismo.
Co descenso do equipo en 2007 e a venda de moitas das estrelas do equipo a importancia relativa de Larena no equipo aumentou, facendo moi boa tempada aínda que o equipo finalmente non conseguiu ascender. Este fracaso fixo que o Celta se tivera que desfacer dos xogadores con fichas máis altas, entre eles Jorge Larena, así no verán de 2008 fichou polo seu club de orixe, o UD Las Palmas.
No verán de 2011 rescinde o contrato que o unía ao UD quedando sen equipo nese momento, polo que adestraría co UD Vecindario para manter o estado de forma. O 31 de xaneiro de 2012 fichou polo SD Huesca e de aí sería traspasado ao Recreativo de Huelva.
Premio Goya á mellor actriz revelación
Na lista seguinte recóllese a relación dos gañadores do Premio Goya á mellor actriz revelación desde que comezara a concederse este premio, en 1995.
Xermade
Xermade é un concello da provincia de Lugo, pertence á Comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2022 tiña 1.768 habitantes.
Demografía
Segundo o IGE, en 2020 tiña 1 783 habitantes (875 homes e 908 mulleres). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «».
Situación
Limita cos concellos de Muras, Vilalba, Guitiriz na provincia de Lugo e os concellos de Monfero e As Pontes de García Rodríguez na provincia da Coruña.
Orografía
A Serra da Carba delimita o concello polo norte, chegando aos 876 metros en Goía – Peñote. Ao oeste está a Serra da Loba, cun cumio de 706 metros no Candieiro e os 702 metros no Serrón do Lobo.
Numerosos ríos e regatos reparten a auga do concello ata o Atlántico e o Cantábrico. A través do Trimaz e o Labrada, chegan ao Ladra, que a canaliza ata o río Miño. Polo norte, o río Eume delimita Xermade e Muras.
A topografía do concello é en xeral chá. De tódolos xeitos o relevo faise máis agreste no norte e oeste do concello, onde comezan as serras da Carba (700-800 m) e da Loba (700 m). De ámbolos dous sistemas montañosos descenden arroios de cara ós ríos Labrada e Trimaz, afluentes do Ladra, que verte as súas augas no curso alto do Miño. Un pequeno treito do noroeste aporta as súas augas á conca do Eume.