cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Enfermidade mental
Etioloxía
As parellas de trastornos que presentan un maior valor de etioloxía compartida son: esquizofrenia-trastorno bipolar; esquizofrenia-trastorno depresivo maior e trastorno bipolar-trastorno depresivo maior. É importante destacar que malia que os trastornos de autismo e trastornos por déficit de atención con hiperactividade se diagnostican antes da infancia, e os demais se diagnostican logo da nenez, comparten variantes xenéticas comúns.
miniatura|260px|Esquema que representa os dous principais pares de trastornos que mostran maior correlación xenética.
Clasificación
Existen numerosas enfermidades mentais, con maior ou menor gravidade e repercusión social. Por exemplo: a neurose, os trastornos da personalidade, a anorexia, as dependencias, a psicose, os trastornos do humor (depresión e trastorno bipolar) e os trastonos de ansiedade.
As neuroses afectan en maior grao á percepción do suxeito sobre si mesmo, e ao seu nivel de agrado, de plenitude e de integración de si mesmo, así como ás súas relacións co contorno social e familiar máis próximo; con todo, non presentan os síntomas usuais de desconexión coa realidade e amplo afastamento da vida social, poden desempeñarse laboral e academicamente, e segundo Freud e as escolas psicanalíticas este estado é a condición natural da vida psíquica.
As psicoses, abarcan a manifestación máis claramente asociada coa enfermidade mental, os seus síntomas clásicos inclúen as alucinacións, delirios e grave alteración afectiva e relacional, estes trastornos adoitan ter un factor orgánico bastante pronunciado como os Trastornos Depresivos e Bipolares, aínda que as esquizofrenias son claramente as de maior repercusión persoal, social e familiar dado o seu carácter crónico e dexenerativo caracterizado polos elementos propios de todos os trastornos psicóticos aos cales engádense a desconexión coa realidade e aplanamento afectivo.
A enfermidade mental pode producir illamento, inactividade, desorde de vida en xeral e, en certos casos e circunstancias, tendencia ó suicidio e violencia. Porén, non se pode dicir que haxa maior índice de violencia entre os enfermos mentais.
Un problema moi característico que impide ou dificulta enormemente o tratamiento da enfermidade é a falta de conciencia que o enfermo ten de padecela. Créndose sano, é difícil que consinta ser visto por un profesional, que tome medicación ou acuda a unha psicoterapia ocupacional e, moito menos, a unha hospitalización en caso de crise.
Hoxe existen medicamentos que, unidos a outras terapias, logran controlar con relativa eficacia os síntomas das enfermidades mentais graves.
En 1973 a Asociación Americana de Psiquiatría (APA) decidiu eliminar a homosexualidade do 'Manual de Diagnóstico dos trastornos mentais' (DSM). O 17 de maio de 1990 a OMS eliminou a homosexualidade e a transexualidade da listaxe de enfermidades mentais. Por iso todos os anos recórdase esta data no Día Internacional contra a Homofobia e a Transfobia.
Vance Joy
James Keogh, nado en Melbourne o 1 de decembro de 1987, máis coñecido como Vance Joy, é un cantante australiano. Asinou un contrato por cinco álbums con Atlantic Records no 2013. Ademais, lanzou o EP God Loves You When You're Dancing en marzo de 2013. A súa canción "Riptide" foi votada como a número 1 de Triple J Hottest 100 de 2013. Joy lanzou o seu primeiro álbum, Dream Your Life Away, o 5 de setembro de 2014 en Australia e 9 de setembro de 2014.
Bohas-Meyriat-Rignat
Bohas-Meyriat-Rignat é unha vila francesa do departamento do Ain, na rexión de Ródano-Alpes.
O Casarón
O topónimo galego O Casarón pode referirse a:
Loureira
O termo loureira pódese referir a:
Sindicato Agrario de Palas de Rei
O Sindicato Agrario de Palas de Rei foi unha organización agraria que existiu no concello de Palas de Rei durante a Segunda República. Nunha das súas manifestacións na que ían uns cincocentos afiliados, feita polas rúas da cidade de Lugo o venres 25 de setembro de 1931, levaban un cartel diante que poñía "Vivan los agrarios republicanos. Abajo los caciques".
-779
Véxase tamén
Historia ano a ano
Esther Pita
miniatura|Placa en homenaxe a Esther Pita en Santa Cruz Esther Pita Pita, nada en Santa Cruz (Oleiros) o 23 de maio de 1943 e finada ibídem o 24 de febreiro de 2019, foi unha política galega que chegou a ser alcaldesa de Oleiros durante dúas lexislaturas.
Traxectoria
De pai emigrado en Venezuela e nai titular dun estanco en Santa Cruz, estudou na Escola de Comercio da Coruña, e despois traballou na Telefónica.
Fundou con Ángel García Seoane a Alternativa dos Veciños de Oleiros en 1976 e con ela concorreu ás primeiras elecións municipais, e foi elixida concelleira xa de xeito ininterrompido. En 1985 a Alternativa dos Veciños chegou ao poder grazas a unha moción de censura, e Pita tivo desde aquela responsabilidades de goberno nas áreas de servizos sociais e de cultura. En xuño de 1996 García Seoane foi inhabilitado por seis anos e Pita pasou a ser alcaldesa. Ao remate da inhabilitación de Seoane, nas eleccións municipais de 2003, Pita deixou a alcaldía, que volveu a García Seoane, e abandonou a política.
Honras
Ten unha praza dedicada en Santa Cruz.
Vida persoal
Estivo casada e enviuvou.
Birgit Nilsson
Birgit Nilsson (nada Svensson), nada en Västra Karups (Suecia) o 17 de maio de 1918 e finada o 25 de decembro de 2005 en Bjärlöv (Suecia), foi unha soprano dramática sueca, considerada a mellor soprano wagneriana do seu tempo. Formada musicalmente en Estocolmo, logo do seu debut en 1946 Nilsson cantou na maioría dos grandes teatros de ópera do mundo un repertorio que incluía compositores como Verdi, Puccini e Strauss, antes de retirarse en 1982.
En 1958 foi invitada a abrir a tempada do Teatro alla Scala de Milán, un honor adoito reservado a cantantes italianos.
Nilsson morreu aos 87 anos o 25 de decembro de 2005 na súa casa de Bjärlöv, unha pequena vila próxima a Kristianstad en Escania, a mesma provincia que a viu nacer. Non se deu a coñecer ningunha causa da morte. Foi sobrevivida polo seu marido, Bertil Niklasson (finado en marzo de 2007), un cirurxián veterinario que coñecera nun tren e co que casara en 1948. Non tiveron descendencia.
Sindicato do Traballo de Lugo
O Sindicato do Traballo de Lugo, foi unha organización sindical que existiu en Lugo durante a Segunda República. Estaba afiliado á Confederación Rexional Galaica. Nun mitin do ano 1932 en Lugo participou José Villaverde Velo e Mario Rico.
Cumio (topografía)
dereita|miniatura|300x300px|O [[monte Damavand no inverno (Irán).]] Un cumio (tamén chamado bico, cima, cume, cúspide ou pico) é, en topografía, un punto dunha superficie que é máis elevado en altitude que todos os puntos inmediatamente adxacentes a el.
Subcumios o Cumios secundarios
No italiano se le chama tamén sottocima ("subcumio"), vetta secondaria ("cima secundaria"), spalla ("lombo"); no inglés, subpeak ("subpico") o secondary summit ("cumio secundaria"); no francés, antécime; no alemán, Vorgipfel.
Partendo do concepto de prominencia topográfica, a UIAA ha definido que unha elevación se chama montaña si ten una prominencia de al menos 300 metros; se chama cima si ten una prominencia de al menos 30 metros; nos casos en que haxa una prominencia menor se fala de subcumio, subcima, lombo, etc.
Pode expresarse gráficamente ne siguente tabla:
Formas de cima
Un pico piramidal (horn) é un cumio montañoso con forma puntiaguda producida pola erosión do xeo.
Lorbé, Dexo, Oleiros
Lorbé é un lugar da parroquia de Dexo no concello de Oleiros, na provincia da Coruña. Segundo o padrón municipal (INE 2012) ten 749 habitantes (366 homes e 383 mulleres). Neste lugar está o porto de Lorbé e a torre de Lorbé.
Castiñeiro de Pará
O castiñeiro de Pará, ou castiñeiro do Brasil (Bertholletia excelsa), é unha árbore nativa de América do Sur, especificamente de Bolivia, Brasil, sueste de Colombia, Güiana, Perú, leste e nordés da Arxentina e sur de Venezuela. No Brasil recibe os nomes vulgares de castanha-do-pará, castanha-do-acre, castanha-do-brasil, tocari e tururi. Cultívase polo froito chamado de castaña de Pará ou castaña do Brasil. Pará é un estado brasileiro situado no leste da Rexión Norte. miniatura|240px|Inflorescencia
Descrición
A árbore é a única especie do xénero Bertholletia. Atópase en grupos de árbores espallados de até 100 individuos, sobre solos ben drenados en grandes bosques das concas dos ríos Amazonas, Negro e Orinoco. É unha árbore grande que acada entre 30 e 50 m de altura. O tronco ten de 1 a 2 m de diámetro. Pode vivir 500 anos ou máis. Na Amazonía peruana atopáronse árbores de até 1200 anos de antigüidade. O toro é recto e non ramificado deica a metade da súa altura, mais cunha coroa inesperada de pólas grandes sobre o pavillón das outras árbores circundantes. A casca é agrisada e lisa.
As follas son cedizas, alternas, simples, oblongas, de 20 a 35 cm de longo e 10 a 15 cm de largo. As flores son pequenas, averdasdas-abranazcadas; cada flor ten un cáliz dividido en dous, seis pétalos amarelo-crema desigualmente coloreados, e estames numerosos.
As súas flores só se poden polinizar mediante a acción dun insecto o bastante forte. As abellas Euglossinae dos xéneros Eulaema, Xylocopa, Bombus e Centris, polinizan a árbore da castaña de Pará. As orquídeas Coryanthes vasquezii producen un cheiro que atrae as abellas macho, que á súa vez o requiren para atraeren as femias e acoplárense, polo que hai unha simbiose indisolúbel entre a árbore, a orquídea e mailas abellas.
Castaña
Se as orquídeas e as abellas están presentes, o froito, botanicamente unha noz, tarda 14 meses en madurecer trala polinización das flores, e acada entre 10 e 15 cm de diámetro e 1 a 2 kg de peso, con casca lígnea de 8 a 12 mm de grosor. No interior contén de 8 a 24 sementes en forma de media lúa, de 4 a 5 cm de longo. Unha árbore madura pode dar entre 200 e 400 froitos.
Consumo
O principal exportador mundial de castañas do Brasil é Bolivia, onde se coñecen coma almendras (améndoas) ou castañas de Pando. No Brasil, ao igual que en galego, coñécense coma castanhas de Pará; en español porén, coñécense coma nueces de Brasil (noces do Brasil). Os nomes indíxenas inclúen juvia na área do Orinoco, e sapucaia no Brasil.
As castañas de Pará, de delicado gusto, son unha fonte excelente de selenio e unha boa fonte de magnesio e de tiamina. Son ricas en proteína (14%), glícidos (11%), e graxa (67%). A proporción de graxas insaturadas das castañas de Pará está entre as máis altas de todos os froito secos. Ademais, son un dos alimentos máis radioactivos do mundo, por mor á acumulación de radio e de bario do solo na castaña.
O consumo das castañas do Brasil, aínda que inofensivo en pequenas cantidades, pode carrexar diversos problemas. Tipicamente, 100 gramos de castañas de Pará conteñen máis de 30 veces a dose diaria de selenio recomendada para un adulto, podendo o seu abuso provocar selenose, polo que se recomenda un consumo moderado e esporádico. A longo prazo, a acumulación de radio nos ósos pode ademais ter efectos prexudiciais para a saúde.
O aceite da castaña do Brasil utilízase para a alimentación e tamén como lubrificante de reloxos e para facer pinturas dos artistas. A medicina tradicional atribúe ao consumo das castañas quentadas (preferibelmente en leite), propiedades como diurético e recomenda o seu uso tópico externo para afeccións do ouvido.
A madeira úsase en construción de vivendas e naval, mais a súa explotación non é compatíbel coa produción de castaña.
Sustentabilidade ambiental
As castañas de Pará prodúcense exclusivamente de árbores bravas. O seu aproveitamento considérase un modelo para xerar ingresos do bosque tropical sen destruílo. As pescudas demostraron que unha colleita moderada permite a proliferación de novas árbores.
Porén, tense aínda que establecer o real impacto sobre a fauna silvestre dos miles de colleitadores que, na tempada da colla, percorren as forestas para a súa extracción. Segundo estudos realizados en Bolivia, a acción destes recolectores provocou a redución da poboación de numerosos animais e até a extinción local de mamíferos coma o mono araña.
Radioactividade
As castañas de Pará poden conter pequenas cantidades de radio, un elemento químico radioactivo. Se ben esta é unha cantidade pequena, arredor de 1–7 pCi/g (40–260 Bq/kg), onde a maior parte deste elemento está contida no corpo do froito, esta cifra é até 1.000 veces máis elevada que noutros alimentos. Isto non se debe a niveis elevados de radio no solo, senón ao extremadamente extenso raizame subterráneo da árbore.
Propiedades
Indicacións: é antioxidante, emoliente, insecticida e nutritivo.
Taxonomía
Bertholletia excelsa foi descrita por Humb. & Bonpl. e publicado en Plantae Aequinoctiales 1: 122–127, pl. 36. 1807.
-778
Véxase tamén
Historia ano a ano
Pandoravirus
Pandoravirus é un xénero de virus de gran tamaño, cun xenoma maior que o do resto dos virus coñecidos. Como outros virus grandes como Mimivirus e Megavirus, o Pandoravirus infecta a amebas, pero o seu xenoma, que contén de 1,9 a 2,5 megabases de ADN, é unha dúas veces máis grande que o de Megavirus, e difire moito do doutros virus grandes en aparencia e estrutura do xenoma.
Descubrimento
O descubrimento previo deses virus impulsou a procura doutros virus similares que infectasen a amebas, e como resultado atopáronse dúas novas especies: Pandoravirus salinus, en augas mariñas da costa de Chile, cun tamaño xenómico de 2,5 megabases; e Pandoravirus dulcis, en pozas de auga doce de Australia, cun tamaño xenómico de 1,9 megabases.
Descrición
Os virións de Pandoravirus miden aproximadamente 1 micron de longo e 0,7 de largo, polo que o seu tamaño é similar ao dunha pequena bacteria, e teñen forma de gota. O xenoma da especie máis grande, Pandoravirus salinus, contén 2556 secuencias codificantes de proteìnas preditas, das cales só o 6% estaban relacionadas con xenes doutros organismos. A desemellanza dos restantes xenes con calquera outros coñecidos, levou aos investigadores a especular con que estes virus poden representar unha póla ata agora descoñecida da árbore da vida. Porén, outros expertos consideran que esa suxestión é prematura.
As Casas Baratas
O topónimo galego As Casas Baratas pode referirse a:
As aventuras do barón Munchausen
Estreouse en galego o 19 de setembro de 1993 a través da TVG.
Al-Ahly Sporting Club
O Al-Ahly Sporting Club (popularmente Al-Ahly, que significa O Nacional) é un club deportivo de O Cairo, en Exipto, principalmente coñecido polos éxitos da súa sección de fútbol, a máis laureada de África. O club foi fundado en 1907 por un grupo de estudantes nacionalistas que se opoñían á colonización. No ano 2000 foi recoñocido pola CAF como mellor equipo africano do século XX.
As súas cores son o vermello e o branco, sendo vermellas a camisola e as medias, e branco o pantalón.
O Al-Ahly xoga os seus encontros como local no Cairo International Stadium, un recinto multiusos no que se poden disputar encontros de fútbol ou competicións de atletismo, que ten capacidade para 75.000 seareiros, e no cal tamén teñen a súa localía o seu grande rival, o Zamalek SC, e a Selección de fútbol de Exipto.
Selección sexual
miniatura|250px|A selección sexual crea rechamantes [[dimorfismo sexual|diferenzas entre os sexos na ave do paraíso Paradisea decora. Arriba o macho; abaixo a femia. Pintura de John Gerrard Keulemans (d.1912).]]
A selección sexual é un modo de selección natural que comprende dous aspectos: a elección polos membros dun dos sexos de compañeiros do outro sexo para aparearse con eles (selección intersexual), e a competencia entre individuos do mesmo sexo polo acceso a membros do outro sexo (selección intrasexual). Estas dúas formas de selección significan que algúns individuos teñen un mellor éxito reprodutivo que outros nunha poboación, ou ben por ser máis atractivos ou por preferir parellas máis atractivas para producir a súa descendencia. Por exemplo, na estación reprodutora a selección sexual nas ras ocorre ao xuntárense primeiro os machos na beira da auga e emitiren as súas chamadas de apareamento croando. As femias chegan despois e elixen os machos con chamadas máis potentes e mellores territorios. Xeneralizando, os machos benefícianse de apareamentos frecuentes e de monopolizar o acceso a un grupo de femias fértiles. As femias como teñen un número limitado de descendencia maximizan o retorno de enerxía que investen na reprodución.
O mantemento da reprodución sexual nun mundo altamente competitivo é un dos grandes enigmas da bioloxía porque a reprodución asexual pode producir descendencia moito máis rapidamente que a sexual, xa que se evita producir un 50% de machos na descendencia, os cales son incapaces de producir descendencia por si mesmos. Porén, investigacións publicadas en 2015 indican que a selección sexual pode explicar a persistencia da reprodución sexual.
Darwin e o desenvolvemento da teoría
miniatura|150px|dereita|[[Charles Darwin en 1868.]] O desenvolvemento do concepto de selección sexual foi unha parte moi importante da obra de Charles Darwin On the Origin of Species, publicada en 1859, na que o autor lle daba unha grande importancia dentro da selección natural. Darwin explicaba mediante este mecanismo certos aspectos evolutivos tales como o desenvolvemento esaxerado de estruturas anatómicas ou a presenza de cores rechamantes que parecían non axustarse á teoría da selección natural, na cal os trazos seleccionados para prevalecer ao longo do tempo eran aqueles que aumentaran as probabilidades de supervivencia. O naturalista británico coñecía as ideas do anatomista John Hunter sobre as diferenzas entre caracteres sexuais primarios, relacionados coa cópula, e os secundarios, relacionados coa atracción entre sexos. Baseándose nisto definiu a selección sexual de tal modo que puidera explicar a presenza destas características como resultado dunha elección por parte dun dos sexos, aínda que non foi capaz de dar resposta a por que os individuos do sexo que facía a elección mostraban predisposición para a ese trazo. O termo foi ampliado por Darwin noutro libro, The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex de 1871, ligándoo ademais á evolución da especie humana como explicación para a existencia das diferentes razas humanas.
Darwin pensaba que a selección natural por si soa non podía explicar certos tipos de adaptacións que non eran para a supervivencia. Unha vez escribiu a un colega que "A visión das plumas da cola dos pavos reais, sempre que a observo, ponme enfermo!". Na súa obra divide a selección sexual en competición dos machos e elección das femias.
A estas ideas opoñíase Alfred Russel Wallace, aínda que moita desta oposición fíxoa despois da morte de Darwin. Argumentaba que as competicións entre machos eran formas de selección natural, pero que a "apagada" coloración da pava real é en si mesma adaptativa como camuflaxe, e que adxudicar a elección de parellas ás femias era, na súa opinión, atribuír a capacidade de xulgar estándares de beleza a animais moi subdesenvolvidos cognitivamente como para ser quen de percibir a estética (como tamén nos escaravellos).
Ronald Fisher
miniatura|Macho de [[Euplectes progne.]] miniatura|A cola do [[pavón en voo, exemplo clásico de descontrol fisheriano (Fisherian runaway).]]
A selección sexual foi reinterpretada en 1930 polo biólogo evolucionista e estatístico inglés Ronald Aylmer Fisher. A nova definición dada supoñía que certos trazos que na actualidade poden parecer pouco vantaxosos para os organismos apareceron sendo inicialmente o contrario. Así, nun primeiro momento, a elección destas características tiña como único obxectivo proporcionar á descendencia de diversas vantaxes en termos de supervivencia. Esta maior taxa de supervivencia supoñía que gradualmente as poboacións naturais foran diferenciándose por selección natural, un sexo en posuír o trazo e o outro en ter predisposición cara a el. Co paso do tempo, ambos os caracteres víronse favorecidos ao retroalimentarse un a outro, chegando a superar o obxectivo inicial. No seu libro de 1930 The Genetical Theory of Natural Selection incluía a hipótese do fillo sexy e o principio de Fisher. O descontrol ou desbocamento fisheriano ( Fisherian runaway) describe como a selección sexual acelera a preferencia por un ornamento específico, causando que a presenza polo trazo e a preferencia das femias por el se incrementen xuntas nun ciclo descontrolado de retroalimentación positiva. Nunha aclaración que non foi completamente comprendida durante 50 anos dixo:
Richard Dawkins presentou unha explicación non matemática do proceso de selección sexual descontrolada no seu libro The Blind Watchmaker (O reloxeiro cego). As femias que prefiren machos de colas longas tenden a ter nais que elixiron colas longas. Como resultado, portan os dous conxuntos de xenes, é dicir, e os xenes para colas longas e os xenes para preferiren colas longas quedaron ligados. O gusto polas colas longas e as propia lonxitude das colas poden quedar correlacionadas, tendendo a incrementarse á vez. Canto máis crecen as colas, deséxanse colas máis longas. Calquera lixeiro desequilibrio inicial entre a preferencia e as colas pode orixinar unha explosión na lonxitude das colas. Fisher escribiu que:
A femia destas aves desexará aparearse co macho de cola longa máis atractivo para que a súa proxenie, se é masculina, sexa tamén atractiva ás femias da seguinte xeración, e así a cría será pai de máis crías que levan os xenes da femia (da avoa). Como a taxa de cambio na preferencia é proporcional ao gusto medio entre as femias, e como as femias desexan asegurar os servizos dos machos máis atractivos sexualmente, créase un efecto aditivo que, se non se controla, pode causar un incremento exponencial nun gusto determinado e o correspondente atributo sexual desexado.
Despois do modelo conceptual inicial de Fisher do proceso de descontrol ('runaway'), Russell Lande e Peter O'Donald proporcionaron probas matemáticas detalladas que definen as circunstancias baixo as cales pode ter lugar a seleccións sexual descontrolada.
Nos humanos
Igual que no resto de especies animais, a selección sexual probablemente actuou tamén na evolución do ser humano en maior ou menor medida. Xa Darwin sinalou unha probable orixe da variedade racial humana na selección sexual, aínda que hoxe en día se considera que este proceso desempeñou un papel moi secundario neste aspecto debido a que os grupos humanos raramente se encontraron illados xeneticamente e a que existiu sempre un alto grao de mestizaxe ao longo da súa evolución. Tamén apuntou á selección sexual como responsable da perda de pelo corporal de forma similar ao acontecido noutros primates. Diversas investigacións actuais relacionan as pautas humanas de elección de parella, condutas e preferencias físicas coa selección de caracteres que confiran vantaxes xenéticas á descendencia ou con trazos identificables con estados de saúde da parella.
Vilaia de Jijel
Jijel (en lingua árabe ولاية جيجل) é unha provincia (wilaya) de Alxeria, na súa costa oriental. A súa capital é Jijel.
Selección sexual
Investimento parental
A selección sexual unicamente pode comprenderse tendo presente o concepto de investimento parental considerando esta como o esforzo biolóxico levado a cabo por unha parella dunha especie para concibir e criar a un descendente. O termo foi amplamente desenvolvido polo investigador Robert Trivers, baseándose nos traballos previos sobre gasto parental de Ronald Fisher, para explicar a conduta sexual de especies animais. miniatura|dereita|Parella de [[Aechmophorus clarkii trasportando as súas crías.]] Nas especies con reprodución sexual heterogámica cada un dos proxenitores contribúe de forma non proporcional á creación de gametos. En xeral as femias destas especies producen unha moi pequena cantidade de óvulos, isto tradúcese nunha cantidade limitada de descendentes, xa que a dispoñibilidade de óvulos se converte precisamente no recurso limitante da reprodución. Deste modo a inversión parental de cada un dos sexos é desigual, así como a taxa potencial de reprodución, debido a que os custos de formación dos gametos femininos e o desenvolvemento dos embrións son moi altos para as femias en comparación coa produción de gametos masculinos. A isto habería que sumar que as femias deben tamén investir gran cantidade de recursos na crianza dos seus descendentes. Este esquema xeral é común na maioría das especies animais e principalmente nas políxinas, onde cada macho pode potencialmente reproducirse con varias femias, mentres que os exemplos de machos que realizan a maior parte dos coidados parentais danse en especies poliándricas, nas que son as femias as que teñen acceso a varias parellas reprodutoras. Nas especies monógamas é usual que ambos os proxenitores compartan os esforzos na cría e exista unha certa competencia entre eles para realizaren o menor traballo posible aumentando o esforzo do outro.
Vilaia de Jijel
Divisións administrativas
A provincia divídese en 11 distritos, dos que se debullan 28 municipios.
Selección sexual
Investimento parental
Deste modo adoita aceptarse que o esforzo parental, é dicir, a contribución conxunta de ambos os sexos para o desenvolvemento dun descendente, recae en maior medida nun dos sexos, xeralmente a femia. Ao mesmo tempo, o outro sexo, polo xeral o macho, contribúe principalmente na etapa anterior investindo no esforzo de apareamento, esforzo para ter a posibilidade de aparearse coas escasas femias. En consecuencia, adoita admitirse que o proxenitor que inviste máis na reprodución será o responsable da elección da súa parella para asegurar a súa propia inversión, mentres que o que inviste menos debe competir polo acceso á cópula.
Selección intrasexual fronte a selección intersexual
As diferenzas na inversión parental entre proxenitores e nas proporcións sexuais teñen varias consecuencias. Por unha parte, que o individuo do sexo que máis inviste na reprodución deba asegurarse de seleccionar unha parella sexual axeitada para optimizar o seu investimento. Por outra parte, que os individuos pertencentes ao sexo maioritario en número ou en capacidade reprodutora deban competir entre eles pola cópula. A intensidade da selección sexual é proporcional ao grao de competencia entre os individuos polos apareamentos. Estas premisas son a base para a diferenciación de dous mecanismos dentro da selección sexual que doitan actuar conxuntamente, a selección intrasexual e a selección intersexual. A selección intrasexual é a que favorece o éxito reprodutivo dun sexo por competencia directa con individuos do mesmo sexo, por exemplo favorecendo trazos que dean maior capacidade para loitar. A selección intersexual é a que favorece os trazos que aumentan o éxito reprodutivo ao aumentaren a atracción sobre o outro sexo.
Selección intrasexual
Dentro da competencia entre individuos do mesmo sexo polo acceso aos do sexo contrario teñen especial importancia as loitas, ben sexan reais mediante o uso de estruturas corporais a modo de armas ou ben sexan rituais, coa exposición perante o opoñente desas mesmas armas mais sen chegar ao combate. Eses combates, polo xeral levados a cabo polos machos, poden producirse polo acceso ás femias ou aos lugares onde estas se encontran e xeralmente son máis intensos conforme a femia se vai mostrando máis receptiva. Aínda que os exemplos de combates levados a cabo por moitos grandes mamíferos son moi notables, existen outras moitas variantes desta competencia menos sanguentas. miniatura|esquerda|250px|Combate entre machos de [[Cervus elaphus polo acceso ás femias.]] miniatura|dereita|Cópula de [[Orthetrum cancellatum.]] A competencia espermática é aquela na que a propia cópula dun macho actúa impedindo que os gametos doutros machos fecunden a femia. A competencia espermática parece ser a responsable das marcadas diferenzas entre os xenitais de especies moi próximas filoxeneticamente, especialmente en insectos, e quizais por iso posúen un forte mecanismo de especiación. Existen numerosos exemplos deste tipo de competencia dentro do mundo dos insectos. A libélula Orthetrum cancellatum, por exemplo, ten unha particular forma de reprodución na que a femia se aparea con varios machos e non é fecundada inmediatamente por ningún deles porque garda o esperma no seu interior nunha espermateca que procede do macho. Os machos desta especie desenvolveron no seu aparato reprodutor unha estrutura preparada para extraer do corpo da femia a espermateca dos machos cos que copulou con anterioridade. Outra especie similar, Crocethemus erythracea, inxecta a súa espermateca con gran forza dentro do corpo da femia grazas a un apéndice especial do seu pene para situala por diante da dos seus competidores.
Hai outros exemplos entre os invertebrados de especies que cerran literalmente o orificio xenital feminino como ocorre no parasito acantocéfalo Moniliformes dubius. A competencia polas femias pode chegar a ser tal que o macho de Xylocoris maculipennis, un hemíptero, copula con outros machos inxectándolles nos seus tecidos esperma que se traslada ata as gónadas para logo chegar ás femias cando teña lugar a cópula dese macho. Un caso moi particular de selección sexual por competencia intrasexual podería darse, de ser certas as consideracións de certos autores, nas plantas con flores. Aínda que en liñas xerais se acepta que a evolución dos caracteres sexuais secundarios nada ten que ver con factores de competencia e, por tanto, coa selección sexual cabe a posibilidade de que si ocorra así con caracteres sexuais primarios. Segundo certas teorías, o desenvolvemento das flores, a súa variada morfoloxía, colorido, posición, tamaño do seu estigma e o estilo podería responder á necesidade das plantas que as posúen de atraer polinizadores. Caracteres como a presenza de néctares e periantos rechamantes puideron ter evolucionado a partir da competencia directa entre uns individuos e outros por aves e insectos que funcionasen como vehículo para a transferencia do pole.
Selección intersexual
miniatura|dereita|O carrán escuro ([[Sterna fuscata) sobrevoando a súa colonia de cría.]] Dado que para as femias o custo da reprodución é moi grande en relación ao dos machos, a elección destes é unha decisión moi delicada para elas. Os criterios que poden ter estas femias son moi variados. As femias dalgunhas especies deciden que macho é máis competente atendendo á capacidade que ten este de subministralles alimento ou acubillo. Outras fano en función do tamaño dalgunha parte do seu corpo ou da complexidade da súa ornamentación como ocorre coas femias de Triturus vulgaris e a súa preferencia por machos con grandes cristas dorsais. Estes criterios teñen unha base xenética dado que supostamente a capacidade dos machos para a caza ou para a elaboración de niños estará relacionada coa carga xenética destes e esas mesmas capacidades serán trasmitidas á prole.
A capacidade do pai de fornecer mellores recursos á femia e aos seus descendentes está estreitamente relacionada coa capacidade de supervivencia que terá a descendencia. Danse casos moi interesantes en aves onde se relacionan as capacidades do macho para proporcionar alimentos á femia durante o cortexo coa capacidade que terá despois para subministrárllelos aos seus fillos. Ocorre así coa ave Sterna fuscata (carrán escuro), especie na que moitas parellas reprodutoras de anos anteriores se separan se a femia considera que o macho perdeu esa capacidade de conseguir alimento nun ano concreto. Algunhas ras machos son seleccionadas polo seu canto máis potente e duradeiro, carácter que pode estar revelando que o hábitat no que viven (e no que se desenvolverían as posibles crías) é máis rico, xa que permite ao macho un investimento tan importante. miniatura|esquerda|Exemplar do [[Mecoptera|mecóptero Hylobittacus apicalis.]] Aínda que, unha vez máis, é nos invertebrados onde se dan os exemplos máis curiosos deste tipo de selección. A femia da mosca Hylobittacus apicalis seleccionará para o apareamento ao macho que lle ofreza como alimento un insecto de maior tamaño. É máis, este insecto permitirá que a cópula sexa máis longa (e os óvulos sexan fecundados) en función do tamaño da presa. Ambos os dous gañan. Gaña a femia, pois poderá transformar o alimento en ovos, e gaña o macho, que se reproduce. Mais non sempre se dan estas circunstancias, algúns machos de Hylobittacus apicalis son quen de forzar á femia e aparearse con ela sen traerlle previamente alimento. Esta situación é claramente desfavorable para a femia, que deberá procurar alimento, e favorable para o macho, que gañará tempo con respecto a outros conxéneres para reproducirse.
Fixéronse tamén experimentos que intentan demostrar a teoría de que algunhas femias dalgunhas especies son capaces de elixir ao macho con mellor dotación xenética sen ningún tipo de demostración por parte deste, considerando que a mellor dotación xenética é a que aumenta a capacidade de supervivencia dos descendentes. Nun destes experimentos tomaron varias femias de Drosophila melanogaster e separáronas en dous grupos. As femias dun dos grupos eran forzadas a aparearse cun único macho tomado polos investigadores ao chou, mentres ás femias do outro grupo se lles mostraban varios machos para que puidesen aparearse co que considerasen oportuno. Posteriormente, as crías de ambos os grupos foron sometidas á presión de depredadores, e as que mostraron mellor capacidade de supervivencia foron as femias que tiveron liberdade para aparearse. Teoricamente, e supoñendo que non tivese existido ningún tipo de competencia intraespecífica entre os machos, as femias que puideron elixir escolleron os machos mellor preparados e grazas a iso os seus descendentes podían sobrevivir á depredación.
A selección sexual e os trazos morfolóxicos esaxerados
miniatura|dereita|Cortexo do pavo real ([[Pavo cristatus).]] O desenvolvemento en machos de elementos ornamentais moi elaborados como caracteres sexuais secundarios é un dos resultados da selección sexual estudado desde hai anos como o exemplo máis representativo desta. Moitas destas características relaciónanse directamente coa competencia intraespecífica, tal é o caso do tamaño de cornos e hastas utilizados en combates. Noutras ocasións son claros exemplos de selección por parte das femias de características morfolóxicas nos machos, como a presenza de longas plumas ou cores rechamantes. Moitos destes adornos poden parecer mesmo desfavorables para a supervivencia dos individuos que as posúen e da súa descendencia ao diminuíren a súa capacidade de movementos ou de mimetismo. O caso paradigmático de adornos corporais sobredesenvolvidos preséntase no pavo real (Pavo cristatus), no cal o macho exhibe na súa cola unhas longas plumas con ocelos de cor azul metálico. O estudo da evolución deste carácter foi parte primordial dos primeiros estudos sobre selección sexual levados a cabo por Charles Darwin en The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. Actualmente son dúas as teorías máis importantes que se propuxeron para explicar o desenvolvemento de ornamentos elaborados por selección de beneficios xenéticos, a hipótese de Fisher e a hipótese do hándicap.
Descontrol fisheriano (Fisherian runaway)
Finalmente, dado que houbo unha selección nas femias para aparearse con machos de cola longa o trazo máis importante para trasmitir deixará de ser o inicial, a capacidade de voo, para transmitirse o trazo de ser máis atractivo ante as femias. Así, aínda que o tamaño da cola chegue a tal punto que comece a ser un trazo desfavorable para a especie, isto xa non terá importancia. As femias de Euplectes progne, predispostas xa a aparearse con machos atractivos, elixirán a estes para que os seus descendentes sexan máis atractivos tamén ante outras femias independentemente da súa capacidade de voo.
O principio do hándicap
Adoitan diferenciarse dous tipos de hándicaps, un deles chamado hándicap revelador mostra que o macho é forte, xa que vive malia a tara en contraposición aos machos que non teñen o trazo. O outro tipo, o hándicap condicional, mostra que o macho se encontra forte, xa que foi quen de desenvolver a característica en contraposición a aqueles machos doentes ou mal alimentados, que non puideron desenvolver o trazo. Un exemplo puntual deste extremo é que a presenza de parasitos en aves ten como principal síntoma externo unha menor pigmentación nas plumas. O autor propón explicacións baseadas na teoría do hándicap para un gran número de situacións de dimorfismo sexual. Un dos casos estudados é o de especies nas que os trazos expresados supoñen unha redución na visión. Ocorre en determinadas especies de primates, como o orangután (Pongo pygmaeus), no que os amplos pregamentos cutáneos que ten arredor dos ollos dificultan notablemente a capacidade que teñen de relacionarse co seu medio ambiente. Segundo as hipóteses de Zahavi, a supervivencia dun macho coa visión reducida poñería de manifesto, ante as femias, unha superioridade xenética deste macho fronte a outros que non tivesen esa tara.
Interpretación moderna
miniatura|Macho de [[Gorilla beringei beringei, un exemplo de especie na que os machos compiten en torneos.]] miniatura|Un escaravello da fariña ([[Tenebrionidae).]] miniatura|A ra [[Engystomops pustulosus (antes chamada Physalaemus pustulosus).]]
As ideas de Darwin sobre a selección sexual foron acollidas con escepticismo polos seus contemporáneos e non consideradas de grande importancia no século XX como para que os biólogos da década de 1930 decidisen incluír a selección sexual como un modo de selección natural. Ata o século XXI non se lles deu máis importancia en bioloxía.
As novas teorías salientan intrinsicamente as cualidades útiles deses trazos. As cornamentas, cornos e como poden utilizarse na defensa física contra os depredadores, e tamén na competición entre machos nas especies que compiten en torneos. O vencedor, que normalmente se converte no animal dominante na poboación, ten garantido o acceso ás femias, e así incrementa o seu éxito reprodutivo. As cornamentas non son o único mecanismo que pode usarse para contrarrestar a predación. Os predadores xeralmente miran aos ollos das súas presas para poder atacar esa parte do animal. Os moi visibles ocelos que teñen nas ás moitas especies de bolboretas e peixes confunden aos predadores e contribúen a evitar que as presas sufran danos graves.
Investigacións publicadas en 2015 indican que a selección sexual e a elección de parella "mellora a saúde da poboación e protexe contra a extinción, mesmo ante estrés xenético debido a altos niveis de endogamia" e "finalmente determina quen consegue que se reproduzan os seus xenes na seguinte xeración, polo que é unha estendida e moi poderosa forza evolutiva." O estudo fíxose co escaravello da fariña (Tenebrionidae) durante un período de dez anos nos que os únicos cambios foron na intensidade da selección sexual.
Outra teoría, que xerou recentemente un gran número de novas teorías, é o xa mencionado principio do hándicap de Amotz Zahavi, Russell Lande e W. D. Hamilton, que sostén que o feito de que un macho poida sobrevivir ata e durante a idade reprodutora levando eses trazos que aparentemente son tan pouco adaptativos pode ser considerado polas femias como testemuño da súa boa fitness global. Eses hándicaps poderían probar que el está libre ou é resistente a doenzas, ou poderían demostrar que ese animal posúe máis velocidade ou maior forza física que usa para contrarrestar os problemas que lle supón ese trazo tan esaxerado.
O traballo de Zahavi estimulou o reexame de todo este campo da bioloxía, o que produciu un número cada vez maior de teorías. En 1984, Hamilton e Marlene Zuk introduciron a hipótese do "Macho brillante", que propón que as elaboracións dos machos poderían servir como un marcador de saúde, ao esaxerar os efectos das doenzas e deficiencias. En 1990, Michael Ryan e A.S. Rand, traballando coa ra Engystomops pustulosus, propuxeron a hipótese do "Aproveitamento sensoial" (Sensory Exploitation), na que os trazos esaxerados dos machos proporcionan un estímulo sensorial que as femias encontran difícil de resistir. Propuxéronse tamén as teorías da "Hipótese da gravidade" de Jordi Moya-Larano et al. e de "Espantar" (Chase Away) de Brett Holland e William R. Rice. Ademais, a finais da década de 1970 Janzen e Mary Willson, decatándose de que as flores masculinas son xeralmente maiores que as femininas (en especies con flores unisexuais), ampliaron o campo da selección sexual ás plantas.
Nos últimos anos, este campo explotou xerando multitude de teorías e traballos para incluír moitas observacións adicionais e áreas de estudo, non todas claramente comprendidas dentro da definición de selección sexual de Darwin. Entre estas a estratexia dos cucos, regalos nupciais, competición do esperma, infanticidio, beleza física, apareamento con subterfuxios, mecanismos de illamento de especies, coidado parental do macho, coidado ambiparental, localización do macho, poligamia, e violación homosexual en certos animais machos.
Centrándose no efecto do conflito sexual, como hipotetizou William Rice, Locke Rowe et Göran Arnvist, Thierry Lodé subliña que a diverxencia de intereses é clave nos procesos evolutivos. O conflito sexual conduce a unha coevolución antagonista na cal un sexo tende a controlar ao outro, o que resulta nunha continua competición. Ademais, a teoría da propaganda sexual só argumenta que o apareamento é oportunista, sobre a base de varios factores que determinan a elección desas características fenotípicas, vigor aparente do individuo, forza dos sinais de apareamento, recursos tróficos, territorialidade etc. e podería explicar o mantemento da diversidade xenética nas poboacións.
En varios traballos prestouse atención ao feito de que os elaborados caracteres que deberían ser custosos dun modo ou outro para os que os levan (por exemplo, as colas dalgunhas especies de peixes Xiphophorus) non sempre parecen ter un custo en termos enerxéticos, en rendemento ou mesmo en supervivencia. Unha posible explicación para a aparente falta de custo é que os "trazos compensatorios" evolucionaron en concerto cos trazos seleccionados sexualmente.
Ferramenta da selección natural
miniatura|dereita|[[Protarchaeopteryx, cranio baseado en Incisivosaurus e ás en Caudipteryx.]] miniatura|dereita|O extinto cervo irlandés [[Megaloceros giganteus. Estas cornamentas miden 2,7 m e teñen unha masa de 40 kg.]]
A selección sexual pode explicar como certas características (como as plumas) teñen un valor de supervivencia nunha etapa inicial da súa evolución.
Geoffrey Miller propuxo que a selección sexual puido ter contribuído a crear módulos evolutivos como as plumas do Archaeopteryx inicialmente como ornamentos sexuais. As protoaves máis antigas como Protarchaeopteryx da China, descuberta a inicios da década de 1990, tiña plumas ben desenvolvidas pero ningún signo de asimetría entre a parte superior e inferior que lle dá ás ás a súa capacidade de sustentación no voo. Algúns suxeriron que as plumas servían de illamento térmico, e axudaban ás femias a incubar os ovos. Pero quizais as plumas servían como un tipo de adornos sexuais aínda comúns na maioría das especies de aves, e especialmente en aves como os pavos reais e aves do paraíso actuais. Se o cortexo das protoaves consistía nunha combinación da exhibición de plumas das extremidades anteriores con saltos enérxicos, entón a transición desde a exhibición ás funcións aerodinámicas puido ser relativamente suave.
A selección sexual ás veces xera características que axudan a causar a extinción da especie, como se suxeriu para o caso das xigantescas cornamentas do cervo irlandés Megaloceros giganteus, extinguido no Plistoceno de Europa. Porén, a selección sexual pode tamén facer o contrario, impulsar a diverxencia na especie, ás veces por medio de elaborados cambios nos xenitais, de modo que xorde unha nova especie.
Dimorfismo sexual
As diferenzas entre os sexos relacionadas directamente coa reprodución e que non teñen unha función directa no cortexo denomínanse características sexuais primarias. Os trazos susceptibles de selección sexual que lle dan ao organismo unha vantaxe sobre os seus rivais (como á hora de realizar o cortexo) pero que non están directamente implicadas na reprodución pertencen ás características sexuais secundarias.
miniatura|O [[escaravello rinoceronte é un caso clásico de dimorfismo sexual. Ilustración do libro de Darwin Descent of Man, co macho na parte superior e a femia abaixo.]]
Na maioría das especies sexuais os machos e as femias teñen diferentes estratexias de equilibrio, debido a unha diferenza no investimento relativo que fan na produción de decendencia. Como se formula no principio de Bateman, as femias fan un maior investimento inicial na produción de crías (embarazo nos mamíferos ou produción de ovos nas aves e réptiles), e esta diferenza no investimento inicial xera diferenzas na varianza no éxito reprodutivo esperado e impulsa o proceso de selección sexual. Os exemplos clásicos do caso contrario, é dicir, de especies co rol sexual invertido onde o principal traballo da crianza o fai o macho, son os peixes Syngnathinae e o falaropo de Wilson (Phalaropus tricolor), pero son casos raros. Ademais, o macho, a diferenza da femia, (agás no caso de especies monógamas) non ten unha completa seguridade sobre se el é o pai das crías, e estará menos interesado en gastar a súa enerxía axudando a criar unha descendencia que podería non estar emparentada con el. Como resultado destes factores, os machos tipicamente están máis desexosos de aparearse que as femias, e as femias son normalmente as que fan a elección (agás en casos de copulación forzada, que se poden dar nalgúns primates, patos e outros). Os efectos da selección sexual son así máis pronunciados normalmente en machos que en femias.
Balaústre
dereita|miniatura|230px|[[Solaina da casa de Concepción Arenal, actualmente atópase no Parque de Castrelos, en Vigo.]] miniatura|Diferentes tipos de balaústres.
Un balaústre é cada unha das pequenas columnas que sosteñen o peitoril ou a varanda dos balcóns, corredores, solainas, escaleiras etc. Forman no seu conxunto, unidas co traveseiro superior ou pasamáns, a balaustrada.
Son un paso máis na evolución dunha simple varanda de esteos de madeira ou ferro, son pois elementos de ornamentación moi usados na arquitectura que tem como base unha tendencia estética, por exemplo romana, francesa, grega ou outra. Consecuentemente a súa forma pode ser en pilastra abaulada, en estilo ou estampa grega panhelénico, xónico con entalles romanos ou unha forma ecléctica contemporánea cun toque gótico etc. Tamén existe a tipoloxía formal composta por pilastra recta, sen entalles ou só abaulada lisa, ou sexa, sen referencia a un estilo estético específico.