cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Italia
Historia
O nome Italia vén da Roma antiga. Os romanos chamaban ao sur da península italiana de Italia, que significa "terra de bois" ou "terra de pastos".
Italia influenciou bastante o desenvolvemento cultural e social de toda a Europa mediterránea, e sobre toda a cultura europea. Importantes culturas e civilizacións existiron desde tempos prehistóricos, tales como a civilización etrusca, que dominaron esta parte do mundo durante séculos, e especialmente o Imperio Romano, que estendeu os seus límites sobre a maior parte do continente europeo, o norte da África e o Oriente Medio.
A partir do século X, as cidades do norte da actual Italia pasaron a ficar máis independentes entre si, tornándose centros económicos e políticos importantes. Elas tornaríanse cidades-estado, ao longo da Idade Media e do Renacemento, e exercerían grande influencia sobre o panorama cultural e económico do continente europeo. San Marino é un vestixio desas cidades-estado.
A Italia tornouse unha nación unida o 17 de marzo de 1861, cando a maior parte das cidades-estado foron unidas sobre o comando do Rei Vítor Manuel II, do Piemonte. Os arquitectos da Unificación italiana foron o Conde de Cavour, o ministro-xefe de Vitor Manuel, e Giuseppe Garibaldi, un xeneral e heroe italiano. Roma ficaría baixo o control do Papado por máis unha década ata o 20 de setembro de 1870. O Vaticano é un país independente, un enclave totalmente cercado pola cidade de Roma, e un vestixio dos antigos Estados Papais.
O goberno ditatorial de Benito Mussolini, en 1922, culminou cunha alianza coa Alemaña e mailo Xapón, e a consecuente formación do Eixo, que levaría á derrota italiana na segunda guerra mundial. O 2 de xuño de 1946, un referendo resultou na abolición da monarquía, e a instalación dunha república, que culminou coa adopción dunha nova constitución en 1 de xaneiro de 1948.
A Italia foi un membro fundador da OTAN, fundada en 4 de abril de 1949, e da Unión Europea, creada entre 1952 e 1958. En 14 de decembro de 1955, Italia tornouse un membro da Organización das Nacións Unidas. O país, desde entón, xuntouse á crecente unificación económica e política da Europa Occidental. Un exemplo disto foi a introdución do Euro como moeda oficial do país, en 1999, substituíndo a antiga Lira italiana.
Política
miniatura|[[Sergio Mattarella, 12º Presidente da República Italiana.]]
A Constitución italiana de 1948 estableceu un Parlamento bicameral, que consiste nunha Cámara dos Deputados (Camera dei Deputati) e dun Senado (Senato della Repubblica) ben como un sistema xudiciario; e un sistema executivo composto dun Consello de Ministros (Consiglio dei ministri), liderado polo primeiro-ministro (Presidente del consiglio dei ministri). O presidente da república (Presidente della Repubblica) é elixido para mandatos de 7 anos de duración polo Parlamento, xuntamente cun certo número de delegados rexionais. O presidente escolle o primeiro ministro, e este propón os outros ministros, que son aprobados polo presidente. O Consello de Ministros precisan ter apoio (Fiducia - confianza) de ambas as casas do parlamento.
Os deputados son elixidos directamente pola poboación. De acordo coa lexislación italiana de 1993, Italia ten membros únicos de cada distrito do país, para 75% dos postos no parlamento. Os outros 25% dos postos parlamentares son distribuídos regularmente. A Cámara dos Deputados posúe oficialmente 630 membros (mais, de feito, son apenas 619 despois das eleccións italianas de 2001). O Senado é composto por 315 senadores, electos polo voto popular, ben como expresidentes e outras persoas (non máis que cinco), indicadas polo presidente da república, de acordo con provisións constitucionais especiais. Ambas as Cámaras de deputados e o Senado son electos para un mandato de no máximo cinco anos de duración, mais poden ser disolvidas antes ao termo do mandato. As leis poden ser creadas na Cámara de deputados ou no Senado, e para seren aprobadas, precisan da maioría en ambas as Cámaras.
O sistema xudicial italiano está baseado nas leis romanas, modificadas polo Código Napoleónico e outros estatutos engadidos posteriormente. Hai tamén unha corte constitucional (Corte Costituzionale), unha innovación despois da segunda guerra mundial.
Subdivisións
Italia está dividida en rexións, provincias e cidades. As rexións son as maiores divisións, cada rexión posúe unha capital rexional. Por exemplo: Toscana é unha rexión e a súa capital é Florencia. Cada rexión está dividida tamén en pequenas provincias, cada unha delas tamén cunha capital.
Rexións de Italia: Italia está dividida en 20 rexións. Segue abaixo (do norte ó sur) as rexións e as súas respectivas capitais:
Xeografía
Italia limita ao norte con Suíza e con Austria, ó leste coa Eslovenia, co Mar Adriático (a través do cal contacta tamén coa Croacia, Serbia e Montenegro (antiga Iugoslavia), Albania, e co Mar Xónico, que a separa da Grecia. Italia limita a sur co Mar Mediterráneo (incluíndo a Canle de Malta que separa a Sicilia de Malta), co Mar Tirreno e co Mar da Liguria (ambos separando o territorio peninsular das illas de Sicilia e Sardeña e da illa francesa da Córsega). Finalmente, Italia limita ao oeste coa Francia.
O terreo italiano é bastante accidentado, cos Apeninos formando o esqueleto central da península. O punto máis alto de Italia é o Mont Blanc, cos seus 4,810 metros, mais dous volcáns están máis asociados co país: o Monte Etna, en Sicilia, e o Monte Vesuvio, preto de Nápoles.
Economía
Italia ten unha economía industrial diversificada cunha renda total e per-capita máis ou menos igual ao da Francia ou do Reino Unido. Esta economía capitalista permanece dividida entre un norte industrialmente desenvolvido, dominado por empresas privadas, e un sur agrícola e menos desenvolvido, cunha taxa de desemprego do 20%. Por comparación cos veciños da Europa Occidental, ten un gran número de Pequenas e Medias Empresas PMEs. A maior parte das materias primas necesarias á industria e máis do 75% da enerxía son importadas.
Durante a última década, Italia seguiu unha política fiscal apertada a fin de cumprir os criterios da Unión Económica e Monetaria e beneficiouse de taxas de xuros e de inflación máis baixas, levando á adhesión ao Euro desde o inicio, en 1999.
O desenvolvemento económico de Italia ten vindo a atrasarse en relación aos seus socios da UE, e o actual goberno puxo en práctica numerosas reformas de curto prazo destinadas a aumentar a competitividade e o crecemento a longo prazo da economía. A pesar diso, ten andado devagar na implementación de reformas estruturais consideradas necesarias polos economistas neoliberais, como a diminución dos impostos, a flexibilización das leis que rexen o mercado de traballo e a reforma do sistema de pensións por causa do abrandamento económico en curso e da oposición dos sindicatos.
Demografía
Italia é un país altamente urbanizado. As maiores cidades do país son Roma, Milán e Nápoles, cada unha con máis dun millón de habitantes. A densidade de poboación italiana é unha das máis altas de Europa, con 197 hab./km².
Italia posúe unha taxa moi baixa de crecemento poboacional anual, unha das máis baixas do continente, unha consecuencia de menos fillos por familia. A rexión de Trentino-Tirol do Sur (norte) posúe a maior taxa de fertilidade, por outro lado as rexións do Sul ten unha taxa de fertilidade inferior que as rexións do norte.
Cerca de 98 % da poboación italiana son descendentes de italianos. Minorías inclúen alemáns que viven na rexión de Trentino-Tirol do Sur, e eslovenos, que viven na rexión de Trieste, ben como descendentes de franceses, que viven na rexión de Val de Aosta.
Deporte
Italia ten unha gran tradición deportiva. En diversos deportes, tanto individuais e en equipo, Italia ten unha boa representación e moitos éxitos. O deporte máis popular é o fútbol. Baloncesto e voleibol son tamén moito populares, cunha rica tradición en ambos. Italia gañou o Mundial de Fútbol Alemaña 2006, e actualmente é a segunda selección de fútbol de maior éxito do mundo, despois do Brasil, vencendo catro Copas do Mundo. Italia tamén ten forte tradición no ciclismo, tenis, atletismo, esgrima, deportes de inverno e rugby.
Lingua
O italiano é unha lingua pertencente ao grupo das linguas romances orientais, da familia das linguas indoeuropeas. En Italia existe un gran número de dialectos, cada un dos cales, desde o punto de vista histórico, é mesmo unha lingua romance, representando unha evolución autónoma da variedade de latín falada en cada rexión. A multitude de dialectos italianos constitúe un grande, aínda que ás veces descoñecido e denigrado, patrimonio cultural.
O italiano moderno é un dialecto que conseguiu facer carreira, impóndose como lingua oficial dunha área moito máis ampla que a orixinaria. Neste caso foi o dialecto florentino, falado en Florencia, o que prevaleceu, non tanto por razóns políticas, como por prestixio cultural. O toscano, e o florentino ilustre en particular (enriquecido con préstamos do siciliano, do francés e do latín), foi a lingua na que escribiron Dante Alighieri, Francesco Petrarca e Giovanni Boccaccio, considerados tres dos mellores escritores italianos. Naturalmente, era tamén a lingua culta da cidade de Florencia, admirada pola súa prosperidade cultural ao longo dos séculos e pola súa espléndida arquitectura.
Son cooficiais co italiano, que é a lingua oficial do Estado, o alemán e o ladino na provincia Autónoma de Bolzano e o francés na rexión do Val de Aosta. Tamén son recoñecidas e protexidas polo Estado e as relativas rexións as minorías lingüísticas, entre as que cabe destacar o esloveno, o sardo, o friulano e o francoprovenzal. Na illa de Sardeña tamén se fala un dialecto do catalán na localidade de Alghero (en catalán Alguer).
A lingua de sinais italiana (en italiano Lingua dei Segni Italiana; LIS) é a lingua visual dos italiano xordos, cunha poboación de usuarios estimada entre 80 e 120.000 persoas. Italia non recoñece a lingua de sinais como lingua nacional dos xordos, nin como lingua minoritaria: só na rexión do Val de Aosta foi aprobada por unanimidade o recoñecemento da lingua de sinais en 2006.
Moitas linguas rexionais de Italia, veñen sendo consideradas erroneamente dialectos do italiano, sendo linguas por si propias. Particularmente nomearemos o piemontés, o lígur ou xenovés, o lombardo, o veneciano, o emiliano-romañolo, o napolitano e o siciliano.
NHIndustries NH90
O NHIndustries NH90 é un helicóptero multipropósito militar de tamaño medio e dous motores. Foi desenvolvido en resposta aos requerimentos da OTAN para un helicóptero de combate que tamén fose capaz de ser operado en contornas navais. O NH90 foi deseñado e está fabricado por NHIndustries, unha compañía colaborativa propiedade de Airbus Helicopters, Leonardo (anteriormente AgustaWestland) e Fokker Aerostructures. O primeiro prototipo realizou o seu voo de estrea o 18 de decembro de 1995 e o modelo entrou en servizo operacional no ano 2007. En xaneiro de 2017 o NH90 levaba acumuladas 127 000 horas de voo nas forzas armadas de trece países.
O NH90 destaca por ser o primeiro helicóptero de produción en contar con controis de voo totalmente fly-by-wire. Ten dúas variantes principais, a TTH (Helicóptero de Transporte Táctico) para ser usada polo exército, e a naval NFH (Helicóptero de Fragata OTAN); cada cliente elixe ademais realizar distintas alteracións aos seus NH90, como distintas armas, sensores e configuracións de cabina, para axustarse aos seus propios requerimentos.
Exército español
O 20 de maio de 2005 o Ministro de Defensa español, presidido por José Bono, anunciou a compra de 45 helicópteros da versión TTH e a opción doutros 45. O proxecto sería reducido a 22 helicópteros por un custo de 1 500 millóns de euros. Os helicópteros para o exército español son fabricados por Airbus Helicopters en Albacete, 16 destes helicópteros serán para o exército de terra e 6 para a Armada Española.
Especificacións técnicas (NH90 TTH)
dereita|350px Tripulación: 2 pilotos Capacidade: Lonxitude:
Motores por hélice: 2 Modelo de motor, Rolls-Royce Turbomeca RTM322-01/9 ou General Electric CT7-8F5 Tipo motor turboeixe Potencia 2230 CV Potencia máxima 1.577 kW (2.115 HP; 2.144 CV) Tipo de hélice Rotor principal e rotor de cola ambos de 4 palas miniatura|250px|Cabina de vo NH90.
Autonomía 982 km Autonomía máxima, 900 km con 2.500 kg de carga Autonomía transbordador 1600 km Autonomía transbordador con tanques de combustible internos auxiliares Teito de servizo 6000 m Réxime de ascenso 11,2 m/s (máximo)
Armamento: Metralladoras 2 x 12,7mm nas portas
Toxo femia
miniatura|250px|dereita|Toxo femia (Ulex gallii)
O toxo femia é o nome común da especie de toxo Ulex gallii da familia das fabáceas, subfamilia das Faboideae. Tamén recibe os nomes de toxo mouro e toxo molar (aínda que este último nome tamén se lle dá as especies Ulex micranthus e Ulex minor). O U. Minor tamén recibe nalgunhas zonas o nome de toxo femia.
Foi descrito por Planchon en 1849 nos Anais de Ciencias Naturais de París (Ser. 3,11 : 213).
É un arbusto perenne da familia das fabáceas, nativo da Europa atlántica : sur da Escocia, Illa de Man, Inglaterra, Irlanda, País de Gales, oeste de Francia e norte da Península Ibérica, salientando en Galiza. Atópase polo xeral en zonas non moi frías, con solos acedos, frecuentemente en marítimos e de montañas. Distribúese en distintas subespecies. En Galicia concretamente aparecen dúas, a máis abundante é a subespecie breoganii. A subespecie gallii aparece só no norte das provincias da Coruña e Lugo.
Medra até 90 cm de altura. Os abrochos novos son verdes, con follas modificadas de 1 a 3 cm de lonxitude. A flor (chamada chorima) é amarela, 1 a 2 cm de longo, coa estrutura típica das flores da familia dos legumes.
O froito é un legume ( vaíña), parcialmente incluído na rexión marrón pálida da flor.
Como todas as especies de Ulex, é unha planta cuxas raíces tornan a agomar despois dos lumes. As súas sementes están adaptadas tamén para xermolaren cando foron lixeiramente chamuscadas.
O nome científico da especie (gallii) débese a Nicolas Joseph Marie Le Gall, quen foi o primeiro a diferenciar este toxo do Ulex parviflorus (toxo da Provenza). Porén, non conseguiu publicar a descuberta antes que Planchon a describise en 1849. De calquera modo, Planchon dedicoulle o nome científico da nova especie.
Francisco Xosé I de Austria
Francisco Xosé I de Habsburgo-Lorena (en alemán: Franz Josef Karl von Habsburg), nado no Palacio de Schönbrunn (Viena) o 18 de agosto de 1830 e finado na mesma cidade o 21 de novembro de 1916, foi un emperador austríaco, rei apostólico de Hungría e rei de Bohemia, entre outros títulos (2 de decembro de 1848- 21 de novembro de 1916). O seu reinado de 68 anos foi o terceiro máis prolongado da historia europea, despois de Luís XIV de Francia e Xoán II de Liechtenstein. O seu lema persoal era Viribus Unitis (Coa unión de forzas).
Xuventude
Francisco Xosé I naceu ás 9:45 do 18 de agosto de 1830 en Schönbrunn, Viena, como fillo primoxénito do arquiduque Francisco Carlos -o cal á súa vez era o segundo fillo do derradeiro Sacro Emperador Romano e primeiro Emperador de Austria, Francisco I- e Sofía de Baviera.
Dado que trala morte de Francisco, este foi sucedido polo seu fillo Fernando, Francisco Xosé non estaba na liña directa da sucesión ao trono. Porén, xa que o seu tío demostraba sufrir problemas mentais e non tiña fillos, a rexencia secreta dirixida por Metternich ordenou de xeito inmediato comezar a educar o rapaz como posible sucesor á Coroa.
Durante as Revolucións de 1848, Metternich fuxiu do país, e tralo Terceiro Levantamento de Viena, o Príncipe Schwarzenberg clausurou a Dieta Constituínte, instaurou a ditadura e convenceu a Fernando para que abdicase (2 de decembro de 1848) en favor de Francisco Xosé, que deste xeito foi proclamado Emperador aos 18 anos de idade.
Primeiros anos de reinado
O reinado de Francisco Xosé desenvolveuse en medio de violentas conmocións internacionais que o perseguiron durante toda a súa vida: comezaron coa revolución austríaca de 1848 e remataron coa primeira guerra mundial (1914-1918). As ideas liberais e o pensamento demócrata gañaban terreo. Nada máis chegado ao trono, Francisco Xosé tivo que loitar con estas dúas forzas disociadoras da súa monarquía centralizada, polo que os primeiros 18 anos do seu goberno estiveron caracterizados por un forte absolutismo, tinguido de violencia pola represión dos opositores.
En 1848, a situación política das monarquías europeas era desesperada. Como outros reis, tivo que facer fronte a tempos de nacionalismo crecente, tendo éxito no seu empeño de manter unido o Imperio Austrohúngaro. Os avances dos demócratas e capitalistas por unha parte, e dos nacionalistas xermanochecos que loitaban pola independencia de Bohemia polo outro, acurralaron a xestión do monarca, que ademais debía conter os belicosos serbios que tamén ansiaban independizarse e abandonar o imperio.
Para poñer fin á revolución húngara, Francisco Xosé estivo obrigado a aliarse con Rusia. En setembro de 1848 a Dieta húngara non recoñecera a Francisco Xosé como o seu soberano. En marzo de 1849 Francisco Xosé impuxo unha nova constitución centralista e restaurou o absolutismo. Esta constitución, chamada de Olmütz, afirmaba que Hungría é parte do Imperio Austríaco, sen ningún dereito especial. En resposta, ao mes seguinte Luis Kossuth proclamou a república. En maio o tsar Nicolao I e Francisco Xosé reuníronse en Varsovia para concertar a acción militar común antihúngara. Tras a batalla de Temesvar, os húngaros capitulan en Vilagos e Kossuth foxe a Turquía. Instauráronse tribunais especiais para xulgar os rebeldes, impúxose a lingua alemá, e Hungría quedou dividida en 5 provincias baixo administración directa de Austria.
Tras un período de reacción contrarrevolucionaria a constitución absolutista foi abolida en 1851. Impúxose unha burocracia centralista e cedeuse ante o Vaticano a xurisdición sobre as leis civís (especialmente as matrimoniais) e educativas, que a partir de entón pasaron a estar controlada pola Igrexa católica. A insuficiencia dos ingresos botou a perder coa política arancelaria, obrigando o goberno a subilos para poder manter o equilibrio orzamentario, o cal implicou a oposición dos liberais.
A "traizón" a Rusia, ao negarlle Austria o seu apoio durante a guerra de Crimea (1853-56), conduciu ao illamento político do Imperio, que sería incapaz de enfrontarse por si só á sucesión de desastres, que lle sobrevirían.
Guerras constantes e perdas territoriais
miniatura|280px|right|O Emperador en 1853, en uniforme de [[húsar.]] Aínda que Francisco Xosé logrou dar fin á revolución húngara en 1849 e derrotar o rei Vítor Manuel II de Piamonte-Sardeña, ao cabo de dez anos a alianza de Napoleón III con Savoia suporía o fin da hexemonía austríaca en Italia. Derrotado en Solferino, Francisco Xosé tivo que se avir ao Armisticio de Villafranca (ratificado no Tratado de Zúric o 10 de novembro de 1859) e permitir a unificación italiana. Austria perdeu todas as súas posesións agás o Véneto, deixando Lombardía nas mans de Vítor Manuel e permitindo a anexión dos ducados de Parma, Módena e Toscana. Intentouse entón unha solución federalista para os problemas xerados polas minorías nacionais, o Diploma de Outubro de 1860, que confería o poder lexislativo a un Reichsrat e a unha serie de Dietas rexionais. Non obstante, húngaros e austríacos rexeitaron a proposta, así como a Patente de Febreiro de 1862, que dividía o Reichsrat nunha Cámara de Señores e outra de Deputados, en detrimento das Dietas.
Por outro lado, a preponderancia de Austria dentro da Confederación Xermánica conduciu a tensións entre austríacos e prusianos en torno a unha reforma do Bund que proporcionara maior peso a Prusia. Tras sobrevivir ás Revolucións de 1848, a política de Austria centrábase en preservar a súa hexemonía en Europa Central. A finais da década dos 50 Prusia publicou un plan, o de Olmutz, que avogaba pola integración dos estados alemáns do Norte. Austria considerouno unha humillación e obrigou a Prusia a retirado.
En 1864, Austria e Prusia estiveron aliadas na guerra dos Ducados. De acordo co establecido na Convención de Gastein que puxo fin a esta, o ducado de Holstein quedou baixo dominio de Austria, e os de Schleswig e Lauenburgo baixo o de Prusia, pero ningún dos dous países quedou satisfeito co acordo. Finalmente, Prusia separouse do Bund e invadiu o ducado de Holstein, dando así comezo a guerra austro-prusiana (xuño-agosto de 1866), na que Austria foi derrotada en tan só 7 semanas. A estrepitosa derrota de Königgrätz obrigou a Francisco Xosé a retirarse da Confederación, cedendo a súa hexemonía a Prusia e aceptando a anexión de Hanóver, Hesse-Kassel, Nassau, Fráncfort do Meno e os ducados de Schleswig, Holstein e Lauenburgo (Paz de Praga do 23 de agosto de 1866). O Bund disolveuse, e os prusianos conseguiron deste modo, institucionalizar a Federación Alemá do Norte que tras a súa vitoria na guerra franco-prusiana de 1870-71 permitiu a unificación alemá (a Pequena Alemaña ou Kleindeutschland, coa exclusión de Austria) baixo control de Prusia (liderada por Otto von Bismarck), o que levou ao establecemento do Imperio Alemán en 1871.
Simultaneamente atacado por Italia, o imperio víase obrigado a ceder Venecia a Francia quen, á súa vez, a cedeu a Italia polo Tratado de Viena do 12 de outubro de 1866.
Desgrazas familiares
A súa vida familiar foi amarga, principalmente polo choque entre a súa mentalidade retrógrada e reaccionaria e o carácter e as ideas liberais dos seus familiares. Francisco Xosé perdeu violentamente o seu fillo, o arquiduque Rodolfo, que aparentemente se suicidou por un desengano pasional no medio dunha crise depresiva (30 de xaneiro de 1889), e á súa esposa, a emperatriz Isabel, asasinada en Suíza o (10 de setembro de 1898). Ao coñecer a noticia, o Emperador musitou: no meu imperio a desgraza non coñece o ocaso.
Francisco Xosé tivo tres irmáns, o primeiro deles foi Maximiliano (1832-1867), co cal tiña escasa diferenza de idade. En 1863, unha xunta de notables ofreceulle o trono do Imperio Mexicano, e co apoio de Napoleón III, instaurouse como cabeza do segundo proxecto monárquico do México independente. O curto reinado de Maximiliano estivo constantemente ameazado polas tropas do despois presidente Benito Juárez. Tras a crise militar francesa (que ocasionou o retiro das tropas de Napoleón III do territorio mexicano), Benito Juárez apresou e fusilou a Maximiliano, xunto cos seus dous xenerais máis próximos, o 19 de xuño de 1867. A traxedia do rexicidio conmoveu Europa, culpándose a Napoleón III do abandono do seu aliado ás mans dos guerrilleiros (como se evidencia na obra O fusilamento de Maximiliano de Édouard Manet). Certamente, entre os que máis lamentaron a súa morte estivo Francisco Xosé, irmán e amigo de quen fora asasinado.
O segundo Carlos Luis morreu de tifo (19 de maio de 1896). Con respecto ao irmán máis novo Luis Vítor, foi condenado ao exilio en circunstancias pouco claras, presuntamente abuso sexual dun menor de idade nun baño público.
O Ausgleich
280px|miniatura|[[Escudo do Imperio Austríaco#Imperio Austrohúngaro|Escudo do Imperio en 1867.]] Con respecto ao Imperio, Francisco Xosé sufriu as permanentes demandas de Hungría para separarse legalmente de Austria baixo a forma dunha monarquía dual: Austrohungría. Polo Ausgleich ou compromiso de febreiro de 1867, Austria e Hungría convertíanse en dúas entidades con gobernos e axudas propios, unidas baixo unha mesma monarquía, cunha común política exterior, financeira (cubrindo Austria o 70% dos gastos) e militar. Creáronse dúas milicias territoriais, unha húngara (Honved) e outra austríaca (Landwehr). Francisco Xosé aceptou a nova ordenación constitucional e mantivo celosamente as súas prerrogativas militares (era comandante en xefe do exército e tiña potestade para declarar a guerra e asinar tratados de paz) e de política exterior.
A propia Austria (a chamada Cisleitania) constaba de 8 nacións diferentes, con 15 Estados e 17 parlamentos. O sufraxio estamental en 4 curias (5 dende 1897) sería substituído en 1907 polo sufraxio universal directo. A Transleitania, Hungría, tiña unha Dieta propia elixida por sufraxio censitario.
Derrotado en Italia e Alemaña, o imperio de Francisco José decidiu comezar a intervir asiduamente nos Balcáns. Co estalido da guerra ruso-turca de 1877, Rusia (Príncipe Gorchakov) e Austrohungría (Conde Andrássy) asinaron o acordo secreto de Reichstadt o 8 de xullo, polo que se dividía a Península Balcánica dependendo do resultado da guerra. A oposición directa dos intereses rusos nos Balcáns levou a Francisco Xosé a aliarse con Alemaña para intentar lograr un equilibrio político e militar que era vital para os seus intereses.
A asociación entre a Alemaña de Bismarck e o Imperio Austrohúngaro foi o primeiro paso no proceso de alianzas europeas que, xunto coas loitas nacionalistas dos pobos do Danubio e os Balcáns, amorearía explosivos sobre a polvoreira étnica e política que incendiaría Europa na primeira guerra mundial. Efectivamente, o Congreso de Berlín outorgou a administración de Bosnia e Hercegovina a Austrohungría. A invasión (1878) e posterior ocupación (1879) do territorio colocou o imperio nunha difícil situación fronte ao ameazante paneslavismo de Serbia e Rusia, nacións que se sentiron enganadas e frustradas por este Congreso.
O imperio de Francisco Xosé, que lograra alcanzar unha considerable prosperidade económica grazas á súa política económica liberal, viuse acosado polas esixencias das minorías nacionais descontentas, particularmente os eslavos.
O crecente paneslavismo do Imperio ruso levou a este país a proclamarse protector dos pobos eslavos. En ocasións financiados directamente dende Moscova, estes movementos nacionalistas encoraxáronse e actuaron con maior audacia e irresponsabilidade, enturbando o clima político coas periódicas crises balcánicas que se sucederon ata o estalido da primeira guerra mundial.
A anexión de Bosnia e Hercegovina e a Crise de 1908
Unha das peores crises anteriores á gran guerra chegou cando Francisco Xosé tomou a determinación de anexionarse Bosnia e Hercegovina, o 6 de outubro de 1908, tal como o autorizaba o artigo 25 do Tratado de Berlín (13 de xullo de 1878). Aínda que se pretendía deter a cada vez maior violencia dos separatistas serbios, na realidade, a anexión non fixo máis que encirralos contra o imperio, e ben puido iniciarse a gran guerra entón.
Serbia, indignada ante esta actuación, que poñía fin ás súas aspiracións nacionalistas da Gran Serbia, mobilizou as súas tropas. Rusia, sentíndose enganada por Austria no referente ás súas aspiracións de dominar o Bósforo e os Dardanelos, apoiou a Serbia. Os ingleses convocaron unha conferencia internacional, que Austria rexeitou por temor a resultar vencida. Italia, pola súa banda, subscribiu un acordo secreto con Rusia (Tratado de Racconigi) para manter o status quo nos Balcáns. Alemaña mantén a súa "fidelidade nibelunga" (sic) cara a Austria, aínda que contén a Hötzendorf, nos seus intentos de declarar a guerra a Serbia, á vez que convence os rusos para que se boten atrás. Con iso triunfou a política alemá, que faría fronte común con Austria, o seu único aliado seguro.
A gran guerra e morte do Emperador
miniatura|300px|A fronte austrohúngara en febreiro de 1915 (US Army).
A primeira guerra mundial xurdiu, entre outras causas, como consecuencia da inestabilidade interna do Imperio Austrohúngaro. A constante tensión entre o poder central e as minorías separatistas (checos, serbios, italianos e romaneses) levou a un conflito multinacional no seo do Imperio, que non podía menos que ser aproveitado polos seus inimigos exteriores. Ademais, Francisco Xosé permitiu que os militares acaudillados polo conde Conrad von Hötzendorf (partidario dunha guerra preventiva con Serbia) dirixisen a política imperial de xeito hostil e belicista cara á ameazante Serbia, apoiado pola Rusia paneslavista, que coas súas aspiracións nacionalistas poñía en perigo a estabilidade e a unidade do Imperio.
O odio dos separatistas serbios pola anexión de Bosnia e Hercegovina levou ao asasinato do arquiduque Francisco Fernando de Austria (sobriño de Francisco Xosé I e herdeiro imperial) e a súa esposa, Sofía von Chotek, en Saraxevo o 28 de xuño de 1914 ás mans do novo estudante nacionalista serbio Gavrilo Princip, membro dun grupo nacionalista coñecido como a Man Negra, que actuaba impunemente dende Serbia con financiamento ruso (véxase Atentado de Saraxevo').
Decidido a dar unha lección a Serbia, o goberno austríaco enviou un ultimato perentorio, que foi rexeitado. Austria declarou a guerra o 28 de xullo. Como Austria-Hungría se aliara con Alemaña e Italia na Tripla Alianza, Francisco Xosé debeu apoiarse no Káiser Guillerme, o cal era partidario de castigar a Serbia, pero non cría que Rusia se involucrase nunha guerra a favor duns rexicidas. Co conflito con Serbia xa planeado, o único que debían facer Austria-Hungría e a súa aliada era tranquilizar os rusos e impedir a escalada do conflito.
miniatura|300px|Tumba do emperador Francisco Xosé, a súa esposa Sissí e o seu primoxénito Rodolfo.
Rebordondo
San Martiño de Rebordondo é unha parroquia eclesiástica pertencente ao arciprestado da Limia da diocese de Ourense, que ten as súas terras e os seus lugares repartidos entre dous concellos, o de Cualedro e o de Monterrei. No ano 2015 tiña 218 habitantes (113 homes e 105 mulleres) distribuídos en dúas entidades de poboación Pena Verde e Rebordondo. O lugar de Paradiña no concello de Monterrei tamén pertence a esta parroquia, se ben en 2015 estaba deshabitado. Nese ano había unha diminución de 55 habitantes en relación ao ano 2000.
Francisco Xosé I de Austria
A gran guerra e morte do Emperador
Porén, contra o esperado, Rusia decidiu inmediatamente enviar tropas para defender os serbios, e a pesar dos intentos de pacificación realizados tanto polo emperador Guillermo coma polo tsar Nicolao II, decretouse a mobilización xeral, sen que Francia, desexosa de resarcirse da humillación de 1871 fixese nada para calmar os ánimos. Alemaña, temerosa de perder a guerra, xa inevitable, se non tomaba a iniciativa, esixiu a cesación inmediata da mobilización e ao non recibir resposta declarou a guerra a Rusia (1 de agosto) e a súa aliada Francia (3 de agosto), invadindo a neutral Bélxica para caer por sorpresa na retagarda francesa (Plan Schlieffen). Gran Bretaña, decidida a impedir a hexemonía alemá en Europa e obrigada a defender a Bélxica, declarou a guerra a Alemaña (4 de agosto). A gran guerra europea estallara. Con respecto a Italia, en 1915 violou a súa alianza con Austria e Alemaña coa esperanza de que a súa vitoria lle proporcionase os territorios austríacos ambicionados polo nacionalismo italiano, a chamada Italia irredenta (Trento, Gorizia, Trieste, Istria, Fiume e Dalmacia).
Francisco Xosé finou en paz e serenidade a metade da guerra, o 21 de novembro de 1916, tras ir comungar, despachados os asuntos de Estado aquela mesma mañá. O 30 de novembro, Francisco Xosé, un humilde pecador que implora a misericordia de Deus, recibiu cristiá sepultura no convento dos capuchinos en Viena.
O problema sucesorio
Francisco Fernando, carente tanto de encanto coma de elegancia, ofendera a Francisco Xosé ao casar cunha muller que, segundo o Emperador, se achaba por debaixo da súa clase: a condesa Sofía de Chotkowa e Wognin, que casaría con Francisco Fernando en 1900. A negativa do mozo a renunciar a ela custoulle que Francisco Xosé apartase os fillos da parella dos dereitos sucesorios. Cando o arquiduque foi asasinado, o Emperador nin sequera asistiu aos funerais.
Así pois, a sucesión recaeu no sobriño neto do emperador Francisco Xosé I, un neto do seu irmán o arquiduque Carlos Luis. En concreto o primoxénito de Otto, Carlos I de Austria-Hungría, coroado á morte de Francisco Xosé en 1916. Carlos foi o último monarca Habsburgo. Os seus intentos de lograr unha solución diplomática ao conflito chocaron de fronte coa intransixencia de Clemenceau e Wilson, que xa tiñan decidida a desaparición da Dobre Monarquía danubiana. Incapaces de seguir sostendo o esforzo militar, Austria e Alemaña pediron o armisticio o 1 de outubro de 1918. Apenas 20 días despois, Austria-Hungría disolveuse, en tanto que o Emperador, negándose a abdicar, houbo de fuxir ao estranxeiro (11 de novembro).
Carácter do Emperador
280px|miniatura|left| Retrato de Francisco José I (1910). Considerado no seu tempo un perfecto cabaleiro, Francisco Xosé I foi un home de mentalidade conservadora, convencido do seu dereito divino a gobernar, intelixente, atractivo e encantador, pero incapaz de enfrontarse axeitadamente cos brutais cambios ideolóxicos e políticos que se aveciñaban. Afecto a considerar a súa dinastía como chamada polo destino a gobernar Europa, o seu benevolente despotismo paternalista era sinxelo como a súa vida privada. Francisco José estivo dedicado por enteiro ao cumprimento dos seus deberes como gobernante e ao mantemento da honra e o benestar do seu pobo. Non obstante, a historia encargaríase de demostrar que isto non era suficiente para impedir a derruba do seu imperio e a ondada de loitas secesionistas, nacionalistas e doutras variadas índoles que confluirían no gran conflito continental que devastaría Europa.
Consecuencias
Igualmente, a tarefa de Francisco Xosé I non foi escasa nin insignificante: conseguiu manter a súa monarquía durante todo ese tempo, mentres as forzas nacionalistas centrífugas e os poderes estranxeiros intentaban facer en pedazos ao Imperio por todos os medios.
Basicamente, a rotunda negativa do Emperador a permitir as reformas democráticas que se lle esixían, así como a súa unión coas forzas conservadoras e absolutistas, abriron o camiño para o final da monarquía. En 1914, Austria-Hungría comprendía 676.616 quilómetros cadrados e 52,8 millóns de habitantes, o que o convertía no segundo país máis extenso de Europa (despois de Rusia) e o terceiro máis poboado (despois de Rusia e Alemaña). Incluía 15 nacionalidades: 12'5 millóns de austroalemáns, 10'5 millóns de maxiares, 7 millóns de checos e 2 de eslovacos, 5'2 millóns de polacos, outros tantos serbios, croatas e bosníacos, 3'5 millóns de romaneses, 4 millóns de rutenos e ucraínos, 800.000 italianos, friulanos e ladinos e 1'3 millóns de eslovenos. Había 40 millóns de católicos romanos e grecocatólicos (ucraínos e romaneses), 4,5 millóns de ortodoxos (serbios, romaneses e ucraínos), 4,7 millóns de luteranos e calvinistas, 2,5 millóns de xudeus e 800.000 musulmáns, cuxa coexistencia pacífica era garantida polo Imperio. Se a situación balcánica fora durante o s.XIX sanguenta e problemática, a disolución de Austrohungría exacerbaría os problemas, xuntándose con o feito de que as novas fronteiras crearon unhas férreas barreiras arancelarias que asfixiaron o comercio e conduciron á crise económica e a miseria dos novos países.
Para Austria, a consecuencia máis importante desta disolución foi a súa degradación a un poder de terceira categoría, ata o punto de ser absorbida por Alemaña en 1938. Nunca recuperaría o seu status de gran potencia. Viena, que fora unha das capitais do mundo, converteuse da noite para o día na cabeza dun país diminuto.
Cotobelo
thumb|Os cotobelos da man.
Os cotobelos son os nós ou vultos que forman as articulacións dos dedos e dedas ao se dobraren. Adoitan ser prominentes cando a man está pechada. A definición médica é a de formación das articulacimetacarpofalanxeais (metacarpophalangeal) e interfalanxeais (interphalangeal) de cada dedo ou polgar. Reciben tamén os nomes de cotomelos, cotelos, cotenos, nocellos, noelos e nortellos.
Friosende, Viladavil, Arzúa
Friosende é un lugar da parroquia de Viladavil no concello coruñés de Arzúa, na comarca homónima. Tiña 10 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 5 eran homes e 5 eran mulleres.
Elbaíta
A elbaíta é un mineral da clase dos silicatos e que forma parte da serie isomorfa da turmalina cuxa fórmula química é Na(Li,Al)3Al6(BO3)3Si6O18(OH,F)4 (contén 32-38% de SiO2, 20-40% de Al2O3 e 20% de H2O). É resistente á acción dos ácidos.
Juan Benet
Juan Benet Goitia, nado en Madrid o 7 de outubro de 1927 e finado na mesma cidade o 5 de xaneiro de 1993, foi un escritor español, considerado como un dos máis influentes da segunda metade do século XX en España. Exerceu a súa profesión de enxeñeiro de camiños e en literatura practicou diversos xéneros: drama, ensaio, conto e novela, destacando sobre todo nesta última.
Elbaíta
Aspecto
A elbaíta cristaliza en forma de cristais prismáticos tabulares ou aciculares. Tamén aparece de forma radiada e masiva.
Atás, Atás, Cualedro
Atás é un lugar da parroquia de Atás no concello ourensán de Cualedro na comarca de Verín. Tiña 77 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 44 eran homes e 33 mulleres.
Juan Benet
Traxectoria
Nado en Madrid, o último dos tres fillos —despois de Marisol e Paco— do matrimonio do avogado Tomás Benet Benet e Teresa Goitia Ajuria. O seu pai morreu fusilado na zona republicana ó comezo da guerra civil, en 1936, despois do cal a súa nai foise cos seus fillos a Donostia, onde tiña familiares, ata que en 1939 regresou á capital.
Elbaíta
Lugares onde se atopa
Pódese atopar en granitos e gneises e, especialmente, nos filóns do tipo pegmatítico. Trátase dun mineral hidrotermal de altas temperaturas, procedente de fluídos profundos que escaparon ó final do proceso de cristalización.
Juan Benet
Traxectoria
En Donostia, Benet ingresou no Colexio Católico Santa María de Marianistas, en Aldapeta, e en Madrid continuou os seus estudos no da nosa Señora do Pilar, onde rematou o bacharelato en 1944. Catro anos máis tarde, ingresou na Escola Superior de Camiños, Canles e Portos.
Toxo gateño
Descrición
Arbusto de até 2 m, moi ramalludo e espiñento, con espiñas densamente agrupadas na parte basal dunha espiña máis grosa (espiña primaria). Follas alternas, trifoliadas ou unifoliadas, frecuentemente reducidas a filodios (peciolo esmagado). Flores hermafroditas, zigomorfas, pentámeras, axilares. Cáliz de (6,5) 7-9,5 mm, dividido até a base en dous labios, un superior con dous dentes e outro inferior con tres dentes, laxamente peloso, con pelos aplicados. Corola amarela, con pétalo superior (estandarte) máis longo que os laterais (ás) e que a quilla formada por fusión dos dous pétalos inferiores. Androceo con 10 estames soldados polos filamentos na parte inferior para formar un tubo que envolve o ovario (androceo monadelfo). Ovario súpero, cun só carpelo. Froito en legume de 8-9,5 mm, plana, sen pelos.
Elbaíta
Usos da elbaíta
Polas súas propiedades piezoeléctricas a elbaíta utilízase para a fabricación de calibradores de presión.
Toxo gateño
Distribución e hábitat
Distribución atlántica. En Portugal, noroeste de España, Francia e Gran Bretaña. Adoita medrar en brañas e lameiros, formando matos de uceiras oligotrofas en solos temporalmente asolagados, mesturado con uces e queiroas. Florea e frutifica dende o verán até a primavera. Común en toda Galicia. Consegue vivir até os 900 metros de altitude. Está presente na metade sur das provincias de Pontevedra e Ourense.
Usos
En Galicia e nas montañas do norte e centro-oeste de Portugal, úsase coma estrume e na alimentación de animais herbívoros domésticos. Contribúe a fixar o nitróxeno no solo. Tamén se emprega na produción de adubos nitroxenados.
Juan Benet
Traxectoria
En 1946 comezou a frecuentar o faladoiro de Pío Baroja, un dos poucos escritores españois que lle gustaban, e ó que dedicou unhas páxinas no Otoño en Madrid hacia 1950. Ese mesmo ano descubriu, por influxo do seu primo Carmelo Chueca Goitia, residente en Inglaterra, a William Faulkner, quen, segundo recoñeceu máis tarde, foi o que o determinou a escribir. Nos seus anos universitarios converteuse en asiduo dos cafés Gambrinus e Gijón, onde coñeceu a quen foi grande amigo, Luis Martín-Santos, entre outros autores da época.
Elbaíta
Usos da elbaíta
É moi apreciada no coleccionismo e no mundo da xoiería.
Outros silicatos
Outros silicatos importantes son:
A olivina, o feldespato, o cuarzo e as micas.
Michael Atiyah
Michael Francis Atiyah, OM, FRS, nado en Londres o 22 de abril de 1929 e finado o 11 de xaneiro de 2019, foi un matemático británico de ascendencia libanesa.
Atiyah foi un dos creadores, xunto a Friedrich Hirzebruch, da teoría K topolóxica, unha parte da topoloxía alxébrica. Colaborou con moitos outros matemáticos, entre outros Raoul Bott e Isadore Singer. Con este último formulou o teorema do índice de Atiyah-Singer. Isto levouno a estudar a teoría da representación e as ecuacións da calor sobre as variedades. Sucesivamente interesouse pola teoría de campo de gauge.
Atiyah recibiu a Medalla Fields en 1966, a Medalla Copley en 1988 e o Premio Abel en 2004. Foi condecorado coa Orde do Mérito do Reino Unido. En 1981, a Accademia dei Lincei outorgoulle o Premio Feltrinelli. Gran Medalla da Academia Francesa de Ciencias en 2010.
Xeometría alxébrica (1952–1958)
miniatura|right|250px|Unha curva torcida cúbica, o tema da primeira publicación de Atiyah Os primeiros traballos de Atiyah sobre xeometría alxébrica (e algúns traballos xerais) están reimpresos no primeiro volume dos seus traballos.
Como pregraduado, estivo interesado na xeometría proxectiva clásica, e escribiu o seu primeiro traballo: unha nota curta sobre cúbicos retortos. Comezou a investigar baixo a dirección de W. V. D. Hodge e ganou o premio Smith de 1954 por un enfoque teórico sobre superficies arroladas, que animou a Atiyah a continuar traballando en matemáticas, no canto de cambiar aos seus outros intereses: a arquitectura e a arqueoloxía. A súa tese de doutoramento con Hodge foi un enfoque teórico de teoría de Solomon Lefschetz das integrais do segundo tipo sobre variedades alxébricas e deu lugar a unha invitación a visitar o Instituto de Estudos Avanzados en Princeton durante un ano. Mentres estaba en Princeton, clasificou paquetes de vectores nunha curva elíptica (estendendo a clasificación de vectores de follas de Alexander Grothendieck nunha curva de xénero 0), mostrando que calquera paquete vectorial é unha suma -esencialmente única- de paquetes de vectores non descompoñibles, e despois mostra que o espazo de paquetes de vectores non descompoñibles de determinado grao e dimensión positiva pode identificarse coa curva elíptica. Tamén estudou puntos dobres nas superficies, dando o primeiro exemplo dun flop, unha transformación birracional especial de 3 dobreces que máis tarde foi utilizada na obra de Shigefumi Mori en modelos mínimos para 3 dobreces. O flop de Atiyah tamén se pode usar para mostrar que a familia marcada universal de superficies K3 é non Hausdorff.
Río Yellowknife
A cidade de Yellowknife provense da auga deste río.
Glicemia
A glicemia indícanos a taxa de glicosa no sangue. A glicemia normal establécese entre 0,8 e 1,1 gramos/litro.
Debido á actividade corporal e á inxestión variábel de azucres, a cantidade de glicosa sofre variacións, controladas por mecanismos homeostáticos nos que están implicados o páncreas, a hipófise e as cápsulas suprarrenais. A glicosa almacénase no fígado en forma de glicóxeno e cando o índice de glicemia baixa, unha enzima encárgase de transformar o glicóxeno en glicosa e liberala no torrente sanguíneo. Os illotes de Langerhans do páncreas segregan hormonas, a insulina e o glicagón, que se encargan de controlar os niveis de glicosa no sangue, en condicións normais. No momento da contracción muscular, os músculos esixen glicosa e o fígado libéraa no torrente sanguíneo para que chega ás células musculares.
Insulina
A insulina segrégase cando os niveis da glicosa no sangue son elevados. A súa acción produce:
Glicagón
O glicagón segrégase cando os niveis da glicosa no sangue diminúen. A súa acción é antagónica á da insulina: Cando o organismo se atopa nunha situación de perigo, por xaxún, por exemplo, necesita unha subministración maior de glicosa. Entón a adenohipófise segrega hormonas adrenocorticotropas, que estimulan no córtex suprarrenal a secreción de cortisol. A acción do cortisol acelera a degradación das proteínas no fígado e a súa conversión en glicosa. Ao mesmo tempo a medula suprarrenal, estimulada polo sistema nervioso simpático, segrega adenalina e noradrenalina. Estas hormonas favorecen o catabolismo das graxas nas células e entra menos glicosa nelas, polo que aumenta a cantidade de glicosa no sangue.
La vida del Buscón
Datación
Ao igual que outros exemplares de literatura clandestina, antes da súa publicación circulou en copias manuscritas, algunhas das cales aínda se conservan. Ao parecer, foi escrita entre 1603 e 1620, cun proceso de reelaboración posterior no que Quevedo traballaría até preto de 1640, se ben nunca recoñeceu a autoría da obra, probablemente para evitar problemas coa Inquisición, o que dificulta a tarefa de datación.
Segundo Lázaro Carreter a primeira versión foi redactada entre 1603 e 1604, e Francisco Rico indica 1605. Fronte a esta opinión xeneralizada, Américo Castro considera a novela como unha obra de madurez, datándoa cara a 1620.
Posiblemente existiron dúas versións: unha primitiva e outra revisada, que Lázaro Carreter sitúa entre 1609 e 1614. A versión máis antiga recóllese no manuscrito 303 bis (olim Artigas 101), conservado na biblioteca de Menéndez Pelayo (Santander). O chamado "Manuscrito Bueno" (por pertencer ao bibliotecario Juan José Bueno) está depositado en Madrid, na Biblioteca da Fundación Lázaro Galdiano.
Edicións
A primeira edición foi publicada en Zaragoza en 1626. Non contou co permiso do autor, aínda que se lle imputa a autoría no título: Por don Francisco de Quevedo Villegas, Cavallero de la orden de Santiago y Señor de Iuan Abad. En relación cos manuscritos, tiña correccións e supresións por mor da censura. Acadou grande éxito, e ese mesmo ano apareceu unha segunda edición, cun pé de imprenta falso (Zaragoza, 1626) para camuflar a verdadeira praza de edición, que fora Madrid. Axiña foi traducida a varias linguas. Entre 1626 e 1648 foi editado en Barcelona, Valencia, Zaragoza, Ruán, Pamplona, Lisboa e Madrid. Non obstante, Quevedo seguiu ignorando a súa existencia, non incluíndo esta novela na lista das súas obras que elaborou en 1640.