cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Siro
Obra
Profesionalmente, comezou como delineante na empresa metalúrxica Bazán, e publicou os seus primeiros debuxos en 1970, na revista Chan (dirixida por Raimundo García Domínguez Borobó). Axiña se especializou na caricatura e o humor e colaborou asiduamente en diferentes xornais galegos, como Ferrol Diario (en 1971), El Ideal Gallego (1972), La Región (1973 ), El Norte de Galicia (1980) e, especialmente, La Voz de Galicia, xornal co que traballou desde 1985 ata 2006 como caricaturista político, fundamentalmente. Desde o 2000 coordinou o suplemento de humor de La Voz titulado Xatentendo.com.
Entre 1997 e 1999 colaborou en Diario 16 no espazo "Almas del nueve largo", con Xosé Luis Alvite.
Tamén apareceron debuxos seus en distintas revistas (Grial, Teima, Vagalume, Can sen Dono, Encrucillada e outras) e ilustrando numerosos libros de diferentes autores (Neira Vilas, Chao Rego, Manolo Rivas, Xavier Alcalá, Barreiro Rivas, Helena Villar etc.).
É o autor das ilustracións dos sete volumes dedicados á antropoloxía dentro do Proxecto Galicia, de Hércules Edicións, e os cinco volumes da serie Mitoloxía editada por Ediciones de la Torre. Realizou as medallas das coleccións Letras Galegas e Xacobeo 99, en colaboración co escultor Manuel Ferreiro Badía. En 1997 deseñou o selo conmemorativo do Día das Letras Galegas dedicado a Ánxel Fole.
Co tempo, publicou máis de 15 álbums, desde aqueles primeiros "Humor 71" (1971) ou "Probes homes" (1975) ata os últimos, como "Siro 30 anos despois" (2000) ou "Xente na brétema" (2003), á vez que presentou numerosas exposicións, monográficas ou non, dos seus traballos de caricaturas, retratos e o que deu en chamar "figuracións". Co gallo do Día das Letras Galegas 2009, outorgado a Ramón Piñeiro, presentou a exposición Ramón Piñeiro na lembranza.
Xunto con Xaquín Marín impulsou un manifesto en defensa do humor, do que naceu a idea do que hoxe é o Museo do Humor de Fene. Neste mesmo sentido cómpre lembrar que foi o deseñador do proxecto da Praza do Humor, na Coruña, en 1990.
Tamén colaborou desde o principio na radio e na televisión como guionista, realizador ou locutor. Na COPE de Ferrol foi guionista e director do programa "O espello", entre 1970 e 1985; en Radio Voz realizou "Corre Carmela, que chove", entre 1993 e 1999 ; na Televisión de Galicia colaborou en programas como Mosteiros ou lendas, "Riscos" (con 50 entrevistas a artistas plásticos galegos) e, en 1990, dirixindo ¿Imos aló?, o primeiro curso de galego neste medio.
Recoñecementos
Recibiu, entre outros, os premios Merlín (por dúas ocasións: El Progreso, 1980, e Museo do Humor de Fene, 1996), a Vieira do Humor Gráfico (Enxebre Orde da Vieira, 1982), o Premio Fernández Latorre (La Voz de Galicia, 1986 Fundación Fernández Latorre), Ferrolán do ano (1991), o Premio Xornalismo (Xunta de Galicia, 1991), a Medalla da Prata de Galicia (Xunta de Galicia, 1997) e o Premio Galicia Comunicación (2001), ademais do xa citado Premio Álvaro Cunqueiro de Teatro en 2003.
A súa obra está exposta en diferentes centros como por exemplo no Museo Carlos Maside (Sada), no Museo do Humor (Fene), no Museo Municipal de Ferrol ou no propio Centro Ramón Piñeiro. Tamén forma parte das coleccións de Caixa Galicia, Caixanova, Universidade de Santiago de Compostela ou do Parlamento Galego.
Alberto Bosch y Fustegueras
Alberto Bosch y Fustegueras, nado en Tortosa o 26 de decembro de 1848 e finado en Madrid o 13 de maio de 1900, foi un enxeñeiro e político español, ministro de Fomento durante a rexencia de María Cristina de Habsburgo-Lorena.
Xosé Manuel Sánchez Aguión
Xosé Manuel Sánchez Aguión, nado en Boimorto en 1956, é un sindicalista galego e actual secretario xeral do Sindicato Nacional de Comisións Obreiras de Galicia.
Alberto Bosch y Fustegueras
Traxectoria
Foi académico da Real Academia de Ciencias entre 23 de marzo de 1890 e o 13 de maio de 1900.
Xosé Manuel Sánchez Aguión
Traxectoria
Afiliado a CCOO desde 1977, estivo ligado nos inicios á Federación Agroalimentaria de CCOO debido á súa formación como capataz agrícola e ex xefe de explotación no Instituto Nacional de Investigacións Agrarias de Mabegondo. Desa federación foi secretario xeral entre 1980 e 1988 e, posteriormente, entre 1988 e 1996, foi secretario xeral da Unión Comarcal de CCOO da Coruña.
Alberto Bosch y Fustegueras
Traxectoria
Alcalde de Madrid en 1885 e entre 1891 e 1892, na súa primeira etapa á fronte do Concello madrileño unha epidemia de cólera arrasou a capital e a súa destacada loita para acabar coa enfermidade fixo que fose nomeado fillo predilecto e adoptivo de Madrid.
Xosé Manuel Sánchez Aguión
Traxectoria
No final do seu mandato coruñés entrou a formar parte da Comisión Executiva Nacional de CCOO de Galiza como responsábel de Organización e Finanzas, e máis tarde de Organización, cargo no que permaneceu até 2009, cando se presentou para substituír a Xan María Castro após o retiro deste á fronte do sindicato. Foi elixido secretario xeral no IX Congreso do sindicato, ese mesmo ano, e reelixido en 2013.
Alberto Bosch y Fustegueras
Traxectoria
Foi ministro de Fomento entre o 23 de marzo e o 14 de decembro de 1895, data na que se viu obrigado a dimitir debido ás manifestacións multitudinarias que se celebraron na súa contra motivadas por un escándalo sobre os orzamentos municipais.
Apartado da política activa dedicouse á investigación e á divulgación científica destacando as súas obras: Estudos trigonométricos (1875), Manual de Astronomía popular (1880), A agricultura española no século XIX (1883), Xeometría aplicada ás Artes (1885) e Colección de discursos políticos (1889).
Faleceu en Madrid o 13 de maio de 1900.
Morea
A morea (Muraena helena, Linnaeus 1758), é un peixe teleósteo da orde dos angüiliformes e familia dos murénidos.
Etimoloxía
O nome deriva do latín muraena, co mesmo significado.
Descrición
É de corpo serpentiforme, alongado ata alcanzar tamaños de 130–150 cm de lonxitude, sen escamas. A cor é variable pero normalmente acastañada, con manchas irregulares amarelas ou abrancazadas; coa idade adquiren tons azulados.
A cabeza é pequena, curta e alta, con ollos pequenos e unha forte boca provista de numerosos dentes longos e afiados; tamén ten dentes no vómer, pero estes son moito máis pequenos. A comisura da boca é posterior á posición dos ollos.
A súa mordedura é velenosa por mor dunha secreción hemolítica que producen na súa mucosa palatina, pero en calquera caso pode provocar graves feridas e infeccións.
Hábitat e bioloxía
A morea vive nas costas do Atlántico oriental, desde as illas Británicas a Senegal, incluíndo as illas Azores, Madeira, Canarias e de Cabo Verde así como no Mediterráneo, ata o mar Negro.
Vive xeralmente entre as rochas, agochada nas fendeduras e ocos dos fondos rochosos dos que, durante o día, só asoma a cabeza, á espera de que pase unha presa sobre a que lanzarse.
É activa de noite, capturando peixes e cefalópodos, dos que se alimenta.
Interese pesqueiro e comercial
miniatura|dereita|350px|Moreas expostas á venda. Péscase habitualmente mediante pesca submarina, aínda que tamén, ocasionalmente, con nasas e palangrees.
Resulta pouco apreciada na cociña galega, se ben nas costas mediterráneas é unha especie de consumo habitual.
Charrat
Charrat é un concello suízo do distrito de Martigny, no cantón de Valais. A súa poboación é de 1.523 habitantes (2011).
Sendón
Co termo Sendón podemos referirnos a:
Catarina de Gales
Catarina, duquesa de Cambridge, nada como Catherine Elizabeth Middleton, en Reading, Berkshire, o 9 de xaneiro de 1982, é a esposa do príncipe Guillerme, duque de Cambridge. Antes do seu matrimonio, era coñecida popularmente como Kate Middleton.
Primeiros anos
Catherine foi a primeira filla de tres irmáns nacida de Michael Middleton (nado en 1949) e Carole Goldsmith (nada en 1955). Os seus irmáns son Pippa Middleton e James Middleton.
A duquesa Catarina creceu no condado de Berkshire. Asistiu a Marlborough College e posteriormente ingresou na Universidade de Saint Andrews. Alí coñeceu ao príncipe Guillerme no ano 2001, quen tamén se atopaba estudando na mesma universidade. Empezaron a saír xuntos en 2003 e, aínda que tiveron unha breve ruptura en 2007, retomaron a súa relación.
Matrimonio e descendencia
A duquesa e Guillerme de Cambridge, entón coñecido coma Príncipe Guillerme anunciaron o seu compromiso en outubro de 2010. A voda celebrouse o 29 de abril de 2011, onde a sùa irmá, Pippa Middleton, foi a dama de honra. A voda foi moi comentada nos medios e retransmitida en directo en moitos países.
O 3 de decembro de 2012 anunciouse publicamente que a Duquesa de Cambridge estaba embarazada, esperando o seu primeiro fillo. O príncipe George de Cambridge (George Alexander Louis)  naceu en Londres, o 22 de xullo de 2013 , é o terceiro na liña de sucesión ao trono británico, despois do seu avó e seu pai, aos tronos de 16 estados independentes, aínda que residirá principalmente e estará directamente ligado ao Reino Unido, o máis antigo destes dominios.
O 2 de maio de 2015 naceu a súa segunda filla, a princesa Carlota de Cambridge.
O 23 de abril de 2018 naceu o seu terceiro fillo, o príncipe Lois de Cambridge.
Grave, Países Baixos
Grave é un concello e unha cidade ao sur dos Países Baixos. É unha cidade fortificada, na provincia de Brabante do Norte. Grave recibiu os dereitos de cidade en 1233.
Atraccións
Preto de Grave atópase a ponte de John S. Thompson, a conexión norte con Gueldria, que salva ao río Mosa. A ponte foi un dos puntos estratéxicos na Operación Market Garden na segunda guerra mundial. Hampoort é a entrada vella á cidade, e na acualidade segue intacta e pode ser visitada.
La Cuña
La Cuña foi un periódico publicado na Coruña en 1908.
Vendel
Vendel (en galó: Vandèu, en Gwennel) é unha comuna francesa do departamento de Ille e Vilaine, na Bretaña.
Ferradal
O topónimo galego Ferradal pode referirse a:
The World's Best American Band
The World's Best American Band é o terceiro álbum de estudio da banda estadounidense de garage punk White Reaper, publicado o 7 de abril de 2017 a través do selo Polyvinyl Record Co..
Black Smoke
"Black Smoke" é unha canción da cantante alemá Ann Sophie. A canción representará a Alemaña no Festival de Eurovisión 2015. A pesar de que o gañador do festival para elixir a canción de Alemaña foi Andreas Kümmert coa canción "Heart of Stone", decidiu retirarse a el mesmo cando o declararon gañador e Ann Sophie converteuse na gañadora. A canción está co-escrita pola cantante británica Ella Eyre.
Músculo supinador curto
O músculo supinador curto é un músculo do membro superior humano pertencente ao compartimento posterior do antebrazo.
Orixe e insercións
A orixe é dobre:
Ambas dúas porcións únense e cobren a superficie posterior do radio na parte superior, para despois insertárense coma un único tendón na superficie lateral do mesmo óso, por encima da inserción do músculo pronador redondo.
Función
Supina a man.
Innervación
É innervado pola póla fonda do nervio radial.
Bujumbura Mairie
220px|dereita Bujumbura Mairie é unha das 17 provincias do Burundi, formada enteiramente pola cidade de Bujumbura, antiga capital do país. Cunha extensión de 87 km², en 1999 tiña unha poboación estimada de 319.098 habitantes.
Está arrodeada pola provincia de Bujumbura Rural, coa que anteriormente formaba unha soa provincia.
O Castro de Cumeiro, Cumeiro, Vila de Cruces
O Castro de Cumeiro é un lugar da parroquia de Cumeiro, no concello pontevedrés de Vila de Cruces, na comarca do Deza. Segundo o INE, en 2008 tiña 64 habitantes (31 homes e 33 mulleres), o que supón unha diminución de 11 habitantes con respecto ao ano 2000.
Araeoscelidia
Os Araeoscelidia ou Araeoscelida son unha orde dos réptiles extintos da subclase diapsida que semellaban superficialmente aos lagartos. Conten os xéneros Araeoscelis, Petrolacosaurus, e o posiblemente acuático Spinoaequalis, e os xéneros menos coñecidos tales como Kadaliosaurus e Zarcasaurus. Esta orde se considera o grupo irmán de tódolos diapsidos máis recentes.
Filoxénia
Araeoscelidia |-?Aphelosaurus |-?Dictybolos |--Spinoaequalis `--+--Petrolacosauridae |     |--Petrolacosaurus `--Araeoscelidae |--Araeoscelis |-?Kadaliosaurus `-?Zarcasaurus
Ad Tuendam Fidem
Ad Tuendam Fidem (en latín: Para protexer a fe) é unha carta apostólica do papa Xoán Paulo II publicada como motu proprio o 18 de maio de 1998. A carta apostólica modificou o Código de Dereito Canónico e o Código dos Canons das Igrexas Orientais en canto ás sancións canónicas por disidencia pública doutrinal por parte de ministros da Igrexa.
Ao mesmo tempo, a Congregación para a Doutrina da Fe publicou unha instrución sobre Ad Tuendam Fidem amosando exemplos do maxisterio ordinario que debe ser aceptado con obsequium religiosum, "asentemento relixioso."
Prensa gratuíta
Por prensa gratuíta ou, máis propiamente, prensa de distribución gratuíta, enténdese a distribución de xornais ou similares ó público sen custo para este.
O financiamento destes medios provén 100% da publicidade e a súa distribución efectúase en puntos de alta circulación de persoas coma estacións ou medios de transporte público (ferrocarrís, metros etc.) ou zonas de alto tránsito peonil.
Os xornais que responden a estas características e que se reparten en España son
A eles hai que incluír, xa exclusivamente para o ámbito galego, o xornal De luns a venres, redactado en galego e distribuído nas sete grandes cidades galegas Vigo, A Coruña, Santiago de Compostela, Ourense, Lugo, Ferrol e Pontevedra.
Fidxi
Fidxi ( en Fiji; en Matanitu ko Viti; en hindustano: फ़िजी, فِجی, ), oficialmente a República de Fidxi, é un país insular en Melanesia, parte de Oceanía no sur do Océano Pacífico. Atópase a uns 20000 km. ao nordés de Nova Zelandia. Fidxi está formado por un arquipélago de máis de 330 illas, das cales unhas 110 están habitadas permanentemente, e máis de 500 illotes, o que supón unha superficie total duns 18.300 km². O grupo de illas máis periférico é Ono-i-Lau. Aproximadamente o 87% da poboación total de 924.610 habitantes vive nas dúas illas principais, Viti Levu e Vanua Levu. Cerca de tres cuartas partes dos fidxiáns viven nas costas de Viti Levu: ben na cidade capital de Suva ou en centros urbanos máis pequenos como Nadi, onde o turismo é a principal industria local, ou en Lautoka, onde a industria da cana de azucre é dominante. O interior de Viti Levu está pouco habitado debido ao seu terreo.
A maioría das illas de Fidxi formáronse pola actividade volcánica que comezou hai uns 150 millóns de anos. Algunha actividade xeotérmica aínda ocorre hoxe nas illas de Vanua Levu e Taveuni. Os sistemas xeotérmicos de Viti Levu son de orixe non volcánica e teñen descargas superficiais de baixa temperatura (entre aproximadamente 35 º e 60 °C).
Os humanos viven en Fidxi desde o segundo milenio antes de Cristo, primeiro os austronesios e máis tarde os melanesios, con algunhas influencias polinesias. Os europeos visitaron Fidxi por primeira vez no século XVII. En 1874, despois dun breve período no que Fidxi era un reino independente, os británicos estableceron a colonia de Fidxi. Fidxi funcionou como colonia da Coroa ata 1970, cando se independizou e pasou a ser coñecida como Dominio de Fidxi. En 1987, tras unha serie de golpes de estado, o goberno militar que tomara o poder declarouno república. Nun golpe de estado de 2006, o comodoro Frank Bainimarama tomou o poder. En 2009, o Tribunal Superior de Fidxi determinou que o liderado militar era ilegal. Nese momento, o Presidente "Ratu" Josefa Iloilo, a quen os militares mantiveran como xefe de estado nominal, derogou formalmente a Constitución de 1997 e volveu nomear a Bainimarama como primeiro ministro. Máis tarde, en 2009, "Ratu" Epeli Nailatikau sucedeu a Iloilo como presidente. O 17 de setembro de 2014, despois de anos de atrasos, tiveron lugar unhas eleccións democráticas. O partido FijiFirst de Bainimarama obtivo o 59,2% dos votos, e os observadores internacionais consideraron que as eleccións eran cribles.
Fidxi ten unha das economías máis desenvolvidas do Pacífico polos seus abundantes recursos forestais, minerais e pesqueiros. A moeda é o dólar fidxiano, sendo as principais fontes de divisas a industria turística, as remesas dos fidxiáns que traballan no estranxeiro, as exportacións de auga embotellada e a cana de azucre. O Ministerio de Goberno Local e Desenvolvemento Urbano supervisa o goberno local de Fidxi, que toma a forma de concellos de cidades e vilas.
Historia
Os primeiros habitantes de Fidxi chegaron do Sueste Asiático tempo antes de que fosen descubertas por exploradores europeos no século XVII. Con todo, non foi ata o século XIX, que os europeos viñeron ás illas a establecerse de forma permanente. As illas sometéronse ao control británico como colonia en 1874. A independencia foi concedida en 1970, aínda que a raíña Isabel II seguía reinando no país. En 1987 un golpe de estado promulgaría a República, que se mantén hoxe día. Realizouse unha nova constitución, igualitaria entre as dúas grandes etnias do país, indios e os nativos fidxianos. Dez anos despois, no 2000, George Speight nacionalista nativo cometeu un golpe de estado que foi contrarrestado por outro realizado por Frank Bainimarama que restaurou a normalidade democrática impondo a Laisenia Qarase como primeiro ministro.
O 4 de decembro de 2006, o comodoro Bainimarama realiza un golpe de estado contra Qarase. Bainimarama volveuse contra o goberno pola clemencia coa que actuaba Qarase ante os golpistas de Speight. As tropas rodearon a residencia de Qarase, apartándoa do resto da capital. Homes armados formaron barricadas por toda a capital, incluíndo os arredores da oficina de Qarase. Os soldados tamén atacaron comisarías e fixéronse coas armas da única unidade armada da policía, ademais de desarmar aos gardacostas do propio Qarase. Bainirama converteuse no presidente de facto do país, impondo a Jona Senilagakali como primeiro ministro. A situación acougouse en parte o 5 de xaneiro de 2007 ao devolver Bainimarama a presidencia a Ratu Josefa Iloilo. Un día despois Iloilo nomeaba ao comodoro primeiro ministro do país.
Política
Fidxi é unha república desde 1987 tras un golpe de estado na que o poder executivo pasou do gobernador británico a un Consello de Ministros encabezado por un primeiro ministro. A constitución de 1990 foi redactada para que os nativos fidxianos monopolizasen o poder político do país pero foi emendada en 1997 permitindo aos non nativos unha maior participación.
O presidente é o xefe do Estado, elixido polo Parlamento, con poderes bastante limitados salvo en caso de crise. O primeiro ministro do país ha de ser elixido por maioría polo parlamento coa arbitraxe do presidente e é quen dirixe o goberno. O parlamento é bicameral, hai un Senado con 34 escanos (24 dos cales estaban reservados para os nativos das Illas Fidxi de Melanesia, 9 para a poboación doutras razas e 1 para a illa polinesia de Rotuma) e un Congreso de 70 escanos (37 para os nativos de Fidxi, 27 para cidadáns de orixe india, 5 para representantes doutras etnias e 1 para a illa de Rotuma). O sistema legal está baseado no británico.
Organización político-administrativa
upright=1.15|thumb|Mapa das divisións administrativas de Fidxi
Fidxi divídese en catro grandes divisións que se dividen en 14 provincias. Son:
Á parte, a illa de Rotuma, ao norte do arquipélago, ten o status de dependencia.
Fidxi dividiuse en tres confederacións ou gobernos durante o reinado de Seru Epenisa Cakobau, aínda que estas non se consideran divisións políticas, aínda se consideran importantes nas divisións sociais dos indíxenas fidxiáns:
Xeografía
miniatura|esquerda|200px|Mapa de Fidxi
Fidxi consiste en 322 illas, das cales ao redor dun terzo están habitadas. Ademais, hai outras 522 illas menores. As dúas illas máis importantes son Viti Levu e Vanua Levu. En Viti Levu están a capital Suva, Lautoka e Nadi (sede do principal aeroporto internacional de Fidxi). En Vanua Levu, as principais cidades son Labasa e Savusavu. Ambas as illas son montañosas, con picos de máis de 1.200 metros, e están cubertas por bosque tropical. Viti Levu concentra aproximadamente dous terzos da poboación do país, e combinada con Vanua Levu representan máis do 80% da poboación do país.
Demografía
A poboación actual alcanza os 905.949 (estimada en xullo de 2006), cunha densidade de 49 hab/km². Os fidxianos nativos son unha mestura de polinesios e melanesios, resultado das antigas migracións que tiveron lugar no Pacífico Sur séculos atrás. A poboación fidxiana de orixe india creceu rapidamente entre 1879 e 1916 para traballar nos campos de cana de azucre. E logo continuou crecendo debido á migración voluntaria ata alcanzar a maioría, pero tras o golpe de estado de 1879 comezou a decrecer pola emigración. Tamén hai minorías de europeos e chineses. A lingua oficial é o inglés, pero a lingua falada polos nativos é o fidxiano, lingua da familia malaio-polinesia, e polos habitantes de orixe india é o hindi fidxiano, variedade local do hindustano.
Relixión
A maioría dos fidxianos nativos son cristiáns, sendo sobre todo metodistas e católicos. En canto aos indo-fidxianos, son un 77% de relixión hindú, máis de 15% musulmáns e 6% cristiáns. Hai tamén uns poucos sijs. A denominación cristiá máis grande é a Igrexa Metodista de Fidxi e Rotuma. Ten a poboación máis grande en Fidxi que en ningunha outra nación (36.2% da poboación de Fidxi pertence a esta igrexa). A igrexa católica tamén é significante (8.9%).
Os hindús pertencen á seita Sanatan (74.3% dos hindús), mentres que o 22% non especifican a cal seita pertencen. A maioría dos musulmáns son sunnitas. Outras relixións que existen pero con menos poboación son o sikhismo e o bahaísmo.
Cultura
Debido á súa diversidade étnica e relixiosa. A cultura do país é o resultado dun mosaico entre as tradicións indíxena, india e europeas. A cultura dos nativos ten características entre melanesias e polinesias, aínda que experimentou cambios debido á cristianización.
O deporte preferido no país é o Rugby, habendo participado o equipo nacional en varios campionatos do mundo. Doutra banda, tamén existe unha selección de fútbol, situada no posto 150º da clasificación mundial da FIFA. A súa mellor participación nun torneo internacional foi un terceiro posto na Copa de Oceanía de 1998.
As festas oficiais de Fidxi reflicten a súa diversidade cultural
Balenoptéridos
A dos balenoptéridos (Balaenopteridae) é a familia máis diversa e máis abundante en especies dos cetáceos misticetos.
Esta familia inclúe os denominados rorcuais, entre eles baleas tan coñecidas como o rorcual azul ou balea azul e o xibardo.
Descrición
A familia foi descrita en 1864 polo zoólogo británico John Edward Gray, en ''Proc. Zool. Soc. Lond''., 1864: 203.
Alxamía
miniatura|dereita|300px|Texto alxamía de [[Mancebo de Arévalo. c. século XVI.]] miniatura|Poema de Yuçuf.
Balenoptéridos
Nome científico
Gray formou o seu nome, como é habital, engadíndolle a desinencia do latín científico -ĭdae, propio das familias de animais, ao nome do xénero tipo, Balaenoptera, que fora definido polo francés Bernard-Germain de Lacépède en 1804.
Alxamía
A alxamía (en العجَميَّة) é a forma de escritura con letras árabes das linguas neolatinas faladas na Península Ibérica, en especial o portugués, o castelán, o ladino e mozárabe, durante os séculos VIII a XV. Isto foi resultado de dúas circunstancias: dunha banda, as linguas árabes fundíanse coas linguas novelas e, eventualmente, foron substituídas polas linguas latinas ou por outras, que eran mestura de ambas; doutra banda, as letras árabes continuaban a ser empregadas e, por conta de tal costume, pasaron como instrumento de escrita dos outros idiomas, así como sucede cos medios de transliteración.
Balenoptéridos
Nome científico
Lacépède derivou este nome do latín bālæna, 'balea', que á súa vez deriva do grego antigo φάλαινα phálaina, e o grego antigo πτερόν pterón, 'á', en alusión ás longas aletas pectorais das súas especies (literalmente: 'as baleas con ás').
Nome común
En canto ao nome común, rorcual, procede do francés rorqual, un préstano do noruegués røyrkval. Polo que respecta á orixe desta voz norueguesa, hai varias opinións; segundo algúns etimoloxistas estaría formado por reyðr 'suco' e hvalr 'balea', literalmente 'balea con sucos', aludindo ás dobras gulares destes animais, mentres que outros opinan que deriva do nórdico antigo reytharhvalr, de reyth 'rorcual' (de raurthr 'vermello') e hvalr 'balea', ou do islandés antigo reyöarhvalr, de reyör, 'rorcual', e hvalr 'balea'.
Clasificación
A familia dos balenoptéridos está formada por 8 especies (para algúns autores, 9) repartidas en 2 subfamilias con cadanseu xénero: miniatura|210px|[[Balea azul|Balea azul femia co seu baleato.]] miniatura|210px|[[Rorcual común.]] miniatura|210px|[[Balaenoptera acutorostrata saltando.]]
'Familia Balaenopteridae'' Gray, 1864
Nota taxonómica sobre o rorcual de Bryde
En 1913 describíronse baleas avistadas mar a fóra de Suráfrica, que se clasificaron co nome Balaenoptera brydei, en honor de Johann Bryde, cónsul noruegués e pioneiro da industria baleeira surafricana.
Na década de 1950 pensouse que se trataban dunha soa especie, co que quedou B. edeni en razón de ser a clasificación primeira e, por tanto, prioritaria, pero permaneceu rorcual de Bryde como nome vernáculo (e sinónimo).
Pero os máis recentes estudos xenéticos indican, porén, que se trataba de dúas especies diferenciadas:
O rorcual de Bryde presenta considerábeis variacións morfolóxicas, e téñense identificado 5 subtipos que inclúen dúas variantes de pequeno tamaño que tenden a vivir cerca das costas. Desde o punto de vista da simplicidade taxonómica, as probas de ADN mostran que a nova especie de rorcual anano do sueste asiático non é igual á variación visualmente similar encontrada no mar Caribe. As probas complicaron a evolución do ordenamento taxonómico, xa que apareceron exemplares que mostran seren intermedios xeneticamente entre o rorcual de Bryde e o chamado rorcual boreal ou rorcual sei (Balaenoptera borealis).
Porén, na actualidade, nin o World Register of Marine Species nin a Unión Internacional para a Conservación da Natureza admiten como válidas estas dúas especies, o que si fai, en cambio, o Sistema Integrado de Información Taxonómica.
Características
miniatura|210px|Vista das [[dobras gulares.]] miniatura|210px|[[Xibardos alimentándose.]]
A familia dos balenoptéridos distínguese das demais familias de misticetos pola presenza de pregaduras na garganta e na rexión ventral (as dobras gulares), que expanden enormemente a garganta cando se alimentan ao tragaren auga que se filtra polas barbas.
Todas as especies deste grupo miden máis de 10 m de lonxitude e, normalmente, son moito máis grandes. Unha delas, a balea azul, é o animal máis grande que xamais existiu sobre a Terra. Habitualmente, as femias son maiores que os machos. Son animais de corpo longo e fino, hidrodinámico, o que lles permite movementos rápidos, e posúen de 12 a 120 dobras gulares, que posibilitan a dilatación da cavidade bucal —a modo dun acordeón— e inxerir grandes volumes de auga, da que filtran o seu alimento. Entre as outras baleas, só a balea gris posúe algo semellante, pero reducido a dous sucos curtos.
A maioría das especies crían en augas temperadas durante o inverno, e logo volven ás zonas de alimentación cerca dos polos, ricas en plancto e krill, durante o curto verán polar.
Dentro deste grupo cómpre destacar, pola súa singularidade, a balea xibardo, caracterizada polas enormes aletas pectorais.
Todas as baleas desta familia, polo seu gran tamaño, foron obxecto prioritario da industria baleeira e a caza comercial á que foron sometidas levounas case á súa extinción.
En Galicia
miniatura|210px|[[Balaenoptera borealis.]] miniatura|210px|[[Balaenoptera edeni.]] miniatura|210px|[[Balaenoptera bonaerensis.]] miniatura|210px|[[Balaenoptera omurai.]]
Sociedade Galega de Historia Natural
A Sociedade Galega de Historia Natural menciona, na súa Lista padrón (provisoria) dos verberados de Galicia, publicada no Tomo I: O medio da Xeografía de Galicia de Pérez Alberti, a cinco das sete especies de rorcuais, cos nomes galegos que se indican:
Vocabulario multilingüe de Lahuerta e Vázquez
Os profesores Fernando Lahuerta e Francisco X. Vázquez recollen, no seu Vocabulario multilingüe, seis especies de rorcuais (o que implica que non forzosamente todas elas teñan que frecuentar, máis ou menos esporadicamente, as costas próximas a Galicia, aínda que si poidan ter nomes galegos):
Guía dos mamíferos de Galicia de Díaz d'a Silva e Cartelle
Pola súa parte, Díaz d'a Silva e Cartelle, na Guía dos mamíferos de Galicia, consideran como presentes nas nosas costas, algunhas accidentalmente, ás mesmas cinco especies, aínda que con nomes galegos algo diferentes:
Bujumbura Rural
220px|dereita Bujumbura Rural é unha das 17 provincias do Burundi, con capital en Isale. Cunha extensión de 1.089 km², en 1999 tiña unha poboación estimada de 436.896 habitantes.
Rodea a cidade de Bujumbura, antiga capital do país, e que forma por si soa a provincia de Bujumbura Mairie. Anteriormente ambas as dúas formaban unha soa provincia, a provincia de Bujumbura.
Nick Drake
Nicholas Rodney Drake, nado en Rangún (Birmania) o 19 de xuño de 1948 e finado en Tanworth-in-Arden (Reino Unido) o 25 de novembro de 1974, foi un cantante e músico inglés coñecido polas súas cancións acústicas e outonais. O seu instrumento habitual era a guitarra, aínda que tamén tocou o piano, o clarinete, e o saxofón. Malia non acadar un público amplo en vida, a súa obra medrou incesantemente en altura, até o punto de que hoxe en día está considerado un dos cantautores ingleses máis influentes dos últimos 50 anos.
Traxectoria
Drake asinou un contrato co selo Island Records aos vinte anos, saíndo o seu álbum de debut Five Leaves Left no ano 1969. Contra 1972 gravara dous discos máis, pero inicialmente ningún vendeu máis de cinco mil copias, feito que xunto coa súa renuncia a tocar en directo ou a ser entrevistado contribuíu á falta de éxito comercial. A pesar disto, foi quen de xuntar un grupo leal de xente que apostara pola súa música. Un deles foi o seu representante, Joe Boyd, quen puxera unha cláusula no contrato con Island Records para asegurar que os discos de Nick nunca fosen descatalogados.
Drake sufriu de depresión e insomnio ao longo de toda a súa vida, que a miúdo reflectiu nas súas letras. En 1972, tras completar o seu terceiro álbum, Pink Moon, deixou de dar concertos e de gravar, retirándose á casa dos seus pais na rural Warwickshire. O 25 de novembro de 1974, Drake morreu dunha sobredose de amitriptilina, antidepresivo que lle fora prescrito. A mediados dos anos setenta o interese pola música de Drake era residual, e non foi até o ano 1979 que a súa obra foi de novo examinada trala edición do álbum retrospectivo Fruit Tree. A mediados dos oitenta, Drake era unha influencia recoñecida por artistas como Robert Smith ou Peter Buck. En 1985, The Dream Academy entrou nas listas británicas e estadounidenses con Life in a Northern Town, canción adicada a Drake. A comezos dos noventa, Nick Drake chegou a representar para a prensa musical británica certo tipo de músico romántico maldito, sendo citado habitualmente por artistas como Kate Bush, Paul Weller ou The Black Crowes.
Infancia
Nicholas Rodney Drake naceu o 19 de xuño de 1948, no seo dunha familia inglesa de clase media-alta que vivía en Rangún, Birmania. O seu pai, Rodney (1908–1988), trasladárase alí a comezos dos anos trinta para traballar como enxeñeiro na compañía Bombay Burmah Trading Corporation. En 1934, Rodney coñeceu á filla dun membro sénior do Servizo Civil Indio (unha especie de alto funcionariado do goberno hindú baixo a administración británica), Mary Lloyd (1916–1993), familiarmente Molly. Rodney propúxoselle en 1936, aínda que a parella tivo que agardar un ano até que Molly cumprise os vinte e un anos e a súa familia lle deixase casar. En 1950, regresan a Warwickshire para vivir nunha granxa de Far Leys. Drake tiña unha irmá máis vella, Gabrielle, que máis tarde sería unha exitosa actriz. Os seus pais tiñan inclinacións cara á música, e ámbolos dous compuxeron algunha obra. En concreto, as gravacións das cancións de Molly, que saíron á luz trala súa morte, teñen unha perspectiva e son dun ton similar ao traballo posterior do seu fillo. Nai e fillo comparten unha fráxil forma de cantar, e tanto Gabrielle como o biógrafo Trevor Dann remarcaron un paralelismo nas súas obras musicais no tocante ao sentido das preocupacións e do fatalismo. Animado por Molly, Drake aprendeu a tocar o piano a unha idade temperá, e comezou a compoñer cancións, que gravaría nun magnetófono de bobina aberta que ela gardou no salón familiar.
miniatura|esquerda|220px|Marlborough College, en [[Wiltshire.]] En 1957, Drake foi matriculado na escola de primaria Eagle House, un internado no condado inglés de Berkshire. Cinco anos despois, pasou á escola de secundaria Marlborough College, no condado de Wiltshire, onde foran o seu pai, avó e bisavó. Desenvolveu un grande interese polo deporte, chegando a ser un habelencioso velocista (a súa marca das 100 iardas segue en pé) e capitán do equipo de rugby da escola por un tempo. Os seus compañeiros daquel entón lémbrano seguro de si mesmo, ás veces cun aire distante. O seu pai Rodney dicía: nun dos seus informes [o director do colexio] dixo que ninguén semellaba coñecelo ben.
Drake tocou o piano na orquestra da escola, e aprendeu a tocar o clarinete e máis o saxofón. En 1964 ou 1965 formou unha banda, "The Perfumed Gardeners", con catro compañeiros da escola. Con Drake ao piano e ocasionalmente ao saxofón alto e ás voces, o grupo tocaba versións de temas do selo Pye e estándares de jazz, así como temas dos Yardbirds ou de Manfred Mann. A formación incluíu brevemente a Chris de Burgh, pero axiña o desbotaron ao notar nel un gusto "demasiado pop". O rendemento académico de Drake comezou a empeorar, e aínda que adiantara un ano en Eagle House, en Marlborough comezou a descoidar os seus estudos en favor da música. En 1963 superou sete dos Niveis Ordinarios (O-Levels) que forman parte do Certificado Xeral de Educación (General Certificate of Education, GCE) da secundaria británica, o cal rebaixaba as expectativas dos seus profesores, ao non pasar a "Física e Química". En 1965, Drake pagou 13 libras pola súa primeira guitarra acústica, experimentando decontado coas técnicas de afinación aberta.
Universidade
miniatura|dereita|220px|Fitzwilliam College, en [[Cambridge.]] En 1966, foille outorgada unha bolsa para estudar Literatura Inglesa no Fitzwilliam College da Universidade de Cambridge. Aprazou a súa incorporación para pasar seis meses en Francia, dende febreiro do 1967, na Universidade de Aix-Marsella. Estando en Aix, comezou a tocar a guitarra en serio, e para gañar cartos a miúdo tocaría na rúa con amigos no centro da cidade. Drake comezou a fumar cánnabis, e aquela primavera viaxou cos amigos a Marrocos, pois, segundo o seu compañeiro de viaxe Richard Charkin, alí era onde se conseguía o mellor haxix. Probablemente Drake probou o LSD por vez primeira en Aix, e as letras que escribiu neste período - en concreto a da canción "Clothes of Sand" - suxiren certo interese polos alucinóxenos.
Tras volver a Inglaterra, mudouse ao piso da súa irmá en Hampstead (Londres), antes de matricularse ese outubro en Cambridge. Aos seus titores pareceulles un estudante brillante, aínda que pouco entusiasta e sen ganas de aplicarse nos estudos. Dann remarca que el tivo dificultades para conectar co profesorado e cos seus compañeiros, e sinala que as fotos oficiais da matrícula revelan un estudante esquivo e indiferente. Na Universidade de Cambridge púñase especial énfase en apoiar os seus equipos de rugby e crícket, pero daquela Drake perdera xa o interese por facer deporte, preferindo ficar na súa habitación fumando cánnabis, e tocando e escoitando música. Segundo o seu compañeiro Brian Wells: eles eran os cabróns do rugby e nós a xente guai que fumaba haxix. En setembro de 1967, coñeceu a Robert Kirby, un estudante de música que orquestraría moitos dos arranxos de corda e de vento con instrumentos de madeira nos dous primeiros discos de Drake. Naquel intre, Drake descubrira xa as escenas británica e americana de música folk, e fora influenciado por artistas como Bob Dylan, Josh White e Phil Ochs. Comezou actuando en clubs e cafeterías de Londres, e en febreiro de 1968, mentres facía de entrante a Country Joe and the Fish no edificio The Roundhouse de Camden Town, impresionou a Ashley Hutchings, baixista de Fairport Convention. Hutchings lembra que ficara abraiado coa habilidade de Drake como guitarrista, mais tamén "coa imaxe. Semellaba unha estrela. Semellaba marabilloso, parecía que medía 7 pés."
Five Leaves Left
Drake comezou a gravar o seu álbum de debut Five Leaves Left en 1968, con Boyd como produtor. As sesións tiveron lugar no estudio Sound Techniques, en Londres, con Drake faltando a clase para poder viaxar en tren á capital. Inspirado pola produción de John Simon do primeiro disco de Leonard Cohen, Boyd tratou de gravar a voz de Drake cun estilo similar, próximo e íntimo, "sen o brillo da reverberación pop". Tamén procurou incluír arranxos de corda similares aos de John Simon, "sen que soasen excesivos...nin cursis". Como apoio, Boyd recrutou a xente da escena folk rock londiniense, como o guitarrista de Fairport Convention Richard Thompson e o baixista Danny Thompson do grupo Pentangle. Contratou a John Wood como enxeñeiro de son, e contou con Richard Hewson para facer os arranxos de corda.
O comezo da gravación non foi ben; as sesións foron irregulares e ás presas, levándose a cabo durante os tempos mortos da produción do disco Unhalfbricking de Fairport Convention. Xurdiu tensión entre o artista e o produtor en canto a que dirección debería tomar o álbum—Boyd defendía o enfoque de George Martin de "empregar o estudio como un instrumento", mentres que Drake prefería un son menos tratado. Dann remarca que nas gravacións non oficiais tomadas das sesións Drake semellaba "tenso e ansioso", e sinala varios intentos de instrumentación errados de Boyd. Ambos os dous estaban descontentos coa contribución de Hewson, que lles parecía que soaba demasiado corrente para as cancións de Drake. Drake suxeriu substituílo polo seu amigo da universidade Robert Kirby, aínda que Boyd era escéptico en empregar un estudante de música afeccionado e sen experiencia en gravacións. De tódolos xeitos, convenceuno a inusitada persistencia de Drake, e accedeu a poñelo a proba. Kirby amosáralle previamente a Drake algúns arranxos para as súas cancións, e finalmente fixo unha adaptación para cuarteto de música de cámara a maiores que repercutiu no son final do disco. De todos modos, Kirby non se sentía con suficiente confianza para os arranxos do tema central do álbum "River Man", e Boyd viuse na obriga de estirar o presuposto de Witchseason para contratar o veterano compositor Harry Robinson, ao que lle pediron que emulase o ton de Delius e Ravel.
Algunhas dificultades na posprodución atrasaron varios meses a saída do disco, que unha vez no mercado foi pobremente comercializado e promovido. As recensións na prensa musical foron escasas e pouco entusiastas. En xullo, a Melody Maker referíase ao disco como "poético" e "interesante"; na New Musical Express líase en outubro que non había nel "suficiente variedade como para facelo entretido". Recibiu pouco apoio radiofónico excepto por parte de John Peel na BBC, que puña cancións de cando en vez. Drake estaba descontento coa funda do disco, na que aparecían cancións en orde incorrecta e se reproducían estrofas que foran omitidas na versión gravada. A súa decepción co resultado final intúese nun comentario da súa irmá Gabrielle nunha entrevista: ''Era moi reservado. Eu sabía que estaba facendo un disco pero non souben en que etapa estaba até que entrou no meu cuarto e dixo, "Aquí o tes." Lanzouno á cama e marchou!''
Bryter Layter
Drake abandonou os seus estudos en Cambridge xusto nove meses antes da súa graduación, e no outono de 1969 trasladouse a Londres para concentrarse na súa carreira como músico. O seu pai escribíralle longas cartas, lembrándolle as desvantaxes de deixar os estudos en Cambridge, argumentándolle que o título universitario sería para el como unha rede de seguridade; a resposta de Drake era que unha rede de seguridade era a única cousa que non quería ter." Drake pasou os seus primeiros meses na capital indo dun lado a outro, de cando en vez paraba no piso da súa irmá en Kensington, pero normalmente durmía en sofás ou no chan de pisos de amigos. Finalmente, nun intento de que tivese un sitio estable e cun teléfono de contacto, Boyd pagoulle unha habitación en Belsize Park, en Camden.
miniatura|dereita|220px|Royal Festival Hall, á beira do [[río Támese en Londres.]] En agosto, Drake gravou tres cancións en solitario para o programa de John Peel na BBC. Dous meses despois, fixo de entrante a Fairport Convention no Royal Festival Hall de Londres, e con posterioridade fixo dúas actuacións en clubs de música folk de Birmingham e Hull. Lembrando a súa actuación en Hull, o cantante folk Michael Chapman comentou: ''Aos folkis non lles gustou; eles querían cancións con retrouso. Non entenderan o concepto en absoluto. El non dixo unha palabra en toda a noite. De feito foi bastante doloroso de velo. Non sei o que esperaba o público, quero dicir que deberían saber que non ouvirían cancións para cantaren a coro nun concerto de Nick Drake!'' Esta experiencia reforzou a decisión de Drake de deixar de actuar en público; os poucos concertos que fixo nesta época foron en xeral breves, incómodos, e pouco multitudinarios. Rara vez dirixiase cara ao público, e como tocaba algunhas cancións en tonalidades diferentes, paraba a miúdo entre cancións para afinar a súa guitarra.
O segundo álbum de Drake tiña por título Bryter Layter e foi editado en 1970. Tamén producido por Boyd e con Wood coma enxeñeiro de son, o disco tiña un ton máis optimista, e achegado ao jazz. Decepcionado polo pouco éxito comercial do seu debut, Drake afastouse do seu son pastoral, e aceptou as propostas do seu produtor de incluír pistas de baixo e batería nas gravacións. "Era un son máis pop, supoño", dixo Boyd máis tarde, "Eu imaxineino como máis comercial." Como o seu predecesor, o álbum contaba coa colaboración de músicos de Fairport Convention, así como coa participación de John Cale en dúas cancións: "Northern Sky" e "Fly". Segundo Trevor Dann, aínda que algunhas seccións de "Northern Sky" soan moito ao estilo de Cale, este foi o tema de Drake que máis potencial tiña para entrar nas listas. Na súa biografía de 1999, Cale admitiu que nesta época consumía heroína, e o seu amigo Brian Wells comezou a sospeitar que Drake tamén a tomaba. Tanto Boyd como Wood confiaban en que o disco tería éxito comercial, pero só se venderon menos de 3.000 copias. As recesións de novo non eran unánimes: mentres que Record Mirror louvaba a Drake como a un "belo guitarrista—de perfecta temporización e limpeza, acompañado de suaves e belos arranxos", Melody Maker describiu o disco como "unha torpe mestura de folk e cóctel jazz".
Pouco despois do lanzamento, Boyd vendeu Witchseason ao selo Island Records, e marchou aos Ánxeles para traballar coa produtora Warner Brothers no desenvolvemento de bandas sonoras de películas. A perda do seu mentor, e as poucas vendas do seu disco levaron de novo a Drake a un estado de depresión. A súa actitude en Londres cambiara: non era feliz vivindo só, e estaba visiblemente nervioso e incómodo nunha serie de concertos nos primeiros anos 70. En xuño, Drake fixo unha das súas últimas aparicións no Ewell Technical College de Londres. Ralph McTell, que tamén tocou aquela noite lembra que ''Nick estaba monosilábico. Naquel concerto estivo moi tímido. Algo horrible debeu pasar. Estaba tocando, "Fruit Tree", e marchou do escenario no medio da canción.'' A súa frustración converteuse en depresión, e en 1971 Drake foi convencido pola súa familia para que visitase un psiquiatra no St Thomas's Hospital de Londres. Fóronlle prescritos unha serie de antidepresivos, mais sentíase incómodo e avergoñado de tomalos, tratando de ocultárllelo aos seus amigos. Sabía o suficiente sobre drogas como para sentirse preocupado polos efectos secundarios e pola reacción co consumo habitual de cánnabis.
Pink Moon
No selo Island eran entusiastas co feito de que Drake promovera Bryter Layter a través de entrevistas coa prensa, sesións de radio e actuacións en directo. Drake, quen por estas datas fumaba segundo Kirby "cantidades incribles" de cánnabis e amosaba "os primeiros sinais de psicose", rexeitou o plan. No inverno de 1970, illárase dos demais en Londres. Decepcionado coa acollida a Bryter Layter, tornouse introspectivo, apartándose da familia e dos amigos. Rara vez deixaba o seu piso, só para ocasionalmente facer un concerto ou para mercar drogas. "Esta foi unha época moi mala," lembraba a súa irmá Gabrielle Drake, "unha vez el me dixo que todo comezara a ir mal dende ese tempo en adiante."
Aínda que Island nin esperaba nin quería un terceiro álbum, en outubro de 1971 Drake pediulle a Wood comezar a traballar no que sería o último disco que publicaría. As sesións tiveron lugar en dúas noites, con só Drake e o enxeñeiro de son presentes no estudio. As cancións de Pink Moon son curtas, e as once pistas do álbum duran só 28 minutos, unha duración descrita por Wood como "xusto o axeitado. Ninguén querería que fose máis longo." Drake tivera amosado o seu descontento co son de Bryter Layter, e pensaba que os arranxos de corda, saxo e metais desembocaran nun son que era "demasiado completo, demasiado elaborado". Drake aparece sen acompañamentos en Pink Moon, salvo unha sinxela superimposición de piano no tema que dá título ao álbum. "Tiña a determinación de facer un disco moi cru e nu", lembra Wood con posterioridade. "En definitiva quería que fose de seu por riba de todo. E penso que, dalgún xeito, Pink Moon se parece máis a Nick cós outros dous discos."
Tras finalizar o álbum, Drake entregou o máster da gravación nun mostrador do edificio de oficinas do selo Island. Depositouno no mostrador da recepción, e marchou sen falar con ninguén. As cintas quedaron alí a fin de semana, pasando desapercibidas até a semana seguinte. Un anuncio do álbum na revista Melody Maker do mes de febreiro titulábase "Pink Moon - o último disco de Nick Drake: o primeiro que soubemos del foi cando xa estaba rematado." De Pink Moon vendéronse menos copias que de calquera dos seus predecesores, a pesar de que recibira algunhas críticas favorables. Na revista Zigzag, Connor McKnight escribiu, ''Nick Drake é un artista que nunca finxe. O álbum non fai ningunha concesión á teoría de que a finalidade da música ha de ser a evasión. Simplemente trátase da visión da vida por parte dun músico nun momento, e un non pode pedir máis que iso.''