cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rorcual boreal
Ameazas: caza
A intensa caza industrial a que foi sometida a especie, especialmente entre finais do século XIX e a primeira metade do XX, case a fixo desaparecer; neses anos capturáronse uns 238 000 individuos.
Na actualidade, case ao bordo da extinción, o rorcual boreal é unha especie protexida internacionalmente.
Pagellus
Pagellus é un xénero de peixes perciformes da familia Sparidae.
Especies
Recoñécense as seguintes especies:
José Mujica
José Alberto Mujica Cordano, nado en Montevideo o 20 de maio de 1935, é un agricultor e político uruguaio. Foi o cuadraxésimo presidente do Uruguai entre 2010 e 2015.
Cun pasado guerrilleiro no que ingresou no Movemento Nacional de Liberación-Tupamaros, foi elixido deputado e senador, para posteriormente ocupar o posto de Ministro de Gandaría, Agricultura e Pesca entre 2005 e 2008. Logo de ocupar a Presidencia, foi elixido senador de novo, nas eleccións de 2014. Renunciou a esta última posición o 14 de agosto de 2018, retirándose da actividade política como gobernante para dedicarse á militancia popular. É o líder do Movemento de Participación Popular, o sector maioritario do partido de esquerda Frente Amplio.
Desde 2005 está casado con Lucía Topolansky (1944-), líder histórica do Movemento de Participación Popular e tamén vicepresidenta do Uruguai desde setembro de 2017, tras unha prolongada convivencia.
Acordo de Límites (1926)
O Convenio de Límites, ou Acordo de Límites, de 1926 foi un convenio celebrado entre Portugal e España, asinado o 29 de xuño de 1926, en Lisboa.
Este convenio tiña coma obxectivo que as poboacións que habitaban os territorios fronteirizos dos dous países, dende a desembocadura do río Cuncos á do Guadiana, desfrutaran, en toda a súa extensión, dos mesmos beneficios dos que gozan as dos territorios abranguidos polo Tratado de Lisboa (1864), definindo, así, clara e positivamente tanto a liña da fronteira na parte aínda non demarcada, entre a mencionada confluencia do río Cuncos e a do Guadiana, como os dereitos das vilas veciñas.
Xestosa, Bodaño, Vila de Cruces
Xestosa é un lugar da parroquia de Bodaño, no concello pontevedrés de Vila de Cruces, na comarca do Deza.
Lista de presidentes da Arxentina
miniatura|Bandeira da Presidencia da Arxentina. O presidente da Nación Arxentina é o xefe de estado e tamén xefe de goberno da Arxentina. Bernardino Rivadavia recibiu o título de presidente das Provincias Unidas do Río da Prata, título creado por lei o 1826. Justo José de Urquiza gobernou co título presidente da Confederación Arxentina, segundo a constitución de 1853. Despois de 1860 o título tornouse Presidente da Nación Arxentina.
Hoxe o presidente é elixido pola poboación por un período de 4 anos, e pódese reelixir unha vez no período subsequinte. Esta é a lista dos presidentes da Arxentina despois de 1826.
XMM-Newton
XMM-Newton, coñecido inicialmente só como XMM (acrónimo de X-ray Multi-Mirror, é un observatorio espacial da ESA lanzado o 10 de decembro de 1999 mediante un foguete Ariane 5G desde o Centro Espacial de Kourou.
Características
XMM-Newton é un observatorio espacial en raios X que leva tres telescopios a bordo, cada un composto por 58 espellos concéntricos de alta precisión feitos de níquel e recubertos de ouro para proporcionar a maior superficie posible de recolección (un total de 120 m2). O observatorio está composto por tres seccións:
A nave estabilízase nos tres eixos e a alimentación eléctrica é proporcionada por dous paneis solares que en total dan unha envergadura ao observatorio de 16 m. O sistema de control de posición do observatorio permite seguir obxectivos cunha precisión de 0,025 segundos de arco durante un intervalo de dez segundos. XMM-Newton tamén leva a bordo un monitor óptico, un telescopio de 30 cm de apetura no rango visible e no ultravioleta para observar nesas bandas a mesma zona do ceo que é observada en raios X. As enerxías observables por XMM-Newton vande 0,1 a 10 keV cunha resolución espacial de ata 30 segundos de arco.
Instrumentos científicos
XMM-Newton leva os seguintes instrumentos a bordo:
Datos e consecuencias
Os datos recollidos sobre o movemento e luminosidade en clústeres de galaxias afastados en diferentes direccións fan pensar que o universo pode non ser isótropo, expandíndose de xeito diferente en diferentes direccións.
Iuca
Este artigo trata sobre unhas plantas suculentas usadas en xardinaxe, para a raíz comestíbel véxase mandioca.
As iucas son plantas suculentas do xénero Yucca, composto por unha cincuentena de especies da familia Agavaceae, nativas de Norteamérica e Centroamérica, características polas súas rosetas de follas gladiformes e polos seus acios de flores brancas.
miniatura|300px|esquerda|Yucca gloriosa cultivada en maceta de [[barro cocido como planta ornamental]]
O seu atractivo aspecto e rusticidade, ao ser nativas de rexións áridas e aptas para a conservación da auga, requiren pouco rego; fai que as iucas se cultiven bastamente como ornamentais; aínda que os talos e froitos de moitas especies sexan comestíbeis, non é común o seu emprego na gastronomía.
Particularmente notable é o sistema de polinización da iuca; están adaptadas a manter unha relación de mutualismo con varias especies de lepidóteros da familia Prodoxidade (coñecidas como "couzas da iuca"), na que o insecto se encarga de transportalo polen dende os estames da flor masculina até o estigma da feminina, pero á vez deposita os seus ovos na flor. A eiruga, ao nacer, aliméntase das sementas da planta, pero deixa as suficientes para que esta se espalle.
Numerosas especies anteriormente clasificadas como parte de Yucca hoxe trasladáronse aos xéneros Dasylirion, Furcraea, Hesperaloe e Nolina.
O Pedral, Boimorto, Boimorto
O Pedral é un lugar da parroquia de Boimorto no concello coruñés de Boimorto na comarca de Arzúa. Tiña 12 habitantes no ano 2018 segundo datos do INE, dos cales 5 eran homes e 7 eran mulleres.
Os Penediños, Camanzo, Vila de Cruces
Os Penediños é un lugar da parroquia de Camanzo, no concello pontevedrés de Vila de Cruces, na comarca do Deza.
Canzorro
miniatura|dereita|Canzorro da [[igrexa de San Pedro de Ansemil.]]
En arquitectura, denomínase canzorro á cabeza da viga que asoma ao exterior e soporta a cornixa ou beirado. Como evolución desta acepción, o termo tamén pode ser usado para designar a peza sen apoio inferior —de calquera material— que soporta os extremos dunha cuberta ou un lintel.
Orixinariamente, o canzorro era usado para economizar medios como elemento construtivo para soportar a cornixa aproveitando a propia viga que sustenta o tellado. Pero a súa forma evolucionou para ser empregado como elemento soamente decorativo ata o punto de perder a súa utilidade primitiva, pasando a ser unha peza exenta non portante. Iso derivou en numerosas formas escultóricas, servindo para auxiliar o soporte ou simplemente para embelecer as cubertas exteriores e interiores, ou os linteis dos vans.
Outros significados e termos
Tamén pode recibir o nome de modillón, ou o máis xenérico de ménsula cando non coincide co extremo dunha trabe.
É un dos principais elementos decorativos exteriores das igrexas na arquitectura románica.
O termo canzorro tamén se emprega como sinónimo de zapata ou zapatón, especialmente nas elevadas do chan.
Raymond Buckland
Raymond Buckland é un recoñecido membro da relixión Wicca a nivel mundial. Foi a primeira persoa en estender a relixión Wicca a Estados Unidos. En 1963, Buckland tivo a súa primeira e única reunión con Gerald Gardner e foi iniciado na Wicca gardneriana, a cal introduciu nos Estados Unidos en 1964. Aínda que comezou na Wicca gardneriana, máis tarde fundou a súa propia tradición chamada Seax Wicca. Buckland foi orador en moitos eventos multi-culturais e neopaganos incluíndo o Starwood Festival en 1981.
O testamento de Orfeo
O testamento de Orfeo (en francés: Le testament d'Orphée) é un filme francés dirixido e protagonizado por Jean Cocteau estrado en 1960. Está protagonizada por Charles Aznavour, Lucia Bosè, María Casares, Nicole Courcel, Luis Miguel Dominguín, Daniel Gélin, Jean-Pierre Léaud, Serge Lifar, Jean Marais, François Périer e Françoise Sagan. A película foi proxectada na edición 2016 do Cineuropa.
Imperio Romano
O Imperio romano (en latín: imperium romanum) foi un imperio da antigüidade sucesor da República Romana e caracterizado por un sistema autocrático. Gobernou extensas terras ao longo de Europa e o Mediterráneo. Durante o mandato de Traxano abarcaba, de oeste a leste, dende o océano Atlántico até as beiras do mar Caspio, o mar Vermello e o golfo Pérsico e, de norte a sur, dende as fragas dos ríos Rin e Danubio e a fronteira con Caledonia até o deserto do Sáhara. A súa superficie máxima estimada foi duns 6,5 millóns de km².
O testamento de Orfeo
Estreouse en galego a través da TVG o 16 de agosto de 1990.
Imperio Romano
O imperio xurdiu trala da vitoria de Octavio Augusto sobre Marco Antonio no ano 27 a.C. Aínda que Octavio nunca se proclamou emperador, de feito, asumiu tódolos poderes do Estado e inaugurou a primeira dinastía de emperadores, a dinastía Xulia-Claudia. O Imperio foi destruído definitivamente no ano 476 tras a caída de Roma nas mans dos bárbaros. Aínda que Octavio non aboliu legalmente a República e compartía o poder co Senado, na realidade era el quen tomaba as decisións. O Imperio estableceu novas estruturas económicas, políticas e relixiosas para administrar un territorio cada vez máis grande. Octavio adoptou ao seu fillastro Tiberio ao que seguiron varias dinastías de emperadores.
Baixo o mando de Constantino I, no século IV, o cristianismo converteuse na relixión preponderante do Imperio. O emperador Xuliano o Apóstata tentou volver ao paganismo, pero con Teodosio I o cristianismo asentouse definitivamente nun Imperio que á súa morte, de feito, xa estaba invadido polos bárbaros e se desmembrou. Finalmente, no ano 476 Roma caeu nas mans dos visigodos ao mando de Alarico, só sobreviviu o Imperio Romano de Oriente, até que en 1453 os turcos tomaron Constantinopla.
César Augusto
miniatura|esquerda|180px|A batalla de Actium. Coa vitoria de Octavio Augusto sobre Marco Antonio, a República anexionouse de facto as ricas terras de Exipto, aínda que a nova posesión non se incluíu dentro do sistema regular de goberno das provincias senón convertida nunha propiedade persoal do emperador legable aos seus sucesores. Ao seu regreso a Roma o poder de Octavio foi enorme, tanto como o foi a influencia sobre as súas lexións.
miniatura|esquerda|180px|[[César Augusto.]] No ano 27 a. C. estableceuse unha ficción de normalidade política en Roma, outorgando a Augusto, por parte do Senado, o título de Imperator Caesar Augustus (Emperador César Augusto). O título de emperador, que significa «vencedor na batalla» convertíao en comandante de tódolos exércitos. Asegurou o seu poder mantendo un fráxil equilibrio entre a aparencia republicana e a realidade dunha monarquía dinástica con aspecto constitucional, en canto compartía as súas funcións co Senado, pero de feito o poder do príncipe era completo. Por iso, formalmente nunca aceptou o poder absoluto aínda que de feito exerceuno, asegurando o seu poder con varios postos importantes da república e mantendo a orde sobre varias lexións. Despois da súa morte consagrouse a Octavio como fillo do Divus (divino) Xulio César, o que o convertería, á súa morte, en deus.
Ao norte, Augusto tamén obtivo grandes vitorias e adquiriu para o Imperio a Xermania Magna, co que os límites se estendían ao longo do río Elba. Mais esta situación non duraría moito: Augusto confiou a dirección da provincia a un inexperto gobernador Publio Quintilio Varo. A súa ineptitude e o seu escaso entendemento das culturas locais, nada afeitas á someterse ante un conquistador, incrementaron os receos dos aldeáns. Así foi como no 9 a. C. unha revolta protagonizada por Arminio aniquilou o tres lexións de Varus nunha brutal emboscada coñecida como a batalla do bosque de Teutoburgo. A reacción romana permitiu evacuar non sen problemas o resto de corpos militares acantonados na Xermania. Augusto, escandalizado ante o desastre militar, exclamaría:
Fantasmas de luz
Fantasmas de luz é unha novela de Agustín Fernández Paz, publicada en 2011 por Edicións Xerais de Galicia.
Imperio Romano
César Augusto
Finalmente, e a pesar dos desexos iniciais de Augusto, as lexións retiráronse a defender a fronte do Rin. Así o sistema de límites nórdico manteríase estable até o colapso do Imperio na menos firme fronteira Rin-Danubio. Augusto recomendou ao seu sucesor Tiberio que non tratase de estender máis aló as súas fronteiras.
Fantasmas de luz
Trama
A novela conta a historia de Damián e Marga, un matrimonio que ve as súas vidas golpeadas polo desemprego. A Damián, que lavaba máis de 30 anos no oficio, bótano do traballo xa que o edificio no que desempeñaba o seu labor como operador de cabina vai ser derrubado. Por mor da súa idade cústalle volver ó mercado laboral. A partir dese momento as súas vidas experimentan un cambio incrible. De maneira progresiva, os seus corpos vanse tornando invisibles para o resto da xente.
Imperio Romano
De Tiberio a Alexandre Severo
miniatura|dereita|400px|O Imperio Romano no ano [[210, durante o goberno de Septimio Severo.]] Augusto foi sucedido polo seu fillastro Tiberio, fillo do primeiro matrimonio da súa esposa Livia. Augusto era un descendente da gens Xulia (casa Xulia), un dos máis antigos clans patricios de Roma, mentres que Tiberio era descendente da gens Claudia. Os seus tres inmediatos sucesores descenderon todos da gens Claudia, por parte do irmán de Tiberio Nerón Claudio Druso. Descenderon da gens Xulia os emperadores Calígula e Nerón por parte de Xulia a Maior, a filla do primeiro matrimonio de Augusto, e o emperador Claudio por medio da irmán de Augusto Octavia Minor. Os historiadores adoitan referirse a esta casa como a "Dinastía Xulio-Claudia".
Os primeiros anos do reinado de Tiberio foron relativamente pacíficos. Con todo, pronto o seu goberno caracterizouse pola paranoia. Comezou unha serie de xuízos por traizón e execucións, que continuaron até a súa morte no ano 37. O lóxico sucesor do odiado Tiberio era o seu sobriño de vinte e catro anos Calígula. A rexencia de Calígula comezou ben, pero despois dunha enfermidade converteuse nun tirano e tolo. No ano 41 foi asasinado e dous días despois da seu morte o Senado debateu a restauración da República.
Fantasmas de luz
Personaxes
Damián: nado en 1954, é un home de 53 anos, casado e cun fillo que vive no estranxeiro. É empregado nunha sala de cines dende hai máis de 30 anos. Resulta algo escéptico ás veces.
Imperio Romano
De Tiberio a Alexandre Severo
Porén, debido ás demandas do exército, Claudio declarouse emperador en última instancia. Claudio non era nin paranoico, como o seu tío Tiberio nin tolo como o seu sobriño Calígula, polo que foi capaz de administrar o imperio coa razoablemente. Na súa vida familiar que tivo menos éxito, xa que casou coa súa sobriña, que é posible que o envelenase no ano 54. Nerón, quen sucedeu a Claudio, centrou gran parte da súa atención na diplomacia, o comercio e o incremento do capital cultural do imperio. Nerón, con todo, é lembrado como un tirano, e viuse obrigado a suicidarse no 68.
O goberno de Nerón foi seguido por un breve período de guerra civil, coñecido como o "ano dos catro emperadores". Augusto estabelecera un exército permanente, onde soldados individuais servían baixo os mesmos gobernadores militares durante un período prolongado de tempo. A consecuencia foi que os soldados nas provincias desenvolveron un alto grao de lealdade aos seus xefes, que non tiñan para o Emperador. Así, o Imperio foi, en certo sentido, unha unión de incipientes principados, que poderían terse desintegrado en calquera momento. Entre xuño do 68 e decembro do 69, Roma foi testemuño do xurdir e sucesiva caída de Galba, Otón e Vitelio, até a ascensión final de Vespasiano, primeiro gobernante da dinastía Flavia. Estes eventos demostraron que calquera xeneral vitorioso podía lexitimamente reclamar o dereito ao trono.
Fantasmas de luz
Personaxes
Don Carlos: xefe de Damián.
Imperio Romano
De Tiberio a Alexandre Severo
Vespasiano, a pesar dun emperador con éxito, continuou o debilitamento do Senado, que xa viña ocorrendo dende o goberno de Tiberio. A través da súa sólida política fiscal, foi capaz de acumular un superávit no tesouro, polo que comezou a construción do Coliseo. Tito, o sucesor de Vespasiano, aínda que rapidamente demostrou os seus méritos, o seu curto reinado estivo marcado polo desastre, incluíndo a erupción do Vesuvio en Pompeia. Presidiu as cerimonias de inauguración do Coliseo, aínda sen rematar, e faleceu no 81. Sucedeuno o seu irmán Domiciano, que cunhas extremadamente malas relacións co Senado, foi asasinado en setembro do 96.
Fantasmas de luz
Espazo e tempo
Os acontecementos relatados na historia desenvólvese entre o 2008 e o 2009. Os lugares recorrentes na historia son a casa dos protagonistas, o cine onde traballaba Damián e as rúas da cidade.
Embrión (botánica)
miniatura|right|300px|Embrión de [[Ginkgo  mostrando os seus dous cotiledóns.]]
Imperio Romano
De Tiberio a Alexandre Severo
O seguinte século coñeceuse como o período do "cinco bos emperadores" (Nerva, Traxano, Adriano, Antonino Pío e Marco Aurelio), nos que as sucesións eran pacíficas e o Imperio próspero. Cada emperador deste período foi adoptado polo seu predecesor. Os últimos dous do "cinco bos emperadores" e Cómodo tamén se lles chamou Antoninos. Despois da súa ascensión ao trono, Nerva, que sucedeu a Domiciano, estabeleceu un novo ton: restaurou moitos bens confiscados e fixo que o Senado participase no seu goberno.
Embrión (botánica)
En botánica, o embrión (do grego ἔμβρυον émbryon, "acabado de nacer", "feto") é unha plántula (plantiña en miniatura) en estado de vida latente ou durmencia, que se forma xeralmente como consecuencia da fecundación da oosfera. A dupla fecundación das anxiospermas dá lugar ao desenvolvemento do embrión e do endosperma, ou tecido nutricio do embrión durante a xerminación.
Morfoloxía
O embrión está formado por: e, ás veces, por algúns primordios foliares.
Imperio Romano
De Tiberio a Alexandre Severo
A partir do 101 Traxano levou a cabo dúas campañas militares contra Dacia, rica en ouro, que finalmente conquistaron no 106. En 112, Traxano marchou sobre Armenia e anexionouna ao Imperio Romano. Logo avanzou cara ao sur en Partia (territorio que correspondía aproximadamente ao actual Irán), tomando varias cidades de Mesopotamia, antes de declarar unha nova provincia do imperio, e lamentando ser demasiado vello para seguir os pasos de Alexandre Magno. Durante o seu reinado, o Imperio Romano acadou a súa máxima extensión, non conseguindo ampliarse xa nunca máis nunca máis cara oriente. O goberno de Adriano estivo marcado por unha falta xeral de grandes conflitos militares, aínda que tivo que defender os vastos territorios que Traxano adquirira.
O goberno de Antonino Pío foi relativamente pacífico. Durante o reinado de Marco Aurelio, as tribos xermánicas puxeron en marcha numerosas incursións pola fronteira norte. O período dos "cinco bos emperadores" é tamén comunmente descrito como a Pax Romana, ou "Paz Romana", que chegou á súa fin durante o goberno de Cómodo, fillo de Marco Aurelio, e que rompeu a tradición dos sucesores por adopción que resultara tan ben. Cómodo volveuse paranoico, chegando á tolemia, antes de ser asasinado no 192.
Embrión (botánica)
Morfoloxía
Nas ximnospermas o embrión presenta xeralmente de dous a varios cotiledóns; dous, no caso de Ginkgo, e de 5 a 18 no caso de Pinus.
Imperio Romano
De Tiberio a Alexandre Severo
A dinastía Severa, que durou dende o 193 até o 235, incluíu gobernos cada vez máis complicados. O primeiro emperador da dinastía foi Septimio Severo que, nun goberno xeralmente existoso, cultivou o apoio do exército substituído senadores por oficiais ecuestres nos principais postos administrativos. O seu fillo, Caracalla, estendida plena cidadanía romana a tódolos habitantes libres do imperio. Cada vez máis inestable e autocrático, Caracalla foi asasinado por Macrino, que lle sucedeu, antes de ser asasinado e sucedido por Heliogábalo. Alexandre Severo, o último da dinastía, foi cada vez máis incapaz de controlar o exército, e foi asasinado en 235.
Embrión (botánica)
Morfoloxía
Nas dicotiledóneas presenta dous cotiledóns, que poden ter diverso aspecto, foliáceos como nas cabazas ou abóboras (Cucurbita sp) e no rícino; carnosos como no feixón ou no cacahuete; cos extremos retorcidos como no tomate, ou pregados de diversas maneiras, características para cada xénero ou familia.
Imperio Romano
A crise do século III
miniatura|220px|[[Constantino I o Grande|Constantino o Grande.]] A crise do século III é un nome común aplicado para o case colapso do Imperio Romano entre os anos 235 e 284. Durante este período de tempo chegaron a gobernar vinte e cinco emperadores, e o imperio experimentou grave crise militar, política e económica. Ademais, en 251, estalou a Praga de Cibrán, unha pandemia que causou unha gran mortalidade a unha grande escala e que puido afectar gravemente á capacidade do Imperio para defenderse. Este período terminou coa chegada de Diocleciano, que gobernou dende o 284 até o 305, e que resolveu moitos dos graves problemas experimentados durante a crise.
Embrión (botánica)
Morfoloxía
Nas monocotiledóneas o embrión presenta un só cotiledón, situado en posición lateral, igual que a da plúmula.
Imperio Romano
A crise do século III
Con todo, os problemas fundamentais permaneceron e causaron a final destrución do Imperio de Occidente. Diocleciano viu o vasto imperio como ingobernable, e por tanto dividiu o imperio en dúas partes e con dous emperadores de igual para que gobernasen so o título de Augusto. Ao facelo, creou os que efectivamente se converterían no Imperio Romano de Occidente e o Imperio Romano de Oriente. En 293 a autoridade dividiuse, xa que cada Augusto tomou un novo emperador chamado César, para proporcionar unha liña de sucesión. Isto constituíu o que hoxe é coñecido como a tetrarquía ("goberno dos catro"). As transicións deste período marcaron o inicio da Antigüidade tardía.
Embrión (botánica)
Orixe e desenvolvemento
O embrión orixínase a partir do cigoto. O conxunto de procesos fisiolóxicos que conducen á transformación dunha soa célula, o cigoto, nun individuo multicelular máis complexo, o embrión contido na semente madura denomínase embrioxénese.
Imperio Romano
A crise do século III
A tetrarquía derrubouse efectivamente coa morte de Constancio Cloro, o primeiro da dinastía de Constantino, no ano 306. As tropas de Constancio proclamaron de inmediato ao seu fillo Constantino o Grande como Augusto. Porén, desatouse unha serie de guerras civís, que terminaron con todo o imperio que unido baixo Constantino, quen legalizou definitivamente o cristianismo no ano 313 polo Edicto de Milán.
Embrión (botánica)
Orixe e desenvolvemento
Este proceso require unha fina regulación de multitude de elementos de desenvolvemento que conducen á elaboración de morfoloxías básicas (morfoxénese), o establecemento de estruturas funcionalmente organizadas (organoxénese) e a diferenciación tisular. Ademais, debe xerar as estruturas elementais de crecemento activo nos sistemas modulares que son as plantas, isto é, os meristemas, así como as funcións necesarias para a ulterior supervivencia do embrión, como son a quiescencia e a xerminación.
Imperio Romano
A crise do século III
En 361, despois dos episodios de guerra civil, Xuliano converteuse en emperador. O seu edicto de tolerancia no ano 362 ordenou a re-apertura dos templos pagáns e, máis problemático para a Igrexa cristiá, a retirada dos bispos cristiáns previamente exiliados. Xuliano finalmente reiniciou a guerra contra Sapor II de Persia, aínda que recibiu unha ferida mortal na batalla e morreu no 363. A continuación os seus oficiais elixiron como emperador a Xoviano. Xoviano cedeu territorios gañados aos persas xa en tempo de Traxano, e restaurou os privilexios do cristianismo, antes de morrer en 364.
Embrión (botánica)
Orixe e desenvolvemento
Como organismo modelo os fisiólogos vexetais empregaron a pequena crucífera Arabidopsis thaliana, cuxa embrioxénese foi profusamente estudada e compartimentalizada en estadios conceptuais:
Imperio Romano
A crise do século III
Tras a morte de Xoviano, Valentiniano I, o primeiro da dinastía de valentiniana, foi elixido Augusto, e elixiu o seu irmán Valente para servir como o seu co-emperador. No ano 365, Procopio logrou subornar a dúas lexións, que o proclamaron Augusto. A guerra entre os dous emperadores rivais do Imperio de Oriente continuou até que Procopio foi derrotado. Con todo, no ano 367, un neno de oito anos de idade, Graciano, foi proclamado emperador polos outros dous. No ano 375 Valentiniano I conduciu ao seu exército nunha campaña contra unha tribo xermánica, morrendo pouco despois. A sucesión non saíra segundo o planeado. Graciano era entón un mozo de dezaseis anos de idade e probablemente dabondo intelixente para actuar como emperador, mais as tropas proclamaron emperador ao seu pequeno medio irmán co título de Valentiniano II, Graciano accedeu.
Mentres tanto, o Imperio Romano de Oriente encaraba os seus propios problemas coas tribos xermánicas. Unha tribo marchou das súas antigas terras e buscaron refuxio no Imperio de Oriente. Valente deixounos estabelecerse na beira sur do Danubio no 376, pero pronto se rebelou contra os seus exércitos romanos. O emperador dirixiu persoalmente unha campaña contra eles dos anos despois, no 378, mais esta campaña foi desastrosa para os romanos. Os dous exércitos aproximábanse Hadrianópole, e Valente aparentemente tiña exceso de confianza por mor da superioridade numérica das súas forzas sobre o inimigo. Ansiosos de ter toda a gloria para si mesmo, precipitouse á batalla, e o 9 de agosto a batalla de Hadrianópole resultou nunha amarga derrota para os romanos, Valente faleceu na mesma.
República Cispadana
A República Cispadana (en italiano: Repubblica Cispadana) foi unha República irmá, un Estado satélite da Primeira República Francesa situado no norte de Italia e que existiu entre 1796 e 1797, cando desapareceu para fusionarse coa República Transpadana e dar orixe á República Cisalpina.
Historia
Durante a Guerra da Primeira Coalición, en marzo de 1796, Napoleón Bonaparte foi nomeado comandante en xefe do exército francés na fronte italiana, onde os franceses levaban loitando desde 1792 contra tropas austríacas e piemontesas da Primeira Coalición. Nunha exitosa serie de campañas relampo, Napoléon invadiu e derrotou o Piemonte en abril e posteriormente venceu as tropas austríacas conquistando ao longo de 1796 o Ducado de Milán e o de Mantua, que estaban baixo soberanía austríaca. Posteriormente invadiu os Estados Pontificios e conquistou a rexión de Emilia-Romaña. A medida que as tropas francesas avanzaban por solo italiano, declaraban disolvida a orde feudal preexistente e apoiaban os republicanos locais.
O Ducado de Módena, lindeiro cos Estados da Igrexa, viuse á súa vez inmerso na marea revolucionaria que trouxeron os franceses, de tal forma que os republicanos locais derrogaron o goberno ducal en agosto de 1796.
As cidades de Módena e Reggio (situadas ambas no Ducado de Módena), así como as cidades de Boloña e Ferrara, pertencentes até entón aos Estados Pontificios, proclamáronse cidades-estado republicanas. O 16 de outubro de 1796 celebraron un congreso na cidade de Módena, onde decidiron unirse para formaren a Federazione Cispadana. O congreso foi organizado de forma non oficial por Napoleón, que necesitaba estabilizar a situación política no norte de Italia e conseguir máis tropas que se uniran ao seu exército na campaña que levaba a cabo contra os austríacos. O congreso proclamou en decembro que as catro provincias cispadanas (Módena, Reggio, Boloña e Ferrara) se constituíran na República Cispadana e invitaron outras vilas e cidades italianas a unírense a ela.
Formouse unha garda cidadá formada por corpos de cazadores e artillaría. A fundación oficial da República Cispadana, segundo o modelo do Directorio francés, non se produciu de maneira oficial até o congreso de Reggio celebrado do 27 de decembro de 1796 ao 9 de xaneiro de 1797, no que se reuniron os representantes das catro cidades. O 7 de xaneiro de 1797 na sala do Arquivo Ducal de Reggio Emilia o congreso decidiu establecer un goberno común. A bandeira elixida foi unha tricolor de bandas horizontais coas cores vermella, branca e verde.
En febreiro de 1797 produciuse a derrota definitiva dos austríacos na rexión ao caer a praza forte de Mantua. Esta conquista francesa permitiu garantir unhas comunicacións seguras entre as cidades cispadanas e a veciña República Transpadana, que se fundara uns meses antes ao norte do río Po. O 29 de xuño de 1797, a República Cispadana foi refundada como República Cisalpina. Uns días máis tarde, o 9 de xullo, o que quedaba da República Transpadana integrouse tamén na República Cisalpina.
Imperio Romano
A crise do século III
O historiador romano Ammiano Marcelino estimou que dous terzos dos soldados romanos faleceron durante o combate. A batalla tivo grandes consecuencias, xa que morreron soldados veteranos e valiosos administradores, o que deixou o Imperio co problema de atopar un liderado axeitado. Así, Graciano era agora o responsable de todo o Imperio. Buscou con todo, un substituto para o Imperio Romano de Oriente, elixindo no ano 379 a Teodosio I.
Teodosio proclamou ao seu fillo Arcadio Augusto no ano 383 nun intento de asegurar a sucesión. O xeneral, probablemente galaico, Magno Máximo, residente na Britania, foi proclamado Augusto polas súas tropas en 383 e rebelouse contra Graciano cando invadiu a Galia. Graciano fuxiu, pero foi asasinado. Despois da morte de Graciano, Máximo tivo que facer fronte a Valentiniano II, que nese momento tiña tan só doce anos de idade. Máximo pronto iniciou negociacións con Valentiniano e Teodosio, aínda que finalmente non conseguir o seu recoñecemento oficial. Teodosio fixo unha campaña no oeste no 388 e obtivo a vitoria contra Máximo, quen foi capturado e executado. No ano 392 Valentiniano II foi asasinado, e pouco despois Arbogastes dispuxo a Euxenio para o seu nomeamento como emperador.
Decadencia do Imperio Occidental
miniatura|esquerda|300px|O Imperio de Occidente baixo [[Maioriano.]] Despois do ano 395 os emperadores do Imperio Romano de Occidente adoitaban ser testaferros, sendo os gobernantes reais caudillos militares. O ano 476 é xeralmente aceptado como a fin oficial do Imperio Romano de Occidente. Ese ano Orestes rexeitou a solicitude dos mercenarios xermánicos de estar ao seu servizo no goberno das terras en Italia. Insatisfeitos e dirixidos por Odoacro, rebeláronse e depuxeron ao último emperador de occidente, Rómulo Augústulo. Este evento está considerado tradicionalmente como a caída do Imperio de Occidente.
Odoacro conquistou rapidamente as restantes provincias de Italia e devolveu á Regalía Imperial ao emperador romano de Oriente Zenón. Este pronto recibiu dúas delegacións, unha de Odoacro solicitando que o seu control sobre Italia fose recoñecido formalmente polo Imperio, en cuxo caso el recoñecería a supremacía de Zenón, e outra de Nepote, o emperador anterior a Rómulo Augústulo, pedindo apoio para recuperar o trono. Zenón accedeu á solicitude de Odoacro e, trala morte de Nepote no 480, reclamou Dalmacia. A idea non gustou a Odoacro, polo que decidiu atacar a rexión coa mala fortuna de que a subseguinte guerra terminou coa conquista de Italia por parte de Teodorico o Grande, rei dos ostrogodos.
Aos poucos o Imperio foi perdendo a súa influencia romana e gañando presenza xermánica. Trala caída, o primeiro estado que proclamou a súa independencia do Imperio foi o Reino Suevo de Galicia. O Imperio, que estaba agora cercado polo o asalto dos visigodos, xa estaba baixo influencia non romana trala caída do último emperador, Rómulo Augústulo, posto que o derrocamento foi levado a cabo por tropas xermanas federadas dentro exército romano en lugar de por tropas estranxeiras. Nese sentido co ascenso Odoacro este realmente non renunciou ao título de emperador e se nomeou a si mesmo "Rei de Italia", senón que o Imperio continuaba existindo en nome. A súa identidade, con todo, xa non era romana, estaba gobernado e cada vez máis poboado polos xermanos xa antes do 476.
Militarmente o Imperio caeu primeiro logo da invasión de diversos pobos non romanos e logo, xa co seu corazón en Italia, atrapados polas tropas xermanas nunha revolta. A veracidade e as datas exactas son incertas e algúns historiadores non consideran que o Imperio caera nese punto. O desacordo aínda persiste xa que o declive do Imperio foi un proceso longo e gradual no canto dun só evento.
O Imperio Oriental
miniatura|120px|esquerda|Emblema da [[Dinastía Paleólogo.]] miniatura|Con [[Xustiniano I o Imperio Bizantino acadou a súa máxima expansión.]] A medida que o Imperio Romano de Occidente decaía durante o século V, o máis rico Imperio Romano de Oriente permaneceu practicamente ceibe da destrución. Xa mediado o século VI, o Imperio de Oriente (hoxe xeralmente coñecido como Imperio Bizantino) baixo o mando do emperador Xustiniano I, reconquistou Italia e partes de Iliria dos ostrogodos, o Norte de África dos vándalos e o sur de Hispania dos visigodos. Aínda que a reconquista do sur ibérico foi algo efémero, a do norte de África perdurou en durante un século, algunhas partes de Italia perduraron cinco, e algunhas partes de Iliria incluso máis.
Aeroporto de Marrakech-Menara
O aeroporto de Marrakech-Menara (IATA: RAK, ICAO: GMMX) é un aeroporto internacional que serve a Marrakech, a capital da rexión marroquí de Marrakech-Tensift-Al Hauz. Recibe avións de distintas cidades europeas, ademais de operar voos cara Casablanca e varios países árabes. No ano 2014 pasaron polas súas instalacións máis de 4 millóns de pasaxeiros.
Imperio Romano
O Imperio Oriental
Das moitas datas aceptadas para a fin do clásico estado romano, a última é do ano 610, cando o emperador Heraclio fixo profundas reformas cambiando para sempre a cara do imperio. O grego foi adoptado de novo como lingua de goberno, desvanecendo a influencia latina. Así, o Imperio Romano de Oriente pasaría estar totalmente definido baixo influencia grega, polo que dende ese intre podería considerarse que se converteron no que moitos historiadores modernos chaman Imperio Bizantino. Con todo, o Imperio nunca foi chamado así polos seus habitantes, os cales utilizaban termos tales como Romania, Basileia Romaion ou Pragmata Romaion, cuxo significado é "terra dos romanos" ou "reino dos romanos". É dicir, aínda se vían así mesmo como romanos e consideraban o seu Estado como a continuación lexítima do antigo Imperio de Roma.
Durante as conquistas musulmás do século VII, o Imperio perdeu as súas posesións en África e o Levante mediterráneo para o Califato Árabe-islámico, reducindo das terras bizantinas de Anatolia, os Balcáns e o sur de Italia. O saqueo de Constantinopla a mans da Cuarta Cruzada en 1204 utilízase ás veces como data final do Imperio Romano de Oriente: a destrución de Constantinopla e a maioría dos seus antigos tesouros, a descontinuidade total de liderado e a división das súas terras en estados rivais cun "Emperador" católico gobernando en Constantinopla foron un golpe do cal nunca se recuperaría o Imperio completamente.
Pese a todo, os bizantinos conseguiron recuperar Constantinopla e restableceron o imperio no ano 1261, continuando chamándose a si mesmos romanos até a súa caída antes turcos otománs en 1453. Ese ano, a parte oriental do Imperio Romano terminou definitivamente coa caída de Constantinopla. A pesar de que Mehmed II, conquistador de Constantinopla, declarouse emperador do Imperio Romano (César de Roma / Kayser-i Rum), e a pesar de que esta captura foi en certo xeito moito menos catastrófica que o saqueo, Constantino XI, adóitase considerar o último emperador romano. A autodenominación dos gregos étnicos co nome de "Romios" (Ρωμιός, Romano) sobrevive até os nosos días.
Emperador
miniatura|esquerda|180px|Estatua de [[Octavio Augusto, primeiro emperador romano.]] Os poderes do emperador (seu imperium) existían, polo menos en teoría, en virtude dos seus "poderes tribunicios" (potestas tribunicia) e os seus "poderes proconsulares" (imperium proconsulare). En teoría, os "poderes tribunicios", que eran semellantes a aqueles do tribuno do pobo na república, facían á persoa do emperador e ao seu oficio sacrosantos e dábanlle autoridade sobre o goberno civil romano, inclusive o poder de presidir e controlar o senado.
Adicionalmente controlaba as institucións relixiosas, sendo como emperador o Pontifex Maximus e membro de cada unha das catro maiores congregacións. Mentres que estas funcións eran claramente distinguibles ao inicio do imperio, co tempo foron perdidas e o poder do emperador tornouse menos constitucional e máis monárquico. Realmente, o maior apoio do poder do emperador era o exército. Pagados polo tesouro imperial, os lexionarios prestaban anualmente un xuramento de lealdade ao emperador chamado sacramentum.
Senado
220px|miniatura|A Curia Xulia no Foro Romano, sede do [[Senado de Roma|Senado.]] Aínda que as asembleas romanas da época da república continuasen existindo despois da fundación do imperio, os seus poderes foron todos trasladados ao Senado, e así os decretos senatoriais (senatus consulta) adquiriron total forza de lei.
En teoría, o emperador e o senado eran dúas ramas iguais do goberno. Con todo, a autoridade real do senado era pequena e máis ben un medio do emperador para disfrazar os seus poderes autocráticos baixo un manto de republicanismo. Aínda prestixioso e respectado, o senado era unha institución glorificada que perdeu a maioría dos seus poderes ficando á mercé do emperador.
Moitos emperadores mostraron un certo grao de respecto a esta antiga institución, mentres que outros foron notorios por ridiculizala. Durante as sesións do senado, o emperador sentaba entre os dous cónsules e usualmente actuaba presidíndoas. Os senadores máis prestixiosos falaban antes que os demais, aínda que o emperador podía falar en calquera momento. Ao redor do século III o senado foi reducido a un órgano municipal glorificado.
Senadores e cabalaría
Ningún emperador podería gobernar sen á orde senatorial e sen a orde ecuestre. A maioría dos postos importantes do goberno estaban reservados para os membros desas dúas ordes aristocráticas. Era dentro delas onde eran escollidos os gobernadores provinciais, comandantes das lexións e outros oficiais semellantes.
Estas dúas clases podían ser hereditarias e xeralmente pechadas a novos membros. Ás veces podían entrar nelas persoas cuns logros excepcionais, pero só en raras ocasións. As carreiras dos mozos aristócratas estaban influenciadas polas súas conexións familiares e polo favor dos patronos. Tan importante como a habilidade, coñecemento ou competencias, o padroado era vital para unha boa carreira, os postos máis altos requirían o favor e a confianza do emperador.
Agardábase que o fillo dun senador seguise o cursus honorum, a carreira dos honeres, un medio de ascenso. As posicións máis prestixiosas estaban restrinxidas soamente a eles. Tamén se esperaba que un senador fose rico; un dos requisitos básicos era a posesión de 12000 áureos (ao redor duns 100 kg de ouro), unha contía que sería aumentada os séculos seguintes. Debaixo da orde senatorial estaba a orde ecuestre. Os requisitos e postos reservados a esta clase, aínda que non tan prestixiosos, aínda eran moi importantes. Algúns postos vitais, como o goberno de Exipto, estaba prohibido a membros da orde senatorial e permitidos soamente a membros do orde ecuestre.
Provincias
miniatura|340px|Provincias do Imperio. Até a tetrarquía (296 d.C.) as provincias romanas (en latín: provincia, plural: provincae) eran as unidades administrativas e territoriais do Imperio Romano fóra de Italia. Nos vellos tempos da República os gobernos provinciais concedíanse tradicionalmente aos membros da orde senatorial. As reformas de César Augusto cambiaron esa política.
Provincias imperiais
Augusto creou as provincias imperiais. A maioría, mais non todas, das provincias imperiais eran conquistas relativamente recentes localizadas nas fronteiras. Desta forma, a gran superioridade das lexións, que estaban estacionadas na fronteiras, estaban so control imperial directo. Moi importante era a provincia imperial do Ægyptus (actual Exipto), o "celeiro" do imperio, cuxo abastecemento de grans era vital para alimentar o pobo en Roma. Estaba considerado dominio persoal do emperador e mesmo os senadores tiñan prohibido incluso visitar a provincia. O gobernador de Ægyptus e os comandantes de calquera lexión alí estacionada non eran membros do senado, eran escollidos polo emperador entre os membros da orde ecuestre.
Provincias senatoriais
A política tradicional continuou sen trocos nas provincias senatoriais. Debido á súa localización, lonxe das fronteiras, e ao feito de que levaban máis tempo so soberanía e control romanos, estas provincias eran moi estables e estaban pacificadas. Só unha única lexión estaba estabelecida nunha provincia senatorial: Legio III Augusta, estacionada na provincia senatorial da África (actual norte de Alxeria e Tunisia). O status dunha provincia podía mudar de senatorial a imperial e viceversa. Aconteceu varias veces durante o reinado de Augusto. Outra tendencia era a creación de novas provincias, ou pola división das existentes ou pola expansión do imperio.
Exército
miniatura|250px|esquerda|Recreación de lexionarios (época de [[Traxano).]] O mando supremo do exército correspondía ao Emperador. Nas provincias o mando correspondía ao gobernador provincial, aínda que este estaba supeditado ao Emperador que podía apartalo cando quixese, podendo tamén asumir o mando temporalmente. O número de lexións oscilou en toda a época imperial, cun número próximo á trintena.
Os cabaleiros e as clases altas desapareceron practicamente do exército, polo que as lexións debían recrutar entre os cidadáns, primeiro en Italia e progresivamente nas provincias onde estaban acantonadas. No caso de ser preciso recorríase a mercenarios estranxeiros. Coa entrada dos proletarios o exército tendeu á profesionalización, aínda que estes soldados tiñan "facilidade" para o saqueo. Os ascensos gañábanse por méritos, por favores ou por diñeiro. O tempo de servizo foi aumentado progresivamente e non eran excepcionais servizos de trinta ou máis anos. Para exercer algúns cargos municipais era preciso un certo tempo de servizo no exército.
A lexión dispuña de arsenais (armamentos) e de talleres de fabricación e reparación. Os soldados recibían un soldo, donativos imperiais en ocasión do acceso ao trono, festas ou motíns, agasallos (stillaturae) e o botín de guerra. A ración de alimentos diaria foi medrando e proporcionábaselles trigo, sal, viño, vinagre, carne fresca e carne salgada.
Os campamentos convertéronse en prazas fortes. Dispuñan de murallas e torreóns e dividíanse interiormente en catro partes marcadas por dúas vías perpendiculares. Contiñan sala de baños, sala de reunións, capelas, oficinas, cárcere, hospital e almacéns. Mercadores, artistas, prostitutas e outros acudían aos seus arredores e establecíanse constituíndo aglomeracións urbanas, medraban as poboacións civís (canabae), casas de baños e anfiteatros. Os terreos próximos utilizábanse como pastos para o gando e por iso, en xeral, arrendábanse aos agricultores da zona.
Estrutura da lexión
esquerda|miniatura|80px|Scutum. Unha lexión romana, cuxo emblema era unha aguia prateada, consistía en dez cohortes (co seu respectivo estandarte) cada unha delas con cinco ou seis centurias de cen homes (subdivididas en decurias), contando pois cada lexión entre 5.000 e 6.000 homes de infantaría, divididos en cincuenta ou sesenta centurias. Contaba tamén coas guerrillas regulares auxiliares e de cabalaría (alae), a cal tiña uns cento vinte homes.
O nomeamento dos legatus legionis, lugartenentes da lexión con funcións de pretor, levábase a cabo polo gobernador provincial ou polo propio Emperador. Tamén nomeaban aos tribunos militares, axudantes dos legatus, e aos centurións.
Xunto aos legados da lexión estaban os benefiaciarii (encargados de misións de confianza), os strato (escudeiros), os comentarienses (arquiveiros), os cornicularii (dirección do officium) e os actuario. Os tribunos militares dividíanse en laticlavii (afectos á administración) e angusticlavii (propiamente militares). Os centurións auxiliábaos un oficial secundario chamado optio, algúns dos cales tamén exercían funcións administrativas. Na cabalaría o suboficial mandaba unha turma (escuadrón de trinta xinetes) era chamado decurión. Outros suboficiais eran o tesserarius (equivalente a un sarxento), o signifer ou vexillarius (portaestandartes), o aquilifer (o portador da aguia lexionaria), o campiductor (instrutor) e o pecunarius (furriel).
As cohortes estruturábanse en dez filas de corenta ou sesenta fileiras, que en tempos de Traxano reducíronse a cinco. Con Hadriano xurdiu a cohorte familiar (composta de 1.200 soldados escollidos) mentres as restantes cohortes foron chamadas quingentaries e contaban con 500 soldados. Dende o goberno de Hadriano o recrutamento fíxose exclusivamente nas provincias onde servía a Lexión.
Estruturáronse varias cohortes especializadas: as de infantaría (peditata), a de cabalaría ou mixta (equitativa), a policial (togata), a de vixilancia (excubitoria), a de guarnición nunha cidade (urbana), a encargada de apagar incendios (vigilio) e a encargada da garda e custodia imperial ou dun caudillo (Praetoriana). Esta garda persoal do xeneral, coñecida como Garda Pretoriana, foi creada por César Augusto e contaba coa elite dos lexionarios, os cales tiñan un soldo considerable para a época e estaban dispensados dos traballos do campamento, chegando a ser os árbitros do Imperio derrocando moitas veces a Emperadores dos que non gustaban.
As centurias estaban ao mando de centurións. O centurión de máis prestixio era o primus pilus, habitualmente o máis veterano. Por encima deles había seis tribunos da lexión de rango ecuestre e o legatus da lexión, de rango senatorial, que anteriormente era pretor. Nas provincias onde só había unha lexión o legatus da provincia e o da lexión era a mesma persoa.
Equipamento
O equipamento dos lexionarios cambiaba substancialmente dependendo do rango. Durante as campañas, os lexionarios ían equipados con armadura (lorica segmentata), escudo (scutum), casco (galea), un pilum (lanza) pesado e un lixeiro, unha espada curta (gladius), unha daga (pugio), un par de sandalias (caligae), unha sarcina (mochila de marcha) e comida e auga para dúas semanas, así como equipo de cociña, dúas estacas (suar murale) para a construción de muros e unha pa.
Cultura
A vida no Imperio Romano xiraba ao redor da cidade de Roma e dos seus famosos sete outeiros. Na cidade había varios teatros, ximnasios, tamén moitas tabernas, baños e bordeis. En todo o territorio baixo control de Roma, a arquitectura residencial variaba dende casas moi modestas até grandes vilas de campo. Na capital estaban tamén ás elegantes residencias do outeiro Palatino, do que deriva a palabra "palacio", aínda que a gran maioría vivía no centro da cidade en bloques de apartamentos.