cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dodro
Prehistoria
Algún dos túmulos funerarios que hai en Dodro do período megalítico están sen catalogar e outros xa desaparecidos; entre os restos que se conservan están as mámoas da Paradegua e Balouta do período Neolítico e o sitio arqueolóxico do Riasós da Idade do Cobre.
Da Idade de Bronce son os petróglifos, destacando o petróglifo de Bouza Abadín entre os varios sitios arqueolóxicos que se atopan, e da Idade de Ferro son cinco os castros distribuídos pola xeografía do concello.
Idade Antiga
Da Idade Antiga hai varios restos. Ó longo da época romana empézanse a sentar as bases do poboamento actual; os romanos aséntanse militarmente en Galicia obrigando ós habitantes dos castros a abandonalos, iniciándose a ocupación dos vales, que é cando aparecen as villae ligadas ás explotacións agrícolas.
No tránsito entre a Idade Antiga e a Idade Media construíuse no monte Vilar unha asentamento fortificado, ou refortificouse un castro preexistente, coñecido como Castelo de Monte Vilar.
Idade Media
O enclave de Iria foi o centro de boa parte da Gallaecia máis occidental, que durante o reino suevo pasa a ser unha das grandes demarcacións parroquiais nas que se organizou o territorio galego. Durante a súa expedición do ano 997 Almanzor atravesou o río Ulla e arrasou Iria e máis Compostela.
Das Torres de Lestrobe hai documentos que indican que as debeu ser residencia dun xefe na Idade Media. A construción orixinal eran dúas torres defensivas, que se ergueron ó pe do castro de Lestrobe, pero debido a diversas incursións sufriron danos, ata que se reconstruíron no século XVII, converténdose no pazo que é actualmente.
A partir do século XII, é cando se van labrando de forma progresiva as terras do concello. É no século XII cando a raíña dona Urraca lle concede ó arcebispo de Santiago Diego Xelmírez o Señorío das Terras de Santiago, que existiría ata a súa supresión a mediados do século XIX. Laíño depende dos arcebispos de Compostela e pertence á xurisdición dos señores de Rianxo, descendentes de Paio Gómez Chariño, almirante e trobador en lingua galega.
O primeiro documento do que se ten constancia sobre Dodro está asinado polo arcebispo Xelmírez en 1114; "Aldara Guteridiz dóalle a San Martiño Pinario a cuarta parte da igrexa de Santa María de Dalodro", en 1118 a raíña Urraca e o seu fillo Afonso VII confirman esa doazón.
Idade Moderna
No século XVI sabemos que había en Dodro 70 habitantes e 120 en Laíño, pouco despois, cando chegou aquí o visitador do arcebispo Jerónimo del Hoyo en 1606, a parroquia de Dodro tiña 90 fregueses. É no século XVI, durante a Idade Moderna, cando comeza en Dodro o asentamento de varias familias nobres. Dodro e Lestrobe formarán redondo baixo o señorío do Marqués de Bendaña, dono do pazo de Dodro. Outra das familias nobres que se asenta en Dodro é a dos Ballesteros; así o reflicten os documentos sobre preitos e a construción do pazo de Tarrío, de onde saíu o ministro de facenda de 1822 Luís López Ballesteros. As parroquias que integran hoxe en día o concello estaban divididas en dúas xurisdicións, a de Lestrobe e Dodro e a de Rianxo, todas pertencentes á provincia de Santiago.
No século XVIII o millo e a pataca vanse afacendo á lentura nos agros de Dodro, érguense no barroco as igrexas parroquiais e as arquitecturas palacianas que miran cara o río Ulla.
Idade Contemporánea
Durante a reinado de Fernando VII é cando se instauran os novos concellos constitucionais, coa chegada do liberalismo trala invasión napoleónica créanse os concellos de Lestrobe e Laíño no partido xudicial de Padrón a principios do século XIX pero en 1831 foron disolvidos. O concello de Padrón divídese en dous o 7 de xuño de 1836, formándose unha nova administración local chamada Dodro que integra as parroquias de Santa María de Dodro, que deixará de ser un couto redondo e pasará a ser só unha parroquia máis, San Xián de Laíño e San Xoán de Laíño, dende aquela data o concello mantivo a mesma delimitación e configuración, e malia que sufriu varios intentos de supresión e incorporación ó de Padrón, nunca chegaron a producirse. A capital municipal está hoxe en Tallós mais non sempre foi así; a capital municipal estivo tamén en Lestrobe e en Vigo. miniatura|280px|Anaco dunha folla que debeu pertencer á portada do [[Diccionario del dialecto gallego de Luís Aguirre del Río, ano 1858.]]
Luís Aguirre del Río, poeta en castelán e compositor galego, escribiu o primeiro dicionario bilingüe galego-castelán no ano 1858, con todo, por diversas vicisitudes o dicionario non veu a luz ata o ano 2007, cando foi publicado conxuntamente polo Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) de Madrid e o Instituto de Estudios Galegos Padre Sarmiento. Suponse que escribiu o Diccionario del dialecto gallego mentres estudaba en Compostela.
Un feito importante acontecido en Dodro foi o Pacto de Lestrobe, xuntanza política no Pazo de Hermida en 1930 a que acudiron representantes dos diversos partidos e agrupacións políticas republicanas, entre outros estivo presente Santiago Casares Quiroga, acordaron a creación da Federación Republicana Gallega (FRG), que tiña como obxectivo principal implantar o réxime republicano democrático en España e loitar pola autonomía para Galicia.
Coa instauración da Segunda República Española e coa chegada posterior da guerra civil española sufriu Dodro unha dura posguerra, que marcou de xeito importante a vida do concello cun aumento da emigración. Foi durante o período da posguerra que se levaron as pedras do pazo do marqués de Bendaña xunto cos seus máis nobres elementos ornamentais ó pazo de Meirás en Sada.
Toponimia
Co significado de auga hai a base hidronímica preindoeuropea DOR (Douro) e a raíz céltica DUBRO (Dubra, Dover), próximas foneticamente.
Carlos Búa (2002) explica que Dodro podería proceder de DORO, "lugar/praza cerrada", en relación co foro latino, a partir dun radical D'WER, "(en)cerrar".
Patrimonio arqueolóxico
Da cultura do Megalitismo consérvanse en Dodro varios restos; do Neolítico varias mámoas, na Paradegua existe unha necrópole formada por catro túmulos, dúas mámoas en Balouta e outra descuberta recentemente na Chisca; e do Calcolítico o sitio arqueolóxico do Riasós.
miniatura|[[Petróglifo de Bouza Abadín.]] Da Idade de Bronce hai varios gravados rupestres, como o petróglifo de Bouza Abadín, os da Carga e A Pedra Redonda (Vigo), Outeiro dos Corvos (en Susavila, cazoletas), A Cabana (Masenlle), Lomba das Pozas (Bustelo, dúas rochas con gravuras de cazoletas e unha ferradura), Padronelo (en Bexo) e Bouza Nova (na Igrexa, San Xoán de Laíño). Durante a construción de vivendas unifamiliares apareceron tamén lascas de seixo e cerámica campanense e do Bronce Inicial, o que se denominou como o sitio arqueolóxico de San Xián de Laíño.
Da Idade de Ferro hai varios poboados castrexos, estando cinco deles catalogados: o castro de Bexo, o de Castro, o do monte Sián en Revixós, o de Lestrobe e o de Traxeito.
miniatura|[[Bexo, San Xoán de Laíño, Dodro|Bexo coa Veiga de Abaixo ó fondo á esquerda, á beira do río Ulla.]] Os romanos empezan a asentarse militarmente no territorio, obrigando aos habitantes dos castros a abandonalos e establecerse nos vales que é cando aparecen as primeiras villae, ligadas ás explotacións agrícolas.
Patrimonio arquitectónico
Os elementos do patrimonio arquitectónico de Dodro foron estudados nun traballo desenvolvido polo concello no 2009-2010, que consistiu no inventariado dos elementos da arquitectura de Dodro, centrándose principalmente nos hórreos, cruceiros, pombais e reloxos de sol.
miniatura|esquerda|[[Pazo de Dodro arredor de 1920.]] Entre os pazos, destacan o pazo de Tarrío, do que saíu o ministro de facenda de 1822 Luís López Ballesteros; o pazo de Lestrobe, antiga residencia de verán dos bispos e cóengos de Santiago de Compostela; o pazo de Hermida, declarado Ben de Interese Cultural, todos eles pazos actualmente en perfectas condicións; o pazo do marqués de Bendaña está derruído.
miniatura|[[Igrexa de Santa María de Dodro.]] As igrexas parroquiais de Santa María de Dodro, San Xián de Laíño e San Xoán de Laíño son templos do século XVIII de boa construción barroca.
A ermida de Santo Amaro de Bexo é do século XVII e garda dúas imaxes antigas en pedra; a capela da Virxe do Leite en Laíño é de época neoclásica, conserva unha imaxe pétrea medieval que debe ser dun templo anterior. A capela do Anxo da Garda está no Pazo de Lestrobe e ofíciase misa nela.
miniatura|esquerda|A [[Cruz de Avelán.]] Canto ós cruceiros, inventariáronse un total de 30 (descartando os de construción máis recente), sendo todos do tipo de varal con excepción dun exemplar de cruceiro de capela ou loreto; a Cruz de Avelán.
miniatura|200px|[[Cruceiro de Bustelo.]] Dos cruceiros de varal, os máis antigos datan do século XVIII; a maioría construíronse nos séculos XIX e XX. Hai un só calvario e dous exemplos de cruceiros de parada ou cruceiros con pousadoiro. As tradicións asociadas a estes elementos están dentro dos usos tradicionais que se lles dá en Galicia: parada nos cortexos fúnebres e nos camiños sacramentais; punto de parada en procesións; usos devocionarios con ofrendas e rezos ou lugar enterro de nenos sen bautizar ou abortos.
miniatura|esquerda|Hórreos da Lavandeira en [[Imo, San Xoán de Laíño, Dodro|Imo.]] No que respecta ós hórreos, contabilizáronse máis de 200 exemplares de máis de cen anos de antigüidade. O tipo que atopamos no territorio municipal é o denominado Maía (característico da zona central de Galicia). Os exemplares máis antigos datan da segunda metade do século XVIII, tendo tamén exemplares do século XIX e do XX. Destaca a orixinal concentración de hórreos no lugar da Lavandeira en Imo. En Castro un hórreo coa peculiaridade que ten no medio un arco de medio punto. 280px|miniatura|Hórreo co [[arco de medio punto en Castro.]]
Hai diversos muíños no concello, mesmo un muíño de vento en Chenlo, arriba da aldea da Igrexa. Coa excepción deste muíño de vento, en Dodro os muíños son hidráulicos de dous tipos; uns de canle e outros de cubo, case todos en ruínas aínda que algún se restaurou nos últimos anos.
miniatura|esquerda|Hórreo rematado por un [[reloxo de sol en Vigo.]] No que respecta aos reloxos de sol, foron inventariados no territorio municipal 18, todos en granito e de diferente factura (circulares, cuadrangulares, con ou sen decoración). Sitúanse maioritariamente en hórreos, a xeito de remate, sendo visibles tamén nas paredes das vivendas, muros de cerramento e portadas de entrada ás propiedades.
Na súa maioría son verticais ortomeridianos (orientados exactamente ao sur), aínda que hai un exemplar de reloxo de forma cúbica, con tres reloxos: un ortomeridiano e dous meridianos (un cara ó leste e outro cara ó oeste). Dous deles teñen como soporte unha columna, repousando o resto sobre ménsulas ou bases cuadrangulares. Só atopamos un exemplar que ten visible algunha inscrición.
O pombais contabilizados no concello suman un total de 20, destacando o lugar de Imo con 7 exemplares. Ningún é anterior ó século XVIII, época da construción dos conxuntos arquitectónicos existentes nas casas reitorais, pazos, e casas grandes. A súa tipoloxía é maioritariamente de planta cilíndrica, con dous exemplos de planta rectangular e un de planta poligonal. As súas cubertas, xeralmente de tella do país, son cónicas, de ferradura, a unha ou dúas augas ou con cuberta poligonal. Algúns aínda conservan os buracos interiores para os niños das pombas e a mesa onde se lles botaba o gran.
Patrimonio natural
miniatura|300px|[[Laíño, Dodro|Laíño coas Brañas e o río Ulla ó fondo.]] As Brañas de Dodro son o espazo húmido máis grande de Galicia con 954,20 ha, albergan unha gran riqueza fáunica, ambiental e ecolóxica. É o hábitat de máis de sesenta especies de aves, algunhas moi escasas ou destacadas, un bo feixe de plantas de elevado interese, e en xeral unha importante reserva da biodiversidade. Forma parte do Sistema Fluvial Ulla-Deza da Rede Natura 2000, estando declaradas como zona especial de conservación (foi previamente LIC). miniatura|120px|esquerda|Letreiro da [[ZEC Ulla-Deza.]]
Nas canaveiras do río Ulla aniña unha subespecie da escribenta das canaveiras (Emberiza schoeniclus subs. lusitánica), tamén nas súas augas rebole a anguía (Anguilla anguilla) , ámbalas dúas en perigo crítico de extinción; na cunca do río habita a náiade ou mexillón de río (Margaritifera margaritifera), especie en perigo de extinción e especies ameazadas como a toupa de río (Galemys pyrenaicus) en situación vulnerable ó igual que a folosa acuática (Acrocephalus paludicola); tamén se poden ver outras especies raras como o picanzo vermello (Lanius collurio) e outras aves máis comúns como a fulepa das xunqueiras (Acrocephalus schoenobaenus), a garza real (Ardea cinerea), a aguia perdiceira (Aquila fasciatus), o gabián (Accipiter nisus), o ouriolo (Oriolus oriolus), a gaivota chorona (Chroicocephalus ridibundus), o cardeal (Pyrrhula pyrrhula)…
Están presentes neste hábitat aluvial os anátidos, destacando principalmente o Lavanco, parrulo moi común nestas latitudes ou a cerceta (Anas crecca). Aparecen especies de aves estacionais como a bubela (Upupa epops) ou a Rula (Streptopelia turtur).
Nas augas do Ulla péscanse as lampreas (Petromyzon marinus) que remontan o curso do río, que xunto coas anguías se poden degustar como pratos da gastronomía local, encontramos tamén a zamborca (Alosa alosa), que en Galicia só desova nos ríos Ulla, Umia e Miño; ou o salmón (Salmo salar). Tamén esta presente o porco bravo (Sus scrofa), prezado pola súa carne na gastronomía local, que experimentou un intenso crecemento da súa poboación nos últimos anos, reprodúcese e agochase nas brañas. miniatura|A Brañas son un espazo húmido de gran valor ambiental.
Canto ás especies vexetais, medran aquí bosques aluviais de ameneiros (Alnus glutinosa), salgueiros (Salix atrocinerea) e freixos (Fraxinus excelsior), sabugueiros (Sambucus nigra), espadanas (Thypha sp), xuncos (Juncus sp), herba salgueira (Lonicera periclymenum), mentraste (Mentha rotundifolia), o narciso (Narcissus cyclamineus) e xaras (Cistaceae), entre outras especies características do clima oceánico.
Frei Martín Sarmiento no século XVIII fai mención das Brañas de Dodro, citadas no Diccionario geográfico universal (Barcelona, 1829-1834) de Madoz como as "famosas brañas de Laíño" no século XIX e mesmo cantadas por Rosalía de Castro nas súas poesías. Tamén foron prezados os seus produtos en toda a península ibérica, destacando os chamados "bois de Laíño" ou os tecidos de xunco. En Padrón no século XVIII había tecedores de liño, de la e de xunco; o xunco usábase para facer corozas, capas e polainas.
Hai tres itinerarios circulares polos montes do concello; o da Cruz de Avelán, o de Vigo e o de Lestrobe. Descríbese tamén o itinerario circular de Imo e un percorrido polas Brañas de Dodro. Finalmente a Ruta literaria Pensa Nao, baseada na novela de Anxo Angueira do mesmo título.
Dodro na cultura popular
Aparece Dodro plasmado na obra da poetisa de Galicia Rosalía de Castro, nas estrofas de "Como chove miudiño", poema 32 de Cantares gallegos (1863):
No tema "Nitramón 15 15 15", canción bravú interpretada polo Pinto d'Herbón.
En Dodro tamén aparecen tradicións vinculadas a antigas supersticións; coma a do río de San Lufo, no que se somerxía ós nenos que padecían algún mal tres veces, nas súas augas.
Facíase nun meandro do río, á beira do lavadoiro do cura, arriba da ponte que daba acceso á aldea. Acudía xente de moi lonxe a curar os meniños do "mal do aire" e contan os que o lembran que quedaban despois as beiras do regueiro cheas de camisiñas brancas.
Hai quen di que a figura do santo estaba enterrada no río, baixo as areas do prado do cura, sábese que a tradición persistiu ata tempos recentes e que foron moitos os rapaces que bañaron en secretas noites de luar nas augas milagreiras do San Lufo.
A práctica do baño salutífero repítese con pequenas variantes noutras localidades. F. Alonso Romero achega probas de que tamén se practicaba en Irlanda e na Bretaña francesa, só que alí a camisa deixábase secar e púñaselle ó neno coma amuleto contra todo tipo de enfermidades. No río Mau, en Salamonde (Portugal) relata Elixio Rivas un ritual semellante no que a camisa se bota ó río desde o alto dunha fervenza dicíndolle "na viagem para o mar a doença levarás que esta criança trás". Cuevillas cóntanos que en Tui se deixaba nun cesto a roupa dos nenos enfermos e que se botaba polo Miño abaixo, cunha vela acendida. Se a vela se apagaba... mal agoiro.
A primeira referencia escrita que atopamos sobre o río de San Lufo e no Diccionario geográfico universal de Madoz como San Luf e no Catastro de Ensenada como San Lufe. Canto á Capela de San Lufo, fai mención dela o Padre Sarmiento a mediados do século XVIII, porén xa non se cita nos Libros de fábrica de Dodro, que empezan no 1790; actualmente non se conserva a capela.
O nome do santo debe de ser xermánico, emparentado coa partícula ufe/ulf, lobo. Algúns nomes da historia medieval de Galicia levan esa terminación; coma Ataúlfo bispo de Iria ou Ulf o viquingo, alcumado "o galego". Non hai no Nomenclátor ningún outro Lufo amais do de Dodro, que parece voz antiga.
Tradición oral
Moitas das historias están relacionadas coa "lenda xacobea"; contan os veciños que as cazoletas que se ven nos penedos de Bouza Abadín son as pegadas que deixaron os cascos do cabalo do Apóstolo cando brincou dende aquí, por enriba do Ulla, ata Cordeiro. Á laxe principal na que están chámanlle a peneira, porque os buratiños que ten danlle ese aspecto, tamén están a lareira, a pía da auga, a tixola, a corte do cabalo etc.
A Pedra Redonda en Vigo ten na súa superficie covas ou cazoletas, quere tamén a tradición popular que sexan as pegadas do cabalo do Apóstolo. No Castelo de Bexo atopamos unha laxe granítica na que se di que rezaba o Apóstolo; chámase a Cama dos Mouros e fixéronse nela rituais de fecundidade.
Hai lendas de tradición oral que falan do Castro de Bexo e das mámoas, historias de mouros e doncelas encantadas, de covas e tesouros, falan de ouro e longuísimos túneles que parten do castro, historias que se repiten case sen variación por toda a xeografía galega. Contan que é un lugar enfeitizado, que viñeron frades do convento de Herbón a romper o maleficio e que se viu saír ó demo en forma de raposo.
Outra das tradicións orais sobre o castro relata o saqueo de Almanzor e dunha cadea que iría desde aquí ata as Torres de Oeste para impedirlles o paso ós sarracenos.
Andaba unha vella coas ovellas no monte próximo a Castro e tódolos días se lle aparecía unha fermosa señora, ofrecíalle cousas preciosas, a vella sempre se paraba a mirar tan prezados obxectos, mais un día preguntoulle a señora: -Señoriña, vostede que quere desta tendiña?; contestou a vella: -Ai!, eu quería aquelas tesoiriñas. Ó momento desapareceu o encantamento. Aquela noite apareceron as tesoiras chantadas na porta da casa da vella; xamais se volveu repetilo encanto.
dereita|100px
Símbolos
O escudo heráldico de Dodro foi aprobado polo Decreto 193/1995, do 16 de xuño (DOG nº 126, do 3 de xullo), da Xunta de Galicia onde di :
Sectores produtivos
A base económica corresponde preferentemente ó sector servizos, estando practicamente a metade da poboación empregada neste sector. Un terzo da poboación activa de Dodro está empregada na industria, un 20 % dedicase a construción, sendo a poboación que se dedica exclusivamente á agricultura e pesca unha porcentaxe pequena da poboación activa no concello de Dodro.
A agricultura local consiste principalmente nun sistema minifundista de explotación directa, tradicional e familiar, pouco mecanizada e baseada nun sistema de policultivo destinado ó autoconsumo. Os principais produtos son a pataca, o millo, cultivos hortícolas, froitas e viño; ségase a herba nos prados e críanse porcos amais galiñas para producir ovos, tratándose en xeral dun suplemento para a economía doméstica.
A gandería está orientada cara a produción cárnica; especializada no gando bovino, aínda que tamén é importante o número de cabezas de gando porcino e equino que se mantén en réxime extensivo de semi-liberdade nas zonas máis elevadas do municipio. miniatura|Fábrica de produtos alimentarios en [[Imo, San Xoán de Laíño, Dodro|Imo.]]
Ademais destas explotacións gandeiras existe unha industria alimentaria implantada no concello orientada a produción cárnica de porcino, bovino ou avícola e de produtos conxelados do mar.
Canto ó paro rexistrado; había 273 persoas en situación de desemprego en outubro de 2014, representando o 14,99 % da poboación activa.
Fonte (arquitectura)
miniatura|Fonte de Diana (1866), na praza Irmáns Gardía Naveira, [[Betanzos, Galiza.]] miniatura|Fonte en [[Padrón, Galiza.]]
Unha fonte é unha construción (popular ou culta) cun ou varios canos por onde sae auga. Como elemento arquitectónico adoita estar situado nun espazo urbano ou habitado, con fins utilitarios, de confort ambiental ou decorativos. Así, as fontes áchanse en patios, xardíns, largos, prazas, ou en lugares senlleiros da vila, embelecéndoos e resaltando a súa importancia. En Galiza, pola abondosidade de mananciais, podemos atopar fontes en calquera lugar: par dos lavadoiros, en muros, adros, prazas etc. As máis tradicionais constan dun cano que sae dun muro ou dunha pedra, e que deita a auga nunha pía, son unha simple canalización dunha mina de auga.
Historia
miniatura|Fonte de Castrigo, en [[Ames, Galiza.]] miniatura|Fonte e [[lavadoiros en Doade, Lalín, Galiza.]] Orixinalmente provén do uso do pío (caída de auga), as fontes nun inicio achábanse nas prazas ou lugares céntricos das aldeas e vilas para forneceren de agua aos moradores e calmar a sede dos seus animais. Adoitaban ser locais de encontro que propiciaban as relacións sociais da comunidade.
Dodro
Sectores produtivos
centro|400px|border
Infraestruturas de transporte
miniatura|[[Pazo de Lestrobe.]]
Fonte (arquitectura)
Historia
Na Idade Media, a cultura islámica elaborou fermosos exemplos de fontes en edificios privados e zonas públicas, tales como pazos, patios, xardíns, prazas e mesquitas, combinando a utilidade coa beleza, servindo estas tamén para aclimatar os citados espazos.
En Europa, os artistas e arquitectos renacentistas amosaron o seu enxeño e destreza en fermosos deseños de fontes, tanto públicas coma de uso privado, culminando nos rebordantes e complexos conxuntos escultóricos que mostran as fontes da arte barroca.
Dodro
Infraestruturas turísticas
No 2013 o concello conta cos seguintes servizos turísticos:
Fonte (arquitectura)
Historia
Co avance da tecnoloxía, as fontes incluíron circuítos fechados de auga, que é impulsada mediante bombas de presión; tamén se idearon efectos de alumeado que aínda fau máis vistoso o aspecto da auga á noite.
A fonte na cultura popular galega
As fontes (chamadas fontelas, ou fontenlas cando son pequenas) eran os lugares de reunión da xente nova, que acode a elas á noitiña, unha vez rematado o choio do día para parolar, dicirse enchoiadas e manter vivo o lume dos seus namoros, mentres enchen cántaros e a auga cae do rústico cano, que ás veces, nas fontes máis sinxelas, é unha tella ou unha simple verza. As fontes acollen unha grande etnografía, chea de lendas e antigas crenzas pagás, aínda hai quen cre nas fadas que nelas moran; a outras fontes recoñécenselle virtudes creadoras e purificadoras polo líquido elemento que delas abrolla como algo vivo. De aí o culto que se lles profesa e os apelativos que se lles aplican: fonte boa, fonte crara, fonte fría, fonte milagreira, fonte pequena, fonte sagra, fonte santa, fontaíña, fontecha, fontencha, fonteliña, fontela, fontiña e outros. Cando se soña cunha fonte de auga clara téñeno os labregos por síntoma seguro de que axiña recibirán diñeiro; o soño cunha fonte de auga avolta anuncia un gran pesar que fará verter bágoas; mais xeralmente se considera de mal agoiro soñar coa auga. As cantigas populares, os romances, tradicións e costumes van ligados aos restos do antigo culto que se ofrecía ás augas que abrollan da terra en constante renovación, como xeradoras de todo ben para o home. Para destruír as vellas supersticións non poucas fontes se coroaron co sinal da cruz ou coa representación dalgún santo; e así foron inculcándose as novas doutrinas católicas sen violentar as primitivas crenzas celtas. Aínda hoxe o vulgo supón que as fontes conservan as antigas condicións salutíferas que atribuían ás súas augas a virtude de escorrentar as quenturas; aínda hai quen bebe con fe esas augas, e quen as ten coma menciña contra a garxola beber auga de nove fontes despois das doce da noite do San Xoán. Por iso ao pé de moitas fontes erguéronse santuarios que hoxe son obxecto de popular devoción polas virtudes milagreiras das augas que alí abrollan; por iso os romeiros lavan nelas as mans, a faciana, os pés, as chagas e mailas partes doentes para obteren a arelada cura, e por iso acoden a eses santuarios con ofrendas, como o de Santo André de Teixido, na comarca do Ortegal (fonte dos tres canos). Ao pé dunha fonte celebraban as meigas os seus arangaños e meigallos en Areas Gordas, no areal de Coiro, preto de Cangas. Pode dicirse que as fontes arraigaron de tal xeito en Galiza, que hoxe en día, a través dos séculos, aínda seguen a ser benfeitoras e protectoras para unha gran parte das xentes campesiñas.
Dodro
Deporte
Hai un polideportivo en Dodro, a pista está adaptada para xogar baloncesto, voleibol, tenis e fútbol sala ou balonmán; as instalacións albergan amais o ximnasio municipal. Hai varias pistas polideportivas ó aire libre distribuídas por todo o concello, mesmo unha pista de pádel municipal pechada de metacrilato e con piso de herba artificial en Lestrobe. O Campo de fútbol de Chenlo é de céspede artificial e xoga nel o CD Dodro.
Educación
miniatura|esquerda|C.P.I. Eusebio Lorenzo Baleirón. O C.I.P. Eusebio Lorenzo Baleirón construíuse no Pazo, sobre as ruínas esquecidas da torre dos Soutomaior. Na década de 1970, en Bexo, Imo, Teaio, Traxeito, Chenlo, Dodro e Lestrobe construíronse as escolas unitarias, que son idénticas as doutras comarcas galegas. Actualmente só se imparte clase ós rapaces nas súas primeiras etapas de formación nas escolas de Bexo, Dodro, Chenlo e Lestrobe, por mor da regresión demográfica.
En Vigo hai unha gardería para ós máis cativos que forma parte das escolas infantís da Xunta de Galicia.
Antigamente deuse escola no Pazo, en Tarrío, e antes na Casa de Paco de Serodio, na que se conservan aínda algúns azulexos do rótulo. Así foi tamén noutras aldeas.
Fonte (arquitectura)
Deseño
miniatura|250px|right|Fonte na Alameda [[Santiago de Compostela, Galiza]] Nas fontes modernas non sempre resulta práctico empregar a presión gravitacional tradicional dende un reservorio non visíbel nun nivel superior. En moitas circunstancias, as fontes obteñen a auga dun sistema fechado, de recirculación que cómpre reencher ao comezo desde un sistema local de subministración de auga e tamén parado ao longo da súa vida polos efectos da evaporación. Cómpre tamén controlar o sobre-fluxo por mor das fortes choivas.
Dodro
Educación
miniatura|Casa da Cultura de Dodro.
Sanidade
A día de hoxe hai en Lestrobe un Centro Médico, que depende do Servizo Galego de Saúde, e dúas farmacias, unha en Tallós e outra en Lestrobe.
Política e goberno
miniatura|esquerda|Fachada orixinal de [[1906 da casa consistorial.]] A Casa consistorial está hoxe en Tallós e data do ano 1906, aínda que foi amañada e ampliada con posterioridade; consérvase a fachada orixinal. Lestrobe e Vigo acolleron tamén a capitalidade municipal en tempos pretéritos. O primeiro alcalde do que hai constancia foi Domingo Manselle; alcalde a mediados do século XIX, e quen gobernou durante máis anos foi José Fernando Vila Brión, de 1979 ata o ano 2007. Ocupa o cargo de alcalde na actualidade Xabier Castro Tourís.
Goberno municipal
Francisco Xavier Castro Touris, do PSdeG, é alcalde dende xuño de 2019. Conseguiu a alcaldía tras dúas maiorías absolutas do PP nas elección municipais de 2011, revalidada de novo nas eleccións municipais de 2015 a maioría absoluta.
Dodro contou con catro alcaldes dende que se instaurou a Constitución española de 1978, logo da Transición; José Fernando Vila Brión (UCD, 1979-1983; CP, 1983-1987; CPG, 1987-1991; PPdeG, 1991-2007), Arturo Díaz Díaz (PSdeG-PSOE, 2007-2011), Valentín Alfonsín Somoza (PPdeG, 2011- 2019) e Xabier Castro Tourís (PSdeG, 2019- ).
Grupos municipais
O pleno do concello está composto por once edís, que se reparten do seguinte xeito; 5 para o PPdeG, 3 para o PSdeG-PSOE, 2 para Unidade Veciñal de Dodro e 1 para o BNG. O goberno municipal está composto actualmente polos concelleiros do PSdeG, xunto cos de Unidade Veciñal de Dodro e mais os do BNG, pasando á oposición o PPdeG.
Fonte (arquitectura)
Deseño
Un filtro, elimina as partículas da auga. As bombas, filtros, caixa eléctrica e controis de fontanaría áchanse xeralmente nun cuarto, nas fontes públicas.
O alumeado de baixa voltaxe, tipicamente utiliza corrente continua de 12 voltios para minimizar os accidentes eléctricos. O alumeado atópase acotío submerxido e ten que ser deseñado especificamente.
Dodro
Grupos municipais
O goberno municipal, a xuño de 2019, estaba composto por concelleiros :
Cooperativas
En Dodro non hai nin houbo organizacións sindicais de ningún tipo, aínda que si houbo dúas cooperativas gandeiras, a de Produtores de Laíño e La Unión amais tres sociedades de seguros mutuos de gando vacún e porcino en Vigo, Revixós e Lestrobe. A cooperativa de Produtores de Laíño dedicábase á recollida e venda de leite, o leite vendíase logo na praza compostelá de Cervantes; tanto esta cooperativa como La Unión desaparecen ó comezo da guerra civil.
Canto ás asociacións de seguros mutuos de gando vacún e porcino a primeira en fundarse foi a de Seguros Mutuos de Vigo arredor de 1908, renovándose os cargos anualmente segundo a normativa vixente. Consérvanse poucos datos e case todos referidos á renovación dos cargos, hai algunhas mencións de gastos e pequenas incidencias. No 1929 fúndase a sección de seguros mutuos de porcino en Vigo cos obxectivos de veterinario e menciñas para os socios, indemnización para as mortes de gando e recadación dos cartos entre os socios para tales fins. Para formar parte da sociedade non se podía ter gando vacún.
Afloramento
Afloramento pode referirse a:
Dodro
Cooperativas
No 1920 fúndase a Sociedade de Revixós de gando porcino. No 1923 créase a Sociedade de Seguros Mutuos de Lestrobe de gando vacún e porcino co obxectivo de indemnizar as perdas de gando. No 1932 fúndase a Unión de Lestrobe (seguros mutuos de gando vacún e porcino) cos obxectivos de indemnizar as perdas de reses ós socios, ademais de veterinario e menciñas.
Galería de imaxes
miniatura|300px|Plano das parroquias.
Parroquias
Dodro é un concello rural; as vinte e seis aldeas que configuran o municipio distribúense en 3 parroquias: San Xoán de Laíño, Laíño e Dodro, ocupando os 36,1 km² de superficie que ten o concello e albergando ós 2.934 habitantes.
Lugares de Dodro
O concello non ten ningún núcleo de poboación de entidade; a estrada AC-305 atravesa o concello por onde se sitúan os núcleos de poboación máis importantes, que concentra a maior parte da poboación. O núcleo de poboación de maior entidade é Lestrobe con 631 habitantes; logo hai aldeas como Imo con 347 ou Bexo con 278 habitantes que concentran boa parte da poboación.
Lingua istriota
O istriota é unha lingua románica falada por unhas 400 persoas na parte suroeste da penínsulta de Istria, en Croacia, particularmente en Rovinj e Vodnjan. Non debe ser confundido co dialecto istrio da lingua véneta.
Cambridge University Press
Cambridge University Press (CUP; en galego: "Imprenta da Universidade de Cambridge") é unha editorial universitaria inglesa que recibiu a súa carta real do rei Henrique VIII no ano 1534 e é unha das dúas privileged presses, xunto coa Oxford University Press.
Historia
Publicou o seu primeiro libro no ano 1584, o que a converte na editora máis antiga do mundo. O perfil das obras que publica e o educativo e académico e, ademais, é a encargada da impresión dos documentos oficiais da Universidade de Cambridge. Entre os autores que publicaron na Cambridge University Press destacan John Milton, William Harvey, Isaac Newton, Brian J. Ford e Stephen Hawking. miniatura|Edificio principal da CUP en Cambridge Na actualidade é unha entidade de ámbito internacional, con oficinas en América, Reino Unido, Europa, Oriente Medio, África, Asia e o Pacífico. Ten as súas oficinas centrais en Cambridge, e centros de almacenaxe en Nova York, Melbourne, Madrid, Cidade do Cabo, São Paulo e Singapur, con oficinas e axencias noutros países.
Megumi Murata
Megumi Murata (村田めぐみ) é unha cantante de J-Pop, integrante do grupo feminino do Hello! Project chamado Melon Kinenbi, do que forma parte dende a súa creación en 1999. Tamén participou en diversas Shuffle Units:
Enxerto, Aguada, Carballedo
Enxerto é un lugar da parroquia de Aguada, no concello lugués de Carballedo na comarca de Chantada. Segundo o INE en 2016 tiña 25 habitantes (11 mulleres e 14 homes).
Toponimia
O topónimo deriva do latín, plantación de árbores, árbores enxertadas.
Andrea Bargnani
Andrea Bargnani, nado o 26 de outubro de 1985 en Roma, é un xogador italiano de baloncesto profesional que é axente libre. Foi elixido na primeira posición do Draft da NBA do 2006.
Caneiro de Don Pepito
O caneiro de Don Pepito é un caneiro en estado ruinoso situado no curso alto do río Miño, ó pé da desembocadura do rego de Portaforoso, entre Ferreiros (Adai, Lugo) e Bocamaos, (Lugo).
Andrea Bargnani
Italia
Comezou a súa carreira na tempada 2002-2003, xogando para o modesto equipo Stella Azzura de Roma, na Serie B2 italiana. Só un ano despois foi contratado polo Benetton Treviso, no que xogou até o 2006. Xogando neste equipo, xa se enfrontou aos Raptors o 20 de outubro de 2003 nun partido de pretempada no Air Canada Centre. Anotou 13 puntos, colleu 15 rebotes, fixo un roubo e dous tapóns en 22 minutos de xogo. No equipo italiano xogou un papel primordial, mellorando cada ano as súas estatísticas até convertelas nas dunha estrela.
NBA
Foi comparado en numerosas ocasións co xogador alemán da NBA Dirk Nowitzki, debido á súa impresionante habilidade para tirar desde o perímetro e tamén pola súa procedencia europea sendo un xogador con moito talento. Aos 20 anos de idade, foi elixido no primeiro lugar da primeira rolda do Draft da NBA de 2006 polo "general manager" dos Raptors, Bryan Colangelo. Bargnani foi o primeiro xogador europeo, o sexto non americano, e o segundo sen experiencia en universidades ou institutos americanos que era elixido en primeiro lugar do draft.
O seu debut na NBA cos Toronto Raptors tivo lugar o 1 de novembro de 2006, nun partido da liga regular contra os New Jersey Nets. En 8 minutos de xogo contribuíu 2 puntos, 2 rebotes e 2 tapóns. En xaneiro de 2007, Bargnani foi seleccionado como o Rookie do Mes, seguindo así ao seu compañeiro de equipo Jorge Garbajosa (gañador do premio en decembro de 2006) e converténdose así no sexto xogador dos Raptors en conseguir este logro. Ao finalizar a campaña, Bargnani foi incluído no mellor quinteto de rookies.
Na tempada 2007-08, Bargnani foi criticado por moitos (como o seu compañeiro de equipo Chris Bosh) por realizar unha mala tempada, collendo poucos rebotes, anotando poucos puntos e facendo malas porcentaxes de tiro. Tamén realizou uns playoffs pobres, os Raptors foron eliminados polos Orlando Magic en primeira rolda, desde entón moitos piden o seu traspaso.
A tempada 2008-09 empezou un con media un tanto pobre, menos de dez puntos, pero todo cambiou desde os primeiros partidos de 2009. No mes de xaneiro, Bargnani fixo máis de 20 puntos e o propio Chris Bosh cualificou a súa melloría como fundamental na mellora dos Raptors xunto á recuperación tras a lesión de José Calderón.
Igrexa de San Gonzalo de Amarante
miniatura|dereita|300px|Igrexa de San Gonzalo.
A igrexa de San Gonzalo (São Gonçalo en portugués) é un templo católico situado na localidade de Amarante, no distrito do Porto (Portugal). O edificio mestura os estilos renacentista, manierista, barroco e oitocentista.
Historia
Foi fundada inicialmente por São Gonçalo de Amarante.
En 1540, a pequena ermida medieval adicada ao santo eremita foi transformada nun gran mosteiro coa construción dun convento dominicano en honra de São Gonçalo, coa autorización e axuda de Xoán III e da súa muller, a Raíña Dª Catarina. A edificación da igrexa e do convento prolongouse ata a época de Filipe II de España, antes de 1600, e aínda que nunha primeira fase a dirección das obras foi encargada a frei Julião Romero, a faciana manierista que o mosteiro presenta na actualidade débese ao arquitecto Mateus Lopes.
As obras comezaron en 1543 e prolongouse ata o século XVIII, mais con intervencións no século XX. A primeira fase das obras sitúase entre 1545 e 1554, se ben é difícil saber o que estaba feito nesta década ou na seguinte. Durante as décadas de 1860 e 1870 non hai referencias á construción do templo.
Contra 1586, Gonçalo Lopes realizou unha visita ás obras do mosteiro, substituíndo ao seu irmán Mateus Lopes. Nesta primeira visita confirmou que a capela maior da igrexa estaba practicamente finalizada, quedando por rematar a bóveda e o primeiro andar do portal lateral e as paredes do templo, mentres que xa estaban construídos os dormitorios, a sancristía, o refectorio e as súas dependencias anexas.
A construción do pórtico e da Varanda dos Reis iniciouse o 12 de outubro de 1683.
Características
A estrutura do Mosteiro de São Gonçalo presenta moitas similitudes cos templos dos arquitectos Lopes, tanto no Miño como na Galiza. A concepción destas "igrexas-estándar", nas que salientan as fachadas retabulares, comeza con São Domingos de Viana, edificada no terceiro cuarto do século XVI por João Lopes o Moço, e onde Mateus Lopes traballou durante algúns anos. O mosteiro presenta tres claustros e igrexa de planta lonxitudinal, con nártex, de nave central dividida en tres tramos, con capelas laterais interconectadas, está pechada sobre o cruceiro por unha cúpula con lanterna. Será precisamente nas obras galegas de Mateus Lopes nas que este modelo acada a súa maduración, especialmente no mosteiro de San Xoán de Poio, na Colexiata de Santiago, en Pontevedra, ou o mosteiro de San Martiño Pinario en Santiago de Compostela.
O claustro nobre de São Gonçalo inspirouse na estrutura claustral do mosteiro de Poio, e a fachada retabular, localizada nun dos laterais do templo, tería orixinalmente a mesma concepción das fachadas de São Domingos de Viana e da Colexiata de Santiago. Porén, o proxecto inicial foi modificado, sendo executados no século seguinte polo arquitecto Manuel do Couto.
Oaxaca de Juárez
miniatura|Localización de Oaxaca de Juárez en México Oaxaca de Juárez é unha cidade mexicana, capital do estado de Oaxaca, así como cabeceira do municipio homónimo. Foi fundada por un destacamento de guerreiros, enviados polo oitavo tlatoani, o emperador azteca Ahuízotl no ano 1486, e instaláronse nas inmediacións dun cerro chamado en idioma zapoteco "Dani Noayaa Loani", (Outeiro de Boa Vista), ao que os nahuas chamaron Ehécatl (deus do vento). Hoxe esa elevación recibe o nome de "Cerro del Fortín". Achantada nos Valles Centrales, é a cidade máis extensa e poboada do Estado de Oaxaca, así como o seu centro económico e cultural. Contaba no 2010 con 555.029 habitantes, 793.522 contando a área metropolitana.
En 1532, por cédula real, recibiu do rei Carlos I de España o título de "Moi nobre e leal cidade", chamándose primeiramente Antequera, nome que en 1821 foi substituído polo de Oaxaca, palabra derivada de Huaxyácac, que na lingua náhuatl significa "No nariz dos huaxes". Noutras linguas indíxenas do estado, o significado do nome da cidade é o mesmo: La'a ou Lula'a en zapoteco, Nunduva ou Ñundua en mixteco, Ya³kweh4 ou Akwej en triqui, Na²xi¹tzhe4 en mazateca, Ku²nchia² en chocho, Chjui³ en ixcateco, Wahk'wihm en mixe.
En 1872, a raíz do falecemento de Benito Juárez toma o seu apelido, quedando finalmente como "Oaxaca de Juárez".
O centro histórico da cidade, así como a zona arqueolóxica de Monte Albán, foron declarados pola UNESCO en 1987 como Patrimonio Cultural da Humanidade.
Afloramento (oceanografía)
250px|dereita 250px|dereita 250px|dereita Un afloramento é un fenómeno oceanográfico que consiste no movemento vertical de masas de agua, dende niveis profundos cara a superficie. As augas superficiais presentan xeralmente un movemento de diverxencia horizontal característico.
Arquipélago Malaio
miniatura|475px|Localización do arquipélago Malaio. O arquipélago Malaio, tamén coñecido como Sueste Asiático Marítimo, Sueste Asiático Insular ou Insulindia é un grande arquipélago situado entre a parte continental do Sueste asiático e Australia, entre os océanos Índico e Pacífico. O grupo, con máis de 25.000 illas, é o maior arquipélago do mundo por área. Inclúe territorios dos estados de Indonesia, Filipinas, Singapur, Brunei, Malaisia (a zona oriental) e Timor Leste. Nalgunhas definicións inclúese tamén a illa de Nova Guinea e iso implica engadir o estado de Papúa Nova Guinea.
Provincia Autónoma do Badaghxán Montañoso
dereita|miniatura|250px A Provincia Autónoma de Badaghxán Montañoso (PABM) (Taxico: Вилояти Мухтори Кҳистони Бадахшон / Viloyati Mukhtori Kuhistoni Badakhshon) é unha provincia montañosa autónoma ao leste do Taxiquistán. Localizada nas Montañas do Pamir, representa un 45% da superficie total do país.
A PABM ocupa toda a parte oriental de Taxiquistán lindando ao leste coa Provincia de Xinxiang china, ao sur e ao oeste coa Provincia do Badaghxán afgán, e ao norte coa Provincia de Oxe (Osh) de kirguiz. As fronteiras internas son coa Rexión Subordinada da República (RSR) ao oeste e a parte con forma de dedo (o Distrito de Darvoz) coa Provincia de Xatlón ao norte.
Arquipélago Malaio
Terminoloxía
dereita|miniatura|450px|Indias Orientais: {{legend|#F96|As [[Indias no sentido inicial, incluíndo o subcontinente indio.}} {{legend|#F60|As Indias Orientais, concepto posterior aplicado ao sueste asiático.}} Índias Occidentais: {{legend|#00a000|As Indias Occidentais nomeadas por Colón en 1492.}} {{legend|#00ff00|As Indias Occidentais, concepto estendido a toda a América e caído en desuso.}} ]] Alfred Russel Wallace, un naturalista inglés do século XIX, utilizou o termo "arquipélago Malaio" como título do seu libro, The Malay Archipelago, que documentaba os seus estudos na rexión. Wallace chegou a denominar a zona co nome de "arquipélago da India" (Indian Archipelago) e tamén "arquipélago Indo-australiano" (Indo-Australian Archipelago). Como sinalou o propio Wallace existen argumentos para excluír a illa de Nova Guinea por razóns culturais e xeográficas: Nova Guinea é culturalmente moi diferente dos demais territorios da rexión e, xeoloxicamente, a illa de Nova Guinea non fai parte do continente asiático, como é o caso das illas da Sonda.
O arquipélago, co nome de Insulindia, foi en tempos considerado unha das tres partes de Oceanía, conxuntamente coa Melanesia e a Polinesia. Na actualidade é decote considerado unha parte de Asia, especificamente parte do sueste asiático. Culturalmente, fálase de Asia insular-peninsular para incluír a península de Malaca e, por tanto, abranguer a totalidade de Malaisia.
Provincia Autónoma do Badaghxán Montañoso
Historia
A historia do Badaghxán Montañoso remóntase aos tempos dos sacas (escitas que viviron en Asia Central dende o século V a.C. ata o século III da nosa era). De acordo coas evidencias rexistradas no Mahabarata, os altiplanos do Pamir foron territorios poboados polas tribos dos lohas, os parama-camboxas e os rixicas, entre outros. Despois, heftalitas, samánides, mongois e timúrides controlaron a zona. E, finalmente, os manghitas.
Arquipélago Malaio
Terminoloxía
Os indonesios usan o termo Nusantara para se referir ao conxunto das illas de Indonesia, de xeito que exclúen os territorios insulares de Malaisia, Brunei, Singapur e as Filipinas, pero inclúen Nova Guinea Occidental. En lingua malaia, pola contra, o nome Nusantara refírese á totalidade do arquipélago Malaio. A área tamén pode recibir o nome de arquipélago Indonesio.
Xeografía
miniatura|450px|Mapa dos grupos do arquipélago Malaio. {{legend|#FF0000|As [[illas maiores da Sonda.}} {{legend|#00DF00|As illas menores da Sonda.}} {{legend|#FF00FF|As illas Filipinas.}} {{legend|#0000FF|As illas Molucas.}} ]] A terra e a zona marítima do arquipélago supera os 2 millóns de km². As 25.000 illas do arquipélago comprenden moitos arquipélagos menores. Os grupos principais son:
Provincia Autónoma do Badaghxán Montañoso
Historia
No ano 1883, e incitados polos británicos, os afgáns e os chineses invadiron a rexión e ocuparon os montes do Pamir. A súa invasión puxo fin ao tratado ruso-británico de 1872 que establecía unha fronteira no val do río Panxe (Panj). Afganistán ocupou os vales do Badaghxán oriental e os chineses fixéronse coas montañas dos Pamir. Entón os pamires pediron axuda a Rusia e ofrecéronlles que os montes Pamir fosen incorporados a Rusia. Así e todo, Rusia non aceptou a oferta.
A rexión foi un foco importante de tensións políticas e conflito entre os británicos e a Rusia Imperial. En 1894 os afgáns foron expulsados do val do Panxe e en 1895 o Panxe foi aceptado coma fronteira entre os dominios británicos e o imperio ruso. Os territorios ao norte do río Panxe foron asignados ao Emir de Buxara. A rexión ao sur do Panxe (incluíndo a capital taxica Faizabad) asignouse ao Afganistán definitivamente.
Arquipélago Malaio
Xeografía
As seis illas maiores son Nova Guinea, Sumatra, Borneo, Célebes, Xava e Luzón.