cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Río Pilcomayo
Historia e características
O topónimo pilcomayo deriva do quechua: pishqu = "paxaro" e mayu= "río", é dicir, "río dos paxaros".
A denominación guaraní é Araguay ou, mellor, Araguaý, que pode significar: ará = "pagaio" e guaý = "río", é dicir, "río dos papagaios", ou talvez ara = "ceo", guá = "lugar" e y = "auga, isto é "auga do ceo".
Salvelinus
Salvelinus é un xénero de peixes osteíctios da orde dos salmoniformes, familia dos salmónidos e subfamilia dos salmoninos, que comprende numerosas especies denominadas troitas, moitas delas moi apreciadas na pesca deportiva.
Granxa do Sol, Paradela, Meis
Granxa do Sol é un lugar da parroquia de Paradela no concello pontevedrés de Meis, na comarca do Salnés, segundo consta no Nomenclátor de Galicia. Non obstante, o IGE non rexistra habitantes neste lugar no censo de 2016, polo que non se poden achegar datos da súa poboación.
Salvelinus
Características
A coloración adoita ser parda prateada, con estrías pardas ou de cor area, e con manchas vermellas, no dorso e nos flancos. O ventre é máis claro. No período reprodutivo a coloración dos machos é máis brillante.
As aletas pectorais, pelvianas, anal e a parte inferior das aletas caudais presentan o bordo abrancazado ou de cor crema.
As escamas adoitan seren pequenas, levando de 115 a 200 ao longo da liña lateral.
As dimensións son variábeis, dependendo da especie, indo desde os 15 cm do Salvelinus lonsdalii aos 150 cm da troita lacustre americana (Salvelinus namaycush).
Distribución, hábitat e bioloxía
Os Savelinus están presentes na parte setentrional do hemisferio boreal.
Prefiren as augas doces frescas e transparentes. Porén, algunhas especies son anádromas.
Certas destas troitas, de moi pequeno tamaño, viven até os 80 m de profundidade nalgúns lagos.
Os Salvelinus son moi sensíbeis aos cambios na calidade da auga, e algunhas especies, como Salvelinus neocomensis e S. profundus, extinguíronse por esta causa.
Pobo u'wa
Os u'wa son un pobo indíxena que vive nos bosques húmidos do nordeste de Colombia. Historicamente, os u'wa chegaron a contar con 20 000 persoas, espallados nun territorio que se estendía a través da fronteira de Colombia con Venezuela. No presente, os u'wa son arredor de 10 000 persoas.
Salvelinus
Pesca
Debido á calidade da súa carne, moitas especies son moi apreciadas na pesca deportiva, e unhas poucas, como a troita lacustre americana, son obxecto de pesca comercial e da acuicultura. En ocasións, algúns espécimes escapan, converténdose en especies invasoras.
Pobo u'wa
Os u'wa son coñecidos polos pobos indíxenas veciños como o "pobo que pensa" ou "o pobo que fala ben". Eran anteriormente chamados tunebo, mais hoxe prefiren ser coñecidos como u'wa, que quere dicir "persoas".
Territorio
miniatura|250px|Mapa das [[linguas chibchas. Os u'wa representan o punto amarelo máis oriental.]] Os u'wa viven no nordeste de Colombia, nos departamentos de Arauca, Boyacá, Casanare, Santander e Norte de Santander. Historicamente, tamén vivían no que hoxe é Venezuela.
Salvelinus
Especies
A súa taxonomía, como a de todos os salmónidos, é controvertida. Por exemplo, FishBase, en 2012 recoñecía 51 especies dentro do xénero (inclúense algunhas recentemente extinguidas):
Porén o World Register of Marine Species (2014), só admite estas seis:
Nota: Para outras clasificacións véxanse as bases de datos indicadas nas ligazóns externas.
Erich Fromm
Erich Fromm, nado en Frankfurt o 23 de marzo de 1900 e finado en Muralto (Tesino) o 18 de marzo de 1980, foi un destacado psicólogo, psicanalista e humanista alemán.
Traxectoria
Naceu en Frankfurt (Alemaña). O seu pai era un home de negocios e, segundo Erich, máis ben colérico e con bastantes cambios de humor. A súa nai estaba deprimida frecuentemente. Noutras palabras: a súa infancia non foi moi feliz.
Fromm proviña dunha familia moi relixiosa de xudeus ortodoxos, e definiuse a si mesmo como un "místico ateo". Na súa autobiografía fala de dous acontecementos ocorridos na súa adolescencia temperá que o conduciron a este camiño. O primeiro ten que ver cun amigo da familia, e o segundo foi máis forte: a primeira guerra mundial. Estes feitos fixeron que quixera comprender algo irracional, e atopou algunhas respostas nos escritos de Marx.
Recibiu o seu doutoramento en Heidelberg no 1922 e comezou a súa carreira como psicoterapeuta. Marchou aos EEUU no 1934, establecéndose na cidade de Nova York, onde coñecería a moitos dos grandes pensadores refuxiados alí, incluíndo a Karen Horney, coa que tivo un romance.
Cara a fin da súa carreira, mudouse á cidade de México para dedicarse ao ensino. Xa fixera un considerábel traballo de investigación sobre as relacións entre a clase económica e os tipos de personalidade de alí. Morreu en Suíza no 1980.
Pensamento
A teoría de Fromm é máis ben unha combinación de Freud e Marx. Por suposto, Freud destacou sobre o inconsciente, os impulsos biolóxicos, a represión e demais. Fromm engadiu a estes dous sistemas deterministas algo bastante estraño a eles: a idea de liberdade.
Nun libro publicado con anterioridade, A arte de amar, Fromm analizou a capacidade de amar e, pola contra, O corazón do home ten como fundamento a caracterización e enunciación de dous síndromes, o de crecemento (amor á vida, á independencia e á superación do narcisismo) e o de decadencia (amor á morte, á simbiose incestuosa e ao narcisismo maligno).
Para Fromm, a guerra fría é o reflexo da Síndrome de Decadencia. O que o impulsa a pensar isto é o feito de que, a pesar do enorme risco de morte, segue presente e imponse entre os gobernos das superpotencias o odio, inspirado no narcisismo maligno, suicida,...
O autor móstrase interesado na afirmación de Hobbes de que "o home é un lobo para o home". Pero, ao mesmo tempo, destaca a inclinación dos homes cara ao autosacrificio. Respecto desta condición dual, formúlase a pregunta de se o home é lobo ou cordeiro de si mesmo. Na procura dunha resposta recorreu ao Novo Testamento, concluíndo finalmente en que este libro reflicte ambas condicións. Isto lévao á conclusión de que o home é lobo e cordeiro á vez.
Porén, non todos os homes desenvolveron ambas as condicións; na inmensa maioría predomina o cordeiro, e unha minoría está dominada polo lobo.
A síntese concreta á que chega Fromm é que o que move ao home a destruír e a odiar é o feito do goce que lles provoca facelo.
Contrapoñéndose a isto atópase a síndrome de Crecemento; o amor á vida (en oposición ao amor á morte), o amor ao home (oposto ao narcisismo) e o amor á independencia (como oposición á fixación simbiótico-incestuosa).
Outro punto importante do autor é que animaba a transcender os determinismos que Freud e Marx lles atribuían. De feito, Fromm fai da liberdade a característica central da natureza humana.
Segundo Fromm, existen exemplos onde o determinismo opera en exclusividade. Un exemplo de determinismo case puro sería o da bioloxía animal. Un bo exemplo de determinismo socio-económico é a sociedade tradicional da Idade Media. Na actualidade, miramos a vida da Idade Media ou vemos a vida coma un animal e só nos encollemos do medo. Pero a verdade é que a falta de liberdade representada polo determinismo social ou biolóxico é fácil: a túa vida ten unha estrutura, un significado; non hai dúbidas, non hai motivo para a busca dunha alma; simplemente nos adaptamos e nunca sufrimos unha crise de identidade.
Historicamente falando, esta simple pero dura vida comeza a perfilarse xa no Renacemento; onde as persoas comezan a considerar á humanidade como o centro do universo, en vez de Deus. Deste xeito, e tras case 500 anos, a idea do individuo, con pensamentos, sentimentos, consciencia moral, liberdade e responsabilidade individuais, estableceuse. Pero xunto á individualidade veu o illamento, a alienación e a perplexidade. A liberdade é algo difícil de lograr e cando a temos inclinámonos a fuxir dela.
Fromm describe tres vías a través das que escapamos da liberdade:
Minisat 01
Minisat 01 foi un satélite artificial do Instituto Nacional de Técnica Aeroespacial usado para facer diversos experimentos no espazo. Tratábase do primeiro lanzamento do Programa de Pequenos Satélites (Minisat), un programa espacial desenvolvido polo goberno español. Foi lanzado o 21 de abril de 1997 desde as Illas Canarias mediante un foguete Pegasus XL aerotransportado.
Características
Minisat 01 foi un satélite español adicado á experimentación no espazo que foi lanzado desde un foguete aerotransportado Pegasus XL xunto co satélite funerario Celestis. Foi inxectado nunha órbita inicial de 566 km de perixeo e 585 km de apoxeo, cunha inclinación orbital de 150,97 graos e un período orbital de 96,1969 minutos. O seu obxectivo principal foi realizar diversos experimentos de demostración de novas tecnoloxías.
O satélite foi construído por Construcciones Aeronáuticas S.A. e estaba estabilizado nos tres eixos. Levaba catro paneis solares despregables capaces de proporcionar cada un ata 45 vatios de potencia. O sistema eléctrico da nave funcionaba con 28 voltios e necesitaba unha media de 60 vatios de potencia. A capacidade de almacenamento de datos interna era de 32 Mbytes e a transmisión con terra realizábase en banda S, cunha velocidade de ata 1 Mbps. Reentrou na atmosfera o 26 de febreiro de 2002.
Experimentos
Minisat 01 levaba tres experimentos a bordo:
Bai Bibyaon Ligkayan Bigkay
Bai Bibyaon Ligkayan Bigkay é unha líder e ecoloxista Lumad. É a primeira e única xefa na historia do pobo Manobo. É defensora dos dereitos dos pobos indíxenas e foi defensora das terras ancestrais Manobo e da cordilleira do Pantaron desde 1994. A cordilleira do Pandaron alberga un dos bosques virxes máis grandes que quedan en Filipinas. A cordilleira tamén fornece a auga dos principais ríos de Mindanao, incluíndo o río Mindanao, o río Pulangi, o río Davao, o río Tagoloan, e os principais afluentes do río Agusan. Bigkay recibe o Bai honorífico que está reservado para as mulleres de estado de Mindanao e Bibyaon é o título de Bigkay como xefa da súa tribo.
Estivo entre os dirixentes que se opuxeron ás operacións de corta masiva que destruirían as terras ancestrais Manobo en Talaingod, Davao do Norte.
Bigkay recibiu o Gawad Tandang Sora da Universidade de Filipinas en 2017 polo seu liderado na loita dos pobos indíxenas polos dereitos humanos e dignidade. Foi aclamada como a "Tandang Sora do campo… a Nai dos Lumads que inspira a revolución do pobo filipino pola autodeterminación nacional e a liberdade."
Tamén foi recoñecida como a gañadora máis distinguida do 5.º Gawad Bayani ng Kalikasan (Premio ó Heroe do medioambiente) en 2018.
Vida Escolar
Vida Escolar foi un semanario publicado en Lugo entre 1927 e 1937.
Historia e características
Subtitulado Semanario dedicado a la defensa del Magisterio Lucense, apareceu o 8 de xaneiro de 1927. Publicábase os sábados. O seu director foi Andrés Gómez Legaspi e entre os seus colaboradores figuraron Enrique Correa, José Galera Moreno, Luís Soto Menor, Julián Pérez Palacios, Xesús Golmar e Germán Lastra. De carácter escolar e pedagóxico, estaba elaborado por mestres e incluíu varios folletíns, como a novela de J. Pérez-Brun La crueldad de los felices (1933). Deixou de publicarse o 27 de agosto de 1937. Foi substituído por Escuela Azul.
Saw 3D
Saw 3D (tamén coñecido como Saw: The Final Chapter ou Saw 3D: The Final Chapter) é un filme estadounidense dirixido por Kevin Greutert e escrito por Patrick Melton e Marcus Dunstan que foi estreado no 2010. É o sétimo título da franquía Saw e está protagonizado por Tobin Bell, Costas Mandylor, Betsy Russell, Sean Patrick Flanery e Cary Elwes.
O Sisto, Sardiñeiro, Fisterra
O Sisto é un lugar da parroquia de Sardiñeiro, no concello coruñés de Fisterra. Segundo o IGE en 2009 tiña 29 habitantes (12 homes e 17 mulleres).
Danmarks Radio
DR, anteriormente Danmarks Radio, é a corporación de radiodifusión pública de Dinamarca. Fundouse en 1925 e é a empresa de medios de comunicación máis grande do país. Su programación es de servizo público. Actualmente xestiona dez emisoras de radio (catro en frecuencia modulada), seis cadeas de televisión, servizos informativos e un sitio web.
DR é un dos membros fundadores da Unión Europea de Radiodifusión, creada o 12 de febreiro de 1950. Tamén forma parte da asociación escandinava Nordvision.
Historia
O 1 de abril de 1925 comezaron as emisións de Statsradiofonien, a primeira emisora pública de radio en Dinamarca. O seu desenvolvemento foi moi rápido e un ano despois xa contaba cos seus propios boletíns informativos (Radioavisen). En 1927 expandíu a súa cobertura en todo o territorio nacional grazas á instalación dunha emisora de onda media en Kalundborg.
Durante a segunda guerra mundial as emisións da radio danesa estiveron controladas polas forzas de ocupación nazis, polo que os habitantes debían recorrer á BBC ou a radio sueca para informarse sen censura. Cando o conflito terminou, Statsradiofonien volveu á normalidade e reforzouse o seu papel de servizo público para evitar calquera manipulación. A empresa trasladouse en 1941 a unhas novas instalacións en Frederiksberg.
En 1951 consolidou a súa actividade coa creación da segunda cadea de radio (DR P2) e da primeira canle de televisión (DR1), que empezou a emitir en probas o 2 de outubro. Este servizo desenvolveuse coa posta en marcha da súa propia sede TV-Byen en Gladsaxe, a creación do telexornal en 1965 e as primeiras probas en cor, a partir de 1967. En canto á radio, estableceuse un servizo de cadeas rexionais en 1960 e consolidouse a emisión en estéreo en 1968 grazas á frecuencia modulada.
O nacemento de TV2 terminou co monopolio público do ente, que reforzou o seu papel de servizo sen deixar de competir fronte aos medios privados. DR1 foi a única televisión pública do país ata que en agosto de 1996 creouse a alternativa DR2. Ese mesmo ano modifícase o nome da empresa á abreviación DR. Como as sedes de radio e televisión estaban separadas, o Goberno dinamarqués decretou en 1999 a unificación de todas as instalacións nun único complexo, o DR Byen de Copenhaguen, que se inaugurou o 31 de marzo de 2006.
Organización
miniatura|300px|[[DR Byen, sede central de DR en Copenhaguen.]] DR pertence ao Estado dinamarqués. A súa dirección corre a cargo dun consello executivo de once membros elixidos para un período de catro anos. Tres deles, incluído o presidente, son seleccionados polo Ministerio de Cultura; seis polo Folketing (Parlamento de Dinamarca), e dous polos empregados da corporación. As súas funcións son as de controlar as finanzas e asegurarse do respecto da Lei de Radiodifusión dinamarquesa.
Por baixo atópase o consello de administración, que se encarga da programación e a actividade habitual, sendo o órgano máis visible ao público. Os seus membros son elixidos polo consello executivo. A directora desde 2011 é Maria Rørbye Rønn.
O grupo finánciase cun imposto específico bianual que recada a DR Licens, un organismo integrado en DR. Cóbrase a entidades comerciais e a cidadáns a partir da maioría de idade, establecida nos 18 anos, e independentemente do uso que se de aos medios públicos. No caso dos particulares hai dúas taxas: unha de radio (só cobre reprodutores de radio) e outra de medios, que contempla practicamente calquera obxecto que poida reproducir imaxes, incluídas as conexións a internet. A cambio, cobre todas as posesións do pagador, a súa parella e os seus fillos. Os pensionistas poden acollerse a un desconto do 50% no pago e os estudantes non están obrigados a afrontalo. Como contrapartida, DR non emite publicidade.
A programación de DR réxese por catro pautas:
Emisoras en FM
miniatura|250px|Mapa coa división rexional de DR P4. Emiten en frecuencia modulada e DAB.
Emisoras en DAB
Ademais das catro primeiras cadeas, DR conta con cadeas exclusivas para DAB.
Televisión
miniatura|180px|Logotipo histórico de Danmarks Radio, en uso ata [[2013.]]
A Casilla, O Araño, Rianxo
A Casilla é un lugar da parroquia do Araño no concello coruñés de Rianxo, na comarca da Barbanza. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 70 habitantes (38 homes e 32 mulleres).
Recibe o seu nome pola existencia dunha caseta de peóns camiñeiros a pé da estrada Padrón-Ribeira (C-550, actual AC-305).
Cebada
miniatura|Hordeum vulgare
A cebada ou orxo (Hordeum vulgare) é unha gramínea cerealífera de grande importancia tanto para humanos como para animais, e representa a quinta maior colleita do mundo. Pertence á familia das gramíneas e a área cultivada no mundo chega a 530.000 km². O seu período de xerminación é de 1 a 3 días. As súas flores dispóñense en espigas, na extremidade do colmo, e os froitos, amarelados e ovoides, fornecen unha fariña alimenticia. A xerminación dos grans (malte) da especie (Hordeum distichum) utilízase na fabricación da cervexa, e os grans torrados e moídos son usados na fabricación dunha bebida sen cafeína de aspecto semellante ao café.
En 2017, a cebada foi o cuarte cereal por cantidade producida (149 millóns de tonelada), tralo millo, o arroz e o trigo.
Descrición
A cebada é un cereal de invierno, que se recolle en verán (xuño ou xullo no hemisferio norte) e xeralmente a súa distribución é semellante á do trigo. A cebada crece ben en solos drenados, que non precisan seren tan fértiles como os dedicados ao trigo.
A raíz da planta é fasciculada e nela pódense identificar raíces primarias e secundarias. As raíces primarias fórmanse polo crecemento da radícula e desparecen na planta adulta, momento no que se desenvolven as raíces secundarias dende a base do talo, con diversas ramificacións. O talo da cebada é unha cana oca que presenta de sete a oito entrenós, separados por diafragmas nodosos. Os entrenós son máis longos segundo o talo medra dende a rexión basal. O número de talos en cada planta é variable, e cada un deles presenta unha espiga.
As follas están conformadas pola vaíña basal e a lámina, que están unidas pola lígula e presentan dúas prolongacións membranosas denominadas aurículas. As follas atópanse inseridas nos nós do talo por un colar ou pulvinus, que é un avultamento na base da folla.
A súa espiga é a inflorescencia da planta, que se considera unha prolongación do talo, e que é semellante á das demais gramíneas.
O gran ten forma de fuso, máis groso no centro e diminuíndo cara aos ápices. A casca (nos tipos vestidos) protexe o gran contra os depredadores e é de utilidade nos procesos de malteado e cervexería; representa un 13 % do peso do gran, oscilando segundo o tipo ou a variedade.
Historia
miniatura|upright=1.5|Análise xenética da expansión da cebada entre o 9000 e o 2000 a.C. A cebada cultivada (Hordeum vulgare) desciende da cebada silvestre (Hordeum spontaneum), que crece en Oriente Medio. Ambas as especies son diploides (2n=14 cromosomas).
A cebada foi un dos primeiros cereais domesticados no Crecente Fértil, unha área con auga relativamente abundante en Asia occidental e preto do río Nilo do nordeste de África. O gran apareceu ao mesmo tempo que o trigo einkorn e o trigo picado. A cebada salvaxe (H. vulgare ssp. Spontaneum) vai desde o norte de África e Creta no oeste ata o Tíbet no leste. Segundo algúns estudosos, as primeiras evidencias de cebada salvaxe nun contexto arqueolóxico proceden do epipaleolítico de Ohalo II no extremo sur do mar de Galilea. Os restos datáronse ao redor do 8500 a.C. Outros eruditos escribiron que as primeiras probas proceden de Mesopotamia, concretamente da rexión de Jarmo do actual Iraq. No libro do Éxodo cítase en relación coas pragas de Exipto.
As evidencias arqueobotánicas mostran que a cebada se estendera por Eurasia no 2000 a.C. Para dilucidar aínda máis as rutas polas que se estendeu o cultivo de cebada a través de Eurasia, utilizouse a análise xenética para determinar a diversidade xenética e a estrutura da poboación nos taxons de cebada existentes. A análise xenética mostra que a cebada cultivada se estendeu por Eurasia a través de varias rutas diferentes, moi probablemente separadas tanto no tempo como no espazo.
Os gregos e os romanos empregaban a cebada para elaborar pan, e era a base de alimentación para os gladiadores romanos. En Suíza atopáronse restos calcinados de tortas elaboradas con grans de cebada toscamente moídos que datan da Idade da Pedra.
A cebada creceun na península de Corea desde o principio do período da cerámica Mumun (1500-850 a.C.) xunto con outros cultivos como o millo miúdo, o trigo e as legumes. Menciónase moitas veces no Rigveda e noutros textos indios como un dos grans principais da antiga India. Trazos do cultivo da cebada tamén se atoparon na civilización harappan hai 5700-3000 anos.
Usos
Nalgúns países de oriente próximo, do norte de Europa (como Finlandia) e de Suramérica (como Colombia, o Perú e Ecuador) aínda se emprega como alimento para consumo humano, mediante un proceso de torrado e moenda cun produto final chamado máchica. Porén, é moito máis empregada no malteado e na obtención de mostos para a elaboración da cervexa e na fabricación de whisky escocés e de xenebra neerlandesa. Existe pan que se elabora co cereal e ademais outra pequena proporción destínase para a alimentación animal, particularmente dos porcos. Elabóranse tamén bebidas non alcohólicas ou lixeiramente alcohólicas, como o kvas e a auga de cebada. Tamén se emprega a semente como medicinal.
A metade da produción de cebada dos Estados Unidos emprégase para alimentar o gando.
Os grans de orxo foron usados para medir en Inglaterra, con tres ou catro grans (barleycorns) en cada polgada e catro ou cinco sementes de papoula en cada barleycorn. A definición oficial de polgada era de tres grans, aínda que no século XIX foi substituída por medidas estándar. Esta unidade aínda se conserva nos talles de calzado empregadas no Reino Unido e nos Estados Unidos.
Contraindicacións
O orxo, así como o trigo, o malte, a avea e o centeo, posúe glute na súa composición, desta forma, non debe ser consumido por portadores da doenza celíaca, xa que a mesma trae como consecuencia ao organismo (caso consumido estes alimentos), unha atrofia nas mucosas do intestino delgado, prexudicando o organismo e a absorción de diversos nutrientes.
Produción
Segundo a FAO a produción mundial de cebada en 2010 alcanzou 123,5 millóns de toneladas. Os 20 maiores produtores abranguen o 82% do total mundial.
( * Estimación da FAO)
Cástor Méndez Brandón
Cástor Méndez Brandón, nado en Xinzo de Limia en 1864 e finado en Celanova a finais de xaneiro de 1920, foi un avogado, poeta, barítono e político galego.
Traxectoria
Estudou a carreira de Dereito en Madrid. Iniciouse como cantante lírico en 1892 e debutou como barítono no Teatro Real de Madrid en 1895. Publicou algúns poemas en La Voz de Celanova. Foi Xuíz suplente de Celanova (1914), director de El Eco de Celanova e alcalde de Celanova (1919).
Obxeccións á evolución
Desde que as ideas evolutivas adquiriron importancia no século XIX, eruditos, teólogos e persoas correntes formularon ao longo do tempo diversas obxeccións á evolución. Cando Charles Darwin publicou o seu libro de 1859 A orixe das especies, a súa teoría da evolución (a idea de que as especies se orixinaron por descendencia con modificación a partir dun só antepasado común nun proceso impulsado principalmente pola selección natural) encontrou inicialmente a oposición de científicos que tiñan diferentes teorías, pero finalmente acabou por recibir unha esmagadora aceptación entre a comunidade científica. A observación de que o proceso evolutivo realmente ocorre (así como a síntese evolutiva moderna que explica esa evidencia) é algo que non é controvertido entre a corrente principal de biólogos desde a década de 1940.
Desde entón, a maioría das críticas e negacións da evolución proceden de fontes relixiosas en lugar de da comunidade científica. Aínda que moitas relixións, como as que avogan pola evolución teísta, aceptaron a realidade da evolución, algunhas crenzas relixiosas rexeitan as explicacións evolutivas en favor da doutrina do creacionismo (a crenza de que unha deidade creou o universo e a vida por medio da aplicación de procesos sobrenaturais). Isto presenta nalgúns países o que aparenta ser un conflito entre relixión e ciencia, que nos países occidentais é especialmente relevante nos Estados Unidos.
O moderno creacionismo inclúe movementos como a chamada ciencia da creación, o neocreacionismo e o deseño intelixente, que argumentan que a idea de que a vida está directamente deseñada por un deus ou intelixencia é polo menos tan científica coma a teoría evolutiva, e debería, por tanto, ensinarse na educación pública. Tales argumentos contra a evolución foron ampliados e comprenden obxeccións ás evidencias científicas da evolución, metodoloxía, plausibilidade, moralidade e aceptación científica. Porén, a comunidade científica, non recoñece esas obxeccións como válidas, e sinala as incorrectas interpretacións que fan os detractores da evolución de cousas como o método científico, as probas, e as leis físicas básicas.
Historia
miniatura|esquerda|250px|A teoría de [[Charles Darwin da evolución foi amplamente aceptada como descrición da orixe das especies, pero houbo unha continua resistencia á importancia central que lle deu á selección natural como mecanismo da evolución.]] A inicios do século XIX adquiriron importancia varias ideas evolutivas, especialmente a teoría da transmutación das especies presentada por Jean-Baptiste Lamarck. A esta se opuxo no campo científico principalmente Georges Cuvier, e tamén recibiu obxeccións políticas e relixiosas. Estas ideas nas que as leis naturais controlaban o desenvolvemento da natureza e mesmo da sociedade chegaron ás grandes audiencias populares co libro de George Combe The Constitution of Man de 1828 e o anónimo Vestiges of the Natural History of Creation de 1844. Cando Charles Darwin publicou en 1859 o seu libro A orixe das especies, a maioría da comunidade científica acabou por convencerse de que as novas especies se orixinaban por descendencia por modificación nun patrón ramificante de diverxencia desde antepasados comúns, pero mentres que a maioría dos científicos aceptaban que a selección natural era unha hipótese válida e comprobable empiricamente, a visión de Darwin de cal era o mecanismo primario da evolución era xeralmente rexeitada.
As primeiras obxeccións á evolución darwinista eran tanto científicas coma relixiosas. Os contemporáneos de Darwin acabaron finalmente por aceptar a transmutación das especies baseándose en evidencias fósiles; o X Club formouse para defender a evolución contra a igrexa e honestos afeccionados, aínda que o mecanismo evolutivo específico que sinalaba Darwin, a selección natural, discutíase activamente en favor de teorías alternativas como o lamarckismo e a ortoxénese. A explicación gradualista de Darwin tamén se opoñía ao saltacionismo e ao catastrofismo. Lord Kelvin opúxose cientificamente ao gradualismo baseándose en cálculos termodinámicos de que a Terra tiña unha idade de entre 24 e 400 millóns de anos, unha estimación fortemente discutida polos xeólogos. Estas cifras foron corrixidas en 1907 cando a datación radioactiva das rochas mostrou que a Terra tiña miles de millóns de anos de anitigüidade. As ideas propias de Kelvin estaban en favor dunha versión da evolución teísta acelerada pola guía divina. O mecanismo hereditario específico que propoñía Darwin, a panxénese, carecía de probas que a apoiasen. Aínda que a evolución como tal non era discutida, a falta de certeza sobre o mecanismo que a guiaba no período chamado a eclipse do darwinismo persistiu desde a década de 1880 ata a de 1930, cando se incluíu a herdanza mendeliana e naceu a síntese evolutiva moderna. A síntese moderna conseguiu unha aceptación universal entre os biólogos coa axuda de novas evidencias, como as xenéticas, que confirmaban as predicións de Darwin e refutaban as teorías competidoras.
O Protestantismo, especialmente en América, estalou en "acedas polémicas" e discusións sobre a evolución desde 1860 á década de 1870 (cun punto de inflexión posiblemente marcado pola morte de Louis Agassiz en 1873) e en 1880 estaba converténdose en consenso unha forma de "evolución cristiá". En Gran Bretaña, aínda que a publicación de The Descent of Man de Darwin en 1871 reavivara o debate desde a década anterior, Sir Henry Chadwick sinalou unha aceptción estable da evolución "entre os cristiáns máis educados" entre 1860 e 1885. Como resultado, a teoría evolutiva era "tanto permisible coma respectable" en 1876. As conferencias de Frederick Temple sobre The Relations between Religion and Science (1884) sobre como a evolución non era "antagónica" da relixión subliñaron esta tendencia. A reunión de Temple co arcebispo de Canterbury en 1896 demostrou a ampla aceptación da evolución na xerarquía da igrexa anglicana.
Durante décadas a Igrexa Católica Romana evitou facer unha refutación oficial da evolución, aínda que na práctica estaba mal vista e era moitas veces atacada. Porén, a Igrexa Católica refreou aos católicos que propoñían que a evolución podía ser reconciliada coa Biblia, xa que isto estaba en conflito co Concilio Vaticano Primeiro (1869-70) que sinalara que todo foi creado do nada por Deus, e que negar isto podía levar á excomuñón. En 1950, a encíclica Humani generis do Papa Pío XII menciona por primeira vez directa e oficialmente a evolución. Permitía que se puidese investigar no concepto de que os humanos procedían de materia viva preexistente, pero non cuestionar a Adán e Eva ou a creación da alma. En 1996, o Papa Xoán Paulo II dixo que a evolución era "máis que unha hipótese" e recoñecía a gran cantidade de traballos acumulados que a apoiaban, pero reiteraba que calquera intento de dar unha explicación material da alma humana era "incompatible coa verdade sobre o home".
A reacción musulmá variou desde a daqueles que se atiñan á crenza na creación literal coránica á de moitos musulmáns educados que subscribían unha versión da evolución guiada ou teísta na cal o Corán reforza en vez de contradicir a corrente vixente da ciencia. Isto ocorreu relativamente cedo, xa que as madrasas medievais ensinaban as ideas de Al-Jahiz, un erudito musulmán do século IX, que propuxo conceptos similares á selección natural. Porén, a aceptación da evolución segue sendo baixa no mundo musulmán, xa que importantes figuras rexeitan a filosofía materialista que pode encontrar apoio na evolución como insá para explicar as orixes humanas e unha negación de Allah. Outras obxeccións feitas polos autores musulmáns reflicten en gran medida as que se fan no mundo occidental.
Independentemente da aceptación nas xerarquías relixiosas altas, as primeiras obxeccións relixiosas á teoría de Darwin aínda se usan para opoñerse á evolución. As ideas de que as especies cambian co tempo por medio de procesos naturais e que diferentes especies comparten antepasados comúns parecían contradicir a narración da creación do Xénese. Os crentes na infalibilidade bíblica atacaron o darwinismo como algo herético. A teoloxía natural de inicios do século XIX estaba tipificada pola analoxía do reloxeiro de William Paley, un argumento do deseño aínda usado hoxe polo movemento creacionista. A teoloxía natural comprende un conxunto de ideas e argumentos desde o principio, e cando se publicou a teoría de Darwin, as ideas da evolución teísta estaban presentes no sentido de aceptar a evolución como unha causa secundaria aberta á investigación científica, mentres que se mantén a crenza en Deus como unha primeira causa cun papel non especificado na guía da evolución e creación dos homes. Esta posición foi adoptada por varias confesións cristiás e xudías en liña coa teoloxía modernista, que ve a Biblia e a Torah como alegóricas, e así eliminan o conflito entre evolución e relixión.
Porén, na década de 1920 os fundamentalistas cristiáns dos Estados Unidos desenvolveron os seus argumentos literalistas contra a teoloxía modernista en oposición á ensinanza da evolución, porque temían que o darwinismo levase ao militarismo como en Alemaña e porque era unha ameaza á relixión e á moralidade. Esta oposición orixinou a controversia creación-evolución na que se embarcaron os literalistas cristiáns dos Estados Unidos que obxectan a ensinanza escolar da evolución. Aínda que os primeiros obxectores tiñan a estratexia de descartar a evolución por contradicir a súa interpretación da Biblia, este argumento foi legalmente invalidado cando o Tribunal Supremo dos Estados Unidos ditaminou no caso Epperson contra Arkansas de 1968 que prohibir a ensinanza da evolución sobre bases relixiosas violaba a Cláusula do Establecemento (que estableceu o estado laico).
Desde entón os creacionistas desenvolveron obxeccións máis matizadas á evolución, alegando diversas cuestións como que non é científica, que viola a liberdade relixiosa dos creacionistas ou que a aceptación da evolución é unha postura relixiosa. Os creacionistas apelaron a principios democráticos de imparcialidade, argumentando que a evolución é controvertida, e que as clases de ciencias deberían, por tanto, "ensinar a controversia." Estas obxeccións á evolución culminaron no movemento do deseño intelixente nas décadas de 1990 e inicios da do 2000, cando intentaron sen éxito nos tribunais presentarse como unha alternativa científica á evolución.
Definición da evolución
A evolución tampouco require que os organismos se fagan máis complexos. Aínda que a historia da vida mostra unha aparente tendencia cara á evolución da complexidade biolóxica, cuestiónase que a aparición desta maior complexidade sexa real, ou adúcese que esta conclusión procede de pasar por alto o feito de que a maioría da vida na Terra consistiu sempre en seres procariotas sinxelos. Desde este punto de vista, a complexidade non é unha consecuencia da evolución, senón que é a consecuencia de circunstancias específicas da evolución na Terra, que frecuentemente fixeron que unha maior complexidade fose vantaxosa, e así fose seleccionada favorablemente. Dependendo da situación, a complexidade dos organismos pode incrementarse, diminuír ou permanecer igual, e as tres tendencias foron observadas na evolución.
En fontes creacionistas defínese frecuentemente a evolución segundo o seu significado coloquial, en vez de co significado científico. Como resultado, moitos dos intentos de rebater a evolución non se dirixen aos descubrimentos da bioloxía evolutiva (falacia do espantallo). Isto tamén significa que os partidarios do creacionismo e os biólogos evolutivos a miúdo simplemente falan sen escoitar ao outro.
Situación en Europa
Aínda que a evolución é obxectada en Occidente sobre todo nos Estados Unidos, estas controversias estalaron tamén noutros países.
O 17 de setembro de 2007, o Comité de Cultura, Ciencia e Educación da Asemblea Parlamentaria do Consello de Europa (APCE) emitiu un informe sobre os intentos de creacionistas inspirados nos norteamericanos de promocionar o creacionismo nas escolas europeas. Concluíu que "Se non somos coidadosos, o creacionismo podería converterse nunha ameaza aos dereitos humanos que son unha preocupación clave para o Consello de Europa... A guerra á teoría da evolución e aos seus propoñentes a miúdo orixínase en formas de extremismo relixioso que están estreitamente aliadas con movementos políticos de extrema dereita... algúns partidarios do creacionismo estrito están empeñados en substituír a democracia pola teocracia." O Consello de Europa rexeitou firmemente o creacionismo.
Aceptación científica
Algunhas obxeccións recentes á teoría evolutiva están enfocadas a cuestionar a súa validez científica, ou a intentar propoñer ideas alternativas.
Status como teoría
Os críticos da evolución afirman que a evolución é "simplemente unha teoría", co cal queren subliñar que as teorías científicas nunca son absolutas, ou preséntana dunha maneira que causa confusións como unha cuestión de opinión en vez de como un feito ou evidencia. Isto reflicte unha diferenza do significado que ten teoría nun contexto científico: mentres que na fala coloquial unha teoría é unha conxectura ou suposición, en ciencia unha teoría é unha explicación cuxas predicións foron verificadas por experimentos e outras probas. A teoría evolutiva refírese a unha explicación da diversidade de especies e á procedencia a partir duns antepasados, que conseguiu obter altos estándares en canto ás evidencias científicas. Un exemplo de evolución como teoría é a síntese moderna entre a selección natural darwiniana e a herdanza mendeliana. Como calquera outra teoría científica, a síntese moderna debátese constantemente polos científicos, compróbase, e refínase, pero hai un esmagador consenso na comunidade científica de que segue sendo o único modelo robusto que explica os feitos coñecidos sobre a evolución. As alternativas que se presentan no debate científico a determinados aspectos da teoría da evolución, son tamén evolutivas. Non se cuestiona a evolución como tal. A síntese moderna foi incorporando novos aspectos que inflúen na evolución a medida que estes se foron debatendo e comprobando.
Cerqueiras, O Araño, Rianxo
Cerqueiras é un lugar da parroquia do Araño no concello coruñés de Rianxo, na comarca da Barbanza. Segundo o padrón municipal (INE) en 2018 tiña 18 habitantes (11 homes e 7 mulleres).
Obxeccións á evolución
Status como teoría
Os críticos tamén afirman que a evolución non é un feito. En ciencia, un feito é unha observacion empírica verificada; porén, en contextos coloquiais, un feito pode ser simplemente algo sobre o cal hai esmagadoras evidencias. Por exemplo, no uso común teorías como que a "a Terra xira arredor do Sol" e os "obxectos caen debido á gravidade" poden denominarse "feitos", aínda que son puramente teóricos. Desde un punto de vista científico, por tanto, a evolución pode ser considerada un "feito" pola mesma razón que a gravidade: na definición científica, a evolución é un proceso observable que ocorre sempre que unha poboación de organismos cambia xeneticamente co paso do tempo. Na definición coloquial, a teoría da evolución pode tamén denominarse feito, referíndonos á natureza ben establecida desta teoría. Así, a evolución é amplamente considerada polos científicos tanto unha teoría coma un feito.
Unha confusión similar está implicada en obxeccións como que a evolución "non está probada", xa que ningunha teoría en ciencia pode considerarse absolutamente verdadeira, senón só verificada por evidencias empíricas. Esta distinción é moi importante en filosofía da ciencia, xa que se relaciona coa falta de absoluta certeza en calquera afirmación empírica, non só na evolución. Unha proba estrita é só posible en ciencia formal, como na lóxica ou en matemáticas, non nas ciencias naturais (onde termos como "validada" ou "corroborada" serían máis apropiados). Así, dicir que a evolución non está probada é unha verdade obvia, pero non é unha acusación maior que a de chamarlle "teoría". Porén, a confusión orixínase en que o significado coloquial de proba é simplemente "evidencia convincente", e en tal caso os científicos considerarían a evolución como algo "probado".
Grao de aceptación
Unha obxección que se fai a miúdo, especialmente nos Estados Unidos, en relación coa ensinanza da evolución, é que a evolución é controvertida ou discutida. A diferenza dos argumentos creacionistas do pasado, que buscaban prohibir toda ensinanza da evolución, este argumento utilízase para facer unha petición máis suave e reclama que a evolución debería presentarse xunto con outras visións alternativas, xa que é controvertida, e debería permitirse que os estudantes avaliasen e escollesen por si mesmos entre esas opcións.
Esta obxección forma a base da campaña "Ensinar a contorversia" (Teach the Controversy) do Discovery Institute, un laboratorio de ideas baseado en Seattle, Washington, para promover a ensinanza do deseño intelixente nas escolas públicas dos Estados Unidos. Este obxectivo forma parte da "estratexia da cuña" dese instituto, un intento de socavar gradualmente a evolución e finalmente "inverter o sufocante dominio da visión do mundo materialista, e substituíla cunha ciencia en consonancia coas convicións cristiás e teístas". Houbo varios intentos posteriores de introducir o deseño intelixente ou o creacionismo no currículo das escolas públicas norteamericanas, como a fracasada Emenda Santorum en 2001.
Os científicos e os tribunais norteamericanos rexeitaron estas obxeccións sinalando que a ciencia non está baseada en apelacións á popularidade, senón nas evidencias. O consenso científico dos biólogos, non as opinións populares ou a imparcialidade, determina o que se considera aceptable en ciencia, e aínda que a evolución é controvertida na area pública, non é controvertida entre os expertos nese campo.
En resposta, os creacionistas discutiron o nivel de apoio científico á evolución. O Discovery Institute reuniu uns 761 científicos en agosto de 2008 para que asinasen o documento A Scientific Dissent From Darwinism (Unha disensión científica co darwinismo) para mostrar que había un certo número de científicos que discutian o que eles denominaban "evolución darwinista". En realidade, esta declaración non manifestaba un rexeitamento da evolución, senón que expresaba escepticismo sobre a capacidade de que "a mutación aleatoria e a selección natural explicasen a complexidade da vida". Á súa vez xurdiron iniciativas contrarias, como A Scientific Support for Darwinism (Un apoio científico ao darwinismo), que recolleu 7.000 sinaturas en catro días, e o Project Steve, unha petición en ton máis humorístico parodiando as iniciativas creacionistas, que recolleu as sinaturas de 1.393 científicos (ao 24 de maio de 2016) que se chamaban "Steve" (ou variantes similares) apoiando a evolución (elixiuse ese nome en honor ao famoso evolucionista Stephen Jay Gould).
Os creacionistas levan argumentando durante un século que a evolución é unha "teoría en crise" que axiña será desbancada, baseándose en obxeccións de que carece de evidencias fiables ou viola as leis naturais. Estas obxeccións foron rexeitadas pola maioría dos científicos. Os científicos consideran que as afirmacións sobre deseño intelixente, ou calquera outra explicación creacionista, non cumpren os estándares científicos necesarios para consideralos unha alternativa científica á evolución. Tamén se argumentou que incluso se se presentan evidencias en contra da evolución, é falso que estas sexan automaticamente evidencias en favor do deseño intelixente, o cal tería que probarse por si mesmo, coas súas propias probas.
Unha obxección similar á evolución é que certas autoridades científicas (principalmente as premodernas) dubidaron ou rexeitaron a evolución. Con frecuencia, afírmase que o propio Darwin "se retractou" no seu leito de morte, baseándose nunha falsa anecdota orixinada por unha historia escrita por Lady Hope, o cal fora rexeitado polos familiares de Darwin. Estas obxeccións son rexeitadas por seren apelacións a argumentos de autoridade.
Status científico
Unha obxección neocreacionista común á evolución é que a evolución non se adhire aos estándares científicos normais, é dicir, que non é xenuinamente científica. Arguméntase que a bioloxía evolutiva non segue o método científico e, por tanto, non debería ensinarse nas clases de ciencia, ou polo menos debería ensinarse xunto con outras visións (como o creacionismo). Estas obxeccións a miúdo teñen que ver coa propia natureza da teoría evolutiva, o método científico e a filosofía da ciencia.
Natureza relixiosa
Os creacionistas argumentan comunmente contra a evolución afirmando que "a evolución é unha relixión; non é ciencia". O propósito desta crítica é minar a posición máis elevada desde a que os biólogos debaten cos creacionistas, e para resituar o debate desde un debate entre ciencia (evolución) e relixión (creacionismo) a outro entre dúas crenzas relixiosas, ou outras veces argumentan que a evolución é relixiosa, mentres que o deseño intelixente non. Os que se opoñen á evolución frecuentemente refírense aos que apoian a evolción como "evolucionistas" ou "darwinistas", intentando darlle a eses termos un significado doutrinario.
Os argumentos para que a evolución se considere unha relixión xeralmente son argumentos de analoxía: arguméntase que a evolución e a relixión teñen varias cousas en común, e por iso a evolución é unha relixión. Exemplos destes argumentos son que a evolución está baseada na fe, que os que apoian a evolución reverencian a Darwin como un profeta, e que rexeitan dogmaticamente suxestións alternativas sen nin sequera examinalas. Estas argumentacións fixéronse máis poplares nos últimos anos a medida que o movemento neocreacionista tratou de distanciarse aparentemente da relixión, dando así máis razóns para facer uso dunha analoxía aparentemente antirrelixiosa.
En resposta a isto, os partidarios da evolución aduciron que ningunha afirmación científica, incluídas as de Darwin, é tratada como sacrosanta, como mostran os aspectos da teoría de Darwin que foron rexeitados ou revisados polos científicos co paso dos anos, para formar primeiro o neodarwinismo e despois a síntese evolutiva moderna. A afirmación de que a evolución está fundamentada na fe, a miúdo está baseada na crenza creacionista de que a evolución nunca foi observada, o que é igualmente rexeitado polo feito de que a evolución ten fortes evidencias que a apoian, e, por tanto, non require de fe.
En xeral, o argumento de que a evolución é relixiosa foi rexeitado porque a relixión non é definida polo máis ou menos dogmáticos ou celosos que sexan os seus fieis, senón polas súas crenzas espirituais ou sobrenaturais. Os que apoian a evolución sinalan que a evolución nin é dogmática nin se apoia na fe, e acusan aos creacionistas de crear confusión entre a definición estrita de relixión e o seu uso coloquial para referirse a algo ao que un se adhire entusiaticamente ou dogmaticamente. Os tribunais dos Estados Unidos rexeitaron tamén esta obxección:
"Admitindo para o propósito da argumentación, non obstante, que a evolución é unha relixión ou principio relixioso, o remedio é deixar de ensinar a evolución, non establecer outra relixión en oposición a ela. Porén, está claramente establecido na xurisprudencia, e quizais tamén no sentido común, que a evolución non é unha relixión e que ensinar evolución non viola a Cláusula do Establecemento."