cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Castro Urdiales
Época romana
Antes da romanización, xa Plinio o Vello menciona en Naturalis Historia a existencia do Portus Amanus (porto dos Amanos), que forma parte dos Autrigones e do Castrum Vardulies (castro dos várdulos). Neste poboado habitaban os sámanos, que deron nome ao río e o val de Sámano. Porén, Tolomeo di que esa parte da costa pertencía ás terras dos autrigóns, se ben quizais os caristios e mailos autrigóns formasen parte dos várdulos.
Na zona atopouse unha escultura de bronce de 14 cm de altura coñecida como "Neptuno Cántabro", cun golfiño nunha man e o que semella un tridente na outra, quizais representando unha divindade indíxena. Este grupo dedicábase á pesca, agricultura e gandaría. Atopáronse restos de cerámicas de bronce e ferro e restos de trigo, cunchas e excrementos.
No ano 74 estableceuse no territorio a colonia romana de Flaviobriga (cidade de Flavio). Tiña xurisdición sobre nove cidades: Uxama, Segisamunculo, Antecuja, Deóbriga, Vindelia, Salionica, Tritium, Metallum e Viruesca.
Idade Media
Segundo Luitprando, no século X Flaviobriga era a capital dos pobos Amanos, que forman parte dos Autrigóns.
A principal actividade da vila era do sector marítimo: a pesca e maila construción naval nos estaleiros, tanto de naves de pesca (baixura e baleas), comercio e buques para a mariña do reino de Castela.
En 1163 Afonso VIII de Castela concedeu a Castro Urdiales o título de vila mediante o Foro de Logroño. Na época de Fernando III as naves de Castro Urdiales participaron na conquista de Sevilla. Trala conquista de Cádiz por Afonso X, en 1262 veciños da vila participaron na repoboación da cidade.
250px|miniatura|Igrexa de Santa María de la Asunción e faro do castelo de Santa Ana. 250px|miniatura|Porto de Castro Urdiales. Ao fondo vense a igrexa de Santa María de la Asunción, o faro do castelo de Santa Ana e a ponte medieval.
No século XIII construíuse a igrexa de Santa María da Asunción. En 1296 creouse a irmandade da Marina de Castilla, xunto a San Vicente de la Barquera, Santander, Laredo, Bermeo, Getaria, Donostia e Vitoria, co obxectivo de protexer o comercio marítimo. A Irmandade tivo enfrontamentos co reino de Inglaterra, especialmente cos asentados en Baiona.
En 1394 a vila uniuse ao señorío de Biscaia buscando protección, deixándoo en 1471 a través dunha cédula do conde de Haro, Pedro Fernández de Velasco.
Idade Moderna
Trala chegada de Cristovo Colón a América tivo lugar un rexurdimento comercial da vila, dedicándose case en exclusiva á actividade mercantil coas colonias de ultramar e abandonando practicamente o comercio coa Europa Atlántica.
A finais do século XVI descendeu a poboación por mor de varias pestes e os continuos temporais. En 1588 formou parte da Armada Invencible con 15 naves e uns 400 homes baixo mando de Antonio Hurtado de Mendoza.
Idade Contemporánea
250px|miniatura|Praia de Brazomar en Castro Urdiales.
O 11 de maio de 1813 foi tomada polas tropas napoleónicas franco-italianas do Xeneral Foix. A cidade quedou practicamente destruída, e parte dos defensores conseguiron escapar en buques ingleses. A mediados do século XIX houbo un rexurdimento da vila mercede ás actividades mineiras e á crecente importancia da pesca e as fábricas de conservas de peixe.
Na actualidade é unha vila turística e residencial, sendo o terceiro concello con máis poboación de Cantabria.
Poboación
Ten unha poboación de dereito de máis de 30.000 habitantes, pero non obstante se contamos a poboación de feito este número podería incluso a chegar a dobrarse. En 1996 o concello apenas superaba os 15.000 habitantes dobrando este cantidade en apenas 12 anos.
Marcelín
O topónimo galego Marcelín pode referirse a:
Os números galegos até 20
Que son os numerais?
Os numerais son os determinantes que acompañan un substantivo e indican cantidade exacta (cardinais), orde (ordinais), fraccións (partitivos) ou múltiplos (múltiplos).
Georgios Chalavazis
Georgios Chalavazis (en Γεώργιος Χαλαβαζής), nado en Siros o 2 de febreiro de 1881 e finado en Zúric o 7 de novembro de 1957, foi un eclesiástico greco-católico, exarca de Constantinopla e de Grecia.
Traxectoria
Naceu na illa de Siros o 2 de febreiro de 1881. Estudou no Pontificio Colexio Grego, e o 29 de xuño de 1906 foi ordenado sacerdote. Comezou o seu ministerio en Constantinopla e en Malkara, e posteriormente en Europa occidental e nos Estados Unidos de América.
O 13 de xullo de 1920 foi nomeado exarca apostólico de Constantinopla e bispo titular de Theodoropolis, con xurisdición sobre os católicos gregos de rito bizantino en Grecia e Turquía. Recibiu a consagración episcopal o 15 de agosto de mans de Isaias Papadopoulos, e tivo como co-consagrantes a Giuseppe Schirò e a Augustin Sayeghian. O seu pontificado estivo marcado polo masivo éxodo dos gregos de Turquía polo xenocidio grego e a guerra, e definitivamente polo intercambio de poboacións entre Grecia e Turquía a partir de 1921. Chalavazis moveu a maior parte dos seus fieis a Atenas, incluíndo institucións educativas e ordes relixiosas.
Necto
En ecoloxía dáselle o nome colectivo necto ou necton ao conxunto dos organismos que nadan activamente nas augas, tanto nas mariñas como nas doces.
Os números galegos até 20
Que son os numerais?
Hai certos substantivos numerais ou colectivos relacionados cos numerais como:
Georgios Chalavazis
Traxectoria
O 11 de xuño de 1932 foi nomeado definitivamente exarca apostólico de Grecia, e foi sucedido en Constantinopla por Dionysios Varouchas. Realizou unha importante labor social, especialmente a prol de cativos e refuxiados.
Necto
O termo necto foi cuñado en 1890 por Ernst Haeckel, e deriva do grego νηκτόν nēktón "acto de nadar", "natación", derivado do verbo νήχειν nḗchein, "nadar".
Os números galegos até 20
Que son os numerais?
Para indicarmos orde tamén podemos empregar os numerais cardinais no canto dos ordinais, solución que mesmo parece aconsellable a partir do cardinal décimo noveno. Así, en vez de dicirmos a cláusula trixésimo segunda podemos dicir a cláusula trinta e dous.
Georgios Chalavazis
Traxectoria
Finou no cargo o 7 de novembro de 1957, en Zúric.
Necto
A maioría dos organismos do necto son peixes, pero tamén forman parte del algúns réptiles (tartarugas, crocodilos e outros), cnidarios (medusas), cefalópodos (luras) e tamén mamíferos como os golfiños e as baleas e cachalotes.
Unha gran parte das especies do necto son neríticas (viven nas augas que cobren a plataforma continental), pero tamén os hai oceánicos (que habitan sobre o noiro continental).
Tipos de organismos nectónicos
Os organismos nectónicos poden ser:
Os organismos peláxicos poden vivir a profundidades moi diversas, distinguíndose entre as súas especies as que viven en tres medios diferentes:
Entre os peixes epipeláxicos hai unha serie de especies de pequeno tamaño e vida curta, cunha gran capacidade de reprodución, e que se alimentan de plancto. A sardiña e o bocareo, que se agrupan formando grandes bancos, son exemplos deste tipo de peixes. O xurelo e a xarda tamén pertencen a este grupo. O peixe máis grande que se alimenta de plancto é o tiburón peregrino, que pode alcanzar máis de 10 m de lonxitude.
Desde o punto de vista da alimentación, os organismos nectónicos poden ser herbívoros, carnívoros (normalmente depredadores), comensais doutros organismos ou detritívoros.
Non se consideran parte do necton, senón do plancto, os numerosos organismos microscópicos ou case microscópicos que son capaces de movemento autónomo, pero cuxo desprazamento vén determinado máis polas correntes da auga que os envolve que pola súa propia actividade. Para subtraerse a esta dependencia, un organismo debe ser o suficientemente grande (da orde de 1 cm polo menos) e nadar activamente, o que só é certo entre os animais.
Vicente Vázquez Vidal
Vicente Vázquez Vidal, nado en Melide o 10 de maio de 1992, é un poeta galego.
Traxectoria
Licenciado en Linguas e Literaturas modernas pola Universidade de Santiago, especializouse no estudo da literatura e ten traballado sobre Hannah Arendt ou Karl Jaspers. Traballou como profesor de español en Lión entre 2015 e 2018, ano en que se trasladou a vivir a Lugo. En 2019 trasladouse a Arcansas cunha bolsa Fulbright a aprenderlles español e escritura creativa e en 2020 foi vivir a Nancy para dar clase de español na Universidade da Lorena.
Picacheiro, Leiro, Abegondo
Picacheiro é un lugar da parroquia de Leiro no concello coruñés de Abegondo, na comarca da Coruña.
Economía de Zambia
A economía da Zambia creceu entre 5% e 6% ao ano entre 2005 e 2007. Con todo, o país é un dos máis pobres do mundo: a súa renda per cápita é apenas 1 400 dólares. A agricultura aínda ten un peso considerábel no emprego da man de obra: máis de 80% da forza de traballo está neste sector.
Ramiro Paredes Ramos
Ramiro Paredes Ramos, nado en Vigo e finado o 6 de decembro de 1958 na Serra de Guadarrama, foi un futbolista, delegado e directivo galego coñecido como Pareditas, que xogaba na demarcación de centrocampista.
Traxectoria
Procedente do Unión Sporting Club de Lavadores fichou polo Celta de Vigo na tempada 1928-29. Na tempada 1929-30 disputou a primeira liga da historia, co Celta en Segunda División, tempada tráxica xa que o equipo descendeu a Terceira División. Ao ano seguinte o equipo conseguiu o retorno a Segunda, sendo Paredes un dos protagonistas. Ao rematar o curso celebrouse en Balaídos unha merecida homenaxe a Paredes fronte ao FC Porto con triunfo celeste por 2-0 con goles de Losada e Pepe Hermida.
Lepra
A lepra é unha enfermidade pouco contaxiosa producida polo bacilo Mycobacterium leprae, descuberto por Gerhard Armauer Hansen; en honra a este, denomínase tecnicamente enfermidade de Hansen.
A súa difusión é moi ampla, pero é máis frecuente nos países tropicais ou tépedos. Durante a Idade Media foi unha enfermidade moi difundida.
Ramiro Paredes Ramos
Traxectoria
Tras deixa-lo fútbol en activo foi delegado de campo e directivo do Celta e rexentou co tamén ex xogador do Celta Alberty, o Bar Club na rúa Colón.
Faleceu no accidente do SNCASE Languedoc de Aviaco de 1958, acontecido o 4 de decembro dese ano. O avión que saíra do aeroporto de Peinador con destino a Madrid bateu na Serra do Guadarrama. Á chegada dos corpos a Vigo congregáronse miles de persoas dende a estación de ferrocarril ata a Igrexa de Santiago, e de alí ao cemiterio de Pereiró.
Lepra
A última leprosería de Europa atópase en Vall de Laguart, na provincia de Alacant, é o Sanatorio de San Francisco de Borja, máis coñecido como o Sanatorio de Fontilles.
Trasparga, Trasparga, Guitiriz
Trasparga é un lugar da parroquia de Trasparga no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá. Tiña 19 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 9 homes e 10 mulleres, o que supón unha diminución con relación ao ano 2000 cando tiña 23 habitantes.
Lepra
A OMS proclamou o último domingo de xaneiro como o Día Mundial contra a Lepra, co obxectivo de crear conciencia sobre a enfermidade e reducir o estigma contra quen a padecen.
Patoxenia e inmunidade
A semioloxía da lepra é función da reacción inmune do paciente, e pode tomar dúas formas: tuberculoide ou lepromatosa:
Na lepra lepromatosa aparecen numerosas máculas eritematosas, pápulas ou nódulos. Existe extensa destrución de tecidos, por exemplo da cartilaxe nasal e auricular, aparecendo en fases avanzadas a típica facies leonina. Tamén hai afectación difusa dos nervios periféricos con perdas sensoriais.
O tratamento da enfermidade, hoxe en día, varía entre seis meses e dous anos, segundo as formas, e baséase na administración de sulfonas.
Contaxio
De persoa a persoa. É directo cando se transmite polas gotiñas de Flügge, polas secrecións e polo contacto coas dexeccións ou coas ulceracións dos leprosos. É indirecto cando se realiza por fómites (roupa ou obxectos que estean en contacto cos enfermos) ou por alimentos contaminados por moscas que levan nas súas patas os bacilos de Hansen.
Non resulta claro como se contaxia o xerme da lepra, con todo, o contacto próximo prolongado e o contacto caseiro son significativos. É probable que os xermes ingresen no organismo a través do nariz e posiblemente, a través de feridas na pel. Os xermes chegan ao aire a través das secrecións nasais de pacientes lepromatosos sen tratamento.
A prevalencia da lepra
En Europa non representa un problema de saúde pública pola leve incidencia que presenta. En España houbo 18 novos casos en 2010 e 26 casos en 2009, tendo presente que, destes casos, 14 -deles 6 brasileiros- e 22, respectivamente, eran persoas procedentes doutros países.
A lepra en Galicia
Os enfermos de lepra recibiron en Galicia as denominacións populares de bafú e, sobre todo, gafo e variantes (gafento, gafoso). A propia enfermidade recibía os nomes de gafea, gafedade e gafeira, termos tamén aplicados por extensión ós enfermos de tiña ou sarna ou mesmo á simple sucidade; tamén se chamaba mal de san Lázaro, e lazarosos os enfermos. En Pontevedra, o nome do río dos Gafos procede dun antigo hospital que existía na súa beira.
Cal de Gaián, Tardade, Vilalba
Cal de Gaián é un lugar da parroquia de Tardade, no concello lugués de Vilalba, na comarca da Terra Chá.
Xesús Golmar
Xesús Golmar Rodríguez, nado en Santiso (Lalín) o 11 de setembro de 1908 e finado na mesma parroquia o 20 de xaneiro de 1962, foi un mestre, xornalista e político lalinense, e o derradeiro alcalde republicano de Lalín.
Traxectoria
Fillo de Manuel Golmar Cacheda, estudou o bacharelato en Lugo e fíxose mestre na Escola Normal de Santiago de Compostela animado polo seu parente e mentor Ramón Salgado Toimil. Foi mestre en Silvela (1931-33), Corvelle (1933-34) e Méixome (1934-36).
Colaborou nos periódicos El Ideal Gallego, La Provincia, Eco de Galicia, Heraldo de Galicia, El Pueblo Gallego, Atrás, Vida Escolar, Faro Villalbés, Razón, A Nosa Terra e Escuela Vivida, onde escribiu poemas e artigos pedagóxicos e políticos.
En 1934 ingresou no Partido Galeguista, e converteuse ao ano seguinte en presidente do Grupo Galeguista de Lalín (1935-36). Logo da destitución de Manuel Ferreiro Panadeiro, foi nomeado alcalde de Lalín o 11 de abril de 1936. A raíz do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi destituído o 24 de xullo. Detido e xulgado en Pontevedra por auxilio á rebelión o 18 de novembro con José Crespo Torres e Miguel Lamas Iglesias, foi condenado a cadea perpetua. Preso primeiro en San Simón, foi trasladado á Prisión de San Cristóbal (Pamplona) en febreiro de 1937, onde permaneceu ata setembro de 1940. En liberdade provisional, pero inhabilitado para o maxisterio, regresou a Santiso onde casou. Morreu sen ser rehabilitado como mestre.
Recoñecementos
Dende 2004 leva o seu nome un centro escolar de Lalín, o CEIP Xesús Golmar.
A Guarda, A Guarda
Santa María da Guarda é unha parroquia que se localiza no concello da Guarda. Segundo o padrón municipal de 2013 tiña 6 301 habitantes (3 077 homes e 3 224 mulleres), o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 6 164 habitantes.
Patrimonio
No monte de Santa Trega atópase o Castro de Santa Trega.
Warakshe
Rebelouse contra o sucesor de Sargón, o seu fillo Rimush, sobre o -2281, baixo a dirección do rei Sidgau, auxiliado polo rei de Awan (tamén sublevado) Lukhkhishshan. A rebelión foi acorada. Pola mesma época menciónase o reino de Parahsum, que podería ser o nome acadio de Warakhshe ou Warakshe
O -2260, durante a sucesión de Naramsin, vólvese a rebelar sen éxito.
Sobre o -2075 aparece mencionado como Markhashi e era aliado do rei Shulgi de Ur.
Parahsum
Parahsum foi un reino elamita efemeramente sometido por Rimush I de Akkad sobre o -2280, que talvez podería corresponder a Warakhshe ou Warakshe. Nel reinaba Abalgamas.
Moreiras de Arriba, Torbeo, Ribas de Sil
Moreiras de Arriba é un lugar da parroquia de Torbeo, no concello lucense de Ribas de Sil. No ano 2008 tiña 0 habitantes, 0 deles eran homes e 0 eran mulleres, o que supón un mantemento en relación ao ano 2007.
Cruz de Gracia, Tardade, Vilalba
Cruz de Gracia é un lugar da parroquia de Tardade, no concello lugués de Vilalba, na comarca da Terra Chá.
Pobo kiowa
Os kiowas son unha tribo de nativos americanos. Migraron dende o oeste de Montana cara ao sur até as Montañas Rochosas en Colorado nos XVII e XVIII, e finalmente cara ás Chairas Orientais a comezos do século XIX. En 1867, os kiowas trasladáronse a unha reserva no suroeste de Oklahoma.
Hoxe están federalmente recoñecidos como Tribo Kiowa de Oklahoma con sede en Carnegie, Oklahoma. A lingua kiowa (Cáuijògà) aínda é falada e forma parte da familia lingüística tanoanas. No 2011, había 12 000 membros da tribo.
Sante, Trasparga, Guitiriz
Sante é un lugar da parroquia de Trasparga no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá. Segundo o Instituto Galego de Estatística en 2007 tiña sete habitantes (un home e seis mulleres), cinco menos ca en 2000.
El Censor (Rianxo)
El Censor foi un semanario publicado en Rianxo en 1894.
Historia e características
Semanario de carácter anticaciquil que apareceu en novembro de 1894. Promovido por José Arcos Moldes.
O Piñeiro, Leiro, Abegondo
O Piñeiro é un lugar da parroquia de Leiro no concello coruñés de Abegondo, na comarca da Coruña.
Richard Jefferson
Richard Allen Jefferson, nado o 21 de xuño de 1980 nos Ánxeles (California), é un xogador profesional de baloncesto estadounidense. Cunha altura de 2,01 m e 106 kg de peso, Jefferson xoga na posición de ala.
Traxectoria
Jefferson xogou na Universidade de Arizona até o ano 2001, ano no que foi elixido no Draft da NBA polos Houston Rockets na décimo terceira posición. Inmediatamente despois de ser elixido, os Rockets traspasárono aos Nets, xunto con Jason Collins e Brandon Armstrong, en troques de Eddie Griffin. Nas súas dúas primeiras temporadas na NBA, Jefferson disputou as Finais da competición, aínda que ningunha con éxito ao perder ante Los Angeles Lakers e os San Antonio Spurs respectivamente. En agosto de 2003 asinou un gran contrato cos Nets por 78.000.000 millóns de dólares por seis tempadas.
As súas voas actuación levárono a ser convocado para xogar coa selección estadounidense nos Xogos Olímpicos de 2004 celebrados en Atenas, con todo, a selección fracasaría. En 2005, perdeuse gran parte da temporada tras unha grave lesión producida ante os Detroit Pistons, aínda así, os rexistros do ala esa tempada foron moi aceptabeis, conseguindo 22,5 puntos, 7,3 rebotes e 2,8 asistencias por partido. En 2006 seguiu mellorando os seus rexistros, mais outra grave lesión en xaneiro o apartou da pista até abril, xusto coincidindo co inicio dos Playoffs. O ano seguinte Jefferson volveu consegiur uns números destacábeis, conseguindo 23,5 puntos e 6,8 rebotes or partido, converténdose no referente das Nets, xunto a Vince Carter, tras a saída de Jason Kidd aos Dallas Mavericks.
O 26 de xuño de 2008 foi traspasado aos Milwaukee Bucks en troques de Yi Jianlian e Bobby Simmons. Alí permeneceu tan só un ano até que o 23 de xuño de 2009 foi traspasado aos San Antonio Spurs a cambio de Bruce Bowen, Kurt Thomas e Fabricio Oberto.En San Antonio as súas prestación comezarían a baixar, chegando a ter uns números na temporada de 9,2 puntos, 3,5 rebotes e 1,3 asistencias por partido. Isto propiciou o seu traspaso o 15 de marzo aos Golden State Warriors en troques de Stephen Jackson e unha elección de primeira rolda do Draft condicional. Tras acabar a temporada en San Francisco, permaneceu alí un ano máis até ser de novo traspasado, esta vez o 5 de xullo de 2013 aos Utah Jazz en troques de Brandon Rush e Andris Biedrins aos Utah Jazz, nun intento dos californianos de non exceder o límite salarial e así poder fichar ao axente libre Andre Iguodala. Na temporada asinou cos Cleveland Cavaliers como axente libre.
Masculino e feminino en galego
Son femininas: a orde, a orixe, a cor, a dor, a ponte, a árbore, a cal ou a canle, a calor, a cute, a eclipse, a orde, a ponte, a reuma, a síndrome, a suor, a vertixe, a fronte, a marxe...
Entre os substantivos con flexión de xénero, as formas masculina/feminina constrúense como segue:
As seguintes terminacións poden presentar problemas:
É importante advertir que na lingua galega non existe a cacofonía e diremos a auga, a arma, a arte, a aguia...
Insomnio
O insomnio impide a recuperación que o corpo necesita durante o repouso nocturno, podendo ocasionar somnolencia diúrna, baixa concentración e incapacidade para sentirse activo durante o día.
Varios factores son os que determinan este trastorno: o estrés, a elevada activación do organismo ou a depresión son de especial relevancia. Na actualidade, é habitual a prescrición de fármacos para o tratamento a curto prazo do insomnio, porén esta medida non constitúe unha solución axeitada a medio e longo prazo, sendo preferible aplicar nestes casos outras técnicas coma a terapia condutual ou cognitiva. Un primeiro paso para abordar o trastorno (en realidade o insomnio é un síntoma e non unha enfermidade) consiste en instruír o paciente sobre os principios da chamada profilaxis ou hixiene do sono.
Hixiene do sono
Algunhas das pautas profilácticas máis coñecidas son as seguintes:
Tipos de insomnio
Existen diversas clasificacións dentro do insomnio, segundo a duración do trastorno, a súa gravidade ou a súa forma de presentarse:
Causas do insomnio
O insomnio pode estar provocado por moitas causas diferentes:
Riscos de non durmir apropiadamente
O acto de durmir é fundamental para o organismo pola súa finalidade restauradora: é esencial para a conservación da enerxía e da termorregulación, e en xeral para acadar un grao satisfactorio de vixilancia e atención durante o día. A falta ou unha mala calidade do sono poder traer consecuencias tales coma:
Salcidos, A Guarda
San Lourenzo de Salcidos é unha parroquia que se localiza no concello da Guarda. Segundo o padrón municipal de 2019 tiña 2.853 habitantes (1.400 homes e 1.443 mulleres), distribuídos en 25 entidades de poboación.
Patrimonio
Igrexa parroquial de San Lourenzo, cruceiro, capela de San Roque (moi preto da igrexa parroquial), capela de Nosa Señora da Mercé (no barrio da Gándara) e zona de observación ornitolóxica da Xunqueira.
Galería de imaxes
miniatura|Capela de S. Roque.
Revolución de Novembro
A revolución comezou como un alzamento de mariños en Kiel; en poucos días abarcou toda Alemaña e forzou a abdicación do káiser Guillerme II o 9 de novembro de 1918. Os obxectivos de avanzada dos revolucionarios, guiados por ideais socialistas, fracasaron en xaneiro de 1919 ante a oposición dos líderes do Partido Socialdemócrata de Alemaña (SPD). Estes temían un “caos revolucionario” e posteriormente esforzáronse en reconciliar os partidos burgueses e a elite afín ao Káiser fronte ás novas relacións do poder. Adicionalmente acordaron unha alianza co Supremo Comando Militar alemán e permitiron a sufocación violenta do chamado Levantamento Espartaquista (Spartakusaufstand).
O desenredo formal da revolución ocorreu o 11 de agosto de 1919 coa sinatura da nova Constitución da República de Weimar.
O imperio alemán e a democracia social
A revolución civil de marzo de 1848/49 fracasou, sobre todo, polo problema de ter que conseguir ao mesmo tempo a democratización e a unión de Alemaña. Nas décadas posteriores, a cidadanía aliñouse co estado autoritario (Obrigkeitsstaat), particularmente unha vez que a unidade alemá se estableceu, na forma da Pequena Alemaña baixo o liderado de Prusia en 1871.
miniatura|300px|esquerda|O [[Reichstag (Parlamento Alemán).]]
O recentemente fundado imperio alemán era unha monarquía constitucional. Para o Reichstag aplicábase o dereito de sufraxio igualitario, universal e secreto para os homes (Männerwahlrecht). A influencia do parlamento na política do Reich era, con todo, especialmente limitada. A súa única atribución importante era a aprobación do orzamento. O goberno do Reich non era responsable diante o Parlamento, senón só diante o Emperador.
Os socialdemócratas, que posteriormente formaron o SPD, tamén estaban representados no Reichstag dende 1871. Como único partido político no imperio, este avogaba publicamente por un estado republicano. Por este motivo, Otto von Bismarck fíxoos perseguir dende 1878 até a súa destitución en 1890 baseándose nas Leis Socialistas. Malia iso, os socialistas puideron aumentar a súa representación en case todas as eleccións. No Reichstag de 1912 formaban o partido parlamentario máis forte, con 110 deputados e o 28 % dos votos.
O SPD e a primeira guerra mundial
miniatura|dereita|150px|[[August Bebel.]] miniatura|150px|[[Karl Liebknecht.]]
Ao redor de 1900, a socialdemocracia alemá estaba á cabeza do movemento internacional dos traballadores. Nos congresos paneuropeos da Segunda Internacional Socialista, o SPD sempre aprobara as resolucións que prevían unha causa común socialista en caso de iniciarse a guerra. Durante a crise de xullo que seguiu ao asasinato do arquiduque Francisco Fernando en Saraxevo, aínda organizou - como outros partidos socialistas en Europa - grandes manifestacións contra a guerra. Nelas Rosa Luxemburg, a portavoz da á esquerdista do partido, chamou á desobediencia e a evitar a guerra en nome de todo o SPD. Por este motivo, o goberno do Reich planeou aprehender aos líderes do partido inmediatamente logo de entrar en guerra. Friedrich Ebert, un dos dous representantes do partido, viaxou a Zúric levando os fondos do partido a un lugar seguro, fóra do alcance do estado.
Ao declarar Alemaña a guerra á Rusia tsarista o 1 de agosto de 1914, a maioría do SPD deixouse contaxiar do sentimento bélico. De tal xeito seguiu ao seu antigo presidente August Bebel, quen antes da súa morte en 1913 dixera: “Se é en contra de Rusia, eu mesmo alzarei a pistola”. Ademais, os deputados do SPD temían perder votos e influencia no Reichstag, así como unha proscrición do partido se evitaban o seu “deber patriótico”.
A dirección do partido e os representantes no Reichstag estaban divididos na súa posición respecto da guerra: xunto con Friedrich Ebert, 96 deputados aprobaron os créditos de guerra para o goberno do Reich. Co segundo presidente, Hugo Haase, 14 parlamentarios estaban en contra, pero votaron a favor por disciplina da fracción. O SPD aprobou así os créditos de guerra, prometeulle ao Emperador renunciar a folgas e á remuneración dos sindicatos mentres durase a guerra, posibilitando así a mobilización das forzas alemás. Haase explicou a súa decisión, que se tomou contra a súa vontade dicindo: “Non imos abandonar a patria na hora do perigo!”
O Káiser acolleu a chamada “paz cidadá” da política alemá ao final do seu Discurso do Trono coa frase que se fixo famosa: “Non recoñezo máis partidos, só recoñezo alemáns”.
O mesmo Karl Liebknecht, quen despois se convertería en símbolo do movemento antibelicista, cedeu en principio ás xustificacións do partido: abstívose da votación para non ter que votar contra a súa propia facción. Porén, o 5 de agosto de 1914 fundou, xunto a Rosa Luxemburg, Franz Mehring e outros membros da esquerda do partido, o Grupo Internacional (Gruppe Internationale), que mantiña as resolucións do SPD previas á guerra. Deste grupo saíu a maior parte da “Liga Espartaquista” o 1 de xaneiro de 1916. O 2 de decembro de 1914, Liebknecht, e nun principio unicamente el, votou en contra de máis créditos para a guerra. Por este motivo foi levado aos militares en 1915 a instigación da dirección do partido. Debido aos seus intentos de organizar a quen se opoñían á guerra, foi botado do SPD e condenado en xullo de 1916 a catro anos de prisión.
Tamén Rosa Luxemburg, tras ser liberada temporalmente, foi encarcerada até a fin da guerra.
A división do SPD
Canto máis duraba a guerra e cantas máis vítimas causaba, menos membros do SPD estaban dispostos a manter a “paz cidadá” de 1914. Aínda menos dende que, en 1916, o Emperador e o goberno xa non ditaban as directrices da política do Reich, senón o Mando Supremo (Oberste Heeresleitung - OHL) ao mando dos xenerais Paul von Hindenburg e Erich Ludendorff. Este último tomaba as decisións importantes. Na práctica, eles gobernaban Alemaña como ditadores militares, perseguindo obxectivos de guerra ofensiva e determinando a vida civil tamén en función ás necesidades da guerra. Para os obreiros, isto significaba, entre outras cousas, xornadas de 12 horas con salarios mínimos e provisións deficientes.
Dende o inicio da revolución rusa de febreiro de 1917, tamén en Alemaña se produciron grandes folgas organizadas. En marzo e abril de 1917 participaron nelas 300.000 traballadores da industria bélica.
Como a situación empeorou, probablemente pola entrada dos EUA na guerra, o Emperador Guillerme II intentou tranquilizar as protestas na súa Mensaxe de Semana Santa. Prometeu que, unha vez acabada a guerra, habería eleccións xerais igualitarias (gleiche Wahlen) até en Prusia, onde até entón se aplicaba o dereito ao voto en tres clases (Dreiklassenwahlrecht).
Pero o SPD reaccionou ao crecente descontento dos obreiros seguindo os esquerdistas e entón tamén revisionistas como Haase e Eduard Bernstein. O 9 de abril de 1917, o SPD dividiuse respecto da súa posición fronte á guerra nos socialdemócratas da maioría (MSPD), con Friedrich Ebert á cabeza, e os socialdemócratas independentes (Partido Independente Socialdemócrata de Alemaña (USPD)) encabezados por Hugo Haase. Estes últimos demandaban a inmediata fin da guerra e maior democratización en Alemaña, pero non tiñan un programa sociopolítico unido. A Liga Espartaquista, que rexeitara até entón a separación do partido, formou entón unha á esquerdista do USPD.
Paz de vencedores ou paz concertada
Dende a entrada á guerra dos Estados Unidos, a situación da fronte occidental fíxose cada vez máis precaria. Por isto, e para quitar forzas ao USPD, o SPD formou un comité interpartidario no Reichstag xunto ao Partido Centrista (Zentrumspartei), de orientación católica, e o Partido Popular Progresivo (Fortschrittliche Volkspartei), de orientación liberal. O verán de 1917, o comité determinou unha resolución que prevía unha paz concertada sen anexións nin reparacións de guerra.
Con todo, esta resolución rexeitouse tamén polo OHL, como en marzo de 1918 rexeitara o programa de paz de 14 puntos do presidente dos Estados Unidos Woodrow Wilson de xaneiro do mesmo ano. A resolución prevía unha paz a partir da “autodeterminación dos pobos, sen vencedores nin vencidos”. Hindenburg e Ludendorff rexeitaron esta proposta porque viron que mentres tanto se conseguiu a vitoria sobre Rusia e crían estar novamente en vantaxe, inclinándose por unha "paz de vencedores" con grandes anexións á custa do adversario.
Repercusións da Revolución de Outubro
Na Revolución de Outubro, os bolxeviques, quen propugnaban a inmediata fin da guerra, conquistaron o poder en Rusia. A vitoria de Lenin reforzou o medo da clase media alemá a unha revolución similar á rusa. Os líderes do SPD tamén mostraron a súa incomodidade, porque os bolxeviques, decididamente un partido político de cadros, puideron impoñerse contra a maioría parlamentaria de socialistas moderados e a clase media. Os seus esforzos por impedir un desenvolvemento similar en Alemaña marcaron a súa actuación na Revolución de Novembro.
En xaneiro de 1918 producíronse novamente en todo o imperio folgas xerais con máis dun millón de participantes. Entón entraron en acción por primeira vez os líderes revolucionarios (Revolutionären Obleute), quen terían posteriormente un rol importante. Denomináronse «consellos» (Räte), como os «soviets» rusos. Para debilitar a súa influencia, Ebert incorporouse á dirección dos folguistas e conseguiu adiantar a fin da folga.
En marzo de 1918, o novo goberno soviético de Lev Trotski aceptou a negociación con Alemaña na Paz de Brest-Litowsk. Esta impoñía condicións de paz máis duras para Rusia que as que o posterior Tratado de Versalles impoñería a Alemaña. O OHL puido entón usar parte das tropas desocupadas da fronte oriental na fronte occidental. A maioría en Alemaña cría que pronto se lograría tamén unha vitoria no occidente.
Procura do armisticio e cambio constitucional
Trala vitoria na fronte oriental, o OHL ordenou ao comezar o ano unha nova ofensiva no oeste, para forzar a viraxe decisiva na guerra. Pero cando en xullo se usaron as últimas reservas, a derrota alemá estaba selada. O 8 de agosto de 1918, os tanques ingleses cruzaron a fronte occidental; a mediados de setembro caeu así mesmo a fronte dos Balcáns. O 27 de setembro capitulou Bulgaria, que estaba aliada ás forzas centrais. Tamén o Imperio Austrohúngaro estaba a piques de caer.
O 29 de setembro, o OHL informou ao Emperador e ao Chanceler do Reich Georg von Hertling na cidade belga de Spa sobre a desesperada situación militar. Ludendorff solicitou vehementemente o intento dun armisticio co Entente, porque non podía garantir que a fronte puidese resistir máis de 24 horas. Ademais, aconsellou cumprir cunha das solicitudes centrais de Wilson e formar o goberno do Reich mediante o parlamentarismo para pedir condicións de paz máis favorables. A responsabilidade desta inminente capitulación e as súas consecuencias sería toda dos partidos democráticos. O 1 de outubro explicou a oficiais do seu persoal militar (Stabe): "Agora eles deben comerse a sopa que viñeron preparando". Este é a orixe da posterior "lenda da puñalada" (Dolchstosslegende).
O informe de Ludendorff impactou ao goberno imperial, así como posteriormente aos parlamentarios. Con todo, os partidos maioritarios, especialmente os líderes do SPD, estaban dispostos a asumir o goberno a última hora. Dado que o monárquico Hertling rexeitou a viraxe ao parlamentarismo, Guillerme II nomeou o 3 de outubro ao príncipe Max von Baden, considerado un liberal, como novo Chanceler Imperial. No seu gabinete tamén ingresou por primeira vez un socialdemócrata, Phillipp Scheidemann. No día seguinte, o novo goberno ofreceu aos Aliados o armisticio que Ludendorff esixía.
O público do imperio alemán coñeceu estes feitos consumados recentemente o 5 de outubro. Na conmoción xeral sobre a derrota manifesta, os cambios constitucionais pasaron case inadvertidos. Estes cambios foron formalmente aceptados no Reichstag o 28 de outubro. De alí en diante, o Chanceler e os seus ministros quedaban subordinados á maioría do Reichstag. O mando militar transferiuse do Emperador para o Goberno imperial. Con isto, o Imperio alemán pasara dunha monarquía constitucional a unha parlamentaria. Desde o punto de vista da dirección do SPD, a chamada "Constitución de Outubro" colmaba os obxectivos de dereito constitucional do partido. Ebert consideraba o 5 de outubro como o nacemento da democracia alemá. Trala espontánea renuncia ao poder do Emperador, resultaba superflua unha revolución.
A terceira nota de Wilson e a destitución de Ludendorff
Nas seguintes tres semanas, o presidente dos Estados Unidos Wilson respondeu á procura alemá dun armisticio con tres notas diplomáticas. Como requisito para as negociacións pediu nelas a retirada alemá das zonas ocupadas, a fin da guerra submarina e, aínda que formulada de xeito difícil de entender, a abdicación do Emperador, para facer irreversible o proceso democrático alemán.
O goberno seguiu por isto a suxestión do mesmo Ludendorff e substituíuno no seu cargo de Generalquartiermeister polo xeneral Wilhelm Groener. Ludendorff fuxiu cun pasaporte falso a Suecia, que era un país neutral. O 5 de novembro os Aliados aceptaron o armisticio. Pero a terceira nota de Wilson deixara a impresión en moitos soldados e na poboación civil de que o Emperador debía abdicar para conseguir a paz.
O levantamento dos mariñeiros
Mentres que as tropas cansadas da guerra e a poboación desilusionada do goberno imperial esperaban o fin rápido da guerra, en Kiel, o Comando Alemán da Mariña (Marineleitung) ao mando do Almirante Reinhard Scheer planeaba enviar un último ataque contra a Royal Navy no Canle da Mancha. Os preparativos para facerse ao mar causaron enseguida un motín entre os mariñeiros envolvidos e despois unha revolución xeral, que en poucos días derrocou a monarquía. Os mariñeiros amotinados só querían en principio evitar seren sacrificados innecesariamente no último instante da guerra.
O levantamento dos mariñeiros comezou en Schilling-Reede, fronte a Wilhelmshaven, onde a frota alemá de mar a fóra fora a ancorar á espera do ataque. O 29 de outubro as tripulacións dos buques “Thüringen” e “Helgoland” desobedeceron a orde de facerse ao mar. O motín puido ser aínda sufocado, porque as outras tripulacións non se adheriron. Pero o comando de mariña retractouse do seu plan orixinal por non estar asegurada a obediencia das tripulacións. A terceira escuadra, que non participara do motín, recibiu a orde de volver para Kiel. A bordo atopábanse ao redor de 1000 amotinados aprehendidos, que debían ser procesados na corte marcial.
A mañá do 4 de novembro, os mariñeiros da terceira escuadra elixiron un consello de soldados presidido polo Oberheizer Kart Artelt. Adicionalmente desarmaron os seus oficiais, ocuparon os barcos, liberaron os presos amotinados e tomaron o control das instalacións públicas e militares en Kiel. Pola tarde uníronselles soldados do exército que o comando local fixera traer de Altona para sufocar a revolta. Deste xeito, Kiel quedaba firmemente nas mans de 40.000 mariñeiros, soldados e traballadores insurrectos.
A noite do 4 de novembro, o deputado do SPD Gustav Noske chegou a Kiel. En representación do novo goberno do Reich e da dirección do SPD, debía controlar a revolta para evitar unha revolución. O consello de traballadores e soldados de Kiel cría estar do lado do novo goberno e contar co seu apoio. Por isto nomeou a Noske gobernador esa mesma noite e este efectivamente terminou a revolución en Kiel no día seguinte. Pero, mentres tanto, os acontecementos xa transcenderan lonxe da cidade.
A Revolución abarca todo o Reich
Os consellos de traballadores e soldados (Räte) estaban formados maioritariamente por partidarios do SPD e do USPD. A súa dirección era democrática, pacifista e antimilitarista. Xunto ao poder dos Fürsten (príncipes), os consellos quitaron o poder ao até entón todopoderoso comando xeral militar. Todas as institucións civís e oficiais públicas do imperio - policía, municipios, cortes - non foron tocadas. Case non houbo confiscacións de propiedades ou industrias porque se esperaban medidas dun novo goberno do Reich. Para contar con executivos comprometidos coa revolución e o futuro goberno, os consellos pediron enseguida só a supervisión das institucións que antes estiveran nas mans do comando xeral.
O SPD obtivo deste xeito unha verdadeira plataforma de poder a nivel local. Con todo, mentres que os consellos crían actuar a favor da nova orde, os líderes do SPD viron neles só elementos molestos para unha transición de poder pacífica, que xa consideraban completa. Do mesmo xeito que os partidos burgueses, esixían que se realizasen canto antes as eleccións para un congreso nacional que decidise sobre a forma de estado definitiva. Isto púxoos rapidamente en contra de gran parte dos revolucionarios. Sobre todo o USPD intentaba capturar as demandas destes últimos. Tamén propugnaba eleccións para un congreso nacional o máis tarde posible, a fin de conseguir antes do seu inicio feitos que reflectisen as aspiracións de gran parte dos traballadores.
Reaccións en Berlín
Friedrich Ebert concordaba con Max von Baden en que debía evitarse unha revolución social e manter, antes de todo, a orde do Estado. El quería conquistar os partidos burgueses, que xa colaboraran co SPD no Reichstag en 1917, así como ás vellas elites do imperio para reestruturar o Estado e evitar unha temida radicalización da revolución que seguise o exemplo de Rusia. A isto sumouse o seu medo a que a aínda precaria situación de subministracións puidese colapsar, se a administración actual fose substituída por revolucionarios sen experiencia administrativa. Ebert cría que o SPD conseguiría inevitablemente a maioría parlamentaria que lles permitise executar os seus plans de reforma. Por este motivo arriscouse a actuar o máis posible de acordo cos vellos poderes. Para poder mostrar unha vitoria ós seus partidarios, pero tamén ao mesmo tempo para rescatar a monarquía, Ebert esixiu dende o 6 de novembro a renuncia ao trono do Emperador. Pero Guillerme II, quen aínda seguía no centro de operacións do Supremo Comando (OHL) na cidade belga de Spa, estaba tomándose o seu tempo. O mesmo día, despois de que o Entente prometese negociar un armisticio, tiña a esperanza de volver ao Reich á fronte das tropas dispensadas da fronte e poder vencer á revolución pola forza.
Max von Baden escribiu posteriormente que Ebert declarou o 7 de novembro: “''Se o emperador non abdica, a revolución social é inevitable. Pero eu non a quero, a odio con toda a alma''”. O chanceler planeou viaxar a Spa para convencer persoalmente ao Emperador da necesidade de que abdicase. Pero non chegou a viaxar, porque a situación en Berlín escalou rapidamente.
O 9 de novembro de 1918: A fin da monarquía
A noite do 8 de novembro, o USPD chamara a 26 concentracións en Berlín, nas cales anunciaría unha folga xeral e manifestacións masivas para o día seguinte. Para entón Ebert volvera a esixir vehementemente a abdicación do emperador, a fin de poder anunciar este paso nas concentracións como unha vitoria do SPD. Para poder conter posibles disturbios, o goberno de Max von Baden fixo despregar en Berlín ao 4º rexemento de tiradores de Naumburg, que se consideraba particularmente leal.
Pero os mesmos soldados deste rexemento non estaban dispostos a disparar a concidadáns. Cando os seus oficiais lles entregaron granadas de man, cedo na mañá do sábado 9 de novembro, enviaron unha delegación á redacción do órgano do SPD ”Vorwärts”, para pedir que se clarificara a situación. Alí atoparon ao deputado do Reichstag Otto Wels, quen logrou convencer aos soldados que apoiasen aos líderes do SPD e a súa política. Despois convenceu a máis rexementos de que obedecesen a Ebert.
Aproximadamente a esa mesma hora o Emperador tivo coñecemento do resultado dunha enquisa de 39 comandantes: os soldados da fronte tampouco estaban dispostos a seguir as súas ordes. A noite anterior até un rexemento de garda rexeitara por primeira vez obedecer. Telegramas de Berlín pedíronlle urxentemente que abdicase de inmediato, a fin de que o seu anuncio puidese aínda tranquilizar a situación. Malia isto, seguiu pospoñendo a abdicación e considerou só renunciar ao título de Emperador Alemán, pero non a Rei de Prusia.
Finalmente, Max von Baden, sen esperar a decisión de Spa, escribiu un telegrama ese mesmo mediodía indicando: “''A Súa Maxestade o Emperador e Rei decidiu abdicar ao Trono. O Chanceler Imperial quedará no cargo só mentres duren as dilixencias correspondentes á abdicación da súa Maxestade, a renuncia ao Trono do Imperio Alemán e de Prusia da súa Alteza Imperial e Real e o establecemento dunha Rexencia''”.
O Emperador reaccionou fuxindo para os Países Baixos, onde viviría até a súa morte en 1941. Dado que asinara o seu Certificado de Abdicación formal recentemente semanas máis tarde no exilio, o seu cruzamento da fronteira veu ser como unha deserción. Isto custoulle tamén a simpatía dos seus militares.
A fin de seguir o control da situación, Friedrich Ebert esixiu para si o cargo de Chanceler do Reich o 9 de novembro ao mediodía. Max von Baden accedeu a esta demanda, pero escusouse, malia a solicitude de Ebert a tomar o cargo de administrador imperial. Ao considerarse Ebert no posterior Chanceler do Imperio, creu atopar un arranxo transitorio até que se designase un novo monarca.
Poucas horas despois, o Berliner Zeitung publicou que Liebknecht, no Zoolóxico de Berlín, probablemente case de xeito simultánea, proclamara a República Socialista Libre Alemá (Freie Sozialistische Republik Deutschland), á que xurou novamente ás 4 da tarde ante unha multitude reunida no Palacio Municipal de Berlín (Berliner Stadtschloss). Aínda non era claro nese entón que obxectivos perseguía con isto. As esixencias da liga espartaquista do 7 de outubro, de extensas reformas económicas, militares e legais, entre outras, a abolición da pena de morte, non se deron a coñecer publicamente até entón.
Para quitar intensidade ao sentimento revolucionario e satisfacer as esixencias dos manifestantes de unidade dos partidos obreiros, Ebert invitou ao USPD neste momento a entrar ao goberno e expresou a súa disposición a aceptar a Liebknecht inclusive como ministro. Este esixiu o control dos consellos de traballadores (Arbeiterräte) sobre os soldados e condicionou a súa participación no goberno a esta medida. Debido ao debate sobre este tema, e a que o presidente do partido Hugo Haase atopábase en Kiel, o representante do USPD non puido decidir ese día sobre a oferta de Ebert. Nin o previo anuncio de Max von Baden sobre a renuncia ao trono imperial, nin a transmisión da Chancelaría a Ebert, nin a proclamación da República de Scheidemann estaban constitucionalmente recoñecidos. Todos eran, na realidade, actos de personaxes que a revolución non quería, pero que conseguiron feitos duradeiros. Pola contra, esa mesma noite tivo lugar un suceso realmente revolucionario, que ao final resultaría en van.