cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Escocia
Influencia romana
miniatura|esquerda|[[Castelo de Edimburgo. A presenza humana neste lugar data do século -IX, mais a súa orixe é incerta.]] De acordo co historiador romano Tácito, os caledonios "recorreron á resistencia armada a grande escala", atacando os fortes romanos e mantendo combates coas lexións. Nun sorpresivo ataque nocturno, os caledonios acabaron con case toda a Lexión IX Hispana, ata que foi salvada pola cabalería de Agrícola.
Nos anos 83 e 84, o xeneral Cneo Xulio Agrícola derrotou ós caledonios na Batalla do monte Graupius. Tácito escribiu que, antes da batalla, o líder caledonio, Calgaco, fixo un discurso no que chamou á súa xente os "derradeiros libres" e acusou ós romanos de "facer do mundo un deserto e chamalo paz". Despois da vitoria romana, os seus fortes foron situados ó longo do Gask Ridge. Tres anos despois da batalla, o exército romano retirouse do territorio de Southern Uplands.
Os romanos erixiron entón a Muralla de Hadrián para controlar ás tribos a ámbolos lados da muralla, e o Limes Britannicus converteuse na fronteira norte do Imperio Romano, malia que o exército mantívose na Muralla de Antonino durante dous curtos períodos – o último durante o goberno do emperador Septimio Severo dende 208 ata 210.
A ocupación militar dunha parte significativa da zona norte de Escocia durou só 40 ano, mais a influencia romana na parte sur do país, ocupada por tribos bretoas como os Votadini e os Damnonii, foi considerable entre os séculos I e V. O termo galés Yr Hen Ogledd (" O Vello Norte") é usado polos estudosos para describir o que hoxe é o norte de Inglaterra e o sur de Escocia cando estas estaban habitadas por pobos britónicos entre os anos 500 e 800. Segundo escritos dos séculos IX e X, o reino gaélico de Dál Riata foi fundado no século VI no oeste de Escocia. A versión 'tradicional' di que foron poboadores de Irlanda os que fundaron o reino, traendo canda si a lingua e a cultura gaélica. Porén, algúns arqueólogos suxiren que é unha visión errada, xa que non existen evidencias arqueolóxicas que demostren tal migración ou a conquista do territorio por un pequeno grupo de elites.
Idade Media
miniatura|right|upright|[[Réplica da pedra picta Hilton of Cadboll Stone.]] O reino dos pictos (baseado en Fortriu no século VI) foi un estado que posteriormente se convertería en "Alba" ou "Escocia". O desenvolvemento de "Pictland", segundo o modelo histórico creado por Peter Heather, foi unha resposta natural ó imperialismo romano. Tiveron especial relevancia neste período a Batalla de Dunnichen, o reino de Bridei III dos pictos (671–693), e o período de consolidación no reino de Óengus mac Fergusa (732–761).
O reino dos pictos do século VIII, cando Beda o describiu, era aproximadamente do mesmo tamaño que o reino escocés de Alexandre I (1107–1124). Porén, no século X, o reino picto foi dominado pola cultura gaélica, e desenvolveuse unha historia tradicional sobre unha conquista irlandesa arredor do antergo da dinastía real contemporánea, Cináed mac Ailpín (Kenneth MacAlpin).
Dende unha base territorial no leste de Escocia, no norte do río Forth e no sur do río Oykel, o reino conseguiu o control das terras que limitaban ó norte e ó sur. No século XII, os reinos de Alba anexionaran ós seus territorios as terras anglófonas do sueste e conseguiron a soberanía do Galloway gaélico e do Caithness nórdico. Cara o final do século XIII, o reino de Escocia tiña aproximadamente as súas fronteiras actuais. Porén, os procesos de cambio cultural e económicos de comezos do século XII garantirían que Escocia sería moi diferente a finais da Idade Media.
A razón deste cambio foi o reinado de David I e a Revolución davidiana. Grandes transformacións como o feudalismo, a reorganización do goberno e as primeiras vilas legalmente recoñecidas (chamadas "burgos") producíronse neste período. Estas institucións e a inmigración de cabaleiros e cregos franceses e anglo-franceses facilitou a osmose cultural. Deste xeito, a parte leste do reino orixinal converteuse, ó igual que o adquirido sueste, en anglófono, mentres que o resto do país conservou a lingua gaélica escocesa, agás as illas Orcadas e Shetland, que estiveron baixo dominio nórdico ata 1468. O estado escocés mantivo un período de estabilidade entre os séculos XII e XIV, nunha relativa paz con Inglaterra. Así mesmo, establecéronse ligazóns culturais e de comercio co continente, e no cumio da súa cultura apareceu Duns Scoto, un dos filósofos máis influentes e importantes de Europa.
A natureza do conflito cambiou significativamente cando Robert the Bruce, Conde de Carrick, acabou co seu principal rival, John Comyn, o 10 de febreiro de 1306 en Greyfriars Kirk, Dumfries. Foi coroado rei (como Roberto I) sete semanas despois. Roberto I loitou por recuperar a Independencia de Escocia durante 20 anos. A vitoria na Batalla de Bannockburn en 1314 probou que os escoceses recuperaran o control do seu reino. En 1315, Edward Bruce, o irmán do rei, foi brevemente nomeado Gran rei de Irlanda durante unha invasión de Irlanda, fracasada en última instancia, que tiña o obxectivo de fornecer a posición de Escocia nas súas guerras contra Inglaterra. En 1320, a primeira declaración de independencia do mundo, a Declaración de Arbroath, que tiña o apoio do Xoán XXII, conseguiu o recoñecemento legal da soberanía escocesa fronte a Coroa inglesa.
Porén, a guerra con Inglaterra continuou varias décadas despois da morte de Bruce. A guerra civil entre a dinastía Bruce e o conflito de longa duración cos seus rivais Comyn-Balliol, durou ata mediados do século XIV. Malia isto, a dinastía Bruce tivo éxito, e a falta de herdeiro de David II permitiu que o seu medio sobriño Robert II chegase ó trono e establecese a Casa de Estuardo. Os Estuardo gobernaron Escocia durante o que restaba da Idade Media. O país experimentou unha gran prosperidade dende finais do século XIV ata a Reforma, tendo en conta o conflito continuo con Inglaterra, a división crecente entre as Highlands e as Lowlands, e as numerosas minorías reais.
Este período supuxo a culminación da alianza franco-escocesa. A Garda Escocesa (a Garde Écossaise) foi fundada en 1418 por Carlos VII de Francia. Os soldados escoceses da Garde Écossaise loitaron xunto a Xoana de Arco contra os ingleses durante a Guerra dos Cen Anos. En marzo de 1421, unha forza franco-escocesa baixo o mando de Xoán Estuardo, Conde de Buchan, e Gilbert de Lafayette, derrotou a un grande exército inglés na Batalla de Baugé. Tres anos despois, na Batalla de Verneuil, os franceses e escoceses perderon 7.000 homes. A intervención escocesa contribuíu á vitoria de Francia na guerra.
Idade Moderna
miniatura|dereita|[[Xacobe VI de Escocia e I de Inglaterra|Xacobe VI accedeu ó trono de Inglaterra e Irlanda (como Xacobe I) en 1603.]] En 1502, Xacobe IV de Escocia asinou o Tratado de Paz Perpetua con Henrique VII de Inglaterra. Asemade, casou coa filla de Henrique, Margarida Tudor, preparando o escenario para a Unión das Coroas. A Henrique, o matrimonio cunha das dinastías máis estables de Europa deulle lexitimidade á nova liña real dos Tudor. Unha década despois, Xacobe tomou a fatídica decisión de invadir Inglaterra en apoio a Francia baixo os termos da Auld Alliance. El foi o derradeiro monarca británico que morreu en combate, na Batalla de Flodden. A relación da Auld Alliance rematou co Tratado de Edimburgo. Francia comprometeuse a retirar tódalas súas tropas terrestres e navais. Ese mesmo ano, en 1560, John Knox decatouse do seu obxectivo de ver a Escocia convertida nunha nación protestante e o parlamente escocés revogou a autoridade papal en Escocia. María, Raíña dos escoceses, que era católica e antiga raíña de Francia, foi forzada a abdicar en 1567.
En 1603, Xacobe VI, Rei dos escoceses herdou os tronos do Reino de Inglaterra e do Reino de Irlanda, converteuse no Rei Xacobe I de Inglaterra e Irlanda, e cambiou Edimburgo por Londres. Agás un curto período coñecido como O Protectorado, Escocia seguiu sendo un estado, mais houbo un conflito considerable entre a coroa e os Covenanters sobre a forma de goberno da Igrexa. A Revolución Gloriosa de 1688–89 supuxo o destronamento do Rei Xacobe VII de Scotland e II de Inglaterra polo parlamento inglés en favor de William e Mary. A finais dos anos 1690, Escocia experimentou fames, que reduciron a poboación de partes do país nun 20 por cento.
En 1698, os escoceses tentaron un ambicioso proxecto para asegurar unha colonia de negociación no Istmo de Panamá. Practicamente tódolos escoceses con cartos e terras investiron no Proxecto Darien. O seu fracaso provocou a ruína deses propietarios de terras, pero non a dos burgos. Porén, a ruína dos nobres, xunto coa ameaza da invasión inglesa, xogou un papel determinante no convencemento da elite escocesa de volver unirse con Inglaterra.
O 22 de xullo de 1706, o Tratado de Unión foi acordado entre os representantes do Parlamento de Escocia e do Parlamento de Inglaterra, e o ano seguinte, as Actas de Unión foron aprobadas polos dous parlamentos para crear o Reino de Gran Bretaña, con efecto dende o 1 de maio de 1707.
Século XVIII
Cos aranceis comerciais con Inglaterra abolidos, o comercio floreceu, especialmente coa América Colonial. Os clípers que pertencían ós señores do tabaco de Glasgow eran as naves máis veloces na ruta cara Virxinia. Ata a Revolución Americana de 1776, Glasgow foi o primeiro porto mundial de tabaco, dominando o comercio mundial. A diferenza entre a riqueza das clases mercantís das Lowlands e os antigos clans das Highlands medrou, amplificando séculos de división.
miniatura|esquerda|Representación de David Morier da [[Batalla de Culloden.]] O reclamantes do deposto Xacobita Estuardo eran populares nas Highlands e no noroeste, particularmente entre os non-presbiterianos, coma os católicos e os protestantes episcopalianos. Porén, os dous levantamentos xacobitas de 1715 e 1745 non conseguiron desbancar á Casa de Hanover do trono británico. A ameaza do movemento xacobita e os seus monarcas acabou na Batalla de Culloden, a derradeira batalla campal de Gran Bretaña. A súa derrota facilitou os traslados masivos das poboacións indíxenas das Highlands e das illas cara a costa, as Lowlands ou América, nun proceso coñecido como Highland Clearances.
A Ilustración escocesa e a Revolución Industrial fixeron de Escocia unha potencia intelectual, comercial e industrial, e en palabras de Voltaire "Miramos cara Escocia para tódalas ideas de civilización." Coa desaparición do xacobismo e a chegada da Unión, miles de escoceses, a maioría das Lowlands, asumiron posicións de poder en política, servizo civil, exército, comercio, economía, empresas coloniais e outras áreas do nacente Imperio Británico. O historiador Neil Davidson describe "despois de 1746 houbo un novo nivel de participación dos escoceses na vida política, particularmente fóra de Escocia." Davidson tamén di "lonxe de ser 'periférica' á economía británica, Escocia – ou sendo máis precisos, as Lowlands – eran parte do seu núcleo."
Século XIX
miniatura|dereita|Shipping on the Clyde de [[John Atkinson Grimshaw, 1881]] A Lei de Reforma Escocesa de 1832 incrementou o número de membros escoceses no parlamento, e permitiu incluír máis membros das clases medias. A partir da metade do século, houbo chamamentos crecentes dunha Home Rule para Escocia, e o cargo de Secretario de Estado para Escocia foi recuperado. Cara fin de século, os Primeiros Ministros de orixe escocesa incluían a William E. Gladstone, e Archibald Primrose. O crecemento da clase traballadora marcou o éxito de Keir Hardie nas eleccións de 1888, que levou á fundación do Partido Laborista Escocés, que sería absorbido no Partido Laborista Independente en 1895, con Hardie como primeiro líder.
Daquela, Glasgow era nunha das meirandes cidades do mundo, e era coñecida como "a Segunda Cidade do Imperio" despois de Londres. A partir de 1860, os estaleiros Clydeside especializáronse en barcos de vapor feitos de ferro (a partir de 1870, feitos de aceiro), que axiña substituíron ás embarcacións de madeira das frotas mercantís e militares de todo o mundo. Foi o centro de construción de barcos prominente no mundo. Mentres que o desenvolvemento industrial trouxo canda si traballo e riqueza, a vivenda, o urbanismo, e a provisión para a saúde pública non conseguiron seguir o seu ritmo, polo que as condicións de vida nalgunhas das vilas e cidades eran pésimas, con superpoboación, alta mortalidade infantil, e casos frecuentes de tuberculose.
miniatura|esquerda|As obras de [[Walter Scott axudaron a definir a identidade escocesa no século XIX.]] Tradicionalmente considérase que a Ilustración escocesa concluíu a finais do século XVIII, mais as contribucións escocesas á ciencia e ás letras británicas continuaron por outros 50 anos máis, grazas a figuras como os físicos James Clerk Maxwell e William Thomson, Barón de Kelvin, e enxeñeiros e inventores como James Watt e William Murdoch, cuxos traballos foron cruciais para o desenvolvemento tecnolóxico da Revolución Industrial. Na literatura, a figura máis exitosa de mediados do século XIX foi Walter Scott. O seu primeiro traballo de prosa, Waverley (1814), é considerada a primeira novela histórica. Scott tivo unha exitosa carreira, probablemente maior que a de calquera outro, debido á popularidade da cultura escocesa. A finais do século XIX, gran número de autores escoceses acadaron a reputación internacional, como Robert Louis Stevenson, Arthur Conan Doyle, J. M. Barrie e George MacDonald. Escocia tamén tivo un papel destacado no desenvolvemento da arte e da arquitectura. A Escola de Glasgow, que floreceu a comezos do século XX, produciu unha mestura de influencias como o Rexurdimento celta, o Arts and Crafts Movement, e o Xaponismo, que axudaron a definir o estilo da Art Nouveau. Entre os seus expoñentes está o arquitecto e artista Charles Rennie Mackintosh.
Este período tamén viu un proceso de rehabilitación da cultura das Highland. Na década de 1820, como parte da corrente romanticista, o tartán e o kilt foron adoptados por membros da elite social, non só en Escocia, senón tamén en Europa, en parte debido á popularidade do ciclo de Ossian de Macpherson e ás novelas Walter Scott. Porén, as Highlands continuaron a ser unhas terras pobres e tradicionais. A vontade de mellorar a produtividade na agricultura motivou as Highland Clearances, nas que gran parte da poboación das Highlands sufriu traslados forzosos a terras onde podían dedicarse á cría de ovellas. Estes traslados cambiaron as formas da agricultura en toda Gran Bretaña, e como resultado, producíronse faltas de protección para os propietarios baixo a lei escocesa, a modificación do sistema tradicional de clans e desafiuzamentos brutais. Ademais, produciuse un éxodo continuo do campo ás cidades, así como a Inglaterra, Canadá, América ou Australia. A poboación medrou constantemente durante este século, de 1 608 000 no censo de 1801 a 2 889 000 en 1851 e 4 472 000 en 1901. Mesmo co gran desenvolvemento da industria, non había traballos bos de abondo. Como consecuencia, durante o período 1841–1931, case 2 millóns de escoceses migraron cara Norteamérica e Australia, e outros 750.000 a Inglaterra.
A industrialización, a urbanización e a interrupción de 1843, minaron a tradición das escolas parroquiais. Dende 1830, o estado comezou a financiar edificios con subvencións; dende 1846 fundáronse colexios por patrocinio directo; e en 1872, Escocia adoptou o sistema de escolas de Inglaterra, xestionado polas xuntas escolares locais. A histórica Universidade de Glasgow converteuse en líder da alta educación británica por satisfacer as necesidades educativas ós mozos das clases urbanas e comerciais, a diferenza dos de clase alta. A Universidade de St Andrews foi a pioneira na admisión de mulleres nas universidades escocesas. A partir de 1892, tódalas universidades escocesas admitiron a mulleres, e o número de graduadas incrementouse constantemente ata o século XX.
Comezos do século XX
miniatura|esquerda|[[Royal Scots cunha bandeira xaponesa, Myanmar, xaneiro de 1945.]] Escocia xogou un papel importante nos esforzos bélicos británicos durante a primeira guerra mundial. Proporcionou soldados, barcos, maquinaria, pescado e cartos. Cunha poboación de 4,8 millóns en 1911, Escocia enviou medio millón de homes á guerra, dos cales un cuarto morreu en combate ou por enfermidades, e 150.000 foron seriamente feridos. O Mariscal de Campo Sir Douglas Haig foi o comandante británico da fronte oeste.
A guerra viu o xurdimento dun movemento político chamado "Red Clydeside", dirixido por militantes sindicalistas. Antigamente fortemente liberais, os distritos industriais pasaron a ser laboristas en 1922, con gran base nos distritos de irlandeses católicos de clase traballadora. As mulleres eran especialmente activas na solidariedade veciñal e en temas de vivenda. Porén, os "Reds" incluíronse no Partido Laborista e tiveron pouca influencia no Parlamente, polo que o estado de ánimo pasou á desesperación pasiva nos anos 1920.
A industria naval medrou con renovada prosperidade, mais unha crise afectou seriamente á economía en 1922, e o sector non se recuperou plenamente ata 1939. Os anos de entreguerra estiveron marcados polo estancamento económico e o alto desemprego. De feito, a guerra trouxo canda si desestruturacións sociais, culturais, económicas e políticas. A alta dependencia e a obsolescencia da industria e da minería foron problemas moi importantes, e ninguén ofreceu solucións factibles. Finlay (1994) reflicte a desesperanza como o sentimento xeneralizado que preparou ós líderes empresariais e políticos a aceptar a nova ortodoxia de goberno centralizado cando chegou a Segunda guerra mundial.
A Segunda guerra mundial trouxo nova prosperidade, malia os grandes bombardeos a cidades pola Luftwaffe. Produciuse a invención do radar por Robert Watson-Watt, que foi moi valioso na Batalla de Inglatera.
Dende 1945
A partir de 1945, a situación económica de Escocia volveuse progresivamente peor debido á competencia estranxeira, á ineficacia da industria e ós conflitos laborais. Soamente nas últimas décadas puido desfrutar o país dun renacemento cultural e económico. Os factores económicos que contribuíron a esta recuperación foron a renacente industria de servizos financeiros, a fabricación de produtos electrónicos, as reservas de petróleo do norte e a industria do gas. A introdución do goberno de Margaret Thatcher en 1989 do "Imposto comunitario" (coñecido popularmente como Poll Tax) un ano antes que ó resto do Reino Unido, contribuíu á maduración da idea de que Escocia debía ter control sobre os seus propios asuntos. De acordo co Referendo escocés de 1997, a Acta de Escocia 1998 foi aprobada polo Parlamento do Reino Unido para devolverlle a Escocia o Goberno e o Parlamento, que é o responsable da maioría das leis específicas do territorio.
Xeografía e historia natural
miniatura|200px|esquerda|Mapa da orografía de Escocia Escocia ocupa aproximadamente o terzo superior da illa de Gran Bretaña, ao noroeste do continente europeo. En total, o seu territorio abrangue 78.772 km². A única fronteira de Escocia en terra firme é a que a une polo sur con Inglaterra, e que mide ao redor de 96 km, entre o río Tweed na costa leste e o fiorde de Solway na oeste. O Océano Atlántico rodea o norte e oeste de Escocia, mentres que ao leste atópase o Mar do Norte. Irlanda atópase a só 30 km dende a península de Kintyre, mentres que Noruega queda a 400 km ao nordés, as Illas Feroe a 310 km e Islandia a 798 km ao noroeste. O centro xeográfico de Escocia, tradicionalmente, sitúase a poucos quilómetros de Newtonmore, en Badenoch, ao norte das zonas máis poboadas, aínda que existen diversas opinións respecto diso, dependendo do modo empregado para as medicións, ou de se se toman en consideración ou non as illas escocesas.
A extensión territorial actual de Escocia é moi semellante á establecida no Tratado de York de 1237 entre Inglaterra e Escocia e no Tratado de Perth de 1266 entre Escocia e Noruega. Existen algunhas excepcións: a Illa de Man, que antes era territorio escocés, é agora unha Dependencia da Coroa británica; as Illas Orcadas e Shetland foron adquiridas a Noruega no século XV; mentres que Rockall, un pequeno illote rochoso no Atlántico, foi anexionado ao Reino Unido primeiro e a Escocia despois polo Acta da Illa de Rockall de 1972. Con todo, a legalidade desta anexión foi posta en cuestión por Irlanda, Dinamarca e Islandia, e probablemente non ten efectos no dereito internacional.
O medio
A maior parte do territorio de Escocia ocupa terreos ermos e improdutivos. Isto débese a varios factores, pero fundamentalmente de relevo e climáticos. Só o 40% da superficie de Escocia se atopa por baixo dos 150 metros de altitude, e ata un 30% está por riba dos 300 metros. A altitude, sumada á súa latitude próxima do círculo polar, dificulta a presenza de cultivos agrícolas. Ademais, o solo está formado maioritariamente por arxila e xisto, de maneira que as terras baixas son ermos pantanosos e ácidos. Climaticamente, aínda que se beneficia do impacto benévolo da Corrente do Golfo, particularmente no oeste da illa, os seus invernos son fríos, as nevaradas comúns, e os veráns curtos e chuviosos.
Xeoloxía e xeomorfoloxía
miniatura|260px|[[Ben Nevis, o punto máis alto das Illas Británicas]] Todo o territorio escocés estaba cuberto polo xeo durante as glaciacións do Plistoceno, o que ten importantes consecuencias na súa paisaxe. Dende o punto de vista xeolóxico, Escocia está subdividida en tres zonas: as Highlands e as illas sitúanse ao noroeste da Falla das Highlands, que vai desde a Illa de Arran ata Stonehaven. Esta parte de Escocia está composta fundamentalmente de rochas antigas procedentes dos períodos Cámbrico e Precámbrico, que foron elevadas durante a posterior Oroxenia caledonia. Esta base rochosa está entrecruzada por múltiples intrusións ígneas de épocas máis recentes, cuxos vestixios formaron macizos montañosos como os Cairngorms ou os Cuillins, en Skye. Unha excepción significativa ao anterior constitúena os estratos de areísca coñecidos como Old Red Sandstone, nos que se atoparon fósiles, sobre todo ao redor do fiorde de Moray. As Highlands ou Terras Altas son xeralmente montañosas e están divididas polo Great Glen ou "Gran Val". As maiores elevacións das Illas Británicas atópanse aquí, incluído o Ben Nevis, o pico máis alto, cunha altitude de 1.344 metros. Escocia consta de máis de 790 illas, divididas en catro grupos principais: Shetland, Orcadas, e Hébridas, as cales á súa vez dividir en Hébridas Interiores e Hébridas Exteriores. Ademais, nesta zona atópanse numerosas fontes de auga doce, incluíndo o Lago Ness ou o Lago Lomond. Algunhas partes da costa consisten en machair, un tipo de terreo consistente en dunas cubertas de pasto. 300px|esquerda|miniatura|Vista panorámica na [[Illa de Skye.]] O terreo coñecido como Central Lowlands ou tamén Central Belt é unha foxa tectónica composta fundamentalmente por formacións do Paleozoico. Algúns dos estratos sedimentarios desta zona resultaron de grande importancia económica, xa que neles atópanse o carbón e o ferro nos que se baseou a Revolución Industrial escocesa. Esta área experimentou unha intensa actividade volcánica, como demostra Arthur's Seat, unha cima preto da cidade de Edimburgo que é o resto dun cono volcánico máis elevado que estivo activo durante o período Carbonífero hai uns 300 millóns de anos. Coñecida tamén como Midland Valley, esta área é relativamente chaira, aínda que existen abondosos outeiros como Ochil Hills ou Campsie Fells.
As chairas meridionais ou Lowlands están compostas por unha serie de outeiros duns 200 km de lonxitude, alternados con anchos vales. Atópanse ao sur dunha segunda falla que vai dende Stranraer ata Dunbar. Esta zona está composta fundamentalmente por depósitos do silúrico, fai 400 ou 500 millóns de anos.
As fallas, vales ou glens que cruzan Escocia de leste a oeste albergan frecuentemente lagos ou lochs, tales como o Lago Ness, que se atopa no Gran Glen, ou o Loch Lomond (o maior lago de auga doce do Reino Unido), na Falla das Highlands. Ademais, Escocia tamén está cruzada por ríos que flúen cara ao Océano Atlántico ou cara ao Mar do Norte, e que a miúdo dan lugar a fiordes na súa desembocadura, tales como o fiorde de Clyde, o fiorde de Forth ou o fiorde de Tay. Os ríos máis longos de Escocia son o río Tay (193 km), o Spey (172 km), o Clyde (171 km) e o Tweed (156 km).
Política
miniatura|esquerda|340px|Vista exterior do novo [[Parlamento Escocés]] Dado que Escocia é un dos países constituíntes do Reino Unido, o xefe de estado escocés é o monarca británico, é dicir, o Rei Carlos III do Reino Unido dende a súa proclamación en 2022. En Escocia, o Rei utiliza o título de King Charles ("Rei Carlos").
Constitucionalmente, o Reino Unido é un estado unitario cun Parlamento e un goberno soberanos. Trala devolución de poderes producida en 1997, Escocia goza dun auto-goberno limitado: o Parlamento Británico segue conservando a capacidade de reformar, cambiar, ampliar ou abolir o sistema de goberno escocés a vontade, polo que pode considerarse que o Parlamento escocés non é realmente soberano.
O poder executivo do Reino Unido recae no que xuridicamente denomínase King-in-Council ("O Rei e os seus conselleiros"), mentres que o poder lexislativo osténtao o King-in Parliament ("O Rei e o parlamento"). Na práctica política, o poder executivo osténtao o Goberno do Reino Unido, co Primeiro Ministro á cabeza, e o lexislativo, o Parlamento do Reino Unido. Baixo o réxime da devolución de poderes, certas áreas do lexislativo e do executivo foron transferidas ao Goberno de Escocia e ao Parlamento de Escocia, en Holyrood (Edimburgo). O Parlamento do Reino Unido, pola súa parte, mantén o seu poder sobre os impostos, seguridade social, exército, relacións internacionais, medios de comunicación e outras áreas explicitamente indicadas na Scotland Act de 1998 como "materias reservadas".
O Parlamento Escocés ten autoridade lexislativa para todas aquelas áreas relacionadas con Escocia, ata para variar levemente os impostos, aínda que nunca exerceu dito poder. Tamén pode remitir asuntos relacionados coas competencias devoltas ao Parlamento Británico, para ser consideradas no conxunto da lexislación do Reino Unido. En determinados asuntos, a lexislación escocesa optou por solucións distintas ás adoptadas no conxunto do estado: por exemplo, a educación universitaria e os coidados para anciáns son de balde para os escoceses, mentres que no resto do Reino Unido débense pagar unhas taxas polos mesmos servizos. Escocia foi tamén o primeiro país do Reino Unido en prohibir o tabaco en espazos públicos.
O Parlamento Escocés é unicameral, e está composto por 129 membros, 73 dos cales representan a un distrito electoral ou constituency, e son elixidos polo sistema de escrutinio uninominal maioritario, os restantes 56 membros son elixidos en só oito distritos electorais, mediante o sistema de representación proporcional; os cargos electos teñen unha duración de catro anos. Trala elección do Parlamento, este propón a un dos seus membros para ser nomeado Primeiro Ministro de Escocia (First Minister of Scotland ou Prìomh Mhinistear na h-Alba) pola Raíña. O resto dos ministros tamén son propostos polo Parlamento e aprobados pola Raíña, e forman, xunto co Primeiro Ministro, o Goberno de Escocia, é dicir, o poder executivo escocés.
Nas eleccións ao Parlamento escocés de 2007, o Partido Nacional Escocés (Scottish National Party ou SNP) obtivo a maioría simple. O líder do partido, Alex Salmond, foi elixido como First Minister dun goberno en minoría o 6 de maio de 2007. Outros partidos con representación na cámara son o Partido Laborista, dirixido por Wendy Alexander; o Partido Conservador Escocés, encabezado por Annabelle Goldie; o Partido Liberal-demócrata de Nicol Stephen e o Partido Verde Escocés, codirixido por Robin Harper. Margo MacDonald é ademais a única independente en obter un asento como membro do Parlamento Escocés.
Escocia ten ademais representación na Cámara dos Comúns do Reino Unido, con 59 representantes elixidos en función dos distritos electorais escoceses. A Scotland Office ou "Oficina de Escocia", dirixida polo Secretario de Estado de Escocia, é o departamento do Goberno Británico dedicado a tratar os asuntos relacionados con Escocia. Dende xuño de 2007, o cargo de Secretario de Estado para Escocia ocúpao Des Browne.
Divisións administrativas
miniatura|200px|Mapa de Escocia coa división en 32 concellos As divisións históricas de Escocia son moi variadas, e inclúen os condados, ducados, burghs (cidades independentes con representación no Parlamento de Escocia) e parroquias. En 1975 púxose en funcionamento unha división en rexións e distritos que porén foi abolida en 1996. Dende aquela, a efectos administrativos Escocia está dividida en 32 council areas ou "concellos", administradas por unha autoridade unitaria responsable de tódolos servizos locais. Os Community councils ("concellos comunitarios"), pola súa parte, son organizacións informais que representan a determinadas subdivisións dentro do concello.
Existen outras subdivisións distintas de Escocia para distintos fins. Así, ata o 1 de abril de 2013, os sistemas de bombeiros e de policía aínda se baseaban na división en rexións introducida en 1975. Para o sistema sanitario, para os distritos postais así como para outras organizacións gobernamentais e non gobernamentais, mantéñense subdivisións xeográficas diversas de longa tradición.
O status de "cidade" no Reino Unido vén determinado por unha patente real. Hai seis cidades en Escocia: Aberdeen, Dundee, Edimburgo, Glasgow e, máis recentemente, Inverness e Stirling.
Símbolos nacionais
miniatura|esquerda|200px|[[Bandeira de Escocia]] A bandeira de Escocia, coñecida como Saltire ou "Cruz de Santo André", data -segundo a lenda- do século IX, polo que, de ser isto certo, sería un dos emblemas nacionais máis antigos aínda en uso. Esta cruz tamén entrou a formar parte da bandeira do Reino Unido ou Union Jack en 1606. Hai moitos outros símbolos de Escocia, oficiais ou non, tales como o cardo (a flor nacional), a Declaración de Arbroath, o debuxo do tartán, relacionado cos clans escoceses, ou a bandeira do "León Rampante" que aparece no Estandarte Real de Escocia. O lema nacional é Nemo me impune lacessit, que pode traducirse como Ninguén me ofende impunemente", e que á súa vez vencéllase co cardo.
A canción Flower of Scotland é popularmente considerada como himno nacional de Escocia, competindo con Scotland the Brave. A primeira é a que se emprega a maioría de acontecementos políticos e deportivos, por exemplo os encontros da selección de fútbol de Escocia, mentres que a segunda úsase para representar a Escocia nos Xogos da Commonwealth. Dado que non existe un himno oficial, a disputa continúa aberta, especialmente tras a Devolución de poderes de 1998. Existen outras cancións candidatas, como Scots Wha Hae, A Man's A Man for a'That ou, máis recentemente, I'm Gonna Be (500 Miles).
A festa nacional de Escocia é o "Día de San Andrés", o 30 de novembro, aínda que a Burns Night ou Noite de Burns, celebrada o 25 de xaneiro en honra ao poeta nacional, Robert Burns, ten un maior seguimento. O "Día do Tartán" é outra celebración de invención recente, e orixinaria do Canadá. En 2007, o Parlamento de Escocia aprobou o decreto oficial polo que o Día de Santo André pasaba a ser bank holiday ou día de festa oficial.
Dereito
miniatura|250px|O antigo Parlamento de Escocia, que alberga o Tribunal Supremo de Escocia. As leis escocesas baséanse no Dereito romano, combinando elementos tanto do Dereito civil (que pode rastrexarse ata o Corpus Iuris Civilis latino), e do Dereito anglosaxón, coa súa orixe na Idade Media. O tratado de unión con Inglaterra de 1707 garantía a continuidade de dous sistemas legais distintos en Escocia, en Inglaterra e Gales. Antes de 1611, existía unha grande diversidade de leis rexionais en Escocia, entre as que destacaba a "Lei Udal", vixente nas Illas Orcadas e nas Illas Shetland, e que se derivaba do antigo sistema legal noruegués. Outros sistemas legais derivábanse, en cambio, das leis celtas ou das leis de Brehon, e permaneceron vixentes ata o século XIX. O Dereito escocés ten, por outra banda, unha peculiaridade que o fai único, ao incluír un terceiro veredicto posible ademais de "inocente" ou "culpable": o de "non probado".
A lei escocesa establece tres tipos de tribunais responsables de administrar xustiza: tribunais civís, criminais e heráldicos. O máximo ámbito de administración de xustiza civil é a Court of Session, aínda que poden realizarse apelacións civís á Cámara dos Lores do Reino Unido. O High Court of Justiciary, pola súa banda, é o máximo tribunal penal. Ambos os dous se atopan situados na Parliament House, antiga localización do Parlamento de Escocia. A principal instancia civil e penal con todo son os sheriff courts: hai 49 sheriff courts activos en Escocia. Os Tribunais de Distrito foron creados en 1975 para ofensas menores. Para rematar, o Court of the Lord Lyon regula o dereito heráldico.
André Paleólogo
André Paleólogo (Andreas Palaiologos ou Palaeologus), nado o en Morea o 17 de xaneiro de 1453 e finado en Roma o 17 de xaneiro de 1502, foi de iure Emperador bizantino e Déspota de Morea desde 1465 até a súa morte en 1502.
Traxectoria
Era o sobriño de Constantino XI Paleólogo, o último emperador bizantino de Constantinopla Despois de que Constantino foi derrotado e asasinado polas forzas de Mehmed II o 29 de maio de 1453, André seguiu vivindo en Morea, que sería gobernada independentemente polo pai de André, Tomé Paleólogo, o irmán máis novo de Constantino, até 1460. Nesta época fuxiu á península Itálica despois da invasión otomá. Antes da súa entrada a Italia, Tomé e todos os seus fillos convertéronse á relixión católica. Cando o seu pai faleceu en 1465, André quedou en Italia baixo a protección dos Estados Pontificios. Viviu en Roma, chamándose a si mesmo Imperator Constantinopolitanus ("Emperador de Constantinopla"), e casou cunha romana chamada Catarina.
Durante a súa vida, creuse que André gastara enormes sumas de diñeiro dadas a el polo Papado. Con todo, historiadores modernos agora pensan que o diñeiro recibido do Papa era soamente o suficiente para un nivel de vida máis ben pobre.
Buscando diñeiro e unha mellor vida, André tratou de vender os dereitos á coroa bizantina, que lle correspondían a el de iure desde a morte do seu pai Tomé. Carlos VIII de Francia ao principio acordou comprar os dereitos de sucesión de André en 1494. Con todo Carlos falecería antes de realizar a transacción (7 de abril de 1498).
O irmán máis novo de André, Manuel Paleólogo, arranxou un trato co sultán otomán Beyazid II, traspasándolle os dereitos do trono bizantino por unha confortábel pensión, e ademais Manuel sería recibido como un invitado de honra. O sucesor do sultán tería aos fillos de Manuel, André e Xoán, convertidos ao islam, pero coa condición de facelos escravos, como ocorreu con outros membros da familia de Manuel despois da súa morte.
André morreu na pobreza en 1502, habéndolle vendido os seus títulos a Fernando II de Aragón e a Isabel I de Castela (os Reis Católicos). Mentres a maioría dos eruditos pensan que André non deixou descendentes, Donald M. Nicol no seu libroThe Immortal Emperor recoñece como posíbeis descendentes de André a Constantino Paleólogo, que serviu na Garda Papal, e a unha María que casou co nobre ruso Mihail Vasilivich de Moscova.
Fontes documentais italianas, parecen identificar a unha filla de Constantino nunha tal Domizia ou Domenica, a concubina de Evandro Conti, un cabaleiro que pertence á estirpe de Papa Inocencio III e nai dos seus fillos: pero nin Marzio Conti, nin o seu irmán Xoán-César, os fillos desta parella, reclamaron dereitos sobre o trono de Constantinopla.
Monopraza
miniatura| O monopraza [[Marmon Wasp de 1911]] miniatura| O monopraza [[Mercedes-Benz W 196, o vehículo do campión mundial da Fórmula 1 dos anos 1954 e 1955]] miniatura| Monopraza [[Tyrrell P34 en 1976]] miniatura|Tyrell 019 de 1990
Historia
Ray Harroun, o piloto de carreiras estadounidense, foi un dos primeiros pioneiros no concepto dun coche de carreiras monopraza lixeiro. Despois de traballar como mecánico na industria automotriz, Harroun comezou a competir en carreiras profesionais en 1906, gañando o AAA National Championship en 1910. Logo foi contratado pola Marmon Motor Car Company como enxeñeiro-xefe, encargado de construír un coche de carreiras destinado carrer nas primeiras 500 Millas de Indianápolis, que gañou. Desenvolveu un concepto revolucionario que o convertería no creador e antepasado do deseño de asento único de carreiras (é dicir, monopraza). Algúns acreditaron a Harroun como o pioneiro do retrovisor que apareceu no seu coche gañador de Indianápolis en 1911, aínda que el mesmo afirmou que obtivo a idea de ver un espello usado para un propósito semellante nun vehículo tirado por cabalos en 1904.
Condución
As carreiras de rodas abertas están entre as máis rápidas do mundo. Os coches de Fórmula 1 poden alcanzar velocidades superiores a 360 km/h. No Autodromo Nazionale Monza, Antônio Pizzonia do equipo BMW Williams F1 rexistrou unha velocidade máxima de 369´9 km/h no Gran Premio de Italia de 2004. Desde o final da época do motor V10 en non se alcanzaron velocidades como esta, os coches contemporáneos alcanzan ao redor de 360 ​​km/h. É difícil dar cifras precisas para as velocidades máximas absolutas dos coches de Fórmula 1, xa que os coches non teñen velocímetros como tales e os datos non son normalmente publicados polos equipos. As 'trampas de velocidade' en circuítos rápidos como Monza dan unha boa indicación, pero non están necesariamente situados no punto da pista onde o coche está a correr máis rápido. O equipo BAR Honda rexistrou unha velocidade máxima media en 2006 en Bonneville Salt Flats, alcanzando unha velocidade máxima non oficial de 413 km/h., usando un coche modificado de Fórmula 1 BAR 007. As velocidades nos óvalos poden variar entre 340–350 km/h constantes, e en Indianapolis exceden os 370 km/h. Algunhas fontes afirman que en 1996, Paul Tracy rexistrou unha velocidade na trampa de 413´518 km/h no Michigan International Speedway. En 2000, Gil de Ferran fixou a marca de cualificación dunha volta de 388´541 km/h km/h no California Speedway. Mesmo en estreitos circuítos de rúa non ovais como o Gran Premio de Toronto, os coches da Indy de rodas abertas alcanzan velocidades de 310 km/h.
Conducir un coche de rodas abertas é substancialmente diferente ao de conducir un coche con gardalamas. Practicamente todos os pilotos de Fórmula Un e Indycar pasaron algún tempo en varias categorías de rodas abertas antes de unirse a calquera das series máis importantes. Os vehículos de rodas abertas, debido ao seu peso lixeiro, ás súas capacidades aerodinámicas e aos seus potentes motores, son frecuentemente considerados como os vehículos de carreira máis rápidos dispoñibles e entre os máis difíciles de dominar. O contacto de roda contra roda é perigoso, especialmente cando o bordo dianteiro dun pneumático entra en contacto coa parte traseira doutro pneumático, xa que as bandas de rodadura se moven en direccións opostas (unha cara arriba, unha cara abaixo) no punto de contacto, ambas rodas desaceleran rapidamente, torcendo o chasis dos dous coches e causando a miúdo que un ou os dous vehículos de súpeto se movan cara arriba (o coche traseiro tende a avanzar e o coche dianteiro tende a retroceder.) Un exemplo disto é o choque Chicagoland de 2005 Ryan Briscoe con Alex Barron.
O menor peso dun coche de rodas abertas permite mellorar o rendemento. Aínda que a exposición das rodas á corrente de aire fai que se produza un alto arrastre aerodinámico a altas velocidades, permite unha mellor refrixeración dos freos, o que é importante nas carreiras en circuíto cos seus frecuentes cambios de ritmo.
Caforra, Dumbría, Dumbría
Caforra é un lugar da parroquia de Dumbría no concello coruñés de Dumbría na Comarca de Fisterra. Tiña 18 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 9 eran homes e 9 mulleres.
K. Barry Sharpless
Karl Barry Sharpless, nado o 28 de abril de 1941 en Filadelfia, Pensilvania (USA), é un químico e profesor universitario estadounidense galardoado co Premio Nobel de Química do ano 2001 e do ano 2022.
Traxectoria
Estudou química no Friends' Central School, onde se licenciou en 1959. Posteriormente realizou o doutoramento en 1968 na Universidade Stanford, continuando os seus traballos postdoctorales nesta universidade. Foi profesor do Instituto Tecnolóxico de Massachussets, e desde 1990 é profesor de química no Scripps Research Institute de La Jolla en California.
Manuel Paleólogo
Manuel Paleólogo (en grego: Μανουήλ Παλαιολόγος), nado en 1455 e finado en 1512, foi o fillo máis novo de Tomé Paleólogo e Caterina Zaccaria. Tamén era irmán de André Paleólogo, emperador titular bizantino, de Zoe Paleóloga, gran duquesa de Moscova, e de Helena Paleóloga, muller do déspota Lazar Branković de Serbia. Así mesmo, era sobriño dos emperadores Xoán VIII Paleólogo e Constantino XI.
K. Barry Sharpless
Investigacións científicas
En 2022 outorgáronlle de novo cun terzo do Premio Nobel de Química polos seus traballos no desenvolvemento da química clic.
Manuel Paleólogo
Traxectoria
Pouco se coñece sobre a súa vida, fóra de que durante o reinado do sultán Beyazid II (1481-1512) regresou a Constantinopla, onde intercambiou os seus dereitos ao trono bizantino por unha xenerosa pensión. Pasou o resto da súa vida en Constantinopla, vivindo unha vida de luxos e praceres. Segundo parece, tivo dous fillos: o enigmático Ionannes (Xoán) e Andreas, ambos os froitos posibelmente dunha escrava ao seu servizo. Afírmase que se converteu ao islam e que mesmo serviu na armada do sultán.
Morreu en 1512.
Na ficción
Manuel Paleólogo aparece no videoxogo Assassin's Creed: Revelations apoiando aos templarios.
Pozo de Darvaza
miniatura|dereita|Pozo de Darvaza.
O pozo de Darvaza ou cráter de Darvaza, (en turcomán: Jähennem derwezesi, Җәхеннем дервезеси) tamén coñecido como porta ao Inferno, é unha antiga prospección de gas que se atopa no deserto de Karakum, preto da pequena aldea de Darvaza, en Turkmenistán. O deserto, que ocupa o 70% do país ou 350.000 km², é moi rico en petróleo e gas natural.
Este cráter de 69 metros de diámetro, 30 metros de profundidade e unha temperatura no seu interior de 400 °C creouse tras un accidente en 1971 durante unhas obras de prospección de gas de xeólogos soviéticos, quen viron como o seu equipo e as súas tendas eran tragados pola terra. En realidade, descubriran unha cova subterránea chea de gas natural. Temendo que o cráter ocasionase o escape de varios gases naturais perigosos, o equipo decidiu prenderlle lume. Porén, estimaron que extinguiría nalgúns días mais leva catro décadas incendiado. Dende entón arde sen parar e brinda un espectáculo impresionante. Houbo intentos errados por apagar o lume.
Ishikari
Ishikari (石狩市, いしかりし, Ishikari-shi) é un concello da prefectura de Hokkaidō no Xapón. Está situada ao oeste da illa de Hokkaidō, na subprefectura de Ishikari. A súa superficie é de 721,86 km² e a poboación de 61.191 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 84,8 h/km².
O concello de Ishikari limita cos concellos de Tōbetsu, de Sapporo (son da subprefectura de Ishikari); de Otaru, (da subprefectura de Shiribeshi); de Shintotsukawa (da subprefectura de Sorachi); e de Mashike (da subprefectura de Rumoi).
Cromosoma 8
tminiatura|dereita
O cromosoma 8 humano é un cromosoma pertencente a un dos 23 pares de cromosomas humanos. Nas células diploides temos dúas copias deste cromosoma autosómico e nas haploides só unha. Pola posición do seu centrómero é un cromosoma submetacéntrico. O cromosoma 8 comprende 145 millóns de pares de bases e representa entre o 4,5 e o 5,0% do total de ADN da célula.
Os dous brazos do cromosoma denomínanse 8p e 8q. O brazo curto 8p, comprende uns 45 millóns de pares de bases, e inclúe 484 xenes e 110 pseudoxenes; arredor do 8% destes xenes están implicados no desenvolvemento e función cerebral, e un 16% están implicados en cánceres. Unha característica peculiar do brazo 8p é unha gran rexión duns 15 megabases que parece ter unha alta taxa de mutación, e que mostra unha gran diverxencia entre humanos e chimpancés, o que suxire que a alta taxa de mutación desta rexión contribuíu á evolución do cerebro humano.
A identificación dos xenes dun cromosoma é unha área moi activa da investigación xenética. Como se utilizan diferentes métodos para predicir o número de xenes dun cromosoma as cifras poden variar, pero estímase que o cromosoma 8 humano ten probablemente entre 700 e 1.000 xenes.
Xenes
Algúns dos xenes localizados no cromosoma 8 son os seguintes:
Enfermidades asociadas
Algunhas das enfermidades asociadas con mutacións nos xenes do cromosoma 8 son:
Trastornos cromosómicos
Cambios na estrutura ou o número de copias do cromosoma 8 poden causar problemas de saúde e desenvolvemento. Entre eles están :
Conxugación
miniatura|Paradigma regular en galego. A conxugación dun verbo son as variacións que sofre segundo as circunstancias nas que se use. Hai conxugacións regulares (que seguen unhas regras comúns a moitos verbos) e irregulares (que se poden considerar como excepcións das primeiras)
As irregularidades principais poden ser de tres tipos: ortográficas, fonolóxicas e temáticas. As ortográficas prodúcense pola non correspondencia exacta entre o que se pronuncia e o que se escribe. As fonolóxicas débense ás alternancias dos graos de abertura nas raíces dos verbos ó longo da súa conxugación. As temáticas xorden cando os verbos presentan variacións formais nos temas na conxugación. Os principais verbos irregulares en galego son:
No entanto, hai certos verbos que en galego son regulares pero nos que hai confusión debido á influencia do castelán (v. Castelanismo)
Xosé Piñeiro Ares
Xosé Piñeiro Ares, nado en Pontecesures o 7 de outubro de 1927 e finado no mesmo concello o 10 de decembro de 2001, foi un escritor e político galego.
Traxectoria
Fillo de José Piñeiro Silva, secretario do concello de Pontecesures. Profesor de EXB. Cronista Oficial de Pontecesures dende 1953, foi correspondente de La Noche, El Ideal Gallego, La Voz de Galicia, El Pueblo Gallego, Diario de Pontevedra e Atlántico Diario. Tamén colaborou en Faro de Vigo e en xornais da Arxentina e o Uruguai. Foi nomeado alcalde de Pontecesures o 8 de xullo 1970. Nas primeiras eleccións democráticas presentouse pola UCD e foi elixido alcalde. Volveu ser elixido nas municipais de 1983 pola CIG, nas de 1987 por AP e nas de 1991 polo PPdeG, rematando o seu mandato en 1995 tras perdela maioría absoluta e pactar os demais grupos a elección do independente Victoriano Trenco Romay. Foi conselleiro da Caixa de Aforros Provincial de Pontevedra.
Gundisal, Beira, Carral
Gundisal é un lugar da parroquia de Beira no concello coruñés de Carral na comarca da Coruña. Tiña 17 habitantes no ano 2016 segundo datos do INE dos cales 10 eran homes e 7 eran mulleres.
Agrupación Cultural Alexandre Bóveda
A Agrupación Cultural Alexandre Bóveda é unha asociación cultural nacida na Coruña o 17 de agosto de 1976 e que ten como obxectivos prioritarios a promoción e defensa da lingua e da cultura galegas e a divulgación da figura e pensamento de Alexandre Bóveda.