cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ácido
Ácidos de Lewis
Un terceiro concepto foi proposto polo físicoquímico Gilbert N. Lewis en 1923, o cal inclúe reaccións con características ácido-base que non involucran unha transferencia de protóns. Un ácido de Lewis é unha especie que acepta un par de electróns doutra especie; noutras palabras, é un aceptor de par de electróns. As reaccións ácido-base de Brønsted son reaccións de transferencia de protones, mentres que as reaccións ácido-base de Lewis son transferencias de pares de electróns. Todos os ácidos de Brønsted son tamén ácidos de Lewis, pero non todos os ácidos de Lewis son ácidos de Brønsted. As seguintes reaccións poderían ser descritas en termos de química ácido-base Na primeira reacción, un anión fluoruro, F-, cede un par electrónico ao trifluoruro de boro para formar o produto tetrafluoroborato. O fluoruro "perde" un par de electróns de valencia debido a que os electróns compartidos no enlace B-F están situados na rexión de espazo entre os dous núcleos atómicos e, en consecuencia, están máis distantes do núcleo do fluoruro que no anión fluoruro solitario. BF3 é un ácido de Lewis porque acepta o par de electróns do fluoruro. Esta reacción non pode ser descrita en termos da teoría de Brønsted, debido a que non hai transferencia de protóns. A segunda reacción pode ser descrita por calquera das dúas últimas teorías. Un protón é transferido desde un ácido de Brønsted non especificado cara ao amoníaco, unha base de Brønsted; alternativamente, o amoníaco actúa como unha base de Lewis e transfire un par libre de electróns para formar un enlace cun ión hidróxeno. A especie que gaña o par de electróns é o ácido de Lewis; por exemplo, o átomo de osíxeno en H3O+ gaña un par de electróns cando un dos enlaces H-O se rompe, e os electróns compartidos no enlace localízanse no osíxeno. Dependendo do contexto, os ácidos de Lewis tamén poden ser descritos como axentes redutores ou como electrófilo.
A definición de Brønsted-Lowry é a definición máis amplamente usada; salvo que se especifique doutro xeito, asúmese que as reaccións ácido-base involucran a transferencia dun catión hidrón (H+) dun ácido a unha base.
Disociación e equilibrio
As reaccións de ácidos son xeneralizadas frecuentemente na forma HA H+ + A-, onde HA representa o ácido, e A- é a base conxugada. Os pares ácido-base conxugados difieren nun protón, e poden ser interconvertidos pola adición ou eliminación dun protón (protonación e deprotonación, respectivamente). Obsérvese que o ácido pode ser a especie cargada, e a base conxugada pode ser neutra, nese caso o esquema de reacción xeneralizada podería ser descrito como HA+ H+ + A. En solución existe un equilibrio entre o ácido e a súa base conxugada. A constante de equilibrio K é unha expresión das concentracións do equilibrio das moléculas ou ións en solución. Os corchetes indican concentración, así [H2O] significa a concentración de [H2O]. A constante de disociación ácida Ka é usada xeralmente no contexto das reaccións ácido-base. O valor numérico de Ka é igual á concentración dos produtos, dividida pola concentración dos reactantes, onde o reactante é o ácido (HA) e os produtos son a base conxugada e H+. O máis forte dos dous ácidos terá Ka maior que o ácido máis débil; a relación dos ións hidróxeno ao ácido será maior para o ácido máis forte, posto que o ácido máis forte ten unha tendencia maior a perder o seu protón. Debido ao rango de valores posibles para Ka esténdese por varias ordes de magnitude, máis frecuentemente utilízase unha constante máis manipulable, pKa, onde pKa = -log10 Ka. Os ácidos máis fortes teñén pKa menor que os ácidos débiles. Os valores de pKa. determinados experimentalmente a 25 °C en solución acuosa adoitan presentarse en libros de texto e material de referencia.
Forza dos ácidos
A forza dun ácido refírese á súa habilidade ou tendencia a perder un protón. Un ácido forte é un que se disocia completamente en auga; noutras palabras, un mol dun ácido forte HA disólvese en auga producindo un mol de H+ e un mol do seu base conxugada, A-, e nada do ácido protonado HA. En contraste, un ácido débil se disocia só parcialmente e, no equilibrio, existen na solución tanto o ácido como a súa base conxugada. Algúns exemplos de ácidos fortes son o ácido clorhídrico (HCl), ácido iodhídrico (HI), ácido bromhídrico (HBr), ácido perclórico (HClO4), ácido nítrico (HNO3) e ácido sulfúrico (H2SO4). En auga, cada un destes ionizase practicamente ao 100%. Mentres máis forte sexa un ácido, máis facilmente perde un protón, H+. Dous factores clave que contribúen á facilidade de deprotonación son a polaridade do enlace H-A. A forza dos ácidos adoita ser discutida tamén en termos da estabilidade da base conxugada.
Os ácidos máis fortes teñen Ka máis alto, e pKa máis baixo que os ácidos máis débiles.
Os ácidos alquilsulfónicos e arilsulfónicos, que son oxiácidos orgánicos, son un tipo de ácidos fortes. Un exemplo común é o ácido toluenosulfónico (ácido tósico ou tosílico). A diferenza do ácido sulfúrico mesmo, os ácidos sulfónicos poden ser sólidos. En efecto, o poliestireno funcionalizado en sulfonato de poliestireno, é un plástico sólido fortemente ácido, que é filtrable.
Os superácidos son ácidos máis fortes que o ácido sulfúrico ao 100%. Algúns exemplos de superácidos son o ácido fluoroantimónico, ácido máxico e ácido perclórico. Os superácidos poden protonar permanentemente a auga, para producir "sales" de oxonio iónicas, cristalinas. Tamén poden estabilizar cuantitativamente aos carbocatións.
Polaridade e o efecto indutivo
A polaridade refírese á distribución de electróns nun enlace químico, a rexión de espazo entre dous núcleos atómicos onde se comparte un par de electróns (ver TREPEV). Cando os dous átomos teñen aproximadamente a mesma electronegatividade (potencia para atraer electróns do enlace), os electróns son compartidos aproximadamente por igual e pasan o mesmo tempo en calquera extremo do enlace. Cando hai unha diferenza significativa nas electronegatividades dos dous átomos enlazados, os electróns pasan máis tempo preto ao núcleo do elemento máis electronegativo, e fórmase un dipolo eléctrico, ou separación de cargas, tal que hai unha carga parcial negativa localizada no elemento electronegativo, e unha carga parcial positiva no elemento electropositivo. O hidróxeno é un elemento electropositivo e acumula unha carga lixeiramente positiva cando está unido a un elemento electronegativo, como o osíxeno ou o bromo. Ao decrecer a densidade electrónica no átomo de hidróxeno, faise máis fácil que sexa abstraído en forma de protón, noutras palabras, é máis ácido. Ao moverse de esquerda a dereita ao longo dunha fila na táboa periódica, os elementos tenden a facerse máis electronegativos, e a forza do ácido binario formado polo elemento aumenta coherentemente en:
O elemento electronegativo non necesita estar unido directamente ao hidróxeno ácido para incrementar a súa acidez. Un átomo electronegativo pode "tomar" densidade electrónica desde o enlace ácido, a través do efecto indutivo. A habilidade para atraer electróns diminúe rapidamente coa distancia do elemento electronegativo ao enlace ácido. O efecto é ilustrado pola seguinte serie de ácidos butanoicos haloxenados. O cloro é máis electronegativo que o bromo e, en consecuencia, ten o efecto máis forte. O átomo de hidróxeno unido ao osíxeno é o hidróxeno ácido. O ácido butanoico é un ácido carboxílico.
miniatura|O [[ácido perclórico é un ácido oxiácido forte.]]
O número de átomos electronegativos adxacentes a un enlace ácido tamén afecta á forza do ácido. Os oxiácidos teñen a fórmula xeral HOX, onde X pode ser calquera átomo e pode ou non compartir enlaces con outros átomos. Ao aumentar o número de átomos ou grupos electronegativos no átomo X, diminúese a densidade electrónica no enlace ácido, facendo que a perda do protón sexa máis fácil. O ácido perclórico é un ácido moi forte (pKa ≈ -8), e disociase completamente en auga. A súa fórmula química é HClO4, e comprende un átomo de cloro central, con catro átomos de osíxeno ao redor, un dos cales está unido a un átomo de hidróxeno extremadamente ácido, que é eliminable facilmente. En contraste, o ácido clórico (HClO3) é un ácido algo menos forte (pKa = -1.0), mentres que o ácido cloroso (HClO2, pKa = +2.0) e o ácido hipocloroso (HClO, pKa = +7.53) son ácidos débiles.
Os ácidos carboxílicos son ácidos orgánicos que conteñen un grupo hidroxilo ácido e un grupo carbonilo. Os ácidos carboxílicos poden ser reducidos ao alcohol correspondente; a substitución dun átomo de osíxeno electronegativo con dous átomos de hidróxeno electropositivos conduce a un produto que é esencialmente non ácido. A redución do ácido acético a etanol usando LiAlH4 (hidruro de litio e aluminio o LAH) e éter é un exemplo de dita reacción.
O valor de pKa para o etanol é 16, comparado con 4,76 para o ácido acético.
Raio atómico e forza do enlace
Outro factor que contribúe á habilidade dun ácido para perder un protón é a forza de enlace entre o hidróxeno ácido e o anión da molécula que o ten (ver base conxugada). Isto, á súa vez, é dependente do tamaño dos átomos que comparten o enlace. Para un ácido HA, á vez que aumenta o tamaño do átomo A, a forza do enlace diminúe, significando isto que é máis fácil de ser roto, e a forza do ácido aumenta. A forza do enlace é unha medida de canta enerxía é necesaria para romper un enlace. Noutras palabras, require menos enerxía romper o enlace cando o átomo A se fai máis grande, e o protón é máis facilmente removible por unha base. Isto explica parcialmente por que o ácido fluorhídrico é considerado un ácido débil, mentres que os demais ácidos de halóxeno (HCl, HBr, HI) son ácidos fortes. Aínda que o flúor é máis electronegativo que os outros halóxenos, o seu raio atómico é tamén moito menor, polo que comparte un enlace forte co hidróxeno. Ao moverse cara abaixo nunha columna na táboa periódica, os átomos fanse menos electronegativos, pero tamén significativamente máis grandes, e o tamaño do átomo tende a dominar a acidez no enlace co hidróxeno. O sulfuro de hidróxeno, H2S, é un ácido máis forte que a auga, aínda que o osíxeno é máis electronegativo que o xofre. Isto é debido a que o xofre é máis grande que o osíxeno, e o enlace hidróxeno-xofre é máis facilmente rompible que o enlace hidróxeno-osíxeno.
Ácidos monopróticos
Os ácidos monopróticos son aqueles ácidos que son capaces de doar un protón por molécula durante o proceso de disociación química (chamado algunhas veces ionización), como se mostra a continuación (simbolizado por HA): Algúns exemplos comúns de ácidos monopróticos en ácidos minerais inclúen ao ácido clorhídrico (HCl) e o ácido nítrico (HNO3). Por outra banda, para os ácidos orgánicos, o termo xeralmente indica a presenza dun grupo carboxilo, e algunhas veces estes ácidos son coñecidos como ácidos monocarboxílicos. Algúns exemplos de ácidos orgánicos inclúen a o ácido fórmico (HCOOH), ácido acético (CH3COOH) e o ácido benzoico (C6H5COOH).
Ácidos polipróticos
Un ácido diprótico (simbolizado aquí como H2A) pode sufrir unha ou dúas disociacións, dependendo do pH. Cada disociación ten a súa propia constante de disociación, Ka1 e Ka2.
A primeira constante de disociación é maior que a segunda; isto é: Ka1 > Ka2. Por exemplo, o ácido sulfúrico (H2SO4) pode doar un protón para formar o anión bisulfato (HSO), para o que Ka1 é moi grande; logo pode doar un segundo protón para formar o anión sulfato (SO), onde Ka2 é comparativamente pequeno, indicando unha forza intermedia. O valor grande de Ka1 para a primeira disociación significa que o ácido sulfúrico é un ácido forte. De modo similar, o inestable e débil ácido carbónico (H2CO3) pode perder un protón para formar o anión bicarbonato (HCO) e perder un segundo protón para formar o anión carbonato (CO). Ambos valores de Ka son pequenos, pero Ka1 > Ka2.
Un ácido triprótico (H3A) pode sufrir unha, dúas, ou tres disociacións, e ten tres constantes de disociación, onde Ka1 > Ka2 > Ka3.
Un exemplo inorgánico dun ácido triprótico é o ácido ortofosfórico (H3PO4), xeralmente chamado simplemente ácido fosfórico. Os tres protóns poden ser perdidos consecutivamente, producindo H2PO, logo HPO, e finalmente PO, o anión ortofosfato, simplemente chamado fosfato. Un exemplo orgánico de ácido triprótico é o ácido cítrico, que pode perder consecutivamente tres protóns para formar finalmente o anión citrato. Aínda que as posicións dos protóns na molécula orixinal poden ser equivalentes, os valores de Ka defiren posto que é enerxeticamente menos favorable perder un protón se a base conxugada está cargada negativamente.
Neutralización
A neutralización é a reacción entre un ácido e unha base, producindo un sal e base neutralizado; por exemplo, o ácido clorhídrico e o hidróxido de sodio forman cloruro de sodio e auga: A neutralización é a base da titulación, onde un indicador de pH mostra o punto de equivalencia cando o número equivalente de moles dunha base foron engadidos a un ácido. Xeralmente asúmese incorrectamente que a neutralización resulta nunha solución con pH 7,0, o que é soamente o caso cando o ácido e a base teñen forza similar durante a reacción e atópanse en concentracións semellantes. A neutralización cunha base máis débil que o ácido resulta nun sal debilmente ácido. Un exemplo é o cloruro de amonio, que é debilmente ácido, producido a partir do ácido forte cloruro de hidróxeno e a base débil amoníaco. Recíprocamente, a neutralización dun ácido débil cunha base forte produce un sal debilmente básico, por exemplo, o fluoruro de sodio, formado a partir do fluoruro de hidróxeno e o hidróxido de sodio.
Equilibrio ácido débil/base débil
Para que se poida perder un protón, é necesario que o pH do sistema suba sobre o valor de pKa do ácido protonado. A diminución na concentración de H na solución básica despraza o equilibrio cara á base conxugada (a forma deprotonada do ácido). En solucións a menor pH (máis ácidas), hai suficiente concentración de H na solución para que o ácido permaneza na súa forma protonada, ou para que se protone a base conxugada.
As solucións de ácidos débiles e sales das súas bases conxugadas forman as solucións tampón.
Dureza de ácidos
En 1963, Pearson introduciu o concepto de ácidos e bases duros e brandos. Son ácidos duros aqueles catións de pequeno tamaño e alta carga, de baixa polarizabilidade: alcalinos, alcalinotérreos lixeiros, catións de transición de alta carga, como o Ti4+, Cr3+, Fe3+, Co2+etc.
Son ácidos brandos as especies químicas de gran tamaño, pequena ou nula carga, e alta polarizabilidade: metais máis pesados de carga máis baixa, como Ag+, Cu+, Pt2+, Hg2+etc.
As especies duras tenden a combinarse entre si. A interacción duro-duro ou brando-brando conduce a especies máis estables. Isto débese a un maior solapamento de orbitais, que orixina un enlace máis forte que nas interaccións duro-brando ou brando-duro. O anterior é útil, de forma aproximada, para predecir o sentido de numerosas reaccións.
Aplicacións dos ácidos
Hai numerosos usos dos ácidos. Os ácidos son usados frecuentemente para eliminar ferruxe e outra corrosión dos metais nun proceso coñecido como pickling. Poden ser usados tamén como electrólitos nunha batería, como o ácido sulfúrico nunha batería de automóbil.
Os ácidos fortes, o ácido sulfúrico en particular, son amplamente usados en procesamento de minerais. Por exemplo, os minerais de fosfato reaccionan con ácido sulfúrico producindo ácido fosfórico para a produción de fertilizantes, e o cinc é producido disolvendo óxido de cinc en ácido sulfúrico, purificando a solución e aplicando electrólise.
Na industria química, os ácidos reaccionan nas reaccións de neutralización para producir sales. Por exemplo, o ácido nítrico reacciona co amoníaco para producir nitrato de amonio, un fertilizante. Adicionalmente, os ácidos carboxílicos poden ser esterificados con alcoholes en presenza de ácido sulfúrico, para producir ésteres.
Os ácidos son usados como catalizadores; por exemplo, o ácido sulfúrico é usado en grandes cantidades no proceso de alquilación para producir gasolina. Os ácidos fortes, como o ácido sulfúrico, fosfórico e clorhídrico, tamén teñen efecto en reaccións de deshidratación e condensación. Os ácidos son usados tamén como aditivos en bebidas e alimentos, posto que alteran o seu sabor e serven como preservantes. Por exemplo, o ácido fosfórico é un compoñente das bebidas con cola.
Abundancia biolóxica
miniatura|esquerda|Estrutura básica dun [[aminoácido.]] Moitas moléculas bioloxicamente importantes son ácidos. Os ácidos nucleicos, incluíndo ao ADN e o ARN conteñen o código xenético que determina moitas das características dun organismo, e é transferido de pais a fillos. O ADN contén o molde químico para a síntese das proteínas, que están feitas de subunidades de aminoácidos.
Un α-aminoácido ten un carbono central (o carbono α ou alfa) que está unido a un grupo carboxilo (por iso é polo que son ácidos carboxílicos), un grupo amino, un átomo de hidróxeno, e un grupo variable. O grupo variable, tamén chamado grupo R ou cadea lateral, determina a identidade e moitas das propiedades dun aminoácido específico. Na glicina, o aminoácido máis simple, o grupo R é un átomo de hidróxeno, pero en todos os demais aminoácidos contén un ou máis átomos de carbono unidos a hidróxeno, e pode conter outros elementos, tales como xofre, selenio, osíxeno ou nitróxeno. Con excepción da glicina, os aminoácidos presentes na natureza son quirales e case invariablemente están presentes na configuración L. Algúns peptidoglicanos, atopados nalgunhas paredes celulares bacterianas conteñen pequenas cantidades de D-aminoácidos. A pH fisiolóxico, típicamente ao redor de 7, existen aminoácidos libres en forma iónica, onde o grupo carboxilo ácido (-COOH) perde un protón (-COO-) e o grupo amino básico (-NH2) gaña un protón (-NH+3). A molécula enteira teñen unha carga neta neutra, e é un zwitterión.
Os ácidos graxos e derivados de ácidos graxos son outro grupo de ácidos carboxílicos que xogan un rol significativo en bioloxía. Estes conteñen longas cadeas de hidrocarburo e un grupo ácido carboxílico nun extremo. A membrana celular de case todos os organismos está feita principalmente dunha bicapa fosfolipídica, unha micela de cadeas hidrofóbicas de ácidos graxos con grupos fosfato hidrofílicos.
En humanos e moitos outros animais, o ácido clorhídrico é parte do ácido gástrico segregado no estómago para axudar a hidrolizar ás proteínas, así como para converter a proenzima inactiva pepsinóxeno na enzima activa pepsina. Algúns organismos producen ácidos para a súa defensa; por exemplo, as formigas producen o ácido fórmico.
O equilibrio ácido-base xoga un rol crítico na regulación da respiración dos mamíferos. O gas osíxeno (O2) leva a cabo a respiración celular, proceso polo cal os animais liberan a enerxía potencial química almacenada nos alimentos, producindo dióxido de carbono (CO2) como produto. O osíxeno e o dióxido de carbono son intercambiados nos pulmóns, e o corpo responde as demandas enerxéticas variables axustando a velocidade de ventilación pulmonar. Por exemplo, durante períodos de exercitación, o corpo rompe rapidamente os carbohidratos almacenados, liberando CO2 ao torrente sanguíneo. En solucións acuosas como o sangue, o CO2 existe en equilibrio con ácido carbónico e o anión bicarbonato. É a diminución no pH o sinal que leva ao cerebro para respirar máis rapidamente e profundo, liberando o exceso de CO2 e resuministrando ás células con O2. miniatura|A [[ácido acetilsalicílico|aspirina (ácido acetilsalicílico) é un ácido carboxílico.]] As membranas celulares son xeralmente impermeables ás moléculas polares, cargadas ou grandes, debido ás cadeas graxas acílicas lipofílicas contidas no seu interior. Moitas moléculas biolóxicamente importantes, incluíndo un gran número de axentes farmacéuticos, son ácidos orgánicos débiles que poden crusar a membrana na súa forma protonada, na forma sen carga, pero non poden facelo na súa forma cargada (como base conxugada). Por esta razón, a actividade de moitas drogas pode ser aumentada ou diminuída polo uso de antiácidos ou alimentos ácidos. Con todo, a forma cargada adoita ser máis soluble no sangue e o citosol, ambos os medios acuosos. Cando o medio extracelular é máis ácido que o pH neutro dentro da célula, certos ácidos existirán na súa forma neutra e serán solubles na membrana, permitíndolles cruzar a bicapa lipídica. Os ácidos que perden un protón a pH intracelular existirán na súa forma cargada, soluble, polo que son capaces de difundirse a través do citosol ao seu obxectivo. O ibuprofeno, a aspirina e a penicilina son exemplos de drogas que son ácidos débiles.
One Tree Hill (volcán)
miniatura|300 px|One Tree Hill.
One Tree Hill é un monte volcánico de 182 metros situado en Auckland, Nova Zelandia. Deu nome ó suburbio da cidade que medrou arredor da súa aba, o volcán coñécese en maorí como Maungakiekie. O lugar e os seus arredores eran o lugar de residencia da tribo dos Wai ou Hua polo menos desde o 1700. No cumio encóntrase a tumba de John Logan Campbell culminada por un obelisco. Xa non está a totara (árbore sagrada maorí) que un colono inglés queimou en 1852 nin as árbores que se plantaron para substituílo.
A Fervenza, A Xesta, Lalín
A Fervenza é un lugar da parroquia da Xesta, no concello pontevedrés de Lalín, na comarca do Deza. Segundo o IGE en 2011 tiña 17 habitantes (oito mulleres e nove homes), 3 menos ca en 1999.
Fluxbox
miniatura|225 px|Captura de pantalla de Fluxbox Fluxbox é un xestor de xanelas para X Windows System en Unix baseado en Blackbox 0.61.1. É lixeiro e altamente persoalizable, con suporte mínimo para iconas, gráficos e con capacidades básicas de estilo para a interface, en definitiva veloz e simple. A configuración xestionase enteiramente en arquivos de texto (por defecto no directorio ~/.fluxbox), aínda que tamén é posible usar FluxConf.
O Caldeirón, Codesido, Vilalba
O Caldeirón é un lugar da parroquia de Codesido, no concello lugués de Vilalba, na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2010 tiña 4 habitantes (3 homes e 1 muller).
Carracido, Pino, Cospeito
Carracido é un lugar da parroquia de Pino, no concello de Cospeito, na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 23 habitantes (13 homes e 10 mulleres).
A Escusa
O topónimo galego A Escusa pode referirse a:
João Guimarães Rosa
João Guimarães Rosa, nado en Cordisburgo o 27 de xuño de 1908 e finado en Río de Xaneiro o 19 de novembro de 1967, foi un dos máis importantes escritores brasileiros ademais de médico e diplomático.
Traxectoria
Foi elixido membro da Academia Brasileira de Letras o 6 de agosto de 1963, sendo o terceiro ocupante da cadeira nº 2, que ten como patrón Álvares de Azevedo.
Foi o primeiro dos seis fillos de Florduardo Pito Rosa ("Flor") e de Francisca Guimarães Rosa ("Chiquitita"). Comezou aínda neno a estudar diversos idiomas, iniciando polo francés cando aínda non tiña 6 anos.
Aínda pequeno, mudouse para a casa dos avoas, en Belo Horizonte, onde concluíu o curso primario. Iniciou o curso secundario no Colexio Santo Antônio, en San João del-Rei, mais pronto retornou a Belo Horizonte, onde estudou. O tío Adonias, fazendeiro moi rico, dono da facenda Sarandi, patrocinou os estudos de Guimarães Rosa no colexio Arnaldo. En 1925 matriculouse na entón Facultade de Medicina da Universidade de Minas Xerais, con só 16 anos.
O 27 de xuño de 1930 casou con Lígia Cabral Pena, de só 16 anos, con quen tivo dúas fillas: Vilma e Agnes. Licenciouse ese ano e pasou a exercer a profesión en Itaguara, entón distrito de Itaúna (MG), onde permaneceu cerca de dous anos. Foi nesa localidade que pasou a ter contacto cos elementos do sertão que serviron de referencia e inspiración a súa obra.
De volta de Itaguara, Guimarães Rosa serviu como médico voluntario da Forza Pública (actual Policía Militar), durante a Revolución Constitucionalista de 1932, indo para o sector do Túnel en Passa Quatro (MG) onde tomou contacto co futuro presidente Juscelino Kubitschek, naquela ocasión o médico-xefe do Hospital de Sangue. Posteriormente, entrou para o cadro da Forza Pública, por concurso. En 1933 foi para Barbacena na calidade de Oficial Médico do 9º Batallón de Infantaria. Aprobado no concurso do Itamaraty, pasou algúns anos da súa vida como diplomático na Europa e na América Latina.
No inicio da carreira diplomática, exerceu, como primeira función no exterior, o cargo de cóônsul-adxunto do Brasil en Hamburgo, na Alemaña, de 1938 a 1942. Alí, coñeceu e logo casou con Aracy de Carvalho, funcionaria da Itamaraty que, no contexto da segunda guerra mundial, para auxiliar xudeus a fuxir para o Brasil, emitiu máis visados do que as cotas legalmente estipuladas. Por esa razón, Aracy de Carvalho gañou, por esa acción humanitaria e de coraxe, na posguerra, o recoñecemento do Estado de Israel. É a única muller brasileira homenaxeada no Xardín dos Xustos entre as Nacións, no Yad Vashem, que é o memorial oficial de Israel para lembrar as vítimas xudaicas do Holocausto.
Despois de servir en Hamburgo, Guimarães Rosa serviu aínda, como diplomático, nas embaixadas do Brasil en Bogotá e en París.
No Brasil, Guimarães Rosa, na segunda vez en que se presentou a candidatura para a Academia Brasileira de Letras, foi elixido por unanimidade (1963). Temendo ser tomado por unha forte emoción, adiou a cerimonia de posesión durante catro anos. No seu discurso, cando en fin decidiu asumir a cadeira da Academia, en 1967, chegou a afirmar, en ton de despedida, como se soubese o que pasaría ao atardecer do domingo seguinte: "a xente morre é para probar que viviu." Faleceu tres días máis tarde na cidade do Río de Xaneiro, o 19 de novembro. No ditame médico fálase dun infarto, porén súa morte permanece un misterio inexplicábel, sobre todo por estar previamente anunciada na súa obra máis marcante Grande Sertão, Veredas, novela cualificada por Rosa como unha "autobiografia irracional". Talvez a explicación estea na propia travesía simbólica do río e do sertão de Riobaldo, ou no amor inexplicável por Diadorim, marabilloso demais e espantoso demais, beleza e medo ao mesmo tempo, ser e non ser, verdade e mentira, estar e non estar. Diadorim-Mediador, a alma que se perde na consumación do pacto coa linguaxe e a poesía. Riobaldo (Rosa-IO-bardo), o poeta-guerreiro que, en estado de transe, dá á luz obras primas da literatura universal. Biografía e ficción fúndense e confúndense nas páxinas enigmáticas de João Guimarães Rosa, morto prematuramente aos 59 anos de idade, no ápice da súa carreira literaria e diplomática. Foi sepultado no panteón da Academia Brasileira de Letras no Cemiterio de San João Batista na cidade do Río de Xaneiro.
Guimarães Rosa foi tamén candidato ao premio Nobel de Literatura, pouco antes de falecer de ataque cardíaco.
Contexto literario
Forma parte da terceira xeración do Modernismo brasileiro. Os contos e novelas escritas por Guimarães Rosa ambiéntanse case todos no chamado sertão brasileiro. A súa obra destácase, sobre todo, polas innovacións de linguaxe, sendo marcada pola influencia de falares populares e rexionais que, sumados á erudición do autor, permitiu a creación de moitos vocábulos a partir de arcaísmos e palabras populares, invencións e intervencións semánticas e sintácticas. A súa obra destaca sobre todo polas innovacións de linguaxe, sendo marcada pola influencia de falares populares e rexionais que, sumados á erudición do autor, permitiu a creación de numerosos termos a partir de arcaísmos e palabras populares, intervencións semánticas e sintáticas.
Realismo máxico, rexionalismo, liberdade de invencións lingüísticas e neoloxismos son algunhas das características fundamentais da literatura de Guimarães Rosa, mais non as suficientes para explicar o seu logro. Guimarães Rosa proba o importante que é ter a linguaxe ao servizo da temática e viceversa, unha potencializando a outra. Nese sentido, o escritor mineiro inaugura unha metamorfose no rexionalismo brasileiro que o traería de novo ao centro da ficción brasileira.
Guimarães Rosa tamén sería incluído no canon internacional a partir do boom da literatura latinoamericana posterior a 1950. A novela entrara en decadencia nos Estados Unidos (onde á época era vitrine da propia arte literaria, concorrendo só co cinema), especialmente tras a morte de Louis-Ferdinand Céline (1951), Thomas Mann (1955), Albert Camus (1960), Ernest Hemingway (1961), William Faulkner (1962). E, a partir de Cen anos de soidade (1967), do colombiano Gabriel García Márquez, a ficción latinoamericana tórnase a representación dunha vitalidade artística e dunha capacidade de invención ficcional que parecían, naquel momento, perdidas para sempre. Son dese período escritores como Mario Vargas Llosa (Perú), Carlos Fuentes (México), Julio Cortázar (Arxentina), Juan Rulfo (México), Alejo Carpentier (Cuba) e, máis recentemente Ángel Rama (Uruguai).
Sitta formosa
Sitta formosa é unha especie de aves da familia Sittidae, chamados todos gabeadores. É un gabeador grande, que mide 16,5 cm de lonxitude, que non presenta dimorfismo sexual. As partes superiores son de cor negra e azul celeste, con liñas brancas e azul claras na cabeza e coas plumas remeiras flanqueadas coas mesma cores. As partes inferiores son laranxas e a zona sobre os ollos e a gorxa son de cor ocre. Unha liña escura irregular salienta os seus ollos. A ecoloxía desta especie non está totalmente descrita, pero sábese que se alimenta de pequenos insectos e larvae que encontra nos troncos e pólas cubertas de plantas epífitas. A reprodución ten lugar de abril a maio; sitúan o niño en ocos de carballos, rododendros ou outras árbores grandes. O niño está feito de material vexetal e pelo de mamíferos e nel poñen normalmente de catro a seis ovos.
Aínda que a especie se encontra na maioría dos países do sueste asiático continental, pero parece ser escaso ao longo da súa área de distribución, e a súa poboación está moi localizada en determinadas zonas. A ave aniña principalmente en bosques de montaña a alturas desde os 950 m ata os 2 300 m, con algúns axustes de altura estacionais, baixando ata os 300 m en inverno. A súa localización aparente na súa área fai difícil estimar a súa poboación, pero o seu hábitat está ameazado pola deforestación e a especie parece estar en declive. Foi clasificada como especie vulnerable pola IUCN.
Taxonomía
Os gabeadores constitúen o xénero Sitta de pequenas aves paseriformes da familia Sittidae, caracterizados por teren ás curtas e comprimidas, colas cadradas de 12 plumas, un corpo compacto, peteiros bicudos e alongados, dedas fortes con garras longas, e en comportamento, teñen unha característica forma de baixar os troncos cabeza abaixo. A maioría dos gabeadores teñen partes superiores grises ou azuladas e unha liña negra no ollo. Sitta deriva do nome grego que se lle daba aos gabeadores, σίττη, sittē. O xénero pode subdividirse en sete subxéneros (Callisitta, Poecilositta, Oenositta, Sitta, Mesositta, Micrositta e Leptositta), e S. formosa é situada soa no subxénero propio Callisitta (Bonaparte, 1850), e a especie é denominada ás veces Callisitta formosa.
S. formosa foi descrita inicialmente en 1843 polo zoólogo británico Edward Blyth, a partir dun espécime que examinou en Darjeeling. O seu parentesco con outros membros do xénero non está claro. A vistosa cor azul da súa plumaxe invita a comparalo con Sitta azurea, ou outros gabeadores predominantemente azuis como S. frontalis, S. solangiae e S. eonochlamys, pero a súa distribución está centrada nos Himalaias orientais, pero as características únicas da súa plumaxe son un argumento en contra desa idea. Segundo o Congreso Ornitolóxico Internacional e o ornitólogo Alan P. Peterson, non se identificou ningunha subespecie.
En 2014, Eric Pasquet, et al. publicaron unha filoxenia baseada no exame do ADN nuclear e mitocondrial de 21 especies de gabeadores. A posición de S. formosa dentro do xénero non foi establecida con certeza, xa que ten unha asociación estatística moito máis baixa que outras especies no modelo. Non obstante, segundo o descuberto, a especie parece estar moi próxima evolutivamente a tres clados de gabeadores: dous gabeadores que prefiren ambientes rochosos, S. neumayer e S. tephronota; especies do grupo "europaea", incluíndo S. europaea, S. arctica, S. nagaensis, S. cashmirensis, S. castanea, S. cinnamoventris e S. neglecta; así como S. himalayensis, e, por tanto, S. victoriae. Estes tres grupos de parentes próximos son todos xeralmente especies que pechan a entrada do seu niño con lama.
Descrición
miniatura|esquerda|Debuxo que mostra as principais características morfolóxicas da especie
A especie foi descrita por Erik Matthysen no seu tratado de 1998 The Nuthatches, no que salientaba que tiña unha distintiva plumaxe. A súa parte superior é negra e azul celeste, e a inferior laranxa. O seu píleo e manto superior son negros, con liñas azul claras e brancas. A zona escapular, dorso e cadeiras son azuis celestes. As plumas coberteiras maiores e medias son negras, cunhas finas beiras brancas, formando dúas barras estreitas nas ás; as plumas remeiras son negras e máis ou menos con liñas azul claras. O sobrancello e gorxa son brancas e beis e os ollos están salientados por unha liña ocular escura irregular. Baixo a á, a base branca das coberteiras primarias contrasta fortemente coas coberteiras grises de debaixo da cola, un trazo distintivo cando se observa a á en voo. O iris é marrón avermellado ou marrón escuro e o peteiro é negro excepto a base da mandíbula inferior, que é abrancazada. As partes inferiores son xeralmene de cor laranxa. As patas e pés son marróns amarelados, marróns oliváceos ou marróns agrisados.
Non hai dimorfismo sexual nesta especie. Os inmaturos son moi similares aos adultos, pero as liñas no manto son azuis en vez de brancas. As coberteiras primarias dos inmaturos están tamén máis densamente aliñadas de azul, e as partes inferiores son claras en conxunto, especialmente no peito. Os adultos realizan unha muda completa despois da tempada reprodutora, mentres que os inmaturos só presentan unha muda parcial, nas cales substitúen un número variable de plumas temoneiras.
É unha ave grande en comparación con outros membros do xénero Sitta, que mide 16,5 cm de lonxitude. A corda alar mide de 98 a 109 mm nos machos e de 97 a 100 mm nas femias. A cola é de 48 a 60 mm nos machos e de 52 a 56 mm en femias. O peteiro mide entre 20 e 24,9 mm e a lonxitude do tarso está entre 19 e 22 mm. O peso non se coñece.
Vocalización
As vocalizacións de S. formosa non se coñecen ben, pero o seu canto descríbese como "de ton grave e doce". A súa chamada é a típica dos gabeadores, e similar á do gabeador azul (Sitta europaea), pero menos estridente.
Alimentación
S. formosa aliméntase en toda a metade superior do tronco das árbores, explorando o tronco e as pólas cubertas de plantas epífitas (liques, musgos, orquídeas), procurando pequenos insectos, pero tamén buscan nas pólas exteriores. En Laos, os individuos observáronse alimentándose nas grandes pólas de Fokienia hodginsii, unha árbore que está frecuentemente cuberta de epífitas. Esta especie foi ás veces descrita como a máis tímida dos sítidos. Busca alimento da maneira típica de moitos outros membros do seu xénero, ás veces cabeza abaixo e actuando moi de vagar. Os contidos estomacais de espécimes recollidos na China consistían en escaravellos e larvas de insectos.
Reprodución
A reprodución desta especie non foi ben estudada. No nordés da India, a tempada reprodutora vai de abril a maio. O niño está situado lonxe do chan, entre dous e oito metros de altura, e a miúdo constrúeno nun oco dun carballo (vivo ou morto) ou rododendron, ou ás veces noutras árbores grandes. Para construír os niños usan follas e codias, uníndoos con pelos, xeralmente de ratas do bambú (Rhizomyini). Se a abertura do niño é demasiado grande, a ave ceméntao con lama para reducir o tamaño da entrada. A ave xeralmente pon de seis a oito ovos brancos con pintas vermellas, que miden 20,8×15,3 mm. Os dous sexos comparten por igual os traballos da construción do niño e a incubación.
Distribución e hábitat
miniatura|Distribución aproximada no sueste de Asia, elaborada por Simon Harrap (1996) Esta especie vive no leste do Himalaia, e en varios sitios espallados do sueste asiático, no noroeste de Vietnam e en Laos central. O seu rango esténdese ao oeste ata o noroeste da India, onde se detectou en Darjeeling en Bengala Occidental, pero non se volveu a ver alí desde 1933. Está presente en Bután, e nos estados indios de Sikkim (na cidade de Rangpo), en Meghalaya (nas Montañas Khasi), en Assam (no distrito Dima Hasao), no sur de Arunachal Pradesh, e en Manipur e Nagaland. A súa presenza en Bangladesh é incerta pero encóntrase no norte de Birmania, no estado Chin (nos bosques de montaña das montañas Chin-Arakan Yoma), na rexión de Sagaing do estado Kachin e no estado Shan. Os datos sobre esta ave en Laos son erráticos, pero hai informes de avistamentos ao norte de Phou Kobo, e de grandes cantidades de individuos que pasan o inverno no centro do país na natureza virxe da zona de Nakai–Nam Theun. Hai tamén informes de avistamentos no sueste da provincia chinesa de Yunnan, no norte de Tailandia e noroeste de Vietnam. A súa área residencial e reprodutora estímase que cobre uns 376 000 km2.
miniatura|esquerda|A ave no seu hábitat natural en Bután
S. formosa habita normalmente no interior e zonas lindantes de bosques de montaña perennes ou semiperennes, aínda que no norte de Birmania aniñan en árbores espallados en áreas abertas. No centro de Laos, a ave atopouse asociada coas Fokienia perennes. Xeralmente vive a altitudes desde 950 m a case 2 300 m durante as estacións cálidas pero poden realizar migracións verticais estacionais. Na India, por exemplo, a especie pasa o inverno entre os 1 500 e os 2 100 m de altura, pero observouse durante o inverno a só 335 m en Sikkim, e no nordés de Arunachal Pradesh a 460 m e entre os 600 e os 800 m. En Birmania, foron observados entre os 975 e os 1 830 m, na China entre os 350 m e os 1 975 m, en Laos entre os 1 950 e os 2 000 m e en Tailandia, a única observación da especie foi a unha altura de 2 290 m.
Ameazas e protección
S. formosa sempre foi moi rara e cunha distribución moi localizada, quizais debido aos seus requirimentos específicos ecolóxicos, aínda que isto foi cuestionado, xa que non concorda coa divdersidade de hábitats nos que foi observada a especie. Aínda que a especie está menos ameazada en alturas elevadas, o seu hábitat foi reducido pola deforestación, debido ás cortas e retroceso do bosque para ao establecemento e actividades humanas. No centro de Laos e no norte de Vietnam, as árbores de Fokienia, que son unha fonte de alimentación e de sitios de nidación para a especie, son cortadas polo seu alto valor comercial. Investigacións realizadas en 2001 indicaron que había unha poboación entre 2 500 a 10 000 adultos, e entre 3 500 e 15 000 individuos totais; estas cifras están en declive. A especie foi clasificada como vulnerable pola Unión Internacional para a Conservación da Naztureza (IUCN).
Samsung Galaxy S III
miniatura|200px|Galaxy S III "Pebble Blue". O Samsung Galaxy S III (GT-i9300) é un teléfono intelixente multitáctil deseñado, desenvolvido e publicitado por Samsung Electronics que funciona co sistema operativo Android anunciado por Samsung. Contén características de programación adicional, maquinaria ampliada, e un deseño refeito do predecesor, o Samsung Galaxy S II. O dispositivo foi lanzado co Android 4.0.4 "Ice Cream Sandwich", e pode ser actualizado Android 4.1.2 "Jelly Bean". O sucesor do teléfono, o Samsung Galaxy S4, foi anunciado o 14 de marzo de 2013 e lanzado o mes seguinte.
Lugares de Cerdedo
miniatura|dereita|[[Casa do concello do Concello de Cerdedo.]] Galicia → Parroquias de Galicia → Lugares de Galicia → Lugares de Concello de Cerdedo
Peón (xadrez)
frame|dereita|Peón comendo outro peón
O peón é a peza máis débil e numerosa no xogo do xadrez, a o principio do xogo cada xogador dispón de oito.
Localización inicial
Cada xogador comeza o xogo con oito peóns, un en cada cadro da segunda fila desde o punto de vista de cada xogador. Na notación alxébrica os peóns brancos comezan en a2, b2, c2, ..., h2, mentres que os peóns negros comezan en a7, b7, c7, ..., h7.
Movemento do peón
O peón sempre move cara adiante -nunca pode retroceder-, ao longo dunha columna, pero a diferenza das demais pezas non captura no sentido da marcha, senón unha casa en diagonal. Cando dous peóns do bando contrario se atopan na mesma columna, en casas consecutivas, non poden moverse a non ser que poidan facer unha captura. Neste caso dise que os peóns están bloqueados. Pola contra un peón que non ten a outro diante nin nas columnas adxacentes dise que está pasado. Os peóns pasados son moi perigosos xa que poden coroar e trocar na peza que queiran agas o rei. Un peón que non ten outro contrario na súa mesma columna pero si nunha das columnas adxacentes dise que está semipasado. Tamén son peóns perigosos xa que poden converterse en peóns pasados.
O peón pode avanzar unha ou dúas casas en vertical no seu primeiro movemento, pero só unha nos demais. Con todo, a captura realízaa en sentido diagonal avanzando un paso. Non pode retroceder.
A captura ao paso do peón
Se un peón se atopa na quinta fila e un peón adversario dunha columna adxacente move dúas casas no seu primeiro movemento, é posible tomar ao paso coma se o peón adversario movese só unha casa. Este movemento ao paso especial só se pode realizar na xogada seguinte á que o peón adversario moveu dúas casas.
Internacionalmente a expresión para referirse á captura ao paso é «en passant» polo que cando se anota unha partida e captúrase ao paso o correcto é escribir e.p. logo da xogada.
Coroación do peón
Pódese pedir calquera peza, salvo o rei, así é posible que chegue a haber varias damas ou varios bispos que circulan por casas da mesma cor. A acción da peza coroada é inmediata, é dicir, se o rei está na liña de coroación e ao coroar un peón se pide unha dama ou unha torre, o rei queda automaticamente en xaque, e ata en xaque mate se non pode eludir a ameaza.
Disposición dos peóns no taboleiro
No xadrez a estrutura de peóns durante unha partida é unha consideración importante, un bando pode estar en posición inferior por ter este aspecto descoidado, ata con igualdade de material. Así mesmo, podemos atoparnos moitos casos de finais de peóns e reis sen ningunha peza máis sobre o taboleiro, co que estes adquiren outra dimensión, e ata se producen algunhas posicións xa estudadas pola teoría.
Cita
"Os peóns son a alma do xadrez."- François Philidor
Guerras cántabras
Coñécese como guerras cántabras ou guerras cántabro-astúrico-galaicas (29 a. C.-19 a. C.) aos enfrontamentos entre o Imperio romano e os distintos pobos ástures e cántabros que habitaban o territorio coñecido xa polos antigos romanos como Cantabri, ao norte na Península Ibérica.
Os enfrontamentos mantidos por Roma contra os diversos pobos do Norte hispano (cántabros e ástures principalmente) representaban a culminación da longa conquista da Península Ibérica. A resonancia destas guerras excedeu á de gran parte das emprendidas polo Estado romano ao longo da súa historia. A razón diso non hai que buscala no ámbito estritamente militar, senón no alcance político que se lle concedeu á conquista do Norte peninsular, única operación dirixida persoalmente polo emperador César Augusto.
Así comeza Floro o seu relato para narrar os feitos acaecidos nunha contenda que fixo que o propio emperador romano César Augusto, abrise as portas do templo de Xano, en sinal de combate total, e desprazásese en persoa desde Roma ata terra de cántabros.
Contexto
Desde aproximadamente o ano 50 a. C., só os cántabros e os ástures mantiñan a independencia fronte a Roma, aínda que ocasionalmente se enrolaban nas tropas auxiliares romanas, como consta para o propio ano 50-49 a. C., durante as guerras civís, ao servizo de Pompeio. O resto dos poboadores da península xa foran sometidos, ou ben se uniran voluntariamente aos romanos.
Non é fácil precisar o escenario da contenda, pero hai datos que apuntan a que e no inicio estendeuse até terras ástures, polo menos durante os primeiros anos desta. Dous anos despois de comenzada, no 27 a. C. e en plena campaña militar, prodúcese un feito determinante. A península ibérica divídese en tres provincias, en vez das dúas que había até aquela. Hispania queda así dividida na Baetica, a Lusitania, de nova creación, e a Tarraconense. Este feito é de suma importancia para realizar unha contextualización xeográfica correcta.
A división prodúcese, precisamente, como consecuencia e no ecuador da guerra. Ao mesmo tempo, dáse a circunstancia de que Asturiae e Gallaecia (Asturias e Galiza) fican encadradas na provincia de Lusitania, mentres que Cantabria fica dentro da provincia Citerior, baixo o control directo do emperador César Augusto que se presenta, precisamente ese mesmo amo (27 a. C.), en terras cántabras. Este feito implica expresamente que Cantabria non se consideraba aínda unha terra pacificada e que, polo tanto, necesitaba tropas baixo o goberno do legatus augusti propaetore para ser pacificada. É máis, desde o ano 26 a. C., o historiador Floro só menciona a cántabros como contendentes e é a partir desta data cando Roma desprega todo o seu poderío militar na rexión.
miniatura|300px| Cantabria romana durante o período das Guerras Cántabras. O mapa sinala as fronteiras do territorio cántabro en relación coas provincias actuais así como as distintas tribos que o habitaban, os pobos veciños, cidades e accidentes xeográficos interpretados a partir de fontes clásicas.
En calquera caso, o teatro de operacións quedaría dividido en dous, con Asturias, León e zonas de Zamora e Galiza a un lado, e Cantabria, norte de Palencia e norte de Burgos a outro. Neste contexto, o escenario sería atendido independente e simultaneamente por dous legados diferentes, sendo o propio Augusto quen quedou co control da Guerra contra os cántabros que duraría sete anos máis.
Nese contexto histórico, os poboadores cántabros, polo oeste, chegaban até o actual Río Sella, hoxe en día territorio asturiano, baixando cara ao sur até as súas fontes no Val de Sajambre; polo sur sobresaía a cidade naturalmente fortificada de Peña Amaya (hoxe en día en terra de Burgos) e polo leste os seus límites chegaban até a ría de Oriñón, desembocadura do Río Agüera, entre as poboacións de Guriezo e Castro Urdiales, próximas ao actual límite con Biscaia, daquela territorio autrigón.
Antecedentes
As primeiras aparicións dos cántabros no contexto histórico das guerras de Roma en Hispania é moi anterior á das propias Guerras Cántabras, posto que os cántabros empregábanse como mercenarios en diferentes conflitos tanto dentro como fóra da península. Deste xeito, encontrámonos con que anos antes do inicio das Guerras Cántabras, o exército romano xa tiña coñecemento do carácter guerreiro dos pobos do norte da península. Existe constancia de que participaron na guerra dos cartaxineses contra Roma durante a segunda guerra púnica: