cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Contaminación do solo
Consecuencias
Nalgúns casos, prodúcese unha diminución da presenza das substancias químicas no estado favorables para a asimilación polas plantas. Así pois, ó modificarse o pH do solo, pasando de básico a ácido, o ion manganeso que está disolto no medio acuoso do solo se oxida, volvéndose insoluble e inmobilizándose.
Hai degradación paisaxística, pois a presenza de verteduras e acumulación de residuos en lugares non acondicionados, xeran unha perda de calidade da paisaxe, á que se engade nos casos máis graves a deterioración da vexetación, o abandono da actividade agropecuaria e a desaparición da fauna.
Micromorcegos
O tamaño varía entre 4 e 16 centímetros. A maioría do alimento dos microquirópteros son os insectos. Algúns cazan especies máis grandes: lagartos, ras ou mesmo peixes. Hai microquirópteros, como o vampiro (Desmodus rotundus) de América do Sur, que se alimentan de sangue de grandes mamíferos.
Contaminación do solo
Consecuencias
Perda de valor do solo, economicamente, e sen considera-los costos da recuperación dun solo, a presenza de contaminantes nunha área supón a desvalorización da mesma, derivada das restricións de usos que se impoñan a este solo, e por tanto, unha perda económica para os seus propietarios.
Tratamento e recuperación
miniatura|250px|dereita|[[Praia América con Bandeira azul pola súa limpeza]] A descontaminación ou recuperación analízase empregando medicións a campo da química do solo, aplicando modelo de computadora para analizar transporte. Algunhas estratexias para a penetración agrícola:
Micromorcegos
Clasificación
Esta clasificación é a adoptada por Simmons & Geisler (1998):
José Luis Comellas
Traxectoria
Neto do escritor Manuel Comellas, o seu pai era químico en Carburos Metálicos e profesor de bacharelato en Cee. Iniciou os estudos de bacharelato en 1940 no colexio Fundación Fernando Blanco desta vila, onde ensinaba seu pai, e continuounos en 1942 no colexio Tirso de Molina, xa en Ferrol. Licenciouse en 1951 en Filosofía e Letras na Universidade de Santiago de Compostela, e obtivo o premio extraordinario de fin de carreira e o premio Ourtvanhoff o mellor estudante da universidade.
Cursou o doutoramento na Universidade Complutense de Madrid, e rematouno cunha tese sobre os primeiros pronunciamentos en España, en 1953, dirixida por Federico Suárez Verdeguer, e que ao ano seguinte se publicaría como libro, e que sería o primeiro de moitos: Los primeros pronunciamientos en España. Con este título gañou ó ano seguinte o Premio Nacional Menéndez Pelayo. En 1954 obtivo a cátedra de historia da Universidade de Sevilla, universidade na que exercería a docencia ata a súa xubilación, se ben ocasionalmente exerceu a docencia noutras universidades (Santiago 1953-1956, Navarra na década dos sesenta e Tucumán).
En 1963, gañou por oposición á cátedra de Historia de España Moderna e Contemporánea da universidade de Sevilla, pola que competiu con Antonio Domínguez Ortiz.
En 1993, foi nomeado académico de número da Real Academia Sevillana de Buenas Letras​ e da que foi vicedirector de 1999 a 2005. En 1995, foi nomeado membro correspondente por Sevilla da Real Academia da Historia.​
Carballido, A Graña, Ponteceso
Neste lugar está a igrexa parroquial de San Vicenzo, de estilo barroco. Foi construída no século XVII, sobre o mosteiro de San Vicenzo de Almerezo do que non quedan restos. O mosteiro de Almerezo fora fundado o 7 de maio de 867 por Rosendo de Celanova, daquela bispo de Santiago.
José Luis Comellas
Traxectoria
Desde o ano 2000 e ata o final da súa vida foi profesor emérito da universidade de Sevilla, e seguiu escribindo libros sobre historia, astronomía e música.
Astronomía
Ademais da súa obra historiográfica, Comellas foi divulgador de astronomía, e publicou numerosas obras sobre este eido, entre elas un catálogo sobre estrelas dobres, a primeira edición en español do Catálogo Messier e unha popular Guía del firmamento da que se realizaon sete edicións. A Comellas atribúeselle ademais o descubrimento de 20 estrelas dobres.
Cerezo de Arriba, A Graña, Ponteceso
Cerezo de Arriba é un lugar da parroquia da Graña no concello coruñés de Ponteceso na Comarca de Bergantiños. Segundo o Instituto Nacional de Estadística en 2018 tiña 25 habitantes (10 homes e 15 mulleres).
Esperante, Esperante, Agolada
Esperante é un lugar da parroquia de Esperante, no concello pontevedrés de Agolada, na comarca do Deza. Segundo o INE, no 2008 tiña 35 habitantes (17 homes e 18 mulleres), o que supón unha diminución de 18 habitantes con respecto ao ano 2000.
Comité Olímpico Cubano
O Comité Olímpico Cubano é a organización que representa os deportistas cubanos no Comité Olímpico Internacional (COI), nos Xogos Panamericanos e nos Xogos de América Central e o Caribe. Foi creado no ano 1926 mais non foi formalmente recoñecido polo COi até 1955. O presidente actual do comité é José Fernández Álvarez.
O Comité Olímpico Cubano ten a súa sede na Habana.
Remesar, Bóveda
Limita coas parroquias de Castro de Rei de Lemos ao noroeste, Vilarbuxán ao nordés e leste, Rubián, Teilán e Martín ao sur, e A Broza ao oeste.
Historia
A primeira referencia a Remesar, aparece nun documento da Catedral de Lugo, do ano 891, no que se cita como lugar do Val de Lemos. Posteriormente, Juan de Padromao abade de Castro de Rei, fai carta de foro, no 1502, sobre varias casas e herdanzas desta parroquia.
Patrimonio
A igrexa parroquial data do século XVII. Trátase dun edificio con dúas naves, de planta rectangular e muros de cachotería de xisto enlucidos, con cuberta de madeira e xisto a dúas augas.
Na Portaxe sitúase a capela da Virxe das Dores, do século XVIII aínda que moi reformada. Na mesma aldea consérvanse tamén restos do muíño do Fidalgo.
Destaca en Penacova, a ferrería do mesmo nome, da que hai unha primeira referencia no ano 1780. Presenta un bo estado de conservación, conservando a fragua, o mazo, os foles, a maquinaria hidráulica en xeral en funcionamento grazas a súa restauración. No mesmo lugar está o muíño de Penacova, tamén ben conservado.
Gran Premio de Motociclismo de Europa
O Gran Premio de Motociclismo de Europa, era unha proba de motociclismo de velocidade que se celebrou en España entre os anos 1991 e 1995 que formou parte do Campionato do Mundo de Motociclismo.
Historia e características
Engadiuse en 1991 ao calendario do Campionato do Mundo como complemento do Gran Premio de Motociclismo de España, aproveitando o éxito dos pilotos españois (moitos deles cataláns) en dita especialidade e número de seguidores do campionato en España. A edición de 1991 correuse no Circuíto do Jarama, e as posteriores no Circuíto de Cataluña. Foi substituído polo Gran Premio de Motociclismo de Cataluña en 1996.
O estadounidense Wayne Rainey venceu tres veces consecutivas en 500cc, o italiano Luca Cadalora acadou nesta proba unha vitoria en 500cc e dúas en 250cc e o seu paisano Max Biaggi venceu tres veces consecutivas en 250cc.
Morcego das fragas
O morcego das fragas (Barbastella barbastellus) é unha especie de morcego microquiróptero da familia Vespertilionidae.
Distribución
Está amplamente distribuído por Centroeuropa acadando o sur de Escandinavia, está presente no norte de África e na maioría das illas do Mediterráneo,, aínda que pode ser raro nestas rexións, chegando até Turquía e a península de Crimea en Ucraína. En España a maioría das observacións realizáronse na metade setentrional, áchase presente nas Illas Baleares, na illa de Mallorca e nas Canarias, nas illas de Tenerife e La Gomera.
Único representante do seu xénero en Europa. As poboacións das Illas Canarias inclúense na subespecie Barbastella barbastellus guanchae.
Hábitat
Trátase dun morcego pouco gregario, o tamaño das colonias adoitan ser de poucos individuos, normalmente por baixo dos 15 exemplares. Especie citada habitualmente en zonas montañosas e non especialmente asociado a zonas forestais, refúxiase tanto en árbores, como en casas e refuxios subterráneos, neste último caso sobre todo en inverno.
Ameazas
Ao tratarse dunha especie que en áreas forestais adoita ocupar buratos nas árbores, veríase afectado pola dispoñibilidade de árbores de tamaño suficiente. A maior parte das localizacións desta especie están situadas en edificacións antigas en ambientes rurais e poden verse afectados polos problemas habituais deste tipo de refuxios (remodelación, ruína e molestias...). Non obstante as colonias do morcego das fragas adoitan mudar con frecuencia de localización e por isto veranse menos afectadas ca outras especies que utilizan estes refuxios de forma máis estable (p. e. rinolófidos, Myotis emarginatus).
Darío Barrio
Darío Barrio Domínguez, nado en Madrid o 11 de decembro de 1972 e finado en Segura de la Sierra, Xaén o 6 de xuño de 2014, foi un afamado cociñeiro dentro da cociña española, coñecido por realizar a primeira etapa do programa de televisión Todos contra el Chef, de Cuatro. Faleceu mentres practicaba salto base na pedanía de Caseríos Nuevos, en Segura de la Sierra, Xaén.
Traxectoria
O quinto de seis irmáns, manifestaba a súa inquietude pola cociña desde os 14 anos, nos que alternaba os estudos de Hostalaría (dous anos en Granada e tres anos en As Palmas de Gran Canaria) mentres realizaba prácticas de cociña en diferentes restaurantes de Donostia, Santander, Xirona e Madrid (nesta última cidade, traballou no Restaurante Hellen´s rexentado por uns amigos da familia). Tralos seus estudos en España viaxou por diferentes países de Europa e Estados Unidos durante un período de case 13 anos, cociñando en Zúric, Londres, Bordeos e Pensilvania.
Posuía o restaurante Dassa Bassa en Madrid desde xuño de 2004, no que ademais exercía de cociñeiro.
Faleceu en accidente o 6 de xuño de 2014, no transcurso da primeira xornada da XV Edición do «Festival Internacional de Cine del Aire El Yelmo» de Casaríos Nuevos, en Segura de la Sierra. Precisamente o acto era unha homenaxe a Álvaro Bultó, falecido nas mesmas circunstancias dez meses antes.
Estaba separado de Itziar Ortega e tiña dous fillos varóns con ela, Telmo e Lucas.
Burundi
Burundi, oficialmente República de Burundi (en kirundi: Republika y'u Burundi, pronunciado /buˈɾundi/; en francés: République du Burundi, pronunciado /byˈʁyndi/), é unha pequena nación de África Oriental, que carece de saída ao mar. Está rodeada por Ruanda, a República Democrática do Congo e Tanzania. Parte do a fronteira occidental limita co lago Tanganica. O antigo nome do país era Urundi-Ubrundi-Bruwanda. Urundi é a abreviación de "Urundi Rwanda" ("A outra Rwanda"), tal como as forzas coloniais belgas adoitaban referirse ao territorio. O nome actual do país provén da linguaxe bantú kirundi.
Dende 1966, a capital foi Bujumbura, pero en 2019, trasladouse a Gitega, antiga capital do Reino de Burundi.
Historia
Os primeiros habitantes da zona foron os pigmeos, que foron substituídos e absorbidos polos bantú durante as oledas de migracións de devandita etnia. Burundi existe como reino independente desde o século XVI, transformándose nunha colonia alemá e pasando a Bélxica na primeira guerra mundial. Burundi foi parte do mandato belga da Liga das Nacións sobre Ruanda-Urundi, e logo un Fideicomiso das Nacións Unidas baixo autoridade administrativa belga logo das Segunda guerra mundial.
As orixes da monarquía de Burundi transformáronse nun mito. Segundo as lendas, o fundador da dinastía orixinaria, Ntare Rushatsi chegou a Burundi desde Ruanda no século XVII, outras fontes máis certeiras suxiren que Ntare proveu desde Buha no sueste e realizou a fundación do seu reino na rexión Nkoma. Ata a caída da monarquía en 1966 o reinado mantivo uns dos poucos vínculos de Burundi co seu pasado.
Desde a independencia en 1962, ata as eleccións de 1993, Burundi foi controlado por unha serie de ditaduras militares, todas pertencentes á minoría tutsi. Ao longo deses anos producíronse feitos de violencia étnica incluídos os incidentes de 1964 e os dos finais dos anos '80, e o xenocidio burundiano de 1972. En 1993, Burundi tivo as súas primeiras eleccións democráticas, onde se impuxo a Fronte para a Democracia de Burundi (FRODEBU dominado pola minoría hutu. O líder do FRODEBU Melchior Ndadaye, converteuse no primeiro presidente hutu de Burundi, pero poucos meses despois foi asasinado por un grupo de oficiais do exército pertencentes á etnia tutsi, este asasinato introduciu a Burundi nuns horrible guerra civil. Como resposta ao asasinato do presidente Ndadaye, extremistas hutu masacraron miles de civís tutsi, as forzas armadas de Burundi dominadas polos tutsis responderon masacrando similares cantidades de civís hutus. Seguiron anos de inestabilidade ata 1996, cando o antigo presidente Pierre Buyoya tomou o poder por medio dun golpe de estado. miniatura|250px|Praia sobre o lago Tanganica en Buiumbura
En agosto de 2000 un acordo de paz asinado polos dous os grupos políticos de Burundi estableceron un programa establecendo datas para a restauración da democracia. Logo de moitos anos de violencia civil, un alto ao lume foi asinado en 2003 entre o goberno de Pierre Buyoya e o máis grande grupo de rebeldes hutus o CNDD-FDD. A fins dese ano o líder do FRODEBU, Domitien Ndayizeye substituíu a Buyoya como presidente do país. Aínda iso o grupo hutu máis extremo Palipehutu-FNL (máis coñecido como "FNL") continuou refusando as negociacións. En agosto de 2004 dita organización masacró a 152 refuxiados tutsi-congoleses no campo de refuxiados de Gatumba no oeste de Burundi. En resposta a ese ataque o goberno de Burundi emitiu ordes de arresto para os líderes do FNL Agathon Rwasa e Pasteur Habimana declarando ao FNL como unha organización terrorista.
En maio de 2005, un cesamento do fogo foi finalmente asinado entre o FNL e o goberno de Burundi, pero os combates seguiron. Renovadas a negociacións en novos termos, o FNL demandou a total amnistía a cambio de entregar as armas. Varias eleccións producíronse a mediados do ano 2005, nas que se impuxo o antigo grupo rebelde hutu National Council for the Defense of Democracy-Forces for the Defense of Democracy (CNDD-FDD). O 7 de setembro de 2006 asinouse un segundo cesamento do fogo.
Rúa de San Francisco (Santiago de Compostela)
A rúa de San Francisco é unha rúa do centro histórico de Santiago de Compostela que vai desde a praza do Obradoiro até a igrexa de San Francisco.
Características
miniatura|Fachada da [[Convento de San Francisco do Val de Deus|igrexa de San Francisco. Diante, á esquerda, monumento a San Francisco, obra de Francisco Asorey.]]
Burundi
Idiomas
Os idiomas oficiais de Burundi son o kirundi e o francés; pero o inglés e o suahili son amplamente falados pola maior parte da poboación.
Rúa de San Francisco (Santiago de Compostela)
Características
Na beira esquerda da dirección sinalada encóntranse, acaroados, a fachada leste do Hostal dos Reis Católicos (Parador) e a Facultade de Medicina da Universidade da cidade.
Na beira dereita hai bares e moitas tendas de recordos para os turistas.
Burundi
Organización político-administrativa
Burundi divídese en 17 provincias:
Rúa de San Francisco (Santiago de Compostela)
Características
Trátase dunha rúa tipicamente compostelá, completamente construída en pedra e cun ambiente moi especial onde se mesturan os estudantes que acoden á Facultade e os peregrinos que acceden á Catedral desde a avenida de Xoán XXIII.
San Cibrao, Esperante, Agolada
San Cibrao é un lugar da Parroquia civil1parroquia de Esperante, no concello pontevedrés de Agolada, na comarca do Deza. Segundo o INE, no 2008 tiña 17 habitantes (8 homes e 9 mulleres), o que supón unha diminución de 12 habitantes con respecto ao ano 2000.
Burundi
Xeografía
Coa fusión do xeo das montañas do norte, iníciase un curso de auga o río Kagera, que é considerado como a fonte máis remota do Río Nilo.
Economía
O Burundi é un país sen litoral e con poucos recursos naturais. O maior medio de subsistencia é a agricultura pero posúe unha das reservas de níquel máis grande do mundo. Aínda que a economía vira ao redor da agricultura, por culpa da guerra civil, a erosión, e a emigración da poboación, Burundi é incapaz de resolver as súas necesidades alimenticias, chegando ata a importar alimentos, o cal significa un 17% do total das importacións.
Demografía
250px|miniatura|evolución demográfica de Burundi
O número de habitantes estímase que para o 2007 é de 8 390 000. Os habitantes de Burundi están divididos en tres grupos étnicos: os hutu (85%), os tutsi (15%), ex-elite política que aínda controla o Exército, e os pigmeos twa (1%). Tamén viven uns 3.000 europeos e 2.000 asiáticos.
A esperanza de vida é de 51 anos. A media de fillos por muller é de 6.48, unha das taxas máis altas do mundo, o cal vai provocar graves problemas económicos e ambientais. O 51.6% da poboación esta alfabetizada. Calcúlase que o 6% da poboación esta infectada co virus de HIV (SIDA).
O francés e o kirundi son os dous idiomas oficiais, pero o suahili tamén é bastante falado.
Dous terzos da poboación son cristiáns, sobre todo católicos; o resto da poboación practica o islam ou cultos africanos tradicionais. Existe unha alta porcentaxe de cristiáns, 67%; cultos africanos tradicionais, 32%; e unha minoría musulmá, 1%.
Cultura
O papel da cultura está asociado con cada etnia e o labor tradicional que ralizan: os hutus son agricultores, os tutsis son pastores e os pigmeos son cazadores-recolectores. A xente entretense xogando ao fútbol, con poemas ou narrando historias e xogando ao mancala, un xogo de mesa estendido en toda África. No campo da música o máis representativos son os tambores dos tutsis que se tocaban na corte. Só esta alfabetizado algo máis do 50 % da poboación.
Lestimoño, A Graña, Ponteceso
Lestimoño é un lugar da parroquia da Graña no concello coruñés de Ponteceso na Comarca de Bergantiños. Segundo o Instituto Nacional de Estadística en 2018 tiña 104 habitantes (51 homes e 53 mulleres).
Hai restos dun castro no lugar.
Fidel Castro
Fidel Alejandro Castro Ruz (13px| [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/83/Es-Fidel_Castro.ogg son]), nado en Birán o 13 de agosto de 1926 e finado na Habana o 25 de novembro de 2016 , foi un avogado e revolucionario comunista cubano, con orixe galega, que gobernou Cuba como primeiro ministro de 1959 a 1976 e logo como presidente de 1976 a 2008.
Nacionalista e marxista-leninista, exerceu como Primeiro Secretario do Partido Comunista de Cuba dende 1965 a 2011. Baixo o seu mandato, o país transformouse nun país socialista, con gran parte da industria e da economía nacionalizadas.
Fillo dun emigrante galego acomodado, Castro adoptou as ideas antiimperialistas mentres estudaba Dereito na Universidade da Habana. Despois de participar en rebelións contra a ditadura de Rafael Trujillo na República Dominicana e o goberno dereitista colombiano, planeou o derrocamento do ditador cubano Fulgencio Batista lanzando un ataque contra o cuartel Moncada en 1953. O intento fracasou e tras pasar un ano no cárcere, viaxou a México onde formou un grupo revolucionario, o Movemento do 26 de xullo, xunto co seu irmán Raúl Castro e o Che Guevara. De volta en Cuba, Fidel liderou o Movemento nunha guerra de guerrillas contra as forzas de Batista en Sierra Maestra. Despois do derrocamento de Batista, asumiu o poder político e militar como primeiro ministro de Cuba. Os Estados Unidos opuxéronse ao goberno de Castro e tentaron derrocalo mediante centos de intentos de asasinato, bloqueo económico e contrarrevolución, incluído o intento de invasión da illa en Baía de Cochinos. Para contrarrestar estas ameazas, aliñouse coa Unión Soviética, permitíndolle a esta instalar armas nucleares en Cuba en 1962, provocando a Crise dos mísiles, punto álxido da Guerra Fría.
Adoptando un modelo de desenvolvemento marxista-leninista, Fidel converteu Cuba nun Estado socialista de partido único baixo o liderado do Partido Comunista, o único no hemisferio occidental. Introducíronse políticas de economía planificada e expandíronse a sanidade e a educación. No plano internacional, Castro apoiou a diversos grupos revolucionarios antiimperialistas, deu apoio aos gobernos de esquerdas de Chile, Nicaragua e Granada e enviou tropas aos seus aliados nas guerras de Yom Kippur, Ogadén e a guerra civil angolana. Estas accións, xunto ao liderado de Castro no Movemento de Países Non Aliñados, aumentaron a notoriedade internacional da illa.
Tras a disolución da URSS en 1991, o goberno cubano afrontou unha recesión económica no chamado "Período Especial" e abrazou ideas antiglobalización e a favor do medio ambiente. Na década de 2000, Castro forxou unha alianza coa chamada "marea rosa" latinoamericana (principalmente coa Venezuela de Hugo Chávez) e asinou o ingreso de Cuba na Alianza Bolivariana para as Américas. En 2006, Fidel transferiu os seus poderes ao vicepresidente Raúl Castro, que logo foi elixido presidente do Consello de Estado pola Asemblea Nacional en 2008.
O mandato de Fidel Castro foi o máis longo dun xefe de Estado non monárquico dos séculos XX e XXI e polarizou a opinión mundial. Os seus partidarios veno como un paladín do socialismo e a causa antiimperialista, cuxo goberno revolucionario levou unha avanzada xustiza social e económica ao país, mentres asegurou a independencia de Cuba do imperialismo estadounidense. Pola outra banda, os seus críticos defíneno como un ditador que perpetrou abusos dos dereitos humanos, o éxodo de milleiros de cubanos e o empobrecemento da economía cubana. Fidel Castro foi condecorado cunha gran cantidade de recoñecementos internacionais e influíu de xeito significativo en persoas e grupos de todo o mundo.
Cuba antes do nacemento de Fidel Castro
O 20 de maio de 1902, declarouse a Cuba como unha república independente. Era a última das colonias españolas sobre o continente americano que chegaba a emanciparse. Así e todo había unha parte de farsa e ficción; tal e como Leonard Wood, último gobernador xeral de Cuba, escribía ao Presidente Theodore Roosevelt:
Un ano máis tarde, o senador Chauncey Depew declaraba:
Non se tomou nunca esta iniciativa; ao contrario, incesantes alborotos políticos internos conduciron a un segundo emprego da forza militar americana, de 1906 a 1909; logo a un desembarque da infantería de Mariña americana (os marines) para a protección dos intereses e cidadáns americanos na provincia de Oriente, en 1910, e un novo desembarque da mesma clase en 1917, destinado a convencer a Cuba de entrar na primeira guerra mundial, dada a posición estratéxica da illa no cruzamento de numerosas rutas marítimas.
Para protexer os intereses americanos contra a axitación social e a sabotaxe na provincia de Oriente, os marines permaneceron en Cuba ata 1923. Fidel Castro nacería tan só tres anos máis tarde.
Sun Yat-sen
Sun Yat-sen (chinés simplificado: 孙逸仙pinyin: Sūn Yìxiān / chinés simplificado: 孙中山pinyin: Sūn Zhōngshān / chinés simplificado: 孙德明pinyin: Sūn Démíng), nado o 12 de novembro de 1866 en Cuiheng, actual Zongshan e finado o 12 de marzo de 1925, foi un líder nacionalista e republicano chinés. Está considerado, tanto pola República Popular da China como pola actual República da China (Taiwán) como o pai da China moderna.
Fidel Castro
Infancia e mocidade
Os pais de Fidel Castro foron o emigrante galego Ángel Castro Argiz, natural de Láncara, e a cubana de orixe canaria Lina Ruz González, nada en Pinar del Río. Ángel Castro nacera nunha familia campesiña e participara na guerra de Cuba substituíndo a un mozo da Coruña de máis recursos económicos. Ao rematar a guerra volveu a Galicia, mais en 1905 retornou a Cuba, onde acabou por ser o rico propietario dun latifundio, Manacas, dedicado á cana de azucre. Casou con María Luisa Argota Reyes, coa que tivo varios fillos, e anos máis tarde divorciouse e casou coa súa empregada Lina Ruz, coa que tivo 7 fillos. Os tres primeiros fillos con Lina (Ángela, Ramón e Fidel) naceron antes de divorciarse da primeira esposa.
Sun Yat-sen
Nome
Non se pode falar dun nome único na tradición chinesa, na que ata entrado o século XX era habitual adoptar distintos nomes ao longo da vida. O máis parecido a un nome real sería o nome con que o inscribiron nos rexistros xenealóxicos da súa familia, que foi 孫德明. Este chamado nome de rexistro (譜名, pǔmíng) era o nome con que o coñecían os seus parentes e o utilizado en circunstancias formais, como cando casou.
Fidel Castro
Infancia e mocidade
De calquera maneira, Ángel e Lina casaron pola igrexa, pero ben despois do nacemento de Fidel, durante unha cerimonia amañada polo cura, tamén galego, Enrique Pérez Serantes, amigo da familia Castro. miniatura|280px|Carta escrita en inglés por Fidel Castro á idade de 14 anos ao presidente estadounidense [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt mentres estudaba no Colexio de Dolores, en Santiago de Cuba]] Aos catro anos comezou a ir á escola pública de Birán ata os seis anos, cando foi enviado xunto súa irmá Ángela a estudar ao colexio lasaliano de Santiago de Cuba, ao coidado da que fora a súa mestra en Birán. A pesar da situación económica da súa familia en 1932, Castro sufriu a fame, xa que a institutriz que o coidou empregaba a súa asignación económica para manter a toda a súa familia, nun período de especial dureza económica no país. esquerda|miniatura|280x280px|Fidel Castro no [[Colexio de Belén, na Habana, en 1943.]] Aos 8 anos, o 19 de xaneiro de 1935 foi bautizado Fidel co nome de Fidel Hipólito na parroquia da Santa Igrexa, catedral da vila e arcebispado de Santiago de Cuba. Foron os padriños da cerimonia, Louis Hippolyte Hibbert, cónsul de Haití, e Emerenciana Feliu, a súa esposa. O pai, Ángel Castro, non aparece na partida de nacemento. Nesta data o neno Fidel só tiña un apelido, Ruz. Logo máis tarde sería oficialmente recoñecido polo pai o 11 de decembro de 1943 cos apelidos Castro Ruz á idade de 17 anos.
Sun Yat-sen
Nome
O primeiro carácter chinés do nome de bautismo, dé (德), é o carácter de xeración que compartía con seu irmán e os seus parentes da mesma xeración. Na tradición chinesa, este nome non se utiliza fora do círculo familiar. De feito poucas persoas na China coñecen por este nome a Sun Yat-sen, por outro lado, outras personaxes históricas coma Mao Zedong si pasaron á historia co seu nome de rexistro.
Fidel Castro
Infancia e mocidade
En setembro de 1939 ingresou como interno do colexio xesuíta de Dolores en Santiago de Cuba, onde Fidel asistiu ata 1941. En 1942 ingresou ao colexio de Belén da Habana onde foi seleccionado mellor deportista do curso 1943-1944. Finalizou o bacharelato en 1945, xunto ao seu futuro cuñado Rafael Díaz-Balart, amigo seu naquel momento e inimigo máis tarde.
Sun Yat-sen
Nome
Porén este non foi o nome que se lle deu ao nacer, na China era tradicional que as familias agardaran certo número de anos antes de dar un nome definitivo aos seus fillos. Entre tanto utilizabase o chamado nome de leite (乳名, rǔmíng) que se asignaba no momento do nacemento e era coñecido so pola familia máis próxima. Así o nome que recibiu Sun Yat-sen ao nacer foi Sūn Dìxiǎng(孫帝象), nome de connotacións relixiosas formado polos caracteres 帝, dì, deus supremo e 象, xiǎng, elefante.
Fidel Castro
Universidade
Ingresou na Universidade da Habana o 4 de setembro de 1945. Nos primeiros anos, a súa vida académica caracterizouse pola súa ausencia case total das aulas. A partir do terceiro ano, Castro dedicouse con especial intensidade ao seu traballo académico, matriculándose por libre ata en tres carreiras (Dereito, Dereito diplomático e Ciencias Sociais) coa intención de obter unha bolsa para estudar en Europa ou Estados Unidos.
Sun Yat-sen
Nome
Aos dez anos ingresou na escola da aldea, onde se lle deu o nome de escola (學名, xuémíng). Este acostumaba ser o nome principal da persoa, excepto cando a persoa se volvía maior e os mozos debían chamalo polo nome de cortesía. O nome de escola de Sun Yat-sen foi Wén (文), e así, como Sun Wen, foi coñecido pola maior parte da xente na primeira época da súa vida, e polo tanto cando comezou a súa actividade revolucionaria.
Fidel Castro
Universidade
Foi no período universitario cando tivo acceso a algunhas obras literarias que, segundo el, lle permitiron alcanzar unha certa madurez política. Os seus primeiros pasos na política foron no ámbito estritamente universitario. Foi elixido delegado e recibiu ameazas de morte ante un candidato da Federación Estudantil Universitaria (FEU) apoiado polo goberno de Ramón Grau San Martín.
Sun Yat-sen
Nome
En 1883, aos 17 anos de idade, recibiu o seu bautismo cristián, e coa ocasión adoptou un novo nome, o nome de cortesía (號, hào), que foi Rìxīn (日新, "Renovación Diaria"). Supostamente tomou este nome dunha cita do clásico confuciano O Grande Ensino (大學, dàxué), e foi o nome que utilizaría durante a súa época de estudante en Hong Kong.
Máis adiante, o seu profesor de literatura chinesa escribiu o seu nome coma Yìxiān (逸仙). Aínda que en mandarín as pronunciacións de Rixin e Yixian son moi diferentes en cantonés ambos teñen a mesma pronunciación: Yat-sen. Este pronunciación cantonesa do seu nome era a habitual cando se deu a coñecer entre occidentais, o cal fixou o seu nome en Occidente coma Sun Yat-sen, curiosamente hoxe en día na China ninguén o coñece coma Sun Yixian ou Sun Rixin, nin tampouco coma Sun Yat-sen.
Fidel Castro
Universidade
En 1947, con vinte e un anos, como presidente do Comité Dominicano pro Democracia, promoveu accións para esixir a destitución do ditador dominicano Rafael Trujillo e formou parte da invasión de Cayo Confites, co obxectivo de derrocalo. Cando foron interceptados na baía de Nipe ao intentar chegar a terra dominicana, lanzouse á auga e nadou ata Cayo Saetía. De volta á Habana, Castro tivo un papel principal nas protestas dos estudantes contra o asasinato dun alumno de instituto por gardas do goberno. As protestas, acompañadas dunha represión contra os considerados comunistas, provocaron enfrontamentos violentos entre activistas e policías en febreiro de 1948, nos que Castro recibiu unha dura malleira. Neste punto, os seus discursos públicos tomaron unha inclinación claramente de esquerda ao condenar a desigualdade social e económica en Cuba. En contraste, as súas antigas críticas públicas centrábanse na condena á corrupción e ao imperialismo dos Estados Unidos. Tras visitar os barrios máis pobres da Habana, participou tamén en campañas estudantís antirracistas.
Sun Yat-sen
Nome
Máis adiante escolleu un nome de cortesía (字, zì): Zǎizhī (載之) baseado no seu nome de escola Wen, porén este nome foi pouco utilizado e apenas é coñecido.
Fidel Castro
Universidade
En 1948, co patrocinio de Juan Domingo Perón, foi enviado a Colombia como delegado da Federación de Estudantes Universitarios á IX Conferencia Interamericana. Estaba citado para atoparse co candidato a presidente Jorge Eliécer Gaitán a mesma tarde en que este foi asasinado, no preludio do "Bogotazo". Ao seu regreso a Cuba, contraeu matrimonio o 12 de outubro de 1948 con Mirta Díaz-Balart, unha estudante de filosofía dunha acomodada familia de Banes, a uns 50 quilómetros de Birán. En setembro de 1949, Mirta deu a luz ao seu primeiro fillo, Fidelito. En 1950 obtivo a súa graduación en Dereito.
Sun Yat-sen
Nome
En 1897 Sun Yat-sen chegou ao Xapón, ao rexistrarse no hotel no que se hospedaba un amigo seu rexistrouno co apelido xaponés Nakayama (中山) para ocultar a súa identidade, xa que era buscado pola policía xaponesa. Polo visto o seu amigo teríase fixado de camiño ao hotel no rótulo que penduraba do Pazo do marqués de Nakayama, preto do Parque Hibiya en Toquio. A partir dese momento foi coñecido durante o resto da súa estancia no Xapón coma o Sr. Nakayama.
Os caracteres de Nakayama pronúncianse Zhōngshān en chinés mandarín, e este sería o seu nome entre os republicanos chineses após a caída da dinastía Qing. Curiosamente, mentres Nakayama o usou coma apelido no Xapón, pasou a usalo coma nome propio na China, xunto co seu apelido auténtico Sun. Así pasou a ser coñecido por tódolos chineses das xeracións futuras coma "Sun Zhongshan". Zhongshan significa "montaña central", non é un nome habitual na China, o que reforza o carácter único de Sun Yat-sen e engade o simbolismo do significado de "montaña central", que evoca o seu papel de alicerce da fundación da nova China.
Fidel Castro
Carreira como avogado e inicios na política
Castro co-fundou un bufete de avogados que atendía principalmente a cubanos pobres, o cal se demostrou como un fracaso financeiro. Coidaba pouco o aspecto económico e material e non era capaz de pagar as súas facturas. Os seus mobles foron embargados e cortáronlle a electricidade. Participou nunha protesta dun instituto en Cienfuegos en novembro de 1950 pola prohibición por parte do ministerio de educación das asociacións de estudantes, enfrontándose coa policía. Foi arrestado e acusado de conduta violenta, pero o maxistrado rexeitou os cargos.
Sun Yat-sen
Nome
En 1940 o Kuomitang concedeulle a título póstumo o nome de Guófù (國父, "Pai da Patria"), nome utilizado habitualmente en Taiwán. Na República Popular da China en cambio coñécese ás veces coma Precursor da Revolución (革命先行者, Gémìng Xiānxíngzhě).
Fidel Castro
Carreira como avogado e inicios na política
En 1951, suicidouse Eduardo Chibás, líder do Partido Ortodoxo, co que Fidel simpatizaba dende os seus anos universitarios. En xuño de 1952 presentouse por este partido como independente, para unha circunscrición da Habana, como candidato á Cámara de Representantes do Congreso cubano, pero o golpe de estado do xeneral Fulgencio Batista derrocou o goberno de Carlos Prío Socarrás e anulou as eleccións. O golpe, recoñecido polo goberno dos Estados Unidos, provocou a inquietude de Castro, que empregou os seus contactos coa Mocidade do Partido Ortodoxo para reunir a un grupo de mozos que protagonizarían no futuro o asalto ao cuartel Moncada.
Sun Yat-sen
Inicios
De orixe humilde naceu na vila de Cuiheng, entón no distrito de Xiangshan, trala súa morte a cidade e o distrito de Xiangshan adoptaron o nome chinés máis habitual de Sun Yat-sen, Zhongshan. No momento do nacemento de Sun Yat-sen dependía da prefectura de Cantón pero na actualidade é unha prefectura independente.
Fidel Castro
Enfrontamento con Batista
En marzo de 1952, Fidel Castro xa denunciara a Batista ante un Tribunal de Urxencia por violar a Constitución. Expoñía que os delitos cometidos eran competencia daquel tribunal e sobre a posible actuación deste argumentou:
Sun Yat-sen
Inicios
Emigrou para Hawai, onde se reuniu cun irmán seu, conseguindo estudar medicina en Honolulu nunha escola de misioneiros ingleses, onde recibiu unha educación fortemente marcada por unha orientación racionalista e positivista de matriz occidental e pola fe no progreso tecnolóxico e científico.
Fidel Castro
Enfrontamento con Batista
Os tribunais rexeitaron a demanda, polo que Castro entendeu que a loita armada estaba lexitimada como o único xeito posible de derrocar a ditadura.
Sun Yat-sen
Inicios
De volta na China, totalmente alleo á tradición cultural confuciana, fixo campaña pública contra a tradición e a superstición, porén fronte da reacción violenta do campesiñado tivo que se refuxiar en Hong Kong en 1883, onde rematou os seus estudos e obtivo o diploma que lle permetía exercer a medicina en 1892. Convertido ao cristianismo, adoptou un novo nome: Rixin.
Aínda que comezou aliñado cos partidarios dunha monarquía constitucional, en 1894 fundou a Sociedade para a rexeneración da China cuxo obxectivo político era o derrocamento da dinastía Quing e a chegada dun réxime democrático. Participou no golpe de estado fraguado en Cantón en setembro de 1895, o que provocou o seu exilio. En 1896 foi secuestrado en Londres por axentes da embaixada imperial chinesa
Fidel Castro
Asaltos aos cuarteis Moncada e Carlos Manuel de Céspedes
Co convencemento de que a única saída era a loita revolucionaria, Fidel formou un grupo chamado "El Movimiento" (O Movemento) que operaba a través de células clandestinas, publicando o diario clandestino "El Acusador" (O Acusador), mentres armaba e adestraba a recrutas anti-Batista. Nun ano o grupo xa sumaba uns 1.200 membros, a maioría deles dos barrios máis pobres da Habana. A pesar da súa simpatía polo socialismo evitou unha alianza co comunista Partido Socialista Popular, temendo que isto puidera afastar aos moderados, pero mantivo contacto con membros do partido como o seu irmán Raúl.
Sun Yat-sen
Inicios
No Xapón funda en 1905 a Sociedade da Alianza e en 1911, en Guandong, o Partido Nacionalista Chinés ou Quomintang.
Goberno revolucionario
Após o levantamento de Wuchang, que provocou a caída do derradeiro Emperador, volveu para a China e foi designado primeiro presidente provisional da República Chinesa o 29 de decembro de 1911. Sun Yat-sen non controlaba o norte do país, nas mans das forzas de Yuan Shikai, que arelaba ser un novo emperador. Sun Yat-sen accedeu a que aquel ocupase a presidencia, a fin de unificar a nación e coa esperanza de desprazalo do poder a curto prazo. Fracasado neste intento, Sun Yat-sen volveu de novo para o exilio en 1913.
Fidel Castro
Asaltos aos cuarteis Moncada e Carlos Manuel de Céspedes
Fidel elaborou un plan de ataque armado contra os cuarteis Moncada, en Santiago de Cuba, e Carlos Manuel de Céspedes, de Bayamo (como avanzada para combater o contraataque), ambos na provincia de Oriente para o 26 de xullo de 1953.
Sun Yat-sen
Goberno revolucionario
Volveu para a China en 1917, onde organizou un goberno que controlaba un escaso territorio, e traballou por reunificar o país. Fundou a academia militar de Whampoa onde colocou ao seu colaborador Chiang Kai-shek. Procurou que o seu partido colaborase co Partido Comunista Chinés para acadar uns obxectivos comúns de democratización e reformas socioeconómicas.
Fidel Castro
Asaltos aos cuarteis Moncada e Carlos Manuel de Céspedes
O intento de tomar o cuartel de Moncada debíase a que, debido ás súas características (un importante valor estratéxico pola súa posición, agrupaba polo menos 3000 armas, ademais de estar nunha zona activamente oposta ao golpe dado por Batista), podería levar a un levantamento popular armado, chamar ao pobo á folga xeral dende a radio e aproveitar as características do terreo (rodeado de montañas e preto do mar) que poderían permitir o desenvolvemento da loita armada.
Sun Yat-sen
Goberno revolucionario
Finou, vitima dun cancro cando se dirixía a Beijing a negociar a unificación. Os seus Tres principios do pobo: Democracia, nacionalismo e benestar, seguen a ser referentes nas dúas Chinas actuais.
Fidel Castro
Asaltos aos cuarteis Moncada e Carlos Manuel de Céspedes
A táctica ideada consistía en chegar armados e disfrazados de sarxentos, coa única diferenza do calzado para poder recoñecerse. Unha vez dentro, trataríase de utilizar o valor simbólico da "Rebelión dos Sarxentos" (movemento militar que derrocou ao presidente Gerardo Machado en 1933) para contactar coas outras guarnicións e animalas á sublevación. Se a rebelión non recibía apoio, a idea era escapar aos montes e armar ao pobo para continuar coa loita. Antes de marchar, Castro pronunciou o seguinte discurso:
miniatura|esquerda|Fidel Castro detido tralo fracaso do asalto ao Cuartel Moncada
Sun Yat-sen
Ideoloxía
A súa doutrina política, de profundo carácter nacionalista, desenvólvese na política dos Tres principio do pobo, nacionalismo, democracia e benestar do pobo. Con estes principios como base ideolóxica, Sun pretendía facer da China un país independente, próspero e forte, tentando equipararse coas grandes potencias do momento, os Estados Unidos, Reino Unido e Francia. Estes principios básicos, con postulados similares aos que inspiraron as teorías comunistas de Mao Tse Tung, foron a base da Constitución da República da China de 1947 e que aínda segue vixente na illa de Taiwán.
Fidel Castro
Asaltos aos cuarteis Moncada e Carlos Manuel de Céspedes
O ataque sería realizado por 165 revolucionarios en tres grupos: un dirixido por Abel Santamaría, que debía tomar o Hospital Civil, outro baixo o mando do irmán de Fidel, Raúl Castro, que debía facerse co Palacio de Xustiza e o grupo principal dirixido por Fidel que debía tomar a xefatura do cuartel. O intento fracasou, entre outros factores, porque se perdeu o factor sorpresa por culpa dunha posta que o rexemento do cuartel engadiu por mor da celebración do entroido na cidade. A pesar de que algúns dos atacantes lograron fuxir coa axuda de civís, varias ducias deles foron capturados e asasinados (nese momento ou nos días seguintes) e varios tamén torturados, como o propio Abel Santamaría. Fidel Castro logrou escapar con algúns homes á Sierra Maestra. Despois de varios días camiñando, decidiron entrar nunha pequena casa nas montañas, onde foron sorprendidos mentres durmían. Castro salvou a vida grazas ao sarxento que o detivo, que ao entregalo pediu que non fose torturado.
Despois de vinte e dous meses na prisión Modelo, na Illa de Pinos, foi liberado durante a amnistía xeral de maio de 1955. Meses despois exiliouse aos Estados Unidos e finalmente a México.
Prisión e Movemento 26 de xullo
miniatura|250px|Bandeira do [[Movimiento 26 de Julio creado en 1955 por un grupo de nacionalistas cubanos entre os que se destacaba Fidel Castro]] Encarcerado con 25 compañeiros, Fidel renomeou o seu grupo como "Movemento do 26 de xullo" (M-26-7) conmemorando a data do ataque ao Moncada, e formou unha escola para os presos. Leu amplamente, desfrutando das obras de Marx, Lenin e Martí, pero tamén leu libros de Freud, Kant, Shakespeare, Munthe, Maugham e Dostoievski, analizándoos dentro dun marco marxista. Inicialmente permitíuselle unha relativa liberdade dentro da prisión, pero foi encerrado en confinamento solitario despois de que os internos cantasen cancións "antibatistianas" nunha visita do presidente en febreiro de 1954. Mentres tanto, a muller de Castro, Mirta, fíxose cun emprego no Ministerio do Interior, algo que Fidel descubriu a través dun anuncio radiofónico. Avergoñado, Fidel dixo que prefería morrer "mil veces" que "sufrir impotentemente tal insulto". Tanto Fidel como Mirta iniciaron os procedementos do divorcio, con Mirta custodiando ao seu fillo Fidelito. Isto enfadou a Fidel, que non quería que o seu fillo medrase nun ambiente burgués.
En 1954, o goberno de Batista celebrou eleccións presidenciais, pero sen ningún político como oposición, as eleccións foron consideradas fraudulentas. Permitiu que se manifestase algunha oposición política e os partidarios de Castro pediron unha amnistía para os autores do incidente do Moncada. Algúns políticos suxeriron que unha amnistía sería boa publicidade e o Congreso e Batista aceptaron. Contando co apoio dos Estados Unidos e das grandes corporacións, Batista creu que Castro non era unha ameaza e o 15 de maio de 1955, os prisioneiros foron liberados. Ao regresar á Habana, Fidel deu entrevistas radiofónicas e conferencias de prensa, que foron monitorizadas de preto polo goberno, reducindo as súas actividades. Agora divorciado, mantivo relacións con dúas seguidoras, Naty Revuelta e María Laborde, que deron a luz a un fillo cada unha.
En 1955, os atentados e manifestacións violentas levaron a unha ofensiva contra a disidencia, polo que Fidel e Raúl fuxiron do país para evadir o arresto. Fidel enviou unha carta á prensa, afirmando que estaba "abandonando Cuba porque se me pecharon todas as portas da loita pacífica... Como seguidor de Martí, creo que é hora de tomar os nosos dereitos e non de pedilos, de loitar en vez de suplicar por eles". Os Castro e varios camaradas viaxaron a México, onde Raúl se amizou cun médico arxentino marxista-leninista chamado Ernesto Guevara, que traballaba como xornalista e fotógrafo da "Agencia Latina de Noticias". Gustoulle a Fidel, quen máis tarde o describiu como "un revolucionario máis avanzado ca min". Castro tamén se asociou co español Alberto Bayo, que aceptou instruír aos rebeldes na guerra de guerrillas. Con falta de financiamento, Fidel percorreu Estados Unidos en busca de partidarios, e foi vixiado polos axentes de Batista, que presuntamente organizaron un intento fracasado de asasinato. Castro mantiña o contacto co M-26-7 en Cuba, onde gañara unha gran base de apoio no Oriente. Xurdiron tamén outros grupos militantes antibatistianos, principalmente no movemento estudantil, sendo o máis destacable o Directorio Revolucionario Estudantil (DRE), fundado por José Antonio Echeverría. Echeverría reuniuse con Fidel na Cidade de México, onde asinaron a chamada Carta de México, na que acordaban a colaboración das dúas agrupacións para loitar pola revolución.
A loita revolucionaria
miniatura|A montaña densamente boscosa da [[Sierra Maestra, dende onde Fidel e os seus revolucionarios dirixiron ataques guerrilleiros contra as forzas de Batista durante dous anos.]] Tras financiarse con diñeiro de particulares, en especial co que lle proporcionou Aureliano Sánchez Arango, exministro de Prío, Fidel partiu cara a Cuba o 25 de novembro de 1956 a bordo dun pequeno buque, o Granma (Avoa, en inglés), con 81 camaradas do chamado Movemento do 26 de xullo, entre eles o seu irmán Raúl e o arxentino Ernesto Che Guevara, para intentar derrocar a Batista. O desembarco debía executarse de xeito sincronizado cun grupo de membros da organización, encabezado por Frank País, que intentaría tomar Santiago de Cuba. O plan era chegar en cinco días, polo que o quinto día os homes de Frank País realizaron alzamentos en Santiago e Manzanillo. Porén, por culpa de diversos contratempos, o Granma tardou sete días en chegar e os guerrilleiros de País dispersáronse despois de dous días de ataques intermitentes.
Os revolucionarios chegaron a ter nalgúns momentos máis de 800 combatentes cos que iniciaron a invasión a nivel nacional (fronte aos máis de 70.000 combatentes de Batista), aínda que a falta de armas era un condicionante fundamental. Castro, comandante da expedición, foi nomeando progresivamente como comandantes ao Che, Raúl Castro, Camilo Cienfuegos, Almeida e a algúns outros, ocupando el dende aquela a graduación de "comandante xefe" (que evolucionou a "comandante en xefe").
Os guerrilleiros de Castro aumentaron os seus ataques contra postos militares avanzados, obrigando ao goberno a retirarse da rexión de Sierra Maestra, e na primavera de 1958, os rebeldes controlaban un hospital, escolas, unha imprenta, un matadoiro, unha fábrica de minas terrestres. e unha fábrica de cigarros. En 1958, Batista estaba baixo crecentes presións, como consecuencia dos seus fracasos militares, xunto coas críticas recibidas tanto na nación como estranxeiras pola censura, tortura e execucións extraxudiciais da súa administración. Influído polo sentimento antibatistiano entre os seus cidadáns, o goberno dos Estados Unidos deixou de subministrar armas. A oposición convocou unha folga xeral, que foi acompañada de ataques armados do MR-26-7. A partir do 9 de abril, recibiu un forte apoio no centro e o leste de Cuba, pero pouco noutros lugares.