cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bananeira
Propagación
A outra alternativa empregada con frecuencia é o uso dos botóns (“chupóns” ou “colinos”), os agromos ou rebentos novos que o rizoma produce para substituír eventualmente o pseudotalo. O botón aparece coma un rebento cónico, cuxas follas están pouco desenvolvidas e presentan máis vaíña que superficie foliar propiamente dita; na súa forma máis nova, apodada "mirón", non se utiliza agás en viveiros ou programas de investigación. Para o seu uso comercial agárdase a que comece a producir follas semellantes ás do adulto, as chamadas "espadas"; nesta fase, coñécese coma "puyón" ou "agulla". Para o seu uso sepárase do resto do rizoma cun machado, deixando unha sección de bo tamaño unida ao pseudotalo, e arrincando as follas máis vellas. O momento ideal para replantalo é tres ou catro meses despois da súa aparición, cando ten arredor de 120 cm de altura; no primeiro ano desenvolverase máis axiña ca os regromos obtidos de xemas, dando o rendemento óptimo. Os rizomas vellos ou poco nutridos ás veces producen chupóns cuxas follas asemellan ás dos adultos desde o seu primeiro botón; chamados "bandeiras" ou "orellóns", polo xeral proporcionan un rendemento moi baixo, e indican que o rizoma debe xa descartarse.
En laboratorio téñense desenvolvido técnicas para producir tecido meristemático en cultivo, co obxecto de garantir a uniformidade dos exemplares e unha provisión constante de gomos libres de nematodos e outras enfermidades. Aínda que o lento desenvolvemento das plantas así obtidas facía pouco práctico este sistema, experimentos en Hawai produciron moi bos resultados, cunha taxa de arraigo do 95% e mellor saúde que as plántulas obtidas de chupóns. A obtención de propágulos libres de enfermidades é unha gran prioridade, como en todas as plantas obtidas principalmente por propagación vexetativa.
Plantación
O momento da plantación depende do clima da zona; é importante garantir un bo nivel de humidade en la fase inicial de crecemento, así como evitar a toda costa o asolagamento.
Disposición
As plantas ubícanse a intervalos regulares, en disposición hexagonal ou en canteiros de dúas ou tres fileiras separadas por carrís máis largos para a maquinaria agrícola. A distancia ideal depende do tamaño do cultivar, a fertilidade do solo e outros factores; rara vez é inferior aos 2 m ou superior aos 5. A raizame dunha bananeira adulta pode ocupar un espazo de até 100 m², o que debe terse en conta á hora de planificar a disposición. Normalmente a densidade óptima está entre 1.200 e 2.400 plantas por hectárea.
Fertilización
As fochas practicadas para a plantación deben ter uns 40 cm de profundidade e un diámetro lixeiramente maior; poden facerse máis fondos para mellorar a resistencia ao vento. Fertilízanse antes da plantación, para asegurar que a nutrición nos cruciais primeiros catro meses de desenvolvemento será axeitada. En solos pobres, as bananeiras hanse fertilizar entre catro e seis veces durante cada ciclo de produción. Estímase que unha colleita dunhas 12 toneladas por hectárea esixe do solo uns 25 kg de nitróxeno, 4,5 kg de fósforo, 62 kg de potasio e uns 8 kg de calcio. A proporción de adubo empregado vai de 3:1:6 a 8:10:8 NPK de acordo ás características do solo; a cantidade dependerá da densidade de poboación, mais estará arredor de 1-1,5 toneladas por hectárea nun ciclo, incluíndo 50–150 kg de nitróxeno, 15–60 kg de fósforo e 80–180 kg de potasio.
As técnicas de fertilización inclúen a aspersión dun terzo do fertilizante total estimado cando aparecen os gomos, unha segunda dous meses máis tarde cubrindo unha área de 30 cm arredor de cada planta, e unha terceira despois doutros dous meses ao dobre de distancia, ou unha progresiva, comezando cun cuarto de quilo de adobo rico en magnesio para as plantas novas e aplicando despois doses progresivamente crecentes cada dous meses, chegando a doses de 2,5 kg en época de floración. Se o solo non é rico en manganeso e cinc, adóitase engadir unha aspersión anual con micronutrientes aplicados sobre as follas, así como cobre usado como funxicida. A nutrición foliar é cada vez máis frecuente con uso de aminoácidos, algas etc.
Irrigación
A irrigación úsase para garantir os 100 mm mensuais de auga que as bananeiras cómpren. Poden empregarse aspersores de alto volume, microaspersores ou sistemas de rega por goteo. A rega de baixo volume é máis eficiente. É imprescindíbel adoptar medidas para evitar o exceso de humidade no solo.
Poda
Para obter crecemento vexetativo uniforme e producións comercialmente rendíbeis, os chupóns que medran do rizoma deben controlarse; a multiplicación dos mesmos conduce á produción de acios de foritos pequenos. Déixase normalmente só un coma substituto eventual do pseudotalo principal, que morrerá despois de frutificar. Os restantes tíranse, e os seus restos se deixan no chan para a fertilización do solo.
Os chupóns poden cortarse de varios xeitos para asegurar que non volverán a aparecer; a máis efectiva é arrincalos a man, co que se extrae tamén a xema subxacente, mais é lento e traballoso. Como alternativas córtanse cun coitelo bananeiro a rentes do chan, utilizando queroseno para matar a xema, ou se usa un instrumento metálico para matar por percusión a xema despois de cortar o rebento.
Arríncanse tamén as follas mortas para evitar que interfiran coa rega, fagan sombra aos chupóns ou danen por rozamento os acios novos; os seus restos déixanse no chan para a súa descomposición. Se a produción é boa, reméxese o casulo terminal do acio, que contén flores masculinas, para mellorar o crecemento das bananeiras.
Rozado
A principal maleza que afecta as plantacións de bananeira é Cyperus rotundus, que consome moito do nitróxeno que a planta necesita. Intentouse utilizar gansos como desbravadores naturais, xa que a bananeira non lles resulta atractiva, porén se ben consomen a maioría dos pastos competidores non acaban completamente coas herbas daniñas. As solucións químicas empregadas inclúen o diuron e a ametrina, que resultan só moderadamente daniñas para as plantas e desaparecen axiña do chan.
Outra alternativa é o uso das follas secas para cubrir o chan e evitar que as herbas agromen, ou a plantación mixta, sexa con herbas como Neonotonia wightii ou Tradescantia pendula, ou con outros cultivos comerciais. Se se deixa un espazo dun metro arredor de cada bananeira, é posíbel alternala con millo, patacas doces (Ipomoea batatas), pementeiras (Capsicum annuum), tomateiras (Solanum lycopersicum), berenxenas (Solanum melongena), ananás (Ananas comosus), gombo (Abelmoschus esculentus) ou outras plantas.
Rendemento
O rendemento dunha plantación de bananeiras depende das condicións do solo, dos métodos de cultivo e da variedade plantada, mais pode agardarse unha produción de entre 7 e 16 toneladas anuais de froita por hectárea de plantación, e as plantacións comerciais intensivas superan as 23 toneladas/ha anuais. Para manter este rendemento non só debe seguirse rigorosamente o réxime de adubos, senón tamén renovarse a plantación cada dous ou tres anos, evitando así o envellecemento das plantas. A partir do cuarto ano, a produtividade comeza a diminuír, e a produción irregular fai antieconómico o uso de medios mecánicos. As plantacións destrúense periodicamente por completo, usando herbicidas ou arrasándoa con herbívoros, para evitar a propagación de nematodos e outras pragas.
Algunhas variedades producen rendementos sensibelmente máis elevados, aínda que o custo en fertilizantes e mantemento é igualmente alto; cada acio completo de 'Giant Cavendish' pode acadar os 50 kg, con máis de 350 froitos. Aínda que o rendemento económico destas variedades é máis alto, tamén impoñen fortes investimentos aos plantadores: mentres en Porto Rico unha investigación de 1981 determinou que unha plantación tradicional custaba aos seus produtores uns 3.874,59 dólares estadounidenses por hectárea, producindo á súa vez un valor de mercado de U$S 6.021,58/ha e un rédito neto de U$S 2.146,99/ha, as ganancias podían máis que duplicarse con cultivares máis delicados, mellor fumigación e máis coidado, acadando os U$S 5.241,29/ha, mais á vez o inveestimento necesario elévase a U$S 5.268,52/ha, cifras difíciles de acadar para os pequenos agricultores.
Proceso de colleita
O froito apáñase cando cobrou xa o seu volume mais antes de marelecer, arredor dos tres cuartos do proceso de maduración. Neste momento os froitos semellan xa menos angulosos, e os estilos florais no seu extremo se murcaron e se remexen con facilidade. Uns 80 días despois da apertura da primeira man, os acios córtanse enteiros cun coitelo bananeiro de folla curva. O talo floral inclínase, puxando das follas ou cun accesorio ad hoc, para baixar o acio ao alcance da man, e os colleiteiros traballan en tándem, un deles cortando o acio e uns 20 cm de talo que se usa coma cabo para trasladalo até o depósito ou vehículo. Un dos colleiteiros leva unha indumentaria especial, almofadada, para apoiar as froitas no lombo sen que se danen no transporte. Trala colla, o pseudotalo do que agromou o acio déixase secar ou se arrinca e esparexe polo chan para mellorar a reabsorción da súa materia orgánica. Apisóase coidadosamente o chan do seu redor para evitar que o buraco favoreza o acceso de pragas.
Tamén existe unha técnica denominada «colleita por búmerang», practicada asiduamente por algunhas grandes empresas recolectoras, baseada na utilización dun búmerang para baixar os froitos da copa dos bananeiros, principalmente para evitar a picada das arañas que os habitan.
Almacenamento
miniatura|Transporte do [[plátano das Canarias en vehículo aberto en La Palma.]]
No método tradicional, os acios almacenábanse a escuras en vehículos e transportábanse directamente deica os puntos de embarque para o transporte de longa distancia, o que ocasionaba grandes perdas por danos. Hoxe acostúmase a transportalas suspensas, en vehículos acondicionados especialmente, para evitalo. Os acios deben cubrirse para evitar que a luz induza a maduración antes de tempo. Nos puntos de almacenamento e nos vehículos, cando se apoian, utilízase unha mestura de restos de follas e camadas de papel ordinario para protexelas e absorber o látex que abrolla do corte na parte superior do talo e dos estilos florais ao caer; pode utilizarse como alternativa unha vaíña de plástico ou polivinilo, que porén provoca un incremento na drenaxe de látex e emporca a superficie exterior da froita, diminuíndo o seu valor comercial. A protección complétase con colchóns de follas frescas e outros restos da poda dos pseudotalos. Antes da embalaxe para o transporte de longa distancia, os acios lávanse en tanques cunha solución de hidroclorato de sodio para eliminar os restos de látex e mellorar a súa presentación; ás veces, despois do lavado, aplícase funxicida na superficie cortada para evitar a podremia do froito. Os acios manchados ou danados despois do lavado destínanse ao consumo local.
O empaquetado en caixas utilizouse no pasado, mais a perda de froitos polos golpes contra as paredes e fondo do recipiente fixeron que se descartase coma sistema de transporte. Hoxe empréganse paquetes de cartón con acolchamento plástico para evitar a degradación de calidade, dotados de boa ventilación e axustados ao calibre dos froitos, que se preseleccionan a ese efecto cun pequeno coitelo bananeiro de gume curvo.
Maduración
O principal axente utilizado para controlar a maduración durante a distribución é o etileno. Este gas aplícase dúas ou tres veces, nunha concentración de 1:1000, nas salas de maduración a temperatura controlada, onde a froita se mantén a un 85%-90% de humidade e entre 15 e 21 °C. O etileno mellora a dozura e o recendo dos froitos, mais acelera o proceso de maduración a tal punto que os froitos madurecidos deste xeito deben manterse en frío e consumirse durante os dous días a seguir do proceso. Outra posibilidade é aplicar carburo de calcio, un mineral que reacciona coa humidade relativa producindo unha reacción que libera etileno e calor, favorecendo a rápida maduración do froito. No uso doméstico, o uso de saquetas fechadas de polietileno para suplir este proceso é usual.
Para retardar a maduración úsanse varias técnicas. Unha delas é aplicar un funxicida e conservar os froitos en saquetas fechadas xunto con paquetes de vermiculita tratados con permanganato de potasio, que funcionan como absorbentes do etileno libre, o que permite prolongar o período de almacenamento até catro semanas en condicións de protección ideal da luz e o vento. Outra é a aplicación de xiberelina ou lanolina npo talo floral uns 60 días antes da colleita, prolongando a maduración entre 10 e 20 días sen efecto algún sobre o froito mesmo. Finalmente, a aplicación de cera sobre a froita, unha vez desinfectada esta, prolonga o prazo de almacenaxe até nun 60%, aínda que pode provocar irregularidades na maduración posterior.
No caso das bananas feculentas, a maduración realízase mái amodo, e aplicando etileno só dunha vez. Entre o inicio e a fin do proceso transcorren 4 ou 5 días. Pode utilizarse un absorbente do etileno, como a vermiculita ou o purefil, para aumentar esta duración a 25 días sen refrixeración ou até 55 se a temperatura se reduce a 13 °C. Nestas condicións, o contido de amidón redúcese e o azucre se concentra.
Afeccións
A gran diversidade xenética das bananeiras/plataneiras fai que poucas doenzas afecten uniformemente a todos os cultivares. Un dos problemas universais que as afectan son os nematodos, que atacan os rizomas causando a podremia dos mesmos; outra das pragas máis estendidas é o mal do Panamá, que destruíu centenares de miles de hectáreas da cultura durante os anos 1970 e 1980.
Nematodos
Os nematodos afectan a bananeiras en todas as rexións do mundo. Aliméntanse dos rizomas e das raíces, provocando danos que depauperan irremediabelmente a planta ou ocasionan a súa morte. Ademais, a infección con nematodos favorece a contracción doutras doenzas.
O máis cosmopolita destes é o nematodo furador (Radopholus similis), que causa extensos danos e provoca que os pseudotalos se tornen negros e caian no chan, por non poder aturar o peso dos acios de froito; os furos que practica na raíz son a principal vía de entrada para o fungo Fusarium, causante do mal do Panamá. Outras especies inclúen os nematodos espirais — Helicotylenchus multicinctus, H. nannus, e Scutellonema brachyurum— e o nematodo da raíz Meloidogyne javanica. En zonas onde as bananeiras comparten terreo coa cafeeira (Coffea spp.) tamén aparece Pratylenchus coffaea, e Meloidogyne incognita trasládase das plantacións de cana de azucre á bananeira.
A desinfestación dos rizomas efectúase mediante un lavado e un tratamento hidrotérmico, mergullándoos nunha solución de hipoclorito de sodio ao 1% en auga quente a 50–54 °C durante 10 minutos. Pode substituírse por nematicidas como o Nemagon®, o Nemacur® (fenamifos) ou o Mocap® (etoprop), que porén resultan máis daniños para a planta, reducindo o seu vigor; ethoprop ou phenamiphos son case igual de efectivos, agás contra H. multicinctus, que non responde ao primeiro. Trala plantación aplícase Dasanit® (fensulfotion) granulado ou ethoprop arredor da base do pseudotalo unha vez cada seis meses.
Insectos
O trips do bananeiro (Chaetanaphothrips orchidii) afecta a pela da banana, expondo a polpa e causando a súa descomposición; outro trips, Thrips florum, alóxase ás veces no casulo terminal, sobre todo en climas rigorosos e secos, e o Hercinothrips bicintus aliméntase da pela, dándolle unha característica cor cinsenta. A dieldrina tamén se ten demostrado eficaz con este, aínda que a mejor medida é a utilización de saquetas impregnadas en insecticida para cubrir as froitas durante o seu crecemento. Isto permite tamén controlar o (Colaspis hipochlora), un escaravello que invade os acios rillando os talos e mailos froitos e ocasionando perdas de látex que os fan comercialmente inviábeis. A couza do bananeiro, Nacoleia octasema, alóxase na inflorescencia ao comezo da súa formación, até que este perde as brácteas.
É importante tamén o ácaro do bananeiro, Tetranychus lambi, que afecta primeiro ás follas e despois ao froito, provocando crebaduras na pela e o murchamento prematuro.
Fungos
As micoses inclúen varias das afeccións máis virulentas que padece a bananeira. A máis antiga destas é a sigatoka, causada por Mycosphaerella musicola (Cercospora musae na súa etapa de conidio), que apareceu por vez primeira na Illa de Xava a comezos do século XX. Toma o seu nome do val de Sigatoka, en Fidxi, onde chegou unha década máis tarde. Espallouse cara o oeste, chegando finalmente a África en 1940. Característico de áreas húmidas, maniféstase con manchas pálidas nas follas, que escurecen despois, estendéndose a toda a planta. As bananeiras afectados reducen o seu sistema radicular, producen froita aceda e deteñen o seu crecemento. Contrólase mediante a aplicación tópica de aceite mineral ou polo pulverizado con funxicidas.
A sigatoka negra, obra de Mycosphaerella fijiensis var. difformis, é moito máis virulenta. Apareceu en América Central a finais dos anos 1960 e se difundiu ao Brasil. En 1973 provocou unha terríbel epidemia en Fidxi, e dende alí propagouse á Polinesia e ao sueste asiático. Transmitido polo vento, mata as follas e causa a caída dos froitos, que fican expostos ao sol. Afecta a cultivares que resultan resistentes á sigatoka normal, e require catro veces máis funxicida para controlala.
Ambas palidecen fronte ao dano causado polo mal do Panamá, obra do fungo Fusarium oxysporum. O mal do Panamá transmítese a través do chan, entrando no rizoma polos buracos causados polos nematodos. Afecta as follas, que marelecen e muchan, e o pseudotalo, que murcha pola morte progresiva do sistema vascular, que amolece, se torna pegañento e apodrece. Orixinario de Taiwán, onde está documentado desde 1967, afecta a moitos dos cultivares máis produtivos, entre eles 'Gros Michel', que foi virtualmente exterminado por esta enfermidade. Outros, como os 'Cavendish', poden resistila, mais se infectan se se replantan en terra previamente ocupada por variedades susceptíbeis. A única solución coñecida é o asolagamento total da leira durante seis meses para eliminar fungos e esporas. Existen catro razas do fungo, tres das cales son daniñas para a bananeira. Algúns cultivares, como 'Monte Cristo', 'Maricongo' ou 'Anano', son completamente inmunes.
Gloeosporium musarum provoca antracnose e forma lesións enengrecidas na pel do pseudotalo, podrecendo o miolo e ocasionando o encollemento e desecamento dos froitos. É o fungo que afecta con máis frecuencia os acios xa colleitados durante o seu transporte.
Bacterias
O hereque ou moco bacteriano da bananeira é obra de Ralstonia solanacearum, que tamén afecta á pataqueira. Transmítese por contacto entre raíces, o solo, insectos ou apeiros de labranza, e pode ficar no solo até 12 meses nalgunhas variedades. As medidas de control inclúen a protección con saquetas do acio para evitar o contacto con axentes, a desinfección dos útiles con formaldehído, e o uso de herbicidas na plantación e rexión circundante, mais non hai solución coñecida para a infección. Algúns cultivares, como 'Pelipita', son resistentes.
Virus
O virus do mosaico do cogombro afecta ás bananeiras, a onde chega transmitido por vectores ácaros. A súa importancia é, porén, marxinal. Moito máis perigoso é o BBTV (banana bunchy top virus), que atrasa o crecemento das follas, dándolles unha forma curta, rexa e erecta, coas marxes endurecidzs e crebadizas. Na maioría das variedades inhibe por completo a formación de froitos, e non ten cura coñecida. Controlouse na Polinesia e noutras rexións mediante o exterminio dos ácaros que lle serven coma vector.
Taxonomía
A clasificación utilizouse durante séculos, ao corresponder bastante estreitamente ás variedades difundidas nas Américas e África. Porén, o centro da diversidade xermoplasmática de Musa no sueste asiático presentaba numerosas especies que non conviñan ás descricións que publicara o botanista sueco en numerosos aspectos. As especies descritas e publicadas nos dous séculos a seguir foron numerosas, mais desprolixas, e a confusión sobre a súa relación era grande.
Non sería até a publicación en 1948 de Classification of the bananas de Ernest Cheesman que se introduciu orde taxonómica na cuestión. Cheesman identificou os tipos linneanos coma híbridos producidos polo cruzamento de dúas especies descritas por Luigi Colla, M. acuminata e M. balbisiana. A partir deles, clasificou as múltiples variedades cultivares en tres grupos segundo a súa dotación xenética; un deles descendería principalmente de cada unha das especies proxenitoras, mentres que un terceiro estaría formado por híbridos de trazos mixtos.
Máis ao norte, en rexións máis secas, as variedades procedentes de M. balbisiana resultaron máis útiles ao seren máis tolerantes. En Filipinas obtivéronse os primeiros exemplares triploides deste grupo, aseminados mais polo demais morfoloxicamente moi afíns ao seu proxenitor salvaxe. Difundidos por propagación vexetativa pola súa esterilidade, darían orixe ao segundo grupo de variedades cultivadas, aos que Cheesman clasificaba paralelamente como M. balbisiana.
Finalmente, nalgunhas zonas ambas as dúas ramas entraron en contacto, e ao ser heterocompatíbeis deron orixe a híbridos naturais diploides, triploides e algúns tetraploides, entre os cales se atopaban as dúas variedades que tivo ocasión de identificar Linné. Malia que a expresión botanicamente máis correcta para designalos sería M. acuminata x balbisiana, de acordo coas normas do Código Internacional de Nomenclatura para Plantas Cultivadas os híbridos de interese poden levar tamén un nome binomial para a súa identificación. Posto que Musa paradisiaca ten prioridade de publicación, o nome de híbrido Musa x paradisiaca L. pode usarse para designar a todas as variedades procedentes do cruzamento de M. acuminata e M. balbisiana sen maiores precisións acerca da súa composición xenética (Valmayor et al).
Porén, a composición xenética é importante para determinar as características dos distintos grupos cultivares, que difiren espectacularmente entre si. Pouco despois dos achados de Cheesman, Ken Simmonds e Norman Shepherd (1955) publicaron un método para identificar as variedades a partir da súa orixe. A partir dunha táboa diagnóstica que comprende quince características básicas que varían entre M. acuminata e M. balbisiana, os híbridos avalíanse, asignando unha puntuación a cada característica segundo sexa idéntica a M. acuminata (un valor dun punto), idéntica a M. balbisiana (5 puntos) ou un fenotipo intermedio (puntuacións intermedias de acordo á súa similitude aos proxenitores). Os valores súmanse, e o total utilízase para determinar grosso modo as características do híbrido. As puntuacións entre 15 e 20 corresponden a variedades salvaxes ou diploides puras de M. acuminata; o extremo máis alto da escala, aos seus equivalentes de M. balbisiana. Os híbridos amosan puntuacións intermedias.
Grupos cultivares
miniatura|Bananas verdes e chegadas nun mercado.
A maior parte dos cultivares de sobremesa proceden exclusivamente de M. acuminata, presentando unha constitución diploide ou triploide. Simmonds e Shepherd distinguiron varios grupos fenotípicos, aos que investigadores posteriores foron engadindo variedades de recente obtención ou non identificadas previamente:
Propiamente híbridos existen cultivares diploides, triploides e tetraploides:
De orixe exclusivamente de M. balbisiana existen tamén numerosas variedades:
Outros usos da planta
O gran tamaño das follas da bananeira e a súa forte fibra fai delas unha fonte importante de tecidos. Ao igual que noutras especies de Musa, en especial M. textilis, as follas da bananeira empréganse coma embalaxes e envoltorios sen apenas tratamento. Empréganse acotío coma cobertores naturalmente impermeábeis para teitos de construcións primitivas, para recubrir o interior de pozos usados para cociñar e coma bandexas para a comida.
A fibra extraída do procesamento das follas é resistente e durábel. Durante o século XIX as illas do Caribe, en especial Xamaica, contaban cunha floreciente industria téxtil baseada na bananeira, fabricando cordas, tapetes e utensilios de transporte con ese material. Fabrícase tamén liña de pesca a partir desta fibra. En Filipinas prodúcese unha tea chamada agna, delicada e translúcida, a partir da fibra tenra de follas e vaíñas foliares; emprégase en indumentaria masculina e feminina, na elaboración de panos de man e outros usos. Unha forma máis basta e rústica emprégase en Sri Lanka para tapices e alpargatas.
O pseudotalo é útil tamén para ese propósito, e ten outros usos. Cortados ao longo empréganse coma moblaxe e material de embalaxe durante o transporte da froita; os restos reintégranse no medio ambiente para o reaproveitamento dos seus nutrientes. Cortado en tiras e secado úsase coma recheado mol de coxíns, traveseiros e bancos. Da polpa do pseudotalo elabórase papel mediante un proceso de esmagado, lavado e secaxe; o material resultante é forte, e a súa calidade mellora mesturado con restos de noz de betel (Areca catechu), aínda que é pouco rendíbel a súa produción polo baixo rendemento. Son necesarias 132 toneladas de pseudotalos para elaborarmos unha tonelada de papel.
A pela do froito, da banana, é rica en taninos, úsase no tratamento do coiro. Carbonizada úsase coma tintura escura, ou —polo seu alto contido en potasio— na produción de deterxentes.
Os efectos medicinais documentados son varios. As flores úsanse en cataplasma para as úlceras cutáneas, e en decocción para a disentería e a bronquite; cocidas úsanse coma alimento nutritivo para diabéticos. O zume, fortemente adstrinxente, aplícase topicamente en picaduras de insectos, en hemorroides, e se toma como febrífugo, antidiarreico e antihemorráxico. Tamén é antidiarreica e antidisentérica a cinsa obtida de queimar as cascas e mailas follas. As raíces cocidas consómense para os trastornos dixestivos e intestinais, é unha excelente fonte de potasio que é un mineral que axuda a rexerar os músculos logo de ter sufrido cambras.
A polpa e pela das bananas maduras conteñen principios activos efectivos contra micobacterias e fungos; aplícanse ás veces para tratar unha micose común nas tomateiras (Solanum lycopersicum). O froito é rico en dopamina, de efecto vasoconstritor, e serotonina, que regula a secreción gástrica e estimula a acción intestinal.
Unha crenza popular atribúe á pela da banana queimada e aspirada ou fumada un valor alucinóxeno, causada por unha hipotética bananadina. Trátase simplemente dun mito, e a suposta substancia non existe.
Costumes
O continuo regromar da bananeira simboliza, na cultura india, a fertilidade e prosperidade; tanto o froito como as follas empréganse acotío coma agasallos e enfeites durante as cerimonias de casamento. Nas leiras dearroz plántase ás veces unha bananeira nun recuncho para atraer a boa sorte.
En Malaisia a decocción das follas da bananeira úsase ritualmente nas ablucións que realizan as mulleres durante dúas semanas logo de pariren.
Radioactividade
Polo seu alto contido en potasio, a banana é un froito radioactivo, como moitos outros que conteñen pequenas cantidades de isótopos radioactivos. Aínda que a cantidade de radiación emitida por un único froito é cativa e completamente inocua, porén en grandes cantidades, como cando se transportan en contedores ou camións, a radiación é grande de abondo coma para facer saltar as alarmas dalgúns portos e alfándegas. De feito, existe unha medida específica desta cantidade de radiación chamada dose equivalente a unha banana.
Etimoloxía: plátano, musa e banana
En galego a planta coñécese coma bananeiro, bananeira, plataneira ou plátano. A palabra plátano provén do grego πλατανος (platanos) a través do latín platanus. A raíz πλατος (platos = plano, ancho) refírese á largura das súas follas. Chámase igualmente plátano a outras especies vexetais que, sendo moi diferentes, comparten como característica común a largura w planitude das súas follas (plátano de sombra).
A palabra musa provén do árabe موزة (mawza, pronunciado mūza) que o latín translitera como musa. A enciclopedia de Avicena O canon de medicina refírese ao froito con esa verba xa no século XI. As plantas deste xénero, orixinarias do sueste asiático, foron introducidas en Europa (e posteriormente nas Américas) a través do norte de África, moi probabelmente por mercadores arabófonos, e recibiron inicialmente este nome tamén nas linguas europeas. Linné (1707-1778) adoptouno como nome científico no seu libro Species Plantarum, publicado en 1753.
A palabra banana provén igualmente do árabe بنانة (banānah) plural ­­colectivo que significa dedos. Un acio de bananas denomínase en moitos locais de man, e pola mesma analoxía dise en árabe بنانة الموز (banānat al-mawz), que literalmente sería dedo de musa, para se referir a cada unha das vaíñas. Por metonimia, banana pasa a significar o propio froito, inicialmente en África occidental (wolof) e central (bantú), desde onde viaxa a Canarias, e de aí ás Américas.
Así pois, plátano refírese inicialmente á planta, musa ao xénero, e banana ao froito. Porén, hai distintos usos locais destes termos nos distintos países hispanoparlantes, galegoparlantes e lusoparlantes.
286
Véxase tamén
Historia ano a ano
Pedúnculo
framed|Pedúnculo dunha [[Cymbalaria|cymbalaria muralis.]]
En botánica chámase pedúnculo ao rabecho que sostén unha flor, inflorescencia ou un froito trala súa fecundación.
Posúe a estrutura dun talo e é responsable da sustentación e condución do zume ás flores. Conéctase co raque da inflorescencia na base. Raramente presenta ramificacións ou estruturas de orixe foliar. Na súa ausencia, as flores son sésiles. Unha compresión ou cambios na consistencia do pedicelo poden influír nas características reprodutivas das flores.
Termo
Provén do latín científico pedunculus, e este é diminutivo do latín pes, pedis 'pé'.
Mundo Pequenino
Mundo Pequenino é o terceiro álbum de estudio do grupo de fado e música tradicional portugués Deolinda, publicado en 2013.
Parque zoolóxico
miniatura|dereita|Entrada do zoolóxico de São Paulo. Un parque zoolóxico, xardín zoolóxico ou zoo é unha instalación na que diferentes animais están expostos ó público no interior de recintos.
Zoolóxicos en Galicia
En Galicia pódense atopar os seguintes parques zoolóxicos:
Joan Prim i Prats
Joan Prim i Prats, nado en Reus o 6 de decembro de 1814 e finado o 30 de decembro de 1870, conde de Reus, marqués de los Castillejos, Grande de España de primeira clase e vizconde del Bruch, foi un militar e político progresista catalán que influíu de xeito importante na política española da segunda metade do século XIX.
Foi gobernador militar de Barcelona (1843), capitán xeneral de Porto Rico (1847) e presidente do Consello de Ministros de España entre 1869 e 1870, tras gañar as eleccións de 1869. Foi o principal apoio de Amadeu I de Savoia, até que foi asasinado.
miniatura|Joan Prim i Prats.
Traxectoria
Fillo do notario de Reus, Pau Prim, que fora tenente coronel no exército. Tivo como mestre na escola a Alexandre Garcia. Aos 19 anos, alistouse nos "Tiradores de Isabel II", un corpo franco de miqueletes, voluntarios que suplían a falta de tropas regulares, e aos que dera nome o seu primeiro xefe, un valenciano chamado Miquelot. Os miqueletes foran disolvidos na paz de Ryswick pero en Cataluña conservaron este nome os fusileiros de montaña e os corpos improvisados en tempos de guerra ou axitación, e foi nestes corpos, en pleno alzamento carlista, onde se alistou Prim e onde mostrou unhas dotes de valor e temeridade relevantes.
Guerras carlistas
Polas súas vitorias sobre partidas carlistas, durante a primeira guerra carlista, foi ascendido a tenente.
Á fronte dunha compañía tomou Vilamajó del Vallés defendida por forzas carlistas superiores, e resultou ferido. Novas accións vitoriosas elevárono a capitán. A toma de San Miguel de Sarradell onde capturou persoalmente a bandeira do cuarto batallón carlista de Cataluña, fixo que se lle concedera a Cruz de San Fernando de primeira clase. Seguidamente asaltou Solsona e logrou escalar persoalmente ao forte abrindo as portas, acción pola que foi ascendido a comandante.
Seguiron novas mostras de valor extraordinario que eran obxecto de comentario en todo o país; os seus propios soldados aclamábano. Por unha acción extraordinaria en Angers foi ascendido a maior de batallón e encargóuselle o mando na zona de liña de Solsona - Castellvell, pola cal pasaban convois de aprovisionamento carlista. Nos combates perdeu varias veces o cabalo e el mesmo resultou ferido varias veces, gañando outra cruz de San Fernando e o grao de coronel.
Con só 26 anos o seu nome xa era un símbolo de valor; entón rematou a guerra, na cal tomara parte de 35 accións, conseguindo todos os graos no campo de batalla.
Vida política
miniatura|280px|dereita|Monumento a Prim na cidade de Reus. Tras o Motín da Granxa de San Ildefonso os constitucionalistas dividíronse en conservadores e progresistas. Estes últimos, dirixidos por José María Calatrava e Juan Álvarez Mendizábal, contaron pronto coa unión de Prim. Presentouse a deputado pola provincia de Tarragona e obtivo un escano (1841). Como xa se conseguira a paz cos carlistas, os corpos de voluntarios foron disolvidos e dubidábase que se lle recoñecesen os graos a Prim, pero o seu inmenso prestixio, superior ao de calquera outro contemporáneo, e a acta de deputado, facilitaron que fose confirmado como coronel e o rexente Baldomero Espartero nomeouno subinspector de Carabineiros de Andalucía.
Neste posto conseguiu evitar que os conservadores ao mando de Ramón María Narváez e partidarios de devolver a rexencia e María Cristina de Borbón, puideran entrar en España por Xibraltar, e aínda que Leopoldo O'Donnell, outro dos líderes conservadores, entrou no norte até Pamplona, tivo que retirarse.
Porén Prim inimizouse con Espartero e o seu goberno, aos que acusou de favorecer os tecidos ingleses co fin de arruinar a industria téxtil catalá e ter máis sometido o territorio catalán. En 1843 encabezou a sublevación armada de Reus con Milans del Bosch, e tras a sublevación de Barcelona entra nesa cidade e forma unha milicia de voluntarios cataláns cos cales marcha a Madrid, onde entra co xeneral Serrano, Prim foi nomeado gobernador militar da capital e volve a Barcelona para poñer fin ao enfrontamento da Xunta da cidade co goberno español. Pola súa actuación a raíña concedeulle os títulos de conde de Reus e vizconde de Bruch, ao ano seguinte ascendeu a xeneral, politicamente discrepa do goberno moderado de Narváez, acusado de conspiración foi xulgado e condenado. Malia que foi indultado, en 1845 sae fóra de España, Prim dirixiuse a París onde tivo unha entrevista cunha sociedade secreta de militares desterrados fundada recentemente, chamada Orde Militar Española, baixo o liderado de Leopoldo O'Donnell e na que figuraban Narváez e outros, e crese que acordaron cooperar para derrocar a Espartero, e aínda que ao seu regreso foi detido en Perpiñán, foi liberado marchando á súa cidade natal, Reus.
En Porto Rico
Narváez dimitiu por desacordos co príncipe consorte e tras un breve goberno de Istúriz formou goberno Joaquín María Pacheco que lle concedeu a amnistía. O ministro da Guerra, Fernando Fernández de Córdova, amigo de Prim, nomeouno capitán xeneral de Porto Rico en 1847, onde reprimiu as rebelións de escravos e promulgou o Código Negro.
Enfrontouse ás autoridade locais da illa debido aos intentos de Prim de atraer novos colonos e pola súa actitude na represión do bandoleirismo, así capturou ao xefe guerrilleiro coñecido como "El Águila" a quen liberou coa promesa de someterse, pero nada máis de ser liberado intentou mostrar que podía con Prim roubándolle o seu cabalo; Prim capturouno de novo e mandouno fusilar. Un suposto ataque de negros de Martinica contra unha das Antillas Danesas foi repelido grazas ao auxilio de Prim. Soamente exerceu o cargo uns meses ao ser substituído polo goberno o 14 de xullo de 1848, regresando a España.
En Turquía
Estando en Turquía iniciouse a guerra de Crimea e Prim pediu ser delegado español observador na fronte turca, petición que lle foi concedida. No mesmo 1853 desembarcou en Constantinopla e estivo como observador entre outras accións, no ataque á illa de Totorkan, aconsellando alí con grande acerto a colocación da artillaría. En 1854 regresou a Francia temporalmente, volvendo seguidamente á fronte turca. O sultán concedeulle a condecoración de Medjidie e un sabre de honra.
Volta a España e os problemas políticos
Estando en Roulschouck coñeceu a nova do vitorioso pronunciamento liberal en España (a Vicalvarada) e regresou apresuradamente. O'Donnell e Espartero chegaran a un acordo de colaboración para exercer o poder, pero ningún desexaba favorecer a Prim quen decidiu presentarse como candidato para as Cortes Constituíntes por Barcelona, eleccións que se celebraron o 8 de novembro de 1854, e comprendendo que os demócratas eran unha forza en ascenso, recolleu nas súas promesas algunhas das súas aspiracións xunto ás dos liberais progresistas. Prim foi elixido pero tivo escasa intervención nas Cortes, onde destacaba a oratoria de Emilio Castelar, e finalmente renunciou para ocupar a Capitanía Xeneral de Granada coa praza anexa de Melilla, que estaba sendo periodicamente atacada polos rifeños. Prim desprazouse á cidade e venceu os rifeños en Cabererizas. En 1856 ascendeu a tenente xeneral cesando pouco despois como capitán xeneral da armada, cando O'Donnell chegou ao poder en substitución de Espartero, o cal foi defendido pola Milicia Nacional ao mando de Pascual Madoz, que foi derrotada e disolvida. Pero O'Donnell pronto foi obrigado a dimitir e a raíña volveu a chamar a Narváez de quen esperaba que revogase a lei de desamortización de bens eclesiásticos votada polas Cortes Constituíntes, como efectivamente fixo.
Por esta época deuse a cuestión mexicana; había certas reclamacións españolas pendentes dende a independencia e producíranse algúns incidentes que custaron a vida a españois.
En Marrocos
miniatura|dereita|250px|Gravado do Xeneral Prim Outra cuestión candente era a das cabilas que ameazaban Ceuta e Melilla, especialmente a de Anyera, que cometeu certos actos hostís en Ceuta. O'Donnell buscaba un inimigo exterior para distraer a atención dos problemas interiores, e aproveitouse desta circunstancia. O Sultán de Marrocos achegouse a dar satisfaccións, pero a pesar de todo o goberno de O'Donnell declarou a guerra a Marrocos en 1859.
Prim pediu incorporarse á forza expedicionaria e foi nomeado comandante da división de reserva que se estaba formando en Antequera. De alí embarcou cara a Alxeciras e saíu cara a Ceuta á fronte dos seus batallóns e dos voluntarios cataláns. Prim deu entón mostras do seu valor con avances a peito descuberto, en inferioridade numérica, en desvantaxosa posición e con turradas corpo a corpo. Destacan os feitos de armas en Castillejos e Wad Ras. Parece ser que Prim foi extraordinariamente sanguinario en Marrocos até o punto de que durante moitos anos os nenos asustábanse coa frase "Que ven Prim!".
Foi Prim quen decidiu a sorte da batalla de Cabo Negrón. Na Batalla de Tetuán acadou o campamento de Muley Abbas. Tras a sinatura da Paz de Tetuán o 26 de abril de 1860, Prim volveu a España, desembarcando en Alacant, percorrendo o traxecto até Madrid co apoio da multitude. Despois pasou a Cataluña onde o recibimento foi apoteótico. A raíña outorgoulle o marquesado de Castillejos con Grandeza de primeira clase. Pouco despois o goberno nomeouno director do Corpo de Enxeñeiros.
En México
O goberno conservador mexicano de Miramón, ao cal España recoñecía, fora derrotado por Juárez, que unha vez no poder expeleu ao embaixador español e aprazou o pagamento da débeda. Inglaterra e Francia, afectadas por idéntica medida, decidiron tomar as alfándegas de Veracruz e Tampico para cobrar a débeda cos seus ingresos, e España uníuselles na Convención de Londres (outubro de 1861). O acordo estipulaba que non se incorporaría territorio mexicano ningún.
A zona de campamento era insalubre e o chamado vómito negro comezou a facer estragos nas tropas até o punto de que unha expedición ao interior sería un desastre. Entón solicitaron o permiso ao goberno mexicano para acampar en Orizaba, máis saudable, pero o goberno de Juárez deixou pasar o tempo sen acceder nin negar. Ao cabo duns meses Prim entrevistouse co seu parente, o Ministro Echevarría, e esixiulle o libre paso a Orizaba, conseguindo o seu obxectivo. Unha vez as tropas en Orizaba, Córdoba, e Tehuacán iniciáronse as conversas, chamadas Convención de la Soledad. Nese tempo Napoleón III xa decidira converter a México en Imperio co Arquiduque Maximiliano como emperador, e enviou unha mensaxe a Prim pedindo a cooperación das forzas españolas ao seu mando "para afianzar a orde no país mexicano".
Na sesión da Convención, o 15 de abril de 1862, o delegado francés anunciou o apoio do seu goberno aos conservadores opostos a Juárez, e acusou a Prim de querer coroarse el mesmo como emperador. Prim rexeitou esas acusacións e solicitou e obtivo do goberno español a retirada das súas tropas, e o mesmo fixeron os ingleses.
Prim pasou á Habana e de alí fixo unha viaxe a Estados Unidos, dende onde volveu a España, onde recibiu ataques pola súa actuación.
Intrigas políticas
Ao cabo dalgún tempo Prim dimitiu como Director Xeral de Enxeñeiros, cargo que aínda ostentaba e pouco despois, caído O'Donnell, abandonou a Unión Liberal e integrouse de novo no Partido Progresista (1862). Unha filla de Prim chamada Isabel, foi amadriñada pola propia raíña. Nas eleccións do 14 de novembro de 1863 os progresistas non se presentaron por certas cuestións políticas co goberno pero os progresistas buscaban accións que lles achegaran ao poder, e Prim anunciou que dominarían o goberno de España nun prazo de dous anos. Nesta época comezaron a buscar alianzas no exército. Preparouse un golpe para o 6 de xuño de 1864 pero unha delación impediuno. Un novo intento dous meses despois tamén se frustrou pola retirada do coronel ao mando. Soubo o goberno destas conspiracións e invitou a Prim a saír de España, e como se negou foille asignada a súa residencia en Oviedo, máis tarde volvería a Madrid, xa que o goberno de Narváez ditou unha amnistía. As novas eleccións de finais de 1864 foron tamén boicoteadas polos progresistas. En 1865 o goberno endureceu a súa posición e comezou a tomar medidas represivas que culminaron na Noite de San Daniel cunha decena de mortos e medio centenar de feridos en Madrid (10 de abril de 1865), dende entón Prim comezou a conspirar decididamente. Un levantamento en Valencia que el impulsou, fracasou. Saíu de España e dende Francia entrou por Pamplona novamente sen éxito polo abandono de moitos dos comprometidos.
Volto a Francia saíu por mar cara a Valencia onde se preparaba un novo levantamento pero tamén os implicados se volveron atrás. Das súas viaxes clandestinas por España cóntanse diversas anécdotas, non acreditadas, entre elas unha moi célebre na súa cidade natal de Reus, conta que se ocultou nunha bota de viño nunha adega dunha vila próxima, eludindo astutamente a busca dos seus inimigos. O goberno, considerándoo o seu maior inimigo, enviou unha orde para que se presentase perante da raíña, pero Prim, que estaba en París, non a obedeceu. A raíña Isabel decidiu entón pór fin ao goberno de Narváez e chamar a O'Donnell, que unha vez no poder levantou calquera ameaza ou restrición contra Prim. Prim volveu a España pero non deixou de conspirar e organizou outro golpe para o 2 de xaneiro de 1866
O golpe iniciouse en Aranjuez pero non tivo o suficiente apoio e Prim e os sublevados tiveron que pasar a Portugal dende Villarejo de Salvanés, é dicir atravesando unha parte importante de España.
Riobó, Negreiros, Silleda
Riobó é un lugar da parroquia de Negreiros no concello pontevedrés de Silleda. No ano 2007 tiña 9 habitantes, 6 homes e 3 mulleres; o que supón unha perda de habitantes con respecto ao ano 2000.
Beunans Meriasek
Beunans Meriasek (Bywnans Meryasek en córnico moderno -Kernewek Kemmyn-) ou Ordinale de Sancti Mereadoci Episcopi et Confessoris en latín), Vida de Meriadeg, é unha obra teatral medieval en córnico, que se acabou de escribir en 1504. O autor foi Dominus Rad(ulphus) Ton, ou Dominus Hadton, polo que se pode ler no texto.
Está redactado en córnico agás algunhas frases en latín, inglés e francés.
O texto estivo perdido pero foi redescuberto en 1869 en Peniarth, en Meirionydd (Gales) por W. W. E. Wynne.
Mosende
O topónimo galego Mosende pode referirse a:
Joan Prim i Prats
Intrigas políticas
Prim entrou en Portugal o 20 de xaneiro de 1866, pero pouco despois foi expelido do país pasando a Londres e de alí a París onde decidiu que non volvería a intentar acadar o poder para os progresistas mediante un golpe de estado, senón mediante unha revolución que contara co apoio popular. A pesar do dito, e aínda que se cubriu coa participación de civís, intentouse outro golpe de estado o 20 de maio, e tras unha delación aprazouse até xuño. O día 21 de xuño pola noite, iniciouse o golpe en Madrid, que estaba pendente do cuartel de San Gil, onde os sarxentos apoiaban a rebelión, e que con máis dificultades das previstas conseguiron tomar o control. A loita desenvolveuse por Madrid, pero o goberno conseguiu tomar o control na noite do 22 de xuño.
Moitos sarxentos e cabos foron fusilados. Prim, non chegou a saír de Francia. Pouco despois o goberno francés expeleuno do país, debendo escapar por Suíza. Dende Xenebra convocou unha reunión de progresistas, que finalmente se celebrou en Ostende, en agosto de 1866, creándose un comité de acción con progresistas e demócratas, baixo a presidencia de Prim (“Comité de Ostende”). As conspiracións seguiron e un novo golpe planificouse para agosto de 1867 coa participación de civís. Prim saíu de Bruxelas e o 15 de agosto, chegou por mar a Tarragona e de alí seguiu a Valencia. Pero a rebelión non chegou a estalar, o que o fixo volver a Marsella, e de alí presentouse na fronteira catalá esperando a ocasión para entrar no territorio español, ocasión que non chegou, pois, aínda que houbo combates illados en Cataluña e Aragón, non chegaron a ser unha alteración da orde gobernamental, e pouco despois regresou a Xenebra. O 4 de setembro a rebelión estaba concluída. Prim desfixo a idea de volver a entrar en España, como tivo ocasión de facer (se ben é verdade que con máis dificultades das previstas) onde as guarnicións estaban dispostas a sublevarse coa súa única presenza; a súa ausencia motivara o fracaso. Chegouse a dicir que o seu propio “maquiavelismo” propiciara o fracaso do seu propio movemento para que a raíña, ante a ameaza, chamase ao Partido Progresista ao poder. Prim tivo que deixar Suíza, e tras circular por diversos países de Europa, acabou residindo en Londres.