cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jerry West
Galardóns e premios
miniatura|dereita|120px|A camiseta de West, retirada polos [[Los Angeles Lakers|Lakers.]] West retirouse anotando 25.192 puntos (por entón terceiro na historia por detrás de Wilt Chamberlain e Oscar Robertson) cunha media de 27 por partido (o cuarto mellor na historia da NBA soamente superado por Michael Jordan, Wilt Chamberlain e Elgin Baylor), 7.160 tiros libres e 6.238 asistencias (6,7 por noite) en 932 partidos. Os seus 31,2 puntos por partido con 31 anos na 1969-70 é a maior media anotadora dun xogador por encima dos 30 anos. Só Jordan ten mellor media anotadora en playoffs que West, e só Abdul-Jabbar o supera en puntos totais en postemporada. Durante a súa carreira, West foi elixido no mellor quinteto defensivo da liga en catro ocasións (dado que comezou a existir na súa novena tempada na liga), no mellor quinteto da liga 10 veces, e xogou o NBA All-Star Game outras 13 veces, sendo nomeado o MVP do partido en 1972. Ademais, West é o único xogador na historia en ser nomeado MVP das Finais da NBA aínda perdendo, en 1969 ante Boston Celtics, o primeiro ano de existencia do trofeo. En 1980, foi elixido no mellor equipo do 35º aniversario da NBA e en 1996 entre os 50 mellores xogadores da historia da liga.
Pelve
Topograficamente, a pelve divídese en dúas rexións: a pelve maior (tamén se lle pode chamar pelve falsa) e a pelve menor (ou pelve verdadeira). A pelve maior, coas súas paredes alargadas é solidaria cara adiante coa rexión abdominal inferior, as fosas ilíacas e o hipogastrio. Contén parte das vísceras abdominais. A pelve menor, a parte máis estreita do funil, contén a vexiga urinaria, os órganos xenitais, e a parte terminal do tubo dixestivo (recto e ano).
Jerry West
Carreira de adestrador
Tras dúas tempadas sen visitar os playoffs, os Lakers ficharon a West como adestrador na 1976-77. Coa recente adquisición do pivote Kareem Abdul-Jabbar procedente de Milwaukee Bucks, West foi capaz de dar un xiro radical á franquía e liderala ao título de División Pacífico. Con todo, os Lakers foron incapaces de bateren os Portland Trail Blazers de Bill Walton nas Finais de Conferencia. West adestrou o equipo durante dúas tempadas máis, chegando a playoffs en ambas, antes de cambiarse aos despachos. Durante as súas tres tempadas gañou 145 partidos, perdendo 101, clasificando o seu equipo en tres tempadas para os playoffs.
Pelve
Pélve ósea
miniatura|350px|A pelve ósea está formada polo [[óso sacro (1) e o coxal, o cal está constituído pola fusión do ilio (2), isquio (3) e a pube (4). A liña punteada é a liña terminal (liña iliopectínea + promontorio do sacro) que divide a pelve en pelve maior (superior) e menor (inferior).]]
Jerry West
Carreira de adestrador
Despois de gañar o anel en 1980, os Lakers perderon en primeira rolda de playoffs ante Houston Rockets so o mando do adestrador Paul Westhead. Westhead foi culpado polo frouxo inicio de campionato do equipo na tempada seguinte, polo que foi despedido polo propietario Jerry Buss. Trala negativa de West a regresar aos bancos, Pat Riley (por entón asistente do adestrador) aceptou o posto de adestrador pero só se West sentaba con el durante uns partidos até que se sentise cómodo. Trala mellora de Riley e dos Lakers, West regresou aos despachos.
Pelve
Pélve ósea
Os ósos ilíacos (coxais), o sacro e o cóccix articulados entre si forman a pelve ósea, en referencia á estrutura ósea da pelve. Polo contrario, cintura pelviana ou pélvica implica unha referencia morfofisiolóxica á parte da pelve que participa na articulación do membro inferior, é dicir os coxais. A cintura pelviana ten o seu homólogo no membro superior: a cintura escapular.
Sergey Brin
Serguéi Mijáilovich Brin, en cirílico ruso Сергей Михайлович Брин, nado en Moscova o 21 de agosto de 1973, é un científico da computación e empresario de Internet estadounidense de orixe rusa que, xunto a Larry Page, fundou Google, unha das máis rendibles, grandes e soadas compañías de internet. En conxunto, Brin e Page aínda manteñen o control dun 16% da compañía. É á súa vez unha das persoas máis ricas do mundo, cunha fortuna persoal estimada en 39 800 millóns de dólares (outubro 2017).
Jerry West
Preparador xeral
En 1982, West foi nomeado preparador xeral dos Lakers, e a través de intelixentes eleccións de draft e de traspasos, mantivo ao equipo na elite da liga polo resto da década. Eses equipos foron construídos ao redor de Magic Johnson, Kareem Abdul-Jabbar e James Worthy, gañando catro campionatos en 1982, 1985, 1987 e 1988, e converténdose no primeiro equipo en conseguir un back-to-back (dous títulos consecutivos) dende que os Celtics o fixeran en 1968 e 1969. Tras un baixón a principios dos 90, West foi nomeado vicepresidente executivo dos Lakers en 1995, sendo elixido ese mesmo ano Mellor Executivo do Ano ao levar o equipo aos playoffs cun equipo construído ao redor de Nick Van Exel, Eddie Jones, Cedric Ceballos e Vlade Divac. Astutamente, West conseguiu os dereitos do novato Kobe Bryant, elixido por Charlotte Hornets no Draft da NBA de 1996, a cambio do pivote Divac, e fichou como axente libre a Shaquille O'Neal, o que lle valería para gañar tres campionatos consecutivos. No ano 2000, e debido a unhas doenzas cardíacas causadas pola tensión, decidiu abandonar o cargo.
Tras dous anos de descanso, en 2002 foi contratado por Memphis Grizzlies como Presidente de Operacións de Baloncesto. Malia que por entón era o peor equipo da liga, West axiña o reconstruíu. Dous anos despois, os Grizzlies gañaron 50 partidos por primeira vez na súa historia, e West foi nomeado por segunda vez na súa carreira Executivo do Ano. Os Grizzlies alcanzaron os playoffs durante tres anos consecutivos, desde 2004 até 2006, aínda que non gañaron ningún partido. En 2007, o equipo esborrallouse de novo e volveu ser o peor equipo da liga, anunciando West que se retiraría ao final da tempada e vendendo a súa casa de Memphis á compañía Hoops LP de Michael Heisley por 3,7 millóns de dólares.
Sergey Brin
Vida persoal
O 7 de novembro de 2018 casou con Nicole Shanahan, unha fundadora de tecnoloxía legal. Teñen unha filla, nacida a finais de 2018. Brin e Shanahan separáronse o 15 de decembro de 2021 e Brin solicitou o divorcio o 4 de xaneiro de 2022. Segundo un informe de The Wall Street Journal, a causa da súa ruptura foi un romance entre Shanahan e Elon Musk, unha afirmación desmentida por Musk e Shanahan.
Pelve
Pélve ósea
Este conxunto óseo cumpre varias funcións: dá soporte mecánico e protección aos órganos pelvianos e do baixo ventre; articula os membros inferiores á porción inferior do tronco; permite a biodinámica da bipedestación etc.
Na pelve ósea poden describirse dúas superficies e dúas aberturas: superficie exterior, superficie interior, abertura superior e abertura inferior.
Superficie interior
A cavidade que limita a superficie interior está dividida en dúas partes por un relevo case circular chamado estreito superior: unha parte superior ou pelve maior e unha parte inferior ou pelve menor ou escavación pélvica (cavum pelvis).
Contido da pelve
miniatura|dereita|250px|Diámetros superiores dunha pelve feminina. A pelve pode dividirse en dúas porcións, unha superior e outra inferior, ao trazarmos unha liña oblicua e curvada denominada liña iliopectínea. A parte superior desa liña denomínase pelve maior ou pelve falsa e a porción inferior á liña iliopectínea coñécese como pelve menor ou pelve verdadeira.
Pelve maior
A cavidade da pelve falsa sitúase por riba da liña terminal e, por tanto, da pelve menor ou pelve verdadeira. Contén as vísceras intestinais non contidas na pelve menor e, no embarazo, ao útero grávido. Non ten importancia en obstetricia, aínda que ten certa aplicación en cirurxía pelviana. Os seus límites son:
Pelve menor
A cavidade da pelve verdadeira vai desde a sínfise púbica, rodeando a superficie interna do ilio por unha liña imaxinaria, chamada liña arcuata, arqueada ou innominada, ata o promontorio do óso sacro. Dentro desta cavidade sitúanse parte do colon, o recto na parte posterior da pelve, a vexiga na parte anterior xusto detrás da sínfise púbica e, na pelve feminina non operada, a vaxina e o útero que se sitúan entre o recto e a vexiga.
A pelve verdadeira é unha especie de cilindro irregular cunha leve concavidade anterior. Neste espazo estúdanse varios estreitos ou orificios, un de entrada ou superior, un de saída ou inferior e, entre os dous, a escavación pelviana. Na escavación pelviana é de importancia o punto en que as dimensións do diámetro son menores, coñecido como estreito medio.
Estreito superior
É o orificio de entrada á pelve desde o abdome e delimitada por:
Diámetro anteroposterior
Son tres diámetros, todos comezan desde o promontorio do óso sacro e terminan en puntos diferentes da sínfise púbica.
Diámetro transversal
Atravesa a pelve dun lado ao outro desde a liña innominada dun lado ata o punto oposto do outro lado, nun punto intermedio entre a sincondrose sacroilíaca e a eminencia ileopectínea. A súa lonxitude na pelve feminina é duns 13 cm.
Diámetro oblicuo
Esténdese desde a articulación sacroilíaca dun lado ata a eminencia ileopectínea do lado oposto e mide, na pelve feminina, uns 13 cm.
Estreito medio
É un orificio imaxinario que ocupa a escavación pélvica de grande importancia en obstetricia, porque neste punto a pelve feminina adoita presentar unha marcada redución de diámetros. Os puntos de referencia e os límites son:
Diámetro anteroposterior
Comeza no culmen retropubiano (1 cm por debaixo da sínfise pubiana) ata o promontorio e mide, na pelve feminina, 10,5 cm. É un diámetro importante porque del depende que o feto poida encaixar, é dicir, introducirse na escavación.
Diámetro transversal
É un dos diámetros e puntos de referencia obstétricos de maior importancia, chamado diámetro biciático ou biespiñoso, porque vai dunha espiña ciática á do lado oposto. A súa lonxitude na pelve feminina é duns 10,5 cm.
Estreito inferior
O estreito máis inferior da cavidade pélvica ten forma romboidal debido a que os puntos de referencia laterais (as tuberosidades isquiáticas) están a unha altura maior ca o plano anteroposterior, formando así dous triángulos imaxinarios, un anterior e outro posterior. Os límites do estreito inferior son:
Diámetros anteroposteriores
Subsacrosubpubiano: esténdese desde a articulación sacrococcíxea deica o bordo inferior da pube e mide 11 cm.
Subcoccixsubpubiano: esténdese desde o extremo inferior do cóccix ata o bordo inferior da pube e mide 9 cm. Coa retronutación do cóccix, que se produce unicamente na defecación e no parto, pode chegar a medir 11 cm.
Diámetro transversal
Chamado tamén biisquiático ou bituberoso, porque se estende desde a parte inferior e interna dunha tuberosidade isquiática ata a homóloga do lado oposto. A súa lonxitude na pelve feminina é duns 10,5 cm.
Clasificación
Desde o punto de vista clínico, de especial importancia en obstetricia, a pelve pode clasificarse en varios tipos, segundo a súa forma:
Pelve xinecoide (50%)
É a pelve máis favorable para o parto natural.
Pelve androide
É a forma característica da pelve masculina, e cando se encontra en mulleres, é máis común na raza branca. Os diámetros da pelve androide caracterízanse por ter un diámetro transversal acurtado pola converxencia das paredes da pelve, así como un diámtero anteroposterior acurtado pola inclinación cara adiante do óso sacro. Este tipo de pelve non é nada favorable para un parto natural.
Pelve antropoide
Ten a forma da pelve xinecoide rotada 90 graos, é dicir un óvalo ou elipse anteroposterior, común en mulleres de raza negra.
Enrique Simonet
Traxectoria
esquerda|miniatura|200px|Autorretrato de 1885. Ao parecer a súa vocación primeira ou da infancia foi eclesiástica, pero abandonouna para dedicarse á pintura. Malia ser valenciano de nacemento e de que estudou na Escola de Belas Artes de San Carlos da súa cidade natal, vinculouse ao círculo malagueño tanto pola súa pronta chegada, como pola súa orixe familiar, a súa formación artística e/ou a súa actividade profesional na cidade de Málaga. E tamén estudou no taller do valenciano Bernardo Ferrándiz en Málaga, formando parte da chamada escola malagueña de pintura.
Marcha a Roma e outras viaxes
esquerda|miniatura|Decapitación de San Paulo. 1887. esquerda|miniatura|Anatomía do corazón, óleo sobre lienzo. 177 x 291 cm 1890 ([[Museo de Bellas Artes de Málaga). ]] miniatura|Flevit super illam (Lloró por ella). Óleo sobre lenzo. 296 x 550 cm 1892 (Museo de Bellas Artes de Málaga). En 1887, marchou a Roma como pensionado, onde realizou A decapitación de San Paulo, hoxe na Catedral de Málaga, aproveitando a súa estancia para á súa vez viaxar por toda Italia. Visitou París varias veces e en 1890 fixo un percorrido polo Mediterráneo.
Tamén en Roma realizou, en 1890, a súa obra máis famosa: Anatomía do corazón, tamén coñecida como ¡E tiña corazón! ou A autopsia. Viaxou a Terra Santa, onde se documentou para a súa monumental Flevit super illam; obra pola que recibiu numerosas medallas, entre elas foi primeira medalla na Exposición Internacional de Madrid de 1892, en Chicago en 1893, en Barcelona en 1896 e en París en 1900.
En 1893 e 1894 viaxou a Marrocos como correspondente de guerra de La Ilustración Española y Americana e en 1901 obtivo a cátedra de Estudos de Formas da Natureza e a Arte da Escola de Belas Artes de Barcelona, onde residiu a partir de entón, aínda que pasaba os veráns en Vigo.
Últimos anos
En 1911 pasou a formar parte da Escola de Belas Artes de San Fernando de Madrid e entre 1921 e 1922 foi director da Residencia de El Paular para paisaxistas. Xa que tamén se dedicou á pintura decorativa e de paisaxes, entre a que destacan os catro grandes lenzos sobre as Alegorías do Dereito, no Palacio de Xustiza de Barcelona e as oito Alegorías das Provincias no Palacio de Xustiza de Madrid.
Morreu o 20 de abril de 1927 sendo catedrático da Escola Especial de Pintura, Escultura e Gravado de Madrid.
Táboa periódica dos elementos
miniatura|upright=2|lang=gl
A táboa periódica dos elementos é unha disposición en formato de táboa dos elementos químicos, ordenados polo seu número atómico, configuración electrónica e propiedades químicas recorrentes. Esta ordenación presenta unhas tendencias periódicas, como por exemplo a presenza de elementos semellantes na mesma columna. Presenta tamén catro bloques con propiedades químicas semellantes. As filas da táboa denomínanse períodos, mentres que as columnas chámanse grupos. Seis destes grupos teñen nomes xeralmente aceptados ademais de números; por exemplo, os elementos do grupo 17 son os halóxenos e os do grupo 18 os gases nobres. A táboa periódica pode utilizarse para derivar relacións entre as propiedades dos elementos e predicir as propiedades de novos elementos aínda non descubertos ou obtidos de maneira sintética. A táboa fornece un marco de traballo útil para a análise dos comportamentos químicos, e o seu uso é estendido dentro da química e outras ciencias.
O químico ruso Dmitri Mendeleiev publicou a primeira táboa periódica notable no ano 1869. Mendeleiev desenvolveu esta táboa para ilustrar tendencias periódicas nas propiedades dos elementos que se coñecían ata entón. Tamén predixo algunhas propiedades de elementos aínda non coñecidos naquel entón que encherían os ocos na súa táboa, e a maioría destas predicións resultaron ser correctas cando se descubriron posteriormente os elementos en cuestión. A táboa periódica de Mendeleiev foise expandindo e refinando a medida que se foron descubrindo novos elementos e se desenvolveron novos modelos teóricos para explicar os comportamentos químicos.
Tódolos elementos dende o número atómico 1 (hidróxeno) ata o 118 (oganesson) foron descubertos ou obtidos sinteticamente, os últimos catro deles (nihonio, moscovio, ténnesso e oganesson) confirmados pola Unión Internacional de Química Pura e Aplicada (IUPAC) no ano 2015 e nomeados oficialmente en 2016, completándose con estes as primeiras sete filas da táboa periódica. Os primeiros 94 elementos existen de forma natural, malia que algúns deles só se atopan en cantidades moi pequenas de forma natural e foron obtidos de maneira sintética en laboratorios antes de ser descubertos na natureza. Os elementos de número atómico dende o 95 ata o 118 só foron obtidos sinteticamente en laboratorios ou reactores nucleares.
Táboa
Na táboa periódica estándar os elementos lístanse en orde crecente de número atómico. Comézase unha nova fila (período) cando unha nova capa electrónica ten o seu primeiro electrón. As columnas (grupos) determínanse pola configuración electrónica do átomo, polo que os elementos co mesmo número de electróns nunha subcapa particular entran dentro da mesma columna. Os elementos con propiedades químicas semellantes adoitan entrar no mesmo grupo da táboa periódica, malia que no bloque f, e en certa medida no bloque d, os elementos do mesmo período tenden a ter propiedades semellantes tamén. Por mor disto, resulta relativamente sinxelo predicir as propiedades químicas dun elemento coñecendo as propiedades dos elementos do seu arredor.
A data de 2017 a táboa periódica tiña 118 elementos confirmados, dende o elemento 1 (hidróxeno) ata o 118 (oganesson). Os elementos 113, 115, 117 e 118, os de descubrimento máis recente, foron confirmados oficialmente pola Unión Internacional de Química Pura e Aplicada (IUPAC) en decembro de 2015. A IUPAC anunciou os nomes e símbolos propostos para estes elementos, nihonio (Nh), moscovio (Mc), ténnesso (Ts) e oganesson (Og), en xuño de 2016 e fixéronse oficiais en novembro de 2016,  completándose con estes as primeiras sete filas da táboa periódica.
Os primeiros 94 elementos danse de forma natural, mentres que os 24 restantes, dende o americio ata o oganesson (95–118) so poden obterse sinteticamente en laboratorios. Dos 94 elementos de ocorrencia natural, 83 son primitivos e 11 danse só en cadeas de decaemento doutros elementos primitivos. Non se observou nunca ningún elemento máis pesado que o einsteinio (elemento 99) en cantidades macroscópicas na súa forma pura, sucedendo o mesmo para o ástato (elemento 85). O francio (elemento 87) só foi fotografado en forma de luz emitida dende cantidades microscópicas.
Grupos
Un grupo ou familia da táboa periódica é cada unha das columnas verticais da táboa. Os grupos adoitan ter tendencias periódicas máis significativas que os períodos e os bloques. As teorías mecánico cuánticas modernas sobre a estrutura atómica explican as tendencias dos grupos propoñendo que os elementos dentro do mesmo grupo xeralmente teñen a mesma configuración electrónica na súa capa de valencia. Consecuentemente, os elementos do mesmo grupo tenden a ter unha química compartida e exhiben unha clara tendencia nas propiedades cun número atómico crecente. Porén, nalgunhas partes da táboa periódica como o bloque d e o bloque f, as semellanzas horizontais poden ser tan importantes ou incluso máis pronunciadas que as semellanzas verticais. Seguindo a convención internacional de nomes, os grupos numéranse dende o 1 ata o 18 dende a columna máis á esquerda (os metais alcalinos) ata a columna máis á dereita (os gases nobres). Previamente os grupos indicábanse con números romanos. En América, os números romanos ían seguidos dunha "A" se o grupo estaba no bloque s ou p, ou dunha "B" se o grupo estaba no bloque d. Os números romanos utilizados corresponden co último díxito da convención de nomes actual. En Europa as letras eran semellantes, pero a "A" utilizábase se o grupo estaba antes do grupo 10 e a "B" para este grupo e os seguintes. A maiores, os grupos 8, 9 e 10 adoitaban tratarse coma un grupo triplo, coñecido de forma colectiva en ámbalas dúas notacións como o grupo VIII. En 1988 entrou en vigor o novo sistema de nomeamento da IUPAC, desbotando os nomes anteriores. Algúns destes grupos recibiron nomes triviais non sistemáticos, malia que algúns destes nomes non son de uso habitual. Os grupos do 3 ó 10 non teñen nomes triviais e noméanse simplemente polo seu número de grupo ou polo nome do primeiro membro do grupo, xa que estes teñen poucas semellanzas e tendencias verticais.
Os elementos dun mesmo grupo tenden a seguir uns padróns de raio atómico, enerxía de ionización e electronegatividade. De arriba a abaixo nun grupo, os raios atómicos dos elementos aumentan, e xa que van tendo progresivamente máis niveis de enerxía cheos, os seus electróns de valencia atópanse máis lonxe do núcleo progresivamente. Dende a parte superior, cada elemento sucesivo ten unha menor enerxía de ionización xa que vai resultando máis doado eliminar un electrón, xa que os átomos presentan unha unión cada vez menor. De forma semellante, os grupos presentan unha diminución da electronegatividade de arriba a abaixo por mor da cada vez maior distancia entre os electróns de valencia e os núcleos. Porén, existen excepcións a estas tendencias. Por exemplo, no grupo 11, a electronegatividade increméntase nos elementos inferiores do grupo.
Períodos
Os períodos son as filas horizontais da táboa periódica. Malia que os grupos adoitan ter tendencias periódicas máis significativas, hai rexións nas que as tendencias horizontais son máis significativas, como por exemplo no bloque f, onde os lantánidos e actínidos forman dúas series horizontais substanciais de elementos. Os elementos do mesmo período presentan tendencias no raio atómico, enerxía de ionización, afinidade electrónica e electronegatividade. Ó desprazarse de esquerda a dereita por un período, o radio atómico adoita diminuír. Isto sucede porque cada elemento sucesivo ten un protón e un electrón engadido, o que provoca que o electrón sufra unha maior atracción cara o núcleo. Esta diminución no raio atómico tamén provoca un incremento na enerxía de ionización ó desprazarse de esquerda a dereita polo período. Canto máis firmemente unido está un elemento, máis enerxía se precisa para eliminar un electrón. A electronegatividade incrementa da mesma forma que a enerxía de ionización por mor da atracción exercida polo núcleo nos electróns. A afinidade electrónica tamén presenta unha lixeira tendencia nos períodos. Os metais (na parte esquerda) adoitan ter unha menor afinidade electrónica que os non metais (na parte dereita), coa excepción dos gases nobres.
Bloques
Varias rexións específicas da táboa periódica denomínanse bloques, facendo referencia á secuencia na que se enchen as capas de electróns dos elementos. Cada un dos bloques noméase segundo a subcapa na que se atopa o considerado como último electrón. O bloque s comprende os dous primeiros grupos (metais alcalinos e alcalinotérreos) ademais do hidróxeno e do helio. O bloque p comprende os últimos seis grupos, do 13 ó 18, e contén entre outros elementos tódolos metaloides. O bloque d comprende os grupos do 3 ó 12 e contén tódolos metais de transición. O bloque f, representado habitualmente por debaixo do resto da táboa periódica, non ten ningún número de grupos e comprende os lantánidos e os actínidos.
Metais, metaloides e non metais
upright=1.4|right|thumb De acordo ás súas propiedades físicas e químicas comúns, os elementos poden clasificarse en tres categorías principais: [[metal|metais, metaloides e non metais. Os metais adoitan ser sólidos brillantes moi condutivos que forman aliaxes os uns cos outros e compostos iónicos de tipo salino cos non metais (agás cos gases nobres). A maioría dos non metais son gases illantes con ou sen cor, e os non metais que forman compostos con outros non metais presentan ligazóns covalentes. Entre os metais e os non metais están os metaloides, que presentan propiedades intermedias ou mixtas.
Os metais e non metais poden clasificarse adicionalmente en subcategorías que presentan unha gradación de propiedades dende metálicas a non metálicas ó desprazarse de esquerda a dereita polas filas. Os metais subdivídense nos altamente reactivos metais alcalinos, os menos reactivos metais alcalinotérreos, os lantánidos e actínidos, os metais de transición arquetípicos e finalmente os física e quimicamente débiles metais de postransición. Os non metais divídense simplemente nos non metais poliatómicos, que sendo os máis próximos ós metaloides presentan algunhas características metálicas incipientes, nos non metais diatómicos que son esencialmente non metálicos, e os gases nobres monoatómicos, que son non metálicos e case completamente inertes. Tamén existen e noméanse en ocasións outros subgrupos especializados, como poden ser por exemplo os metais refractarios ou os metais nobres, ámbolos dous subgrupos neste caso dos metais de transición.
Tendencias periódicas
upright=1.4|miniatura|right|Tendencias da táboa periódica. O sentido de cada frecha indica un incremento. A configuración electrónica ou organización dos electróns que orbitan os átomos neutrais presenta un padrón ou periodicidade recorrente. Os electróns ocupan unha serie de capas electrónicas, e cada unha destas está composta por unha ou máis subcapas (nomeadas s, p, d, f e g). Segundo aumenta o número atómico os electróns enchen estas capas e subcapas de forma progresiva seguindo de forma aproximada a regra de Madelung ou regra de ordenación da enerxía. Por exemplo, a configuración electrónica do neon é 1s2 2s2 2p6. Cun número atómico de 10, o neon ten dous electróns na primeira capa, e oito electróns na segunda—dous destes na subcapa s e seis na subcapa p. En termos da táboa periódica, a primeira ocorrencia dun electrón ocupando unha nova capa correspóndese co comezo dun novo período, ocupando estas posicións o hidróxeno e os metais alcalinos.
Xa que as propiedades dun elemento están determinadas principalmente pola súa configuración electrónica, as propiedades dos elementos na táboa presentan padróns recorrentes ou comportamentos periódicos relacionados co seu raio atómico, enerxía de ionización e afinidade electrónica. Esta periodicidade de propiedades, detectadas por Johann Wolfgang Döbereiner tempo antes de que Niels Bohr desenvolvera a teoría subxacente, deron lugar ó establecemento das leis periódicas (as propiedades dos elementos que recorren en diferentes intervalos) e á formulación das primeiras táboas periódicas.
Raio atómico
miniatura|upright=1.35|left|Relación do número atómico co raio atómico. O raio atómico varía de forma previsible na táboa periódica. Os raios atómicos xeralmente diminúen ó desprazarse por cada un dos períodos da táboa, dende os alcalinos ata os gases nobres, e increméntanse ó baixar de grupo. Os radios aumentan de forma pronunciada entre os gases nobres ó final de cada período e o metal alcalino que comeza o seguinte período. Estas tendencias dos raios atómicos explícanse pola teoría de capas electrónicas do átomo, e forneceron probas importantes para o desenvolvemento e confirmación da teoría cuántica. Os electróns da subcapa 4f, que se enche progresivamente dende o cerio (elemento 58) ata o iterbio (elemento 70), non son particularmente efectivos na protección da carga nuclear en aumento procedente das subcapas máis exteriores. Os elementos inmediatamente seguintes ós lantánidos teñen raios atómicos máis pequenos do agardado, e son case idénticos ós raios atómicos dos elementos que se sitúan encima deles. Como exemplos disto, o hafnio ten virtualmente o mesmo raio atómico e propiedades químicas que o circonio, e o tántalo ten un raio atómico semellante ó niobio. Isto coñécese como a contracción lantánida. O efecto desta contracción é notable ata chegar ó platino (elemento 78), e a partir deste enmascárase polo efecto relativista coñecido como efecto de par inerte. A contracción do bloque d, un efecto semellante entre o bloque d e o bloque p, é menos pronunciada que a contracción lantánida pero prodúcese por mor dunha causa semellante.
Enerxía de ionización
miniatura|upright=2.27|right|lang=gl|Primeira enerxía de ionización. Cada período comeza nun mínimo para os alcalinos e finaliza nun máximo para os gases nobres Para un átomo determinado, as enerxías de ionización sucesivas increméntanse co grao de ionización. Tomando o magnesio como exemplo, a primeira enerxía de ionización é de 738 kJ/mol e a segunda de 1450 kJ/mol. Os electróns nos orbitais máis próximos experimentan forzas de atracción electrostática máis grandes, polo que a súa eliminación precisa dunha enerxía cada vez maior. A enerxía de ionización aumenta segundo se avanza cara arriba e cara a dereita pola táboa periódica.
Danse grandes saltos nas enerxías de ionización molar sucesivas cando se elimina un electrón dunha configuración de gas nobre (capa electrónica completa). Tomando de novo o magnesio como exemplo, as primeiras dúas enerxías de ionización molar deste elemento correspóndense á eliminación de dous electróns da subcapa 3s, mentres que a terceira enerxía de ionización aumenta ata os 7730 kJ/mol para a eliminación dun electrón da subcapa 2p da configuración moi estable de Mg2+. Saltos semellantes aparecen tamén nas enerxías de ionización doutros átomos da terceira fila da táboa.
Electronegatividade
miniatura|right|upright=1.4|Variación da electronegatividade segundo o grupo e período A electronegatividade é a tendencia dun átomo a atraer electróns. A electronegatividade dun átomo vese afectada tanto polo seu número atómico coma pola distancia entre os electróns de valencia e o núcleo. A maior electronegatividade, maior atracción de electróns. Este concepto propúxoo por primeira vez Linus Pauling en 1932. Polo xeral, a electronegatividade increméntase ó desprazarse de esquerda a dereita por un período, e diminúe en sentido descendente nos grupos. O flúor é o elemento máis electronegativo e o cesio o menos electronegativo de entre os elementos dos que se teñen datos substanciais.
Existen algunhas excepcións desta regra xeral. O galio e o xermanio teñen unha electronegatividade maior que o aluminio e o silicio respectivamente por mor da contracción do bloque d. Os elementos do período 4 inmediatamente posteriores á primeira fila dos metais de transición teñen raios atómicos infrecuentemente pequenos xa que os electróns da subcapa 3d non son efectivos á hora de protexer da carga nuclear en aumento, e o menor tamaño atómico presenta unha correlación cunha maior electronegatividade. A anómala alta electronegatividade do chumbo, particularmente cando se compara co talio e o bismuto, semella ser produto da selección e dispoñibilidade dos datos, xa que outros métodos de cálculo distintos ó de Pauling indican tendencias periódicas normais para estes elementos.
Afinidade electrónica
miniatura|upright=1.4|right|lang=gl|Dependencia da afinidade electrónica co número atómico. A afinidade electrónica dun átomo é a cantidade de enerxía liberada cando se engade un electrón a un átomo neutral para formar un ión negativo. Malia que esta afinidade electrónica varía en gran medida, danse certos padróns nos elementos. De forma xeral, os non metais teñen valores de afinidade electrónica máis positivos que os metais. O cloro é o elemento que atrae un electrón extra coa maior forza, e as afinidades electrónicas dos gases nobres non foron medidas de forma conclusiva.
A afinidade electrónica xeralmente aumenta ó desprazarse por un período, provocado polo feito de que as capas de valencia dos átomos vanse enchendo. Un átomo do grupo 17 libera máis enerxía que un átomo do grupo 1 ó gañar un electrón xa que obtén unha capa de valencia baleira e polo tanto é máis estable. Os valores da afinidade electrónica increméntanse ó desprazarse por cada período, culminando nos halóxenos antes de precipitarse cos gases nobres. Hai picos de valores localizados no hidróxeno, nos alcalinos e nos elementos do grupo 11, provocados por unha tendencia a completar a capa s. Outros exemplos de pasos localizados como os dos alcalinotérreos, nitróxeno, fósforo, manganeso e renio están provocados por capas s cheas ou capas d ou p medio cheas.
Ó desprazarse cara abaixo nun grupo o resultado agardado sería unha tendencia de afinidade electrónica en diminución, xa que o electrón adicional entraría nun orbital máis afastado do núcleo, e polo tanto sufriría unha atracción menor e liberaría menos enerxía cando se engade. Porén, ó desprazarse cara abaixo nun grupo, ó redor dun terzo dos elementos son anómalos, cos elementos máis pesados presentando unha maior afinidade electrónica que os contiguos máis lixeiros. Isto débese en gran medida á pobre protección dos electróns nas capas d e f. A diminución uniforme na afinidade electrónica só aplica no caso dos átomos do grupo 1.
Grupos ponte
De esquerda a dereita nos catro bloques da táboa periódica en forma de 32 columnas atópanse unha serie de grupos ponte de elementos, localizados aproximadamente entre cada un dos bloques. Estes grupos, ó igual que os metaloides, presentan propiedades intermedias ou mixtas dos dous grupos lindeiros. Quimicamente os elementos do grupo 3, escandio, itrio, lantano e actinio compórtanse en gran medida como os metais alcalinotérreos ou de forma máis xeral como os metais do bloque s, pero teñen algunhas das propiedades físicas dos metais de transición do bloque d. O lutecio e o laurencio, situados ó final do bloque f, poden constituír outro grupo ponte. O lutecio comportase quimicamente como un lantánido pero presenta unha mestura de propiedades físicas dos lantánidos e dos metais de transición. O laurencio, como análogo do lutecio, teoricamente presentaría características semellantes a este. Os metais de cuñaxe no grupo 11 (cobre, prata e ouro) son quimicamente capaces de actuar ben como metais de transición ou ben como metais do grupo principal. Os metais volátiles do grupo 12 (cinc, cadmio, e mercurio) están considerados en ocasións como ponte entre o bloque d e o bloque p. Teoricamente son elementos do bloque d mais presentan algunhas propiedades dos metais de transición e aseméllanse máis os elementos veciños do grupo 13. Pola súa banda, os relativamente inertes gases nobres do grupo 18 fan de ponte entre os grupos de elementos máis reactivos da táboa periódica, os halóxenos do grupo 17 e os metais alcalinos do grupo 1.
Primeiros intentos de sistematización
upright=1.8|miniatura|O [[descubrimento dos elementos químicos|descubrimento dos elementos aplicado a datas significativas do desenvolvemento da táboa periódica]] En 1789 Antoine Lavoisier publicou unha lista de 33 elementos químicos, agrupándoos en gases, metais, non metais e terras. Os químicos pasaron o século seguinte procurando un esquema de clasificación máis preciso. En 1829 Johann Wolfgang Döbereiner observou que a maioría dos elementos podían agruparse en tríos baseándose nas súas propiedades químicas. Por exemplo o litio, o sodio e o potasio podían agruparse xuntos nun trío como metais brandos reactivos. Döbereiner tamén observou que, ó dispoñelos por peso atómico, o segundo membro de cada trío era aproximadamente a media do primeiro e do terceiro. Isto pasou a coñecerse como a lei dos tríos. O químico alemán Leopold Gmelin traballou con este sistema, e no ano 1843 tiña identificado dez tríos, tres grupos de catro elementos e un grupo de cinco. Pola súa banda, Jean-Baptiste Dumas publicou unha obra en 1857 na que describía as relacións entre varios grupos de metais. Malia que varios químicos foron capaces de identificar relacións entre pequenos grupos de elementos, aínda non se desenvolvera un esquema que os englobase a todos.
En 1857 o químico alemán August Kekulé observou que o carbono adoitaba ter outros catro átomos unido a el, indicando que o metano por exemplo ten un átomo de carbono e catro átomos de hidróxeno. Este concepto pasou a coñecerse eventualmente como valencia, indicando que os distintos elementos poden ligar cun número distinto de átomos.
En 1862 o xeólogo francés Alexandre-Emile Béguyer de Chancourtois publicou unha versión temperá de táboa periódica, que denominou "hélice telúrica", converténdose no primeiro en indicar a periodicidade dos elementos. Cos elementos dispostos nunha espiral sobre un cilindro ordenados por peso atómico crecente, Chancourtois demostrou que os elementos con propiedades semellantes adoitaban darse en intervalos regulares. A súa táboa incluía algúns ións e compostos a maiores dos propios elementos. O seu texto tamén usaba termos xeolóxicos no lugar de químicos, e non incluía un diagrama. Como resultado disto, non obtivo case ningunha atención ata a publicación dos traballos de Mendeleiev.
En 1864 o químico alemán Julius Lothar Meyer publicou unha táboa con 44 elementos dispostos por valencia. Esta táboa indicaba que os elementos con propiedades semellantes adoitaban compartir a mesma valencia. De forma concorrente, o químico inglés William Odling publicou unha disposición de 57 elementos, ordenados en base ós seus pesos atómicos. Con algunhas irregularidades e baleiros, Odling indicou o que semellaba ser unha periodicidade de pesos atómicos entre os elementos. Odling aludiu á idea dunha lei periódica pero non continuou investigándoa. Posteriormente en 1870 propuxo unha clasificación baseada nas valencias dos elementos.
upright=1.4|miniatura|Táboa periódica de [[John Newlands|Newlands presentada á Chemical Society en 1866, baseada na lei das oitavas]] O químico inglés John Newlands produciu unha serie de artigos dende 1863 ata 1866 indicando que cando os elementos se listaban en orde de peso atómico crecente, aparecían propiedades físicas e químicas recorrentes en intervalos de oito, comparando esta periodicidade as oitavas da música. Esta denominada lei das oitavas foi ridiculizada polos coetáneos de Newlands, e a Chemical Society rexeitou publicar os seus traballos. Porén, Newlands foi quen de bosquexar unha táboa de elementos e utilizouna para predicir a existencia de elementos aínda non descubertos, como por exemplo o xermanio. A Chemical Society non admitiu a importancia dos seus descubrimentos ata cinco anos despois de acreditar a Mendeleiev.
En 1867 Gustavus Hinrichs, químico de orixe danesa asentado nos Estados Unidos, publicou un sistema periódico en espiral baseado no espectro e pesos atómicos e nas semellanzas químicas. Este traballo considerouse idiosincrático, ostentoso e labiríntico, o que provocou que obtivese pouco recoñecemento e aceptación.
Táboa de Mendeleiev
upright=1.15|miniatura|right|Unha versión da táboa periódica de Mendeleiev de 1869, cos períodos dispostos en vertical e os grupos en horizontal.
O químico ruso Dmitri Mendeleiev e o químico alemán Julius Lothar Meyer publicaron de forma independente as súas táboas periódicas en 1869 e 1870 respectivamente. A táboa de Mendeleiev era a súa primeira versión publicada, mentres que a de Meyer era unha versión ampliada da súa propia táboa de 1864. Ámbolos dous construíron as súas táboas listando os elementos en filas ou columnas por orde de peso atómico e comezando unha nova fila ou columna cando as características dos elementos comezaban a repetirse.
O recoñecemento e aceptación que se lle deu a táboa de Mendeleiev baseouse en dúas das súas decisións. A primeira delas foi deixar ocos na táboa onde semellaba que o elemento correspondente aínda non se descubrira. Mendeleiev non foi o primeiro químico en facer isto, pero foi o primeiro en ser recoñecido por usar as tendencias na súa táboa periódica para predicir as propiedades dos elementos aínda non descubertos, como o galio e o xermanio. A segunda decisión foi a de ignorar en determinadas ocasións a orde suxerida polos pesos atómicos e intercambiar elementos adxacentes, como o telurio e o iodo, para clasificalos mellor en familias químicas. Posteriormente en 1913, Henry Moseley determinou valores experimentais da carga nuclear (o número atómico) de cada elemento, demostrando que a orde de Mendeleiev correspondíase realmente coa orde do número atómico crecente.
A importancia dos números atómicos para a organización da táboa periódica non foi apreciada ata que se acadou unha comprensión da existencia e propiedades dos protóns e neutróns. As táboas periódicas de Mendeleiev usaban o peso atómico no lugar do número atómico para organizar os elementos, unha información determinable ata un considerable grao de precisión na súa época. O peso atómico servía na maioría de casos para fornecer unha presentación capaz de predicir as propiedades de elementos aínda non descubertos de forma máis exacta que calquera outro método coñecido ata entón. A súa substitución polo número atómico ofreceu unha secuencia definitiva baseada en números enteiros para os elementos, e Moseley predixo en 1913 que os únicos elementos ausentes entre o aluminio (Z=13) e o ouro (Z=79) eran Z = 43, 61, 72 e 75, todos eles descubertos posteriormente. A secuencia de números atómicos continúa utilizándose aínda no estudo e produción de novos elementos sintéticos.
Segunda versión e desenvolvemento posterior
miniatura|upright=1.8|esquerda|Táboa periódica de Mendeleiev de 1971 con oito grupos de elementos. Os guións representaban os elementos aínda non coñecidos naquel entón. En 1871 Mendeleiev publicou a súa táboa periódica nun novo formato, con grupos de elementos semellantes dispostos en columnas en lugar de filas, numerando esas columnas de I a VIII correspondéndose co estado de oxidación dos elementos. Realizou tamén predicións detalladas das propiedades dalgúns elementos aínda non descubertos. Estes baleiros fóronse enchendo subsecuentemente segundo os químicos foron descubrindo elementos adicionais de ocorrencia natural. É común a afirmación de que o último elemento de ocorrencia natural descuberto foi o francio (chamado por Mendeleiev eka-cesio) en 1939. Porén, o plutonio, producido de forma sintética en 1940 no contexto do Proxecto Manhattan, identificouse no ano 1971 como un elemento de ocorrencia natural en cantidades minúsculas. A disposición popular da táboa periódica, tamén coñecida como forma común ou estándar, atribúese ó químico estadounidense Horace Groves Deming. En 1923 Deming publicou dúas táboas periódicas en formato curto e mediano. A empresa Merck and Company preparou unhas tarxetas da táboa mediana de 18 columnas de Deming en 1928, que circularon extensivamente polas escolas estadounidenses. En 1930 a táboa de Deming xa se incluía nos libros de texto e enciclopedias de química, e foi distribuída durante moitos anos pola empresa Sargent-Welch Scientific Company.
Co desenvolvemento das teorías modernas de configuracións electrónicas dentro dos átomos da mecánica cuántica, fíxose aparente que cada período da táboa corresponde co enchido dunha capa cuántica de electróns. Os átomos máis grandes teñen máis subcapas de electróns, polo que as táboas posteriores foron requirindo períodos máis longos de forma progresiva.
En 1945 o científico estadounidense Glenn T. Seaborg suxeriu que os elementos actínidos, ó igual que os lantánidos, enchían un subnivel f. Antes desta época críase que os actínidos formaban unha cuarta fila do bloque d. Os colegas de Seaborg aconselláronlle non publicar unha suxestión tan radical xa que probablemente arruinaría a súa carreira. Seaborg publicou o seu traballo de todas formas, xa que consideraba que entón aínda non tiña unha carreira que puidese desprestixiarse. A súa suxestión demostrou ser correcta e subsecuentemente gañou o premio Nobel de Química en 1951 polo seu traballo na síntese de elementos actínidos.
Malia que existen cantidades minúsculas dalgúns elementos transuránicos de forma natural, todos eles foron descubertos inicialmente en laboratorios. A súa produción expandiu a táboa periódica de forma significativa, sendo o primeiro destes o neptunio, producido de forma sintética por primeira vez en 1939. Debido a que a maioría dos elementos transuránicos son altamente inestables e decaen moi rapidamente, resultan difíciles de detectar e caracterizar unha vez producidos. Houbo varias controversias relacionadas coa aceptación de afirmacións de descubrimento competidoras para algúns elementos, precisando unha revisión independente en cada caso para determinar que descubridor tiña a prioridade e polo tanto os dereitos de nomeamento. No ano 2010, unha colaboración ruso-estadounidense en Dubna, Rusia, afirmou ter producido sinteticamente seis átomos de ténnesso (elemento 117), a afirmación de descubrimento máis recente. Xunto co nihonio (elemento 113), o moscovio (elemento 115) e o oganesson (elemento 118), estes catro foron os elementos de máis recente nomeamento, facéndose oficiais os seus nomes os 28 de novembro de 2016.
Táboa de 32 columnas
upright=2|miniatura|Táboa periódica en formato de 32 columnas A táboa periódica moderna preséntase en ocasións en formato longo expandido de 32 columnas inserindo os elementos do bloque f na súa posición natural entre os bloques s e d. A diferenza do formato de 18 columnas, esta disposición non presenta separacións na secuencia crecente de números atómicos. A relación do bloque f co resto de bloques da táboa periódica tamén resulta máis doada de apreciar. William B. Jensen promulgou un formato de táboa con 32 columnas argumentando que os lantánidos e os actínidos quedan senón "relegados nas mentes dos estudantes a elementos pouco interesantes e sen importancia que poden ignorar e deixar en corentena". Malia estas vantaxes os editores habitualmente evitan o formato de 32 columnas por mor da súa proporción non rectangular en comparación coa relación de aspecto das páxinas dos libros, e pola familiaridade dos químicos coa forma moderna introducida por Seaborg.
Táboas con estruturas diferentes
Nos 100 anos posteriores á aparición da táboa de Mendeleiev en 1869 estimouse que se publicaron ó redor dunhas 700 versións diferentes da táboa periódica. A maiores das diversas variacións rectangulares, deseñáronse outros formatos de táboa periódica, como por exemplo en círculo, cúbicas, cilíndricas, en espiral, en forma de lemniscasta, en forma de prismas octogonais, en forma de pirámide, esféricas ou triangulares. Estas alternativas adoitan estar desenvolvidas para destacar ou poñer énfase nas propiedades físicas ou químicas dos elementos que non son tan aparentes nas táboas periódicas tradicionais.
miniatura|left|Táboa periódica en espiral de Theodor Benfey Unha estrutura alternativa popular é a de Theodor Benfey de 1960. Neste formato os elementos están dispostos nunha espiral continua, co hidróxeno no centro e os metais de transición, os lantánidos e os actínidos situados en penínsulas.
A maioría de táboas periódicas son de dúas dimensións, pero as táboas de tres dimensións xa apareceran en 1862, predatando a táboa de Mendeleiev. Os exemplos máis recentes deste tipo de táboas inclúen a clasificación periódica de Courtines de 1925, o sistema de láminas de Wringley de 1949, a hélice periódica de Giguère de 1965 e a árbore periódica de Dufour de 1996. Ademais, a táboa periódica dos físicos de Stowe publicada en 1989 foi descrita como de catro dimensións, tendo tres dimensións espaciais e unha dimensión de cor.