cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urticaceae
Descrición
Son plantas herbáceas, anuais ou perennes, raras veces leñosas (nos trópicos), frecuentemente con pelos urticantes (cistolitos). Sen látex. Follas simples, opostas ou alternas, con frecuencia estipuladas. Flores inconspicuas (averdadas), xeralmente unisexuais, de disposición monoica ou dioica, monoclamídeas, tetrámeras ou pentámeras; xineceo súpero, unicarpelar (un estigma), cun óvulo; reunidas en inflorescencias axilares en panículas, cimas ou amentos. Froito en aquenio ou núcula, unhas 550 especies, propias especialmente das rexións cálidas.
Cuíñas, Viascón, Cerdedo-Cotobade
Cuíñas é un lugar da parroquia de Viascón, no concello pontevedrés de Cerdedo-Cotobade. Segundo o IGE en 2016 tiña 41 habitantes (19 homes e 22 mulleres), quince máis ca en 2006.
Godos, Caldas de Reis
Santa María de Godos é unha parroquia que se localiza no sur do concello de Caldas de Reis. Segundo o IGE en 2010 tiña 637 habitantes (325 mulleres e 312 homes) distribuídos en 9 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 690 habitantes.
Rosa Marta Gómez Pato
Vida persoal
É irmá do latinista Raúl Gómez Pato.
Xunta (construción)
miniatura|250px|Xuntas entre ladrillos.
Chámase xunta ao pequeno espazo que queda entre as dúas superficies dos perpiaños ou ladrillos inmediatos uns a outros dunha construción, que se rechea de morteiro ou de cemento coa finalidade de unilos e ligalos solidamente.
Distínguense os seguintes tipos de xuntas.
Anna Faris
Anna Kay Faris, nada o 29 de novembro de 1976 en Baltimore (Maryland), é unha actriz, humorista e cantante estadounidense.
Mötley Crüe
Os membros da banda adoitan a destacar polos seus estilos de vida hedonistas e as personaxes que interpretan. Todos os membros orixinais tiveron numerosos problemas coa lei, pasaron tempo no cárcere ou sufriron de alcoholismo ou adición a drogas.
Os Castriños
O topónimo galego Os Castriños pode referirse a:
Estruga maior
A estruga maior ou ortiga maior (Urtica dioica L.), é a planta máis común do xénero Urtica da familia das Urticaceae. Acada entre 50 e 150 cm. e a característica máis coñecida desta planta é a presenza de pelos urticantes cuxo líquido cáustico (acetilcolina) produce unha irritación con proído intenso na pel cando se toca ou roza. Ten o talo de sección cadrada, follas ovais, co bordo aserrado, as súas flores son miúdas, unisexuais, inconspicuas e agrupadas en glomérulos.
É común en Galiza.
Taxonomía
A taxonomía da estruga maior no xénero Urtica foi confusa, e as fontes antigas eran dadas a usar unha gran variedade de nomes sistemáticos para estas plantas. Anteriormente, eran recoñecidas máis especies das que son actualmente aceptadas. Con todo hai finalmente cinco claras subespecies, algunhas clasificadas anteriormente como especies: esquerda|miniatura|Un exemplar novo da estruga maior europea, a que atopamos en Galiza.
Descrición
A estruga é gamallo perenne, dioico, de aspecto basto e que pode alcanzar até 1,5 m de altura.
É característico desta planta posuír uns pelos urticantes que teñen a forma de pequenas bochas cheas dun líquido irritante que ao contacto coa pel producen unha lesión e verten o seu contido (ácido fórmico, resina, histamina e unha substancia proteínica descoñecida) sobre ela, provocando broullas, coceira e proído. Este proído débese á acción do ácido fórmico, composto do que contén unha gran cantidade. Estes pelos son moi duros e febles na punta, polo que é de abondo o rozamento para provocar a súa rotura.
A raíz, é moi rica en taninos, que lle confiren unha acción adstrinxente.
Posúe un talo avermellado ou amarelado, ergueito, cuadrangular, ramificado e baleirado nos entrenós. Está dotado en todos os nós de parellas de follas, e está recuberto de pelos urticantes.
As follas son de figura ovalada, rugosas, aserradas, rematadas en punta, e de até 15 cm. Son cor verde escura. Atópanse opostas e tamén están provistas, do mesmo xeito que o talo, dos pelos que a caracterizan.
Florea do mes de xullo en diante. As flores son verde amareladas con estame s amarelos, reunidas en panículas pendulares, asilares e terminais. Normalmente son unisexuais, pequenas e dispostas en acios pénsiles de até 10 cm; e as femininas atópanse en longos amentos pénsiles e as masculinas en inflorencencias máis curtas.
Os seus froitos son aquenios (cápsulas) e secos. miniatura|Detalle do talo e pelos urticantes da estruga maior europea.
Ser humano
Os seres humanos, tamén chamados xenericamente humanos ou homes (Homo sapiens), son unha especie da orde dos primates e da familia dos homínidos. H. sapiens é o único representante vivente do xénero Homo e, ademais, só ten unha subespecie vivente, o H. s. sapiens. Diversas probas baseadas na comparación do ADN fan pensar que os humanos modernos se orixinaron en África hai arredor de 200 000 anos.
Estruga maior
Historia
A estruga é unha especie cuxas follas eran xa citadas nos tratados medievais coma menciña nos estados asociados a un déficit na diurese. Con todo, desde hai vinte anos as súas partes subterráneas (raíces e rizomas) son obxecto de interese no tratamento da hiperplasia benigna de próstata (HBP), tal e como puxeron de manifesto os numerosos traballos de investigación realizados sobre elas. Ditas pescudas permitiron acceder ao coñecemento dos seus máis importantes principios activos e á súa actuación sobre algúns dos factores implicados na aparición da HBP. Por outra banda, os máis recentes ensaios clínicos realizados con extractos normalizados de estruga indican un efecto positivo sobre os síntomas urinarios asociados á HBP. A iso engádese a gran tolerancia cara aos preparados elaborados coas partes subterráneas, xa que en ensaios a seis meses só un 0,7 por cento dos pacientes amosou efectos secundarios, de escasa gravidade en todos os casos. miniatura|Detalle dos amentos florais da Urtica dioica.
Composición
Composición química: contén flavonoides (de acción antioxidante e antinflamatoria), sales minerais, ácidos orgánicos, pro vitamina A e C, mucilaxe, ácido fórmico, clorofila, taninos, resina, silicio, acetilcolina, potasio, glucoquininas e unha gran cantidade de clorofila (de aí a súa cor verde escura e intensa), histamina e serotonina.
Ser humano
Os algoritmos xenéticos determinan unha diferenza dun 0,2% do material xenético entre os diferentes individuos desta especie, que ten como algunhas ds características máis destacadas a súa intelixencia, o desenvolvemento da linguaxe e a cultura. Os humanos teñen un cerebro altamente desenvolvido, quen de realizar un tipo de razoamento abstracto, de consciencia e de emocións complexas. Esta capacidade mental, combinada cunha posición erecta do corpo que libera os brazos e as mans, dálle unha gran capacidade de manipular obxectos e utilizar ferramentas con máis efectividade que calquera outra especie da terra.
Estruga maior
Composición
A planta tamén posúe unha substancia chamada secretina, que é un dos mellores estimulantes das secreciones estomacais, do páncreas e da bile, así como dos movementos peristálticos do intestino. esquerda|miniatura|Ilustración da Urtica dioica. Tamén contén clorofila e ácidos orgánicos, aos que se debe o seu marcado efecto diurético e uricosúrico. Propiedades da estruga comprobadas cientificamente: os extractos son li­xeiramente hipoglucemiantes. Ten pro­piedades bactericidas e efectos favorábeis nos tratamentos das afeccións da pel (Príhoda, 1990; Wren, 1994).
Uso medicinal aprobado pola Co­misión Revisora de Produtos Farmacéuticos: rubefaciente
Distribución e hábitat
A estruga maior é cosmopolita, medra en rexións altas, e vai desde o Xapón até os Andes. Na península Ibérica é moi abundante na Cordilleira cantábrica. É abundante en Galiza.
RideLondon–Surrey Classic 2017
A 2017 Prudential RideLondon–Surrey Classic foi unha carreira ciclista dun día de 183 km celebrada o 30 de xullo de 2017 en Londres, na capital do Reino Unido. Esta foi a sexta edición da London–Surrey Classic e a vixésimo oitava proba do UCI WorldTour 2017.
Ser humano
De xeito habitual emprégase o termo «home» para designar todos os humanos xenericamente, malia que no seu sentido máis específico, esta palabra se aplica ós individuos de sexo masculino. Así, o termo «homes» pódese aplicar tanto a tódolos individuos da especie como ós de sexo masculino, mentres que os de sexo feminino teñen a denominación exclusiva de «muller».
Estruga maior
Distribución e hábitat
Podémola atopar en calquera lugar onde moren persoas ou gando (disque vai tras del). Medra en solo húmidos e ricos en azote, en currais, en hortas, ao longo dos beirís dos camiños e corredoiras, de muros de pedra, nas leiras ou na montaña etc.
RideLondon–Surrey Classic 2017
A carreira foi gañada nun sprint masivo final polo noruegués Alexander Kristoff. Na segunda posición chegou o danés Magnus Cort Nielsen e na terceira praza acabou o australiano Michael Matthews.
Ser humano
Nome científico
Carl von Linné acuñou o nome científico dos humanos no ano 1758. Ó darlle o nome sapiens ('sabio' ou 'perceptivo'), Linné referíase ó carácter máis destacado dos humanos en comparanza cos outros animais, que é a súa capacidade mental.
Estruga maior
Conservación
Enxúgase á sombra, ventilada e ben estendida. Unha vez seca, deixa de ser urticante, gárdanse só as follas e pódense esmagar ou esmiúzar para a súa conservación. Deste xeito continúase gozando dos seus beneficios no inverno, momento no que é imposíbel atopalas frescas.
RideLondon–Surrey Classic 2017
Equipos
Ao ser unha proba nova no calendario do UCI WorldTour, todos os equipos desta categoría estaban invitados para a competición, pero non obrigados a ir como nas que xa levan tempo nel. Porén, unicamente 14 dos 18 equipos do máximo nivel asistiron. Ademais dos 14 WorldTour tamén participaron outros 8 Profesionais Continentais. Polo tanto, tomaron a saída na capital inglesa 22 conxuntos de 7 corredores.
Ser humano
Nome científico
Linné clasificou os humans e os grandes primates nun grupo que chamou «antropomorfos», como subconxunto do grupo dos cuadrúpedes, xa que non viu ningún signo orgánico que lle permitise situar os humanos nun lugar privilexiado. Uns anos máis tarde, mo prefacio de Fauna Suecica, manifestou que clasificara o humano como cuadrúpede porque non era nin unha planta nin unha pedra, senón un animal, tanto polo seu tipo de vida como pola súa locomoción. Ademais, non fora quen de atopar ningunha característica que o diferenciase dun simio. A partir da décima edición de Systema Naturae cambiou os cuadrúpedes polos mamíferos. A primeira orde destes foi a dos primates, entre os cales situou os humanos. En 1758, definiu o Homo sapiens como especie diúrna que cambiaba pola educación e o clima.
Historia
miniatura|esquerda|180px|[[O pensador de Rodin.]] esquerda|miniatura|O [[home de Vitruvio, de Leonardo.]] miniatura|300px|dereita|Árbore filoxenética. miniatura|300px|Mapa das primeiras [[migración humana|migracións humanas segundo a xenética de poboacións baseadas na comparación do ADN mitocondrial. As unidades representan milleiros de anos até o presente (datos controvertidos).]]
Estruga maior
Propiedades
Malia ter esta planta má fama, as súas virtudes son moitas e moi beneficiosas para a saúde.
Ser humano
Orixes
O primeiro membro dos Catarrhini, a infraorde á cal pertence o H. s. sapiens, existiu durante o Rupeliano (Oligoceno), hai 34-28 millóns de anos. Os primeiros Catarrhini presentes no rexistro fósil son o Propliopithecus e o Aegyptopithecus, posibles devanceiros comúns dos hominoideos (incluíndo os humanos) e os cercopitécidos, chamados vulgarmente «monos do vello mundo».
Estruga maior
Propiedades nutritivas
Nutricionalmente é de grande importancia pola súa riqueza en sales minerais e vitaminas. As estrugas conteñen vitamina A e C, ferro, ácido salicílic o e proteínas.
Ser humano
Orixes
Este proceso evolutivo foi influído por acontecementos por veces sutiles pero moi importantes. Por exemplo, cando as selvas que cubrían o mundo a comezos do Cenozoico empezaron a retroceder e, por mor do crecemento demográfico, os hábitats quedaron superpoboados, os grupos de humanos e outros homínidos víronse forzados a percorrer distancias importantes para atopar novas fontes de alimento. Outro exemplo é a perda da capacidade de metabolizar certos nutrientes, como a vitamina C (a causa dunha mutación que impide os simios xerar esta vitamina por si sós). Esta perda foi compensada por unha mutación favorable que permitiu ó Homo sapiens unha metabolización óptima do amidón, ausente noutros primates, accedendo así a unha rápida e económica fonte de enerxía especialmente necesaria para o cerebro.
Estruga maior
Propiedades medicinais
Á parte de nutritiva, ten gran cantidade de propiedades medicinais:
Ser humano
Orixes
Segundo o rexistro fósil, os humanos de anatomía moderna apareceron en África hai aproximadamente 130 000 anos, aínda que os estudos de bioloxía molecular sinalan que o devanceiro común de todas as poboacións humanas modernas viviu hai uns 200 000 anos.
Os parentes vivos máis achegados a Homo sapiens son as dúas especies de chimpancés: o chimpancé común (Pan troglodytes) e o bonobo (Pan paniscus). A secuenciación completa do seu xenoma revelou que, despois de 6,5 millóns de anos de evolución independente, as diferenzas entre o chimpancé e o ser humano son só dez veces superiores ás que hai entre dúas persoas non relacionadas e dez veces menores da que hai entre ratas e ratos. A coincidencia suxerida entre as secuencias de ADN dos humanos e os chimpancés é de entre un 95% e un 99%.
Estruga maior
Propiedades téxtiles
A súa fibra é utilizada de xeito semellante ao liño.
Ser humano
Orixes
Para reflectir o feito de que os humanos e os chimpancés comparten gran parte da súa herdanza xenética e que humanos e chimpancés son máis próximos entre eles que con calquera outra especie actual, propúxose incluílos nun mesmo taxon, mesmo con propostas que tiveron un certo eco nos medios de comunicación, como a de incluír os chimpancés dentro do xénero Homo, ou a de incluír os humanos no xénero Pan (chimpancés), de maneira que a especie humana se chamaría Pan sapiens, como propuxo o antropólogo e divulgador Jared Diamond. A opción més aceptada pola comunidade científica foi a de formar a tribo dos homininis, que inclúe a humanos e chimpancés, pero non os gorilas, que son membros da tribo Gorillini.
Estruga maior
Contraindicacións
• Evitar en caso de edemas orixinados por insuficiencia renal ou cardíaca.
Ser humano
Orixes
Calcúlase que os humanos diverxiron dos chimpancés hai aproximadamente cinco millóns de anos e dos gorilas hai uns oito millóns de anos. Un cranio de homínido descuberto no Chad no ano 2001, descrito como Sahelanthropus tchadensis, foi datado polo paleontólogo Michel Brunet de hai sete millóns de anos, o cal podería indicar unha diverxencia anterior. Porén, o descubridor deste fósil, Alan Beanovas miniatura|300px|esquerda|A chegada da [[agricultura impulsou a fundación de asentamentos humanos estables.]]
Estruga maior
Contraindicacións
• Non usar como tintura alcólica en nenos menores de dous anos e en persoas en proceso de desintoxicación alcólica.
Ser humano
Desenvolvemento da civilización
Anatomicamente, o ser humano cambiou pouco ó longo da historia, de maneira que a súa evolución é, basicamente, de tipo cultural. Hai uns 10 000 anos, a maioría de humanos eran cazadores e recolectores. Polo xeral, vivían en pequenos grupos nómades coñecidos como sociedades de bandes. A chegada da agricultura impulsou a revolución neolítica, producindo un excedente alimentario que posibilitou a creación de asentamentos permanentes, a domesticación de animais e o uso de ferramentas de metal. A agricultura tamén fomentou o comercio e a cooperación e, progresivamente, contribuíu a crear unha sociedade máis complexa.
Estruga maior
Contraindicacións
• Como remedio diurético debe ser evitado por persoas con problemas de hipertensión arterial, cardiopatías ou insuficiencia renal, agás por descrición e baixo control médico.
Ser humano
Desenvolvemento da civilización
Hai aproximadamente 6 000 anos, desenvolvéronse os primeiros protoestados en Mesopotamia, Exipto e o val do Indo. Creáronse as forzas militares para a protección, e burocracias gobernamentais para a administración. Os estados cooperaban ou competían polos recursos e, nalgúns casos, facían a guerra. Hai uns 2 000-3 000 anos, algúns estados, como Persia, a India, a China, Roma e Grecia, conseguiron crear os primeiros grandes imperios a través da conquista militar. No mesmo período, diversas relixións como o xudaísmo, orixinada en Oriente Medio e o hinduísmo do sueste de Asia, comezaron a estenderse entre os pobos.
A finais da Idade Media cómpre destacar a chegada dunha serie de ideas innovadoras e avances tecnolóxicos. Na China, cunha economía moi adiantada, inventouse a impresión e a compás, mentres que durante a Idade de Ouro do islam tiveron lugar progresos científicos salientables. En Europa, no século XIV, o redescubrimento do coñecemento dos clásicos e de innovacións como a imprenta propiciaron a chegada do Renacemento. Durante os seguintes cincocentos anos, a exploración e o colonialismo permetiron que grandes partes de América, Asia e África caesen baixo o control europeo, facendo posible a explotación de todo tipo de recursos e, posteriormente, provocando conflitos para que os pobos explotados conseguisen a independencia de Europa. Por outra banda, cómpre salientar diversas revolucións e innovacións, como a revolución científica do século XVII, a Revolución Industrial do XVIII e diversas grandes innovacións no XIX, como o ferrocarril e o automóbil, elementos esenciais no desenvolvemento do transporte e a comunicación; tamén é preciso destacar o desenvolvemento de novas fontes de enerxía, como o carbón e a electricidade. Polo que respecta ás formas de goberno, sobresae a consolidación da democracia representativa e, noutro contexto, o comunismo.
Estruga maior
Contraindicacións
• A inxesta de 20 ou 30 sementes produce un efecto purgante drástico.
Ser humano
Desenvolvemento da civilización
Como resultado destes cambios, no presente os humanos viven nun mundo cada vez máis globalizado e interconectado. Malia que isto fomentou o crecemento da ciencia, a arte e a tecnoloxía, tamén deu lugar a conflitos moi violentos, coa existencia e uso de armas de destrución masiva e un gran poder de impacto medioambiental, que afecta os mesmos humanos e moitas outras formas de vida do planeta.
Estruga maior
Uso gastronómico
As follas desta planta son un dos ingredientes do preboggion, mestura de herbas típica da cociña da Liguria.
Ser humano
Hábitat e poboación
miniatura|400px| Os humanos modificaron a súa contorna de diferentes maneiras para adaptarse a problemas como a elevada densidade de poboación. Os primeiros asentamentos humanos dependían daa proximidade da auga e outros recursos naturais, como a terra dos cultivos e os pastos do gando ou a temporada de caza de determinadas presas. Porén, os humanos sempre tiveron unha gran capacidade de modificar o seu hábitat con actividades e accións como o regadío, a construción, o transporte, a manufactura, a deforestación e a desertización. Coa construción a grande escala de infraestruturas que facilitan o comercio e o transporte, a proximidade destes recursos fíxose menos necesaria, de xeito que estes factores non condicionan o crecemento dunha poboación. Así mesmo, a maneira na que se cambio ou altera un hábitat é a miúdo un determinante esencial nos cambios de poboación que se producen.
Estruga maior
Efectos secundarios
Os preparados de Urtica dioica están exentos de toxicidade tanto aguda como crónica.
Citoloxía
Números cromosomáticos de Urtica dioica (Fam. Urticaceae) e táxones infraespecíficos: 2n=52.
Ser humano
Hábitat e poboación
Cunha poboación duns 6 700 millóns de individuos en xullo de 2008, os humans son unha das especies máis numerosas de grandes mamíferos. A maioría de humanos viven en Asia (61%); o resto viven en América (14%), África (14%), Europa (11%) e Oceanía (0,5%). Os humanos poden vivir de maneira permanente en tódolos continentes da Terra agás na Antártida e tamén teñen unha presenza continua no espazo, en órbitas baixas arredor da Terra. Hai unha presenza continua de seres humanos no espazo dende o 31 de outubro de 2000, coas estadías de astronautas na Estación Espacial Internacional.
A actividade humana tivo un efecto dramático sobre o medio ambiente. Existen hipóteses sobre o papel da depredación humana na extinción de numerosas especies de seres vivos. Os humanos atópanse no cumio da cadea alimentaria e raramente son cazados; por este motivo son considerados superdepredadores. Crese que son os principais responsables do cambio climático e crese que serán un contribuidor esencial na extinción do Holoceno, unha extinción que, en caso de continuar na súa proporción actual, calcúlase que destruirá a metade de todas as especies ó longo do século seguinte.
Bioloxía
miniatura|dereita|Antigo [[diagrama dun esqueleto humano masculino.]]
Anatomía e xenética
O corpo humano varía dunha maneira moderada a nivel xeográfico e mostra un dimorfismo sexual menor, á contra do que acontece noutras especies de primates. Malia que en gran medida están determinados polos xenes, hai unha influencia relativa de factores ambientais, como a dieta e a actividade física, a forma do corpo e o peso das persoas. A altura normal dun humano adulto é de entre 1,5 e 1,8 metros, pero varía segundo a poboación e da zona xeográfica, entre outros factores. O peso normal está entre 76 e 83 kg para os homes e entre 54 e 64 kg nas mulleres. O peso tamén pode variar xeograficamente.
A diferenza da maioría doutros primates, os humanos teñen unha locomoción bípede completa e, polo tanto, poden ter os brazos libres para manipular obxectos coas mans, acción na que ten un papel fundamental a existencia de polgares opoñibles.
A pesar de ter pouco pelo en comparanza con outros primates, o ser humano destaca polo crecemento de cabelos especialmente na parte superior da cabeza, os sobrazos e a zona da pube. O corpo dun ser humano ten normalmente máis folículos pilosos que o dun chimpancé. A principal diferenza é que os pelos humanos son máis curtos, finos e menos pigmentados que os do chimpancé, o que os fai menos visibles.
As diferenzas no cabelo e na pel humana veñen determinadas pola presenza dun pigmento chamado melanina. A variabilidade da pel vai dende un marrón moi escuro a un rosa moi pálido, mentres que os cabelos, ademais do negro (o máis adoito), varía dende o louro, o castaño e o rubio, sempre en función da cantidade de melanina, un pigmento protector moi eficaz contra a radiación solar. A pel máis escura puido ter xurdido froito dunha adaptación evolutiva dos homínidos de hai entre 1 e 2 millóns de anos na sabana africana para proporcionar unha mellor protección contra a radiación ultravioleta e reducir o risco de cancro de pel. A pigmentación da pel dos seres humanos presenta unha estratificación de acordo coa situación xeográfica e, a miúdo, relaciónase co nivel de radiación ultravioleta. As diferentes cores da pel foron adaptacións que equilibraron a cantidade de ácido fólico (substancias que son destruídas pola radiación ultravioleta) e de vitamina D, substancia que necesita luz solar para formarse. As emigracións de hai entre 500 e 100 mil anos a fóra de África favoreceron esa a aparición e conservación de diferentes cores de pel, xa que nas latitudes máis altas a pigmentación non é tan determinante para a protección da pel. A pel humana tamén se pode broncear en resposta á exposición ó sol.
Os humanos teñen o padal proporcionadamente máis curto e os dentes moito máis pequenos que os dos outros primates; son os únicos con cairos curtos. Algúns seres humanos están perdendo gradualmente as moas do xuízo e algúns individuos xa non teñen de maneira conxénita.
A necesidade de sono oscila entre sete e oito horas ó día nos adultos e entre nove e dez para un infante. Os individuos vellos dormen normalmente de seis a sete horas. Durmir menos horas é común na sociedade actual, unha privación de sono que pode ter efectos negativos. Demostrouse que unha restrición sostida do sono de catro horas ó día nun adulto provoca cambios no estado fisiolóxico, cansazo, agresividade e molestias corporais.
Os humanos son unha especie de eucariota. Cada célula diploide ten dous conxuntos de 23 cromosomas e cada conxunto é transmitido por un dos proxenitores. Hai 22 parellas de autosomas e un par de cromosomas sexuais. Estímase que os humanos teñen arredor de 20 000 ou 25 000 xenes. Como a maioría doutros mamíferos, os humanos teñen un sistema XY de determinación do sexo; as mulleres teñen os cromosomas sexuais XX e os homes os XY. O cromosoma X é meirande e transmite moitos xenes, mentres que o cromosoma Y é máis pequeno. Isto posibilita a existencia de doenzas recesivas asociadas cos xenes do cromosoma X, como a hemofilia, que afecta ós homes máis a miúdo que ás mulleres.
Ciclo vital
O parto humano é perigoso en comparanza co doutras especies. Non son raros os partos de vinte e catro horas ou máis, que ás veces resultan na morte da nai ou o feto. Isto é debido a que a testa do feto é relativamente grande (xa que o cerebro desenvólvese significativamente durante a xestación) e a pelve das mulleres é relativamente pequena (un carácter necesario polo bipedismo). A probabilidade dun parto satisfactorio aumentou significativamente durante o século XX nos países máis desenvolvidos coa chegada de novas tecnoloxías médicas. En troques, o embarazo e o parto natural son relativamente perigosos nas rexións subdesenvolvidas, con índices de mortalidade unhas 100 veces máis elevados que nos países desenvolvidos.
Nos países desenvolvidos, os infantes adoitan pesar 3-4 kg e medir 50-60 cm no momento do nacemento. Porén, un peso baixo ó nacer é habitual nos países en proceso de desenvolvemento e contribúe ós niveis altos de mortalidade infantil nestas rexións. Indefensos despois do nacemento, os humanos continúan crecendo durante algúns anos e adoitan acadar a madureza sexual á idade de 12-15 anos. As mulleres continúan desenvolvéndose fisicamente aproximadamente até os 18 anos, mentres que o desenvolvemento masculino continúa até os 21 anos. A vida humana pódese dividir nunha serie de etapas: infancia, adolescencia, mocidade, adulteza e vellez. A duración destas etapas varía segundo a cultura e períodos temporais. En comparanza cos outros primates, os humanos experimentan un impulso no crecemento particularmente rápido durante a adolescencia, cando a medida do corpo aumenta un 25%. Os chimpancés, por exemplo, só medran un 14%.
Hai diferenzas significativas na esperanza de vida arredor do mundo. O mundo desenvolvido presenta unha tendencia de avellentamento, coa media roldando os 40 anos. No mundo en desenvolvemento a idade media é de entre 15 e 20 anos. A esperanza de vida no nacemento en Hong Kong e na China é de 84,8 anos para as mulleres e 78,9 para os homes, mentres que en Eswatini é de 31,3 anos para os dous sexos, principalmente por mor da SIDA. Mentres que un de cada cinco europeos teñen 60 anos ou máis, só un de cada vinte africanos superen este limiar. No 2002, as Nacións Unidas estimaron o número de persoas centenarias no mundo en 210 000. Sábese que como mínimo unha persoa, Jeanne Calment, chegou á idade de 122 anos. Tamén se propuxeron idades máis avanzadas que non puideron ser demostradas. A escala mundial, hai 81 homes de 60 anos ou máis por cada 100 mulleres deste grupo de idade e entre os máis vellos hai 53 homes por cada 100 mulleres.
Os humanos son unha das poucas especies nas que a femia desenvolve a menopausa durante a última etapa da vida. A aparición da menopausa pódese explicar a través da hipótese da avoa, segundo a cal hai un interese reprodutivo da nai para evitar o risco de morte nun nacemento, investindo na viabilidade máis grande que supón que a descendencia sexa concibida por mulleres máis novas. Tamén aumenta a eficacia reprodutiva se se invisten recursos en criar os netos no canto de criar os propios fillos. Diversos estudos indicaron que nas sociedades de cazadores-recolectores as mulleres postmenopáusicas desenvolven un papel fundamental como recolectoras, xa que tiñan máis experiencia e non se vían impedidas pola dedicación que supón a cría directa dos fillos.
As cuestións filosóficas sobre o intre no que xorde a personalidade humana e se persiste despois da morte son obxecto dun considerable debate. A perspectiva da morte provoca desasosego ou temor na maioría dos humanos, diferentes da consciencia inmediata dunha ameaza real. As cerimonias de enterro son características das sociedades humanas, a miúdo acompañadas por crenzas na vida despois da morte ou a inmortalidade.
Dieta
miniatura|Posibles alimentos dunha dieta vexetariana. Os primeiros Homo sapiens vivían en sociedades cazadoras-recolectoras, é dicir, que empregaban un sistema para adquirir comida que combinaba a caza e a recolección de alimentos como froitas, grans, tubérculos e cogomelos. Por outra banda, crese que os humanos xa empregaban o lume como recurso para preparar e cocer a comida dende os tempos nos que se diferenciaron do Homo erectus.
Os humanos son omnívoros, é dicir, son quen de consumir tanto produtos vexetais como animais. Tense indicado que, tanto se se fai unha dieta exclusivamente carnívora como unha totalmente vexetal, os seres humanos poden padecer determinadas doenzas causadas por unha carencia de nutrientes. Por exemplo, unha dieta completamente carnívora pode provocar o escorbuto (deficiencia de vitamina C), mentres que unha dieta soamente vexetal pode provocar unha falta de vitamina B12, se ben esta carencia dase tamén entre os seres humanos que seguen unha alimentación que inclúa regularmente produtos cárnicos. Porén, as dietas vexetarianas e veganas ben deseñadas, a miúdo con suplementos de vitamina B12, poden satisfacer completamente as necesidades nutritivas de todas as etapas da vida.
A dieta humana queda ben reflectida na cultura e deu lugar ó desenvolvemento da bromatoloxía (ciencia dos alimentos). En xeral, unha persoa pode sobrevivir de dous a oito semanas sen comer, segundo a cantidade de graxa almacenada no corpo, mentres que a supervivencia sen auga limítase normalmente a tres ou catro días. A falta de comida continúa sendo un problema serio, cunhas 300 000 persoas que cada ano morren de fame. A desnutrición infantil tamén está moi estendida e contribúe á elevada porcentaxe de doenzas nas poboacións que sofren fame.
No outro extremo, unha parte da poboación humana come de máis e padece obesidade, un tipo de desequilibrio alimentario que aumentou até converterse case nunha epidemia e que pode provocar problemas de saúde importantes. Os Centers for Disease Control (CDC) dos Estados Unidos manifestan que un 32% dos adultos americanos de máis de 20 anos son obesos, mentres que un 66,5% do total son obesos ou teñen exceso de peso. A obesidade é provocada por un consumo excesivo de calorías que non son consumidas, é dicir, unha combinación de comer moito e facer pouco exercicio físico.
Hai polo menos 10 000 anos que os humanos desenvolveron a agricultura, que cambiou substancialmente o tipo de alimentos consumidos polos humanos. Isto provocou un incremento da poboación, o desenvolvemento das cidades e un incremento da densidade da poboación, que tamén favorece un aumento da extensióm de doenzas contaxiosas. Os tipos de comida que se consomen e a maneira en que se preparan variaron moito en función da época, a zona xeográfica e a cultura.
Psicoloxía
miniatura|Cerebro humano. O cerebro humano é o elemento central do sistema nervioso central, mentres que actos como o control primario son dirixidos polo sistema nervioso periférico. O cerebro controla tanto as actividades fundamentais para a vida (autónomas, como a respiración ou a dixestión) como as actividades conscientes, como o pensamento e a abstracción. Estes procesos cognitivos constitúen a mente e son o obxecto de estudo da psicoloxía xunto coa conduta.
Consciencia e pensamento
miniatura|esquerda|Representación da consciencia (gravado do século XVII). A capacidade de pensamento do ser humano é única entre os seres vivos. Os humanos son unha das poucas especies (xunto cos chimpancés, orangutáns e golfiños) que superan o test do espello, proba que estuda se un animal é quen de recoñecer o seu propio reflexo como unha imaxe de si mesmo. En outubro do 2006, tres elefantes do zoo do Bronx tamén superaron o test. Moitos nenos superan a proba ós 18 meses de idade. Porén, a utilidade deste test como proba fiable da existencia de consciencia foi discutida, xa que pode ser máis unha cuestión de grao que unha clara división de capacidades. Adestrouse a monos para que apliquen regras abstractas a determinadas tarefas.
O cerebro humano percibe o mundo exterior a través dos sentidos. Cada individuo recibe unha influencia profunda das súas propias experiencias, as visións subxectivas da súa existencia e o paso do tempo. Os humanos son autoconscientes e teñen unha mente que posibilita o pensamento. Cómpre destacar que é capaz de percibir a relación entre si mesmo e a contorna. O alcance destas capacidades, así como as definicións e a validez dalgúns destes termos, son moi discutidos. Por exemplo, o filósofo do campo da ciencia cognitiva Daniel Dennett sostén que non hai un centro narrativo chamado «mente», senón simplemente unha recollida de entradas e saídas sensoriais (inputs e outputs), é dicir, diferentes clases de «programas» executándose en paralelo. O psicólogo B. F. Skinner argumentou que a mente é unha ficción explicativa que desvía a atención das causas medioambientais do comportamento, mentres iso que se observa en forma de procesos mentais se pode entender mellor como formas de comportamento.
Os diferentes aspectos fisiolóxicos e anatómicos do sistema nervioso son estudados pola neuroloxía, así como a psicoloxía do comportamento e a psiquiatría (cando se trata de doenzas mentais e trastornos de conduta). A psicoloxía non se centra necesariamente no estudo do cerebro ou do sistema nervioso, senón que pode analizar sinxelamente cuestións fenomenolóxicas ou teorías sobre o tratamento da información mental. Porén, cada vez máis, inclúese unha comprensión das funcións do cerebro na teoría e a práctica psicolóxica, especialmente en áreas como a intelixencia artificial, a neuropsicoloxía e a neurociencia cognitiva.
A natureza do pensamento é unha cuestión central na psicoloxía e outras disciplinas achegadas. A psicoloxía cognitiva estuda a cognición e os procesos mentais subxacentes ó comportamento e emprega o procesamento da información como mecanismo básico para comprender a mente. A percepción, a aprendizaxe, a resolución de problemas, a memoria, a atención, a lingua e a emoción tamén son campos ben estudados.
A psicoloxía cognitiva está relacionada cunha escola de pensamento coñecida como cognitivismo, que advoca un modelo de procesamento da información da función mental, que recibe o apoio do positivismo e a psicoloxía experimental. De maneira xeneralizada, aplícanse técnicas e modelos da psicoloxía cognitiva que forman o piar das teorías psicolóxicas en moitas áreas, tanto en investigación como en psicoloxía aplicada. A atención céntrase no desenvolvemento da mente humana ó longo da vida; a psicoloxía do desenvolvemento intenta entender como o individuo percibe, comprende e actúa dentro do mundo e como cambian estes procesos co avellentamento. De maneira máis específica, estuda o desenvolvemento intelectual, cognitivo, neuronal, social e moral do ser humano.
Motivación e emoción
A motivación é a forza que impulsa o desexo que existe detrás de tódalas accións deliberadas do ser humano. A motivación fundaméntase na emoción e, máis polo miúdo, na busca de satisfacción, experiencias emocionais positivas e unha actitude de evitar o conflito. A consideración positiva ou negativa da acción é definida polo estado mental do individuo, que pode estar influído por normas sociais; unha persoa pode mancarse a si mesma ou ter un comportamento violento porque o seu cerebro foi condicionado cunha resposta positiva a estas accións. A motivación é importante porque está presente en todas as respostas aprendidas. Na psicoloxía, a prevención do conflito e a libido son motivacións primarias. A motivació a miúdo concirne incentivos económicos, morais ou coactivos. Por outra banda, as relixións xeralmente postulan influencias de tipo divino ou demoníaco.
A felicidade é unha condición emocional e a mesma definición da felicidade é un tema filosófico. Algúns defínena como a mellor condición que un humano pode acadar; unha condición de saúde física e psíquica, mentres que outros descríbena como a liberdade de decidir o pracer ou a dor; unha consciencia da boa orde das cousas; unha garantía de atopar un lugar dentro so Universo ou dentro da mesma sociedade.
A emoción ten unha influencia significativa sobre a conduta humana e nalgúns casos mesmo a controla. Porén, ó longo da historia moitas culturas e filosofías puxeron en cuestión esta influencia por diversas razóns. As experiencias emocionais agradables ou pracenteiras, como o amor, a admiración ou a ledicia, contrastan con aquelas que se perciben de maneira desagradable, como o odio, a envexa ou a tristura. Acotío faise unha distinción entre as emocións aprendidas socialmente e as relacionadas coa supervivencia, que se cre que son innatas. Cómpre destacar que existen tradicións onde se observan e estudan as emocións de maneira illada doutros fenómenos neurolóxicos, especialmente en culturas nas que se considera que a emoción non forma parte do estado fisiolóxico. Nalgunhas teorías médicas sobre a emoción crese que está tan relacionada coa saúde física que ámbalas dúas forman unha unidade. Os estoicos crían que a emoción excesiva era nociva, mentres que algúns mestres sufís, en particular o poeta e astrónomo Omar Khayyam, consideraban que as emocións intensas poden producir unha perfección conceptual, a miúdo chamada «éxtase».
No pensamento científico actual considérase que certas emocións máis refinadas son un carácter neuronal innato complexo habitual en diversos mamíferos, sexan domesticados ou salvaxes. As emocións desenvólvense habitualmente como unha reacción a mecanismos de supervivencia superiores e dentro dunha interacción intelixente cos outros individuos e a contorna. Porén, cando os individuos funcionan de maneira civilizada, obsérvase que os actos de desinhibición en situacións emotivas extremas poden provocar desorde social e crime.
Sexualidade e amor
miniatura|Ilustración do [[Kamasutra, un tratado hindú sobre a sexualidade.]] Ademais da súa utilidade reprodutiva, a sexualidade humana ten diversas funcións sociais de moita transcendencia, como a necesidade de intimidade ou as relacións e xerarquías entre individuos. Segundo algunhas tradicións, pode ter unha determinada dimensión espiritual, mentres que dende unha ollada hedonista forma parte das actividades que buscan a gratificación persoal. O desexo sexual, ou libido, é un impulso corporal que adoita ir acompañado por emocións intensas como o amor, a éxtase e os celos.
A grande importancia da sexualidade para os humanos reflíctese nunha serie de caracteres físicos, como a ovulación oculta, o dimorfismo sexual (moito máis diferenciado que nos chimpancés), os caracteres sexuais secundarios permanentes, as relacións de parella baseadas na atracción sexual e a actividade sexual das mulleres fóra do período de ovulación. Estas adaptacións diferencian os humanos claramente dos outros primates e animais e explican un complexo comportamento sexual cunha longa historia evolutiva.
Atribuíuse á grande intelixencia dos humanos e á complexidade da súa sociedade o feito que existan condutas sexuais máis elaboradas que en calquera outro animal, incluíndo moitas prácticas que non están relacionadas directamente coa reprodución. miniatura|esquerda|Home romano mantendo relacións sexuais cun mozo adolescente. A elección sexual faise normalmente baseándose en normas culturais moi variadas. As restricións veñen determinadas por crenzas relixiosas ou normas sociais. Un investigador pioneiro neste campo foi Sigmund Freud, que cría que os humanos nacen cunha perversidade polimórfica, termo que fai referencia á habilidade para obter gratificación sexual máis aló das normas sociais. Segundo Freud, as persoas pasan por cinco etapas do desenvolvemento psicosexual. O individuo pode padecer fixacións en calquera destas etapas por mor da vivencia de traumas. Para Alfred Kinsey, outro influente investigador sexual, a xente pode situarse en calquera punto dunha escala continua de orientación sexual, con só unha pequena minoría plenamente heterosexual ou homosexual. Estudos recentes en neuroloxía e xenética suxiren que a xente pode nacer cun tipo determinado de orientación sexual, pero non existe un consenso entre os especialistas sobre a cuestión.
A especie humana é practicamente a única que mantén un celo sexual continuo, malia que nos chimpancés e nos bonobos obsérvase unha conduta sexual semellante. Porén, por mor da dificultade de vivir practicando relacións sexuais constantmente, existe un mecanismo evolutivo compensatorio, a sublimación, asociada á existencia da linguaxe e do pensamento simbólico. A sublimación pode comportar a existencia da represión, no senso freudiano do termo, unha oposición que se orixina no inconsciente. Neste senso, o ser humano é un animal pulsional.
Coa aparición da teoría da intelixencia emocional, dende a psicoloxía sistémica, considérase que o ser humano non se debe reducir ás súas pulsións, que sublima o reprime, senón que é visto como un ser sexual que vive esta dimensión en relación coa educación recibida no seo da familia e da sociedade. Así, a sexualidade confórmase dende os primeiros anos de vida e desenvólvese como un proceso vivencial dependente do seu ciclo vital e o contexto sociocultural.
Cultura
A cultura defínese como o conxunto de características materiais, intelectuais, emocionais e espirituais dun grupo social, en calquera das súas expresións do eido da arte, a literatura, o estilo de vida, os sistemas de valores, as tradicións, os ritos e as crenzas. O vencello entre a bioloxía, o comportamento e a cultura dos seres humanos é moi estreito e é difícil separalos claramente; por iso, a localización dun tema nunha área determinada baséase habitualmente nunha convención. A cultura consta de valores, normas sociais e obxectos. Os valores dunha cultura definen o que se considera importante ou ético e connectan as normas sociais, as expectativas sobre o comportamento, a xente e a tradición. Os obxectos culturais obtéñense dos valores da cultura, das normas e da comprensión do mundo. A principal visión antropolóxica da cultura implica que moitos experimentan unha gran resistencia cando recordan que dentro da natureza humana existe o animal a carón da parte espiritual.
Linguaxe
Os seres humanos teñen unha maneira de comunicarse única que os distingue doutras especies, permetíndolles referirse a nocións non presentes no espazo e no tempo. A linguaxe humana non serve só para comunicar un acontecemento da realidade física inmediata senón que pode ser empregada para expresar pensamentos sobre outros estados, sexan posibles ou imaxinarios. Isto permite, por exemplo, unha aprendizaxe baseada na explicación ou o estudo e non só na imitación, ampliando o repertorio de habilidades que se poden dominar e a cultura que se desenvolve.
A linguaxe é un carácter universal utilizado por natureza nas persoase e nos animais. Porén, malia que pode designar todas as comunicacións baseadas na interpretación, o termo refírese maioritariamente á que os humanos utilizan para comunicarse. Filósofos como Martin Heidegger consideran que a linguaxe como tal é unha característica única do ser humano. Este criterio é semellante ó de Ernst Cassirer que definira o Homo sapiens como o animal simbólico por excelencia, dunha maneira tan firme que resulta case imposible concibir un pensamento humano sen o uso de símbolos, particularmente dos significantes subxacentes como fundamentos elementais para calquera pensamento complexo e que transcende o instinto.
A capacidade dos humanos de transmitir conceptos, ideas e nocións mediante a fala e a escritura é un feito excepcional entre os seres vivos. A diferenza dos sistemas de comunicación doutros primates, que son moi pechados, a linguaxe humana é moi aberta e flexible e gaña en variedade en función das necesidades. Así, ten a calidade do desprazamento, é dicir, pode utilizar palabras para representar cousas e acontecementos que non están ou non existen no mesmo momento e no mesmo lugar. Ademais, a tecnoloxía posibilitou a transmisión de grandes volumes de datos a grandes distancias a través de redes de datos e programas como a Internet. As redes de transmisión de datos son importantes para continuar desenvolvendo a comunicación humana, como pasou no século XV coa invención da imprenta.
A facultade da fala é unha característica que define ós seres humanos e que posiblemente precede a separación filoxenética da poboación actual. A linguaxe é un elemento central da comunicación humana e é o núcleo que dá un sentido de identidade que une nacións, culturas e grupos étnicos. A invención de sistemas de escritura, hai como mínimo uns 5 000 anos, permitiu a conservación da linguaxe en obxectos materiais e foi un paso esencial na evolución cultural. A linguaxe ten un vínculo estreito cos ritos e a relixión. A lingüística é a ciencia que describe a estrutura da linguaxe e a relación entre as diversas linguas. Hai arredor de 6 000 linguas diferentes en uso, incluíndo as linguas de sinais, ademais das milleiros de linguas mortas.
Espiritualidade e relixión
miniatura|Os símbolos das relixións máis estendidas. A linguaxe dos humanos permítelles experimentar a transcendencia, é dicir, saír de si mesmos. O ser humano investiga a orixe do que o rodea e da súa propia existencia. Igual que pode falar sobre entidades non ligadas co mundo físico immediato, tamén admite a posibilidade que haxa unha vertente do mundo espiritual e inmaterial, o que dá orixe á relixión e ós cultos asociados, que adoptan unha forma concreta en cada cultura.
A relixión é un sistema de crenzas referidas a cuestións sobrenaturais, sagradas ou divinas, así como os códigos morais, as prácticas, os valores, as institucións e os rituais asociados. Durante o seu desenvolvemento, a relixión adquiriu moitas formas que varían segundo a perspectiva cultural e individual.
Algunhas das cuestións principais que trata xiran arredor da vida e a morte, con crenzas sobre o que hai despois da morte: a vida despois da morte, a orixe da vida (fonte de numerosos mitos sobre a creación), a natureza do universo, o destino final e o que é moral ou inmoral. En moitas relixións, un elemento común para atopar resposta a estas preguntas son as divinidades, ou ben un único Deus ou ben diversas deidades; mais non todas as relixións son teístas, senón que tratan o tema con máis ambigüidade, particularmente as relixións orientais.