cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
México
A Revolución mexicana
Porén, cada un dos triunfantes líderes revolucionarios tiñan diferentes obxectivos políticos. Madero negábase a alterar a estrutura económica, o que lle supuxo a perda do apoio campesiño que frustrado se revolveu esixindo a repartición das terras. Consecuentemente, abriuse unha cruenta loita polo polo poder: Pancho Villa e Emiliano Zapata foron os líderes populares que encabezaron as revoltas en 1913. Carranza foi nomeado presidente o 5 de febreiro de 1917 e promulgouse unha nova constitución coa que se encetaba unha vasta reforma agraria. En 1920 Álvaro Obregón converteuse en presidente. Durante o seu mandato, mellorou a educación e déronse pasos para acadar a igualdade entre homes e mulleres. Obregón contou co apoio de case toda a sociedade mexicana. Só se opuñan a el os terratenentes e o clero máis conservador. Este último levantouse na coñecida como Guerra Cristera co obxectivo de loitar contra a separación entre a Igrexa e o Estado.
En 1929 formouse o Partido Nacional Mexicano (máis tarde denominado Partido Revolucionario Institucional) para servir ao presidente Plutarco Elías Calles. O PNM esparexeu as milicias dos xenerais revolucionarios.
En 1934 o presidente Lázaro Cárdenas del Río, que principou unha política de transformación do país, exiliou en Calles, o último xeneral con ambicións ditatoriais, conseguiu unir as diferentes tendencias no seo do PRI, nacionalizou a industria do pretróleo, deu asilo aos refuxiados da guerra civil española e comezou a reforma agraria.
O seu sucesor Manuel Ávila Camacho procurou crear un clima máis favorable para o capital internacional polo que reprimiu as folgas, perseguiu os disidentes, e deu volta atrás na reforma agraria.
A oposición política medrou sobre todo dende o masacre de Tlatelolco de 1968 a economía entrou en recesión na década de 1970, o peso desvalorizouse. A crise de 1994 provocou un clima de axitación política e a aparición en Chiapas do Exército Zapatista, polo que o presidente Ernesto Zedillo quedou obigado a reformar a lei electoral e reducir o poder do PRI. Nas eleccións de 2000 venceu Vicente Fox Quesada, o candidato do Partido de Acción Nacional.
Política
México é unha república representativa, democrática e federal, composta por 31 estados libres e soberanos no que concirne o seu réxime interno e un Distrito Federal, sede do Poder Executivo Federal, no cal se encontra a Cidade de México.
A constitución mexicana de 1917 criou unha república federal con separación de poderes entre ramos executivo, lexislativo e xudicial separados. Historicamente, o executivo é o ramo dominante, co poder investido no presidente, que promulga e executa as leis emanadas do parlamento, o congreso federal, ou Congreso de la Unión.
Xeografía
miniatura|300px|dereita|Mapa de México Localizado na parte suroeste do continente norteamericano e de forma aproximadamente triangular, México esténdese por máis de 3 000 Km de noroeste a sueste. A súa longura varía entre máis de 2 000 km no norte e menos de 220 km no istmo de Tehuantepec, no sur. O México ten litorais en dúas grandes masas de auga: o océano Pacífico (co golfo de California entre o continente e maila península da Baixa California) a occidente e, a oriente, o golfo de México e mailo mar Caribe, que conduce ao océano Atlántico. Nos litorais atópanse planicies costeiras, ao paso que o México central consiste de mesetas elevadas e montañas escarpadas, incluíndo volcáns, o máis elevado dos cales é o Pico de Orizaba, con 5610 m de altitude.
O terreo e o clima varían dos desertos do norte á fraga húmida tropical no sur. Os principais ríos mexicanos son o Río Bravo del Norte (tamén coñecido como Río Grande), o Grijalva, o Balsas e o Yaqui.
Turismo
O turismo en México é unha actividade económica importante para o país e é unha das maiores no mundo, colocada no oitavo lugar a nivel mundial de chegadas de turistas internacionais, co 21,4 millóns de visitantes en 2006, e o primeiro destino para turistas estranxeiros dentro de América Latina.
Demografía
México é o país máis populoso de lingua española do mundo e o segundo país máis populoso da América Latina, despois do Brasil. O país é predominantemente católico romano (89%), cun 6% de adhesión a varias fés protestantes e os restantes 5% ou a adherir a relixións máis pequenas ou sen relixión.
As diferenzas entre as estimacións oficiais e de organismos privados sobre o número de estranxeiros vivindo en México é significativa. A cifra de estranxeiros residindo en México é de aproximadamente 1,000,000.00, dos cales a maioría (86.9%) proveñen dos Estados Unidos, Guatemala, España, O Salvador, Arxentina e Colombia (agás en Chiapas, onde a maioría dos inmigrantes son de Centroamérica). As entidades federais co maior número de inmigrantes estranxeiros son: Distrito Federal (12,1% de total de inmigrantes), Baixa California (11,4%), Xalisco (9,9%), Chihuahua (9%), Tamaulipas (7,3%), Chiapas (7.2%). Máis do 54% da poboación inmigrante ten menos de 15 anos de idade, e o 9% máis de cincuenta.
Cultura
miniatura|200px|México e a cultura do [[millo.]] dereita|200px|miniatura|O jarabe mixteco.
A construción da cultura mexicana é o resultado dun proceso histórico que inclúen as relacións de poder, os intercambios pacíficas, a asimilación de elementos culturais exóxenos e reinterpretacións de elementos culturais xa existentes. Como ocorre en todos os países de América Latina, cando o México se tornou libre do dominio español, os seus habitantes non tiñan o que se dá para chamar de identidade nacional. Quizais a única cousa que a maioría dos mexicanos compartían no momento da independencia foi ter nado nun territorio de relixión católica. Ademais, os lazos inter-rexionais e comunidade eran escasos e as identidades étnicas estaban profundamente enraizadas.
Asociado ao triunfo da Revolución, novas formas de pensar sobre a identidade nacional. Un dos principais pensadores desta nova fase de reflexión sobre o que é mexicano José Vasconcelos Calderón. Para este avogado, o México era unha especie de "crisol" onde todas as razas se unir. Na construción da cultura e da historia do país contribuíron tanto os europeos como os indíxenas, africanos e os asiáticos. Polo tanto, por definición foron os mexicanos mestizos, culturalmente. Vasconcelos chamou o mestizo da raza cósmica, no que converxen o mellor de todos os pobos do mundo. A súa influencia foi sentido inmediatamente en todo o país a través do traballo da Secretaría de Educación Pública. En 1920-1940, a educación en México, foi usada como un dos mecanismos polos que estender a tese de mestizos de México.
Deportes tradicionais
miniatura|200px|A [[charrería é considerado un deporte nacional en México. ]] miniatura|200px|Xogo de [[pelota purépecha en Michoacán.]] Adóitase considerar a charrería como o deporte nacional dos mexicanos. Este deporte derivou das tarefas dos caporais nas facendas gandeiras. A súa orixe data da época colonial, e atribúese a Maximiliano de Habsburgo a creación do traxe de charro na súa forma definitiva.
Aínda que a Secretaría de Educación Pública inclúe o ensino da educación física nas escolas ó seu cargo, como fan tamén as instancias estatais encargadas da instrución, o deporte organizado non é unha actividade común entre o pobo. O máis estendido é o fútbol, aínda que no norte do país teñen maior presenza o baloncesto, o béisbol e o sófbol, tendo estes dous últimos moi boa aceptación no sur do país. No sur da Cidade de México, a práctica afeccionada do frontón e a pelota vasca é moi importante, e deu lustre ó deporte mexicano a nivel internacional. A patinaxe artística sobre xeo e o hóckey sobre xeo son deportes practicados pola xuventude mexicana acomodada, amosando un constante crecemento. Outros deportes que gozan de gran popularidade en México son o voleibol, que é practicado como un dos deportes básicos a nivel escolar, así como o fútbol americano que se practica de xeito organizado en diversas ligas integrantes da ONEFA.
Mercury Rising
Sinopse
Art Jeffries é un axente do FBI bastante insolente cos seus superiores, razón pola cal lle asignan as escoitas telefónicas. Un día, encárganlle a investigación do caso dun neno desaparecido, cuxos pais foron asasinados. Cando o atopa, resulta ser un autista de nove anos que ten unha prodixiosa capacidade para interpretar códigos do goberno teoricamente indescifrables.
Recadación
A película tivo un orzamento duns 60.000.000$, e conseguiu uns 10.104.715$ na súa primeira fin de semana en 2.386 salas. En total, a película recadou en total 93.107.289$, dos que 32.935.289 foron nos Estados Unidos e 60.172.000 no resto do mundo.
The Invitation (filme de 2015)
The Invitation é un filme estadounidense de suspense dirixido por Karyn Kusama e escrito por Phil Hay e Matt Manfredi. Está protagonizado por Logan Marshall-Green, Tammy Blanchard, Michiel Huisman e Emayatzy Corinealdi. Foi estreado o 13 de marzo de 2015 no festival de cine SXSW. Tivo unha estrea limitada a través de Drafthouse Films o 8 de abril de 2016.
Norza moura
miniatura|320x320px|Froitos in situ. miniatura|240x240px|Froitos secos e sementes. miniatura|379x379px|Ilustración A norza moura ou uvas de can  (Dioscorea communis ou Tamus communis) é unha planta rubideira da familia das dioscoreáceas.
Descrición
Planta rubideira que renova os seus talos cada ano e se enrosca na dirección das agullas do reloxo. Follas alternas de 3 a 20 cm de lonxitude, pecioladas, oval e en forma de corazón, longamente acuminadas, limbo verde escuro, con 3 a 9 nervios manifestos e curvados que parten da escotadura basal. Talos gabeadores retortos de até 4 m, febles, tenros e lampinos, con estrías lonxitudinais. Tubérculo moi grande de até 20 cm ou máis de lonxitude de cor negra. Planta dioica de flores amareladas, as masculinas en ramallete s espiciformes e magros, patentes, con 6 estames, as femininas en espigas máis curtas, pénsiles, de poucas flores, con 3 sépalos e 3 pétalos semellantes unidos no baseamento formando un tubo co rudimento do froito no efondo; corola de 3 mm de lonxitude, con 6 lóbulos estreitos un tanto recurvados. Froito en baga carnuda, duns 12 mm de diámetro, vermello brillante pálido, de cando en cando amarelado, en acio s e con poucas sementes. Frutifica polo outono.
Distribución e hábitat
Gran parte de Europa, agás na Europa setentrional. Común na Península ibérica e as illas Baleares. Habita en lugares húmidos e sombrizos, fileiras de sebe s, matogueira s, marxes de carballeira s, piñeirais, aciñeirais, e bosques de ribeira. Intervén nas asociacións Bupleurum-Quercus rotundifolia e Rubo ulmifolii-Rosetum corymbiferae. É común en Galiza.
Importancia económica e cultural
As raíces, ou tubérculo napiforme en cataplasma, sandan contusións e feridas e en fretas disque alivian a reuma, a artrite e a ciática;son rubefacientes e arroiban a pel. Froitos veleno sos, mesmo mortais. Eventualmente prodúcense intoxicacións graves nos nenos, que inxeren accidentalmente as súas bagas, dunha atractiva cor vermella. A intoxicación cursa con intensa irritación de mucosas, dor abdominal, diarreas e vomitos, acompañados de esmorecemento, somnolencia, calafrío s, mesmo alteracións respiratorias e coma.
Nos caso de Galiza, as bagas empregábanse coma menciña contra a reuma, apañábanse agosto e gardábanse na casa. Despois quecíanse na lareira unha vez tirado o lume e fretaban con elas a parte dorida.
Principio semellante á histamina, saponósido s esteroídicos derivados da diosxenina e abundantes rafidios de oxalato de calcio (CaC2Ou4).
Cale (lúa)
Cale (ou en grego Καλή), tamén coñecida coma Xúpiter XXXVII, é unha lúa irregular retrógrada de Xúpiter. Foi descuberta no ano 2001 polos astrónomos S. Sheppard, D. Jewitt, e J. Kleyna, e foi temporalmente designada coma S/2001 J 8.
Norza moura
Taxonomía
Dioscorea communis foi descrita por (L.) Caddick & Wilkin e publicado en Taxon 51(1): 112, 109. 2002. Número de cromosomas de Tamus communis (Fam. Dioscoreaceae) e táxones infraespecíficos 2n=48.
Cale (lúa)
Recibiu oficialmente o seu nome en agosto do ano 2003, Cale na mitoloxía grega era unha da Gracias, fillas de Zeus (Xúpiter). Cale era a muller de Hefesto segundo algúns autores (a meirande parte atribúelle este feito a Afrodita).
Alexander Agricola
miniatura|Partitura de Fortem virili, de Alexander Agricola Alexander Agricola (nome latinizado, coñecido tamén polo seu nome orixinal neerlandés Alexander Ackerman), nado na cidade flamenga de Gante, nos Países Baixos Borgoñóns, en 1445 ou 1446 e finado en Valladolid, no reino de Castela, o 15 de agosto de 1506, foi un compositor da época do Renacemento pertencente á escola francoflamenga.
Orixes e primeira formación
Alexander Ackerman e o seu irmán Jan eran fillos de Lijsbette Naps, coñecida como Quansuijs, unha independente e adiñeirada muller de negocios que faleceu en 1499, e de Heinric Ackerman, un avogado que traballaba na casa dun rico cidadán de Gante e que debeu morrer pouco despois de 1474 Alexander decidiu latinizar o seu nome e ser chamado Agricola.
Case non se coñece nada sobre a formación musical de Alexander. É probable que fose cantante do coro na igrexa parroquial de San Nicolás en Gante, á que se sabe que a súa nai, Lijsbette, lle fixera unha importante doazón para a súa sección musical en 1467.
Dado o evidente recoñecemento que obtivo Agricola como instrumentista de corda (foi clarus vocum manuumque -"afamado pola voz e polas mans"-, segundo o Epitaphion, e escribiu diversas pezas instrumentais), é probable que formase parte, xa desde neno, da agrupación de músicos instrumentistas Bassa Capella, en Gante.
A súa presenza en Francia, Italia, os Países Baixos e España
O primeiro documento que fai referencia inequívoca á Alexander Agricola corresponde á catedral de Cambrai, en Francia, onde recibiu un pagamento de catro libras polos seus servizos como chantre entre 1475 e 1476. E foi nesa época cando se realizou a copia máis antiga das que se conservan dunha das súas obras, Gaudent in celis, transmitida a través dun manuscrito datado arredor de 1476. Con todo, se se xulga sobre a base das fontes conservadas, a difusión internacional da música de Agricola non comenzou ata a década de 1490. Tendo en conta a escaseza de fontes francesase dos Países Baixos entre os anos 1470 e 1480, parece que os seus primeiros traballos deberon ter difusión, principalmente, neses países.
Tras a súa estadía en Cambrai, pérdese o rastro de Agricola durante un período de dez anos. Non aparece na listaxe da capela real de Francia do 28 de xullo de 1486, aínda que sabemos que estivo unido a esta institución durante o lustro seguinte, xa que consta que en 1491 deixou a corte de Francia para ir inicialmente a Mantua e despois a Florencia, onde o 1 de outubro do mesmo ano aparece citado nun documento da catedral cun soldo mensual de catro floríns, onde traballaba xunto co seu compañeiro Heinrich Isaac. Nunha carta de Carlos VIII a Pedro II de Médici, datada probablemente no ano 1492, o rei de Francia pediu a volta inmediata de Alexander Agricola, "chantre de nostre chapelle", así como a dun laudista que estaba na súa compaña.
O emprego de Agricola na catedral de Florencia acabou o 1 de xuño de 1492 e apenas dúas semanas máis tarde xa se atopaba na corte de Nápoles. Por unha carta de Fernando I de Nápoles datada o 13 de xuño e dirixida ao rei de Francia Carlos VIII, o primeiro confirma que Alexander estiver uns días na súa corte, que lle gustaba escoitalo cantar e que desexaría mantelo ao seu servizo. Agricola volveu a Francia, sen dúbida pasando por Florencia, o 28 de outubro dese mesmo 1492. Varios meses despois, en febreiro de 1493, o monarca napolitano ordenou ao seu embaixador na corte gala que dispuxese para Alexander un salario anual de 300 ducados, para o atraer á súa corte.
Aída que o compostitor aceptou o ofrecemento de Fernando I, este viuse na obriga de, inicialmente, adiar o nomeamento por mor da rápida deterioración da situación política en marzo de 1493 e, finalmente, en setembro do mesmo ano, encomendarlle ao seu embaixador que lle suxerise a Agricola que non debía desprazarse. Cinco meses máis tarde, Agricola foi a Nápoles na compaña de Johannes Ghiselin, aínda que con motivacións diferentes. En senllas cartas datadas o 10 de febreiro e o 6 de marzo de 1494, testemúñase a presenza de Alexander Agrícola na corte napolitana, aínda que contratado Por Pedro II de Medici.
Nada se sabe do destino de Agricola entre marzo de 1494 e o momento en que aceptou un emprego na corte borgoñoa, en agosto de 1500. Quizais a morte da súa nai, que tivo lugar en febreiro e 1499, o trouxese de volta a Gante, por mor dun pequeno imposto sobre a herdanza pagado por el e o seu irmán Jan, tal e como consta nos rexistros das contas da cidade. De calquera xeito, Agricola tivo a oportunidade de volver á súa cidade natal como cantante da corte.
Filipe I de Castela (o Fermoso) e a súa corte estaban en Gante o 30 de novembro de 1505, e as contas do ducado borgoñón reflicten o pagamento do seu salario nesa data, xunto cos pagos a compositores como Pierre de la Rue, Antonius Divitis e Marbrianus de Orto. Uns meses máis tarde, a corte castelá comezou a súa viaxe cara a Castela e chegou a Valladolid o 22 de xullo de 1506.
Pouco despois da súa chegada a Castela, Agricola colleu unha febre moi alta (febris fervens), que se pensa que foron a causa da súa morte, preto de Valladolid, o 15 de agosto de 1506. Os seus restos foron depositados nunha igrexa non identificada da cidade.
Estilo
Alexander Agricola escribiu misas, motetes e cancións polifónicas (con letras en francés, neerlandés e italiano). Discípulo de Josquin des Prés, mantívose sempre fiel á tradición francoflamenga, e non se atopan nel influencias italianas. É particularmente salientable o seu estilo enérxico. Agrícola concibe a canción como un asunto que se presta a variacións brillantes e que lle permite destacar os sentimentos e sorprender o público coa ornamentación.
En comparación con outros compositores da súa xeración, non semella que Agricola fose especialmente prolífico. A súa música caracterízase por unha sensibilidade excéntrica, case barroca, e foi descrita por un observador do século XVI como non hanitual, tola e estraña.
En moitos aspectos, a súa sintaxe xeral é semellante á doutros compositores nados por volta de mediados do século, en particular no uso da secuencia, do ostinato e do movemento das voces exteriores en décimas paralelas. Pero a súa orixinalidade encarna un paradoxo segundo o cal as cadencias frecuentes e os típicos motivos curtos se engloban adoito en concepcións formais e melódicas dunha amplitude salientable. Diso resulta unha imprevisibilidade que lembra a Ockeghem (de quen Agricola parece ter aprendido moito), aínda que expresada nunha linguaxe máis axitada e máis rica.
Algunhas obras de Alexander Agricola foron transcritas para o laúde polo alemán Hans Neusidler.
A seguinte listaxe de obras de Agricola está baseada na edición de Lerner:
Motetes relixiosos
La
Obra sen título
D
Rogue (filme)
Rogue é un filme australiano dirixido por Greg McLean que foi estreado no 2007.
Sinopse
Pete (Michael Vartan) é un xornalista americano que fai unha reportaxe sobre a industria turística no norte de Australia. Alí unirase a un grupo de excursionistas e á súa fermosa guía, Kate (Radha Mitchell), para realizar un cruceiro por un río que atravesa un parque natural australiano. Todo transcorre con normalidade ata que, de súpeto, o barco bate cun descomunal crocodilo e fica varado nun illote. Cando cae a noite, o grupo convértese nunha presa doada para a besta, e comeza unha feroz loita pola supervivencia nun dos lugares máis salvaxes do mundo.
Rubia galega
A rubia galega é unha raza de vacún autóctona de Galicia. É a máis característica de Galicia e ten o pelo de cor rubia con variacións de ton. Emprégase para a produción de carne e noutros tempos como animal de traballo. Abunda especialmente na provincia de Lugo, onde se concentra o 75 % do censo, e na provincia da Coruña, estando tamén presente noutras comunidades e noutros países de Europa e de Suramérica.
Antecedentes históricos
Segundo a lenda, a raza rubia galega comezaría na protohistoria, cando unha tribo celta indoeuropea ocupou gran parte da Europa Central. Segue dicindo que un grupo da raza de Gael, procedente da zona celta francesa, foi desprazado e ocupou o norte de España ata chegar a Galicia. Nesta longa viaxe levaría consigo o seu gando, incluíndo o gando vacún que xa fora domesticado séculos antes. Este gando influiría sobre os bovinos autóctonos existentes —descendentes do Bos primigenius e hoxe desaparecidos—, para terminar conformando unha raza que deu ó pobo galego grandes utilidades zootécnicas.
Outros autores, como Luciano Sánchez, comparten a tese de que procedería dun primigenius exipcio que se dispersou polo norte de África, chegando á Península Ibérica e de aí a Francia e Inglaterra. Outros (García Fierro e Aparicio Sánchez) supoñen unha orixe común á rubia galega e á pirenaica, e mesmo a outras razas francesas.
miniatura|300px|Baixorrelevo de Vilarín (Becerreá, Lugo), do século I-II. Hoxe exposto no Museo Provincial de Lugo
En calquera caso, a raza foi estendéndose por toda Galicia e os antigos gandeiros galegos souberon seleccionar as súas mellores cualidades co paso dos séculos, construíndo unha vaca que, sen destacar nunca en ningunha das tres aptitudes clásicas (carne, leite e traballo) si reunía as suficientes capacidades nas tres para converterse nun animal que satisfacía perfectamente as necesidades do gandeiro: suficiente cantidade de leite, e rica en graxa, suficiente cantidade de carne de calidade, e notable capacidade de traballo para tirar do carro e do arado. Mariño Ferro resumíao así:
E, segundo o MAGRAMA:
Pero ó final foi a aptitude cárnica a que prevaleceu. Esta selección, empiricamente dirixida, foi mellorando a conformación cárnica da raza ata se converter nunha especie de despensa cárnica do resto de España e, a partir de finais do século XIX, de Portugal e Inglaterra.
Ata finais do século XIX non se estableceu un estándar racial que fixase a morfoloxía da vaca rubia e, polo tanto, non se consideraba realmente como unha raza definida. O gando presentaba morfoloxías, capas e aptitudes moi diversas, que os técnicos da época dividían en dúas variedades xeográficas (non razas diferentes): unha que se criaba nas provincias costeiras, e que tomaba o nome de valesa ou mariñán, e outra propia de zonas altas, na Galicia interior, chamada raza da montaña. Falábase tamén dunha raza teixa ou vermella, de cor rubia, e outra marela, de cor máis clara, ata abrancazada (que recibía o nome de varela).
Segundo as descricións que existen, era un gando rústico, cativo e fraco, moi probablemente porque nunca se sometera a selección e porque estaba mal alimentado e sobreexplotado, como animal de traballo para tirar do carro e do arado. Cómpre salientar tamén que nesas datas —durante toda a segunda metade do XIX— exportábanse a Castela, Inglaterra e Portugal os mellores exemplares, ata un total próximo ós 850.000 animais entre 1840 e 1900 (segundo Carmona Badía), nunha sangría que facía imposible unha mellora da raza.
Pero antes desta masiva exportación a Inglaterra, veremos como Galicia alimentaba as carnicerías madrileñas.
Historia recente
En 1896, Suárez Casas publica o primeiro estudo que se coñece con propostas científicas para a mellora do gando vacún galego: Soluciones para el mejoramiento de la raza bovina y riqueza agrícola industrial en la región noroeste de España. Alí propón medidas como a selección dos reprodutores, mellorar a alimentación e mellorar as condicións hixiénicas do manexo e aloxamento do gando, á vez que recomenda cruzamentos mellorantes a curto prazo. miniatura|300px|Boi Simmental. En realidade, estes xa se viñan realizando desde, polo menos, 1888 cos cruzamentos con sementais de razas Simmental e Frisoa na Granxa Agrícola-Experimental da Coruña, fundada nese ano. A partir de 1892 organízanse os primeiros concursos de gando, nos que se conceden premios ós mellores exemplares e se estimula ós gandeiros a introducir melloras nas súas explotacións. No concurso da Coruña de 1905 introdúcese a valoración do gando por puntos, mediante criterios obxectivos, sistema que se aplicará xa sempre no futuro. En 1906 celébrase en Lugo o Primeiro Concurso Regional de Ganado Vacuno del Pais, no que xa só se premian os exemplares da raza marela mentres que ó gando estranxeiro ou mestizo só se lle conceden diplomas. En 1914 créase o primeiro Sindicato Agrícola (en Muras, Lugo), que se marca, entre outros, o obxectivo de loitar por "a mellora da gandería, que as nosas reses alcancen o seu xusto valor, a celebración de concursos de gando, a velar pola hixiene e sanidade pecuaria das reses que aquí explotamos...".
Foi o veterinario Juan Rof Codina, en 1916, quen fixo a primeira descrición formal das características raciais e produtivas. Establecía a diferenza entre as subrazas dos vales e da montaña, en canto ó desenvolvemento, a finura do esqueleto e o tamaño dos cornos (maiores na variedade de montaña). En 1933, a Dirección General de Ganadería publicou o primeiro libro xenealóxico da raza, xa por fin coa consideración de raza propia, e fixou o estándar racial. Aínda que a morfoloxía que describe se centra moito nas aptitudes dun animal de traballo, pois ese era o aspecto máis valorado daquela, as características da raza pretendían recoller as tres aptitudes: "Cualidades leiteiras aceptables, con boa riqueza en materia graxa. Aptitude ó engorde e de bo rendemento no matadoiro. Facultade para o traballo agrícola".
Entre as dúas liñas posibles para mellorar a raza: importación de sementais doutras razas presuntamente mellorantes da aptitude cárnica fronte á selección dos mellores exemplares e o seu aproveitamento como reprodutores, optouse pola primeira, en contra do criterio veterinario de expertos como Rof Codina, Prado ‘’Lameiro’’ ou Félix Gordón Ordás, que defendían a necesidade de comezar cun labor de selección e mellora gandeira baseado na selección dos mellores exemplares. De feito, os dous primeiros xa destacaran polas súas publicacións recomendando ós gandeiros esta liña de mellora, para o que impulsaron as feiras de gando (como a xa mencionada de Lugo de 1906) como tribuna para expoñer, valorar e premiar sementais e vacas rubias de alta calidade.
Comezaron así as importacións de sementais de razas cárnicas, como as inglesas Aberdeen, Hereford e Durham, ou as suízas pardo alpina e, sobre todo, a Simmental, raza que reunía as tres aptitudes, como a rubia. A mellora inmediata das crías obtidas foi evidente, pero iso levou á substitución das vacas rubias do país polas mestizas obtidas destes cruces, o que só podía levar á dexeneración e desaparición da raza galega a corto ou medio prazo. Afortunadamente, a partir de 1944 suspendéronse estes cruzamentos e comezou un labor de selección do gando rubio polas súas cualidades cárnica e láctea.
Tamén esta nova liña de actuación deu bos resultados, como o evidencia o feito de que no Concurso Nacional de Gando celebrado en Madrid en 1913, os machos expostos (exemplares adultos de 44 meses de idade) só alcanzaban un peso vivo de 603 kg, un grandor de 134 cm á cruz e 193 cm de perímetro torácico, mentres que no XIV Concurso Provincial de Gando, celebrado en Lugo en 1958, estes mesmos parámetros xa eran de 1.000 kg, 150 cm e 229 cm, respectivamente. O Libro Xenealóxico esixe medidas menos esixentes (850 kg, 145 cm e 222 cm, respectivamente).
Outro dato que reflicte esta evolución é a produción láctea, que Rof Codina estimaba en 1929 nuns 1.000 litros anuais e hoxe supera os 2.200 litros.
Falábase neste momento do que se deu en chamar rubia galega mellorada, e que describira Carballal Palmeiro en 1947, fixando as modificacións morfolóxicas que xa se conseguiran nese momento (probablemente por influencia dos cruzamentos coa Simmental, que deran lugar á aparición de animais máis corpulentos) e insistindo nas liñas nas que se debería seguir seleccionando. Marcou simultaneamente novos obxectivos a fixar, como, por exemplo, uns pesos medios de 600 kg nos machos, fronte ós 400–460 kg dos exemplares non mellorados. Outra das propostas que fixo foi a de considerar como caracteres a ir eliminando as capas máis claras (varela).
A vaca rubia como raza cárnica
Como xa se dixo, a vaca rubia era un animal de tripla aptitude: carne, leite e traballo, pero era evidente que non tiña futuro ningún como vaca leiteira xa que outras razas producían moito máis leite que ela. Isto explica a difusión da raza Frisoa en Galicia e en todo o mundo occidental. E a capacidade de traballo pasou a ser irrelevante cando a mediados do século XX a tracción mecánica veu substituír a tracción animal nos traballos agrícolas. No momento en que o camión e o tractor se popularizaron, a forza de traballo do gando no xugo perdeu todo o seu valor. Só lle quedaba á vaca rubia a súa capacidade de produción de carne.
Xa durante a Reconquista, Galicia foi a fonte de carne e bois de traballo para cubrir as necesidades da Castela interior. Filipe II ordenou en 1596 que Galicia achegase 5.000 quintais de chacina para abastecer a Armada Invencible, pero só se chegou a cargar a metade, no porto da Coruña. Para completar eses 2.500 quintais de chacina houbo que sacrificar 1.100 bois.
Marta Dacosta
Marta Dacosta Alonso, nada en Vigo o 29 de setembro de 1966 e residente en Peitieiros, Gondomar, é unha poeta, profesora e sindicalista galega.
Rubia galega
A vaca rubia como raza cárnica
Segundo recolleu Pérez Costanti nas súas Notas viejas Galicianas, tamén quixo Filipe II que o gando vacún galego servise para repoboar o reino de Granada, para o cal requiriu á entón provincia de Santiago que procedese a reunir o gando necesario e organizar a expedición a Granada, pero engade que este transporte nunca se levou a cabo porque o Concello alegou que era absolutamente inviable levar este gando andando ata Granada pola súa lentitude na marcha, polas súas necesidades de pasto verde (que non existía no traxecto desde Galicia a Granada) e porque ese gando era necesario en Galicia para a labranza e o carreto.
Marta Dacosta
Traxectoria
Licenciada en filoloxía galego-portuguesa. É profesora de lingua e literatura galegas no ensino medio. Moitos dos seus poemas foron publicados en revistas como Ólisbos, Dorna, Festa da Palabra Silenciada, en diversas publicacións colectivas, e na exposición Botella ao mar. En 2018 colaborou na revista Ligeia .Ten colaborado co semanario A Nosa Terra, o xornal dixital gznacion.com e Sermos Galiza. miniatura miniatura|Papeleta dos candidatos do [[BNG-NÓS ao Congreso por Pontevedra, nas Eleccións Xerais de 2016.]]
Rubia galega
A vaca rubia como raza cárnica
Na Descripción del Reino de Galicia, escrita en 1647 e descuberta e editada por Xosé Filgueira Valverde en 1948, apúntase que:
Marta Dacosta
Traxectoria
== Obra == dereita|miniatura|[[Helena Villar Janeiro, Marta Dacosta, Rosa Enríquez e Yolanda Castaño no congreso Nós tamén navegar. 40 anos de poesía galega, no Pazo da Cultura de Pontevedra.]]
Rubia galega
A vaca rubia como raza cárnica
Igualmente, hai constancia de que en 1853 xa se subministraba carne a Madrid e, segundo Carmona, dous séculos antes, tamén (e engade que o gando ía polo seu pé ata Madrid, en rabaños de 5.000-10.000 cabezas). Xa Martín Sarmiento deixou escrito no século XVIII que cumpría criar máis gando en Galicia con este fin:
A exportación de gando vacún a Inglaterra comezou en 1842 e foi crecendo ano tras ano ata interromperse definitivamente en 1897. Carmona Badía, que estudou con detalle este comercio achega cifras significativas: 519.162 reses a Inglaterra entre 1842 e 1897, máis 332.127 a Portugal entre 1862 e 1887 (boa parte destas últimas acabaron sendo reexportadas a Inglaterra). Durante os anos posteriores a 1868 alcanzou cifras medias de 36.000 reses anuais, bois feitos e cebados de 3 a 6 anos.
O gando exportado procedía maioritariamente das zonas próximas ós portos de embarque, que eran A Coruña e Vigo, e moito menos, Carril e Marín. As empresas que o recollían eran galegas ou mixtas con Portugal pero eran os ingleses os que controlaban o resto do proceso de comercialización (compra das reses nos portos, transporte, venda en Inglaterra, seguros etc.) quedándose, por conseguinte, coa maior parte dos beneficios.
Non só influíron nesta evolución ascendente as posibles cualidades da carne dos bois rubios. Tamén o feito de que unha epidemia de peste bovina afectase toda Europa central a partir de 1865 e cortase o aprovisionamento a Inglaterra, terminando por afectar tamén o gando inglés.
miniatura|300px|Becerros rubios á venda na I Feira Labrega de Mosteiro (Meis). Nótense as tres capas típicas: marela en primeiro plano, rubia no centro e teixa ó fondo. Pero todo acabou en 1897, cando unha suposta epidemia en Galicia fixo que os ingleses cortasen as importacións. En realidade, segundo Carmona Badía, a verdadeira razón foi comercial, pola entrada no mercado da carne inglesa dos produtores norteamericanos, capaces de subministrar a mellores prezos tanto gando vivo como, sobre todo, carne conxelada. El Eco de Galicia, unha revista arxentina da emigración galega en Suramérica, queixábase en 1893 de que en Galicia non se aprendese nada desta experiencia, e que se seguise transportando o gando vivo en tren desde Galicia a Barcelona ou a Madrid, coas conseguintes perdas de peso e mortalidade ocasional, en vez de implantar o transporte de canais en vagóns frigoríficos. A revista cubana Follas Novas denunciaba o mesmo en 1900, puntualizando que no transporte a Barcelona se producía ata un 50% de mortalidade. Rof Codina, en 1914, volvía incidir en que este sistema de transporte representaba unhas perdas que calculaba nunhas medias de 50 kg de peso vivo en animais adultos e de 15 kg en animais novos, aínda que recollera casos de perdas moi superiores. Non foi ata despois de 1928, coa construción do primeiro matadoiro frigorífico en Galicia, no Porriño, cando se puido comezar co transporte de canais refrixeradas e conxeladas.
Todo isto non quere dicir que aí se acabase a exportación de gando desde Galicia, nin moito menos. Crespo Rivas (quen en 1915 fora promotor dun Sindicato Agrícola Católico) escribe que "o gando galego foi comido nas trincheras dos aliados ou, cando menos, en Francia" e que "saíron de Galicia con tal fin [abastecer os mercados de Barcelona, Zaragoza, Madrid etc.], nos seis anos que van de 1907 a 1912, 130.390 vacas e bois, 460.448 tenreiros e tenreiras, como así resulta da estatística que publica o Ministerio de Fomento en 1918".
A rubia galega na actualidade
O Libro Xenealóxico de 1933 foi substituído por un texto novo en 1969 que, á súa vez, foi modificado en 1976. A Dirección Xeral de Gandería establecía —actualizándoo— o estándar racial da rubia galega resultante dos procesos de selección e mellora realizados ata entón.
En 2012 publicouse a normativa vixente hoxe: Resolución de 30 de marzo de 2012, da Dirección Xeral de Producións e Mercados Agrarios, pola que se publica a de 29 de marzo de 2012, pola que se aproba a Regulamentación específica do Libro Xenealóxico da raza bovina rubia galega (BOE nº 91, de 16 de abril de 2012 ).
miniatura|esquerda|300px|Boi da raza rubia galega exposto na Feira de Silleda
O censo da raza a 31 de decembro de 2013 era de 65.469 animais —50.252 femias e 15.217 machos— en 2.282 explotacións, pero debe terse en conta que esta cifra só indica os animais inscritos no Libro Xenealóxico, requisito que exclúe numerosos exemplares, como tal os destinados a cebo ou que non respondan satisfactoriamente ó estándar racial (descalifícanse aqueles exemplares que non alcancen unha cualificación mínima de 65 puntos nas femias ou 70 puntos nos machos, nunha escala ata o 100) ou que, pola razón que sexa, non se inscribiron, porque non o solicitou o propietario ou porque non puido por calquera circunstancia.
En 2010, o censo da raza era de 58.790 exemplares —49.189 femias e 9.601 machos— en 2.749 explotacións; e en 2007, de 54.500 animais e 2.320 explotacións. Nótese como aumenta o número de exemplares á vez que se reduce o número de explotacións, claro indicador da progresiva desaparición dos pequenos gandeiros.
A área de distribución da raza esténdese por toda Galicia, preferentemente sobre unha zona de montaña media e vales fértiles do interior, comprendida entre os 300 e 600 metros de altitude, que é a máis interesante desde o punto de vista agropecuario. Aínda así, a rusticidade da raza fai que se adapte sen dificultade ningunha a calquera territorio, e é quen de aproveitar medios difíciles e terreos marxinais. O sistema de manexo deste gando é en cría semiintensiva, cunha alimentación baseada principalmente no pastoreo e cun suplemento de herba seca e concentrado no inverno.
Fóra de Galicia, está presente en Castela e León (Ávila, Palencia, Salamanca, Segovia e Soria), con 368 exemplares en 15 explotacións; Madrid, con 251 exemplares en 4 explotacións; Andalucía (Almería e Cádiz), con 42 exemplares en 2 explotacións; Aragón (Teruel), con 28 exemplares en 1 explotación; Castela-A Mancha (Toledo), con 2 exemplares e 1 explotación; e A Rioxa e Murcia cun exemplar nunha explotación en cada comunidade.
Pero o país máis representativo da expansión internacional da rubia galega é, con diferenza, Brasil. Juan José Becerra, responsable da selección de sementais de ACRUGA declara que as primeiras probas se fixeron en 1999, inseminando 200 vacas de raza Nelore (vaca brasileira derivada de cebús (Bos indicus) introducidos no Brasil no século XVIII e que hoxe representa o 90% do gando neste país). Sacrificáronse en 2001 cuns resultados moi favorables, tanto que no 2002 xa se inseminaban en torno ás 7.000 vacas. En 2008 vendéronse 42.000 doses de seme e en outubro de 2009 xa se levaban vendidas 60.000 doses. En 2009 comezou a comercializarse a carne obtida destes cruzamentos baixo a denominación de Vitela Gallega (sacrificada con 7-8 meses) e de Carne de Rubia Gallega de Brasil (sacrificada con 12-13 meses).
Estándar racial
300px|miniatura|Rubia galega en [[Mesía.]] A rubia galega é un animal de perfil recto ou lixeiramente subconvexo. A cabeza é máis longa nas femias que nos machos. As orellas relativamente grandes, con pelos no interior do pavillón, da mesma cor cá capa. Mechón de pelo, tamén da mesma cor cá capa, na protuberancia frontooccipital. O pescozo é forte, curto e musculado nos machos, co bordo superior convexo, e fino e delgado nas femias, co bordo recto; a barbela, reducida.
Ese pescozo avultado característico dos machos, tamén chamado xugueira porque é onde apoia o xugo, era un carácter moi valorado hai tempo, cando o boi rubio turraba do carro. Ter unha boa xugueira indicaba que o boi xa estaba afeito a ser xunguido e traballar co arado e co carro, traballo que lle formara calo nesa zona.
Os cornos son de nacemento posterior e a dirección habitual é cara adiante e arriba, coas puntas inclinadas cara atrás. Luciano Sánchez detecta que esta conformación é a común nas provincias de Ourense, Pontevedra e A Coruña, mentres que na de Lugo son frecuentes as encornaduras en gancho curto ou en roda, quizais por influencia dos cruzamentos con Simmental ou South Devon. Debe tenderse como preferible á diminución do seu tamaño, especialmente nos machos nos que, en calquera caso, xa son máis curtos e grosos.
As coxas, moi musculadas e convexas, pero sen depresións nin irregularidades apreciables ó exterior. As patas, robustas, con pezuños redondeados, pechados e de tamaño proporcionado.
O ubre será redondeado, globoso, ben implantado cara adiante e cara o perineo. Os tetos, proporcionados e simétricos. As veas mamarias ben destacadas sobre a pel. Os testículos, proporcionados, de cor rosáceo e sen pigmentacións. O rabo, longo e coa xema terminal con pelos longos e abundantes; considérase carácter a eliminar o rabo en caxato, de nacemento alto.
A altura á cruz, nos machos, está arredor dos 145 cm; nas femias, nos 135 cm. O peso medio alcanza os 1.000 kg nos machos e os 700 kg nas femias (eran de 850 kg e 550 kg, respectivamente, no Libro Xenealóxico de 1933). Pero falamos de pesos medios, amplamente superados por algúns exemplares expostos nas últimas feiras de gando: a modo de exemplo, na Feira do Gando de Silleda de 2004 expuxéronse sementais de 1.527, 1.603 e 1.680 kg de peso.
miniatura|300px|esquerda|Vacas da raza rubia galega na Feira de Silleda. Aprécianse as variacións na cor da capa duns exemplares a outros.
A cor característica da raza é a rubia ou teixa, admitíndose oscilacións que van dende cores máis claras: capa marela, a máis escuras: capa vermella. En calquera caso, a capa será uniforme, rexeitándose manchas de cor distinta á da capa en calquera parte do corpo, o que non afecta as habituais degradacións centrífugas da cor na bragada, cara interna e posterior das coxas, axilas, partes distais das extremidades, xema do rabo, morro e ó redor do ollo. As mucosas (morro, vulva e escroto), serán de cor rosada, e os pezuños e cornos de cor clara, variando desde o branco rosado ó castaño, nunca negra, aínda que ás veces os cornos presentan un escurecemento cara as puntas. O pelo será espeso, brillante, fino e liso.
Considéranse caracteres eliminatorios todas aquelas taras hereditarias ou malformacións físicas evidentes, e especialmente se afectan á capacidade reprodutora. Particularmente, serán defectos eliminatorios o prognatismo superior ou inferior, a coloración negra ou pizarrosa na lingua, nas mucosas ou nos pezuños, manchas brancas en calquera parte do corpo, coloración da pel distinta á norma ou presenza de pelos doutra cor que o da capa en calquera lugar do corpo.
Rubias e marelas
É máis común a capa marela cá rubia, polo que cabe a posibilidade de que o nome oficial da raza estea pensado en castelán, lingua na que a cor rubia se corresponde máis coa que en galego sería o marelo (mentres que o rubio galego equivalería ó castelán rojo). De aí que a denominación común da raza, en enquisas realizadas polo Instituto da Lingua Galega cara 1960 entre os falantes de 241 puntos de toda Galicia sexa marela e do país, seguida a distancia por rubia. A forma rubia gallega —con ll— e variantes recóllese minoritariamente e a forma rubia galega e variantes non se recolleu en ningunha enquisa.
Canto á presenza da cor da capa na literatura popular, tamén salienta, con diferenza, a designación marelo, —a sobre calquera outra. Ferro e Benavente recolleron 16 refráns nos que se facía mención expresa á cor da capa, aparecendo vacas ou bois marelos en 13 casos, fronte un boi teixo, outro loiro e unha vaca vermella.
Son máis numerosas as cantigas recollidas, pero mantense a primacía de vacas ou bois marelos, con 40 aparicións, fronte a 5 roxos, 2 vermellos, 1 louro, 1 teixo e unha vaca rubia. Tamén acontece así nas 20 adiviñas que recolleron: 13 vacas ou bois marelos —ou amarelos— fronte a 4 rubios, 2 vermellos e 1 roxo.
Tampouco o etnógrafo Xaquín Lorenzo utilizou o termo rubia para designar a raza. Cando describe o gando vacún na súa "Etnografía" comprendida na Historia de Galiza que dirixira Otero Pedrayo, só a denomina como raza galega.
Características produtivas
miniatura| Segundo datos de ACRUGA e o MARM:
Como quedou dito, é unha raza de aptitude cárnica (e dunha carne de calidade), pero tamén se utiliza como mellorante, cruzando os machos desta raza con femias de razas de aptitude láctea ou mixta. É a raza de aptitude cárnica máis utilizada en España nos cruzamentos industriais por inseminación artificial.
Evidentemente, xa non se explota na aptitude láctea nin moito menos na de traballo, pero aínda así non é a produción cárnica a súa única utilidade. Ó ser unha raza criada basicamente en réxime de pastoreo, adáptase ó minifundio galego e contribúe a valorizar este réxime de propiedade. A súa rusticidade facilítalle o aproveitamento de forraxes diversas, contribuíndo así a manter un equilibrio medioambiental; en xeral, está comprobado que o pastoreo das razas autóctonas ten un claro efecto positivo na prevención dos incendios forestais. Finalmente, a cría de vacas rubias, como acontece tamén coa doutras razas autóctonas, dá lugar á produción de esterco e estrume, de indubidable valor no mantemento do solo e imprescindible para unha agricultura sostible.
ACRUGA
A Asociación Nacional de Criadores de Gando Vacún Selecto de Raza Rubia Galega (ACRUGA) fundouse en 1968 e ten sede en Lugo. Desde 1975 colabora co Ministerio de Agricultura para a xestión do Libro Xenealóxico e o programa de mellora da raza en todo o Estado.
ACRUGA realiza diferentes probas nos exemplares que aspiran a ser inscritos no Rexistro do Libro Xenealóxico coa finalidade de valorar as súas características. Estas probas fanse tanto sobre os futuros reprodutores (vacas ou sementais) como sobre as súas crías, e comezan xa na granxa de orixe para rematar no matadoiro ou no centro de testaxe que a Asociación posúe en Adai (O Corgo). Os sementais, unha vez comprobados e cualificados como Excelentes, pasan a ser considerados Bois probados e trasladados ó Centro de Selección e Reprodución Animal de Galicia Xenética Fontao, en Esperante (Lugo), onde pasan o resto da súa vida reprodutora.
As probas que se realizan para a valoración dos reprodutores aplícanse ós candidatos e ás crías que producen (probas de descendencia). Entre elas citaremos as seguintes:
ACRUGA tamén posúe un Centro de Recría de xovencas na granxa Gaioso, en Castro de Rei (Lugo), creado en 2007. Nestas instalacións mantéñense femias desde os 8 meses de idade ata que se inseminan, ós 15-18 meses de idade, e unha vez confirmada a xestación, póñense á venda entre os asociados ou novos socios, ou en poxa pública. As mellores femias resérvanse no Centro para constituír un rabaño de elite para actividades de exposición en diferentes eventos gandeiros, así como para a realización de estudos xenéticos.