cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cloro
Electrólise con cela de membrana
O NaOH que se obtén é máis puro e máis concentrado có obtido co método de cela de diafragma, e do mesmo xeito que ese método consómese menos enerxía que nas de amálgama mercurio, aínda que a concentración de NaOH segue sendo inferior e é necesario concentralo. Por outra banda, o cloro obtido polo método de amálgama de mercurio é algo máis puro.
Isótopos
Na natureza atópanse dúas isótopos estables de cloro. Un de masa 35 uma, e o outro de 37 uma, cunhas proporcións relativas de 3:1 respectivamente, o que dá un peso atómico para o cloro de 35,5 uma.
O 36Cl prodúcese na atmosfera a partir do 36Ar por interaccións con protóns de raios cósmicos. No subsolo xérase 36Cl principalmente mediante procesos de captura de neutróns do 35Cl, ou por captura de muóns do 40Ca. O 36Cl decae a 36S e a 36Ar, cunha vida media combinada de 308000 anos.
A vida media deste isótopo hidrofílico e non reactivo faino útil para a datación xeolóxica no rango de 60000 a 1 millón de anos. Ademais, producíronse grandes cantidades de 36Cl pola irradiación de auga de mar durante as detonacións atmosféricas de armas nucleares entre 1952 e 1958. O tempo de residencia do 36Cl na atmosfera é de aproximadamente 1 semana. Así pois, é un marcador para as augas superficiais e subterráneas dos anos 1950, e tamén é útil para a datación de augas que teñan menos de 50 anos. O 36Cl empregouse noutras áreas das ciencias xeolóxicas, incluíndo a datación de xeo e sedimentos.
Precaucións
O cloro provoca irritación no sistema respiratorio, especialmente en nenos e persoas maiores. En estado gas irrita as mucosas e en estado líquido queima a pel. Pódese detectar no aire polo seu cheiro a partir de 3,5 ppm, sendo mortal a partir duns 1000 ppm. Usouse como arma química na primeira guerra mundial.
Unha exposición aguda a altas (pero non letais) concentracións de cloro pode provocar edema pulmonar, ou líquido nos pulmóns. Unha exposición crónica a concentracións de baixo nivel debilita os pulmóns aumentando a susceptibilidade a outras enfermidades pulmonares.
En moitos países fixouse como límite de exposición no traballo para este gas en 0,5 ppm (media de 8 horas diarias, 40 horas á semana).
Pódense producir fumes tóxicos cando se mestura hipoclorito de sodio con urea, amoníaco ou algún outro produto de limpeza. Estes fumes consisten nunha mestura de cloro e cloruro de nitróxeno; polo tanto, estas combinacións deberían evitarse.
Fogars de Montclús
Xeografía
O concello atópase en pleno Parque Natural do Montseny. Así presenta varios cumios de importancia coma o Turó de l'Home (1712 metros), Les Agudes (1.706 metros), o Turó Gros (1651 metros) e o Turó do Morou (1307 metros). Trátase dun concello de montaña onde a poboación está dispersada entre varias entidades de poboación. A entidade principal é o de Mosqueroles, que conta coa igrexa de Sant Martí de Mosqueroles e co edificio do concello. Outras entidades salientábeis son o Pertegàs, A Costa do Montseny ou a coñecida coma Fogars de Montclús, que dá nome a todo o concello.
Taylor Hawkins and The Coattail Riders
Taylor Hawkins & The Coattail Riders é unha banda fundada por Taylor Hawkins, actual batería de Foo Fighters. Hawkins é o batería e o cantante do trío. Os outros membros son Chris Chaney ao baixo, e Gannin á guitarra. Chaney e Hawkins xa traballaran antes xuntos, no tour Sexual Chocolate de Alanis Morrisette.
Historia
O proxecto comezou cando Taylor Hawkins comezou a gravar algunhas cancións no estudo de Drew Hester, antigo membro de Foo Fighters, e gran amigo de Hawkins. De aí saíu a intención de formar unha banda con Hawkins á voz.
Wen Jiabao
Wen Jiabao (温家宝), nado en Tianjin o15 de setembro de 1942 é un ex-político chinés, que foi primeiro ministro da República Popular da China dende 2003 ata 2013. Pertence ao Partido Comunista da China.
Taylor Hawkins and The Coattail Riders
Álbum de estrea
O 21 de marzo do 2006, a banda publicou o seu primeiro disco, chamado Taylor Hawkins and The Coattail Riders. Contén 11 cancións, gravadas no ano 2004, antes de que os Foo Fighters gravaran In your Honor. O seu primeiro videoclip oficial foi o da canción "Louise", a primeira do disco.
O Bolo (homónimos)
O topónimo O Bolo pode referirse a:
Independencia de Portugal
miniatura|190px|[[Hispania no 721 d.C. unha vez finalizada a conquista musulmá dos territorios dos últimos reis visigodos.]] miniatura|190px|A [[península Ibérica o ano 1037.]] miniatura|190px|O condado portucalense miniatura|190px|right|Estatua de [[Afonso Henriques en Guimarães]]
Aínda que a teoría clásica da historia española sostén, sen fundamento, unha moi rápida ocupación musulmá da península Ibérica e unha suposta Reconquista polos descendentes dos visigodos, na relidade a súa presenza no noroeste peninsular foi, de existiren, efémera. Neste espazo cristian axiña se desenvolveu un novo estado, o reino da Galiza, do que nacerían andando os anos outros como Castela ou Portugal.
O rei Afonso III de Galicia (848-910) conquista, en 868, a cidade do Porto e, en 878, a de Coímbra. Ordena a redacción das súas crónicas, coas que pretendía establecer un vinculo xenealóxico entre el e os derradeiros reis visigodos.
Á súa morte dividuiu o seu reino entre os seus fillos: a Ordoño deixoulle a franxa occidental —a actual Galicia e norte de Portugal—, como rei de Galicia); a Froila, a franxa cantábrica —actuais Asturias e Cantabria— como rei de Asturias), e a García I, a cidade de León co seu territorio, o chamado territorio legionense ou terra de foris. Unha zona de expansión onde remataría por establecerse a capital do reino.
Algúns anos máis tarde, o rei Afonso VI de León recibe a axuda, para a reconquista do reino de Galicia das incursións dos almorábides, de dous cruzados franceses, os primos Raimundo e Henrique de Borgoña e, como premio, dálles as mans das súas fillas Urraca e Tareixa, respectivamente, coas dotes dos condados de Galicia e Portugal (este último feudatario do de Galicia), nos que diviudiu o reino de Galicia. En 1096 Afonso, descontento coa política de Raimundo, desvincula o condado Portucalense do de Galicia, dándolle plena autonomía a este último, que pasa a ser feudo directo do rei de León.
Inicialmente, o pensamento de Tareixa foi igual que o do seu espopso, fortalecer a vida portucalense en conseguir a independencia para o condado. E así, en 1121, comezou a titularse como raíña. Pero os moitos conflitos coa nobreza, coa xerarquía eclesíástica, e a influencia que concedeu a algúns nobres galegos do norte, especialmente a Fernando Pérez de Traba na xestión dos negocios públicos, prexudicou o seu esforzo, sendo obrigada a abandonar as súas pretensións e a cambiar de política e, finalmente, a abdicar no seu fillo, que se rebelara contra ela.
En efecto, Afonso Henriques, aos 14 anos de idade, en 1125, apoiado pola nobreza portuguesa e o alto clero, armouse por si mesmo cabaleiro no desterro, en Tui. A loita entre Afonso Henriques e a súa nai culmina o 24 de xullo de 1128 na batalla de San Mamede (Guimarães), tras a que Tareixa, derrotada, é explusada da terra que dirixira durante 15 anos; Afonso tomou a plena posesión do condado, e declarouno, despois da batalla de Ourique, reino idependente.
O primeiro Condado Portucalense
No actual territorio de Portugal, ao longo do proceso da Reconquista, houbo dúas entidades políticas coñecidas como Condados Portucalenses ou Condados de Portucale.
O primeiro condado foi fundado polo nobre galego Vimara Pérez (ou Vímara Peres, ou Guímara Peres), conde da Coruña, despois da toma (ou repoboación) de Portucale (Porto), en 868. Ocupaba un territorio aproximado ao do actual Entre-Douro-e-Minho. O condado foi gobernado por varios descendentes de Vimara, até que foi incorporado plenamente ao Reino de Galicia en 1071, cando o rei García tivo que sufocar a rebelión do seu titular, o conde Nuno II Mendes, que sería derrotado na batalla de Pedroso, pasando o título a mans reais. Porén, durante toda a súa existencia, aínda que gozando de ampla autonomía, o condado constituíu sempre unha dependencia dos Reinos de Asturias, León e Galicia)
O segundo Condado Portucalense
miniatura|dereita|250px|Mapa do reino durante o goberno de [[Sancha e Fernando I antes do ano 1065.]] miniatura|dereita|250px|Mapa que amosa a fragmentación do reino despois do ano [[1065, dividíndose da seguinte maneira: {{legend|#b97f45|Dominios de García II (Galicia).}} {{legend|#c2a542|Dominios de Afonso VI (León).}} {{legend|#dcc882|Dominios de Sancho II (Castela).}}]]
Vermudo III, fillo do rei Afonso V o Nobre e da aristócrata galega Elvira Meendiz, herdou o goberno de toda Galicia con apenas 17 anos de idade, sendo recoñecido como Imperator in Gallecia, é dicir, "emperador en Galicia", desde a cidade de León —daquela capital do reino— tivo que facer fronte ás reclamancións territoriais que o reino de Navarra mantiña sobre o condado de Castela. Para iso propiciou o matrimonio entre a súa irmá, Sancha, co conde castelán García Sánchez. Pero ao ser asasinado o conde castelán nas vésperas da voda pola familia rival (a familia Vela), herda o condado de Castela o rei navarro Sancho III O Maior, que o cede ao seu fillo Fernando quen remata por casar con Dona Sancha. O feito de que o mozo Vermudo III encabezase a primeira liña da carga de cabalería e morrera dunha lanzada, permitiu a navarros e casteláns vencer na batalla de Tamarón. Coa morte de Vermudo III, o trono galego recae na súa irmá, Sancha (Sancha), que sería coroada como raíña (Sancha I). Finalmente, o casamento de Fernando propiciará que este sexa considerado "rei consorte" de toda Galicia (domus Fernandus princeps super omnem Galletiam), gobernando desde a cidade de León. Ambos conseguiron non só manter o territorio herdado senón tamén amplialo, recuperando algunhas cidades perdidas como a importante Coímbra, que volvía render vasalaxe aos reis galegos, pese a que o seu gobernador fose musulmán.
Pero a morte do rei Fernando I en 1065 supuxo un novo conflito interno, pois no canto de recaer a coroa nun único herdeiro, o goberno foi disputado polos seus tres fillos maiores, que pasaron a gobernar autonomamente os territorios nos que conseguiran establecer relacións familiares. Se ben é verdade que parte da historiografía considera tal feito como unha repartición xa predisposta por Fernando I antes da súa morte, a titulación de Sancha como raíña aínda, e a ausencia de calquera documento de repartimento feito por Fernando I ou Sancha induce a pensar que non existiu tal repartición. Anos máis tarde, cada un dos tres fillos aparecía gobernando diferentes territorios en calidade de reis, así o maior, Sancho II dominou as terras orientais, o condado de Castela grosso modo, Afonso VI a capital, León, e as súas terras próximas así como Asturias, o terceiro García I herdou as terras galegas entre Coímbra e o Cabo Ortegal. Aínda que esta situación tivo por consecuencia a fragmentación política do reino de Galicia. "Galicia" (ou "Galiza") seguiu sendo o termo que se empregaba para denominar o conxunto destas terras.
Presidente Hayes
Presidente Hayes é un departamento de Paraguai. A súa capital é a cidade de Villa Hayes, en virtude dunha lei do Congreso Nacional de 1999, que substituíu a antiga capital, Pozo Colorado.
Independencia de Portugal
O segundo Condado Portucalense
García I restaurou as sedes de Tui e Braga (a antiga metrópole sueva), e venceu varios conatos de anexión, pero finalmente foi derrotado polos exércitos dos seus irmáns Sancho II de Castela e Afonso VI en 1071, que o encarceraron no Castelo de Luna (León) sendo prisioneiro até a súa morte no ano 1090. Os irmáns de García asinarían xa no ano 1071 co título de reis de Galicia na documentación galega do momento. García morreu en marzo de 1090 na prisión do castelo, e sempre se lle recoñeceu a dignidade real.
Presidente Hayes
O departamento foi bautizado así en homenaxe ao presidente dos Estados Unidos Rutherford B. Hayes, que arbitrou a disputa de límites entre Paraguai e a Arxentina despois da guerra de Paraguai.
Limita polo norte co departamento de Alto Paraguay, polo sur coa Arxentina, polo leste cos departamentos de Concepción, San Pedro, Cordillera e Central, e polo oeste co departamento de Boquerón.
Distritos
O departamento divídese 7 distritos:
Independencia de Portugal
O segundo Condado Portucalense
Esta nova situación non se acadou sen resistencias, pois García contaba con nobres leais que se opuxeron á usurpación de Afonso VI, tales como o conde Rodrigo Ovéquiz que encabezou unha rebelión no ano 1080 abertamente respaldada polo bispo de Santiago Diego Páez. Este foi finalmente deposto no Concilio de Husillos (1088), e entre os motivos de tal deposición cítase un presunto intento de concertar un acordo con Guillerme o Conquistador.
Henrique de Borgoña
miniatura|200px|[[Henrique de Borgoña.]]
En 1065, o Condado de Portucale e Galicia formaban parte do territorio atribuído por Fernando I ao seu fillo máis novo García, que foi o primeiro monarca que usou o título de "Rei de Portugal e Galicia". Mentres, el loitaba para controlar os seus nobres irascíbeis. Coa súa vitoria en 1071, na batalla de Pedroso, onde derrota a Nuno II Mendes, o Condado de Portucale extínguese, pasando ao rei García.
Máis tarde, en 1071, os seus irmáns Afonso VI e Sancho II tomaran o reino de Portugal e Galicia, expulsando a García. Na primavera seguinte, Sancho, á súa vez, expulsou a Afonso, volvendo a xuntar os tres reinos, o de León, o de Portugal e Galicia e o de Castela. Sancho aparece identificado como rei nun documento portugués de 1072. Co asasinato de Sancho, máis tarde, no mesmo ano, Afonso VI sucedeuno na coroa de León (que abranguía os tres reinos).
Tras a morte de García en prisión, en 1096 Afonso VI dividiu o territorio galego en dous condados. En 1091 a súa filla, a princesa Urraca casara co nobre borgoñón Raimundo de Borgoña, que asistira a Afonso na loita cos almorábides. As vitorias militares de Raimundo e a altura das súas relacións familiares en Europa propiciaran a conveniencia do enlace matrimonial, matrimonio ao que Afonso VI outorgou un importante dote: o goberno das terras galegas, desde o Ortegal até Coímbra, co título de condes. miniatura|200px|Representación gótica de [[Tareixa de León|Tareixa (dereita). Mosteiro de Toxos Outos.]] 200px|miniatura|A princesa [[Urraca de León e Castela|Urraca gobernou Galicia xunto co seu marido Raimundo até que en 1093 Afonso VI decide separar o condado de Portugal de Galicia e concederllo a Henrique e Tareixa. Miniatura medieval. Catedral de Santiago de Compostela.]]
miniatura|200px|O castelo de [[Guimarães.]]
Nesta altura, o pulo das expedicións almorábides recomendaba a distribución dos poderes militares, para reforzar mellor o territorio: un mando na zona central, a cargo do propio rei Afonso VI; outro, non oficial, exercido por El Cid en Valencia, e o terceiro en occidente, entregado a Raimundo. Pero este último non conseguiu defender eficazmente a liña do Texo —tendo xa perdido Lisboa, que fora cedida aos leoneses polo rei da taifa de Badaxoz, xuntamente con Santarém, que estaba tamén a piques a caer nas mans dos almorábides— e esta sería unha das razóns que atribúen algúns historiadores modernos da decisión tomada por Afonso VI de reforzar aínda máis a defensa militar occidental, dividindo en dúas a zona atribuída inicialmente a Raimundo, e entregando a máis exposta a Henrique de Borgoña.
Artellábase deste xeito, unha complexa rede de relacións feudais; por unha parte, o rei Afonso VI, que gobernaba toda a Galicia e Toledo, recibía vasalaxe feudal de Raimundo e Urraca, que gobernaban s terras galegas desde Ortegal até Coímbra, e estes, á súa vez recibíana, de Tareixa e Henrique de Borgoña.
As constantes derrotas sufridas ante os almorábides e o crecente descontento do rei coa política administrativa do seu xenro Raimundo, levaron a Afonso VI a retirar os dereitos feudais que este e Urraca tiñan sobre o Condado Portucalense, equiparando o dominio destes ao de Henrique e Tareixa.
Así pois, aínda que o Condado Portucalense seguía a formar parte de Galicia, na práctica os seus condes deixaban de prestárenlle vasalaxe a Raimundo de Borgoña e Urraca, pasando a prestallo directamente ao rei de toda Galicia, Afonso VI, o que provocou certo descontento entre a nobreza galega ao norte do río Miño.
Á morte de Afonso VI (1109) deixou todos os seus territorios á súa filla lexítima Urraca, o que provocou a invasión de León por Henrique, para engadir este reino aos seus dominoios como vasalo. O conde Henrique, apoiado polos intereses políticos cluniacienses, introduciuse ambiciosamente na política do reino, adquirindo gran poder na corte. Véndose na condición de subordinados ao rei, os condes ou gobernadores, a pesar de que tiñan amplos poderes administrativos, xudiciais e militares, o seu pensamento orientábase, naturalmente, cara a adquirir unha completa autonomía cando as condicións foran propicias (no caso portugués, eran).
Co fin de aumentar a poboación e revalorizar o seu territorio, Henrique deu foro e fundou vilas en varias terras, entre elas Guimarães, á cal fixo vila de burgueses, atraendo alí, con diversas regalías, moitos francos, seus compatriotas. En Guimarães fixou Henrique a súa residencia, en pazos propios, dentro do castelo que alí fora edificado no século anterior.
Lingua alviri-vidari
O alviri-vidari é unha lingua indoirania que se fala en Irán. ISO/DIS 639-3: avd O alviri fálase na localidade de Alvir, preto de Saveh, na provincia de Markazi. O vidari fálase en Vidar, unha localidade a 18 km de Alvir.
Independencia de Portugal
Henrique de Borgoña
Tras tres anos de guerras contra Urraca e outros rivais polo trono de León, o conde Henrique morreu en 1112.
Afonso Henriques
miniatura|200px|[[Afonso Henriques.]] miniatura|200px|A partir do ano [[1028, Afonso Henriques gobernou independentemente o Condado Portucalense (Portugal) separado definitivamente do resto do reino de Galicia. Mapa co reino de Portugal contra o ano 1157: {{legend|#6982bc|Dominios de Afonso Henriques.}}]]
Lingua alviri-vidari
== Fonoloxía ==
Árbore da rabia
Como árbore da rabia podemos referirnos a dúas especies botánicas:
Independencia de Portugal
Afonso Henriques
Á morte de Henrique sucedeulle a súa viúva Tareixa no goberno do condado durante a minoridade do seu fillo Afonso Henriques. Tareixa continuo a loita contra a súa hermanastra e soberana Urraca entre 1116 e 1117, así como en 1120, temerosa, entre outras cosus, de que perigara a herdanza do seu fillo por unha posíbel descendencia do novo matrimonio de Urraca contraera con Afonso O Batallador, rei de Aragón e Pamplona. En 1121 Tareixa refuxiuose no castelo de Lanhoso, onde foi sitiada e capturada por Urraca. Establecida a paz entre ambas as irmás, negociada polos arcebispos de Santiago de Compostela (Diego Xelmírez) e de Braga, eclesiásticos rivais cuxa riqueza e podrer militar lles permitían ditar ordes aos soberanos. A rivalidade entre os arcebispos debíase a que ambos os dous loitaban por seren recoñecidos como o primado "de todas as Españas", e o seu antagonismo contribuíu a aumentar as aspiracións separatistas dos portugueses. Porén, a loita foiu suspendida temporalmente porque ambos os dous, virtuais príncipes dos seus respectivos territorios, tiñan razóns para someterse á autoridade de Urraca. Pactouse que Tareixa fora liberada e continuara gobernando no seu condado como feudo de León, enmarcado no reino de Galicia.
Formáronse dúas tendencias, a de achegamento á política común galega, co novo rei, o ambicioso Afonso Raimúndez, ou o mantemento dun forte poder condal con aspiracións á proclamación real do herdeiro condal, do non menos ambicioso, seu primo Afonso Henriques.
Aos catorce anos de idade (1125), Afonso Henriques ármase a si mesmo cabaleiro –segundo o costume dos reis– transformándose así en guerreiro independente. A cerimonia levouse a cabo en Tui, en presenza do arcebispo de Braga, que fora forzado a emigrar.
O ascenso de Compostela á condición de metropolitana en detrimento da histórica Braga e a tendencia de achegamento de Tareixa á política ao norte do Miño, materializado na súa estreita relación con Fernando Pérez de Traba precipitaron os acontecementos no condado de Portugal. O arcebispo de Braga —arrebatado das reliquias de San Froitoso polo mesmo Xelmírez en 1102, — e os grandes aristócratas portugueses —interesados nun maior poder territorial— foron os principais valedores das pretensión reais de Afonso Henriques. Ante tal situación o rei galego Afonso VII viaxou a Portugal sitiando a Afonso Henriques en Guimarães, até conseguir a súa promesa de fidelidade, que finalmente lle comunicou seu aio Egas Muñiz.
Pouco despois das promesas de fidelidade, apenas uns meses, en 1128, ante o incumprimento de Afonso Henriques, o pérfido galego, señor de Coímbra —como o denomina o cronista Ibn Sahib al-Salah—, as tropas de Tareixa e Fernando Pérez de Traba libran en 1128 a batalla de San Mamede (Guimarães), onde as tropas dos partidarios do infante Afonso saen vitoriosas, asumindo este o pleno goberno do condado e concentrando entón todos os seus esforzos en obter o recoñecemento deste como reino.
Ocupouse en loitar en todas as fronteiras contra os seus veciños cristiáns e musulmáns. Afonso Henriques lograra varias vitorias sobre pos musulmáns. A principios do seu reinado, o fervor relixioso que mantivera a dinastía dos imperio Almorábide estaba en decadencia. En Portugal, xefes musulmáns independentes gobernaban sobre cidades e pequenas taifas, mentres en África os almohades estaban destruindo os restos do poder almorábide. Afonso cobrou vantaxe e conseguiu invadir o Alentejo axudado polos templarios e os hospitalarios, cuxos cuarteis xerais se encontraban en Tomar e Soure, respectivamente.
O 24 de xullo de 1139 logrou unha importante vitoria contra os mouros na batalla de Ourique, declarándose rei e independente, por tanto, do reino de León. Nacía así, en 1139, o reino de Portugal e a súa primeira dinastía, co rei Afonso I de Borgoña.
Recoñecemento do novo reino
Doce anos de campañas na fronteira con Galicia, incluíndo a invasión de Tui por Afonso Henriques en 1137, finalizada tras a sinatura do Tratado de Tui, remataron finalmente en 1143, cando, no tratado de Zamora, o seu curmán Afonso VII de León e Castela recoñeceuno como soberano independente.
A independencia de Portugal foi recoñecida por Castela no tratado de Zamora en 1143, no tratado de Zamora, debido ao desexo de Afonso VII de tomar o título de emperador de toda a Hispania e, como tal, necesitar ter reis como vasalos.
Finalmente, o recoñecemento formal do Reino de Portugal foi en 1179, cando o papa Alexandre III, a través da bula Manifestis Probatum, recoñece a Afonso como rex (rei). .
Nacía entón un reino que, formando o seu territorio parte da Gallaecia dende o Imperio Romano, e tendo albergado incluso a capital do reino (Braga) durante moito tempo, adquiría a partir de agora a súa propia personalidade precisamente na medida en que se diferenciaba da monarquía galego-leonesa, cuxos líderes radicaban en León e Compostela.
Conflito de Irlanda do Norte
O conflito de Irlanda do Norte   (coñecido en inglés como The Troubles, en irlandés, Na Trioblóidí, «Os Problemas») foi un conflito armado interétnico nacionalista   en Irlanda do Norte que provocou un gran número de vítimas durante a segunda metade do século XX. Enfrontou, por unha banda, os unionistas de Irlanda do Norte (de relixión protestante), partidarios de preservar as ligazóns co Reino Unido, e doutra banda os republicanos irlandeses, na súa maioría católicos, partidarios da independencia ou ben da integración da provincia na República de Irlanda. Ambos os bandos recorreron ás armas, e a provincia afundiuse nunha espiral de violencia que durou dende arredor de 1968 ata a firma do Acordo do Venres Santo, o 10 de abril de 1998, que sentou as bases dun novo goberno, en que católicos e protestantes comparten o poder. Non obstante, a violencia continuou despois desa data e aínda continúa de forma ocasional e a pequena escala.
O conflito comezou durante unha campaña da Asociación polos dereitos civís de Irlanda do Norte para pór fin á discriminación contra a minoría católica ou nacionalista por parte do goberno protestante e unionista e a forza policial. As autoridades tentaron reprimir esta campaña de protesta e foron acusadas de brutalidade policial; tamén se atopou coa violencia dos unionistas ("leais"), que alegaron que era unha fronte republicana. O aumento das tensións conduciu a uns graves incidentes violentos en agosto de 1969 e ao despregamento de tropas británicas, no que se converteu na operación máis longa do Exército Británico. Construíronse os chamados «muros da paz» para manter as dúas comunidades separadas. Algúns católicos inicialmente deron a benvida ao exército como unha forza neutral, mais axiña se viu como hostil e parcial, particularmente despois do Domingo Sanguento en 1972. A aparición de organizacións paramilitares armadas conduciu a unha guerra posterior nas seguintes tres décadas.
Os principais participantes no conflito foron paramilitares republicanos como o Exército Republicano Irlandés Provisional (IRA) e o Exército Irlandés de Liberación Nacional (INLA); paramilitares unionistas como a Forza Voluntaria do Ulster (UVF) e a Asociación en Defensa do Ulster (UDA); as forzas de seguridade estatais británicas: o Exército Británico e o Royal Ulster Constabulary (RUC); e activistas políticos. As forzas de seguridade da República de Irlanda desempeñaron un papel menor. Os paramilitares republicanos levaron a cabo unha campaña de guerrilla contra as forzas de seguridade británicas, así como unha campaña de bombardeos contra infraestruturas, obxectivos comerciais e políticos. Os unionistas atacaron os nacionalistas e a comunidade católica en xeral no que describiron como represalias. As forzas de seguridade británicas asumiron un papel policial e de contrainsurxencia, principalmente contra os republicanos. Houbo algúns incidentes de colusión entre as forzas de seguridade británicas e os unionistas. The Troubles tamén involucraron numerosos disturbios, protestas masivas e actos de desobediencia civil e conduciron á segregación e a creación de áreas restrinxidas.
O conflito foi principalmente político e nacionalista, alimentado por eventos históricos. Tamén tiña unha dimensión étnica ou sectaria, aínda que non era un conflito relixioso. Unha cuestión fundamental foi o estado constitucional de Irlanda do Norte. Os unionistas, na súa maioría protestantes, querían que Irlanda do Norte permanecese dentro do Reino Unido. Os nacionalistas/republicanos irlandeses, na súa maioría católicos, querían que Irlanda do Norte deixase o Reino Unido e se unise a unha Irlanda unida.
The Troubles foron descritos como terrorismo, conflito étnico, guerra de guerrillas, conflito de baixa intensidade,  e mesmo como unha guerra civil. A violencia do conflito excedeu en moitas ocasións as fronteiras de Irlanda do Norte, estendéndose cara á República de Irlanda e ao Reino Unido. Aínda que nunca foi unha guerra declarada, a gran cantidade de baixas sufridas polas forzas militares británicas (725 mortos e miles de feridos), os recursos utilizados polo goberno británico durante máis de vinte e cinco anos, a destrución causada en moitas cidades e lugares de Irlanda do Norte e do Reino Unido e o complexo arsenal empregado polos grupos paramilitares apuntan a unha guerra de facto.
Descrición xeral
miniatura|Unha "[[Muros da paz|liña de paz" en Belfast (2010), construída para separar os barrios nacionalistas e os unionistas.]] O conflito norteirlandés prolongouse durante tres décadas entre nacionalistas (principalmente autoidentificados como irlandeses ou católicos) e unionistas (principalmente autoidentificados como británicos ou protestantes). O nome que se recibiu en inglés, The Troubles («os problemas»), empregárase como sinónimo de conflito violento durante séculos. O vocábulo utilizouse para describir o período revolucionario irlandés a principios do século XX. Posteriormente adoptouse para referirse á violencia en Irlanda do Norte despois de 1969. A violencia caracterizouse polas campañas armadas de grupos paramilitares irlandeses republicanos e leais ao Ulster e as forzas de seguridade estatais británicas (o Exército Británico e o Royal Ulster Constabulary). Polo tanto, converteuse no foco da campaña máis longa na historia do exército británico.
A posición do goberno británico indica que as súas forzas foron neutrais no conflito, tratando de manter a lei e a orde no territorio de Irlanda do Norte e o dereito do pobo de Irlanda do Norte á autodeterminación democrática. Os nacionalistas consideran as forzas estatais como forzas de ocupación ou combatentes partidistas no conflito. As forzas de seguridade británicas centráronse nos paramilitares e nos activistas republicanos, e a investigación realizada polo Defensor do Pobo da Policía confirmou que certos oficiais británicos colaboraron en varias ocasións con paramilitares unionistas, estiveron involucrados en asasinatos e ademais obstruíron o curso da xustiza cando se investigaron as denuncias de colusión e de asasinato.
The Troubles chegaron a un final mediante un proceso de paz que incluíu a declaración de alto o fogo por parte da maioría das organizacións paramilitares, o desmantelamento completo das armas do IRA, a reforma da policía e a correspondente retirada do exército británico das rúas e das áreas fronteirizas irlandesas como South Armagh e o condado de Fermanagh, segundo o acordado polos signatarios do Acordo de Belfast (coñecido como o «Acordo do Venres Santo»). Unha parte do Acordo é que Irlanda do Norte permanecerá dentro do Reino Unido a menos que a maioría do electorado do territorio vote o contrario. Tamén estableceu o Executivo de Irlanda do Norte, un goberno descentralizado para compartir o poder, que debe consistir en partidos unionistas e nacionalistas.
Aínda que o número de participantes activos era relativamente pequeno, o conflito afectou a moitas persoas en Irlanda do Norte a diario; o seu impacto ás veces estendeuse ao Reino Unido e á República de Irlanda e, en ocasión mesmo a outras partes de Europa.
1609–1791
En 1609, os colonos escoceses e ingleses, coñecidos como planters, recibiron terras rescatadas dos irlandeses nativos na colonización do Ulster. Xunto coa inmigración protestante ás áreas "non plantadas" do Ulster, particularmente Antrim e Down, este feito provocou unha loita entre os católicos nativos e os planters, que conduciu a dous conflitos relixiosos sanguentos coñecidos como as Guerras Confederadas Irlandesas (1641-1653) e a guerra Guillermita (1689-1691), que acabaron con vitorias protestantes. miniatura|250px|Condados irlandeses suxeitos á [[colonización do Ulster|colonización inglesa (1556 a 1620).]] O dominio anglicano en Irlanda estaba garantido pola aprobación das leis penais que restrinxían os dereitos relixiosos, legais e políticos de calquera persoa (incluídos os católicos e os disidentes protestantes, como os presbiterianos) que non se axustaban á igrexa estatal, a Igrexa Anglicana de Irlanda. A medida que as leis penais comezaron a eliminarse gradualmente a finais do século XVIII, houbo máis competencia pola terra, segundo se levantaban as restricións sobre a capacidade de alugamento dos católicos irlandeses. Ao permitírselles comprar terras e acceder aos oficios que anteriormente tiñan prohibidos, xurdiron tensións que deron lugar aos "Peep O'Day Boys" protestantes e os "Defenders" católicos. Isto creou unha polarización entre as comunidades e unha redución dramática nos reformadores entre os protestantes, moitos dos cales se volveron máis receptivos á reforma democrática.
1791–1912
Despois da fundación da Society of United Irishmen por presbiterianos, católicos e anglicanos liberais, e a resultante errada rebelión irlandesa de 1798, continuou a violencia sectaria entre católicos e protestantes. A Orde de Orange (fundada en 1795), co seu obxectivo declarado de defender a fe e a lealdade protestantes aos herdeiros de Guillerme de Orange, data dese período e permanece activa ata o século XXI.
Coa Acta de Unión de 1800 (que entrou en vigor o 1 de xaneiro de 1801), formouse un novo marco político coa abolición do Parlamento irlandés e a incorporación de Irlanda ao Reino Unido. O resultado foi un vínculo máis estreito entre os anglicanos e os presbiterianos anteriormente republicanos como parte dunha comunidade protestante "leal". Aínda que a emancipación católica se logrou en 1829, eliminando en gran medida a discriminación oficial contra os católicos (que entón eran arredor do 75% da poboación de Irlanda), os disidentes e os xudeus, a campaña da Asociación pola Derrogación para derrogar a Unión de 1801 fracasou.
A finais do século XIX, creouse o movemento da Home Rule, que serviu para definir a división entre a maioría dos nacionalistas (xeralmente católicos), que procuraban a restauración dun Parlamento irlandés, e a maioría dos unionistas (xeralmente protestantes), que temían ser minoría nun parlamento dominado polos católicos e que tendía a apoiar a unión continua con Gran Bretaña.
Os sindicalistas e os defensores do goberno local foron as principais faccións políticas na Irlanda de finais do século XIX e principios do XX.
1912–1922
En resposta, os nacionalistas liderados por Eoin MacNeill formaron os Voluntarios Irlandeses en 1913, que tiñan como obxectivo oporse á UVF e garantir a promulgación do Terceiro Proxecto de Lei de Autonomía en caso de obstinación británica ou sindicalista. O inicio da primeira guerra mundial en 1914, e a participación de Irlanda na guerra, evitou temporalmente unha posible guerra civil en Irlanda e atrasou a resolución da cuestión da independencia. A Home Rule, aínda que estaba aprobada polo parlamento británico con consentimento real, suspendeuse por mor da guerra.
Os Voluntarios Irlandeses separáronse; na súa maioría, os coñecidos como Voluntarios Nacionais, apoiaron o esforzo de guerra, mentres que algúns deles se uniron aos rexementos irlandeses do Novo Exército Británico. Moitos dos que quedaron eran nacionalistas radicais, entre eles infiltrados da Irmandade Republicana Irlandesa. Destes rangos viñeron os que proclamaron o Alzamento de Pascua en Dublín en 1916, dirixidos por Padraig Pearse e James Connolly. Dous anos e medio despois das execucións de quince dos líderes do Alzamento, o partido separatista Sinn Féin gañou as eleccións xerais de decembro de 1918 en Irlanda co 47% dos votos e a maioría dos escanos, e estableceu o primeiro Dáil de 1919 en Dublín. Á vitoria axudou a ameaza do servizo militar obrigatorio para a primeira guerra mundial. A Guerra de Independencia de Irlanda seguiu, o que conduciu a unha eventual independencia en 1922 do Estado Libre de Irlanda, que comprendía 26 dos 32 condados irlandeses. En Ulster, particularmente nos seis condados que se converteron en Irlanda do Norte, ao Sinn Féin foille relativamente mal nas eleccións de 1918, e os sindicalistas obtiveron a maioría.
A Lei de Goberno de Irlanda de 1920 dividiu a illa de Irlanda en dúas xurisdicións separadas, Irlanda do Sur e Irlanda do Norte, ambas delegadas do Reino Unido. Esta partición de Irlanda confirmouse cando o Parlamento de Irlanda do Norte exerceu o seu dereito en decembro de 1922 en virtude do Tratado Angloirlandés de 1921 de "optar por non participar" no Estado Libre de Irlanda. Unha parte do tratado asinado en 1922 ordenaba que se formase unha comisión fronteiriza para decidir onde estaría a fronteira do estado do norte en relación co seu veciño do sur. Despois da guerra civil de 1922-1923, esta parte do tratado recibiu menos prioridade por parte do novo goberno de Dublín dirixido por W. T. Cosgrave e acabou por abandonarse. Como os condados de Fermanagh e Tyrone e as áreas fronteirizas de Derry, Armagh e Down eran principalmente nacionalistas, a Comisión de Fronteiras de Irlanda podería reducir Irlanda do Norte a catro condados ou menos.
Irlanda do Norte continuou a facer parte do Reino Unido, aínda que baixo un sistema de goberno separado polo que se lle deu o seu propio parlamento e un goberno delegado. Aínda que este acordo cumpría cos desexos dos sindicalistas de continuar como parte do Reino Unido, os nacionalistas viron en gran medida a partición de Irlanda como unha división ilegal e arbitraria da illa contra a vontade da maioría do seu pobo. Argumentaron que o estado de Irlanda do Norte non era lexítimo nin democrático, senón creado cunha maioría unionista deliberadamente gerrymander. Os católicos inicialmente constituían arredor do 35% da súa poboación. Un total de 557 persoas, na súa maioría católicos, foron asasinadas a causa da violencia política ou sectaria entre 1920 e 1922 nos seis condados que se converterían en Irlanda do Norte, tanto durante como despois da guerra de independencia. O resultado foi unha loita entre católicos e protestantes; algúns historiadores describiron esta violencia, especialmente en Belfast, como un pogromo, aínda que o historiador Peter Hart argumenta que o vocábulo non é apropiado dada a reciprocidade da violencia en Irlanda do Norte.
1922–1966
Un remanente marxinal do Exército Republicano Irlandés (IRA) sobreviviu á guerra civil, o que tivo un grande impacto en Irlanda do Norte. Aínda que o IRA fora proscrito en ambos os lados da nova fronteira irlandesa, mantívose ideoloxicamente comprometido a derrocar os gobernos de Irlanda do Norte e do Estado Libre pola forza das armas para unificar Irlanda. O goberno de Irlanda do Norte aprobou a Acta de Poderes Especiais en 1922, que outorgaba poderes radicais ao goberno e á policía para internar os sospeitosos sen xuízo e para administrar castigos corporais como a flaxelación co obxectivo de restablecer ou preservar a lei e a orde. A Lei continuou a ser empregada contra os nacionalistas moito despois de que a violencia dese período chegase á súa fin. En 1920, nas eleccións locais celebradas baixo representación proporcional, os nacionalistas gañaran o control de moitos gobernos locais, incluídos os Consellos do Condado de Fermanagh e Tyrone e o Consello do Distrito de Londonderry que goberna a cidade de Derry. En resposta, en 1922 o novo goberno unionista volveu trazar os límites electorais para dar aos seus partidarios unha maioría e aboliu a representación proporcional en favor da primeira votación posterior. Isto tivo como resultado o control sindicalista de áreas como Derry, Fermanagh e Tyrone, onde en realidade eran unha minoría de votantes.
As posicións das dúas partes definíronse estritamente despois deste período. Dende unha perspectiva unionista, os nacionalistas de Irlanda do Norte foron desleais e decididos a forzar os unionistas a unha Irlanda unida. Considerouse que esta ameaza xustificaba o trato preferente dos sindicalistas na vivenda, no emprego e noutros campos. A abundancia das familias numerosas e, con elas, a posibilidade dun crecemento demográfico máis rápido entre os católicos considerábase unha ameaza. Os gobernos unionistas ignoraron a advertencia de Edward Carson en 1921 de que alienar os católicos inestabilizaría Irlanda do Norte. A partir de principios da década de 1920, houbo incidentes ocasionais con disturbios sectarios en Irlanda do Norte. Estes incluíron disturbios graves en Belfast nas décadas de 1930 e 1950, e a breve Campaña do Norte do IRA na década de 1940 e a Campaña fronteiriza entre 1956 e 1962, que non contou cun amplo apoio popular entre os nacionalistas. Despois de que o IRA suspendese a súa campaña en 1962, Irlanda do Norte volveuse relativamente estable por un breve período.
Final da década de 1960
Hai pouco acordo sobre a data exacta do inicio do conflito. Diferentes escritores suxeriron datas distintas. Estas inclúen a formación da moderna Forza Voluntaria do Ulster en 1966, a marcha polos dereitos civís en Derry o 5 de outubro de 1968, o comezo da batalla do Bogside o 12 de agosto de 1969 ou o despregamento de tropas británicas o 14 de agosto de 1969.
Campaña de dereitos civís e reacción sindical
En marzo e abril de 1966, os republicanos irlandeses realizaron desfiles en toda Irlanda para conmemorar o 50.º aniversario do Alzamento de Pascua. O 8 de marzo, un grupo de republicanos dinamitou a columna de Nelson en Dublín. Nese momento, o IRA era feble e non participaba nas accións armadas, mais algúns sindicalistas advertiron que estaba a piques de revivir para lanzar outra campaña contra Irlanda do Norte. En abril de 1966, os unionistas liderados por Ian Paisley, un predicador fundamentalista protestante, fundaron o Comité de Defensa da Constitución do Ulster (UCDC). Creou unha facción de estilo paramilitar chamada Voluntarios Protestantes do Ulster (UPV) para expulsar a Terence O'Neill, primeiro ministro de Irlanda do Norte. Aínda que O'Neill era sindicalista, estaba considerado demasiado "brando" co movemento dos dereitos civís e opuxéronse ás súas políticas. miniatura|Mural da UVF en Belfast. Ao mesmo tempo, xurdiu un grupo unionista que se facía chamar a Forza Voluntaria do Ulster (UVF) na zona de Shankill Road de Belfast. Estaba dirixida por Gusty Spence,, un antigo soldado británico, e moitos dos seus membros tamén pertencían á UCDC e a UPV. En abril e maio de 1966, bombardeou varios fogares, escolas e negocios católicos. Unha bomba incendiaria matou unha anciá viúva protestante, Matilda Gould. O 21 de maio, a UVF emitiu unha "declaración de guerra" contra o IRA e calquera persoa que o axudase. A UVF disparou fatalmente un civil católico, John Scullion, mentres camiñaba á casa o 27 de maio. Un mes despois, disparou contra tres civís católicos cando saían dun pub, matando a Peter Ward, un católico de Falls Road. Pouco despois, a UVF foi ilegalizada polo goberno de Irlanda do Norte.
A mediados da década de 1960, comezou unha campaña non violenta polos dereitos civís en Irlanda do Norte. Comprendía grupos como a Asociación polos dereitos civís de Irlanda do Norte (NICRA), a Campaña pola Xustiza Social (CSJ), o Comité de Acción Cidadá de Derry (DCAC) e Democracia Popular, e tiña como obxectivos declarados: miniatura|esquerda|Monumento á primeira manifestación polos dereitos civís en Irlanda do Norte. Algúns sospeitaron e acusaron á NICRA de ser un grupo frontal republicano que tiña como obxectivo final unificar Irlanda. Aínda que os republicanos e algúns membros do IRA (entón liderados por Cathal Goulding e seguindo unha axenda non violenta) axudaron a crear e impulsar o movemento, non o controlaban e non eran unha facción dominante dentro del.
O 20 de xuño de 1968, activistas polos dereitos civís, incluído o deputado nacionalista Austin Currie, protestaron contra a discriminación na vivenda ocupando unha casa en Caledon. O consello local asignara a vivenda a unha muller protestante solteira de 19 anos (Emily Beattie, secretaria dun político local da UUP) no canto de dúas grandes familias católicas con fillos. Os oficiais da RUC, un dos cales era o irmán de Beattie, expulsaron pola forza os activistas. Dous días antes da protesta, as dúas familias católicas que estiveran ocupando a casa do lado foron retiradas pola policía. Currie presentara a súa queixa ante o consello local e Stormont, mais díxoselle que se fose. O incidente revitalizou o movemento de dereitos civís.
O 24 de agosto de 1968, o movemento polos dereitos civís realizou a súa primeira manifestación, dende Coalisland ata Dungannon. Celebráronse moitas outras manifestacións durante o ano seguinte. Os unionistas (especialmente os membros da UPV) atacaron algunhas delas e realizaron contramanifestacións nun intento de prohibilas. Debido á falta de reacción policial aos ataques, os nacionalistas viron a RUC, case totalmente protestante, como un apoio aos unionistas e consideraban que permitía os ataques. O 5 de outubro de 1968, o goberno de Irlanda do Norte prohibiu unha manifestación polos dereitos civís en Derry. Cando os manifestantes desafiaron a prohibición, os oficiais da RUC arrodearon os manifestantes e golpeáronos indiscriminadamente e sen provocación. Máis de 100 persoas resultaron feridas, incluídos varios políticos nacionalistas. O incidente foi filmado por equipos de noticias de televisión e mostrado en todo o mundo. Causou indignación entre católicos e nacionalistas, o que provocou dous días de disturbios en Derry entre nacionalistas e a RUC. miniatura|250px|Mural de entrada á área coñecida como Free Derry ou «[[Derry Libre».]] Poucos días despois, formouse un grupo estudantil a prol dos dereitos civís, Democracia Popular, en Belfast. A finais de novembro, O'Neill prometeu ao movemento algunhas concesións, mais estas foron vistos como escasas polos nacionalistas e demasiadas polos unionistas. O 1 de xaneiro de 1969, Democracia Popular comezou unha marcha de catro días dende Belfast a Derry, que foi acosada e atacada repetidamente polos unionistas. Na ponte Burntollet, os manifestantes foron atacados por uns douscentos unionistas, incluídos algúns policías fóra de servizo, armados con barras de ferro, ladrillos e botellas nunha emboscada planificada. Cando a marcha chegou a Derry, foi atacada de novo. Os manifestantes afirmaron que a policía non fixo nada para protexelos e que algúns oficiais axudaron os atacantes. Esa noite, os oficiais da RUC desenfreáronse na área de Bogside en Derry, atacando fogares católicos, ameazando residentes e lanzando abusos sectarios. Despois, os residentes selaron o Bogside con barricadas para manter afastada a policía, creando o denominado "Free Derry" («Derry Libre»), que foi brevemente unha área prohibida para as forzas de seguridade.
Disturbios de 1969 e secuelas
O 19 de abril houbo enfrontamentos entre os manifestantes do NICRA, a RUC e os leais en Bogside. Os oficiais da RUC entraron na casa de Samuel Devenny (42 anos), un civil católico non involucrado, e golpeárono ferozmente xunto a dúas das súas fillas adolescentes e un amigo da familia. Unha das fillas foi golpeada inconsciente mentres xacía recuperándose dunha cirurxía. Devenny sufriu un ataque ao corazón e morreu o 17 de xullo por mor das súas feridas. O 13 de xullo, oficiais do RUC golpearon un civil católico, Francis McCloskey (67 anos), durante enfrontamentos en Dungiven. Morreu das súas feridas ao día seguinte.