cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vector
Método analítico
Con dous vectores de coordenadas,
o resultado da suma é:
Para restar dous vectores libres \vec{a} e \vec{b} súmase \vec{a} co oposto de \vec{b}:
O resultado da resta é:
Módulo resultante
Dados dous vectores \vec{a} e \vec{b}, de módulos coñecidos e que forman o ángulo \theta entre si, pódese obter o módulo coa seguinte fórmula:
Dedución da expresión
Sexan dous vectores \vec{a} e \vec{b} que forman un ángulo \theta entre si:
centro|Imaxe de vectores colocados
A fórmula para calcular dedúcese observando os triángulos rectángulos que se forman, OCB e ACB, e aplicando o Teorema de Pitágoras. No triángulo OCB:
No triángulo ACB :
Substituíndo isto na igualdade de antes resulta:
Obtención da Dirección
Para obter os ángulos directores no anterior exemplo temos que coñecer o ángulo \theta e ter calculado.
Podemos usar esta fórmula:
Coa fórmula obteremos os seos, despois para achar o ángulo a partir do seo temos que ter en conta que:
Produto dun vector por un escalar
miniatura|250px|Produto por un escalar O produto dun vector cun escalar é outro vector que conserva a dirección orixinal, o seu módulo é o produto do escalar polo módulo do vector e o sentido é o mesmo ou oposto segundo o escalar sexa positivo ou negativo respectivamente.
Graficamente sería poñer, sobre a mesma recta da dirección, o módulo tantas veces como marque o escalar, e de ser negativo, viralo sentido do vector (mire o debuxo).
Analiticamente, un número n \, e un vector \vec a, o produto n \, \vec a realízase multiplicando cada unha das compoñentes do vector polo escalar. Dado o vector de tres compoñente
o seu produto polo escalar é
é dicir, multiplícase por n \, cada unha das compoñentes do vector.
Ángulo entre dous vectores
Dados os vectores e, o ángulo \theta calcúlase polo seu coseno:
Isto deriva do produto escalar.
Produto escalar
[[Ficheiro:Dot Product.svg|miniatura|300px|dereita|A • B = | A | | B | cos(θ).
O Outeiro, Paleo, Carral
O Outeiro é un lugar da parroquia de Paleo no concello coruñés de Carral na comarca da Coruña. Tiña 65 habitantes no ano 2016 segundo datos do INE dos cales 31 eran homes e 34 eran mulleres.
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, que é unha parte alta ou elevación do terreo.
Claude Saumaise
Claude Saumaise, tamén Claudius Salmasius na forma latina, nado en Semur-en-Auxois en 1588 e finado en 1653, foi un coñecido sabio, humanista e filólogo francés chamado o Príncipe dos Comentadores.
Traxectoria
O seu primeiro mestre foi o seu pai Benigno, maxistrado e sabio distinguido e contou tamén coa amizade de Isaac Casaubon e Gruter, emprendendo con ánimo resolto o estudo da maior parte das ciencias da súa época (medicina, xurisprudencia, teoloxía, historia).
Claude de Saumaise aprendeu de forma autodidacta as seguintes linguas: persa, caldeo, árabe e o copto e posteriormente abrazou a relixión reformada, estableceuse en Holanda e permaneceu moito tempo en Leiden.
Este sabio adquiriu pronto unha reputación universal e os reis disputáronse o honor de telo nas súas cortes:
Deixou 60 manuscritos e moitas obras impresas e as súas principais obras son as edicións de Floro (1609), de L. Ampelius, da Historia Augusta, de Tertuliano, de Palio, de Aquiles Tacio (1640) e de Solino coas Exercitationes plinianae (1529).
Claude a parte da súa gran reputación, foi extraordinariamente enxalzado durante a súa vida e nunha ausencia un pouco longa da cidade holandesa de Leiden, os seus habitantes escribíronlle unha carta en que lle rogaban que regresase a Leiden, con estas palabras: «Así como o mundo non podería carecer do Sol, a Academia de Leiden non pode pasar sen Saumaise».
Partido Laborista de Israel
O Partido Laborista (העבודה HaAvoda) é un partido político israelí sionista de esquerdas, membro da Internacional Socialista e membro observador do Partido dos Socialista Europeo.
Historia
Nas eleccións para a Knesset de 2003 os laboristas, dirixidos por Amram Mitzna conseguiron 19 escanos, e dende decembro de 2004 forma parte do goberno de unidade nacional de Ariel Sharon. Shimon Peres é o seu líder actual
Ligazóns externas
Web oficial (en hebreo)
.ga
.ga é o Dominio de Nivel Superior xeográfico (ccTLD) para Gabón.
Miguel Ángel Jusayú
Miguel Ángel Jusayú, nado en Wüinpumüin o 20 de agosto de 1933 e finado en Maracaibo o 8 de xuño de 2009, foi un escritor e lingüista wayuu venezolano, docente da cátedra de linguas indíxenas da Escola de Letras da Universidade do Zulia e considerado o construtor da lingua literaria wayuu.
Traxectoria
Perdeu a vista aos doce anos de idade a consecuencia dunha enfermidade. Estivo un tempo en Maracaibo vendendo lotería e en 1950 ingresou no Instituto Venezolano de Cegos, en Caracas, para iniciar estudos de educación primaria. En 1956 volveu á Guajira e dedicouse a alfabetizar os nenos da wayuu e tamén foi profesor en varias escolas. Logo estableceuse en Maracaibo e rematou primaria. O seu encontro co sacerdote Jesús Olza Zubiri foi determinante para que se decidise a escribir. A súa obra narrativa ten como finalidade visibilizar a tradición mítica wayuu, os seus son contos folclóricos pero elaborados literariamente.
Manuel Barreiro Cabanelas
Manuel Barreiro Cabanelas, o Conde Cabanelas, nado en Laxedo (Covelo, A Lama) o 11 de xullo de 1867 e finado en Río de Xaneiro o 22 ou o 23 de agosto de 1950, foi un empresario e filántropo galego.
A Meda, Moalde, Silleda
A Meda é un lugar da parroquia de Moalde no concello pontevedrés de Silleda. No ano 2007 tiña 36 habitantes, 18 homes e 18 mulleres; o que supón unha perda de habitantes con respecto ao ano 2000.
Beloved
Beloved é o cuarto álbum do grupo xaponés de Pop/Rock chamado GLAY, lanzado ó mercado o 18 de novembro do ano 1996 baixo o selo Platinum Records e producidos por eles mesmos. O álbum alcanzaría a primeira posición nas listas de Oricon, con 1 522 540 copias vendidas.
Outra Aldea, Paleo, Carral
Outra Aldea é un lugar da parroquia de Paleo no concello coruñés de Carral na comarca da Coruña. Tiña 53 habitantes no ano 2016 segundo datos do INE dos cales 27 eran homes e 26 eran mulleres.
Alfonso Ribeiro
Alfonso Lincoln Ribeiro, nado en Nova York o 21 de setembro de 1971, é un actor, humorista, cantante, bailarín e director de televisión estadounidense de ascendencia trinitense.
Acadou sona ao interpretar o papel de Carlton Banks na comedia de situación da NBC O príncipe de Bel-Air, entre 1990 e 1996. Tamén se fixo popular de neno cando participou nun vídeo comercial de Pepsi xunto con Michael Jackson.
.iq
.iq é o Dominio de Nivel Superior xeográfico (ccTLD) para Iraq.
Banato húngaro
miniatura|200px|División do Banato no Tratado de Trianon. Ao norte, de cor rosa, a pequena parte que se lle adxudicou a Hungría.
Ademais da poboación húngara hai unha pequena minoría de serbios (por exemplo, en Deszk e Szeged).
Análises moleculares de ADN
miniatura|Estrutura do ADN. O termo sistemática molecular é utilizado para referirse á sistemática macromolecular: o uso do ADN e do ARN para inferir relacións de parentesco entre os organismos (tamén chamados, para evitar confusións, análises moleculares de ADN, que implican análise de secuencias de ADN entre outros métodos). Aínda que tecnicamente, os métodos que implican o uso de isozimas e flavonoides tamén son moleculares, xeralmente son tratados en apartados diferentes.
A aplicación da información sobre os ácidos nucleicos á Bioloxía Sistemática tivo un desenvolvemento espectacular a partir da década dos 90. Os datos moleculares revolucionaron a forma en que a Sistemática establece relacións de parentesco, aínda que non polas razóns suxeridas nun primeiro momento.
Introdución ao ADN
O ADN está presente en todas as células e é o responsable de codificar a información xenética do organismo, dunha forma similar a que nos libros está codificada a información que conteñen en forma de letras e palabras. A estrutura do ADN é dunha molécula lineal que se adoita representar con forma de escaleira de caracol, sendo os lados da escaleira cadeas lineais de nucleótidos (cada un deles contén unha base nucleotídica), cada nucleótido está unido a un nucleótido do outro lado da escaleira por pontes de hidróxeno, que adoitan ser representados polos banzos da escaleira.
Para "ler" a información contida no ADN adóitase tomar unha soa das febras da escaleira, e ler a súa secuencia de nucleótidos. Só hai 4 posibles nucleótidos, normalmente representados pola súa inicial en maiúscula: A (adenina), T (timina), C (citosina) e G (guanina). Para formar os "banzos da escaleira", a adenina só pode estar unida á timina, e viceversa, e a citosina só pode estar unida á guanina, e viceversa. Por iso cando se leu unha soa das febras do ADN, xa se ten tamén a información da complementaria.
A cantidade de ADN lido mídese en número de bases nucleotídicas, así se poden atopar unidades de medición como as "kilobases" (unha kilobase = mil bases de ADN lidas).
As mutacións do ADN
As mutacións ás que está suxeito o ADN son: as mutacións que substitúen unha base por outra (por exemplo unha adenina por unha guanina debido ao efecto "túnel do protón" onde por acción da luz UV fórmase temporalmente unha terceira ligazón e se a duplicación do ADN ocorre antes que a súa reparación o cambio de base convértese en permanente), as mutacións en que desaparece un anaco de ADN ("delecións"), as mutacións en que un anaco de ADN escíndese e vólvese a unir ao resto noutro lugar diferente ("traslocacións"), as mutacións en que se duplica unha porción do ADN, entre outras. Tamén hai mutacións en que un anaco de ADN doutra especie é traído por vectores (polo xeral virus) e integrado ao ADN da especie estudada, as chamadas "transferencias horizontais de ADN".
Algunhas circunstancias fan que a taxa de mutacións sexa máis alta nalgúns organismos que noutros (por factores ambientais, por exemplo exposición a axentes mutáxenos; ou por factores xenéticos, por exemplo unha ineficiencia nos mecanismos de reparación do ADN).
Debido a que nunha mesma especie os organismos poden intercambiar información xenética en forma fluída (por exemplo mediante a reprodución sexual nos que a posúen), as mutacións que non inducen a morte do organismo adoitan ser transferidas ás xeracións seguintes, dispersándose na poboación. Isto coñécese como "acumulación de mutacións" dentro dunha poboación. Como o intercambio de información xenética entre organismos de especies diferentes é moi baixa ou nula, as mutacións ocorridas dentro dunha poboación (e a longo prazo, dentro dunha especie) mantéñense dentro desa poboación, e desa especie.
Diferenzas entre o ADN do núcleo, das mitocondrias, e dos cloroplastos
O núcleo das células das plantas e os animais contén xenoma de tipo eucariota: o ADN está ordenado en cromosomas, cada cromosoma é unha soa molécula de ADN lineal, empaquetada. En cambio, os dous orgánulos con ADN, que son as mitocondrias (e tamén os cloroplastos, en plantas) teñen xenoma de tipo bacteriano: posúen unha molécula de ADN circular por plastidio, do mesmo xeito que os seus devanceiros que eran bacterias. O tamaño do ADN é moito maior no núcleo que nos orgánulos: no núcleo é tan grande que se mide en "megabases", nas mitocondrias en cambio, é dunhas 200 a 2.500 kilobases, nos cloroplastos é dunhas 130 a 160 *kbases (unha kbase é igual a mil bases, ou mil "banzos da escaleira").
A orde en que se atopan os xenes nas mitocondrias é variable, e de feito o xenoma das mitocondrias reordénase espontaneamente con moita frecuencia (que se reordene" quere dicir que se corta en pedazos e vólvense a pegar dunha forma distinta da que estaban). Este reordenamento ocorre con tanta frecuencia que mesmo dentro dunha mesma planta atópanse xenomas diferentes en mitocondrias diferentes, e por tanto non son útiles para diferenciar especies ou grupos de especies, nin para establecer parentescos.
En contraste, o ADN dos cloroplastos é estable (non se reordena con tanta frecuencia), tan estable que se atopan os mesmos arranxos de ADN no xenoma dos cloroplastos de todos os descendentes dun devanceiro común. É por iso que o ADN dos cloroplastos é o máis utilizado nas análises moleculares de ADN, xa que neles, os reordenamentos son raros e por tanto por unha banda, é máis fácil rastrexar mutacións (que dan información de parentesco), e doutra banda, cando si ocorre un reordenamento, ao ser tan raros tamén dan información de parentesco.
O ADN das mitocondrias reordénase con moita frecuencia, pero as mutacións ocorren con moita menor frecuencia que nos cloroplastos. Por iso, a pesar de que é máis difícil de analizar que o xenoma dos cloroplastos debido aos reordenamentos, o xenoma das mitocondrias foi utilizado nas análises moleculares de ADN en que se buscaban parentescos entre parentes afastados (por exemplo nas anxiospermas basais, Qiu 1999).
O ADN do núcleo acumula moitas mutacións e posúe moitos polimorfismos, polo que é utilizado para establecer diferenzas entre especies próximas ou entre poboacións da mesma especie. É máis difícil de analizar que o xenoma dos orgánulos polo que só se fan as análises moleculares do ADN do núcleo nas especies que teñen importancia agrícola.
Introdución á Bioloxía Sistemática
A Bioloxía Sistemática é a rama da Bioloxía que se ocupa de establecer as relacións de parentesco entre os taxons de organismos, tamén chamada filoxenia dos organismos. Para iso a Bioloxía Sistemática asume nun principio que todos os organismos do planeta temos un antecesor común, e que os organismos máis emparentados terán máis similitudes entre si que as que terán os organismos máis lonxanamente emparentados. Para saber canto similares son dous organismos entre si a Sistemática válese de caracteres: establécese un carácter que pode ter diferentes estados, e obsérvase nos diferentes organismos, que estados do carácter están presentes (por exemplo flores vermellas/flores brancas).
Para que un carácter sexa útil en Bioloxía Sistemática, é fundamental que exista variación dese carácter nos diferentes organismos estudados (dito doutra forma, que teña "diferentes estados do carácter"). Por iso o interese da Sistemática Molecular céntrase nas mutacións, que dan como resultado caracteres que son compartidos por algúns taxóns pero non por outros, e por tanto atopar un mesmo carácter en dous taxóns diferentes pode ser indicador de que nalgún momento eses taxóns pertencían á mesma especie.
En principio asúmese que os organismos que posúen o mesmo estado do carácter están máis emparentados entre si que os organismos que posúen un estado diferente do carácter, pero non sempre é así. A Bioloxía Sistemática ten que lidar con dúas pantasmas que escurecen a información filoxenética: as reversións e as converxencias. Nas reversións, un estado do carácter volve a un estado ancestral (por exemplo flores brancas -> flores vermellas -> flores brancas). Nas converxencias, dúas especies non emparentadas, por eventos de mutacións independentes, terminan por posuír o mesmo estado do carácter (por exemplo flores vermellas -> flores brancas nos dous casos).
As secuencias de ADN utilizadas como caracteres na Bioloxía Sistemática
Os pioneiros en propor os datos moleculares como caracteres para o seu uso no campo da Bioloxía Sistemática, aseguraban que os datos moleculares son máis adecuados que os morfolóxicos para reflectir a verdadeira filoxenia dos organismos, debido a que os datos moleculares reflicten cambios a nivel do xenoma, que se pensaba que estaba menos suxeito a converxencia evolutiva e paralelismo do que o estaban os caracteres morfolóxicos.
Esta asunción temperá hoxe en día parece ser incorrecta. Os datos moleculares están en realidade suxeitos a moitos dos mesmos problemas que teñen os datos morfolóxicos. A maior diferenza é simple: hai moitos máis datos moleculares que datos morfolóxicos dispoñibles, co agregado de que a súa interpretación é máis fácil tamén: unha adenina será sempre unha adenina, pero por exemplo as follas compostas poden ter un aspecto moi diferente en plantas diferentes.
En moitos casos, a cantidade de información que forneceron os datos moleculares ha permitido a localización de taxóns que sempre foron problemáticos (por exemplo Hydrangeaceae foi tradicionalmente situada preto das saxifragáceas pero agora está claro que non están relacionadas, senón que Hydrangeaceae é parte da orde Cornales). Foi máis ben raro que os datos moleculares suxerisen algo completamente novo, aínda que houbo algún que outro caso dramático, como a monofilia do clado do glucosinolato e a localización de Limnanthaceae e a inclusión de Vochysiaceae nos Myrtales.
Tipos de xeración de datos moleculares
Os taxónomos valéronse de diversas formas de analizar o ADN, aínda que hoxe en día predomina a análise directa das secuencias, tamén se utilizaron outros métodos como o mapeo de sitios de restrición.
Mapeo de sitios de restrición
Os primeiros estudos moleculares consistiron de mapeos de sitios de restrición. Para iso extraíase o ADN e logo mesturáballo con encimas de restrición, que o cortaban en secuencias específicas (por exemplo a encima BamHI corta o ADN en todos os sitios en que a secuencia sexa GGATCC). Logo utilízanse métodos para separar os pedaciños de ADN segundo o seu tamaño, e esa información dada por varias encimas de restrición utilizábase para reconstruír a secuencia de ADN por laboriosos métodos.
O mapeo de sitios de restrición segue sendo común para estudar a variación no xenoma do cloroplasto e o ARN ribosómico, particularmente entre especies conxenéricas e ás veces dentro de cada especie tamén.
Secuenciación de ADN
A secuenciación de xenes, partes de xenes, ou mesmo de rexións non codificantes é moi utilizada hoxe en día en sistemática. A secuenciación é a determinación da orde precisa en que se atopan os nucleótidos (Adenina, Timina, Citosina ou Guanina) nun anaco de ADN dado. A dificultade máis grande da secuenciación é a de obter unha cantidade suficiente de ADN para traballar. Primeiro utilizáronse librarías de xenes, onde as bacterias replicaban os fragmentos de ADN cortados con encimas de restrición, este laborioso método agora foi substituído polo uso da técnica da PCR. Unha desvantaxe da PCR é que ás veces introduce erros na secuencia, o que pode afectar a estimación da filoxenia, particularmente se as secuencias a comparar son moi similares. Unha forma de diminuír estes erros é secuenciar as dúas cadeas de ADN, e algunhas revistas científicas non aceptan traballos realizados sobre unha soa das cadeas.
A secuenciación directa por PCR pode non distinguir entre múltiples copias dun mesmo xene, ou entre diferentes alelos dun xene (o que si poden facer as librarías de ADN).
Caracteres moleculares nas plantas
Por razóns históricas a maior cantidade de caracteres do ADN pertencen ao ADN do cloroplasto e ao ADN que codifica para o ARN ribosomal. Isto foi así porque estes anacos de ADN son abundantes na célula das plantas, facendo a súa detección por Southern blots fácil. Outro tipo de caracteres utilizado foron os reordenamentos de ADN.
Unha das limitacións do rbcL como marcador filoxenético é a súa taxa de mutacións baixa. A proteína que codifica é moi definida ao nivel dos aminoácidos que codifica, e as mutacións non adoitan sobrevivir. Por tanto o xene rbcL non é útil para inferir relacións filoxenéticas entre xéneros moi emparentados. Para iso utilizáronse outros xenes cloroplastídicos.
Todos os xenes citados até agora son parte do mesmo xenoma non recombinante que o rbcL, polo que seguen o rastro da mesma historia familiar (polo xeral materna, ao ser xenes cloroplastídicos).
Abanca
Abanca, ABANCA Corporación Bancaria S.A., é un banco con sede en Galicia. Creouse no 2011 tras a "bancarización" da caixa de aforros de NovaCaixaGalicia. Opera nas comunidades autónomas de Galicia e Asturias e noutras partes de España e Portugal. Ten oficinas bancarias no Reino Unido, Francia, Suíza, o Brasil, Venezuela, Panamá, México e os Estados Unidos. Opera baixo o nome de Abanca dende o 27 de xuño de 2014, substituíndo á anterior marca Novagalicia Banco.
Historia
miniatura|Anuncio de Abanca na Coruña. miniatura|Anuncio de Abanca ó lado da Sede Afundación na Coruña.
En abril de 2014, Banesco, foi o vencedor da poxa de NCG Banco a través de Banco Etcheverría. Pagou 1000 millóns de euros por unha entidade rescatada con 9000 millóns do erario público que nunca foron recuperados.
A empresa anunciou que suprimiría a marca Novagalicia Banco e se substituiría por unha nova. O 26 de xuño de 2014, a nova marca Abanca foi presentada en Santiago de Compostela. O 27 de xuño de 2014, a marca comercial Novagalicia Banco foi substituída pola marca Abanca.
Está previsto que as oficinas de Banco Etcheverría pasen a operar tamén baixo a marca Abanca. A marca Banco Etcheverría podería quedar para banca privada a partir do próximo ano.
Características
Abanca é «un nome en galego, para un banco con alma de caixa que nace co obxectivo de merecer servir ós galegos», en palabras de Juan Carlos Escotet, presidente de Banesco. Co azul e o branco como cores predominantes, a nova marca do banco galego vai acompañada dun lema, "Sentir Común", «que aglutina tódolos valores do novo banco que nace con esta marca: a responsabilidade, a confianza, a calidade, a sinxeleza, a innovación».
Noboribetsu
Noboribetsu (登別市, のぼりべつし, Noboribetsu-shi) é un concello da subprefectura de Iburi da prefectura de Hokkaidō no Xapón. Está situada ao suroeste da illa de Hokkaidō, no norte do Xapón. A súa superficie é de 212,11 km² e a poboación de 52.572 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 248 h/km².
O concello de Noboribetsu limita cos concellos de Muroran, de Date, de Sōbetsu e de Shiraoi.
Castor
miniatura|Encoro feito por castores en Nesmith, Carolina do Sur O castor é un mamífero roedor e semi-acuático, nativo de América do Norte e de Europa. É o único animal pertencente á familia Castoridae, que contén un único xénero, Castor. Hai dúas especies de castores: Castor fiber e Castor canadensis. Investigacións xenéticas mostraron que as poboacións de castores europeas e norteamericanas son distintas e que o cruzamento é improbable.
O castor fiber foi cazado ata case a extinción por mor da súa pel e dun aceite que producen e que se aplica na industria de perfumes. Desapareceu completamente das Illas Británicas no século XVI. No continente, subsisten diversas poboacións en Escandinavia e ao redor dos ríos Elba e Ródano. A especie foi recentemente reintroducida nos Países Baixos e en Baviera con éxito.
O castor canadensis é o animal nacional do Canadá e a mascota dunha serie de universidades e institutos nos Estados Unidos de América, sobre todo os relacionados con enxeñerías. Esta especie tamén sufriu bastante coa caza descontrolada, pero está neste momento fóra de perigo. No inicio da colonización de América do Norte, os indios usaban peles de castor como moeda de cambio cos pioneiros europeos.
Os castores son animais herbívoros e sobre todo nocturnos, coñecidos pola súa tendencia natural de construír encoros en ríos e abrigos naturais nas lagoas artificiais así creadas. Estes abrigos son construídos tamén polo castor e teñen unha entrada subacuática, o que os fai fortalezas impenetrables para os depredadores. Estudos recentes mostran que o que motiva aos castores a construír represas é o son da auga ao correr. Por exemplo, o animal constrúe un dique ata a auga para de correr; se este son é introducido artificialmente, o castor continúa a construción, aínda que a súa lagoa xa estea completa, ata que pare o son.
Maui Patera
Maui Patera é un patera (un cráter irregular), ou un cráter complexo con ladeiras escaleiradas, na lúa de Xúpiter, Ío. Ten aproximadamente 38 kms de diámetro e está situado a [//toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Maui_Patera&params=16.61_N_124.25_W_globe:io_type:landmark_source:gpn 16,61° N 124,25° O]. O nome de Maui provén da mitoloxía hawaiana, onde Maui era un semideus que lle buscou o lume a Mafuike, este nome foi aprobado pola Unión Astronómica Internacional no 1979. Está situado ó suroeste do centro eruptivo de Maui, o sur de Euxine Mons, e o suroeste do volcán Amirani. Ó leste de Maui eestá situado Monan Patera, Monan Mons, e Ah Peku Patera.
Canabarro
miniatura|Canabarros variados do Museo de cerámica de [[Chinchilla de Montearagón, Albacete.]] miniatura|Canabarro argárico de Beniaján, considerado o máis antigo dos achados na [[Península Ibérica.]]
O exemplar máis antigo aparecido na Península Ibérica pertence á cultura argárica e foi achado na necrópole de Puntarrón Mozo (Beniaján), próxima á capital da rexión murciana, en cuxo museo arqueolóxico se conserva; peza importante na historiografía da cerámica por se tratar dunha 'obra pechada', cun só orificio de 2 cm e a anga colocada na parte superior; a medida do porrón é de 11×9,5 cm.
Funcionamento
O principio de funcionamento do canabarro é o seguinte: a auga almacenada fíltrase polos poros da arxila e en contacto co ambiente seco exterior (característica do clima mediterráneo) evapórase, producindo un arrefriado (2,219 kilojoules por gramo de auga evaporada). A clave do arrefriado está, polo tanto, na evaporación da auga exudada, xa que esta, para se evaporar, tira parte da enerxía térmica da auga almacenada dentro da vasilla.
Nalgunhas rexións, antes de usalo por vez primeira, cúrase deixándoo durante un par de días cheo de auga e cun pouco anís. En zonas de litoral, para curar o barro introdúcense algúns cantos mariños pola boca de carga, déixanse en auga uns días e enxáuganse ben para que non quede resaibo a sal.
Efectos similares
No ano 2000, un profesor de escola nixeriano gañou o "Rolex Award for Enterprise" polo seu sistema de conservación de alimentos mediante un método de arrefriamento evaporativo similar ao canabarro. O seu sistema consiste en dous vasos ou potas de arxila, o máis pequeno metido dentro do maior. O espazo entre ambos énchese de area mollada. A comida ponse no vaso interior. A evaporación da auga entre as potas arrefría os alimentos e mantenos por debaixo da temperatura ambiente, sempre que a area entre as potas permaneza húmida.
No deseño dos edificios acontece un efecto similar, chamado 'efecto canabarro' ou efecto botijo en castelán, para conseguir a autorregulación da temperatura nos cuartos das vivendas.
Hans Christian Ørsted
Hans Christina Ørsted, nado en Rudkøbing en 1777 e finado en Copenhague en 1851, foi un físico e químico dinamarqués. O seu descubrimento do campo magnético nas proximidades dunha corrente eléctrica en 1820 é a orixe do electromagnetismo. Construíu un pezómetro para estudar a compresibilidade dos líquidos e dos sólidos en 1822.
Traxectoria
Foi un grande estudoso do electromagnetismo. En 1813 agoirou a existencia dos fenómenos electromagnéticos, o cal non ficou demostrado até 1819, xunto con Ampere, cando descubriu a desviación dunha agulla imantada ao ser colocada en dirección perpendicular a un condutor, polo que circula unha corrente eléctrica, demostrando así a existencia dun campo magnético arredor de todo condutor atravesado por unha corrente eléctrica, e iniciándose dese modo o estudo do electromagnetismo. Este achado foi crucial no desenvolvemento da electricidade, xa que puxo en evidencia a relación existente entre a electricidade e o magnetismo. Ørsted é a unidade de medida da relutancia magnética. Crese que tamén foi o primeiro en illar o aluminio, por electrólise, en 1825, e en 1844 publicou o seu Manual de Física Mecánica. miniatura|Hans Christian Ørsted, Der Geist in der Natur, 1854|center
O Paraíso, Paleo, Carral
O Paraíso é un lugar da parroquia de Paleo no concello coruñés de Carral na comarca da Coruña. É unha continuación cara o sur do núcleo urbano de Carral.
Renania do Norte-Westfalia
Renania do Norte-Westfalia (abreviado habitualmente coma NRW, e oficialmente coma NW), ás veces escrito Renania do Norte-Vestfalia, é o máis occidental e grande -en termos de poboación e economía- Estado de Alemaña.
División administrativa
miniatura|Mapa de Renania do Norte-Westfalia. miniatura|Cidades de Renania do Norte-Westfalia.
Francesc Pi i Margall
Francesc Pi i Margall, nado en Barcelona o 20 de abril de 1824 e finado en Madrid o 29 de novembro de 1901, foi un político, pensador e escritor catalán, presidente da Primeira República Española dende febreiro de 1873 até xaneiro de 1874. Partidario dun modelo federalista para a Primeira República, soubo unir as influencias de Proudhon para levar a cabo a política do Estado.
Primeiros anos
Fillo dun tecedor, con sete anos ingresou no seminario; segundo se supón, a súa intelixencia e ansias por saber comezaron a desenvolverse con rapidez. Por aquelas, unha das maneiras que tiñan as xentes humildes de que os seus fillos tiveran estudos era logrando que os admitisen nun seminario. Tras o seu paso polo seminario, e con dezasete anos, Francesc Pi i Margall accedeu á Universidade de Barcelona, onde completou os seus estudos en Filosofía e logo, empezou a carreira de Dereito en 1837, a cal rematou aos 24 anos.
Dende cativo sentiu atracción pola literatura. Por iso colaborou co grupo de escritores románticos cataláns, sobre todo con Milá Fontanals e Pablo Piferrer.
En 1842 publicou Cataluña, primeiro e único volume de La España pintoresca, unha ambiciosa obra ilustrada que pretendía recoller todas as rexións de España. Unha época na que se desenvolvía a rexencia de Espartero na que a cidade se sublevaba contra a política do rexente provocando que a cidade fose canoneada dende a fortaleza de Montjuic.
Máis tarde, en 1847 trasladouse a Madrid onde gañou a vida publicando diversos artigos e facendo crítica teatral no diario El Correo, e incluso traballando na banca catalá. Pronto deixou de traballar no diario, o cal fechou pola publicación dun artigo de Pi durante o goberno de Narváez. Ao morrer o seu amigo Piferrer encargouse dos Recuerdos y bellezas de España, unha obra composta por litografías sobre paisaxes españolas; rematando o volume de Cataluña e comezando o de Andalucía, para o cal se desprazou até alí en varias ocasións. Anos máis tarde, comezou a Historia de la pintura, que foi prohibida acusada de conter ataques ao cristianismo. Os bispos e arcebispos meteron presión de tal maneira sobre o goberno que Juan Bravo Murillo tivo que ordenar a recollida da obra. Pi e o editor libráronse dos tribunais porque a denuncia interposta non foi admitida por estar fóra de prazo. Por suposto, Pi i Maragall tivo que abandonar a redacción de Recuerdos y bellezas de España e renunciar á publicación de todo o material que preparara. Os seus artigos nos xornais tiveron que aparecer con seudónimo e todos os raios da reacción caeron sobre a súa cabeza cando ese mesmo ano (1851) presentou os seus Estudios sobre la Edad Media, obra que foi prohibida pola Igrexa católica española e non foi publicada até 1873. 150px|miniatura|Portada de [[1839 do ambicioso proxecto artístico-literario de once volumes titulado Recuerdos y Bellezas de España.]]
O home político
O mesmo ano expuxo a súa doutrina política en La reacción y la revolución, onde ataca á monarquía, a propiedade omnímoda e ao cristianismo, e bosquexa como solución a revolución democrática de base popular. A pesar de que a obra xa contiña as doutrinas federalistas que defendería durante a súa presidencia, a idea principal que desenvolve é a liberdade e a soberanía individual, que se pon por enriba da soberanía popular e polo que é reivindicado polos ácratas.
Durante o Bienio Progresista, o pobo de Barcelona propuxo a Pi i Margall como candidato a Cortes dese ano (1854), mais non sairía elixido. Na segunda volta, por poucos votos de diferenza, foi derrotado polo xeneral Joan Prim, membro do Partido Progresista.
En 1856 fundou a revista La Razón, pero a reacción moderada propiciou a súa desaparición. Durante o ano 1855 e até a súa retirada a Vergara, de onde volveu para traballar en La Discusión, xornal do que acabou sendo director en 1854; Pi i Margall comezara a dar leccións de política e economía nun cuarto da rúa Desengaño. A afluencia de mozos de todas as clases, de obreiros e de intelectuais foise facendo en pouco tempo tan numerosa que enchían corredores e escaleiras. Nestas leccións e conferencias, e até que o goberno llo prohibiu, comezaron a expoñerse as bases republicanas.
Desta época data a polémica que mantivo con Emilio Castelar sobre a concepción individualista ou socialista da democracia -mantendo el a segunda- provocando que a maioría do partido encabezado por José María Orense negara publicamente que os socialistas foran demócratas; Pi replicou coa denominada Declaración de los Treinta, na cal os trinta asinantes, membros do partido, cualificaban de demócratas a ámbalas dúas tendencias. Así, Pi renunciou ao seu posto de director aos seis meses.
Motivos
Dende 1864 Pi i Margall conspirou en contra da monarquía. Os sucesivos fracasos das insurreccións promovidas por Prim para obrigar a Isabel II a chamar ao goberno aos progresistas, culminaron na sublevación do cuartel de San Gil e o fusilamento de decenas de sarxentos dese cuartel.
Narváez, dende o goberno, desatou a conseguinte represión xeneralizada. A maioría dos demócratas e dos progresistas tiveron que fuxir a Francia para estar a salvo. Na noite do día 2 de agosto a policía asaltaba a vivenda de Pi i Margall. Afortunadamente, alguén o avisara pouco antes e tivo tempo para fuxir e evitar a súa detención. Permaneceu escondido uns días até que puido inicia a súa fuxida a Francia e chegar a París.
Un tempo de reflexión
A estancia en París permitiulle profundar no coñecemento de Proudhon, autor de influencias visibles no pensamento de Pi e ao que traduciu as súas principais obras ao español, participando deste modo indirectamente no nacente anarquismo hispano. Durante o seu exilio francés púxose en contacto cos núcleos positivistas e madurou a súa ideoloxía revolucionaria, baseada na destrución da autoridade para substituíla polo libre pacto consecutivo da federación.
Situación en España
En setembro de 1868, o almirante Topete sublevou a escuadra en Cádiz; Prim incorporouse dende Xibraltar e chegaron a unirse os xenerais de Canarias. As gornicións fóronse sumando á sublevación e Prim, a bordo da fragata Zaragoza, ía gañando para a revolución, unha tras outra, todas as capitais costeiras do litoral mediterráneo. Dimitiu o ditador González Bravo e a raíña Isabel nomeou presidente do goberno ao xeneral José Gutiérrez de la Concha. O exército realista que mandaba o xeneral Pavía foi derrotado na batalla da Ponte de Alcolea polas forzas mandadas polo xeneral Serrano. O 30 de setembro Isabel II e a súa Corte saíron de Donostia e cruzaron a fronteira francesa. Porén, Pi non volveu a España e prolongou voluntariamente o seu exilio en París. Desconfiaba dos xenerais e pensaba que o novo réxime tampouco ía acometer as reformas fundamentais que o país necesitaba.
A revolución de La Gloriosa abría as portas a Pi para volver novamente a España.
Deputado
Pi decidiuse a volver do seu exilio en París. O Goberno provisional estableceu as liberdades fundamentais e o 18 de decembro de 1868, por primeira vez en España, celebráronse unhas eleccións municipais por sufraxio universal. Logo, en xaneiro, celebraríanse unhas para deputados.
O Partido Democrático dividiuse en dous: os partidarios dunha monarquía democrática e os partidarios do réxime republicano federal. Pi i Margall, sen ter participado na campaña electoral, foi un dos 85 republicanos que obtivo acta de deputado. Coa división do partido apareceu o Partido Republicano Democrático Federal no que Pi iría destacando entre a minoría republicana.
Os republicanos, detractores da monarquía, viaxaron por toda España predicando na súa contra e deleitando o pobo cos novas propostas dunha república federal para España.
O 16 de novembro votaron os deputados polo novo monarca, entre os favoritos estaban:
As votacións obtidas foron as seguintes: 191 votos a favor de Amadeu de Savoia, 60 pola República federal, 27 polo duque de Montpensier, 8 polo xeneral Espartero, 2 pola República unitaria, 2 por Afonso de Borbón (futuro Afonso XII), 1 pola República, 1 pola duquesa de Montpensier e 19 papeletas en branco.
Comezo da Primeira República
200px|miniatura|Bandeira provisional da Primeira República, mentres se deseñaba unha nova tricolor de franxas [[vermello|vermella, branca e azul.]]
O 11 de febreiro de 1873, tras facerse pública a abdicación de Amadeu de Savoia do trono de España mediante o discurso de renuncia, as Cortes proclamaron a Primeira República.
Durante o primeiro goberno da República de Estanislao Figueras, Pi ocupouse do Ministerio da Gobernación no gabinete, frustrando o golpe de estado en contra do presidente. O primeiro goberno, durou do 11 de febreiro até o 11 de xuño. O presidente, ao non poder facer fonte aos problemas de España, exiliouse a Francia e rexeitou o cargo.
"Vacante el trono por renuncia de Amadeo I de Saboya, el Congreso y el Senado, constituidos en las Cortes Soberanas, han reasumido todos los poderes y proclamado la República. A consolidarla y darle prestigio han de dirigirse ahora los esfuerzos de todas las autoridades que de este Ministerio dependen. Se ha establecido sin sangre, sin convulsiones, sin la más pequeña alteración del orden: y sin disturbios conviene que se la sostenga, para que acaben de desengañarse los que la consideraban como inseparable de la anarquía. Orden, Libertad y Justicia: éste es el lema de la República. Se contrariarían sus fines si no se respetara y se hiciera respetar el derecho de todos los ciudadanos (...). Se le contrariarían también, si no se dejara amplia y absoluta libertad a las manifestaciones de pensamiento y de la conciencia; si se violara el más pequeño de los derechos consignados en el Título I de la Constitución de 1869."
Francesc Pi i Margall, 1873, Ministro de Gobernación: Circular del Ministerio de la Gobernación a todos los Gobernadores de provincias.
Segundo Presidente da República (11 de xuño - 18 de xullo)
Coa dimisión de Figueras, convocáronse novas eleccións, nas que Pi i Margall foi nomeado Presidente da República e todo o poder executivo recaeu nel. O novo presidente recolleu un programa amplo de reformas entre as que destacan:
Ante este panorama, sumado á Guerra dos Dez Anos (independencia cubana), ao carlismo e ao feito de vincular a Pi como líder do movemento cantonal, este dimitiu o 18 de xullo.
Fin da República
Sucedéronse novas eleccións e Nicolás Salmerón gañou. Así foi proclamado Presidente tendo entre os seus ministros aos mesmos que tivo Pi. Pi non realizara moitos gastos como Ministro da Gobernación, polo que a República contaba con grandes recursos económicos. Ante a negativa do presidente, alegando problemas de conciencia, a firmar oito sentenzas de morte, este dimite o 5 de setembro.
Nas novas eleccións Emilio Castelar resultou gañador, por encima de Pi, candidato de nova á Presidencia. Emilio Castelar ía conseguir atribucións especiais temporais -até o 2 de xaneiro de 1874- que lle permitirían suspender as garantías constitucionais e a suspensión das Cortes até xaneiro, co fin de solucionar os problemas do país.
As grandes liñas os gobernos da República caracterizáronse por tres problemas: o carlismo, a guerra da independencia cubana e o cantonalismo, ademais dos conflitos internos entre os partidos.
Restauración da Monarquía
Despois da súa dimisión como presidente, Pi intentou refacer a alianza centro-esquerda, pero o golpe de estado por parte do xeneral Manuel Pavía frustrou a iniciativa. 300px|miniatura|Entrada das tropas do xeneral Pavía no [[Congreso dos Deputados o 3 de xaneiro de 1874. Gravado aparecido en La Ilustración Española y Americana.]] Na madrugada do día 3 de xaneiro de 1874 estaban as Cortes reunidas votando un novo presidente que substituíse a Castelar. Deu entón o golpe de estado o xeneral Pavía, que nun primeiro momento ofreceu a presidencia ao dimitido Castelar, que a rexeitou sen contemplacións. Formou goberno o xeneral Serrano provisionalmente até que a monarquía foi restaurada nomeando rei a Afonso XII da dinastía Borbón.
Acontecidos estes feitos, Pi tivo que abandonar forzosamente a política activa. Adicou o seu tempo á redación dun libro no que quedase recollida a súa ideoloxía republicana e as ideas principais da curta República. Titulado La República de 1873, foi proibido polas autoridades. En maio de 1874, Pi foi vitima dun atentado na súa propia casa, do que afortunadamente saíu ileso. Pouco se sabe da represión que seguiu ao golpe de Pavía e da que tivo lugar nos primeiros anos da Restauración. O propio Pi foi detido e conducido a unha prisión andaluza, onde permaneceu un tempo.
En 1881, separouse do republicano catalán Valentí Almirall e do catalanismo.
Despois dunha vida política moi activa e importante do século XIX, Francesc Pi i Margall, de setenta e sete anos de idade, morre na súa casa de Madrid, ás seis da tarde do 29 de novembro de 1901.
Valoración
Pi defendeu sempre a súa ideoloxía republicana federalista contra todos os problemas que se derivaron diso. Destacou como historiador, xornalista, crítico de arte, filósofo e economista.
A doutrina de Pi denota a influencia de Hegel, Rousseau e de Proudhon, aínda que a influencia deste último non interveu na elaboración do federalismo pactista de Pi, xa que a obra deste é anterior neste punto á de Proudhon. O pensamento de Pi foi un dos máis revolucionarios do século XIX español e, dende o punto de vista do anarquismo, unicamente foi superado polos bakuninistas. Sitúase no cruzamento de demócratas e socialistas.
Mathias Rust
thumb|Traxecto de voo de Mathias Rust na súa incursión á Unión Soviética. Mathias Rust, nado en Wedel o 1 de xuño de 1968, é un aviador alemán coñecido pola súa aterraxe ilegal preto da Praza Vermella en Moscova o 28 de maio de 1987, con dezanove anos de idade, voou dende Hamburgo até Moscova cun Cessna 172B. Logo de atravesar a defensa aérea soviética chegou a aterrar preto do Kremlin.
O voo a Moscova
miniatura|Avión de Mathias  Rust ([[ Deutsches  Technikmuseum  Berlin).]] Tras engalar de Uetersen o 13 de maio,  Rust encheu a súa avioneta alugada Cessna 172 B (D-ECJB) a mañá do 28 de maio de 1987 no aeroporto de Helsinqui- Malmi. Informou ao control de tráfico aéreo que o seu destino era Estocolmo, pero modificou o seu rumbo cara ao leste para desaparecer do espazo aéreo finés á altura de  Sipoo con dirección ás costas do Báltico, virando finalmente cara a Moscova. Penetrou na Unión Soviética nun día festivo dos gardas fronteirizos, voando directamente cara a Moscova, onde aterrou na Praza Vermella, sendo posteriormente arrestado por oficiais do KGB.
Nunca o revelou, pero para os entendidos, desde a costa Báltica só había que voar sobre o tramo da vía férrea para chegar a Moscova, a unha altura moi escasa, fóra do alcance dos radares da defensa antiaérea.
As consecuencias da aterraxe na Praza Vermella
O xuízo a Rust comezou en Moscova o 2 de setembro de 1987. É condenado a catro anos de traballos forzados por delitos leves de vandalismo, violación das leis de aviación civil e das fronteiras soviéticas. Tras permanecer en prisión 432 días no cárcere moscovita de Lefortovo, é posto en liberdade condicional. Volve a Alemaña occidental o 3 de agosto de 1988 despois de que o Secretario de Estado Andréi Gromyko, actuando como presidente do Soviet Supremo da URSS, asinase o documento que permitiu a Rust recuperar a liberdade.
Regreso a Alemaña e vida posterior
Ao seu regreso a Alemaña, Rust comeza o seu servizo comunitario obrigatorio nun hospital; pero tras apuñalar a unha compañeira de traballo, é sentenciado a 30 meses de prisión, dos que cumpre 15 meses.
Volve a Rusia, onde traballa como vendedor de zapatos e posteriormente pasa dous anos viaxando ao redor do mundo. Coñece a unha muller coa que contraeu matrimonio (Athena) en Trindade, e vivían xuntos en Berlín, onde el traballaba para unha compañía financeira.
No ano 2007, aos 39 anos, Rust divórciase da súa segunda esposa, unha muller da India.
En abril de 1994 Rust volveu a Rusia para visitar puntos de interese, tales como a ponte no que aterrou en 1987.
Actualmente o avión utilizado por Rust no seu famoso voo, un  Reims- Cessna  F172 P  Skyhawk II con rexistro D- ECJB e  c/ n  F17202087, atópase no Deutsches Technikmuseum de Berlín.
Suttungr (lúa)
Suttungr ou Saturno XXIII, é unha pequena lúa de Saturno. Foi descuberta por Brett J. Gladman, e o seu equipo no ano 2000, e recibiu a designación temporal de S/2000 S 12.
Suttungr ten uns 5,6 km de diámetro e orbita Saturno a unha distancia media de 19,667 millóns de km en 1029,703 días, cunha inclinación orbital de 174° respecto da eclíptica (151° respecto do ecuador de Saturno), de movemento retrógrado e cunha excentricidade de 0,131. Suttungr podería estar formado a partir dos cascallos expulsados dos grandes impactos recibidos pola lúa Febe.