cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nova Zelandia
Goberno e política
O gobernador xeral pode exercer poderes de prerrogativa real (por exemplo, a revisión de casos de «inxustiza» e facer nomeamentos de ministros para o gabinete, embaixadores e outros funcionarios públicos claves) e en raras ocasións, os poderes da reserva (o poder para destituír un primeiro ministro, disolver o parlamento ou rexeitar o consentimento real dun proxecto de lei). O gobernador xeral tamén preside, pero sen ser membro, o Consello Executivo, unha comisión oficial integrada por todos os Ministros da Coroa que aconsellan ao gobernador xeral. O rei e o gobernador xeral normalmente non poden exercer ningún poder sen o asesoramento do gabinete, agás en circunstancias onde non hai ningún gabinete ou o gabinete perdeu a confianza do parlamento.
O parlamento de Nova Zelandia é o representante do poder lexislativo e está conformado polo soberano (representado polo gobernador xeral) e a Cámara de Representantes. Desde 1950 o parlamento consta dunha soa cámara; anteriormente tamén existía unha cámara alta, coñecida como o Consello Lexislativo. A supremacía da Cámara de Representantes sobre o soberano foi establecida en Inglaterra pola Carta de dereitos de 1689, a cal foi ratificada como lei en Nova Zelandia. A Cámara de Representantes é elixida democraticamente e desta fórmase un goberno do partido ou coalición que posúe a maioría dos escanos. Se non hai ningunha maioría pódese formar un goberno de minoría se se obtén o apoio doutros partidos a través de votos de confianza. O gobernador xeral nomea os Ministros da Coroa baixo o asesoramento do primeiro ministro, que é por convención, o líder do partido ou coalición gobernante, é dicir, coa maioría no parlamento. O gabinete, encabezado polo primeiro ministro, é o máximo órgano de formulación de políticas e consiste na maioría dos Ministros da Coroa. miniatura|esquerda|Beehive e os edificios do Parlamento, en Wellington.
Case todas as eleccións parlamentarias xerais entre 1853 e 1996 celebráronse por sufraxio directo. A única elección sen voto directo foi a de 1908, cando se utilizou un sistema con segunda volta. Desde 1930 as eleccións estiveron dominadas por dous partidos políticos: o Partido Nacional e o Partido Laborista. As críticas ao sistema de sufraxio directo comezaron na década de 1950 e intensificáronse despois de que o Partido Laborista perdese as eleccións de 1978 e 1981, malia ter máis votos que o Partido Nacional. En 1992 celebrouse un referendo consultivo para cambiar o sistema de votación, o que conduciu a un referendo vinculante durante as eleccións de 1993. Elixiuse unha forma de representación proporcional, chamada representación proporcional mixta, a cal continúa ata o momento. Baixo este sistema, cada persoa ten dereito a dous votos: un decide os 65 asentos electorais (incluíndo sete reservados para os maorís) a través de sufraxio directo, e o outro é para elixir un partido político. Os restantes 55 asentos son asignados para que a representación no parlamento reflicta os resultados do segundo voto. Un partido ten que obter o 5 % dos votos totais para ser elixible a ocupar un dos 120 escanos do parlamento.
Unha vez que Nova Zelandia se converteu nunha colonia da coroa, xa non estaba baixo a xurisdición da Corte Suprema de Nova Gales do Sur, cuxa autoridade no país terminou o 22 de decembro de 1841. O primeiro xuíz do poder xudicial neozelandés foi designado tres semanas máis tarde. O poder xudicial está conformado polos xuíces e funcionarios xudiciais que son nomeados baixo normas estritas en canto ao seu exercicio e non politicamente, a fin de manter a independencia constitucional do goberno. Isto teoricamente permite interpretar a lei baseándose nas políticas aprobadas polo parlamento sen outras influencias sobre a súa decisión. Ata 2004 o Consello Privado do Reino Unido en Londres, era a corte final de apelación, pero foi abolida e substituída pola Corte Suprema de Nova Zelandia, que é agora a corte máis alta no país. O poder xudicial inclúe tamén o Tribunal de apelación, o Tribunal superior e os tribunais inferiores. O xefe da xudicatura é o presidente do Tribunal Supremo, posto ocupado dende 1999 por Sian Elias. Entre marzo de 2005 e agosto de 2006, 112 anos despois de converterse no primeiro país en outorgar á muller o dereito a voto, Nova Zelandia foi o único país do mundo no que todos os cargos máis altos do goberno foron ocupados simultaneamente por mulleres: Isabel II (raíña), Silvia Cartwright (gobernadora xeral), Helen Clark (primeira ministra), Margaret Wilson (presidenta da Cámara de Representantes) e Sian Elias (presidenta do Tribunal Supremo).
Relacións exteriores
miniatura|dereita|Día do ANZAC en Wellington. Da dereita para a esquerda, as bandeiras de Nova Zelandia, Reino Unido e Australia.
Durante a época colonial permitiuse ao goberno británico determinar as políticas de comercio exterior e outros asuntos de política exterior. Nas Conferencias Imperiais de 1923 e 1926, outorgouse a Nova Zelandia a liberdade para negociar os seus propios tratados internacionais, sendo o primeiro deles co Xapón en 1928. Malia esta independencia, Nova Zelandia seguiu rapidamente ao Reino Unido ao declarar a guerra a Alemaña o 3 de setembro de 1939. Nesta declaración, o primeiro ministro Michael Savage proclamou, «onde ela vai, imos; onde ela se atopa, estamos».
Os neozelandeses loitaron e morreron nas dúas guerras mundiais, con notables actuacións nas batallas de Gallípoli, Creta, O Alamein e Montecassino. En Gallípoli, 2721 neozelandeses perderon a vida en máis de nove meses de loita. A campaña tivo un papel importante no fomento dunha identidade nacional e fortaleceu a tradición de ANZAC entre Nova Zelandia e Australia. O exército neozelandés tamén tivo un papel clave na batalla do Río da Prata e na batalla de Inglaterra. Durante a Guerra do Pacífico da segunda guerra mundial, os Estados Unidos tiñan máis de 400 000 militares estacionados en Nova Zelandia.
En febreiro de 1985, o país negou a entrada do US Buchanan ás súas augas, debido á implantación dunha nova política en contra da enerxía nuclear e a prohibición do acceso aos seus portos a buques con armas nucleares. En resposta, Estados Unidos anunciou que suspendería as súas obrigas contractuais a menos que se restaurase o acceso aos portos. Con todo, Nova Zelandia fortaleceu a súa postura antinuclear aprobando a acta da Zona Libre de Enerxía Nuclear de Nova Zelandia, Desarme e Control de Armas de 1987, sendo o primeiro Estado occidental en promulgar este tipo de lei. En 2010 ambos os dous países comezaron unha nova asociación estratéxica coa firma da Declaración de Wellington. Segundo o primeiro ministro, a declaración non foi un regreso a un tratado de seguridade como o ANZUS, malia informes dun aumento na cooperación militar desde 2007.
miniatura|esquerda|Casa de Nova Zelandia, a Alta Comisión de Nova Zelandia en [[Londres.]]
Nova Zelandia traballa estreitamente con Australia, cuxa política exterior seguiu unha tendencia histórica similar. Estes lazos débense á proximidade xeográfica, ao relativo illamento do resto do mundo e a fortes similitudes culturais. A campaña de Gallípoli solidificou esta relación, creando o chamado «espírito ANZAC». Os dous manteñen un contacto político moi próximo, e o tratado comercial de Relacións Económicas máis Estreitas permite o libre comercio entre eles. O Acordo de Viaxe de Trans-Tasman de 1973, proporciona á cidadanía a liberdade de visitar, vivir e traballar en ambos os dous países sen restricións. Máis de 500 000 neozelandeses viven en Australia, mentres que 65 000 australianos viven en Nova Zelandia. Malia que os Estados Unidos xa non recoñece as súas obrigas na ANZUS, o tratado aínda está en vigor entre Australia e Nova Zelandia. En 2009 había plans para crear «voos nacionais» entre Nova Zelandia e Australia, pero suspendéronse desde o cambio de poder no goberno de Australia. .
Nova Zelandia ten unha forte presenza entre os países insulares do Pacífico. Gran parte da axuda internacional de Nova Zelandia vai para as illas, polo que moitos dos seus habitantes emigran a Nova Zelandia á busca de emprego. A nación participa no Foro das Illas do Pacífico, o Foro de Cooperación Económica Asia-Pacífico e o Foro Rexional da Asociación de Nacións do Sueste Asiático (incluíndo o Cumio de Asia Oriental). Nova Zelandia tamén é membro da Organización das Nacións Unidas, a Mancomunidade de Nacións , a Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico e asinou o Acordo de Defensa das Cinco Potencias. Nova Zelandia tamén ten unha serie de acordos de libre comercio, un dos máis importantes con China (o primeiro acordo de libre comercio dun país desenvolvido coa China).
Forzas armadas
miniatura|HMNZS Canterbury da Armada Real de Nova Zelandia. As Forzas de Defensa de Nova Zelandia compóñense de tres ramas: o Exército de Nova Zelandia, a Armada Real de Nova Zelandia e a Real Forza Aérea de Nova Zelandia. O goberno considerou que as súas necesidades de defensa nacional son modestas, e en 2001 desmantelaron as súas instalacións de combate aéreo. O país combateu nas dúas guerras mundiais, con campañas destacadas en Gallípoli, Creta, El Alamein e Cassino. A campaña de Gallípoli xogou un importante papel no fomento da identidade nacional de Nova Zelandia, e fortaleceu a tradición ANZAC compartida con Australia. De acordo con Mary Edmond-Paul:
Nova Zelandia tamén tomou parte na batalla naval de río da Prata e a batalla aérea de Inglaterra. Durante a segunda guerra mundial, os Estados Unidos tiveron en Nova Zelandia un total de máis de 400.000 persoas de persoal militar.
A maiores das dúas guerras mundiais e as guerras de Vietnam e Corea, as forzas de defensa de Nova Zelandia loitaron na segunda guerra bóer, a emerxencia de Malaia , a guerra do Golfo e a guerra de Afganistán. Ademais, en épocas recentes tamén contribuíu noutras misións de mantemento da paz, como as de Chipre, Somalia, Bosnia e Hercegovina, o Sinaí, Angola, Camboxa, a fronteira Irán/Iraq, Bougainville, Timor Oriental e as Illas Salomón . Tamén enviou unha unidade de enxeñeiros do exército para axudar á reconstrución da infraestrutura iraquí durante un ano na guerra de Iraq. As forzas de Nova Zelandia aínda están activas en Afganistán.
Organización territorial
miniatura|dereita|Mapa do [[Reino de Nova Zelandia.]]
Os primeiros colonos europeos dividiron o territorio en provincias, que tiñan certo grao de autonomía. Estas foron abolidas en 1876 e o goberno foi centralizado. Moitas provincias estaban baixo presión financeira, debido a problemas sobre a propiedade da terra e ao sistema ineficiente de recadación de impostos, ademais de que o goberno central quería consolidar os ferrocarrís, a educación e outras políticas que diverxeran. Como resultado, Nova Zelandia non estaba conformada por entidades subnacionais, como provincias, estados ou territorios. Con todo, o legado da división en provincias continúa nas rivalidades competitivas exhibidas en acontecementos deportivos e culturais. Desde 1876, o goberno municipal administrou as distintas rexións de Nova Zelandia.
En 1989 descentralizouse o goberno local para darlle a estrutura actual de dous niveis: consellos rexionais e autoridades territoriais. A Lei de Administración de Recursos de 1991 substituíu a Lei de Planificación do País e a Cidade como a principal lexislación de planificación para os gobernos municipais. O papel dos consellos rexionais é regular «o medio natural, con especial atención á xestión dos recursos». As autoridades territoriais son responsables das augas residuais, a auga potable, as estradas locais, permisos de construción e outros asuntos locais. A maior parte dos seus ingresos proceden de impostos sobre a propiedade e representan menos dun 2 % do Produto Interno Bruto (PIB) nacional.
Os 249 municipios que existían en 1975 reorganizáronse en 73 autoridades territoriais dentro de 11 consellos rexionais. Cinco das autoridades territoriais (dúas cidades e tres distritos) son autoridades unitarias, as cales tamén actúan como consellos rexionais. As autoridades territoriais constan de 16 concellos, 57 consellos de distrito e o consello das Illas Chatham. Aínda que oficialmente o consello das Illas Chatham non é unha autoridade unitaria, é responsable de moitas das funcións características deste tipo de división. A rexión de Auckland ten con diferenza a poboación maior, estimada en 1.459.700 habitantes, e desde 2001 é a rexión de máis rápido crecemento demográfico.
Ser parte dunha monarquía fai de Nova Zelandia un «reino». sendo un dos 16 reinos que existen dentro da Mancomunidade de Nacións. O Reino de Nova Zelandia componse de Nova Zelandia, Tokelau, a Dependencia Ross, as Illas Cook e Niue. As Illas Cook e Niue son estados autónomos en libre asociación con Nova Zelandia. O parlamento de Nova Zelandia non pode promulgar leis efectivas para todo o reino, pero co consentimento dos outros países constituíntes, pode actuar en nome deles en asuntos exteriores e de defensa. Tokelau é un territorio non autónomo que utiliza o himno e a bandeira de Nova Zelandia, pero é administrado por un consello de tres anciáns (un para cada país-atol). Nova Zelandia opera a Base Scott no territorio antártico que reclama, a Dependencia Ross.
Economía
Nova Zelandia ten unha economía de mercado moderna, próspera e desenvolvida, cun PIB (PPA) per cápita estimado entre 27 420 e 29 352 dólares  A moeda nacional é o dólar de Nova Zelandia, chamado tamén «dólar Kiwi», que ademais circula nas Illas Cook (xunto co dólar das Illas Cook), Niue, Tokelau e as Illas Pitcairn. Nova Zelandia ten un nivel de vida relativamente alto, comparable ao do norte de Europa. Ocupou o cuarto lugar no Índice de Liberdade Económica de 2011 publicado por The Heritage Foundation. En 2010, Auckland e Wellington ocuparon os postos 4° e 12° da lista de cidades con mellor calidade de vida realizada por Mercer.
Historicamente, a sólida relación de Nova Zelandia co Reino Unido e maila gran demanda de produtos agrícolas axudaron á poboación no logro de mellores estándares de vida que os de Australia ou Europa occidental en 1950 e 1970. En 1973 o mercado de exportación de Nova Zelandia reduciuse cando o Reino Unido se uniu á Comunidade Europea, sumados outros factores, tales como a crise do petróleo de 1973 e a crise enerxética de 1979, levando a unha severa depresión económica. Os niveis de calidade de vida en Nova Zelandia caeron detrás dos de Australia e Europa occidental, e en 1982, Nova Zelandia tiña o ingreso per cápita máis baixo de todas as nacións desenvolvidas descritas polo Banco Mundial. Desde 1984, os gobernos comprometidos cunha reestruturación maior na economía (coñecida primeiro como Rogernomics e, a continuación, Ruthanasia), rapidamente transformaron a Nova Zelandia dunha economía altamente proteccionista a unha economía liberalizada aberta ao libre comercio.
Despois do esborralle do mercado de valores de 1987, o desemprego (que alcanzara un máximo do 10 %) foi descendendo gradualmente ata o 2007, cando se rexistrou o récord mínimo de 3,4 % (o quinto máis baixo entre as 27 nacións da OCDE). Porén, a crise global que seguiu tivo un grande impacto e durante cinco trimestres consecutivos o PIB contraeuse, dando lugar á recesión máis longa en máis de trinta anos. Desde a década de 1970 Nova Zelandia experimentou unha serie de "fuga de cerebros" : case unha cuarta parte dos traballadores altamente cualificados viven no exterior, a maioría en Australia e o Reino Unido, a maior porcentaxe para un país desenvolvido. Estes neozelandeses elixiron vivir e traballar no estranxeiro principalmente debido á carreira, a cultura e os factores económicos, aínda que eventualmente algúns volven por razóns de familia e estilo de vida. Nos últimos anos, realizáronse esforzos por atraer profesionais de Europa e doutros países menos desenvolvidos.
miniatura|esquerda|[[Milford Sound, un dos destinos turísticos máis famosos do país .]]
Nova Zelandia depende en gran medida do libre comercio, especialmente en produtos agrícolas. As exportacións representan unha porcentaxe relativamente alta da súa produción, o que a fai vulnerable aos prezos internacionais de produtos básicos e ás recesións globais. Os seus principais produtos de exportación proveñen da agricultura, a horticultura, a pesca e da silvicultura, que constitúen aproximadamente a metade das exportacións do país. Os seus principais socios mercantís son Australia, Estados Unidos, Xapón, China e o Reino Unido. O 7 de abril de 2008 Nova Zelandia e a China asinaron un acordo de libre comercio, o primeiro acordo que firmou China cun país desenvolvido. No entanto, o sector servizos é o sector máis importante na economía, seguido da industria, a construción, a agricultura e a extracción de materias primas. O turismo tamén desempeña un papel importante na economía de Nova Zelandia; en 2010 contribuíu con 15 000 millóns de dólares ao PIB total do país, ademais de dar emprego ao 9,6 % da poboación activa. Ese mesmo ano, os turistas internacionais aumentaron un 3,1 %, e espérase que a cifra aumente a un ritmo de 2,5 % cada ano ata 2015.
miniatura|A cría do [[ovella|gando ovino é unha das principais actividades económicas en todo o país.]]
A agricultura e a gandería foron e seguen sendo as principais actividades económicas en Nova Zelandia. A la era o principal produto exportado polo país e chegou a constituír máis dun terzo de todos os ingresos de exportación; pero desde a década de 1960, o seu prezo diminuíu constantemente e a la xa non é un produto rendible para moitos granxeiros. Pola contra, as vendas de produtos lácteos aumentaron e o número de vacas leiteiras duplicouse entre 1990 e 2007, para converterse nunha das fontes de ingresos máis importante para o país. En 2009 os produtos lácteos representaron o 21 % (9.100 millóns de dólares) dos produtos de exportación totais, e a compañía maior no país, Fonterra, controla case unha terceira parte do comercio internacional de produtos lácteos. O mesmo ano, a carne ocupou o 13,2 % das exportacións, a la o 6,3 %, as froitas o 3,5 % e a pesca o 3,3 %. A maioría dos animais de granxa son alimentados con pastos (feo e, en tempos de escaseza, ensilado) e as vacas e ovellas de cando en cando mantéñense baixo teito ou son alimentadas con grandes cantidades de grans. Os porcos en xeral mantéñense no interior de granxas e cortellos. A industria do viño de Nova Zelandia seguiu unha tendencia similar aos produtos lácteos, xa que o número de viñedos duplicouse durante o mesmo período, superando as exportacións de la brevemente en 2007.
Durante a década de 1970, o goberno ofreceu unha serie de subsidios para axudar os agricultores e granxeiros, e para 1980 estes subsidios proporcionaban o 40 % dos ingresos dalgúns agricultores. En 1984, o goberno laborista anulou os subsidios agrícolas, e en 1990 o campo converteuse no sector menos organizado da economía. Para competir cos mercados europeos e estadounidenses fortemente subsidiados, os granxeiros aumentaron a eficiencia das súas operacións.
Infraestruturas
miniatura|A autoestrada estatal 1, a máis longa do país, ao seu paso por [[Auckland.]]
En 2008 o petróleo, o gas natural e o carbón xeraron aproximadamente o 69 % do fornecemento de enerxía de Nova Zelandia, mentres que o restante 31 % proveu de fontes de enerxía renovable, principalmente a enerxía hidroeléctrica e a enerxía xeotérmica. A rede de transporte neozelandesa consta de 93.906 km de estradas, cun valor estimado de 23.000 millóns de dólares. A maioría das principais cidades e vilas están unidas por servizos de autobús, aínda que os automóbiles privados son o modo predominante de transporte. En 1993 privatizouse o servizo de ferrocarrís, pero eventualmente volveron ser unha empresa de propiedade estatal. Os ferrocarrís corren ao longo do país, aínda que a maioría das liñas transporta carga en lugar de pasaxeiros.
A maioría dos visitantes internacionais chegan por vía aérea. grazas aos sete aeroportos internacionais que existen. Con todo, destes sete, só o de Auckland e o de Christchurch teñen voos directos a outros países separadamente de Australia ou Fidxi. A Oficina de Correos de Nova Zelandia mantivo un monopolio sobre as telecomunicacións ata 1989, cando se creou Telecom New Zealand, inicialmente unha empresa do Estado que foi privatizada un ano despois. Telecom posúe aínda a maior parte da infraestrutura das telecomunicacións no país, pero a competencia doutros provedores do servizo continúa en aumento.
A radio e a televisión comezaron as súas transmisións en 1922 e 1960, respectivamente. A liberalización na década de 1980 viu un aumento repentino no número de estacións de radio e televisión. A televisión de Nova Zelandia emite programación na súa maioría de orixe estadounidense e británica, xunto cun gran número de programas de espectáculos australianos e locais. A industria dos medios de comunicación de Nova Zelandia está dominada por un pequeno número de empresas, a maioría das cales son estranxeiras, malia que o Estado mantén a propiedade dalgunhas estacións de radio e televisión. Entre 2003 e 2008, Reporteiros sen Fronteiras colocou Nova Zelandia dentro das vinte nacións con maior liberdade de prensa.
Etnias e inmigración
miniatura|esquerda|Poboación histórica de Nova Zelandia (negro) e crecemento previsto (vermello).
A poboación de Nova Zelandia é de aproximadamente 4,4 millóns de habitantes. No censo de poboación de 2006 o 67,6 % das persoas cuestionadas identificouse etnicamente como europeo e o 14,6 % como maorí. Outros grupos étnicos importantes inclúen os asiáticos (9,2 %) e os pobos do Pacífico (6,9 %), mentres que o 11,1 % identificáronse a si mesmos simplemente como «neozelandés» (ou similar) e o restante 1 % identificouse con outras etnias. Isto contrasta coas cifras de 1961, cando o censo informou de que a poboación de Nova Zelandia se compoñía de 92 % de europeos e só 7 % de maorís, coas minorías asiáticas e do Pacífico compartindo o 1 % sobrante. Aínda que o xentilicio para un cidadán de Nova Zelandia é neozelandés, o termo informal «kiwi» é comunmente utilizado tanto polos estranxeiros como pola poboación local. O termo «pakeha» adoita referirse aos neozelandeses de ascendencia europea, aínda que algúns rexeitan esta denominación de orixe, ademais de que algúns maorís o usan para referirse a todos os neozelandeses que non descenden de maorís ou algún outro pobo polinesio.
miniatura|Vista satélite da área metropolitana de Auckland, a maior e máis poboada do país.
A maioría dos neozelandeses de orixe europea teñen ascendencia británica e irlandesa, aínda que hai poboacións significativas de orixe neerlandesa, dálmata, italiana e alemá, xunto con inmigrantes europeos que viaxaron a través de Norteamérica, Suramérica, Australia e Suráfrica.
Lingua
miniatura|Edificio da [[Universidade de Auckland.]]
Ata 1987 o inglés era o único idioma oficial de Nova Zelandia, aínda que segue sendo hoxe en día o idioma predominante na maioría das rexións; o maorí converteuse nun idioma oficial en virtude da Lei da lingua maorí de 1987, mentres que a lingua de sinais de Nova Zelandia fíxoo grazas á Lei da linguaxe de sinais de Nova Zelandia de 2006. Os dous idiomas oficiais falados son tamén os máis utilizados; o inglés é falado por un 98 % da poboación e o maorí polo 4,1 %. O samoano é o idioma non oficial máis falado (2,3 %). Das 85 428 persoas que dixeron falar samoano no censo de 2006, 57.828 vivían na rexión de Auckland. Ségueno o francés, o hindi, o chinés cantonés e o mandarín.
Educación
A escola primaria e secundaria é obrigatoria para os nenos e nenas entre 6 e 16 anos, aínda que a maioría asiste a partir dos 5 anos. Hai 13 anos de escola obrigatoria e a asistencia ás escolas públicas é gratuíta. Nova Zelandia ten unha taxa de alfabetización de persoas adultas do 99%, e máis da metade da poboación de entre 15 e 29 anos cursa algún tipo de educación superior. A escolaridade entre a poboación adulta é diversa: 14,2 % ten un título de grao, 30,4 % ten un diploma de educación secundaria e o 22,4 % non ten unha escolaridade ben establecida.
Relixión
Segundo o censo realizado en 2006, o cristianismo é a relixión predominante en Nova Zelandia, practicada polo 55,65 % da poboación; o 34,7 % dos cuestionados dixo que non practicaba ningunha relixión (subiu do 29,6 % en 2001) e ao redor do 4 % estaba asociado con outras relixións. As principais denominacións cristiás son o anglicanismo, o catolicismo, o presbiterianismo e o metodismo. Tamén hai un número significativo de adeptos ás igrexas pentecostais, baptistas e mormonas. De acordo coas cifras do censo, outras relixións que comprenden unha minoría significativa son o islam, o budismo e o hinduísmo. Os indíxenas maorís tenden a estar asociados coas igrexas presbiteriana e mormona, mais o censo amosa que as igrexas con sé en Nova Zelandia Ringatū e Rātana experimentaron un considerable crecemento.
Cultura
miniatura|dereita|Talla de madeira da cultura maorí. Os primeiros maorís desenvolveron a súa propia cultura característica, baseada na cultura polinesia. A organización social foi en gran medida comunal con familias (whanau), sub-tribos (hapu) e tribos (iwi) gobernadas por un xefe (rangatira), cuxa posición estaba suxeita á aprobación das comunidades. Os inmigrantes británicos e irlandeses levaron os aspectos da súa propia cultura a Nova Zelandia e tamén influenciaron a cultura maorí, especialmente coa introdución do cristianismo. Porén, os maorís consideran aínda a súa lealdade aos grupos tribais como unha parte vital da súa identidade e os roles nos parentescos dentro das familias maorís son similares aos doutros pobos da Polinesia. Máis recentemente, as culturas dos Estados Unidos, Australia, Asia e doutros países europeos exerceron certa influencia en Nova Zelandia.
miniatura|160px|Bailaríns das [[Illas Cook no Festival Pacifica en Auckland.]]
Na época colonial, a vida en gran parte rural levou o estereotipo dos neozelandeses resistentes, enxeñosos («enxeño Kiwi») e cun carácter demasiado modesto. Naquel momento, Nova Zelandia non era coñecida como un «país intelectual» e o fenómeno coñecido como «síndrome de alta exposición», onde se critica aos alumnos de alto rendemento máis severamente que aos seus compañeiros de menos éxito, era moi evidente. Na década de 1960 o mellor acceso á educación superior e o crecemento das cidades deu inicio ao dominio da cultura urbana. Malia que a maioría da poboación xa vive en cidades, gran parte da arte, a literatura, o cine e o humor de Nova Zelandia ten unha temática rural.
A cultura maorí foi suprimida durante o intento de asimilación dos maorís por parte dos británicos. Logo da segunda guerra mundial desalentouse o uso da lingua maorí (te reo maorí) nas escolas e lugares de traballo, reducindo o coñecemento do idioma a só algunhas comunidades nalgunhas zonas remotas Recentemente sufriu un proceso de revitalización,, aínda que en 1987 outorgóuselle o status de idioma oficial. A comezos do século XXI crearonse escolas para aprender o idioma e dúas canles de Televisión Maorí, os únicos a nivel nacional que transmiten a maioría do seu contido do horario estelar en maorí.
Artes plásticas
miniatura|[[Museo de Nova Zelandia Te Papa Tongarewa, o museo nacional de Nova Zelandia, o maior do país.]] Como parte do rexurdimento da cultura maorí estendeuse a elaboración de artesanías tradicionais, como o tallado de madeira e o tecido, e os artistas maorís están aumentando en número e influencia. As primeiras pinturas e fotografías de Nova Zelandia estiveron dominadas polas paisaxes. As primeiras formas de arquitectura consistían en casas de reunión talladas en madeira (marae) decoradas con gravados e tallas simbólicas. Estes edificios eran moi diversos e orixinalmente estaban deseñados para reconstruírse constantemente, cambiar e adaptarse a diferentes formas e necesidades. Antes do século XXI a moda de Nova Zelandia tiña a reputación de ser casual, práctica e mediocre. Desde entón, a industria da moda aumentou de modo significativo, co establecemento de máis de cincuenta marcas comerciais e a duplicación das exportacións en tan só dez anos, tempo durante o cal, algunhas marcas gañaron recoñecemento internacional.
Literatura
Os maorís adoptaron axiña a escritura como un medio para o intercambio de ideas, e moitos dos seus poemas e tradicións orais conserváronse de xeito escrito. A maior parte da literatura neozelandesa era moi similar á do Reino Unido, e non foi ata a década de 1950, co aumento do número de librerías e editoriais, que a literatura de Nova Zelandia comezou a ser amplamente coñecida. Aínda que moi influenciada polas tendencias globais (modernismo) e acontecementos (a Gran Depresión), os escritores da década de 1930 comezaron a desenvolver historias cada vez máis centradas nas súas experiencias en Nova Zelandia. Durante este reríodo a literatura neozelandesa cambiou dende unha actividade xornalística a unha procura máis académica. A participación nas guerras mundiais deulles a algúns escritores unha nova perspectiva da cultura de Nova Zelandia e coa expansión das universidades despois na posguerra a literatura local floreceu.
Música
miniatura|Frauta (koauau) da cultura maorí fabricada en madeira.
O pobo maorí desenvolveu cantos e cancións tradicionais a partir das súas orixes do sueste asiático, e despois de séculos de illamento crearon un "monótono" e "triste" son. As frautas e trompetas foron empregadas como instrumentos musicais ou como dispositivos de sinalización durante a guerra ou en ocasións especiais. Os primeiros colonos levaron as súas músicas tradicionais, con populares brass bands e música coral, e os músicos comezaron a viaxar ao país na década de 1860. Os inmigrantes tamén trouxeron ao país a súa propia música folclórica, como é o caso das bandas escocesas de gaitas, unha das primeiras influencias musicais estranxeiras e que se estenderon polo país a principios do século XX. Actualmente existen algúns artistas que interpretan cancións en maorí, que trouxeron consigo o rexurdimento da tradición maorí do kapa haka (canto e danza).
A música moderna neozelandesa estivo influenciada por xéneros como o hip hop, o rock and roll, o country, o blues e o jazz, os cales mesturáronse coa música folclórica de Nova Zelandia e Polinesia.
A industria discográfica de Nova Zelandia comezou a desenvolverse dende 1940, e moitos músicos neozelandeses teñen obtido éxitos no Reino Unido e os Estados Unidos. Os New Zealand Music Awards son outorgados anualmente por Recorded Music NZ; os premios foron outorgados por primeira vez en 1965 por Reckitt & Colman como os premios Loxene Golden Disc. Recorded Music NZ tamén publica lista de éxitos semanal do país.
Cinematografía
Aínda que o cinema chegou ao país desde a década de 1920, non foi ata cincuenta anos despois que o número de películas neozelandesas aumentou de modo significativo. En 1978 a Comisión de Cine de Nova Zelandia comezou a brindar apoio aos cineastas locais e moitas das súas películas alcanzaron unha audiencia mundial, e algúns recibiron recoñecementos internacionais. A principios da década de 1990, moitos filmes neozelandeses obtiveron unha grande audiencia en todo o mundo e foron galardoados con prestixiosos premios: The Piano de Jane Campion (Óscar e Palma de Ouro), Once Were Warriors de Lee Tamahori, e Heavenly Creatures de Peter Jackson.
Os diversos escenarios naturais do país, o seu tamaño pequeno e os incentivos do goberno lograron que algunhas películas de grande orzamento sexan filmadas en Nova Zelandia; a máis representativa das cales é as triloxías cinematográficas O Señor dos Aneis e O hobbit, dirixidas polo neozelandés Peter Jackson. Estes escenarios empregados nos filmes da saga de J. R. R. Tolkien son frecuentemente visitados polos turistas que visitan o país.
Deportes
miniatura|right|Os All Blacks realizando unha [[haka.]] miniatura|Estatua de [[Edmund Hillary mirando cara ao Monte Cook.]]
Os principais deportes practicados en Nova Zelandia son o rugby, o crícket, os birlos, o netball, o fútbol, o automobilismo, o golf, a natación, o tenis e o hóckey. Os primeiros deportes levados polos colonizadores eran de orixe británica, e entre eles destacan o crícket, os birlos, o hockey sobre herba o tenis e as carreiras de cabalos. Este último foi un dos espectáculos deportivos máis populares e converteuse en parte da cultura tradicional de «rugby, carreiras e cervexa». En 1870 xogouse o primeiro partido de rugby e as xiras con éxito realizadas polo equipo nacional e mailas seleccións de Australia e Inglaterra tiveron un papel importante na formación da identidade nacional de Nova Zelandia. Os cambios na sociedade reduciron a importancia do rugby no desenvolvemento da unidade nacional e a identidade individual, o que foi demostrado en 1981 polas protestas durante a xira de Suráfrica. A participación maorí no deporte foi particularmente evidente no rugby, e antes do inicio dos partidos internacionais os xogadores realizan unha haka (en maorí: «desafío»). O equipo nacional de rugby (alcumado os All Blacks) é o equipo deportivo con máis éxito do país.
Nova Zelandia tamén ten bos equipos internacionais en deportes como o netball, o crícket, o Rugby League e o sóftbol, e tradicionalmente os atletas neozelandeses terminan en boas posicións en eventos como o tríatlon, o ciclismo, remo e a vela. O país é recoñecido internacionalmente por situarse ben nos medalleiros dos Xogos Olímpicos e os Xogos da Mancomunidade. Tamén é recoñecida polos seus deportes extremos e o turismo de aventura, cuxa reputación esténdese desde a creación do primeiro sitio de góming no mundo. Outras actividades ao aire libre, como o sendeirismo, a caza e a pesca son moi populares. A canotaxe polinesia (waka ama) aumentou en popularidade e agora é un deporte internacional no que participan equipos de todo o Pacífico. O país tamén ten unha tradición de montañismo particular: o neozelandés Sir Edmund Hillary (acompañado do sherpa nepalí Tenzing Norgay) foi o primeiro en alcanzar o cume do Monte Everest. En fútbol, Nova Zelandia destácase a nivel continental, os All Whites conseguiron catro títulos na Copa das Nacións da OFC nas edicións de 1973, 1998 , 2002 e 2008 , ademais de participar na Copa Mundial de Fútbol nas edicións de 1982 e 2010 , logrando nesta última o récord de ser o único equipo que non perdeu no torneo ao acadar tres empates. A nivel de clubs, a liga local é semiprofesional e non posúe gran popularidade, malia que dous equipos de devandito campionato, o Waitakere United e o Auckland City Football Club, foron campións continentais e disputaron repetidamente a Copa Mundial de Clubs da FIFA. Con todo, Nova Zelandia está representada no fútbol profesional polo Wellington Phoenix Football Club que xoga na A-League australiana.
Festividades
miniatura|Protesta maorí durante o Waitangi Day. A seguinte é unha lista das festividades nacionais de Nova Zelandia.
Véxase tamén
dereita|125px
Serialismo
O serialismo é unha técnica de composición musical xurdida no século XX que ten as súas orixes no dodecafonismo de Arnold Schönberg, aínda que abarca posibilidades creativas máis amplas.
Diferenza co dodecafonismo
A distinción fundamental entre o serialismo e o dodecafonismo estriba en que o principio serial pódese aplicar a varios parámetros musicais (ritmo, dinámica, timbre, etc.), e non só á altura das notas, como suxería a proposta dodecafónica orixinal.
Características
O serialismo pode caracterizarse segundo a cantidade de parámetros musicais aos que o compositor aplique o principio serial. O serialismo básico é o dodecafonismo, que comprende só o parámetro da altura das doce notas da escala cromática (o dodecafonismo tamén se denomina "técnica das doce notas" na bibliografía anglosaxoa). Os desenvolventos posteriores, sobre todo a partir da segunda guerra mundial, buscaron o camiño cara a un serialismo integral, onde o principio serial rexera os demais parámetros musicais á parte da altura. Nalgunhas obras aplícase o principio serial tamén ao ritmo das notas, é dicir, ademais de tocar as notas da escala cromática en certa orde, engaden a cada unha das doce unha duración distinta. Outras obras inclúen o parámetro da dinámica e, en certos casos, o do timbre. Isto é, a cada unha das doce notas cunha duración distinta engádese unha intensidade sonora distinta (pianissimo, forte, mezzoforte, etc.) e un tipo de son distinto (a primeira nota sería tocada por un violín, a segunda por un piano, a terceira por un óboe, etc., aínda que algúns compositores prescinden deste último parámetro para que a peza poida ser interpretada por un só instrumento).
Concello de Mörbylånga
Mörbylånga é un concello sueco no condado de Kalmar. A súa capital é Mörbylånga. No mes de setembro de 2022 o municipio tiña unha poboación de 15 945 habitantes.
Dende a fundación do concello en 1971 a tendencia de poboación, coa excepción de curtos períodos de tempo, ten sido positiva.
Henrique I de Champaña
miniatura| Selo de Henrique I de Champaña. miniatura| Recreación do selo de Henrique I de Champaña. miniatura| Recreación do escudo de Henrique I de Champaña. Henrique I de Champaña, finado o 17 de marzo de 1181, coñecido como o liberal, foi conde de Champaña (1152 - 1181).
Orixes familiares
Era o fillo máis vello do conde Teobaldo II de Champaña (tamén chamado Teobaldo IV de Blois) e Matilda de Carintia.
Matrimonio e descendencia
En 1164 casou con María de Francia e de Aquitania, filla de Luís VII de Francia e de Leonor de Aquitania. Tiveron catro fillos:
Segunda Cruzada
Henrique participou na Segunda Cruzada baixo a dirección de Luís VII de Francia. Levaba unha carta de recomendación de Bernardo de Claraval dirixida a Manuel I Comneno, emperador bizantino, que figura entre os notables presentes na asemblea celebrada por Balduíno III de Xerusalén en Acre o 24 de xuño de 1148.
Chaos, Meilán, Lugo
Chaos é un lugar da parroquia de Meilán no concello lugués de Lugo na comarca de Lugo.
Henrique I de Champaña
Champaña
Á morte do seu pai, Henrique optou por tomar só a Champaña, deixando aos seus irmáns máis novos as outras posesións da familia (incluídas Blois, Chartres, Sancerre e Châteaudun). No momento parecía sorprendente, xa que os demais territorios eran máis ricos e desenvolvidos, pero Henrique debeu prever as posibilidades de Champaña e durante o seu goberno o condado converteuse nun dos máis ricos e poderosos dos principados franceses. Henrique estableceu a orde no goberno sobre os baróns de Champaña, e puido contar coa lealdade de 2.000 vasalos, feito que o converteu nun dos señores feudais máis poderosos de Francia. Logrou esta orde e poder convertendo a Champaña nun lugar seguro para reunir os comerciantes e baixo a súa protección creáronse as feiras de Champaña, convertendo este territorio nunha das prazas para o comercio de longa distancia e das finanzas máis importantes da Idade Media en Europa. A capital de Champaña en Troyes converteuse tamén nun recoñecido centro literario.
En Xerusalén, captura e morte
En 1179 Henrique volveu a Xerusalén cun grupo de cabaleiros franceses, incluíndo os seus parentes Pedro de Courtenay -irmán de Luís VII- e Filipe de Dreux, bispo de Beauvais. Henrique volveu a Europa por vía terrestre a través de Asia Menor, pero foi capturado e mantido como refén por Kilidj Arslan II, o sultán dos selxúcidas de Rüm. O emperador bizantino pagou o rescate e Henrique foi liberado, pero morreu ao pouco tempo. Foi sucedido polo seu fillo máis vello Henrique II de Champaña.
Os Pedrouzos, Abuíme, O Saviñao
Os Pedrouzos é un lugar da parroquia de Abuíme no concello do Saviñao, na comarca da Terra de Lemos.
Nomeamento de Franco como xeneralísimo
miniatura|O xeneral [[Francisco Franco|Franco. O seu nomeamento como xeneralísimo foi o primeiro paso do seu ascenso ao poder.]] O nomeamento do xeneral Franco como "Xeneralísimo", tivo lugar o 21 de setembro de 1936 no aeródromo de San Fernando (Salamanca), durante unha reunión de altos mandos militares do sector do exército que se sublevou no anterior mes de xullo. O nomeamento foi feito oficial pola Xunta de Defensa Nacional o día 30 do mesmo mes, de forma simultánea co nomeamento de Franco como xefe do Goberno que tivo lugar o 28 de setembro.
O xeneral Franco non participara de forma significativa nos preparativos do golpe de Estado, aínda que sempre se lle reservou neles un papel importante: a dirección do alzamento no Protectorado de Marrocos e a xefatura do Exército de África. Trala inesperada morte do xeneral Sanjurjo, líder da rebelión, unha serie de factores beneficiaron a candidatura de Franco ao mando militar supremo: o establecemento de importantes acordos con Alemaña e Italia, o exitoso paso do estreito de Xibraltar, o rápido avance das súas forzas cara a Madrid e o decidido apoio do pequeno sector monárquico.
Aínda que se trataba dun cargo exclusivamente militar e estaba inicialmente previsto que a Xunta de Defensa Nacional seguise detendo o mando político, o nomeamento supuxo o inicio do rápido ascenso de Franco cara ao poder absoluto que permitiría a súa longa ditadura. Desde un punto de vista militar, a creación dun mando único conferiu unha importante vantaxe ao bando rebelde sobre o disperso bando republicano.
As vacilacións
esquerda|miniatura|274x274px|O xefe do Goberno, [[Santiago Casares Quiroga|Casares Quiroga, minusvalorou o perigo da conspiración dereitista.]] A axustada vitoria da esquerdista Fronte Popular nas eleccións de febreiro de 1936 fixo patente o grao de enfrontamento social existente. Xa nos días inmediatos, os xenerais Goded, Fanjul e Rodríguez del Barrio valoraron a idea de dar un golpe de Estado, pero foron disuadidos polo xefe do Estado Maior, xeneral Franco, quen consideraba que o intento non podía triunfar. No período posterior, acentuouse a violencia política, con atentados a líderes e enfrontamentos nas rúas entre grupos falanxistas e revolucionarios. A iso axudaba a actitude cada vez máis radicalizada das dúas principais forzas políticas, o Partido Socialista Obreiro Español (PSOE) e a Confederación Española de Dereitas Autónomas (CEDA).
Dado que o Goberno de Casares desconfiaba dun bo número de xenerais, realizou certas actuacións preventivas. Deixou aos xenerais Fanjul, Orgaz, Villegas e Saliquet en situación de dispoñibles e trasladou a Franco ás illas Canarias, a Goded ás illas Baleares e a Mola a Navarra. Esa política irritou a algúns deles, como no caso de Franco, que consideraba o seu novo destino como un inxusto desterro. O 8 de marzo, o día anterior da súa viaxe ás illas, Franco participou nunha reunión que se celebrou en Madrid, en casa de José Delgado —amigo de Gil Robles—. Participaron nela tamén Mola, Fanjul, Orgaz, Villegas, Varela, Rodríguez del Barrio, Saliquet, García de la Herrán, Ponche, González Carrasco e o tenente coronel Galarza —este último en representación da Unión Militar Española (UME)—. Tratouse da preparación dun alzamento e acordouse que o líder sería o xeneral Sanjurjo —por entón desterrado en Portugal— non tanto pola súa participación no golpe de estado errado de 1932 canto pola súa condición de militar de maior gradación e antigüidade entre os conspiradores. Mola traía tamén o compromiso dos seus antigos subordinados en África Sáenz de Buruaga, Beigbeder, Yagüe e Tella. Goded estaba ausente pero todos contaban con el. O acordo era dar o golpe de estado se se desataba unha revolución, se o goberno suprimía a Garda Civil ou reducía a oficialidade, ou si Largo Caballero chegaba á presidencia do goberno. Non se chegou a acordar o carácter político do «movemento militar» pero si se chegou a fixar a data do golpe: o 20 de abril. Mola foi posto á fronte dos preparativos tendo plenos poderes organizativos pero non mando supremo. A pesar da súa asistencia á reunión, Franco evitou comprometerse a fondo na conspiración.
En realidade houbo varias conspiracións simultáneas. A UME, unha asociación clandestina de varios centos de xefes e oficiais antiesquerdistas, tivo un papel destacado. Tamén os carlistas pretendían iniciar unha rebelión. E a Falanxe, consciente da súa propia debilidade, tivo que confiar nos militares. En Madrid, unha conservadora «xunta de xenerais» tentaba coordinar esforzos con pouco éxito. A destitución do Presidente Alcalá-Zamora a principios de abril e a violencia nas rúas estiveron a piques de adiantar o golpe, pois a mencionada xunta sinalou o 20 de abril para un golpe que encabezaría o xeneral Rodríguez del Barrio. Con todo, o intento foi cancelado poucas horas antes da súa execución debido á súa evidente falta de preparación. As sospeitas do Goberno conduciran á detención de Orgaz nas Canarias e Varela en Cádiz. Foi a partir de entón cando Mola comezou a exercer como «O Director» da conspiración e comezou a redactar e difundir unha serie de circulares ou Instrucións reservadas nas que foi perfilando a complexa trama que levaría adiante o golpe de estado, converténdose no nexo de unión entre as diversas tramas. Na súa primeira instrución recalcou a importancia de levar a cabo unha represión violenta e inmediata —na que ditou o 25 de maio dicía: «Terase en conta que a acción ha de ser en extremo violenta para reducir canto antes ao inimigo, que é forte e ben organizado. Desde logo serán encarcerados todos os directivos dos partidos políticos, sociedades e sindicatos non afectos ao Movemento, aplicándose castigos exemplares aos devanditos individuos para estrangular os movementos de rebeldía ou folgas»—. Foi tamén Mola quen mantivo contactos, que serían transcendentais, cos xenerais Gonzalo Queipo de Llano e Miguel Cabanellas.
A finais de xuño, a operación estaba planeada e, neses intres, non hai constancia de que Franco participase activamente nos preparativos a pesar das versións posteriores neste sentido. As esixencias dos diversos sectores exasperaron a Mola, que estivo a piques de abandonar e até pensou en volver á súa Cuba natal, pero seguiu adiante coa trama. Porén, a indecisión de Franco mantívose case até o final, facendo dicir a José Sanjurjo «con Franquito ou sen Franquito salvaremos a España». A pesar da súa falta de determinación, Franco era visto por moitos como un posible líder dun golpe militar. O dirixente socialista Indalecio Prieto díxoo así nun discurso pronunciado en Cuenca:
Cara ao final de maio, o xeneral recibiu nas illas a visita dun dirixente da UME que lle fixo chegar unha mensaxe de Goded ofrecéndolle o seu apoio para asumir a xefatura da rebelión. Con todo, seguía sen estar convencido.