cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hipopótamo
Taxonomía e filoxenia
thumb|230px|Cranio dun hipopótamo. Nótense os seus grandes [[Cairo (dente)|cabeiros.]] O hipopótamo é a única especie viva de Hippopotamus, o xénero tipo da familia dos Hippopotamidae. O hipopótamo anano (Choeropsis liberiensis) pertence a un xénero diferente dentro de Hippopotamidae, Choeropsis ou Hexaprotodon. En ocasións utilízase a subfamilia Hippotominae, e algúns taxonomistas agrupan as familias Hippopotamidae e Anthracotheriidae na superfamilia Anthracotheroidea ou Hippopotamoidea.
Os hipopotámos clasifícanse, xunto con outros ungulados, na orde Artiodactyla. Os artiodáctilos inclúen, entre outros, a camelos, vacas, cervos e porcos, aínda que os hipopótamos non están estreitamente relacionados con estes grupos.
Describíronse cinco subespecies baseándose nas diferenzas xeográficas e a morfoloxía dos seus cranios (Lydekker, 1915):
As subespecies propostas nunca se utilizaron de forma extensiva nin foron validadas por biólogos de campo; as diferenzas morfolóxicas descritas eran pequenas dabondo como para que fosen unha simple variación en mostras non representativas. Análises xenéticas probaron a existencia de tres destas subespecies; un estudo do ano 2005 mediante o exame do xenoma mitocondrial de biopsias de mostras de pel tomadas de trece localizacións xeográficas, considerando a diversidade xenética e a estrutura entre as poboacións de hipopótamos a través do continente, amosou unha baixa pero significativa diferenciación xenética entre H. a. amphibius, H. a. capensis e H. a. kiboko. Nin a existencia de H. a. tschadensis nin a de H. a. constrictus foron probadas.
Estado de conservación
thumb|[[A caza do hipopótamo (1617), de Peter Paul Rubens.]] Probas xenéticas indican que o hipopótamo en África experimentou unha importante expansión demográfica durante ou despois do Plistoceno, atribuída a un aumento de zonas acuáticas a finais desa era. Estas conclusións teñen unha importante implicación na conservación das súas poboacións dado que actualmente atópanse ameazados por todo o continente debido á perda de zonas de auga doce. O hipopótamo tamén é vítima da caza non regulada e a caza furtiva. En maio de 2006 foi identificado como especie vulnerábel na Lista Vermella confeccionada pola Unión Internacional para a Conservación da Natureza (UICN), cunha poboación estimada de entre cento vinte e cinco mil e cento cincuenta mil individuos, cunha decadencia de entre o sete e o vinte por cento dende o estudo de 1996 da UICN.
A súa poboación diminuíu de maneira dramática na República Democrática do Congo. A poboación do Parque Nacional de Virunga caeu até os oitocentos ou novecentos exemplares dende os aproximadamente vinte e nove mil existentes a mediados dos anos 1970. Este declive atribúese ás alteracións causadas pola Segunda Guerra do Congo. Crese que os cazadores furtivos son os antigos rebeldes hutu, soldados congoleses mal pagos, e grupos de milicias locais. Entre as razóns da existencia da caza furtiva atópase a crenza de que son animais pouco intelixentes, daniños para a sociedade e tamén polo diñeiro. A venda de carne de hipopótamos é ilegal, pero as vendas do mercado negro son difíciles de controlar por parte dos vixiantes do Parque Nacional de Virunga.
Distribución
O hipopótamo estendíase por Europa e África do Norte durante o Eemiense e o Plistoceno tardío até hai aproximadamente trinta mil anos. Era común na rexión do Nilo en Exipto ata tempos históricos, mais foi extirpada dende entón desa rexión. Plinio o Vello escribiu que, no seu tempo, a mellor zona para cazar a este animal estaba no nomo de Sais; o hipopótamo aínda podería atoparse en torno a Damieta despois da conquista árabe en 639. Ata o período glacial, os hipopótamos estaban presentes no sueste asiático e no sur de Europa. O Behemot da Biblia non é outra cousa que o hipopótamo que habitaba entón o val do río Xordán.
O hipopótamo distribúese irregularmente na actualidade nos ríos e lagos da África subsahariana: Uganda, Sudán, Somalia, Kenya, norte do Congo e Etiopía, no oeste dende Ghana a Gambia e en África austral (Botsuana, Suráfrica, Cimbabue, Zambia). Existe unha poboación illada en Tanzania e Mozambique. Hai aproximadamente de cento vinte e cinco mil a cento cincuenta mil hipopótamos en toda a África subsahariana; Zambia (40 000) e Tanzania (20 000-30 000) contan coas poboacións máis numerosas. Gústalle vivir en zonas de augas permanentes e non demasiado profundas.
Especie invasora en Colombia
En 1981, o narcotraficante Pablo Escobar adquiriu con axuda do contrabando, catro exemplares (un macho e tres femias) e aloxounos xunto con outros animais nunha reserva privada na súa residencia na Facenda Nápoles, a 100 quilómetros ao leste de Medellín (Colombia). Tras a morte de Escobar considerouse que eran demasiado difíciles de capturar e trasladar, polo que se deixaron na leira sen vixilancia. Anos despois outros animais que aloxaran na leira como elefantes, xirafas ou rinocerontes morreron, desapareceron ou foron trasladados a zoos, pero os hipopótamos reproducíronse e algúns escaparon da facenda. A poboación de hipopótamos introducidos pasou de 35 individuos en 2012 a entre 60 e 80 en 2020, todos eles relacionados co cuarteto orixinal importado por Escobar. Segundo novos estudos, a poboación medrou a un ritmo anual do 14,5% e podería acadar unha poboación de 1.418 exemplares en 2039. Aínda que existen iniciativas comunitarias locais que aproveitan a súa presenza para promover o turismo, o hipopótamo está considerado como unha especie invasora fóra de África e pode representar riscos económicos e ecolóxicos ao competir polos mesmos recursos con especies da fauna silvestre nativa e afectar á flora local alterando o hábitat e perturbando os procesos ecosistémicos, ademais de ser potenciais diseminadores de doenzas exóticas, polo que se propuxeron diversas medidas para a súa erradicación, en vista do importante desequilibrio ecolóxico que está a ocasionar ao país.
En marzo de 2021, a UICN enviou unha carta de intervención ao Goberno de Colombia, asegurou que seguiu de preto o debate ambiental e recomendou ás autoridades empezar urxentemente un programa enfocado en eliminar a poboación de hipopótamos. Tamén sinalou fronte á esterilización, que é moi pouco probábel que esta alternativa funcione no longo prazo, porque isto non evita os impactos causados polos animais por décadas, considerando que teñen unha esperanza de vida de máis de 40 anos.
Cego (homónimos)
Cego ou cega pode referirse a: Tamén pode ser nome propio en:
Hipopótamo
Relación cos humanos
thumb|Escultura do [[Imperio Novo de Exipto (ao redor de 1500–1300 a. e. c., cando o hipopótamo aínda se estendía ao longo do Nilo.]] As evidencias máis antigas da relación entre humanos e hipopótamos son diversas marcas de cazarías en ósos destes mamíferos atopados na formación Bouri, datados como de hai aproximadamente cento sesenta mil anos. Atopáronse gravados e pinturas rupestres posteriores que amosaban cazarías de hipopótamos nas montañas do Sáhara central, datados como de hai catro mil a cinco mil anos, preto de Djanet en Tassili n'Ajjer. Estes animais eran ben coñecidos entre os antigos exipcios, que os consideraban como feroces habitantes do Nilo. Na mitoloxía exipcia, Tueris, deusa da fertilidade e protectora das embarazadas, tiña cabeza de hipopótamo, pois os antigos exipcios recoñecían o carácter protector das femias cara aos seus mozos.
O hipopótamo era coñecido polos historiadores dende a Antigüidade clásica. O historiador grego Heródoto describiuno nas súas Historias (Circa 440 a. e. c.) e o historiador romano Plinio o Vello escribiu sobre o hipopótamo na súa enciclopedia Naturalis Historia (c. 77 e. c.).
Nos zoolóxicos
thumb|[[Obaysch no Zoolóxico de Londres en 1852.]] Os hipopótamos foron dende hai moito tempo animais populares nos zoolóxicos. O primeiro hipopótamo nun zoo na historia moderna foi Obaysch que chegou ao Zoo de Londres o 25 de maio de 1850, onde atraeu até dez mil visitantes diarios e inspirou unha canción popular, a Polca do hipopótamo. Dende entón seguiron sendo animais populares dos zoos, tendo en conta ademais que xeralmente se reproducen ben en catividade, aínda que o seu índice de natalidade é máis baixo que na natureza, pero isto atribúese a que os zoolóxicos non intentan reproducir en maior medida a estes animais dado o seu gran tamaño e cun mantemento relativamente caro.
A meirande parte dos hipopótamos dos zoos naceron en catividade. Hai exemplares dabondo no sistema internacional de zoolóxicos como para que resultase innecesaria a introdución de individuos na natureza se os zoos cooperasen no mantemento da diversidade xenética da reserva reprodutora.
Como moitos animais dos zoos, estes grandes mamíferos foron tradicionalmente amosados en expositores dedicados, que polo xeral tiñan un estanque de auga e unha parcela de herba. Nos anos 1980, empezáronse a deseñar lugares de exposición que reflectían dunha forma máis precisa os hábitats naturais dos animais. Por exemplo, no hipoacuario do Zoo de Toledo (Ohio) construíron un estanque para hipopótamos con preto de 1 500 000 l de capacidade, e en 1987 os investigadores puideron gravar por primeira vez un nacemento baixo a auga (como na natureza) neste zoo, e este animal fíxose tan popular que un hipopótamo converteuse no logotipo do zoolóxico.
Na cultura
thumb|upright|Cuberta da partitura da Polca do hipopótamo. A insólita representación de hipopótamos bailando foi utilizada na película de [[The Walt Disney Company|Disney Fantasia.]] Este animal era coñecido polos gregos e romanos antigos como a «Besta do Nilo». Un hipopótamo vermello podería ser a representación do deus Seth na relixión do Antigo Exipto, e a súa consorte Tueris tamén parece ser a representación dun hipopótamo. Tamén se pensa que o monstro Behemot do Libro de Xob (40:15–24) está baseado neste animal.
Dende que Obaysch inspirou a Polca do hipopótamo, os hipopótamos foron animais populares na cultura occidental polo seu aspecto corpulento que moitos consideran cómico. Historias de hipopótamos como Huberta, que se converteu nunha celebridade en Suráfrica nos anos 1930 pola súa viaxe de 1600 km a través do país, ou a historia de Owen e Mzee, un hipopótamo e unha tartaruga que desenvolveron unha amizade pouco común, divertiron á xente que comprou libros, obxectos promocionais e todo tipo de xoguetes de hipopótamos, coma o Tragabólas. Tamén se lles menciona na canción I Want a Hippopotamus for Christmas (Quero un hipopótamo polo Nadal) que fixo popular Gayla Peevey en 1953.
Tamén foron populares personaxes de historietas, onde o seu aspecto corpulento se usa como efecto divertido. A película de Disney Fantasia presentou a unha bailarina hipopótamo que baila na ópera La Gioconda. Outros personaxes de animación inclúen ao popular Peter Potamus dos estudios Hanna-Barbera, Flavio e Marita en Animaniacs, o dúo francés Pat e Stanley, Tasha en The Backyardigans ou Gloria e Moto-Moto das películas de DreamWorks Madagascar e Madagascar: Escape 2 Africa.
No xogo do xadrez, existe unha apertura denominada defensa hipopótamo, un pouco común aínda que sólido sistema de defensa.
Alita: Battle Angel
Alita: Battle Angel é un filme estadounidense de 2019 de xénero ciberpunk baseado na serie manga xaponesa Gunnm, de Yukito Kishiro e a súa animación orixinal de 1993 GUNNM. Foi dirixido por Robert Rodriguez e producido por James Cameron, quen coescribiu o guión con Laeta Kalogridis. Rosa Salazar protagoniza o filme interpretando con captura de movementos a Alita, unha ciborg que esperta nun corpo novo sen lembranzas do seu pasado e que se propón descubrir o seu destino. Christoph Waltz, Jennifer Connelly, Mahershala Ali, Ed Skrein, Jackie Earle Haley e Keean Johnson interpretan os papeis secundarios.
Annunciado en 2003, a produción foi repetidamente adiada por mor do proxecto de Cameron Avatar (2009) e as súas secuelas. Despois de anos en fase de desenvolvemento, Rodriguez foi anunciado como director de Alita en abril de 2016, con Salazar uníndose ó elenco o mes seguinte. A fotografía principal comezou en outubro de 2016 en Austin, Texas, a maioría no Troublemaker Studios de Rodriguez, e rematou en febreiro de 2017.
Alita: Battle Angel tivo a súa estrea internacional no Odeon Leicester Square o 31 de xaneiro de 2019, e estreouse nos cinemas dos Estados Unidos o 14 de febreiro de 2019 a través de 20th Century Fox nos formatos RealD 3D, Dolby Cinema, 4DX, ScreenX e IMAX 3D. É o primeiro filme producido por Lightstorm Entertainment dende Avatar. Recadou máis de 404 millóns de dólares en todo o mundo sobre un orzamento total de entre 350 e 500 millóns de dólares, incluíndo os cutos de distribución e mercadotecnia. Recibiu críticas dispares por parte da crítica.
Lago Bourget
miniatura|250px|Vista do lago Bourget
O lago Bourget (en francés: Lac du Bourget) é o maior lago natural de orixe glaciar de Francia.
Situado ao norte do departamento de Savoia, este lago forma parte dos lagos postglaciares dos Alpes. Formouse despois da última glaciación (glaciación de Würm), hai ao redor de 19 000 anos, tras a retirada dos grandes glaciares do cuaternario.
Xeografía
Situado a unha altitude de 231,5 msnm, ten unha superficie de 44,5 km². O lago esténdese de norte a sur, e ten 18 km de longo, e unha anchura de entre 1,6 e 3,5 km. A súa profundidade media é de 85 m, e a máxima de 145 m.
O volume de auga deste lago equivale ao consumo anual de auga potábel en Francia.
Lugar de interese natural
Dunha gran riqueza natural, e de grande interese ecolóxico, é tamén un destino turístico importante desde o século XIX.
Protección
O 2 de febreiro de 2003 foi declarado "sitio Ramsar" (nº ref. 1268), protexendo unha área de 5 500 ha.
Närke
Närke é unha provincia histórica sueca (landskap) no interior da rexión de Svealand. A súa área é de 4 126 km², sendo o landskap máis pequeno da rexión e un dos máis pequenos de Suecia. Närke limita ao suroeste con Västergötland, ao noroeste con Värmland, ao norte con Västmanland, ao leste con Södermanland e ao sueste con Östergötland.
Etimoloxía
Pénsase que o nome de Närke (Neeric 1165-81) vén da palabra när, que se usa para designar tramos elevados ou estreitos angostos. É a mesma palabra que se atopa no nome Norrbyås (Nerboahs 1275). ”När-” pode referirse á crista onde se atopa a igrexa de Norrbyås. O que significa o resto do nome do lugar non está claro. O landskap noméase no Florenslängden de 1103 na súa forma latina "Nehr".
Quiralidade (química)
upright=1.3|miniatura|Dous [[enantiómeros dun aminoácido xenérico que son quirais]] miniatura|upright=1.3|(S)-Alanina (esquerda) e (R)-alanina (dereita) en forma [[zwitteriónica a pH neutro]]
En química, a quiralidade é unha propiedade xeométrica pola cal unha molécula ou ión, denominado quiral, non se pode superpoñer á súa imaxe especular por unha combinación de rotacións e translacións. Este termo deriva do grego antigo χείρ (keir), que significa 'man'; que é o exemplo canónico dun obxecto con esta propiedade.
Unha molécula ou ión quiral existe en forma de dous estereoisómeros que son imaxes especulares un do outro e que se denominan enantiómeros, os cales se distinguen como "dextroxiro" ou "levoxiro" polas súas configuracións absolutas ou outros criterios. Os dous enantiómeros teñen practicamente as mesmas propiedades químicas, excepto cando reaccionan con outros compostos quirais. Tamén teñen as mesmas propiedades físicas, excepto que as súas actividades ópticas son opostas. Unha mestura homoxénea dos dous enantiómeros en partes iguais dise que é racémica e xeralmente difire química e fisicamente dos enantiómeros puros.
Á parte de tipos especiais de quiralidade (ver Centros estereoxenicos), a maioría das moléculas ou ións quirais debe ter polo menos un centro quiral. Cando ese centro quiral coincide cun átomo, a substancia dise que ten quiralidade puntual. En compostos orgánicos quirais un estereocentro é xeralmente un carbono asimétrico. Múltiples estereocentros poden dar lugar a estereoisómeros adicionais. Por outra parte, unha molécula cun número impar de estereocentros pode ter un ou máis estereoisómeros que non son quirais.
A quiralidade é un concepto importante en estereoquímica e bioquímica. A maioría das substancias relevantes en bioloxía son quirais, como os carbohidratos (azucres simples, amidón e celulosa), os aminoácidos que son as unidades que forman as proteínas e os ácidos nucleicos. Nos organismos vivos, atópase normalmente só un dos dous enantiómeros ou un composto quiral. Por esa razón, os organismos que consomen un composto quiral xeralmente poden metabolizar só un dos seus enantiómeros. Pola mesma razón, os dous enantiómeros dun fármaco quiral teñen potencias farmacolóxicas ou efectos moi diferentes.
Definición
A quiralidade está baseada na simetría molecular. Concretamente, un composto quiral pode non conter nigún eixe de rotación impropio (Sn), que inclúe planos de simetría e centros de inversión. As moléculas quirais son sempre disimétricas (carecen de Sn) pero non sempre asimétricos (carecen de todos os elementos de simetría agás a identidade trivial). As moléculas asimétricas son sempre quirais.
Centros estereoxénicos
Moitas moléculas quirais teñen quiralidade puntual, concretamente un só centro estereoxénico que coincide cun átomo. Ese centro estereoxénico xeralmente ten catro enlaces ou máis con grupos diferentes e pode ser un carbono (como en moitas moléculas biolóxicas), silicio, ou un metal (como en moitos compostos de coordinación). Porén, un centro estereoxénico pode ser tamén un átomo trivalente cuxos enlaces non están no mesmo plano, como o fósforo en fosfinas P-quirais (PRR′R″) e xofre en sulfóxidos S-quirais (OSRR′).
A quiralidade pode tamén orixinarse por diferenzas isotópicas entre átomos, como no bencil alcohol deuterado PhCHDOH; que é quiral e opticamente activo ([α]D = 0,715°), mesmo se o composto non deuterado PhCH2OH non o é.
Se dous enantiómeros se interconverten doadamente, os enantiómeros puros poden ser practicamente imposibles de separar, e só se observa a mestura racémica. Este é o caso, por exemplo, da maioría das aminas con tres substituíntes diferentes (NRR′R″), debido á barreira de enerxía baixa para a inversión do nitróxeno. miniatura|upright|O [[1,1'-Bi-2-naftol|1,1′-Bi-2-naftol é un exemplo dunha molécula que carece de quiralidade puntual.]]
Exiles FC
O Exiles Foot-Ball Club foi un club de fútbol fundado en Vigo en 1876 por traballadores ingleses da Eastern Telegraph Company. É o primeiro club de fútbol do que se ten constancia na Península Ibérica.
Quiralidade (química)
Centros estereoxénicos
Aínda que a presenza dun centro estereoxénico describe a gran maioría das moléculas quirais, existen moitas variacións e excepcións. Por exemplo non é necesario que unha substancia quiral teña un centro estereoxénico. Exemplos son o 1-bromo-3-cloro-5-fluoroadamantano, o metiletilfeniltetraedrano, certos calixarenos e fulerenos, que teñen unha quiralidade inherente. As especies con simetría C2 1,1′-bi-2-naftol (BINOL), e 1,3-dicloroaleno teñen quiralidade axial. O (E)-cicloocteno e moitos ferrocenos teñen unha quiralidade planar.
Exiles FC
Non se sabe con certeza cal foi o destino deste equipo, aínda que se sabe que desapareceu a mediados do século XX.
Quiralidade (química)
Centros estereoxénicos
Cando a rotación dun enantiómero é demasiado baixa para a súa medición práctica, a especie dise que presenta criptoquiralidade.
Exiles FC
Etimoloxía e orixe
O nome do equipo vén da palabra inglesa exiles, que en galego se traduce por exiliados. Así se chamou aos traballadores da Eastern Telegraph Company, coñecida en Galicia como o Cable Inglés, xa que, a pesar de conectarse por telégrafo con moitos países e manter importantes relacións internacionais, tiñan a súa sede en Porthcurno, ao sur de Cornualla. Debido a que estaban lonxe da súa terra foron alcumados exiliados.
A compañía instalou oficinas de telegrafía submarina en Vigo en maio de 1873. Pouco tempo despois creouse un club social chamado Exiles Club, a través do cal os traballadores podían encontrarse cos seus familiares e que tamén organizaba algúns equipos para practicar deporte.
Quiralidade (química)
Manifestacións da quiralidade
Os isómeros quirais mostran frecuentemente diferentes propiedades, como por exemplo:
Exiles FC
Equipo de fútbol
Como non tiñan rivais na cidade, os xogadores do Exiles disputaban partidos contra mariñeiros e oficiais ingleses cuxos barcos atracaba en Vigo, así como no resto das cidades portuarias do territorio. Segundo as fontes, incluso xogaron unha "Copa Primavera" entre eles, ata que a principios da década de 1900 sucedéronse máis partidos debido á popularidade que o fútbol adquiría e á conseguinte creación de novos equipos. O terreo de xogo dos Exiles estaba nos cadros do Recheo, tamén chamado Malecón ou Recheo, unha parte de terra gañada ao mar e onde hoxe se sitúa o Parque da Alameda.
Eses primeiros encontros remataron por impulsar o que logo sería o fútbol na cidade e no país. Así, puideron verse partidos especialmente contra a tripulación da Royal Navy británica. comezando a forxar unha habilidade difícil de superar na cidade.
Quiralidade (química)
En bioquímica
A orixe desta homoquiralidade en bioloxía foi moi discutida. A maioría dos científicos cren que a vida na Terra "escolleu" o tipo de quiralidade por puro azar, e que de existiren formas de vida noutro lugar do universo, a súa química podería teoricamente ter a quiralidade oposta. Porén, algúns suxeriron que os primeiros aminoácidos puideron formarse no po de cometas. Nese caso, a radiación polarizada circularmente (que constitúe ata o 17% da radiación estelar) puido causar a destrución selectiva dunha das quiralidades dos aminoácidos, o que levou a un nesgo na selección que finalmente tivo como resultado que toda a vida da Terra fose homoquiral.
Exiles FC
Equipo de fútbol
Ao non rexistrarse como club no país, perdéronse novas sobre este club nos seus próximos anos, quizais pola súa maior influencia en Xibraltar que na propia Galicia. Non obstante, sábese que en 1907, o Exiles FC gañou a Copa Pontevedra, unha competición local organizada polo Pontevedra Sporting Club, fundado o ano anterior, e que algúns dos seus xogadores arbitraron partidos no Campionato de Galicia de 1909. Na Copa Pontevedra gañaron primeiro ao Español FC de Vigo antes de derrotar aos organizadores na final. Daquela xa había varios equipos na cidade olívica, entre eles o Vigo Foot-Ball Club (fundado en 1903) e o Real Club Fortuna (1905), de cuxa fusión naceu o Real Club Celta de Vigo en 1923. Aínda que os dous equipos mantiveron unha rivalidade, o Exiles FC estableceu boas relacións con ambos clubs, xogando os tres equipos no mesmo campo nos seus primeiros días.
Fútbol en Xibraltar
Debido a que en España só había unha competición oficial naquel momento, o Campionato de España, e que por normativa non permitía a participación do Exiles FC, este xogaba habitualmente contra outros conxuntos ingleses de mariñeiros ou mercantes da península. Entre eles estaban os equipos de Xibraltar, tanto militares como civís, que formaran as súas propias competicións similares ás do fútbol inglés. Estes eran a Garrison Football League e a Russo Cup para os militares e a Merchants Cup para os civís, que finalmente conformou a Gibraltar Foot-Ball League en 1907. Foi nesa competición promovida pola Asociación de Fútbol de Xibraltar (GFA) e os comerciantes do territorio onde participou o Exiles Foot-Ball Club, conquistando dous títulos nas edicións de 1900 e 1902.
Quiralidade (química)
En bioquímica
Os encimas, que son quirais, a miúdo distinguen entre os dous enantiómeros dun substrato quiral. Podemos imaxinar un encima como unha molécula que é como unha luva que ten unha cavidade para que se una alí un substrato. Se esta luva é dextroxira, entón un dos enantiómeros axustarase ben na cavidade e poderá unirse, mentres que o outro enantiómero axustarase mal e é improbable que se una.
Exiles FC
Fútbol en Xibraltar
As crónicas fan referencia á vida do club ata a segunda década do século XX, data na que se intúe a súa desaparición por falta de novas.
Quiralidade (química)
En bioquímica
As formas L dos aminoácidos tenden a ser insaboras, mentres que as D adoitan ser doces. As follas da planta hortelá (Mentha spicata) conteñen o enantiómero L do composto carvona ou R-(−)-carvona e as sementes da carvea (Carum carvi) conteñen os enantiómeros D ou S-(+)-carvona. As dúas cheiran de maneira diferente á maioría da xente porque os nosos receptores olfactivos son quirais.
A quiralidade tamén é importante no estudo de fases ordenadas; por exemplo, a adición dunha pequena cantidade dunha molécula opticamente activa a unha fase nemática (unha fase que as moléculas se ordenan lonxitudinalmente) transforma esa fase nunha fase nemática quiral (ou fase colestérica). A quiralidade no contexto de ditas fases en fluídos poliméricos foi tamén estudada.
En química inorgánica
miniatura|Catión delta-rutenio-tris(bipiridina) A quiralidade é unha propiedade simétrica, non unha propiedade propia dunha parte da táboa periódica. Así, moitos materiais inorgánicos, moléculas e ións son quirais. O cuarzo é un exemplo do reino mineral. Este tipo de materiais non céntricos son interesantes para aplicacións en óptica non linear.
Nas área da química de coordinación e química organometálica, a quirlidade está omnipresente e é de grande importancia práctica. Un famoso exemplo é o complexo tris(bipiridina)rutenio(II), no cal os tres ligandos bipiridina adoptan unha disposición quiral como unha hélice propulsora. Os dous enantiómeros de complexos como o [Ru(2,2′-bipiridina)3]2+ poden designarse como Λ (lambda maiúsculo, o equivalente en grego do "L") para os xiros á sinistra da hélice descritos polos ligndos, e Δ (delta maiúscula, o "D" grego) para os xiros á destra (representado). Compárese tamén coa terminoloxía dextro- e levo-).
Os ligandos quirais confiren quiralidade a un complexo metálico, como se ilustra cos complexos metal-aminoácido. Se o metal mostra propiedades catalíticas, a súa combinación cun ligando quiral é a base da catálise asimétrica.
Historia
O primeiro que observou a rotación do plano da luz polarizada por substancias quirais foi Jean-Baptiste Biot en 1815, e adquiriu considerable importancia na industria do azucre, química analítica e farmacéutica. Louis Pasteur deduciu en 1848 que este fenómeno tiña unha base molecular. O termo quiralidade foi acuñado por Lord Kelvin en 1894. Os diferentes enantiómeros ou diasteroisómeros dun composto foron chamados formalmente isómeros ópticos debido ás súas diferentes propiedades ópticas. Durante bastante tempo pensouse que a quiralidade estaba asociada coa química orgánica, pero isto é un erro que foi desbotado coa resolución dun composto puramente inorgánico como o hexol, feito por Alfred Werner.
Annie Au
Traxectoria
Annie é unha xogadora manicha que causou unha grande impresión xa como júnior. Non só gañou títulos do British Junior Open senón que chegou á final do Asian Junior e foi membro do equipo de Hong Kong que gañou o mundial júnior. Comezou a xogar ao squash na escola con trece anos, so a influencia do seu irmán máis novo Leo Au, a través do esquema de promoción e entrou no Instituto de Deportes de Hong Kong. A partir de 2001 adestrouna o seleccionador nacional Faheem Khan. En 2011 graduouse na Escola de Administración de Empresas da Universidade Politécnica de Hong Kong. Foi oito veces campioa de Hong Kong nos anos 2009, 2011, 2012, 2015, 2016, 2017, 2018 e 2019.
Nos Xogos Asiáticos de 2010 logrou a medalla de prata individual, logo de perder con Nicol David como por equipos, tamén tras bater Malaisia a Hong Kong. Na edición 2014 fíxose coa medalla de bronce, tanto en individual como por equipos, e en 2018 foi unha das integrantes do equipo de Hong Kong que logrou a medalla de ouro tras derrotar á India.
En maio de 2012 Au acadou o posto 6º do mundo. En 2016 formou parte do equipo de Hong Kong que gañou a medalla de bronce no Campionato do Mundo Feminino de Squash por equipos de 2016 en Francia. En 2017 derrotou á gran favorita, Nicol David, na segunda rolda do US Open logo de 23 enfrontamentos entre elas. En 2018 volveu formar parte do equipo de Hong Kong que gañou a medalla de bronce no Campionato Mundial de Squash por Equipos Feminino. Au retirouse en 2020 e entrou a formar parte do corpo da policía.
José Sarmiento Ozores
José Sarmiento Ozores, nado en 1861 e finado en 1937, foi un avogado e político galego.
Traxectoria
Fillo de José María Sarmiento Zelaya y Sotomayor. Foi nomeado fiscal municipal de Tui en xuño de 1893. Foi elixido concelleiro de Tui en novembro de 1893, e tomou posesión como alcalde de Tui o 1 de xullo de 1885. Volveu ser nomeado alcalde por Real Orde en 1902, cesando o 31 de decembro do ano seguinte. Foi deputado provincial polo distrito de Vigo-Tui (1913-1922). Foi nomeado gobernador civil de Guadalaxara en xuño de 1920. Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi nomeado xuíz municipal de Tui en febreiro de 1937.
Vida persoal
Casou con Concepción Román e foi pai de Pura Sarmiento Román.
Tringa
Tringa é un xénero de aves da orde dos caradriformes e familia dos escolopácidos coñecidas vulgarmente como biluricos.
Son aves mariñas caracterizadas por teren un longo pico e unhas patas tamén longas e coloradas.
Descrición
O xénero foi descrito en 1758 por Linneo na 10ª edición do seu Systema Naturae.
Etimoloxía
O nome científico Tringa tirouno Linneo do grego antigo τρύνγας trýngas, o nome de certa ave.
Especies
No xénero recoñécense as especies seguintes:
Nota taxonómica
O xénero actual incluía antigamente, ademis das espeies de Tringa, a moitas do xénero Totanus, ben como subxéneros ou como xéneros completos. Os datos das secuencias de ADN dispoñíbeis suxiren, porén, que ningún deles é monofilético e que este último simplemente agrupa un número de especies apomórficas máis ou menos relacionadas. Polo tanto, parece inxustificado recoñecer a Totanus mesmo como un subxénero, polo momento.
Tselina-2
Tselina-2 (índice GRAU 11F644) foi unha serie de satélites de recoñecemento electrónico da Unión Soviética en primeiro lugar e despois de Rusia.
Características
Os satélites Tselina-2 foron os substitutos dos Tselina-D como satélites de recoñecemento electrónico. Eran capaces de detectar un maior rango de frecuencias e levaban a bordo equipamento para calcular a posición de emisores fixos na superficie. Os satélites foron lanzados principalmente por foguetes Zenit 2, aínda que as dúas primeiras unidades voaron a bordo de foguetes Proton K/DM-2. Os datos dos Tselina-2 eran enviados a satélites de comunicacións en órbita xeoestacionaria e de aí a estacións en terra.
Tiñan unha masa de 3200 kg e eran inxectados en órbitas de 850 x 850 km con inclinacións orbitais típicas de 71º. Estabilizábanse nos tres eixos coa axuda dun mastro para gradente gravitatorio e iban ser substituídos polos satélites Lotos-S. Lanzáronse 23 Tselina-2 entre 1984 e 2007 desde o cosmódromo de Baikonur, con catro fallos.
Naisten SM-sarja 1987-1988
A tempada 1987-1988 da Naisten SM-sarja foi a sexta tempada da máxima categoría do hóckey sobre xeo feminino finlandés. Un total de oito equipos tomaron parte na competición.
Ao final da tempada o Ilves de Tampere conseguiu o seu cuarto título consecutivo.
Estrutura da tempada
A competición xogouse nun único grupo e só se disputou unha liga regular, co cal o equipo que finalizou primeiro na liga regular proclamouse campión finlandés.
O sistema de puntuación concedeu dous puntos pola vitoria, un polo empate e o equipo perdedor non sumaba ningún punto.
Liga regular
Ao final da liga regular o Ilves de Tampere proclamouse campión logo de gañar os 14 partidos que disputou e sumar 28 puntos, mentres que o EVU de Vantaa se levou a prata (20 puntos), e o HIFK de Helsinqui o bronce (16 puntos). O Ilves foi ademais o equipo máis goleador (106 goles a favor) e menos goleado (13 goles en contra). Por contra as Tiikerit de Hämeenlinna foron o equipo que menos goles anotou (16), e o máis goleado (94). O Ilves conseguiu as maiores goleadas da tempada, rexistrando cinco partidos con 10 ou máis goles anotados e tres con máis de 10 goles de diferenza.
Anotadoras
Ao finalizar a liga regular, a xogadora do Sport de Vaasa Sari Krooks foi a máxima puntuadora con 45 puntos (38 goles e 7 asistencias). Krooks foi ademais a máxima goleadora, mentres que Anne Nurmi e Marianne Ihalainen (ambas do Ilves) foron as máximas asistentes con 13 asistencias.
Equipo campión
O equipo do Ilves que conquistou o campionato finlandés feminino en 1988 estivo integrado polas seguintes xogadoras:
Ducado de Puglia e Calabria
miniatura|270px|O Ducado de Puglia e Calabria no [[Reino de Sicilia (1112)]]
O Ducado de Puglia e Calabria foi un señorío normando establecido en 1059 co recoñecemento oficial, por parte do papa Nicolao II, do título ducal a Roberto Guiscardo de Hautrville.
A súa capital estivo orixinariamente en Melfi pero, a partir de 1077, pasou a Salerno.
En realidade, xa con anterioridade, en 1043, Guaimario V, príncipe de Salerno, fora aclamado duque de Puglia e Calabria, aínda que a lexitimidade deste título (ao non ser recoñecida oficialmente por ningún poder universal) podería considerarse xuridicamente dubidosa; de feito, en 1047, o emperador Henrique III interveu para reclamar o título ducal para si mesmo.
O ducado comprendía unha gran parte do sur continental italiano, estendéndose polos territorios das rexións actuais de Puglia, Basilicata, Calabria, o lado adriático da Molise e as franxas orientais e meridionais da Campania.
Khyri Thomas
Khyri Jaquan Thomas , nado o 8 de maio de 1996 en Omaha, Nebrasca, é un xogador de baloncesto profesional estadounidense que xoga no Petkim Spor turco.
Traxectoria profesional
O 21 de xuño de 2018, Thomas foi escollido na 38ª posición do Draft da NBA de 2018 polos Philadelphia 76ers, e foi traspasado ós Detroit Pistons a cambio de dúas futuras eleccións da segunda rolda do Draft. Thomas debutou na NBA o 9 de novembro de 2018 contra os Atlanta Hawks. O 20 de novembro de 2020, Thomas e Tony Snell foron traspasados ós Atlanta Hawks a cambio de Dewayne Dedmon.
O 7 de maio de 2021, asinou un contrato de dez días cos Houston Rockets. O 14 de maio de 2021, asinou un contrato multianual cos Rockets, pero foi cortado o 6 de outubro de 2021.
O 24 de novembro de 2021, Thomas asinou ata final de tempada co Bilbao Basket da Liga ACB, para suplir a baixa do mancado Andrew Goudelock.
Glicurónido
miniatura|150px|[[Morfina-6-glicurónido, un importante metabolito da morfina.]] Un glicurónido, tamén chamado glicuronósido, é unha substancia producida polo enlace entre un ácido glicurónico e outra substancia por medio dun enlace glicosídico. Os glicurónidos pertencen aos glicósidos.
A glicuronidación ou conversión de compostos químicos en glicurónidos, é un método que usan os animais para facilitar a excreción de substancias tóxicas, fármacos e outras sbstancias que non poden utilizarse como fontes de enerxía. O ácido glicurónico únese ao composto por medio dun enlace glicosídico e o glicurónido resultante, que ten unha solubilidade en auga moito maior que a substancia orixinal, é finalmente excretado nos riles.
Os encimas que rompen o enlace glicosídico dos glicurónidos denomínanse glicuronidases.
Margarita Lamela Louzán
Margarita Lamela Louzán, nada en Cee en 1970, é unha política e avogada galega do PSdeG-PSOE.
Traxectoria
Nas eleccións municipais de 2015 encabezou a candidatura do PSdeG-PSOE á alcaldía de Cee, pasando de 1 a 2 concelleiros e formando parte da oposición ó goberno de Ramón Vigo. Nas municipais de 2019 volveu se-la candidata do PSdeG-PSOE e nesta ocasión foi elixida alcaldesa ó encabeza-la lista máis votada, pasando 2 a 4 concelleiros e gobernando en minoría.
Dende febreiro de 2022 ocupa unha das vicesecretarías da Executiva Provincial coruñesa do PSdeG.
Nas eleccións municipais de 2023 volveu ser a candidata do PSdeG-PSOE e conseguiu revalida-la alcaldía con maioría absoluta, pasando de 4 a 7 concelleiros.
Vida persoal
É filla do anterior alcalde socialista Manuel Lamela Lestón.
Igrexa de San Vicente de Mañufe
A igrexa de San Vicente de Mañufe é un templo cristián situado no lugar da Moreira, parroquia de Mañufe, concello de Gondomar, comarca do Val Miñor. Levantada sobre outra do século XII, a maior parte da obra actual é barroca, consecuencia dunha gran reforma no século XVIII. Ten como celebración principal a do santo patrón da parroquia, san Vicente, o día 22 de xaneiro. Forma parte da diocese católica latina de Tui-Vigo. Destaca pola súa torre rematada nunha cruz, á que se abraza un home, que a tradición oral di representa ao construtor de orixe portuguesa.
Situación
Sitúase á marxe esquerda da actual estrada provincial PO-2035 que vai do Cruceiro do Acordo (Texosa) a Nande, no núcleo do barrio da Moreira. O igrexario atópase fronte ao Pazo da Escola e dende o seu adro nace o antigo camiño do Verdeal que comunica co barrio do mesmo nome ao nordés da parroquia de Mañufe.
Estilo e arquitectura
miniatura|Cupulín da igrexa.|dereita dereita|miniatura|Escultura policromada de San Vicente na fronte exterior do templo. O templo amosa unha planta de cruz latina e bóveda de canón na nave principal, aínda que é probable que nun principio tivese planta lineal, rematada nunha capela maior. No ano 1722 a igrexa é reformada engadíndolle o cruceiro e as naves laterais.
Na fachada, sobre a porta de acceso, hai unha fornela coa imaxe policromada de san Vicente, o patrón da parroquia.
No interior, "os teitos están resoltos a base de bóvedas, de distinta tipoloxía formal, materializadas en ladrillo cerámico e madeira, en ambos os dous casos rematadas con revocadura e pintura. Baixo o arco triunfal conserva dous púlpitos, un a cada lado, coroados por respectivos tornavoces decorados".
Arte
O templo destaca no Val Miñor como unha das mellores mostras do barroco galego. Salienta polos traballos de cantería nas pilastras que flanquean a fachada principal. No interior destacan polo seu traballo artístico os dous púlpitos coroados por tornavoces decorados, e de maneira moi especial os retablos barrocos da ábsida, sostido por seis atlantes distintos en similar posición e dedicado ao patrón; e os retablos e San Brais e o da Virxe do Carme.
Ademais, o templo acubilla excelente imaxinaría do XVII ou XVIII como, por exemplo, un Cristo Resucitado e un san Vicente.
Actualmente a igrexa non garda os encalados exteriores e interiores "tan propios do barroco galego e, ademais, substituíuselle a tradicional porta de madeira por unha reixa metálica. "
Adro
O adro está valado por un pequeno muro pétreo e parcialmente pavimentado con tapas graníticas de tumbas do antigo cemiterio que arrodeaba o templo.
A Casa das Novenas
Antigo lugar de culto e fábrica. miniatura|Escultura da Fe, cruceiro do mesmo nome no Campo de Festas de San Vicente de Mañufe
Campo ou torreiro de festas
Situado no ante-adro está elevado sobre a estrada PO-2035, que o separa dos muros do Pazo de Escola. Atópase circunvalado por un muro de cachotaría de granito. No interior levántase un palco de música e un cruceiro coñecido como O Cruceiro da Fe. Completa o espazo parte dun antigo arboredo que sombreaba o recinto.
Palco da Música
Trátase dunha construción octogonal feita a base de perpiaño de granito e a que se accedía por unha sinxela escaleira metálica, que hoxe non conserva. Posúe unha pequena porta para entrar no soto. Este ten luz natural que entra por unhas pequenas xanelas en forma de óculo con cruceta.
Nun dos seus lados atópase unha placa de mármore coa data de construción do palco: 1924.
Segundo recolle Soliño Troncoso, o palco de festas foi doado polo indiano local Leopoldo Pérez Alonso e construído en fábrica de granito e fundición de ferro en 1922.
O Cruceiro da Fe
Situado no campo de festas e por diante do templo, este cruceiro presenta dúas partes diferenciadas estilisticamente, a cruz e o resto do monumento. Isto leva a pensar que foi executado por máis dun canteiro, segundo Soliño Troncoso. É o cruceiro de maior altura de Gondomar cunha plataforma de 0,60 metros de altura, 3.70 metros no tramo do fuste e capitel, en 1.25 metros a cruz.
A base estrutúrase sobre tres chanzos, o último con beirado que soporta unha base cúbica na que se apoia un varal octogonal. A media altura do varal salienta unha imaxe da Fe tallada na mesma peza granítica. Amosa unha figura de muller cos ollos vendados e cun cáliz na man dereita e un libro na esquerda.
O capitel presenta catro lados curvos decorados con follas e cabezas de anxos na parte central e espirais nas esquinas. Remata nunha cruz latina cun cristo crucificado coas súas faccións pouco marcadas, coa perna dereita enriba da esquerda. Non posúe imaxes no reverso.
Existe unha lenda no pedestal que debido á erosión non foi transcrita até de agora. Ao amparo das características estilísticas, Soliño Troncoso sinala que "non debe ser anterior a 1700".
Toponimia
A Casa do Cura e O Lugar do Cura, que designan respectivamente unha vivenda e leira contiguas que pechan o sur do campo de festas.
O Igrexario e A Fonte do Outeiral, situados o leste do templo.
Tradición
A tradición local sinala que de tan satisfeito tras ver o seu traballo na igrexa de San Vicente de Mañufe, o mestre canteiro da obra, de orixe portuguesa, quixo deixar constancia de si e autorretratouse coroando o cupulín mentres sostén unha cruz que serviu de base a un cataventos.
Gal Costa
Gal Maria da Graça Costa Penna Burgos, nada co nome de Maria da Graça Costa Penna Burgos o 26 de setembro de 1945 e finada o 9 de novembro de 2022, coñecida profesionalmente como Gal Costa, foi unha cantante brasileira de música popular (en particular, de MPB).
Traxectoria
Foi unha das principais figuras da escena musical tropicália no Brasil a finais da década de 1960 e apareceu na aclamada compilación Tropicália: ou Panis et Circenses (1968). Tivo tamén unha carreira como actriz, aparecendo no filme de 1995 The Mandarin (O Mandarim) como a cantante Carmen Miranda.
Vida temperá
Gal Costa naceu o 26 de setembro de 1945, na cidade de Salvador, capital do estado de Baía, Brasil. A súa nai, Mariah Costa Penna, pasou horas escoitando música clásica durante o seu embarazo coa esperanza de que Gal se interesase pola música. O pai de Gal, Arnaldo Burgos (falecido en 1960), morreu cando Gal tiña 15 anos, e os dous nunca se coñeceron.
Aos 10 anos, Gal fixo amizade coas irmás Sandra e Andréia Gadelha, as futuras esposas dos cantautores Gilberto Gil e Caetano Veloso, respectivamente. Estes déronlle o alcume de Gau, máis tarde deletreado como Gal. Con 14 anos escoitou por primeira vez a "Chega de Saudade" de João Gilberto na radio e interesouse pola Bossa Nova. Despois pasou a traballar como dependenta na principal tenda de discos de Salvador para achegarse á música. Aos 18 anos, Andréia Gadelha presentoulle a Caetano Veloso, chegando a ser amigos íntimos e colaboradores musicais.
Carreira
esquerda|miniatura| Gal Costa, [[1971]] Gal estreou a súa carreira profesional a noite do 22 de agosto de 1964 no concerto Nós, por exemplo, onde actuou xunto a Veloso, Gil, Maria Bethânia ou Tom Zé, entre outros. O concerto inaugurou o Teatro Vila Velha da súa cidade natal. Durante o mesmo ano, tocou Nova Bossa Velha, Velha Bossa Nova, no mesmo lugar e cos mesmos compañeiros de canto. Logo deixou Salvador para vivir na casa da súa curmá Nívea en Río de Xaneiro, seguindo os pasos de Bethânia, cuxo concerto Opinião se converteu alí nun gran éxito.
A primeira gravación profesional de Gal ocorreu no álbum debut de Bethânia, lanzado en 1965. Era o dueto "Sol Negro" escrito polo irmán de Bethânia, Caetano Veloso. Logo lanzou os seus primeiros sinxelos a través de RCA Records, "Eu vim da Bahia", escrito por Gil, e "Sim, foi você", escrito por Veloso. Ao ano seguinte Gal coñeceu persoalmente a Gilberto e participou no 1º Festival Internacional de Música de TV Rio interpretando "Minha Senhora", escrita por Gil e Torquato Neto.
O primeiro álbum de Gal, Domingo, foi lanzado en 1967 a través de Philips Records. Tamén foi o debut de Veloso. Gal permaneceu no selo, que máis tarde se converteu en PolyGram, até 1983. Unha canción editada deste álbum, "Coração Vagabundo", converteuse nun gran éxito. Ese mesmo ano, Gal tamén interpretou dúas cancións no II Festival Internacional de Música, que logo foi conducido por Rede Globo. Foron "Bom Dia", escrito por Gil e Nana Caymmi, e "Dadá Maria", escrito por Renato Teixeira. Este último interpretouse con Sílvio César no Festival e con Teixeira na gravación.
En 1965, Costa comezou a gravar cancións inéditas de Gilberto Gil e Caetano Veloso. En 1968, Gal pasou a formar parte do movemento tropicália. Tropicalia é unha mestura de Samba, Bossa Nova e xéneros modernos como o rock e o beat. Gravou catro cancións en Tropicália: ou Panis et Circenses. Foron "Mamãe coragem", escrita por Veloso e Torquato Neto, "Parque industrial", de Tom Zé, "Enquanto seu lobo não vem", de Veloso, e "Baby", tamén de Veloso. Esta última converteuse nunha das cancións máis coñecidas de Costas. Ese mesmo ano, participa no III Festival Internacional de Música interpretando "Gabriela Mais Bela", escrita por Roberto e Erasmo Carlos. En novembro, participou no IV Festival de Música de Rede Records, interpretando a canción "Divino Maravilhoso", de Gil e Veloso. A canción tamén se converteu nun éxito nacional e nunha canción clásica da música popular. Cando Gilberto Gil e Caetano Veloso vivían exiliados en Londres, ela os visitaba e seguía interpretando a súa música, pero quedou no Brasil.