cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mar
Historia da oceanografía e exploración das augas profundas
A batimetría é o mapeo e estudo do fondo mariño. Os métodos utilizados para medir a profundidade do mar inclúen ecosondas monohaz ou multihaz, sondas de profundidade aerotransportadas por láser e o cálculo de profundidades a partir de datos de teledetección satelital. Esta información utilízase para determinar o tendido de cables e tubaxes submarinas, para elixir as localizacións adecuadas para emprazar as plataformas petroleiras e as turbinas eólicas en mar a fóra e para identificar posibles novas pesqueiras.
Dereito do mar
miniatura|As zonas marítimas de acordo á Convención
A «liberdade dos mares» é un principio do dereito internacional que data do século XVII. Fai fincapé na liberdade de navegar polos océanos e desaproba a guerra librada en augas internacionais. Hoxe, este concepto está consagrado na Convención das Nacións Unidas sobre o Dereito do Mar (United Nations Convention on the Law of the Sea, UNCLOS), subscrita en 1982 e cuxa terceira versión entrou en vigor en 1994. É cualificada como a Constitución dos océanos. O artigo 87(1) establece: «A alta mar está aberta a todos os estados, xa sexan costeiros ou sen litoral». O artigo 87(1) (a) a (f) ofrece unha lista non exhaustiva das liberdades, que comportan a navegación, o sobrevoo, o tendido de cables submarinos, a construción de illas artificiais, a pesca e a investigación científica. A seguridade do transporte marítimo está regulada pola Organización Marítima Internacional (International Maritime Organization). Os seus obxectivos inclúen o desenvolvemento e mantemento dun marco regulatorio para o transporte marítimo, a seguridade marítima, as preocupacións ambientais, os asuntos legais, a cooperación técnica e a seguridade marítima.
UNCLOS define varias áreas da auga. As «augas interiores» están no lado de terra dunha liña de base e as embarcacións estranxeiras non teñen dereito de paso nelas. As «augas territoriais» esténdense a 12 millas náuticas (22 km) da costa e nestas augas, o estado costeiro é libre de establecer leis, regular o uso e explotar calquera recurso. Unha «zona contigua» que se estende outras 12 millas náuticas permite o seguimento de buques sospeitosos de infrinxir as leis en catro áreas específicas: aduanas, impostos, inmigración e contaminación. Unha «zona económica exclusiva» esténdese 200 millas náuticas (370 km) desde a liña de base. Dentro desta área, a nación costeira ten dereitos exclusivos de explotación sobre todos os recursos naturais. A «plataforma continental» é a prolongación natural do territorio terrestre ata o bordo exterior do marxe continental, ou 200 millas náuticas desde a liña de base do estado costeiro, a que sexa maior. Aquí a nación costeira ten o dereito exclusivo de extraer minerais e tamén recursos vivos «ligados» ao fondo mariño.
Guerra no mar
miniatura|Escena no templo de [[ Medinet Habu (templo)| Medinet  Habu que mostra a vitoria de  Ramsés II na batalla do Delta, en que derrotou aos Pobos do Mar rexeitando unha gran invasión no delta do  Nilo cunha emboscada naval e seteiros en barcos e  terra.]] miniatura|A explosión do buque insignia español durante a batalla de Xibraltar, 25 de abril de 1607, de [[Cornelis Claesz van Wieringen]] miniatura|A [[batalla de Trafalgar (1805), a batalla culmen da Idade da Vela.]] miniatura|O portaavións Zuikaku e dous destrutores baixo o ataque dun portaavións estadounidense, na [[batalla do mar de Filipinas (20 de xuño de 1944), unha das últimas grandes batallas navais]] Da Prehistoria e as primeiras épocas da Historia antiga consérvanse numerosas referencias sobre a guerra no mar. Destacan especialmente nas lendas homéricas: a Ilíada, sobre a Guerra de Troia, e a súa continuación, a Odisea. O control do mar é importante para a seguridade dunha nación marítima, e ​​o bloqueo naval dun porto pódese utilizar para cortar o abastecemento de alimentos e subministracións en tempo de guerra. No mar libráronse batallas durante máis de 3000 anos, estando datada a primeira batalla naval rexistrada en documentos escritos cara ao ano : Suppiluliumas II, rei dos hititas, enfrontouse coas súas naves a unha frota procedente de Alashiya (moderno Chipre), derrotándoa e incendiando os barcos chipriotas no mar. O Imperio persa —forte e unido, pero sen un poder marítimo propio— non puido vencer aos débiles e desunidos gregos, debido ao poder da frota ateniense. Reforzada polas frotas doutras polis (cidades) máis pequenas, sempre conseguiu frustrar os intentos persas de subxugar ás polei (cidades-estado gregas). Na decisiva batalla de Salamina do, o xeneral grego Temistocles atrapou á frota moito maior do rei persa Xerxes II nunha canle estreita e atacouna vigorosamente, destruíndo 200 barcos persas pola perda de 40 buques gregos.
O poder e a influencia das civilizacións fenicia e exipcia, os da púnica (baseada en Cartago), e mesmo os de Roma, dependeron en gran medida da súa respectiva capacidade de controlar os mares (talasocracia). Tamén a República de Venecia conseguiu destacar sobre os seus rivais entre as cidades-estado de Italia, polo seu desenvolvemento naval. Pero a súa puxanza comercial eclipsouse polo declive do Mediterráneo na Idade Moderna (as grandes rutas do comercio internacional desenvolvéronse lonxe de Venecia, no océano Atlántico).
Algo similar sucedeulle ao poderío do Imperio otomán, ligado á decadencia da Ruta da seda e do mar Mediterráneo en xeral, durante os séculos XVII e XVIII. Noutras épocas, o dominio do mar deu unha gran relevancia a pobos pequenos e comparativamente atrasados: durante tres séculos (do VI ao IX), os homes do norte, chamados comunmente viquingos, asaltaron, saquearon e infestaron as costas europeas, chegando mesmo á Rusia central, a Ucraína e a Constantinopla. Remontaron os grandes ríos tributarios do mar Negro, o Danubio, o Don e o Volga, e cruzaron innumerables veces o estreito de Xibraltar, considerado entre os grandes reinos europeos do momento, centrados no Mediterráneo e menos avezados nas viaxes oceánicas polo Atlántico, máis aló das Columnas de Hércules, a porta cara a un mar indómito, descoñecido e cheo de perigos.
Co vapor e a produción industrial dos barcos en chapa de aceiro, produciuse un grande aumento da potencia do fogo en forma de barcos acoirazados (dreadnought) armados con canóns de longo alcance. En 1905, a frota xaponesa derrotou decisivamente, na batalla de Tsushima, á frota rusa, que navegara máis de 33000 km. Os acoirazados loitaron de forma inconcluyente na primeira guerra mundial na batalla de Xutlandia de 1916 entre a Gran Frota da Mariña Real británica e a Frota de Alta Mar da Mariña Imperial alemá. Na segunda guerra mundial, a vitoria británica na batalla de Taranto de 1940 mostrou que o poder aéreo naval era suficiente para vencer aos maiores buques de guerra, presaxiando as decisivas batallas navais da guerra do Pacífico, incluídas as batallas do mar de Coral (942), de Midway (1942), do mar de Filipinas (1944) e a culminante batalla do golfo de Leyte (1944), na que os barcos dominantes xa foron os portaavións.
Os submarinos fixéronse importantes na guerra naval na primeira guerra mundial, cando os submarinos alemáns, coñecidos como U-boats, afundiron a preto de 5000 barcos mercantes aliados, incluíndo con todo ao  RMS Lusitania, axudando así a entrar en guerra aos Estados Unidos. Na segunda guerra mundial, case 35000 barcos aliados foron afundidos por submarinos que tentaban bloquear o fluxo de subministracións a Gran Bretaña, pero os aliados romperon o bloqueo na batalla do Atlántico, que durou todo o tempo da guerra, afundindo 783 U-boats. Desde 1960, varias nacións mantiveron frotas de submarinos de mísiles balísticos de propulsión nuclear, embarcacións equipadas para lanzar mísiles balísticos con oxivas nucleares desde o mar. Algúns destes mantéñense permanentemente en patrulla.
Viaxes
Os veleiros e paquebotes transportaban correo ao estranxeiro, sendo un dos primeiros o servizo neerlandés a Batavia na década de 1670. Pronto engadiron aloxamento para pasaxeiros, pero en condicións de amontoamento. Máis tarde, ofrecéronse servizos programados, aínda que o tempo de viaxe dependía moito do clima. Cando os barcos de vapor substituíron aos veleiros, os navíos transatlánticos asumiron a tarefa de transportar ás persoas. A principios do século XX, cruzar o Atlántico duraba ao redor de cinco días e as compañías navieiras competían por ter os barcos máis grandes e rápidos. O Blue Riband era un galardón non oficial outorgado ao transatlántico máis rápido que cruzase o Atlántico en servizo regular. Entregado por vez primeira en 1830 ao Columbia por unha travesía de case 16 días, o Mauretania retuvó o título con 4 días e 19 horas (48.26 km/ h) durante case vinte anos desde 1909. O Trofeo Hales, outro premio pola travesía comercial máis rápida do Atlántico, foi gañado polo SS United States en 1952 por unha viaxe que levou tres días, dez horas e corenta minutos. miniatura|Refuxiados que tentan cruzar nun bote o mar Mediterráneo e dirixirse desde a [[Turquía|costa turca ata a illa de Lesbos, no nordés de Grecia]] Os grandes barcos de liña eran cómodos pero caros en combustible e en persoal. A idade dos transatlánticos diminuíu a medida que se dispoñía de voos intercontinentais baratos. En 1958, un servizo aéreo regular programado entre Nova York e París que demoraba sete horas condenou ao servizo de transbordadores do Atlántico ao esquecemento. Un a un, os barcos foron apartados, algúns foron despezados, outros se converteron en cruceiros para a industria do lecer e outros, mesmo, en hoteis flotantes. O mar segue sendo unha ruta pola que os refuxiados viaxan en pequenas embarcacións, ás veces pouco aptas para navegar, a miúdo pagando diñeiro aos traficantes de persoas pola súa pasaxe. Algúns poden estar a fuxir da persecución, pero a maioría son inmigrantes económicos que tentan chegar a países onde cren que as súas perspectivas son mellores.
Comercio
miniatura|Rutas de fretes, que mostran a densidade relativa do frete comercial en todo o mundo O comercio marítimo existio durante milenios. A dinastía tolemaica desenvolvera o comercio coa India utilizando os portos do mar Vermello e no I milenio a. C. os árabes, fenicios, israelitas e indios xa comerciaban con artigos de luxo como especias, ouro e pedras preciosas. Os fenicios foron coñecidos comerciantes de mar e baixo os gregos e romanos, o comercio continuou prosperando. Co colapso do Imperio romano, o comercio europeo diminuíu pero continuou florecendo entre os reinos de África, Oriente Medio, India, China e o sueste de Asia. Desde os séculos XVI ao XIX, ao redor de 13 millóns de persoas foron enviadas a través do Atlántico para ser vendidas como escravas nas Américas.
Hoxe en día, grandes cantidades de mercadorías transpórtanse por mar, especialmente a través do Atlántico e ao redor da conca do Pacífico. Unha ruta importante comercial pasa polo estreito de Xibraltar, cruza o Mediterráneo e a canle de Suez ata o océano Índico e o estreito de Malaca; gran parte do comercio tamén pasa pola canle da Mancha. As rutas marítimas son os rutas en mar aberto utilizadas polos buques de carga, que tradicionalmente utilizan ventos alisios e as correntes mariñas. Máis do 60% do tráfico mundial de contedores circula por unha das vinte rutas comerciais máis importantes. O aumento da fusión do xeo do Ártico desde 2007 permite aos barcos viaxar polo Paso do Noroeste durante algunhas semanas no verán, evitando as rutas máis longas a través da canle de Suez ou a canle de Panamá. O frete compleméntase co frete aéreo, un envío máis custoso reservado principalmente para cargas particularmente valiosas ou perecedoiras. O comercio marítimo transportaba en 2013 máis de 4 billóns de dólares en bens por ano.
Hai dous tipos principais de carga, carga a granel (bulk cargo) e carga fraccionada ou carga xeral (break bulk), a maioría das cal agora se transporta en portacontedores. As mercadorías en forma de líquidos, po ou partículas transpórtanse soltas nas adegas de graneleiros e inclúen petróleo, grans, carbón, mineral, chatarra, area e grava. Os cargueiros de carga a granel adoita ser produtos manufacturados e transpórtase en paquetes, a miúdo amontoados en palés. Antes da chegada da contenedorización na década de 1950, estes produtos cargábanse, transportabanse e descargabanse peza a peza. O uso de contedores aumentou considerablemente a eficiencia e diminuíu o custo de movelos viaxando agora a maioría da carga en contedores de tamaño estándar con fechadura, cargados en portacontedores especialmente deseñados para atracar en terminais dedicadas exclusivamente a eles. As empresas de transporte de carga reservan a carga, organizan a recollida e entrega e xestionan a documentación.
Alimentos
miniatura|Barco factoria alemán, de 92 m de longo O peixe e outros produtos pesqueiros atópanse entre as fontes máis importantes de proteínas e outros nutrientes que son esenciais para unha dieta humana equilibrada e unha boa saúde. En 2009, o 16,6% da inxesta mundial de proteínas animais e o 6,5% de todas as proteínas consumidas proviñan do peixe. Para satisfacer esta necesidade, os países costeiros explotarón os recursos mariños na súa zona económica exclusiva, aínda que os buques pesqueiros aventúranse cada vez máis lonxe para explotar as poboacións en augas internacionais. En 2011, a produción mundial total de peixe, incluída a acuicultura, estimouse en 154 millóns de toneladas, das cales a maioría foi para consumo humano. A captura de peces silvestres representou 90,4 millóns de toneladas, mentres que o aumento anual da acuicultura contribúe co resto. O Pacífico noroccidental é, con moito, a área máis produtiva con 20,9 millóns de toneladas (o 27% das capturas mariñas mundiais) en 2010. Ademais, o número de buques pesqueiros en 2010 alcanzou os 4,36 millóns, mentres que o número de persoas empregadas no sector primario de produción pesqueira, no mesmo ano, foi de 54.8 millóns.
Os buques pesqueiros modernos inclúen arrastreiros cunha pequena tripulación, arrastreiros de popa, cerqueiros, palangreiros e grandes buques factoría deseñados para permanecer no mar durante semanas, procesando e conxelando grandes cantidades de peixe. O equipo utilizado para capturar os peixes poden ser redes de cerco, redes de arrastre, redes de enmalle e palangres e as especies de peixes máis capturadas con frecuencia son o arenque, o bacallau, a anchoa, o atún, o linguado, o salmonete, as luras e o salmón. A sobreexplotación mesma converteuse nunha seria preocupación e non só porque causa o esgotamento das poboacións de peixes, senón que tamén reduce substancialmente a poboación de peixes depredadores. Myers & Wworm estimou que «as pesqueiras industrializadas xeralmente reducen a biomasa comunitaria nun 80% aos 15 anos da explotación». Para evitar a sobreexplotación, moitos países introduciron cotas nas súas propias augas. Con todo, os esforzos de recuperación a miúdo implican custos substanciais para as economías locais ou a subministración de alimentos. Con todo, unha investigación publicada en Nature en abril de 2018 atopou que o esforzo agresivo para reducir a pesca ilegal do Ministro de Asuntos Marítimos e Pesca de Indonesia, Susi Pudjiastuti, reduciu «o esforzo total de pesca en polo menos un 25%, (...) [potencialmente] xerando un aumento do 14% na captura e un aumento do 12% nas ganancias». Por tanto, o documento concluía que «moitas nacións poden recuperar as súas pesqueiras á vez que evitan eses custos a curto prazo abordando con dureza a pesca ilegal, non declarada e non regulamentada (IUU)».
Os métodos de pesca artesanal inclúen a cana e a liña, os arpóns, o mergullo, as trampas e as redes de tiro e redes de arrastre. Os barcos de pesca tradicionais funcionan con motores de paleta, vento ou foraborda e operan en augas próximas á costa. A Organización das Nacións Unidas para a Alimentación e a Agricultura (FAO) está a fomentar o desenvolvemento da pesca local para proporcionar seguridade alimentaria ás comunidades costeiras e axudar a aliviar a pobreza.
Ademais do stock silvestre, a acuicultura produciu ao redor de 79 millóns de toneladas de produtos alimenticios e non alimenticios en 2010, un máximo histórico. Cultiváronse ao redor de seiscentas especies de plantas e animais, algunhas para o seu uso na semente de poboacións silvestres. Os animais criados inclúen peixes, réptiles acuáticos, crustáceos, moluscos, cogombros e ourizos de mar, ascidias e medusas. A maricultura integrada ten a vantaxe de que hai unha subministración facilmente dispoñible de alimentos planctónicos e os refugallos elimínanse naturalmente. Empréganse varios métodos: os recintos de malla, para peces, se suspendenen mar aberto, as gaiolas úsanse en augas máis protexidas ou os estanques pódense refrescar con auga en cada marea alta; os camaróns se  crían en estanques pouco profundos conectados ao mar aberto; cólganse cordas na auga para cultivar algas, recoiro e mexillóns; as ostras tamén se crían en bandexas ou en tubos de malla; os cogombros de mar crianse no fondo mariño. Os programas de cría en catividade criaron larvas de lagosta para a liberación de alevíns na natureza, o que aumentou a colleita de lagosta en Maine. Polo menos 145 especies de algas mariñas —algas vermellas, verdes e marróns— cómense en todo o mundo, e algunhas foron cultivadas durante moito tempo no Xapón e outros países asiáticos; hai un gran potencial para a algacultura adicional. Poucas plantas de floración marítima úsanse amplamente como alimento, pero un exemplo é o samphire de pantano que se come cru e cocido. Unha gran dificultade para a acuicultura é a tendencia cara o monocultivo e o risco asociado de enfermidades xeneralizadas. Na década de 1990, unha enfermidade acabou coas vieiras e os camaróns brancos chineses cultivados na China e requiriu a súa substitución por outras especies. A acuicultura tamén está asociada con riscos ambientais; por exemplo, a camaronicultura causou a destrución de importantes mangleirais en todo o sueste asiático.
Lecer
O uso do mar para o lecer desenvolveuse no século XIX e converteuse nunha industria importante no século XX. As actividades de lecer marítimo son variadas e inclúen viaxes autoorganizadas de cruceiros, navegación de recreo ou deportiva, regatas a motor e pesca recreativa; viaxes organizadas en cruceiros comerciais; e viaxes en embarcacións máis pequenas para o ecoturismo como a observación de cetáceos e a observación de aves costeiras. miniatura|[[Mergullo|Mergullador con máscara, aletas e aparello de respiración baixo a auga.]]
Os humanos gozan ao aventurarse no mar; moitas persoas gozan bañándose e relaxándose na praia e os nenos reman e chapucean nas augas pouco profundas. Este non foi sempre o caso, xa que o baño de mar converteuse en moda en Europa no século XVIII despois de que o doutor William  Buchan defendese a práctica da natación por razóns de saúde. O surf é un deporte no que un surfeiro cabalga sobre unha onda, con ou sen táboa de surf. Outros deportes acuáticos mariños son o kitesurf, onde un papaventos impulsa unha táboa tripulada a través da auga, o windsurf, no que a tracción esta provista por unha vela fixa e maniobrable e o esquí acuático, onde se usa unha lancha motora para tirar dun esquiador.
Xeración de enerxía
miniatura|A [[central eléctrica de marea Rance, na Bretaña xera 0,5 GW, sendo a maior do mundo entre 1966-2011]] miniatura|[[Walney Wind Farm, no mar de Irlanda, a maior granxa eólica mariña do mundo con 659 MW instalados, fornecidos por 138 turbinas nunha área de 73 km².]]
O mar ofrece unha subministración moi grande de enerxía transportada polas ondas oceánicas, as mareas, as diferenzas de salinidade e as diferenzas de temperatura do océano que se poden aproveitar para xerar electricidade. Formas de enerxía verde mariña son a enerxía mareomotriz, enerxía das correntes mariñas, enerxía osmótica, a enerxía maremotérmica e enerxía das ondas. A enerxía das mareas usa xeradores para producir electricidade a partir dos fluxos das mareas, ás veces usando unha presa para almacenar e logo liberar a auga de mar. A presa de Rance, de 1 km de longo, preto de Saint-Malo, na Bretaña, inaugurouse en 1967, que xera ao redor de 0.5 GW, foi seguida por algúns esquemas similares.
A enerxía grande e altamente variable das ondas dálles unha enorme capacidade destrutiva, o que fai que o desenvolvemento de máquinas de ondas alcanzables e confiables sexa problemático. Unha pequena planta de enerxía de ondas comercial de 2 MW, " Osprey", construíuse no norte de Escocia en 1995 a uns 300 metros da costa. Pronto foi danado polas ondas, logo destruída por unha tormenta. A enerxía da corrente mariña podería proporcionar ás zonas poboadas próximas ao mar unha parte importante das súas necesidades enerxéticas. En principio, podería ser aproveitada por turbinas de fluxo aberto; Os sistemas de fondos mariños están dispoñibles, pero limitados a unha profundidade de aproximadamente 40 m.
A enerxía eólica mariña é capturada por aeroxeradores situados no mar; ten a vantaxe de que as velocidades do vento son máis altas que en terra, aínda que os parques eólicos son máis custosos de construír en mar a fóra. O primeiro parque eólico mariño instalouse en Dinamarca no ano 1991, e a capacidade instalada dos parques eólicos mariños europeos alcanzou os 3 GW en 2010.
As centrais eléctricas a miúdo atópanse na costa ou á beira dun estuario para que o mar póidase usar como un disipador de calor. Un disipador de calor máis fría permite unha xeración de enerxía máis eficiente, o cal é importante para as custosas centrais nucleares en particular.
Industrias extractivas
miniatura|Minerais precipitados preto dun respiradoiro hidrotermal O fondo mariño contén enormes reservas de minerais que poden explotarse mediante dragaxe. Isto ten vantaxes sobre a minería terrestre, xa que os equipos pódense construír en estaleiros especializados e os custos de infraestrutura son máis baixos. As desvantaxes inclúen problemas causados ​​polas ondas e as mareas, a tendencia das escavacións para sedimentarse e o lavado das cheas de entullos. Existe o risco de erosión costeira e danos ambientais.
Os depósitos de sulfuro masivos do fondo mariño son fontes potenciais de prata, ouro, cobre, chumbo e cinc e metais traza desde o seu descubrimento na década de 1960. Fórmanse cando se emite auga quentada xeotermicamente por respiradoiros hidrotermais de augas profundas coñecidos como "fumarolas negras". Os minerais son de alta calidade pero de extracción prohibitiva. A minería a pequena escala do fondo mariño está a desenvolverse fronte á costa de Papúa Nova Guinea utilizando técnicas robóticas, pero os obstáculos son formidables.
Existen grandes depósitos de petróleo e gas natural nas cámaras rochosas baixo o leito mariño. As plataformas petrolífera mariñas e os  equipos de perforacións rotatorias extraen o petróleo ou o gas e almacénano para o seu transporte a terra. A produción de petróleo e de gas en mar a fóra pode ser difícil debido á contorna remota e hostil. A perforación de petróleo no mar ten impactos ambientais. Os animais poden estar desorientados polas ondas sísmicas que se utilizan para localizar os depósitos, o que probablemente provoque o varamento das baleas. Pódense liberar substancias tóxicas como mercurio, chumbo e/ou arsénico. Ademais a infraestrutura pode causar danos xeóloxicos e pódese derramar petróleo.
miniatura|Planta desalinizadora de [[osmose inversa]]
Hai grandes cantidades de clatrato de metano no leito mariño e nos sedimentos oceánicos a unha temperatura de ao redor de 2 °C e estes son de interese como fonte potencial de enerxía. Algunhas estimacións establecen a cantidade dispoñible entre 1 e 5 millóns de km³. Tamén no fondo mariño hai nódulos de manganeso formados por capas de ferro, manganeso e outros hidróxidos ao redor dun núcleo. No Pacífico, estes poden cubrir ata o 30% do fondo do océano profundo. Os minerais precipitan da auga de mar e crecen moi lentamente. A extracción comercial de níquel investigouse na década de 1970, pero abandonouse en favor de fontes máis convenientes. En lugares adecuados, os diamantes recóllense do fondo mariño utilizando mangueiras de succión para levar a grava a terra. En augas máis profundas, utilízanse rastreadores móbiles do fondo mariño e os depósitos bombéanse a unha embarcación arriba. En Namibia, agora colléitanse máis diamantes de fontes mariñas que por métodos convencionais en terra.
O mar contén enormes cantidades de valiosos minerais disoltos. O máis importante, o sal para uso industrial e de mesa, extraiuse por evaporación solar de estanques pouco profundos desde tempos prehistóricos. O bromo, acumulado despois de ser lixiviado da terra, recupérase economicamente no mar Morto, onde se produce a 55,000 partes por millón (ppm).
A desalinización é a técnica de eliminar sales da auga do mar para deixar auga fresca apta para beber ou irrigar. Os dous métodos principais de procesamento, destilación ao baleiro e osmose inversa, utilizan grandes cantidades de enerxía. A desalinización normalmente só realízase cando a auga doce doutras fontes é escasa ou a enerxía é abundante, como no exceso de calor xerada polas centrais eléctricas. A salmoira producida como subproducto contén algúns materiais tóxicos e devólvese ao mar.
Contaminación mariña
Moitas substancias acaban no mar como resultado das actividades humanas. Os produtos da combustión transpórtanse polo aire e deposítanse no mar por precipitación; os efluentes industriais e as augas residuais contribúen con metais pesados, pesticidas, PCBs, desinfectantes, produtos de limpeza do fogar e outros produtos químicos sintéticos. Estes concéntranse na película superficial e nos sedimentos mariños, especialmente no lodo dos estuarios. O resultado de toda esa contaminación é en gran parte descoñecido debido á gran cantidade de substancias involucradas e á falta de información sobre os seus efectos biolóxicos. Os metais pesados ​​de maior preocupación son o cobre, o chumbo, o mercurio, o  cadmio e o  cinc que poden ser  bioacumulados polos  invertebrados mariños. Son toxinas acumulativas e pasan á cadea alimentaria.
Moito do lixo plástico flotante non se biodegrada, senón que se desintegra co tempo e finalmente descomponse a nivel molecular. Os plásticos ríxidos poden flotar durante anos. No centro do xiro do Pacífico hai unha acumulación flotante permanente de residuos plásticos na súa maioría e hai un mancha de lixo similar no Atlántico. As aves mariñas que se alimentan, como o albatros e a pardela, poden confundir os refugallos coa comida e acumular plástico non dixerible nos seus sistemas dixestivos. Atopáronse tartarugas e baleas con bolsas de plástico e sedela nos seus estómagos. Os microplásticos poden afundirse, ameazando os alimentadores de filtro no fondo mariño.
A maior parte da contaminación por petróleo no mar provén das cidades e a industria. O petróleo é perigoso para os animais mariños. Pode obstruir as plumas das aves mariñas, reducindo o seu efecto illante e a flotabilidade das aves, e que poden inxerir cando se acicalan para tentar eliminar o contaminante. Os mamíferos mariños vense menos afectados pero poden arrefriarse mediante a eliminación do seu illamento, cegarse, deshidratarse ou envelenarse. Os invertebrados bentónicos asoláganse cando o aceite se afunde, os peixes envelenanse e a cadea alimentaria interrómpese. A curto prazo, os derrames de petróleo provocan que as poboacións de vida silvestre diminúan e se desequilibren, as actividades de lecer vense afectadas e os medios de vida das persoas que dependen do mar son devastados. O ambiente mariño ten propiedades de autolimpeza e as bacterias naturais actuarán co tempo para eliminar o petróleo do mar. No golfo de México, onde as bacterias que consomen petróleo xa están presentes, só necesitan uns días para consumir o petróleo derramado.
A vertedura de refugallos (incluídos petróleo, líquidos nocivos, augas residuais e lixo) no mar réxese polo dereito internacional. A Convención de Londres (Convention on the Prevention of Marine Pollution by Dumping of Wastes and Other Matter, 1972) é un acordo das Nacións Unidas para controlar a vertedura no océano, que fora ratificado por 89 países o 8 de xuño de 2012. MARPOL 73/78 é unha convención para minimizar a contaminación dos mares por parte dos barcos. En maio de 2013, 152 nacións marítimas ratificaran MARPOL.
Pobos indíxenas do mar
Varios grupos indíxenas nómades no sueste marítimo asiático viven en botes e obteñen case todo o que necesitan do mar. O pobo moken vive nas costas de Tailandia e Birmania e nas illas do mar de Andaman. O pobo bajau é orixinario do arquipélago de Sulu, Mindanao e o norte de Borneo. Algúns xitanos do mar son mergulladores libres, capaces de descender a profundidades de 30 m, aínda que moitos están a adoptar unha forma de vida máis asentada e terrestre.
Os pobos indíxenas do Ártico, como os chukchi, inuit, inuvialuit e iupik, cazan mamíferos mariños como focas e baleas, e os insulares do estreito de Torres de Australia inclúen a propiedade da Gran Barreira de Coral entre as súas posesións. Viven unha vida tradicional nas illas que implica a caza, a pesca, a xardinería e o comercio cos pobos veciños de Papúa e os aborixes australianos continentais.
Na cultura
miniatura|[[A grande onda de Kanagawa, obra de Hokusai Katsushika, c. 1830/1833]]
O mar aparece na cultura humana de maneiras contraditorias, como poderoso pero sereno e como belo pero perigoso. Ten o seu lugar na literatura, a arte, a poesía, o cinema, o teatro, a música clásica, a mitoloxía e a interpretación de soños. Os antigos o personificaron, crendo que estaba baixo o control dun ser que necesitaba ser tranquilizado, e simbolicamente, foi percibido como un ambiente hostil poboado por criaturas fantásticas; o Leviatán da Biblia, Escila na mitoloxía grega, Isonade na mitoloxía xaponesa, e o kraken na mitoloxía nórdica tardía. As civilizacións avanzaron a través do comercio marítimo e o intercambio de ideas.
miniatura|Pintura holandesa da Idade de Ouro : The Y at Amsterdam, seen from the Mosselsteiger (mussel pier), obra de [[Ludolf Bakhuizen, 1673 ]]
O mar e os barcos, como tema, foron abundantemente abordados na pintura, creándose un vasto xénero de orixe moi antiga, o da mariña, que comprende toda obra pictórica cuxo tema principal é o mar. Abarca desde simples debuxos nas paredes das cabanas no arquipélago de Lamu ata as paisaxes mariñas de Joseph Turner. Na pintura do Século de Ouro neerlandés, artistas como Jan Porcellis, Hendrick Dubbels, Willem van de Velde o Vello e o seu fillo, e Ludolf Bakhuizen celebraron o mar e a Mariña neerlandesa na cima da súa destreza militar. O artista xaponés Hokusai Katsushika creou impresións en cor dos estados de ánimo do mar, incluíndo A grande onda de Kanagawa.
A música tamén foi inspirada polo mar, ás veces de compositores que viviron ou traballaron preto da costa e viron os seus moitos aspectos diferentes. As salomas ou cancións de mar, que eran cantadas polos mariñeiros para axudalos a realizar tarefas arduas, coma o remar. Estas cancións eran xeralmente curtas, fortemente influenciadas pola cultura musical tradicional, e tiñan como temas comúns o movemento das augas oceánicas e as tormentas. Destacadas composicións de música clásica relacionada co mar son a ópera O holandés errante (1843) de Richard Wagner; La mer, trois esquisses symphoniques pour orchestre (1903-1905), de Claude Debussy; as Songs of the Sea (1904), de Charles Villiers Stanford; a Sea Pictures (1899), de Edward Elgar; e a A Sea Symphony (1903-1909) de Ralph Vaughan Williams. En 1946 o compositor francés Charles Trenet grava o tema titulado La mer, que supuxo o seu maior éxito, e que tivo numerosas versións (máis de catrocentas). miniatura|Poema El Mar, de [[Jorge Luis Borges.]] Como símbolo, o mar desempeñou durante séculos un papel na literatura, na poesía e nos soños. Ás veces aparece alí como un fondo suave, pero a miúdo introduce temas como as tormentas, os naufraxios, as batallas, as dificultades e desastres, a carreira das esperanzas ou a morte. No seu poema épico a Odisea, escrito no século VIII a. C., Homero describe a viaxe de dez anos do heroe grego Odiseo que loita por regresar a casa a través dos numerosos perigos do mar despois da guerra descrita na Ilíada. O mar é un tema recorrente nos poemas haiku do poeta xaponés do período Edo Matsuo Basho (松尾 芭蕉) (1644-1694). Na literatura moderna, Joseph Conrad escribiu novelas inspiradas no mar, extraídas da súa experiencia no mar, Herman Wouk e Herman Melville. Nas obras do psiquiatra Carl Jung, o mar simboliza o inconsciente colectivo e persoal na interpretación dos soños, e as profundidades do mar simbolizan as profundidades da mente inconsciente. Aínda que a orixe da vida na Terra aínda é un tema de debate, a científica e escritora Rachel Carson, no seu galardoado libro de 1951 The Sea Around Us, escribiu: «É unha situación curiosa que o mar, de onde a vida xurdiu primeiro, agora vexase ameazado polas actividades dunha forma desa vida. Pero o mar, aínda que cambiado dunha maneira sinistra, seguirá existindo: a ameaza é máis ben a vida mesma».
O mar aparece como obxecto nalgúns dos ensaios da historiografía, por exemplo: La Mer de Jules Michelet ou en La Méditerranée et le Monde Méditerranéen a l'époque de Philippe II (O Mediterráneo e o mundo mediterráneo na época de Filipe II) (1946) de Fernand Braudel. Di Michelet: «Moito antes de albiscarse o mar, óese e adivíñase o temible elemento. Primeiro un rumor afastado, xordo e uniforme. Aos poucos cesan todos os ruídos dominados por aquel. Non tarda en notarse a solemne alternativa, a volta invariable da mesma nota, forte e profunda, que corre máis e máis, e brama».
Mares extraterrestres
miniatura|Mar Humboldtianum (a [[Lúa)]] As Lunar maria son vastas chairas basálticas na Lúa que se chamaron mares porque os primeiros astrónomos así se referían a eles, pensando que estes eran corpos de auga.
Asúmese que hai auga líquida baixo a superficie de moitas lúas, máis marcadamente en Europa, unha lúa de Xúpiter.
Considérase que nun pasado remoto existiu auga líquida na superficie de Marte, e suponse que varias bacías de Marte son antigos mares agora secos.
Tamén se pensa que hai hidrocarburos en estado líquido na superficie de Titán, a pesar de que se poden considerar máis "lagos" que "mares". A distribución desas rexións líquidas será mellor comprendida despois da chegada da sonda Cassini-Huygens.
Física cuántica
O termo mar tamén se usa na física cuántica, en concreto o mar de Dirac, que é unha interpretación dos estados de enerxía negativa que inclúe o baleiro.
Disciplinas e técnicas relacionadas co mar
miniatura|Faro de Nividic ([[Finistère, Bretaña francesa)]] miniatura|[[Estreito de Bering, NASA, tirada polo satélite MISR]]
Satamūt fīl-ʿišrīn
Satamūt fīl-ʿišrīn (en ستموت في العشرين) é un filme sudanés de 2019 dirixido por Amjad Abu Alalal. Foi escollido como candidato do Sudán para o Óscar ó mellor filme internacional na 93ª edición dos premios, sendo a primeira vez que o país se presenta nesta categoría, mais finalmente non foi nomeado.
Sinopse
O home santo dunha remota vila predí que un neno acabado de nacer morrerá cando teña vinte anos de idade.
Cazás, Xermade
Natural desta parroquia é o historiador Ramón Villares.
Thích Nhất Hạnh
Thích Nhất Hạnh (|tʰǐk̟ ɲə̌t hâjŋ̟ˀ|), nado como Nguyễn Xuân Bảo en Huế o 11 de outubro de 1926, e finado na mesma cidade o 22 de xaneiro de 2022, foi un monxe budista e activista vietnamita, fundador da Plum Village Tradition.
Thích Nhất Hạnh pasou a maoir parte da súa vida residindo no Plum Village Monastery no suroeste de Francia, viaxando internacionalmente para realizar retiros espirituais e conferencias. Acuñou a expresión "budismo comprometido" no seu libro Vietnam: Lotus in a Sea of Fire. Tralo seu longo exilio, recibiu permiso para realizar a súa primeira viaxe a Vietnam en 2005. En novembro de 2018, regresou a Vietnam para pasar os seus último días no seu "templo raíz", o templo Từ Hiếu preto de Huế.
Nhất Hạnh publicou máis de cen libros, incluídos máis de setenta en inglés. Estivo comprometido co movemento pola paz, promovendo solucións non violentas aos conflitos. Tamén rexeitou o consumo de produtos animais (veganismo) como forma de actuar coa non violencia cara aos animais.
Recoñecementos
Martin Luther King, Jr. nomeou a Thích Nhất Hạnh para o Premio Nobel da Paz en 1967. Porén, ese ano non se entregou o premio a ninguén. Nhất Hạnh recibiu o premio Courage of Conscience en 1991.
Foi retratado en varios filmes, incluído The Power of Forgiveness estreado no Dawn Breakers International Film Festival e no documental de 2017 Walk with Me de Max Pugh e Marc James Francis.
Nhất Hạnh, xunto con Alfred Hassler e a irmá Chân Không, foi o tema da novela gráfica The Secret of the 5 Powers en 2013.
Nhất Hạnh foi escollido para recibir o premio Pacem in Terris en 2005.
En novembro de 2017, a Universidade de Educación de Hong Kong concedeulle un doutoramento honorífico polas súas "longas contribucións á promoción do mindfulness, a paz e a felicidade en todo o mundo". Como Nhất Hạnh non podía asistir ao acto en Hong Kong, realizouse unha sinxela cerimonia o 29 de agosto de 2017 en Tailandia, onde John Lee Chi-kin, vicepresidente académico da EdUHK, presentou o grao e o título a Nhất Hạnh de parte da universidade.
Lamas, Cadrón, Lalín
Lamas é un lugar da parroquia de Cadrón, no concello pontevedrés de Lalín, na comarca do Deza. Segundo o IGE, no 2011 tiña 45 habitantes (20 homes e 25 mulleres), o mesmo número de habitantes con respecto que no ano 2000.
Toponimia
O orónimo provén do latín, e indica un lugar con lama ou lodo.
O castelo de Otranto
miniatura|dereita O castelo de Otranto, no orixinal en lingua inglesa The Castle of Otranto é unha novela escrita por Horace Walpole en 1764. Está considerado o texto inaugural da chamada literatura gótica, un xénero literario que chegou a ser extremadamente popular contra finais do século XVIII e comezos do XIX.
Historia e características
Da primeira edición de The Castle of Otranto ocupouse Strawberry Hills Press, casa editorial que tamén fixo unha segunda tiraxe na que lle foi engadido o subtítulo A Gothic Story, en 1765. A novena edición foi en 1976, en Londres, por Cooper & Graham.
Foi traducido a outras linguas, primeiramente a francés, alemán e italiano. En 1797, ano da morte do autor, apareceu en Francia unha tradución anónima e non autorizada baixo o título Isabelle et Theodore.
Foramen magnum
miniatura|300px|[[Óso occipital. Vista interior.]] Foramen magnum, forame magno ou burato occipital, son os nomes do orificio maior do cranio, situado na súa parte posteroinferior (base do cranio), a través do cal se establece a continuidade do sistema nervioso central, continuando o bulbo raquídeo cara o raque.
É o burato máis importante das diversas aberturas ovaladas ou circulares da base do cranio (foramina), a través do cal o bulbo raquídeo (unha extensión da medula espiñal) entra e se desenvolve no cranio.
O castelo de Otranto
Historia e características
A súa obra completa publicouse en 1798 como The Works of Horatio Walpole, Earl of Orford, e correu a cargo de Mary Berry. Considérase aquela a versión definitiva de The Castle of Otranto.
Foramen magnum
Á parte da transmisión do bulbo raquídeo e as súas membranas (meninxes), o burato occipital tamén permite a saída do nervio accesorio (XI), e a entrada das arterias vertebrais, as arterias espiñais (anterior e posterior), a membrana tectoria e os ligamentos alares.
O castelo de Otranto
Argumento
miniatura|dereita|Walpole, autor d'O castelo de Otranto. A trama sucede no castelo, que é o principal protagonista. O lector é infomado inicialmente de que o lexítimo propietario fora asasinado nas cruzadas, o que motivou que usurpase o seu lugar Manfred, mais o castelo ten unha maldición. O fillo de Manfred casa cunha moza, pero logo morre e a partir de aí, os acontecementos vanse encerellando.
Foramen magnum
Importancia
Unha das grandes diferenzas anatómicas do ser humano cos demais homínidos é o ángulo da articulación do atlas co foramen magnum; nos seres humanos, o burato é máis inferior que nos outros homínidos, nos que o atlas articula nun plano oblicuo co foramen magnum, mentres que no home o plano desta articulación é paralela ao chan. Na evolución do home, canto máis abaixo estivera o burarto occipital máis ergueira era a posición da especie, o que implicaba un maior bipedismo.
O castelo de Otranto
Argumento
En contraposición coa novela histórica que logo se popularizaría a través de autores como Walter Scott, os sucesos non serven como escusa para expor un período histórico senón que é este o que se subxuga aos acontecementos creando unha atmosfera adecuada.
Foramen magnum
Importancia
Así, nos seres humanos, os músculos do colo (incluíndo o músculo occipito-frontal) non necesitan seren tan fortes como para manter a cabeza ergueita. A posición comparativa do burato nos primeiros homínidos é útil para determinar o grao de confort dunha determinada especie, mentres camiñaba sobre dúas extremidades (bipedismo) en lugar de facelo sobre as catro (cuadrupedismo).
O castelo de Otranto
Argumento
A historia está sustentada nun personaxes arquetípicos e o estilo narrativo non achega nada novo con respecto a outras obras da época, como por exemplo The Castle spectre (1797) ou The Mysterious Marriage (1798), de Matthew Gregory Lewis e de Harriet Lee, respectivamente.
Consulta sobre a independencia de Cataluña
A consulta sobre o futuro político de Cataluña foi unha consulta sobre a independencia de Cataluña, motivo polo cal tamén é coñecida como consulta sobre a independencia de Cataluña, que se celebrou o 9 de novembro de 2014.
A consulta, incluída no marco dun proceso de participación cidadá organizado pola Generalitat de Cataluña, está formada por unha pregunta con dous apartados: «Quere que Cataluña sexa un Estado?» e «En caso de resposta afirmativa, quere que Cataluña sexa un Estado independente?». miniatura|250px|Manifestantes no Passeig de Gràcia.
O anuncio da convocatoria desta consulta fíxoa o presidente Artur Mas, o 14 de outubro de 2014 dende a galería gótica do Palau de la Generalitat de Catalunya, como resultado do bloqueo feito polo Goberno de España. Este bloqueo baseábase, en primeiro termo, na negativa do Goberno de España a aceptar un referendo sobre a independencia de Cataluña, e en segundo termo, na suspensión cautelar da "Lei de consultas populares non referendarias" e do decreto de convocatoria da consulta popular non referendaria sobre o futuro político de Cataluña por parte do Tribunal Constitucional de España, despois de admitir a trámite dous recursos do Goberno de España.
A convocatoria dunha consulta era o principal acordo do «Pacto pola Liberdade», pacto de investidura asinado en decembro do 2012 despois das eleccións ó Parlamente de Cataluña. A data e a pregunta da consulta foron anunciades polo Presidente da Generalitat de Cataluña Artur Mas o 12 de decembro de 2013 co apoio dos grupos parlamentarios de Convergència i Unió, Esquerra Republicana de Catalunya, Iniciativa per Catalunya Verds - Esquerra Unida i Alternativa e a Candidatura d'Unitat Popular, que sumaban 87 dos 135 deputados do Parlamento de Cataluña.
Louder Than Live
Listaxe de cancións
Filmadas en concerto:
Clips de etudio:
Peredo, A Frairía, Castroverde
Peredo é un lugar da parroquia da Frairía no concello lugués de Castroverde na comarca de Lugo. Segundo o IGE, en 2013 tiña 28 habitantes (17 homes e 11 mulleres).
Flaxieu
Flaxieu é unha vila francesa do departamento do Ain, na rexión de Ródano-Alpes.
A Burla Negra
miniatura|300 px|Ilustración da Burla Negra perseguindo o Morning Star. A Burla Negra, tamén coñecido na historiografía e na literatura pola súa tradución inglesa de Black Joke, foi un bergantín pirata capitaneado polo galego Benito Soto a principios do século XIX.
Historia
O buque era un bergantín escravista, de bandeira brasileira, de principios do século XIX, con base en Río de Xaneiro. O seu nome era O Defensor de Pedro, en referencia a Pedro I, o primeiro emperador do Brasil, e pertencía á Armada brasileira. Logo foi vendido a mans privadas, que o dedicaron ao tráfico de escravos entre Suramérica e África.
A finais de novembro de 1827 produciuse a bordo do barco un motín, liderado polo galego Benito Soto, que se fixo co mando da nave. Unhas fontes din que o capitán foi asasinado e outras que o ceibaron nas costas de Guinea. A partir dese momento, o barco mudou o seu nome polo de A Burla Negra. A Burla Negra embarrancou nas augas da Baía de Cádiz entre decembro de 1829 e marzo de 1832.
Moitos anos despois, en 2002, a Plataforma contra a Burla Negra, unha asociación de artistas en protesta pola catástrofe de Prestige, recollería o seu nome.
Galería
O termo galería pode facer referencia a diferentes cousas:
Bribes
O topónimo galego Bribes pode referise a:
-742
Véxase tamén
Historia ano a ano
Marquesado de San Sadurniño
O marquesado de San Sadorniño é un título nobiliario español outorgado o 21 de decembro de 1688 polo rei Carlos II a Pedro Álvarez de Reinoso Arxiz, Gaioso e Feixoó, Rexedor Perpetuo de Ourense. Debe o seu nome á vila de San Sadurniño, na comarca de Ferrol.
Horace Walpole
Horace Walpole, IV conde de Orford, nado o 24 de setembro de 1717 e finado o 2 de marzo de 1797, foi un político, escritor e innovador arquitecto británico. Foi primo do mariño Lord Nelson. Escribiu a famosa novela gótica O castelo de Otranto, e multitude de documentación epistolar que ofrecen unha imaxe moi ilustrativa da aristocracia do seu tempo, particularmente desde o punto de vista intelectual.
Rexión Amazónica de Colombia
miniatura|240px|Mapa da rexión natural do Amazonas en Colombia. A Rexión Amazónica de Colombia, ou Amazonía, atópase no sur do país, abrangue preto do 41% do territorio colombiano e é a zona menos poboada do país. Comprende os departamentos de Amazonas, Caquetá, Guainía, Guaviare, Putumayo e Vaupés. Forma parte da gran rexión suramericana da selva amazónica, a máis extensa zona forestal do mundo que é compartida por Venezuela, o Brasil, Colombia, Ecuador, o Perú, Güiana, Suriname e Bolivia. Por mor disto, a Rexión Amazónica de Colombia é a máis forestal, cunha superficie de 483.119 km².
Cova das Choias, A Pobra do Brollón
A cova das Choias ou burato das Choias é unha gruta situada na parroquia de Óutara, preto da aldea de Biduedo, no concello da Pobra do Brollón.
Chámase así porque na súa entrada habitaban numerosas choias biquivermellas, que teñen o pico curvado e vermello.
Descrición
A cova das Choias é de orixe natural, aínda que predominan nela as cavidades practicadas pola man do home para a extracción do mineral de ferro, basicamente durante os séculos XVI e XVII. As súas dimensións son moi grandes e son visibles desde a entrada. A bóveda alcanza máis de 30 metros de altura, a súa lonxitude é duns 120 metros e a anchura excede os 20.
A gruta consta de tres niveis, sendo o intermedio o máis interesante debido á presenza de caprichosas formacións rochosas modeladas polo paso do tempo e pola acción humana. Na paisaxe do interior da caverna chaman tamén a atención os fortes contrastes de cores producidas pola oxidación do ferro presente na rocha, que van desde os verdes intensos ata unha variada tonalidade de ocres.