cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cós
Este artigo refírese a unha peza de roupa, para o estreitamento do corpo humano véxase: van. miniatura|200px
O cós é a parte superior ou corpo da camisa tradicional de home e muller. Adoitaba facerse con liño de mellor calidade que a saia ou parte inferior da camisa.
Peloponeso (homónimos)
O termo Peloponeso pode referirse á:
Ligue 1
A Ligue 1, anteriormente chamada Division 1, é a máxima categoría da liga de fútbol profesional en Francia. Dispútase desde 1932 e está organizada pola Ligue de Football Professionnel.
Peter Simon Pallas
Peter Simon Pallas, nado en Berlín o 22 de setembro de 1741 e finado o 8 de setembro de 1811 na mesma cidade, foi un médico, zoólogo e botánico alemán, célebre polos seus traballos realizados en Rusia.
Ligue 1
O Championnat francés é a sexta mellor liga do mundo segundo o ránking oficial da Federación Internacional de Historia e Estatística de Fútbol (IFFHS).
Historia
miniatura|esquerda|Partido da Ligue 1 entre o [[Paris Saint-Germain|PSG e o SM Caen en 2004.]] En 1932 e tras un longo debate, o fútbol profesional instalouse en Francia. Iso impulsou a creación dun campionato nacional de liga, xa que ata entón só se disputaban varios torneos rexionais, ademais da Copa de Francia.
O 11 de setembro de 1932 disputouse a primeira xornada do que inicialmente se chamou Championnat National. Organizáronse dous grupos, de dez equipos cada un, cuxos respectivos campións, AS Cannes e Olympique Lillois enfrontáronse entre si nunha final polo título, na que se impuxeron os segundos.
Peter Simon Pallas
Traxectoria
Nos anos seguintes viaxou aos Países Baixos e a Londres, mellorando os seus coñecementos médicos e cirúrxicos. En Londres coñece a Thomas Pennant, con quen mantería unha abundante correspondencia. De feito, foi Pallas quen proporcionou o material que permitiu a Pennant escribir a súa Artic Zoology. A súa notoriedade foi tal que con tan só 23 anos xa pertencía á Royal Society de Londres.
Ligue 1
Sistema de competición
Actualmente participan na liga vinte clubs, que se enfrontan todos contra todos en dúas ocasións, unha en campo propio e outra en campo contrario. Son un total de 38 xornadas, que se desenvolven entre os meses de agosto e maio do seguinte ano. O calendario dos partidos establécese por sorteo antes do inicio do campionato.
Peter Simon Pallas
Traxectoria
Posteriormente estableceuse na Haia. Alí propuxo un novo sistema de clasificación animal, que foi alabado por Georges Cuvier. En 1766 escribiu Miscellania Zoologica, que incluía a descrición de numerosos vertebrados novos para a ciencia e que descubrira nas coleccións do museo desta cidade holandesa. Planeou unha viaxe ao sur de África a ás Indias Orientais pero tivo que suspendelo a causa de que seu pai o chamou a Berlín. Alí empezou a traballar na súa Spicilegia Zoologica (1767-80).
Ligue 1
Sistema de competición
O gañador dun partido obtén tres puntos, o perdedor non suma puntos, e en caso dun empate hai un punto para cada equipo. Ao termo do campionato, o equipo que acumula máis puntos proclámase campión da liga francesa e clasifícase para a Liga de Campións da UEFA, xunto co segundo clasificado. O terceiro clasificado obtén o dereito a disputar unha eliminatoria previa para acceder á Liga de Campións. O cuarto clasificado obtén unha praza para a UEFA Europa League. Os tres últimos equipos descenden á Ligue 2, sendo substituídos a seguinte tempada polos tres primeiros clasificados desta categoría.
Palmarés
En negra os equipos xogando na Ligue 1 na tempada 2020/21.
Peter Simon Pallas
Traxectoria
En 1772 Pallas decatouse de que se descubrira unha gran peza de metal de 700 kg cerca da cidade de Krasnoyarsk. Pallas dispuxo o seu transporte a San Petersburgo. A análise posterior do metal mostrou que se trataba dun novo tipo de meteorito de ferro. Este novo tipo de meteoritos coñécese desde entón como palasitos, mentres que o meteorito en concreto denomínase Krasnoyarsk ou, ás veces, ferro de Pallas.
O Porto, Somede, As Pontes de García Rodríguez
O Porto é un lugar da parroquia de Somede no concello coruñés das Pontes de García Rodríguez na comarca do Eume. Segundo datos do INE, no ano 2014 estaba habitado por 3 mulleres.
Peter Simon Pallas
Traxectoria
Entre 1778 e 1779 publicou Novae sepcies quadrupedum, e glirium ordine... onde describiu novas especies de vertebrados de Siberia.
Escaravello acuático
miniatura|Adulto do escaravello acuático [[Dytiscus marginalis.]] miniatura|Larva do escaravello acuático Dytiscus marginalis. Escaravello acuático é un nome xeral que se lle dá a calquera escaravello que estea adaptado a vivir na auga en calquera momento do seu ciclo de vida. A maioría dos escaravellos acuáticos só poden vivir en auga doce, e só unhas poucas especies son mariñas e viven na zona intermareal ou na zona litoral. Hai aproximadamente 2000 especies de verdadeiros escaravellos acuáticos nativos de terras de practicamente todas as partes do mundo.
Moitos escaravellos acuáticos transportan burbullas de aire, nas chamadas cavidades dos élitros, baixo o seu abdome, que lles proporcionan unha subministración de aire para respirar, e impiden que a auga entre nos seus espiráculos. Outros teñen a superficie do seu exoesqueleto modificada para formar un plastrón, ou "branquia física", que lles permite facer un intercambio directo de gases coa auga. Algunhas familias de escaravellos acuáticos teñen patas posteriores con flecos adaptadas para nadar, pero a maioría non. A maioría das familias de escaravellos acuáticos teñen larvas que son tamén acuáticas; outras moitas teñen larvas acuáticas pero adultos terrestres.
Dieta
Poden ser herbívoros, predatores ou preeiros, segundo a especie. Os herbívoros comen só vexetación acuática, como algas ou follas. Poden ás veces zugar os zumes dos talos das plantas. Os preeiros aliméntanse de materia orgánica en descomposición que se depositou na súa contorna, e que pode proceder de vexetación acuática, feces, ou de pequenos organismos mortos. O Dytiscus marginalis, que é predator, aliméntase de vermes, cágados e ás veces mesmo de pequenos peixes.
Peter Simon Pallas
Traxectoria
Estableceu amizade coa tsarina Catarina II de Rusia, seguramente pola súa común orixe xermánica. A emperatriz ordenou que Pallas tivera acceso a todas as plantas recollidas por outros naturalistas, o que permitiu a Pallas publicar a súa Flora Rossica (1784-1788).
Escaravello acuático
Familias
Familias nas cales todas as especies son acuáticas en todas as etapas da súa vida :
Peter Simon Pallas
Traxectoria
A súa máis grande obra, Zoographia Rosso-Asiatica, que apareceu en catro volumes, o último despois da súa morte baixo a dirección de Wilhelm Gottlieb Tilesius von Tilenau (1769-1857).
miniatura|Casa de Pallas en [[Simferópol.]] miniatura|150px|Tumba de Peter Simon Pallas.
Entre 1793 e 1794 dirixiu unha segunda expedición ao sur de Rusia, visitando Crimea e o mar Negro. Nesta expedición estivo acompañado pola súa filla (que tivero coa súa primeira esposa, falecida en 1782) e pola súa nova esposa, artistas, serventes e unha escolta militar. En febreiro de 1793 viaxaron a Saratov e despois, río abaixo, a Volgogrado. Pasaron a primavera explorando o país cara ao leste e en agosto viaxou ao longo da beira do mar Caspio e polas montañas do Cáucaso. En setembro viaxaron a Crimea, pasando o inverno en Simferópol. Pallas pasou a primavera de 1794 explorando cra o sueste e, en xullo, viaxou polo val do Dniéper. Ao chegar de regreso a San Petersburgo en setembro, Pallas deu conta da viaxe no seu P. S. Pallas Bemerkungen auf einer Reise en die Südlichen Statthalterschaften des Russischen Reichs (1799-1801). Catarina II deulle unha gran leira en Simferópol, onde Pallas viviu até a morte da súa segunda esposa en 1810.
Alice in Chains (álbum)
Alice in Chains é o álbum autotitulado da banda de grunge de Seattle Alice in Chains. É o seu terceiro álbum e é tamén coñecido polo nome de Tripod debido á imaxe da súa portada, un can con tres patas. Foi editado o 7 de novembro de 1995 polo selo Columbia Records.
Peter Simon Pallas
Traxectoria
Despois o tsar Alexandre I concedeulle permiso para saír de Rusia e volveu a Berlín, onde morreu ao ano seguinte. A súa tumba está no Friedhof I der Jerusalems- und Neuen Kirchengemeinde und Neuen Kirchengemeinde (Cemiterio nº 1 das congregacións da Igrexa de Xerusalén e a nova Igrexa) en Kreuzberg (Berlín).
Alice in Chains (álbum)
Alice in Chains foi a continuación do exitoso Dirt, e, de xeito semellante a este, os seus temas céntranse en temáticas como a depresión, o illamento, as drogas, a ira e a morte. O álbum baséase menos nos riffs metálicos dos seus anteriores álbums de longa duración, e enfatiza máis as melodías e os arranxos con texturas variadas, a semallanza do son delicado e acústico dos seus EPs. Trátase do derradeiro álbum de estudio co vocalista Layne Staley (que morrería dunha sobredose no ano 2002). O disco foi certificado dúas veces platino pola RIAA, e vendeu ao redor de 3 millóns de copias en todo o mundo.
Peter Simon Pallas
Traxectoria
Pallas realizou unha síntese entre Linneo e Buffon. Utilizou o sistema binomial, pero admitía que as especies non son estábeis de forma definitiva, senón que podían evolucionar a súa aparencia de forma notábel a causa de factores climáticos.
Publicacións
miniatura|O [[rato Sicista betulina. Ilustración de Novae species quadrupedum.]] miniatura|[[Cyanopica cyana identificada como Corvus cyanus por Pallas. (Debuxo de Geissler en Zoographia rosso-asiatica).]] miniatura|Lámina do [[Rinoceronte laúdo en Mémoires de l'Académie des sciences de Saint-Pétersbourg.]] miniatura|Portada do libro Travels through the southern provinces of the Russian empire, performed in the years 1793 and 1794.
Honores
En Berlín hai unha rúa na súa honra, a Pallas Straße.
Abreviaturas
A abreviatura Pall. emprégase para indicar a Peter Simon Pallas como autoridade na descrición e clasificación científica dos vexetais.
A abreviatura Pallas emprégaaw para indicar a Peter Simon Pallas como autoridade na descrición e taxonomía en zooloxía.
Consanguinidade
miniatura|300x300px|Relacións de parentesco: os sistemas terminolóxicos de parentesco poden ser completamente diferentes en distintas [[Sociedade|sociedades.]] A consanguinidade é a relación de sangue entre dúas persoas: os parentes consanguíneos son aqueles que comparten sangue por ter algún parente común; os parentes non consanguíneos son aqueles que non presentan un vínculo de sangue, pero que son parentes por un vínculo legal (matrimonio ou adopción). A esta outra relación de parentesco denomínaselle afinidade.
A consanguinidade e a afinidade son termos moi empregados en dereito. O parentesco é moi importante para todos os sistemas xurídicos, e sobre ese concepto baséase o dereito de familia ou o dereito de sucesións.
En moitos sistemas xurídicos, a consanguinidade equipárase á relación de adopción, de forma que non existe diferenza entre un parente de sangue e un adoptado. Deste xeito, o fillo adoptivo ten os mesmos dereitos que o fillo natural e, mesmo, un neto adoptivo ten os mesmos dereitos que un natural (casos de herdanza, alimentos, etcétera), malia que eses parentes máis afastados na liña sucesoria non prestasen o seu consentimento no intre da adopción.
Medición da consanguinidade
A consanguinidade ten graos en función do número de xeracións interpostas na árbore xenealóxica. Así, a relación pai-fillo é de primeiro grao, mentres que a de avó-neto é de segundo grao.
In the Tail of a Comet
In the Tail of a Comet é o primeiro álbum de estudio da banda sueca de stoner rock Dozer, publicado o 25 de abril de 2000 a través do selo Man's Ruin Records. Foi gravado no mes de febreiro de 1999 no Rockhouse Studio en Borlänge. Todos os temas foron producidos e mesturados por Dozer e Bengt Backe.
Tempadas dos Calgary Flames
dereita|miniatura|200px|Bandeira da [[Stanley Cup conquistada na tempada 1988–89.]]
Os Calgary Flames son un equipo profesional de hóckey sobre xeo da cidade de Calgary, Alberta (Canadá). O equipo forma parte da Pacific Division, Conferencia Oeste da National Hockey League (NHL). Os Flames chegaron a Calgary en 1980 despois de trasladarse dende a cidade de Atlanta (Xeorxia, Estados Unidos), onde foron coñecidos como Atlanta Flames dende a súa fundación en 1972 ata a o seu traslado. A tempada 2008–09 foi a 28ª tempada de xogo, e o 29º ano en Calgary. Foi o 36º ano da franquía, e inclúe o tempo que estivo en Atlanta, os Flames teñen gañado case 1.300 partidos na liga regular, o 12º récord na historia da NHL.
Calgary xogou a súa primeira tempada na Patrick Division antes de ser movidos á Smythe cando a NHL realiñou aos equipos por criterios xeográficos en 1981. Os Flames clasificáronse para os play-offs cada ano dende a súa chegada en 1980 ata 1991. Durante este tempo, a franquía conseguiu dous Presidents' Trophies como mellor equipo da liga regular na NHL, na tempada 1987–88 e tempada 1988–89, conseguiron a Clarence S. Campbell Bowl como campións da Campbell Conference en dúas ocasións, na tempada 1985–86 e na tempada 1988–89, e gañou a Stanley Cup en 1989. Os Flames empeoraron os seus rexistros logo de gañar a Stanley Cup, non conseguindo gañar ningunha serie dos play-offs ata 2004, un lapso de 15 tempadas, durante o cal non se clasificaron para as series en oito ocasións. O equipo regresou á post-tempada en 2004, realizando unha viaxe contra todo pronostico á final da liga, conseguindo a súa terceira Clarence Campbell Bowl ao gañar o título de campión da Conferencia Oeste logo de converterse no primeiro equipo na historia da NHL en derrotar a tres campións de división. En total, os Flames participaron nos Play-offs da Stanley Cup en 20 ocasións.
Raza (homónimos)
Raza pode facer referencia a:
Imprimi potest
Imprimi potest ("Pódese imprimir") é unha aprobación oficial por parte dun superior relixioso da Igrexa católica para que unha obra poida ser publicada. Indica que se aprobou a publicación dunha obra dun membro da orde relixiosa.
O Imprimi potest fai parte, xunto co Nihil obstat, do imprimatur católico.
Facelift
Facelift é o primeiro álbum da banda de grunge Alice in Chains. Foi editado o 28 de agosto de 1990. Foi o primeiro álbum de grunge en chegar ao top 50 nos Estados Unidos, principalmente grazas a temas como "We Die Young" e "Man in the Box". O álbum foi certificado dobre-platino pola RIAA por vender 3 millóns de copias nos Estados Unidos.
Listaxe de cancións
Todos os temas escritos por Jerry Cantrell, agás onde se indique.
A Uceira, Somede, As Pontes de García Rodríguez
A Uceira é un lugar da parroquia de Somede no concello coruñés das Pontes de García Rodríguez na comarca do Eume. Segundo datos do INE, no ano 2014 estaba despoboado.
Garda Real
175px|miniatura|esquerda|Garda Real‎ A máis antiga das unidades que compón a Garda Real é o Real e Laureado Corpo de Reais Gardas Alabarderos, unidade fundada en 1506 por D. Gonzalo de Ayora, durante o reinado de Fernando o Católico. Actualmente os Reais Gardas Alabarderos son tropas de elite dos tres exércitos que montan a garda máis inmediata ás Persoas Reais en actos oficiais. Os Reais Gardas Alabarderos son xunto á Garda Suíza Pontificia e os Yeomen of the Guards británicos, as unidades militares máis especializadas en escolta e protección do mundo. Para o ingreso en devandito Real Corpo esíxense unhas calidades físicas e unha cualificación profesional extraordinarias.
Está integrada por homes e mulleres dos tres exércitos e dos corpos comúns, formando unha unidade conxunta que combina a tradición e a modernidade á hora de servir a España cando así o requira o Rei. Devanditas tradicións unicamente limítanse á vestimenta de traxes de época en actos oficiais, sendo a actual Garda Real unha unidade similar a calquera do Exército Regular.
Nihil obstat
Nihil obstat ("Nada impide" ou "obstaculiza", en latín) é unha aprobación oficial da Igrexa católica para que unha obra poida ser publicada. Significa que a obra foi examinada por un censor e que non contén erro doutrinal ou moral.
León das cavernas
miniatura|Panthera spelaea. O león das cavernas (Panthera spelaea) é unha especie extinta do xénero Panthera que viviu en Eurasia durante o Plistoceno. É coñecida grazas aos achados en fósiles e máis ás representacións na arte prehistórica.
As súas dimensións eran maiores cás do león actual e se cadra foi un dos felinos máis grandes que existiron tan só por tras do ligre, un híbrido de león con tigresa. O león das cavernas era un 25% maior cós leóns africanos, acadaban os 3 metros de lonxitude e os machos pesaban entre 270 e 320 kg namentres que as femias pesaban 175 quilos.
Parella
miniatura|dereita|250px|Parella. Parella é un termo coloquialmente empregado para identificar a persoa coa que se está a manter unha relación íntima sen revelar nin presumir nada sobre o estado civil, status da relación ou orientación sexual. O seu uso na psicoloxía e na socioloxía é moi diferente do seu uso coloquial. En psicoloxía, unha parella é calquera persoa que ten unha grande importancia na vida do individuo. En socioloxía, describe calquera persoa ou persoas cunha forte influencia no autoconcepto do individuo.
Actividades e características antropolóxicas
Á actividade de parella pódese chamar "saír" (frecuentar, por motivos amorosos ou de amizade, o trato doutra persoa) ou "facer as beiras" (comezar relacións amorosas ou sexuais pasaxeiras). Poden incluír desmostracións afectivas de intimidade física, con relacións prematrimoniais (ou extramatrimoniais se algún dos individuos está casado con outra persoa) e tradicionalmente concubinato, aínda que existen novos conceptos o da amizade con dereito a rozamento, nos que o requisito da fidelidade non se dá por suposto (relación aberta).
SCART
O SCART debe o seu nome ás siglas de Syndicat des Constructeurs d'Appareils Radiorécepteurs et Téléviseurs, tamén coñecido como Euroconector ou Peritel (de televisión periférica).
Patillaxe
O euroconector consta de 21 patillas.
Portugués
O adxectivo portugués refírese a algo relacionado con Portugal:
Perna (xénero)
Perna é un xénero de moluscos bivalvos mariños da subclase dos pteriomorfios, orde dos mitílidos, superfamilia dos mitiloideos, familia dos mitílidos e subfamilia dos mitilinos.
O xénero comprende tres especies coñecidas vulgarmente, na bibliografía internacional, como mexillóns verdes, ou mexillóns do Pacífico. Estas especies de mexillóns son comestíbeis e explótanse comercialmente.
Descrición
O xénero foi descrito en 1788 polo médico e malacólogo sueco Lorens Münter Philipson, na obra de Anders Jahan Retzius ''Dissertatio historico-naturalis sistens nova testaceorum genera. Quam præside D. M. Andr. J. Retzio (...) ad publicum examen defert Laurentius Münter Philipsson''. (Ver texto completo dixitalizado).
Especies
No xénero coñécense actualmente as tres especies seguintes:
ABINIA
A Asociación de Estados Iberoamericanos para o Desenvolvemento das Bibliotecas Nacionais de Iberoamérica (ABINIA) é a asociación de bibliotecas nacionais de Iberoamérica. Fundada en México o 14 de decembro de 1989 como a Asociación de Bibliotecas Nacionais de Iberoamérica, cambia ao seu actual nome en 1999, mantendo as súas siglas orixinais. As linguas oficiais da ABINIA son o español e o portugués. Os seus obxectivos son recompilar información dos seus integrantes; realizar xestión sobre a importancia de preservar o patrimonio bibliográfico; adoptar estratexias, políticas e capacitación na preservación das coleccións; adoptar medidas técnicas de control bibliográfico e intercambio de materiais, elaborar fontes de referencia nacionais e rexionais; vincular as bibliotecas nacionais e rexionais.
A súa estrutura é:
Eurístenes
Na mitoloxía grega, Eurístenes (en grego antigo Εὐρυσθένης), fillo de Aristodemo e de Arxia, é o irmán xemelgo de Procles e un dos Heráclidas.
Tras a reconquista do Peloponeso polos Heráclidas, de resultas dun oráculo da Pitia, recibe xunto co seu irmán o territorio de Esparta. É pai de Axis I (concibido de Anaxandra), fundador da dinastía real dos Axíadas, unha das dúas que reinaron simultaneamente en Esparta.
Fontes
Арістодем
Belém
Belém pode referirse a:
Curtis, Curtis
Santaia de Curtis, tamén coñecida coma Santa Eulalia de Curtis, é unha parroquia que se localiza no centro do concello de Curtis. Cunha extensión de 31,6 km², tiña segundo o padrón municipal de 2018 unha poboación de 1.772 habitantes (875 mulleres e 897 homes) distribuída en 54 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 1.793 habitantes.
A parroquia dá nome ao concello. Está dividida en dous distritos: Santaia e Teixeiro. Dos 54 núcleos de poboación, 36 son do distrito de Santaia e 18 do distrito de Teixeiro. A capital municipal áchase na vila de Teixeiro.
Curtis forma parte da Reserva da Biosfera das Mariñas e Terras do Mandeo. Varias rutas do Camiño de Santiago pasaban antigamente pola parroquia. Unha variante do Camiño do Norte está sinalizada desde o ano 2010.
Eclesiasticamente denomínase Santa Baia de Curtis e pertence ao arciprestado de Sobrado, igual cás demais parroquias do concello.
miniatura|Curtis no [[Catastro de Ensenada (1752).]] miniatura|Curtis no [[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar de Pascual Madoz (1847). ]]
Toponimia
O topónimo «Curtis» proviría, con seguranza, de cohortis, isto é, da lexión que había no campamento romano da Ciadella, na contigua parroquia da Ciadella. De feito, antigamente facíase referencia á Ciadella coma Cidadelie de Curtis. Ademais, existe outra parroquia con igual topónimo e tamén contigua á Ciadella: San Vicenzo de Curtis.
Outra teoría máis improbábel é que procedese do oficio de curtidor de peles, presente antigamente por todo o territorio de Curtis. Aínda outra hipótese máis minoritaria faríao proceder das formas curs e curtis do latín serodio, que significan ‘terreo cercado, curral para o gado e instrumentos de labranza’.
Alén disto, o topónimo ten como xentilicio «», termo de creación cultista mediante o sufixo -ense en tempos relativamente recentes. É aplicado tamén para se referir a todo o concello.
Xeografía
A parroquia de Curtis ten unha superficie de 31,6 km² pola que se espallan 54 núcleos de poboación, dos cales 36 pertencen ao distrito de Santaia e 18 ao de Teixeiro.
A súa superficie supera amplamente a media das parroquias de Galiza, que é de 7,78 km², achándose entre o 5,2 % das parroquias que teñen máis de 20 km². Igualmente ocorre co seu número de entidades de poboación, o cal é moi superior á media galega de 9 lugares por parroquia. De feito, só un 0,63 % posúen máis de 40 lugares.
Situación
Está situada no interior de Galiza, ao oeste da serra da Cova da Serpe. Localízase no centro do concello de Curtis, estendéndose do sur ao nor-nordeste do municipio; no centro-norte do arciprestado de Sobrado e no extremo sur da comarca de Betanzos, na zona da montaña ou chairas altas da bisbarra.
Limita ao sur coa parroquia da Ciadella (do concello de Sobrado) e ao suroeste nun pequeno tramo coa de San Vicenzo de Curtis (do concello de Vilasantar), converxendo as tres no monte Enxameado. Ademais, confina ao leste coa de Foxado, ao oeste coa de Fisteus e ao norte coa de Vilarraso (do concello de Aranga).
O seu territorio está delimitado nunha gran parte pola rede hidrográfica. Polo leste e nordeste é delimitada polo Mandeo, mentres desde o norte até o oés-noroeste polo Deo e o Carballido. Tamén polo sur-suroeste fai de límite natural o Cabalar.
miniatura|O alto do [[monte Enxameado|Enxameado.]]
Orografía
Aséntase nas chairas ou penechairas que se forman a partir dos contrafortes occidentais da serra da Cova da Serpe, polo que o seu relevo é principalmente chan e moi uniforme, aínda que consta tamén dalgúns outeiros. Áchase a unha altitude media duns 500 metros sobre o nivel do mar.
O punto máis elevado é o cumio do monte Enxameado, o cal ten 602 metros de altitude e posúe un vértice xeodésico construído en 1981 enriba dun gran penedo.
Figuras de protección
miniatura|Actuación destinada á recuperación da contorna do [[río Deo realizada nunha braña en 2018. ]]
A totalidade da parroquia está incluída na reserva da biosfera das Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo, cuxa candidatura foi aprobada pola UNESCO o 28 de maio de 2013. O concello de Curtis incorporouse á candidatura no inicio de 2012, após a súa solicitude de ingreso en novembro de 2011. A reserva ten como principal obxectivo «asegurar a recuperación, conservación e protección dos valores ambientais e culturais do territorio, así como fomentar o aproveitamento sostíbel dos recursos naturais».
Por outra banda, as brañas do Deo, consideradas de alto interese ambiental e ecolóxico, foron incluídas como lugar de importancia comunitaria (LIC) en 2011 na proposta de ampliación da rede Natura 2000 de Galiza. Este espazo natural de 3385,2 ha, situado entre os concellos de Aranga, Curtis e Oza-Cesuras e asentado nunha penechaira con numerosos regatos afluentes do Deo, é un dos sistemas higroturfófilos interiores máis importantes de Galiza. Consta de diferentes tipos de hábitats higrótilos e turfófilos, ademais de especies de interese para a conservación como o esfagno (Sphagnum pylaesii) e a salamántiga galega (Chioglossa lusitanica). Na parroquia de Curtis abrangue o sector norte que vai aproximadamente desde as estradas AC-231 e DP-0302 até o Deo. Malia a creación deste LIC suplir a carencia galega de queirogais húmidos e turbeiras altas detectada pola Comisión Europea, o conselleiro de Medio Ambiente anunciou en 2014 que non se ampliaría a Rede Natura nun «curto prazo».
Historia
As actuais terras da parroquia de Curtis foron poboadas desde a prehistoria, como testemuñan os seus abondosos restos arqueolóxicos. Os vestixios poboacionais máis antigos, unhas pezas líticas talladas, acháronse no xacemento paleolítico de Maques de Abaixo.
Na antigüidade, as terras de Curtis ―xunto coas da Ciadella e de San Vicenzo de Curtis― formarían parte do Territorium Cohortis, isto é, o territorio xestionado directamente pola Cohors I Celtiberorum asentada no campamento romano da Ciadella. Ademais, segundo algúns autores discorrería por elas a controvertida calzada romana de carácter militar do Itinerario de Antonino: a vía XX, tamén chamada per loca maritima. Procedente da Illana (Fisteus), pasaría por Santaia en dirección ás Cruces (Sobrado) polo monte da Corda. A configuración desta terra ou territorio de Curtis perduraría na Alta Idade Media. Neste último período histórico, na época do reino suevo de Galiza, tivo lugar no monte do Gato, próximo ao espazo curtense, a construción da torre de Teodomiro. Estaba situada fronte ao camiño que ligaba Betanzos con Curtis e Sobrado; por tanto, nun contexto viario estratéxico.
Idade Media
160px|miniatura|left|Estatua de Pedro de Mezonzo en Santaia. 125px|miniatura|Igrexa de Santa Eulalia de Curtis. No ano 910, escapando da peste, a familia dos Placencios chegou ao que hoxe chamamos Santaia de Curtis e estabeleceuse mediante o sistema de presura. Primeiro comezaron pola vivenda familiar que máis tarde evolucionará a mosteiro. Continuaron co templo, unha ermida pequena que dedicaron a Santa Eulalia. Nesta familia naceu no ano 930 Pedro de Mezonzo no lugar de Chacente.
A parroquia sofreu a chegada dos normandos na súa segunda incursión en Galiza (968-970). Após se internaren pola ría de Arousa e chegaren a Compostela, probabelmente foron até As Cruces polo camiño que se dirixía cara á costa norte, para unha vez alí proseguiren pola vía XX até Santaia. Comandados polo caudillo Gunrod chegaron a destruír a igrexa-mosteiro:
O mosteiro e a igrexa foron reconstruídos por Pedro de Mezonzo, quen os inaugurou no ano 995 doándolles numerosos bens, entre outros, as ermidas de Teixeiro, Gorxá, A Ciadella e outra próxima ao castelo de Aranga (Sancto Uincentio de Naimaia). Co paso do tempo, o mosteiro foi pasando por varias familias e perdendo as súas pertenzas após diferentes conflitos e vendas ao mosteiro de Sobrado. Malia todo, deu evitado a súa integración no cenobio sobradés. Mantívose activo até os anos 1168-1180.
En 1237 os templarios fixéronse coa cuarta parte da igrexa tras un pacto co abade do mosteiro de Sobrado. O máis seguro é que non fose a única propiedade da Orde do Temple na parroquia. Confirmou o pacto, entre outros, o freire Petrus de Curtis, o cal aparece tamén noutras transaccións da Orde (en Aranga e Santiago de Ois).
O nacemento da igrexa de Santa Eulalia produciuse nunha altura en que os novos templos xa se facían cargo da organización territorial relixiosa de cadansúa comunidade. Así, co tempo, a igrexa foise transformando en parroquia. Pola súa vez, o estabelecemento dos Placencios por presura fixo que nacese o couto de Santaia. Posteriormente, entre os anos 1155 e 1192, realizáronse unha serie de doazóns ao mosteiro de Sobrado que darían orixe ao couto do Rincón, con cabeza en Teixeiro. Por conseguinte, a parroquia de Curtis estaba formada polo couto de Curtis ―tamén chamado couto de Santaia― e polo do Rincón.
Cómpre salientar que Teixeiro ―e o seu couto do Rincón― desde antigo funcionou coma «case parroquia», pois tiña igrexa, padroeiro e cemiterio. Deste xeito, será mencionado coma parroquia nalgunhas publicacións e así aparecerá tamén na Carta Xeométrica de Galiza de Domingo Fontán, quer na minuta manuscrita de 1834, quer na edición gravada de 1845.
Antigo Réxime
Malia conformaren sempre unha única parroquia, durante todo o Antigo Réxime cada couto pertenceu a unha provincia diferente. Deste xeito, mentres o couto de Curtis pertencía á provincia de Santiago, o do Rincón pertencía á de Betanzos. Alén disto, o couto de Curtis constituía xurisdición de seu, mentres o do Rincón formaba parte da xurisdición de Sobrado.
O couto do Rincón tiña un cárcere que estaba situado no Penedo de Teixeiro, de xeito que durante os séculos XVI, XVII e XVIII o lugar era coñecido coma o Penedo do Cárcere.
En 1798, o destacado ilustrado Pedro Antonio Sánchez Vaamonde, nado na parroquia, creou unha escola de primeiras letras, para o cal doou un edificio e unha dotación económica de 50.000 reais.
No contexto da guerra contra o francés produciuse na península ibérica o fenómeno da guerra de guerrillas, no cal un certo número de combatentes realizaban constantes accións armadas contra a Grande Armée de Napoleón. Estes guerrilleiros foron denominados coma o «Corso Terrestre», xa que mataban e saqueaban integrantes das tropas francesas. As terras de Curtis non foron alleas a este fenómeno, que se estendeu por toda Galiza trala chegada dos franceses en xaneiro de 1809. Así, malia a pouca información existente, sábese que en xuño un labrego matou na Espiñeira dous soldados franceses procedentes do campamento que o exército napoleónico tiña en Montesalgueiro, parroquia de Muniferral, e que «tivo a caridade de os enterrar no curral da súa casa».
Coa aprobación da Constitución de Cádiz, o Antigo Réxime foi abolido durante o período entre 1812 e 1814, momento no cal Curtis constituíu concello de seu ao se conformaren os primeiros concellos constitucionais. Este concello de Curtis volveu estar vixente no trienio liberal, de 1820 a 1823, cando os concellos foron restabelecidos. Igual ca Fisteus, que tamén conformou concello propio, estaba adscrito ao partido xudicial de Melide.
Idade Contemporánea
Sábese que nesta época o camiño que se dirixía desde Guitiriz cara a Curtis podía ser obxectivo de bandidos ou asaltadores, por iso, no reinado de Isabel II (1833-1868) construíuse na vila guitiricense un edificio para os viaxeiros poderen facer un alto na viaxe se anoitecese. Dita construción serviu tamén para cobrar a portaxe.
Coa reforma parroquial de 1867, levada a cabo persoalmente polo arcebispo de Santiago de Compostela, García Cuesta, a parroquia eclesiástica de Curtis perdeu os lugares da Espiñeira, A Gulpilleira, As Paredes e Vilardois, que pasaron a formar parte da nova parroquia de Vilarraso, xunto con outros lugares procedentes de Muniferral, Aranga e Foxado. No entanto, a parroquia civil non sofreu perda ningunha e seguiu a ter os mesmos límites xa que, administrativamente, Vilarraso só se formou cos lugares das parroquias pertencentes ao concello de Aranga. Por outra banda, Teixeiro foi tornado en axuda de parroquia con coadxutor.
Unha altura importante na historia de Curtis foi a chegada do ferrocarril e a construción da estación de Teixeiro. Esta entrou en funcionamento o 10 de outubro de 1875 coa apertura do tramo A Coruña-Lugo da liña férrea Palencia-A Coruña, cuxa inauguración se realizaría no ano 1883. A partir destes anos, a estación ferroviaria motivou a atracción da poboación das zonas próximas e Teixeiro comezou un desenvolvemento superior ao resto da parroquia, tornándose nun centro de servizos. Mais tamén, a uns 10 km ao oeste de Teixeiro, xa en Fisteus, no lugar de Bodeus, construíuse outra estación que, seguindo o costume castelán de pór os nomes dos concellos, recibiu de nome Curtis. Esta estación de Curtis era na época a máis achegada a Santiago, o que lle permitiu dar servizo á poboación da cidade compostelá e da súa comarca. O seu elevado tránsito de viaxeiros e mercadorías, mais o emprego xerado polo ferrocarril, produciron alí un importante desenvolvemento que daría orixe á actual vila de Curtis. Este crecemento paralelo dos dous núcleos provocou unha manifesta rivalidade entre eles, así como a duplicidade, existente na actualidade, de tódolos servizos, equipamentos e dotacións municipais. Deste xeito, Santaia, que até esa altura fora o centro do concello de Curtis, sofreu o desprazamento da súa poboación a Teixeiro e á primitiva vila de Curtis.
miniatura|esquerda|Casa do concello de Curtis, en Teixeiro, construída na metade dos anos 80. Entre 1905 e 1923, a parroquia perdeu e recuperou a capitalidade do concello até tres veces, a cal acabou de xeito definitivo en Teixeiro. Este ciclo de traslados comezou cando a capital foi levada á estación de Curtis ou Bodeus pola corporación presidida por Francisco Raposo López en 1905. Durante o seu mandato alí permaneceu; porén, axiña foi substituído ao pesar sobre el unha denuncia por falsidade e abusos na elaboración das listas para a elección de concelleiros nas cales obtivo a maioría. A corporación substituta, nomeada polo goberno civil provincial e dirixida polo anterior secretario municipal, José María Vázquez Núñez, devolveu a capital a Santaia. Mais meses despois e aínda nese ano, o 31 de agosto, a corporación anterior foi restaurada por un delegado do gobernador civil. Raposo López, aducindo as ruíns condicións da casa consistorial, trasladouna de novo a Bodeus ou estación de Curtis. Malia isto, nos primeiros meses do ano seguinte, o grupo precedente non desistiu e volveuse facer coa alcaldía. Desta volta decidiuse que, dada a elevada idade do alcalde, Gregorio Espantoso, as dependencias municipais se levasen ao pazo do Castro de Vilarullo, lugar próximo á súa morada e propiedade de Vázquez Núñez. O 17 de outubro de 1908, un ano despois da chegada dun novo alcalde, José Sánchez Vázquez, acordouse volver trasladar a consistorial ao lugar da estación de Curtis por ser este o núcleo do concello con maior número de habitantes. Aínda que nos meses iniciais de 1909 se habilitou un despacho próximo á vivenda do alcalde, de novo no Castro de Vilarullo, a casa do concello ficou en Curtis-Estación. Houbo que esperar tres lustros para que se producise o terceiro e definitivo retorno á parroquia.
Así pois, o 19 de novembro de 1923, a sociedade Orientación Agrícola de Teijeiro solicitou, mediante un documento referendado por 230 sinaturas, o «traslado da casa do concello e xulgado a un punto céntrico e con vías de comunicación». A solicitude chegou a provocar unha gran tensión no municipio e foi apoiada, alén de Curtis, por Foxado e parte de Fisteus. Deste xeito, outro escrito presentado no concello e avalado por 88 sinaturas aseguraba que «o traslado das oficinas municipais ao lugar onde hoxe se achan ―Bodeus― foi obra caciquil» e que «o mal chamado lugar de Curtis non se debe preferir por ter bastantes habitantes». Igualmente, o párroco de Foxado demandou o traslado para Santaia ou Teixeiro. Pola súa banda, os veciños de Curtis-Estación replicaron cun extenso documento referendado por diferentes personalidades e máis de 200 sinaturas. O 17 de decembro, o alcalde Generoso Núñez Rega propuxo o traslado a Teixeiro tras non atopar un local axeitado en Santaia e «crendo interpretar a vontade da maioría dos veciños do termo». A proposta foi aceptada por maioría, producíndose un forte balbordo acompañado de polémica. O veciños de Bodeus ―nome aínda oficial― recorreron contra a decisión municipal perante o gobernador civil no principio de 1924. Ao lles ser denegado o recurso, interpuxeron outro á Corte, mais co mesmo resultado.
Antes do comezo da guerra civil española en xullo de 1936, o futuro guerrilleiro Benigno Andrade García, Foucellas, interveu nunha requisa de dinamita na estación de Teixeiro, un dos motivos polo cal, temendo represalias dos sectores fascistas, se botou ao monte logo do estalido da guerra.
En 1942 houbo novas mudanzas eclesiásticas, sendo incorporados á freguesía os lugares de Campos, Cencasas, Couceiros, A Lagoa e Porto da parroquia de Fisteus mais Penas do Porto da parroquia de Vilarraso.
En 1947, o alcalde Manuel Barral Suárez, xunto con algunhas autoridades e veciños, realizaron unha solicitude ao arcebispado compostelán co obxectivo de crear a parroquia de Teixeiro segregándoa de Santaia. A petición non tivo éxito, probabelmente por non contaren co párroco.
Século XXI
Malia ter máis de 50 núcleos de poboación, en 2018 practicamente o 63 % da poboación se concentraba na vila de Teixeiro.
Patrimonio arqueolóxico
Na parroquia atópanse xacementos de varias épocas. Están identificados os seguintes:
Muíños
Hai varios muíños na parroquia, todos hidráulicos; porén, case todos se achan en ruínas e en estado de total abandono. Entre outros están os muíños do Carregal, da Espiñeira, dos Morangueiros, e das Paredes. Na metade do século XVIII existían, segundo o Catastro de Ensenada, 17 muíños fariñeiros dunha moa.
Pontes
miniatura|[[Pontella (pasaxe)|Pontella das Paredes.]] miniatura|[[Pasadoiro|Pasos no Mandeo, entre A Espiñeira e Samel (Foxado).]] A situación de Curtis con respecto á rede hidrográfica fai que haxa un número considerábel de pontes. Ademais, semella que houbo un certo interese en cruzar o Mandeo no tramo comprendido entre Gorxá e A Espiñeira.
Outro patrimonio
Balizas quilométricas do Plan Peña: Consérvanse 5 balizas quilométricas vixentes até os anos 80 e conformes á Instrución de Estradas de Alfonso Peña Boeuf, aprobada o 11 de agosto de 1939 e coñecida popularmente coma o Plan Peña de 1939. Aínda que en Galiza se conservan máis de 300, a maioría xa desapareceu.
Camiño de Santiago
miniatura|Entrada xacobea a Curtis pola Ponte Marzá. Curtis é unha parroquia pola que pasa o Camiño de Santiago, concretamente unha variante do Camiño do Norte que foi proposta e sinalizada polo concello de Curtis no seu territorio municipal no ano 2010.
O camiño separaríase en Parga (Guitiriz) da variante oficial do Camiño do Norte que vai cara ás Cruces, para se dirixir ao concello de Curtis pasando polas parroquias guitiricenses de Becín, Lagostelle e Santa Mariña de Lagostelle. Desde o lugar do Porto Vello en Santa Mariña de Lagostelle e tras atravesar a veciña parroquia de Foxado (por Paradela, O Castelo, San Cristovo, Os Castiñeiros e Mandeo), o camiño entra na parroquia pola ponte Marzá sobre o río Mandeo e discorre polos lugares da Brixaría, Gorxá, Santaia, Covas, O Coto, Chacente e A Penencia. Prosegue pola Ciadella en dirección a Sobrado, onde entronca coa variante sobradesa do Camiño do Norte. Entre A Ciadella e Sobrado pasa pola parroquia de Vilariño (Vilasantar), onde se cruza coa variante das Cruces.
En 2006 xa fora publicada unha primeira proposta, aínda que con notábeis diferenzas con respecto ao trazado final sinalizado. Neste estudo inicial, o camiño entraría en Curtis pola ponte do Arco, chegaría até Teixeiro e desde alí partiría cara a Santaia polo Espido, O Formigueiro e Portoseco.
miniatura|Fonte da Nosa Señora de Teixeiro. Antigamente, tamén existía unha variante do Camiño Inglés que pasaba pola parroquia. Partía de Ferrol e chegaba a Curtis após pasar por Caaveiro, Monfero e Aranga. Esta ruta discorría por Teixeiro e Santaia, proseguindo igualmente cara a Sobrado.
Alén destas rutas de peregrinación, Teixeiro estaba comunicado co lugar da Laxe (Vilasantar) mediante un antigo camiño, o cal continuaba desde alí so a denominación do Camiño do Franco até conectar co Camiño do Norte que vai polas Cruces. Este tipo de denominacións ―«do Franco»― adoita facer referencia a un camiño principal ou ao tránsito de viaxeiros foráneos. Adicionalmente, a existencia de certos topónimos nesa zona, a monumentalidade da igrexa da Laxe e algunha referencia a peregrinos corroboran a importancia deste camiño. Así, estoutro trazado é tamén proposto, con matices, na publicación de 2006.
Algunhas das paradas en Curtis destes peregrinos de antano eran a fonte da Nosa Señora de Teixeiro e unha casa de acolleita que existía en Santaia.
Doutro xeito, dous dos itinerarios xacobeos alternativos propostos por Turismo de Galicia tamén pasan pola parroquia. Son o Camiño do Norte en 4x4 e o Camiño Primitivo en 4x4. Nestes plans de viaxe chégase a Teixeiro após baixar da serra da Cova da Serpe e, tras xantar, proséguese cara a Sobrado.
Curtis na cultura popular
miniatura|Cabalos polas rúas de Teixeiro (2016).
Lugares de Curtis
Alén dos 54 lugares recoñecidos polo Nomenclátor de Galicia, existen tamén estoutros núcleos de poboación: O Mascoto (tamén coñecido coma o Penedo do Mascoto), O Outeiro, A Pena e O Río (tamén coñecido coma o Penedo do Río). Ademais, os lugares da Casanova e Modillós de Abaixo desapareceron.
Por outra banda, Teixeiro é o único núcleo urbano.
Sean Kinney
Sean Howard Kinney (nado en Renton, Washington o 27 de maio de 1966) é o batería da banda de grunge Alice in Chains.
O seu interese pola música desenvolveuse moi cedo debido ao seu avó, que formaba parte dunha banda chamada The Cross Cats, da cal Kinney formou parte cando tiña nove anos.
Sean tocou a batería para Alice in Chains nos seus álbums Facelift, Dirt e Alice in Chains, así como nos seus dous EPs, Sap e Jar of Flies. Fai tamén coros a través dun megáfono na canción oculta de Sap, titulada "Love Song". Tocou a batería no álbum en solitaro dos seu compañeiro an Alice in Chains Jerry Cantrell, chamado Boggy Depot.
Imprimatur
Imprimatur ("Que se imprima", en latín) é unha aprobación por parte da xerarquía da Igrexa católica segundo a cal unha obra literaria ou semellante está libre de erros en materia de doutrina e moral e é polo tanto aceptábel para ser impresa e lida polos católicos.
O imprimatur é de maior importancia nas obras que tratan da teoloxía e doutrina católicas e introduciuse como medida para reducir a exposición, especialmente dos leigos, á herexía. A presenza do imprimatur foi en tempos un asunto da maior preocupación para moitos católicos. Con efecto, nalgúns países oficialmente católicos non se podía publicar nada legalmente sen un imprimatur. Hoxe só preocupa a algúns católicos moi conservadores.
O imprimatur católico pode consistir de até tres selos, seguido cada un deles por unha sinatura (nome e cargo):
Estes "selos" e "sinaturas" non son selos literais e sinaturas manuscritas, senón que se imprimen nunha das primeiras páxinas do libro, xunto coa data e lugar (como nos documentos legais), en tipografía básica.
A continuación, algunhas obras poden incluír unha afirmación como a seguinte:
O termo ampliouse para incluír a aprobación "oficial" por autoridades de calquera tipo relacionadas coa área en cuestión. Así, pódese dicir que unha obra de natureza política ten o "imprimatur" dun determinado partido político. Trátase dunha aprobación en sentido simbólico, normalmente.
Outra utilización recente do termo é a que fai o programador John Walker, quen advirte da posibilidade da imposición dun imprimatur dixital por parte das autoridades sobre o que os cidadáns poden ler ou compartir.
Bucinobantes
miniatura|Mapa de Europa occidental no século V. Os bucinobantes (en alemán: Bucinobanten) foron unha tribo xermánica do tronco dos alamanos que vivía ao norte do "Brigantiae Lacus heutigen Constance", onde é hoxe a moderna cidade de Mainz sobre o río Meno. Eles formaban xuntamente cos Hermións, Hermunduros, Xutungos, Amalausos, Lentienses etc, a Confederación alamana que durante os séculos III, IV e V se enfrontaron, en varias ocasións, tanto ao exército romano canto a outras tribos da rexión.
Batallas contra o imperio romano
miniatura|Símbolo dos Bucinobantes no [[manuscrito Bodleian. A unidade estaba catalogada como auxiliar palatina baixo o mando do Magister militum (século V).]]
Xuliano, o Apóstata
O rei dos Bucinobantes, Macriano (reinou entre o 368–371), foi un dos máis importantes xefes alamanos, un dos máis activos e aguerridos. Foi el quen conseguiu unir as tribos xermánicas do norte e as tribos alamanas contra Roma. Segundo o historiador romano Amiano Marcelino, o emperador Xuliano, o Apóstata (361-363), en 359, atravesou o río Rin, nas proximidades de Moguntiacum (actual Maguncia), para negociar con Macriano e con outros xefes alamanos, como Hariobaudo (probábel irmán), Urio, Ursicino, Vadomario (rei dos Brísgavos),Vestralpo (un dos xefes dos Bucinobantes), entre outros. Nesta ocasión, alén do troco de prisioneiros, foi asinado un tratado de paz, con varios reis alamanos. Xuliano xa se enfrontara a eles no 365 cando tivera que marchar co seu exército para Augustoduno (actual Autun) para levantar o cerco á cidade, e para Sénonas (posibelmente a actual Sens), tamén para liberala dun cerco alamano. Nese mesmo ano, enfrontounos, de novo, na Batalla de Reims, na que foi derrotado e, despois, na Batalla de Brocómago.
O ano seguinte, conseguiu unha vitoria decisiva na Batalla de Estrasburgo, conseguindo axiña expulsalos da Renania, recuperando Colonia Claudia Ara Agripina (Colonia) e asegurando as fronteiras do Rin por máis de cincuenta anos.