cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maria Goeppert-Mayer
Primeiros anos
Maria Goeppert naceu o 28 de xuño de 1906 en Katowice, no Reino de Prusia (agora parte de Polonia), sendo filla única de Friedrich Göppert e Maria née Wolff. En 1910 a familia trasladouse a Gotinga cando o seu pai, profesor de universidade, foi nomeado profesor de pediatría na Universidade de Gotinga. Nas propias verbas de Goeppert, mantiña unha relación máis próxima co seu pai que coa súa nai: "Meu pai era máis interesante, despois de todo el era científico".
Goeppert asistiu á escola Höhere Technische de Gotinga, integrada principalmente por nenas de clase media. En 1921 entrou no Frauenstudium, un centro de ensino medio privado dirixido por suffragettes que preparaba as mulleres para entrar na universidade. Realizou o abitur, o exame de entrada da universidade, ós 17 anos de idade, un ano antes do habitual, xunto a outras catro rapazas do seu centro e outros 30 rapaces. Nesta proba, tódalas rapazas aprobaron o exame, e só un dos rapaces aprobou. Na primavera de 1924 Goeppert foi admitida na Universidade de Gotinga, onde estudou matemáticas. Nese momento había unha falta de mulleres matemáticas que puidesen traballar como profesoras nas escolas para rapazas, o que levou a un aumento no número de mulleres estudando esta carreira, nun momento de gran desemprego público. Porén, a maioría destas mulleres só amosaron este interese para adquirir a cualificación necesaria para obter o certificado de profesor.
O contrario ca esta maioría, Goeppert interesouse na física, escollendo facer un doutoramento. Na súa tese de 1930 elaborou unha teoría sobre a posibilidade da absorción de dous fotóns por parte dos átomos, que Eugene Wigner posteriormente describiu como "unha obra mestra de claridade e concreción". Naquel entón as posibilidades de facer unha verificación experimental da súa tese eran remotas, mais o desenvolvemento posterior do láser permitiu que esta teoría se verificase por primeira vez no ano 1961, cando se detectou unha fluorescencia de dous fotóns nun cristal dopado con europio. Como forma de homenaxear a súa contribución fundamental neste campo, a unidade de medida da sección cruzada de absorción de dous fotóns recibe o nome de unidade Goeppert-Mayer (GM), que equivale a 10−50 · cm4· s · fotón−1. Os seus examinadores de tese foron Max Born, James Franck e Adolf Otto Reinhold Windaus.
O 19 de xaneiro de 1930 Goeppert casou co estadounidense Joseph Edward Mayer, membro da Fundación Rockefeller e un dos asistentes de James Franck, que xa era un coñecido da súa familia. A parella mudouse ós Estados Unidos de América, onde el aceptara unha oferta de traballo como profesor asociado de química na Universidade Johns Hopkins. Tiveron dous fillos, Maria Ann e Peter Conrad.
Traslado ós Estados Unidos de América
As estritas normas para previr o nepotismo da Universidade Johns Hopkins non permitiron que Goeppert-Mayer fose contratada coma membro da facultade, pero foi asignada nun pequeno traballo como asistente no Departamento de Física traballando con correspondencia alemá. Recibía un salario moi pequeno por este traballo, pero así conseguiu un lugar de traballo e acceso ás dependencias da facultade. Chegou a impartir algunhas materias, e publicou un importante artigo sobre o decaemento beta dobre no ano 1935.
Naquela época non existía moito interese pola mecánica cuántica na Universidade Johns Hopkins, pero Goeppert-Mayer traballou xunto a Karl Herzfeld colaborando nunha serie de estudos e artigos. Tamén volveu a Gotinga nos veráns de 1931, 1932 e 1933 para traballar con Max Born, escribindo xunto a el un artigo para a publicación Handbuch der Physik. Esta colaboración rematou cando o NSDAP chegou ó poder en 1933, o que provocou que moitos académicos, incluíndo Born e Franck, perdesen o seu traballo. Por mor disto, Goeppert-Mayer e Herzfeld comezaron a involucrarse nos esforzos de acollida de refuxiados do réxime Nazi.
Joseph Edward Mayer foi despedido no ano 1937. Atribuíu este feito ó odio cara ás mulleres por parte do decano do Departamento de Física, que segundo el sentíase provocado pola presenza de Goeppert-Mayer no laboratorio. Herzfeld estaba de acordo con esta opinión, engadindo que con Goeppert Mayer, Franck e Herzfeld presentes en Johns Hopkins, existían opinións de que había demasiados científicos alemáns no centro. Tamén houbo queixas dalgúns estudantes indicando que as clases de química impartidas por Mayer contiñan demasiada física moderna. Mayer aceptou un posto de traballo na Universidade de Columbia, onde o presidente do Departamento de Física George B. Pegram, conseguiu que Goeppert-Mayer tivese un despacho, mais sen recibir un salario. Ó pouco tempo Goeppert-Mayer comezou unha boa amizade con Harold Urey e Enrico Fermi, quen chegou a Columbia no ano 1939. Fermi pediulle que investigase a capa electrónica de valencia dos daquela aínda non descubertos elementos transuránicos. Usando o modelo Thomas–Fermi, Goeppert-Mayer predixo que estes elementos formarían unha nova serie semellante á das terras raras, feito que foi probado como correcto posteriormente.
Participación no Proxecto Manhattan
miniatura|esquerda|Goeppert-Mayer En decembro de 1941 Goeppert-Mayer tivo o seu primeiro traballo profesional remunerado, ensinando ciencias a tempo parcial no Sarah Lawrence College. Na primavera de 1942, trala entrada dos Estados Unidos na segunda guerra mundial, uniuse ó Proxecto Manhattan, nun posto de investigación a tempo parcial no laboratorio Substitute Alloy Materials (SAM) da Universidade de Columbia. O obxectivo deste proxecto era procurar un método de separación do material fisible de isótopos de uranio-235 no uranio natural. A súa investigación baseouse nas propiedades químicas e termodinámicas do hexafluoruro de uranio, e investigou a posibilidade de separar os isótopos por medio de reaccións fotoquímicas. Este método non era práctico nese momento, pero o desenvolvemento posterior do láser permitiría a posibilidade de realizar unha separación de isótopos por excitación láser.
Por medio do seu colega Edward Teller, Goeppert-Mayer comezou a traballar no "Proxecto Opacity", para investigar as propiedades da materia e a radiación a temperaturas extremadamente altas, coa intención de avanzar no desenvolvemento da bomba "Super" de Teller, un programa de guerra para o desenvolvemento de armas termonucleares. En febreiro de 1945 Joseph foi recrutado para a guerra do Pacífico, e Goeppert-Mayer decidiu deixar os seus fillos en Nova York e unirse ó grupo de Teller no Laboratorio Nacional de Los Álamos. Joseph retornou do Pacífico antes do esperado inicialmente, e ámbolos dous volveron a Nova York en xullo de 1945.
En febreiro de 1946 Joseph comezou a traballar como profesor no Departamento de Química e no Instituto de Estudos Nucleares da Universidade de Chicago, e Goeppert-Mayer comezou a colaborar como profesora voluntaria asociada de física no centro. Cando Teller aceptou un posto de traballo alí tamén, os dous continuaron co traballo que comezaran no seu proxecto anterior. O 1 de xullo de 1946 fundouse o Laboratorio Nacional de Argonne, e Goeppert-Mayer recibiu unha oferta de traballo a tempo parcial alí como investigadora sénior de física na División de Física Teórica, á que ela respondeu "Non sei nada sobre física nuclear". A maiores destes traballos, encargouse de programar o ENIAC do Aberdeen Proving Ground para solucionar problemas críticos dun reactor nuclear refrixerado por metal líquido empregando o método Montecarlo.
Desenvolvemento do modelo nuclear de capas
dereita|miniatura|Maria Goeppert-Mayer entrando na cerimonia dos [[Premios Nobel xunto a Gustavo VI Adolfo en 1963]] Mentres traballaba en Chicago e Argonne a finais dos anos 1940, Goeppert-Mayer desenvolveu un modelo matemático para a estrutura de capas nucleares, que publicou posteriormente en 1950. O seu modelo explicaba porqué certos números de nucleóns nos núcleos atómicos resultaban estar en configuracións particularmente estables. Estes números son os que Eugene Wigner denominou números máxicos: 2, 8, 20, 28, 50, 82, e 126. Enrico Fermi forneceu unha pista crítica ó preguntarlle a Goeppert-Mayer: "Hai algunha indicación de emparellamento spin-órbita?" Isto levouna a darse conta que así era en realidade, e postulou que o núcleo é unha serie de capas pechadas e os pares de neutróns e protóns tenden a emparellarse xuntos. Describiu esta idea da seguinte forma:
Tres científicos alemáns, Otto Haxel, Johannes Hans Daniel Jensen e Hans Suess, estaban traballando tamén na resolución deste mesmo problema, e chegaron á mesma conclusión de forma independente. Os seus resultados foron anunciados na revista científica Physical Review en xuño do 1949 antes do anuncio de Goeppert-Mayer. Tras isto ela comezou a colaborar con eles nas súas investigacións, e Hans Jensen foi coautor xunto a Goeppert-Mayer en 1950 titulado Elementary Theory of Nuclear Shell Structure. En 1963, Goeppert-Mayer, Jensen e Wigner compartiron o Premio Nobel de Física "polos seus descubrimentos relacionados coa estrutura nuclear de capas". Foi a segunda muller en recibir o Premio Nobel de Física, tras Marie Curie.
Morte e legado
En 1960 Goeppert-Mayer foi contratada a tempo completo como profesora de física na Universidade de California en San Diego. Malia sufrir un ataque ó corazón ó pouco de chegar a San Diego, continuou co seu traballo na ensinanza e coas súas investigacións durante varios anos, e foi admitida como socia da American Academy of Arts and Sciences en 1965. Goeppert-Mayer faleceu en San Diego o 20 de febreiro de 1972, tras sufrir en 1971 un infarto que a deixara en estado de coma, e foi soterrada no cemiterio El Camino Memorial Park de San Diego.
Elffin ap Gwyddno
Na mitoloxía galesa, Elffin ap Gwyddno (en galés, tamén pode escribirse Elphin) era fillo de Gwyddno Garanhir, 'Señor de Ceredigion'. A aparición máis antiga do nome está nalgúns dos poemas mitolóxicos atribuídos a Taliesin no Libro de Taliesin. A data da súa composición é insegura pero probabelmente é anterior á conquista normanda. Composicións medievais posteriores refírense a Elffin e Taliesin con maior detalle. O nome de Elffin/Elphin podería ser cognado de dúas palabras irlandesas "Aill Fion" que significan "Cantil Brillante" ou "Rocha Brillante".
Hanes Taliesin
A lenda da asociación de Elffin con Taliesin aparece en forma nun texto tardío medieval en prosa, Ystorya Taliesin, a redacción máis vella da historia coñécese como Hanes Taliesin. Nesta historia Elffin tiña moi mala sorte. Gwyddno enviouno a unhas pesqueiras de salmón. No canto de atrapar un salmón, Elffin atopu un rapaciño e chamouno Taliesin ("cella radiante"). No camiño, Taliesin, malia ser aínda un bebé, falaba cunha preciosa linguaxe poética. Algúns anos máis tarde, Maelgwn Gwynedd, rei de Gwynedd, pediu que Elffin o loase a el e a súa corte. Elffin rexeitouno, dicindo que Taliesin era un mellor bardo e a súa esposa unha muller máis virtuosa que calquera que o rei tiver na corte. Taliesin soubo o que sucedera, porque era vidente, e contoullo á muller de Elffin. Rhun, o fillo de Maelgwn foi á casa de Elffin para seducir a súa muller e probar que as afirmacións de Elffin non eran verdade. Rhun embebedouna. Cando ela perdeu o coñecemento, Rhun tentou tirarlle o seu anel de vodas para demostrar a súa infidelidade; como non lle deu quitado o anel, cortoulle o dedo. Cando o rei Maelgwn intentou amosarlle o dedo a Elffin, este sinalou que a súa muller cortaba as unllas máis acotío que o posuidor do dedo, tiña criados para amasar a masa e que nunca tiña nada debaixo das unllas, e o seu anel estaba cumprido no seu dedo e ese estaba apertado. Maelgwn solicitou que Taliesin fose á súa corte para probar que a outra afirmación era errada. Taliesin deulles vinte minutos a el e aos bardos do rei para compoñeren senllos poemas. Os bardos reais non deron feito. Cando chegou a quenda de Taliesin, fixo que un vendaval sacudise o castelo. Asustado, Maelgwn mandou ir a por Elffin. A seguinte canción de Taliesin fixo que as cadeas coas que estaba suxeito Elffin se separasen.
Daquela Maelgwn retounos aos dous a unha carreira de cabalos. Taliesin chegou ao día seguinte cun cabalo vello e feble. Cando todos os cabalos do rei o adiantaron xusto no comezo da carreira, Taliesin tocou a súa anca cunha ramiña de acivro. Cando todos pasaron, botou o seu sombreiro ao chan. Cando voloveron os cabalos do rei, xusto antes da liña de meta, detivéronse onda as ramas de acivro que Taliesin puxera alí e comezaron a danzaren. O vello cabalo de Taliesin foi ao paso e tardando bastante máis, gañou a carreira.
Lingua lusitana
O lusitano é unha lingua paleohispánica da familia indoeuropea, coñecida por unhas cinco inscricións e abundantes antropónimos, topónimos e teónimos, e falada no territorio da antiga Lusitania romana ata algún momento dos primeiros séculos da nosa era.
A Lusitania histórica, é dicir, o territorio habitado polos pobos lusitanos estenderíase polo centro-sur do Texo e parte da actual Estremadura.
Historia
A Lusitania foi conquistada por Roma cara o -150. Ao igual que as demais linguas peninsulares, o lusitano finalmente sucumbiu á presión e o prestixio do latín.
Relación con outras linguas
Como xa se mencionou, trátase dunha lingua indoeuropea, pero a súa filiación exacta segue a ser discutida.
Extensión xeográfica
Existen sospeitas fundadas de que a zona dos pobos galaicos, ástures e quizais os vetóns, é dicir, todo o noroeste peninsular, falarían linguas emparentadas co lusitano.
Textos
Coñécense só cinco inscricións lusitanas moi tardías inscritas sobre pedra todas en alfabeto latino. Anteriormente ao período romano non existira unha epigrafía lusitana propia. As dúas principais inscricións foron en territorio portugués en Lamas de Moledo, Cabeço das Fraguas, a terceira inscrición procede de Arroyo de la Luz (España). Recentemente, atopouse unha nova inscrición en Ribeira da Venda, ao norte da vila de Arronches (distrito de Portalegre, Alto Alentejo), en Portugal.
A continuación os textos coñecidos:
Santa Cruz de Montaos, Ordes
Santa Cruz de Montaos é unha parroquia que se localiza no sur do concello de Ordes. Segundo o INE en 2022 tiña 805 habitantes (377 homes e 428 mulleres) distribuídos en 13 entidades de poboación, o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 845 habitantes.
Nesta parroquia celébrase o festival musical Revoltosa Rock.
Bicotorto común
miniatura|Loxia curvirostra O bicotorto común ou cruzabico (Loxia curvirostra) é unha especie de ave paseriforme da familia dos frinxílidos. Reprodúcese nos bosques de Picea de América do Norte, Europa, e Asia. Algunhas poboacións reprodúcense nos bosques de piñeiros en certas áreas dos tres continentes, e en América do Norte algunhas poboacións reprodúcense nos bosques de abetos. Aniña nas coníferas, onde pon de 3 a 5 ovos.
O bicotorto é unha ave basicamente residente, mais se a comida é insuficiente, realiza migracións ao sur. Esta especie viaxa en grandes bandadas fóra do período de apareamento, e a miúdo mestúrase con outros bicotortos.
Os bicotortos caracterízanse polas mandíbulas que están torcidas na punta, polo que reciben o seu nome común. Aliméntanse case exclusivamente das piñas de coníferas, especialmente as das piceas. A forma estraña do seu peteiro é unha adaptación que lles permite extraer as sementes da piña.
Os machos adultos adoitan ser de cor vermella ou alaranxada, mentres as femias adoitan ser de cor verde ou amarela, habendo moitas variantes.
Esta especie pode chegar a ser confundida cos Loxia pytyopsittacus e os Loxia scotica, que tamén se reproducen na zona euroasiática. A súa identificación é menos problemática en América do Norte, onde só se atopa o bicotorto común e o bicotorto aliblanca.
Estudos do seu canto, en América do Norte, suxiren que neste continente hai oito ou nove poboacións con cantos diferentes, as cales case nunca se reproducen entre si. O tamaño e a estrutura do peteiro tamén varían, e poboacións diferentes adoitan especializarse para comer as sementes de coníferas diferentes. Polo momento, son poucos ornitólogos os que propoñen separalas en distintas especies.
Vilamaior, Ordes
Santiago de Vilamaior é unha parroquia que se localiza no leste do concello de Ordes. Segundo o IGE en 2013 tiña 339 habitantes (181 mulleres e 158 homes) distribuídos en 25 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 428 habitantes.
Calvente, Oroso
San Xoán de Calvente é unha parroquia que se localiza no leste do concello de Oroso. Segundo o IGE en 2018 tiña 83 habitantes (41 mulleres e 42 homes) distribuídos en 2 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 115 habitantes.
Os Ánxeles, Oroso
San Mamede dos Ánxeles é unha parroquia que se localiza no leste do concello de Oroso. Segundo o IGE en 2018 tiña 135 habitantes (69 homes e 66 mulleres) distribuídos en 3 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 216 habitantes.
Antigamente chamábase San Mamede de Cas, mudándoselle o nome no século XVI.
A Gándara, Oroso
San Miguel da Gándara é unha parroquia que se localiza no sur do concello de Oroso. Segundo o IGE en 2018 tiña 957 habitantes (483 mulleres e 474 homes) distribuídos en 3 entidades de poboación, o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 386 habitantes.
Cardama, Oroso
Santa María de Cardama é unha parroquia que se localiza no leste do concello de Oroso. Segundo o IGE en 2018 tiña 134 habitantes (70 homes e 64 mulleres) distribuídos en 4 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 206 habitantes.
Poulo, Ordes
San Xulián de Poulo é unha parroquia que se localiza no leste do concello de Ordes. Segundo o INE en 2022 tiña 323 habitantes (154 homes e 169 mulleres) distribuídos en 9 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 353 habitantes.
Historia
Na aldea de Carballo apareceron restos de canalizacións da época romana. Na aldea das Pardiñas atópanse restos dun poboado castrexo, o único do concello de Ordes no que aínda se poden observar parte das edificacións.
Patrimonio
Na parroquia hai unha vivenda dun andar con teito a dúas augas. Na fachada ten unha inscrición na pedra, xunto á porta de entrada, na que se di que o rei Filipe II de España pasou alí unha noite no ano 1554. Hai dúas versións acerca da noite real: unha di que o rei viaxaba da Coruña a Santiago de Compostela por motivos reais ou relixiosos; outra indica que o rei se dirixía á Coruña para tomar un barco con destino a Gran Bretaña. Tampouco está claro se a parada foi improvisada por mor das condicións meteorolóxicas, ou se estaba xa planificada e a casa xa se acondicionara para recibir o soberano.
Selección de rugby de Colombia
A Selección de rugby de Colombia, alcumados os Tucanes (do castelán: Tucanos), representa a Colombia nas competicións oficiais de rugby. Sen ningunha participación na Copa do Mundo de Rugby, Colombia está considerada por World Rugby como equipo de terceira categoría (Desenvolvemento 2).
Oroso, Oroso
San Martiño de Oroso é unha parroquia que se localiza no oeste do concello de Oroso. Segundo o IGE en 2018 tiña 4.537 habitantes (2.276 mulleres e 2.261 homes) distribuídos en 17 entidades de poboación, o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 2.143 habitantes. Parte do seu territorio pertence á veciña parroquia eclesiástica da Barciela.
Narnia
miniatura|Farol de Narnia Narnia é un mundo fantástico creado polo autor norteirlandés C.S. Lewis como lugar para a acción de The Chronicles of Narnia, unha serie de sete libros infantís.
Narnia
Narnia é o reino fantástico no que ocorren as aventuras de The Chronicles of Narnia. É un nome utilizado non só para se referir ao mundo máxico, paralelo ao noso, mais tamén para se referir a un país específico dese mundo, como describe o fauno Sr. Tumnus en The Lion, the Witch and the Wardrobe: Narnia son as terras entre o poste de luz (o Ermo do Farol) e o castelo de Cair Paravel.
Ao sur do país de Narnia, separados por un deserto, está a Calormania, que ten capital en Tashbaan. Narnia tamén ten fronteira ao sur coa Arquelandia (que ten capital en Anvar) e ao norte con Ettin, a terra dos xigantes. Ao leste está o grande océano oriental. Nel están as Illas Solitarias, que tamén forman parte das terras de Narnia.
Habitantes
Hai diversas razas habitando o mundo de Narnia. Alén dos humanos hai tamén ananos, xigantes e diversas criaturas mitolóxicas.
Ananos
A pesar dos libros só relataren a presenza de ananos, tamén hai ananos renegados que son mestizos con humanos. Iso lévanos a crer que tamén existen ananas. Exemplos de ananos citados son Nikabrik, un anano negro e Trumpkin, un anano vermello. Ambos aparecen en Prince Caspian: The Return to Narnia.
Animais Falantes
Hai diversas especies de animais falantes, desde roedores até lobos e cabalos. A pesar destes animais se pareceren cos que encontramos no noso mundo, posúen algunhas diferenzas alén da habilidade de falar. Por exemplo o tamaño diferente dos animais que non saben falar e a habilidade de pensar. Os animais que falan economizan os servizos con respecto ao intelecto atribuído a eles no momento da creación de Narnia.
Senra, Oroso
Santa Eulalia da Senra é unha parroquia que se localiza no norte do concello de Oroso. Segundo o IGE en 2018 tiña 279 habitantes (150 mulleres e 129 homes) distribuídos en 4 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 348 habitantes.
Narnia
Animais Falantes
Exemplos de animais falantes citados nos libros son Maugrín -o lobo xefe da policia en The Lion, the Witch and the Wardrobe-, Caza-trufas -un teixugo- e Ripchip -un rato-, e todos eles aparecen en Prince Caspian: The Return to Narnia.
Criaturas Mitolóxicas
Innúmeras criaturas mitolóxicas tamén habitan o mundo de Narnia, gran parte vida da mitoloxía grega. Hai tamén criaturas que son creación do propio C.S. Lewis. Por exemplo, Sr. Tumnus que aparece en The Lion, the Witch and the Wardrobe é un fauno.
Hai tamén outros personaxes importantes que frecuentan Narnia como Papá Noel, Baco e Tash.
Exemplos de criaturas mitolóxicas que viven en Narnia son faunos, centauros, dríades, náiades, minotauros, ogros, dragóns, unicornios e sátiros.
Feiticeiras
miniatura|Xadis, a feiticeira branca Aparecen dúas feiticeiras en Narnia en dúas épocas distintas:
-A primeira é a Feiticeira Branca, tamén coñecida como Xadis, emperatriz de Charn. Esta feiticeira estivo presente en Narnia desde a súa creación, conforme se narra en The Magician's Nephew, sendo raíña até que Aslan a venceu en The Lion, the Witch and the Wardrobe.
-A segunda é a Feiticeira Verde, que aparece en The Silver Chair, que posuía planos para conquistar Narnia.
Outras criaturas
Outras tres criaturas son os paulamas, como o pesimista Brexeiro, personaxe de The Silver Chair, os terrícolas habitantes do mundo inferior que tamén aparecen en The Silver Chair e os tontópodes encontrados nunha illa en The Voyage of the Dawn Treader.
Aslan
Aslan é o León redentor de Narnia, responsábel da súa creación e por decretar o seu fin. Creou Narnia a través do seu canto, relatado en The Magician's Nephew. É referenciado como fillo do Emperador de Alén Mar e aparece en Narnia cando o país precisa de axuda.
En The Lion, the Witch and the Wardrobe Aslan sacrifícase no lugar de Edmund, pois a este último a Feiticeira Branca desexaba sacrificalo como traidor. Porén, como profundo coñecedor das maxia profunda que rexe en Narnia desde a creación, el resucita despois de ser morto.
Tempo
O tempo en Narnia non pasa da mesma forma que no noso mundo. En xeral pasa moito máis rápido en Narnia, como pode observarse en The Lion, the Witch and the Wardrobe, cando os nenos crecen en Narnia, mais ao retornaren ao noso mundo practicamente non pasara o tempo.
A idea de que o tempo pasa de maneira diferente en Narnia e no noso mundo é de certa forma baseada na Teoría da Relatividade de Einstein.
A través dos eventos nos libros pdese deducir unha cronoloxía aproximada en anos narnianos:
Xeografía
Narnia é un mundo plano e non esférico como o noso, conforme narrado n´A Viaxe do Peregrino da Alborada. No limiar do mundo de Narnia o ceo e o mar encóntranse, e alén de alí está a terra de Aslan. O solo é unha capa morta como a pel que recobre o noso corpo, pero máis no interior da terra as rochas tamén son criaturas vivas.
Reis e raíñas
Os seguintes reis e raíñas cítanse ao longo da serie:
Esta lista non contén todos os reis e raíñas, pois dise que houbo innúmeros reis e raíñas ao longo da historia de Narnia.
Ligazóns externas
Narnia Narnia Narnia Narnia Le Monde de Narnia נרניה Narnia ナルニア国 Narnia Nárnia
X Window System
miniatura|[[K Desktop Environment|KDE 4.1]] miniatura|[[GNOME 2.20]] miniatura|[[Xfce 4.4]]
X Window System, ou máis habitualmente X11 ou X é un sistema de fiestras que implementa o X Protocol Display e ofrece un sistema de fiestras producido en bitmap. Ofrece a tecnoloxía necesaria coa que contruir interfaces gráficas (GUIs) na meirande parte dos sistemas Unix-Like, coma Linux ou BSD, e en OpenVMS. Foi portado a moitos outros sistemas operativos contemporáneos.
X orixinouse no MIT no ano 1984. A versión actual do protocolo, X11, apareceu en setembro do 1987. A función X.org lidera o proxecto X. O servidor X.org está dispoñible baixo a licenza MIT
Estela Doiro
Estela Doiro Rodríguez, nada o 28 de decembro de 1990 na Guarda, é unha xogadora de balonmán galega. Xoga no equipo CB Atlético Guardés e tamén na selección feminina de balonmán de España. En 2008 formou parte da selección feminina de balonmán de Galicia.
Pasarelos, Oroso
Pasarelos limita polo nordeste coa parroquia de Aiazo (concello de Frades), ao sur coa parroquia dos Ánxeles, e ao oeste co lugar da Garabanxa, da parroquia de Calvente.
Rosalind Franklin
Rosalind Franklin, nada en Londres o 25 de xullo de 1920 e finada na mesma cidade o 16 de abril de 1958, foi unha bióloga inglesa.
Traxectoria
Dedicouse á bioloxía molecular e colaborou no descubrimento do ADN tras doutorarse en química-física na Universidade de Cambridge no 1945. Aprendeu técnicas de difracción de raios X durante unha estadía de tres anos en París, no Laboratorio Central dos Servizos Químicos do Estado, tras o que se converteu en investigadora asociada no King's College de Londres. Sen o seu coñecemento, outro investigador asociado do centro, M. Wilkins, amosou a James D. Watson algunha fotografía de difracción de raios X de ADN (ver foto 51) tomada polo equipo de Rosalind, quen, en contacto con Francis Crick, tivo éxito en determinar posteriormente a estrutura da molécula. No mesmo número de Nature no que se publicou o artigo crucial de Watson e Crick publicouse tamén outro de Wilkins e Franklin sobre o soporte de datos da difracción de raios X. Os tres primeiros foron galardoados co Premio Nobel de Medicina en 1962, ano en que Rosalind Franklin xa estaba morta.
Sebastián Piñera
Miguel Juan Sebastián Piñera Echeñique, nado en Santiago de Chile o 1 de decembro de 1949, é un político chileno. Foi presidente de Chile no período 2010-2014 e, de novo, entre 2018 e 2022.
Traxectoria
miniatura|Sebastián Piñera
Mocidade
Fillo de José Piñera Carvallo, un funcionario público de orixe galega e militante da Democracia Cristiá chilena, e Magdalena Echenique Rozas, de orixe vasca. Ao pouco de nacer, a familia trasladouse a Nova York onde o pai foi destinado a unha praza do organismo público para o que traballaba, a Corporación de Fomento da Produción (CORFO). De regreso a Santiago de Chile, ingresou no católico Colexio do Verbo Divino, xestionado polos verbitas e un dos centros de maior prestixio no país. Posteriormente, marchou de novo de Chile acompañando ao seu pai, nomeado embaixador en Bélxica (1965-1966) e ante a ONU (1966-1970).
En 1968 ingresou na Facultade de Economía da Pontificia Universidade Católica de Chile acadando o título de enxeñeiro comercial e o Premio Raúl Iver ao mellor alumno da promoción. Continuou os estudos nos Estados Unidos, grazas a unha bolsa Fulbright, facendo un mestrado e doutoramento en Economía na Universidade de Harvard. Alí foi advertido polo seu profesor Kenneth Arrow, logo Premio Nobel de Economía, do golpe de Estado do 11 de setembro de 1973. En decembro de 1973 casou con Cecilia Morel, a que coñecía dende a adolescencia, e ambos continuaron residindo en Estados Unidos mentres Sebastián Piñera remataba a súa formación académica.
Carreira profesional
Entre 1971 e 1998 foi profesor de Economía na Universidade Católica de Chile, na Universidade de Chile e na Universidade Adolfo Ibáñez. Compatibilizou a tarefa docente co traballo nalgunhas altas institucións económicas como o Banco Interamericano de Desenvolvemento (1974-1976), o Banco Mundial (1975-1978) e na Comisión Económica para América Latina e o Caribe (CEPAL) das Nacións Unidas (1976).
No sector privado, empezou a súa carreira no mundo dos negocios inmobiliarios, e foi entón banqueiro e investidor do mercado. A finais da década de 1970 e principios da de 1980 participou na sociedade Bancard S.A. a maior emisora de tarxetas de crédito do país. Membro da directiva do Banco de Talca, en 1982, foi ordenada a súa detención: a entidade concedera préstamos a empresas (algunhas ficticias) por valores que quintuplicaban o capital do banco. Logo de estar prófugo 24 días, a Corte Suprema concedeulle amparo e non foi condenado. Máis de vinte anos despois, a na altura ministra de Xustiza, Mónica Madariaga, afirmou que presionara ao tribunal para lograr a liberdade de Sebastián Piñera a instancias do seu irmán, José, quen fora tamén ministro de Augusto Pinochet. Estas acusacións foron negadas polo contorno de Piñera.
Posteriormente, aínda que o sector financeiro e inmobiliario coparon boa parte dos seus investimentos, diversificou a súa carteira. En 1994, mercou o 16% do capital da compañía aérea nacional, LAN Chile, á empresa escandinava SAS, da que acabou sendo accionista maioritario e multado por mercar accións con información privilexiada. Tamén foi accionista da empresa de telecomunicacións Entel S.A., mercou o club deportivo Colo-Colo, un dos máis seguidos de Chile nun intento por gañar popularidade, empresas eléctricas e unha canle de televisión, Chilevisión.
Antes das eleccións á Presidencia da República de 2009 conformou un fideicomiso ao que trasladou a xestión da súa carteira de investimentos desprendéndose da posibilidade de ser informado sobre eles e os seus rendementos. Mais deixou á marxe deste fondo a súa participación en LAN Chile, Chilevisión e en Colo-Colo que serían vendidas durante os primeiros meses da súa presidencia en 2010.
Grazas ao seu percurso empresarial, Sebastián Piñera acumulou unha das maiores fortunas de Chile, cunha contía que Forbes estima arredor dos 2 700 millóns de dólares.
Inicios: da disidencia á ditadura a senador
Un ano despois, con todo, aproximouse á dereita que colaborara co pinochetismo asumindo a xefatura de campaña de Herman Büchi, o candidato presidencial que se enfrontou á oposición liderada por Patricio Aylwin. Os consellos de Piñera pasaban por evitar o continuísmo co réxime ofrendo unha imaxe máis independente. Aínda que nas eleccións, as primeiras dende 1970, Herman Büchi foi derrotado co 29,4% fronte o 55,17% de Aylwin, o propio Piñera foi escollido senador de Renovación Nacional, partido dereitista relacionado co réxime militar. Exerceu o ese cargo entre 1990 e 1998 representando o distrito Santiago Oriente.
Escándalo Piñeragate
Unha conversa telefónica privada entre Piñera e un executivo amigo del foi filtrada pola televisión Mega: durante un programa en directo e en presenza do propio Piñera, o dono da cadea, Ricardo Claro, puxo unha cinta nunha radiocadea coa gravación da chamada. Nela, Piñera trazaba un plan para desacreditar á contrincante como unha política pouco coherente e sen criterio. Logo da revelación, Piñera emprendeu accións legais para aclarar se fora vítima de espionaxe constatándose a participación dun suboficial do exército, Fernando Díez, na intercepción do seu teléfono. Ademais, como recoñecería a propia Evelyn Matthei, ela recibiu a gravación e foi quen a remitira ao dono de Mega Televisión para facela pública. O escándalo fixo que ambos se retiraran da carreira electoral e foi interpretado como un intento das forzas armadas para impedir que sectores políticos máis liberais e menos vencellados ao pinochetismo, como o que encarnaba Piñera, se fixeran co control da dereita chilena.
Deixebre, Oroso
Santa María de Deixebre é unha parroquia que se localiza no norte do concello de Oroso. Segundo o IGE en 2018 tiña 334 habitantes (164 homes e 170 mulleres) distribuídos en 5 entidades de poboación.
Sebastián Piñera
Intentos por ser o candidato a Presidente do centro dereita
En 1998 a detención de Augusto Pinochet en Londres por orde do xuíz español Baltasar Garzón, convulsionou a política chilena. Na altura senador, Sebastián Piñera, participou de xeito destacado nas mobilizacións que pedían a liberación do ditador. Nunha delas fixo un discurso no que arroupou á familia Pinochet e cuestionou a a actuación da Xustiza española amparándose na soberanía de Chile.
Deixebre, Oroso
Deixebre sitúase entre as parroquias de Oroso e mais Santa Cruz de Montaos e Beán (concello de Ordes). Está atravesada pola autoestrada AP-9, e a carón dela discorre a estrada N-550.
Sebastián Piñera
Intentos por ser o candidato a Presidente do centro dereita
En 1999 foi candidato presidencial de Renovación Nacional para a Alianza para Chile, a coalición de dereita na que tamén se integraba a Unión Demócrata Independente, que propuxo a Joaquín Lavín. Este último sería o gañador das eleccións internas, aínda que sería derrotado nas eleccións presidenciais por Ricardo Lagos da Concertación, coalición de centro esquerda. Entre 2001 e 2004 foi presidente de Renovación Nacional e en 2005, foi o candidato á Presidencia do Esado por ese partido. Nas eleccións, as que o centro dereita concorría dividido entre Piñera e Lavín pola UDI, saldouse coa vitoria de socialista Michelle Bachelet co 46,5%, obtendo Piñera o 25,41%, quen sacou máis de dous puntos a Joaquín Lavín. Na segunda volta, Bachelet impúxose co 53,5 fronte o 46,5% de Sebastián Piñera.
Deixebre, Oroso
A igrexa parroquial de Santa María de Deixebre atópase nos Carballos, a carón da carballeira do campo da festa e do cemiterio. O antigo templo parroquial estaba na aldea da Igrexa, preto da fonte da Santiña. Celébranse as festas de Santa Margarita o 24 de xullo e Santa María o 15 de agosto.
Sebastián Piñera
Primeiro período (2010-2014)
En 2009 optou á presidencia de novo como candidato da coalición entre Renovación Nacional, UDI e ChilePrimeiro. Na primeira volta, o 13 de decembro de 2009, acadou o 44,05% dos votos fronte o candidato do centro esquerda, Eduardo Frei Ruiz-Tagle (29,60%), pasando ambos á segunda. Finalmente o 17 de xaneiro de 2010, logrou ser escollido Presidente co 51,61%. Foi a primeira vitoria electoral da dereita en 20 anos desde a restauración da democracia.
Os seus primeiros catro anos de goberno (2010-2014) estiveron marcados pola reconstrución derivada do terremoto de febreiro de 2010, o rescate de 33 mineiros no norte de Chile e folgas en escolas e universidades en 2011, así como un crecemento económico moi destacado.
Reconstrución logo do terremoto de febreiro de 2010
Na madrugada do 27 de febreiro de 2010, tivo lugar un sismo a 12,5 quilómetros do litoral chileno cunha magnitude de 8,8. O terremoto foi acompañado por un tsunami que afectou especialmente á costa das rexións de Maule e Biobío. Considérase que foi o peor desastre natural de Chile dende o terremoto de Valdivia de 1960 e causou a morte mais de 500 persoas. Sebastián Piñera xurou como Presidente de Chile días máis tarde, o 11 de marzo, ante o Congreso Nacional reunido en Valparaíso, acto que foi sorprendido polas réplicas do terremoto.
Lingua celtibérica
A lingua celtibera é unha lingua celta paleohispánica falada no centro da Península ibérica ata polo menos o século I da nosa era nas actuais provincias españolas de Zaragoza, Teruel, Soria, Burgos e Palencia polos celtiberos.
Sebastián Piñera
Reconstrución logo do terremoto de febreiro de 2010
A reconstrución foi o primeiro grande desafío do seu executivo. Deste xeito, presentou o plan "Chile unido reconstrúe mellor" que pretendía dar cobertura a case 200 000 familias que se viran afectadas pola traxedia natural. Este contemplaba daba axudas ás familias para acometer obras nas vivendas afectadas así como dotar de fogares provisionais ás que o precisaran. Este esquema completouse co bono "Mans á obra" cun importe total de 15 millóns de dólares que se destinarían á merca de material de obra para ás familias afectadas. Estas axudas foron acompañadas cun cobizoso programa de reconstrución que destinaba máis de 9 000 millóns de dólares para vivenda, sanidade, educación, infraestruturas.
Lingua celtibérica
De entre as linguas célticas continentais, o celtibero está peor documentado có galo, pero mellor có lepóntico e o gálata. Á parte de moitas moedas inscritas, foron sobre todo os bronces de Botorrita (ver máis adiante) os que posibilitaron a reconstrución da lingua. Ademais, como en todas as linguas paleohispánicas, existen outras pequenas inscricións e abundantes teónimos, antropónimos e topónimos.
Deixebre, Oroso
O equipo de fútbol da SD Deixebre xoga na Segunda Autonómica de Galicia. Foi creado a mediados do século XX, e xoga no campo do Peteiro. O seu uniforme é camiseta negra con raias brancas no lateral.
miniatura|esquerda|Atravesando Deixebre pola [[N-550.]]
Lingua celtibérica
Mallory (1989, p. 106) clasifica o celtibero como unha lingua "celta Q" (coma o goidélico) e non como unha lingua "celta P" (coma o galés). A diferenza baseábase na conservación ou evolución a /p/ do fonema labiovelar xordo /kw/ do indoeuropeo. Actualmente a maioría dos lingüistas refugan esta clasificación.
Sebastián Piñera
Manifestacións estudiantís de 2011
En 2011 comezaron unha serie de mobilizacións estudantís que afectaron tanto ao ensino secundario como universitario. Foron consideradas como as maiores protestas dende a restauración da democracia e consistiron, fundamentalmente, en manifestacións e tomas de centros de ensino. Entre as demandas destacaban o aumento do gasto público, que a xestión educativa fose transferida dos municipios ao Estado, a garantía da igualdade de oportunidades, abaratamento dos costos e rebaixa do transporte público. As protestas comezaron en maio de 2011 pero chegaron ao seu apoxeo en agosto. Sebastián Piñera respondeu ás demandas con cambios no gabinete e roldas de diálogo pero sen levar a cabo reformas. Tamén houbo críticas ás actuacións das forzas de seguridade nas protestas dos estudantes por consideralas demasiado represivas.
Lingua celtibérica
O celtibero presenta un pronome relativo ios case completamente declinado, que non se conserva en ningunha das outras linguas célticas, e as partículas kue “e”, nekue “nin”, ue “ou”. Coma no galés, existe un subxuntivo en s, gabiseti (antigo irlandés gabid), robiseti, auseti (comparar co umbro ferest).
Bronces de Botorrita
miniatura|esquerda|250px|Bronce de Botorrita I
Sebastián Piñera
Outras tensións: folgas de fame de presos mapuches (2010-2011) e protestas de Magallanes (2011)
Outro desafío foi unha serie de folgas de fame de presos mapuches que se sucederon entre 2010 e 2011. Un total de 32 reos mapuches que estaban en prisión preventiva en distintos cárceres de Chile comezaron unha folga de fame á espera de ser procesados tanto pola xustiza militar e civil. As demandas eran evitar ser acusados de delitos de terrorismo (segundo a lexislación chilena os seus actos eran así tipificados mais consistían a ataques contra a propiedade privada, aínda que nalgúns houbo agresións violentas contra persoas), non seren xulgados por tribunais militares e civís, desmilitarización e autonomía das comunidades mapuches así como a liberdade dos que consideraban presos políticos. Mediante as negociacións, nas que o presidente da Conferencia Episcopal foi mediador, os presos depuxeron a folga tras os compromisos dados polo goberno de reformar a lexislación antiterrorista e de cambiar a acusación do ministerio fiscal. Con todo, en marzo de 2011, logo da condena de catro dos acusados por roubo con intimidación, atentado contra a autoridade e homicidio frustrado, retomáronse as folgas ata xuño, cando tras 86 días puxeron fin ás mesmas.
Lingua celtibérica
Bronces de Botorrita
En Contrebia Belaisca (actual Botorrita, preto de Zaragoza) atopáronse unha serie de bronces do século I antes da nosa era.
Sebastián Piñera
Outras tensións: folgas de fame de presos mapuches (2010-2011) e protestas de Magallanes (2011)
Doutra parte, na rexión meridional de Magallanes sucedéronse as protestas en xaneiro de 2011. O detonante foi que a Empresa Nacional do Petróleo (ENAP) anunciou a suba dos prezos do gas natural un 16,8%. Así comezaron numerosas protestas que acabaron afectando aos pasos fronteirizos coa Arxentina e motivando unha folga laboral. Sebastián Piñera procedeu a limitar a suba ao 3% (o valor da inflación) e cesou ao ministro de Enerxía ao tempo que se restauraban e ampliaban as subvencións públicas.
Lingua celtibérica
Bronces de Botorrita
Entre estes bronces atópase o chamado "Bronce de Botorrita I" que é o texto en celtibero máis longo achado ata hoxe. O texto aínda non foi traducido, aínda que si transliterado, e tense unha idea xeral do que se trata. Parece ser un tipo de documento comercial que contén moitos nomes de persoa.
O bronce III é unha longa lista de nomes celtiberos do que parece que son douscentos dos habitantes (homes e mulleres) de Contrebia Belaisca.
Sebastián Piñera
Relacións exteriores
En política internacional foi defensor do multilateralismo e da integración económica rexional: en 2012 promoveu o nacemento da Alianza para o Pacífico canda Perú, Colombia e México que busca novos espazos de cooperación económica e libre comercio. Tamén foi entusiasta na creación da Comunidade de Estados Latinoamericanos e do Caribe (Celac), da que foi o seu primeiro presidente entre 2011 e 2013. Outro ámbito de acción preferente foi o sueste asiático, pois durante o seu mandato Chile asinou tratados de libre comercio (TLC) con Malaisia, Vietnam, Hong Kong e Tailandia.
Máis complexas foron as diferenzas con Bolivia, pois ambos os dous estados non matiñan relacións diplomáticas formais dende 1978. Segundo a interpretación do executivo de Evo Morales, Chile contraera un compromiso legal no acordo de paz de 1904 de buscar unha saída o mar de Bolivia logo da Guerra do Pacífico. Por este motivo, Bolivia presentou unha demanda ante o Tribunal Internacional de Xustiza en 2013. A posición de Piñera foi negar os fundamentos para a denuncia e reafirmou a soberanía chilena do territorio en cuestión. O goberno de Bachelet mantivo estas posturas, aínda que a sentenza do alto tribunal non chegou ata o segundo goberno de Piñera en 2018 dándolle a razón a Chile.
Logros económicos
O seu primeiro mandato foi un período de expansión económica: o PIB aumentou anualmente máis dun 5% de media, a inflación recortouse en case dous puntos situándose no 2,4% ao final do período de goberno, e o desemprego descendeu lixeiramente ata o 6,4%. O seu goberno tamén procurou facilitar a creación de empresas axilizando os trámites ata ser posible constituílas nun día. Ao final do seu primeiro período como presidente, Piñera recibía un 50% de aprobación sendo no relativo ao emprego onde obtiña mellores resultados, segundo as enquisas.
Outras políticas
miniatura|Sebastián Piñera canda a súa dona, Cecilia Morel, asiste á opera "[[Rigoletto" de Verdi no Teatro Municipal de Santiago no marco das celebracións do bicentenario da independencia de Chile (17-9-2010)]]O inicio do seu mandato no ano 2010 coindicidiu cos festexos do bicentenario da independencia de Chile cun amplo programa de conmemoracións cívicas e culturais.
Durante o seu goberno, Sebastián Piñera tamén sancionou unha lei contra a violencia de xénero proxectada pola administración Bachelet, a chamada lei do feminicidio, oficialmente Lei 20.480. Este instrumento tipificou o feminicio como o homicidio da muller por parte da súa parella ou ex parella e aumentou as penas asociadas a el. En política social destacou a ampliación dos permisos retribuídos polas baixas maternais de 12 a 24 semanas. Tamén impulsou as unións civís para parellas do mesmo sexo, baixo a demominación de "acordo de vida en parella" mediante un proxecto de lei presentado 2011. O percurso lexislativo foi lento, contando co rexeitamento da UDI, da Igrexa Católica e das evanxélicas, non sendo aprobado polo Congreso Nacional de Chile ata 2015, xa baixo o mandato da súa sucesora Michelle Bachelet.
O seu goberno impulsou cambios lexislativos que pretenderon aumentar a calidade democrática do sistema político chileno como a introdución do voto voluntario nos procesos electorais, as primarias para a vida interna dos partidos políticos e a elección directa dos conselleiros rexionais.
Segundo período (2018-2022)
miniatura|Sebastián Piñera recibe os parabéns da súa precedesora [[Michelle Bachelet o 11 de marzo de 2018 ante o Congreso Nacional. ]] Durante os catro anos do goberno do centro esquerda liderado por Bachelet (2014-2018), Piñera dende a súa fundación Avanza Chile criticou medidas do executivo e defendeu as súas políticas. Finalmente, presentouse de novo ás eleccións en 2017. A súa candidatura contou co apoio dos partidos de centro dereita de Renovación Nacional, Unión Demócrata Independente e Partido Rexionalista Independente. Na primeira volta, celebrada o 19 de novembro de 2017, Piñera encabezou as preferencias dos votantes logrando o 36,64% pasando a segunda volta co candidato do centro esquerda, Alejandro Guillier, que sumara o 22,70%. Na segunda volta, o 17 de decembro, Piñera acadou unha maioría do 54,58% que lle permitiu asumir un novo goberno a partir do 11 de marzo do ano seguinte. Este novo mandato estivo marcado polo estalido social de 2019 cuxas consecuencias deron nun proceso constituínte, e a pandemia de covid 19.
Relacións exteriores
O Tribunal Internacional de Xustiza fixo público o veredicto sobre a disputa territorial de Bolivia con Chile o 1 de outubro de 2018. A sentenza fallou a favor das posicións de Chile, o que supuxo un importante éxito. Piñera tras coñecer o resultado fixo un discurso dende o Palacio de La Moneda acompañado de diversas figuras do executivo e do lexislativo. Nel afirmou que se trataba dun "grande día para Chile" e, aínda que acusou a Evo Morales de crear "falsas expectativas" e "grandes frustracións", ofreceu diálogo a Bolivia. Tamén en 2018, afirmou que en Venezuela non había democracia e fixo cambios na normativa migratoria para facilitar a regularización da inmigración venezolana.
A súa diplomacia durante este novo mandato continuou o traballo para lograr acordos comerciais que xa seguira durante o primeiro exercicio. Así en 2019 asinouse un acordo de asociación entre Chile e o Reino Unido postBrexit, e outro con Nova Zelandia e Singapur sobre economía dixital en 2020.