cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Salpornis
Clasificación
miniatura|240px|Cabezas e pés de Tichodroma e Salpornis.
Illinois
Ata 1800
Diversas tribos indíxenas algonquinas vivían na rexión do actual Illinois moito antes da chegada dos primeiros exploradores europeos. Estas diferentes tribos algonquinas estaban organizadas nunha confederación, chamada de Illiniwek. A partir da década de 1680, diversas tribos iroquesas comezaron a atacar as tribos algonquinas, aínda que estes ataques non produciron moito efecto na confederación indíxena.
Salpornis
Controversia taxonómica
Salpornis é un xénero que na actualidade se inclúe na familia dos Certhiidae. Pero no pasado fora incluído na familia dos Sittidae ou colocado nunha familia propia, a dos Salpornithidae.
As análise filoxenéticas moleculares mostran que definitivamente está dentro da superfamilia dos Certhioidea, pero subsiste certa incerteza acerca da súa situación en relación cos xéneros Sitta, Tichodroma e Certhia.
Aínda que son de aparencia similar aos gabeadores do xénero Certhia, porén, non utilizan as súas colas para apoialas nos troncos das árbores nas súas escaladas, e algunhas evidencias moleculares demostran que está máis cerca dos gabeadores do xénero Sitta, mentres que outro estudo suxire unha relación máis estreita con Tichodroma muraria.
Illinois
Ata 1800
Os misioneiros franceses Jacques Marquette e Louis Joliet foron os primeiros europeos en explorar a rexión. Eles foran encargados polo gobernador da colonia francesa de Nova Francia para explorar e mapear o curso do Río Mississippi. Partiron da Vila do Quebec en 1673, chegando á rexión do actual Illinois en 1675. Joliet denominou a rexión como Illinois, en referencia á confederación Illiniwek, coa cal Marquette e Joliet estableceron relacións amigables. Neste mesmo ano, Marquette fundou unha misión católica na rexión. En 1699, outros misioneiros franceses fundaron un estabelecemento comercial, e unha vila en 1703. Entón, a rexión xa facía parte da Nova Francia. Os dous asentamentos fundados polos misioneiros tornáranse os principais centros francófonos na rexión.
En 1763, os británicos venceron a guerra dos Sete Anos, contra os franceses. Polos termos do Tratado de París, os franceses cedian todas as rexións ao leste do río Mississippi aos británicos e todas as rexións ao oeste do río aos españois. A rexión de Illinois pasou a ser controlada polos británicos. Entón, a poboación branca do estado era de apenas 2.000 persoas. Algúns franceses trasladáronse ás colonias españolas, non conformes co feito de seren protestantes británicos os novos gobernadores. A Confederación Illiniwek, aliada dos colonos franceses, rebelouse contra os británicos en 1764, mais foron derrotados polas tropas británicas.
En 1778, durante a Revolución Americana de 1776, o Illinois foi conquistado por forzas americanas. Despois da fin da guerra, a rexión en torno destas dúas cidades formou parte do actual estado de Virxinia. Porén, a rexión pasou ao control do goberno americano en 1784, por unha esixencia do Estado de Maryland, que esixira que todas as exprovincias coloniais que capturaron rexións ao oeste das 13 colonias durante a guerra de independencia cedesen estas terras para o goberno americano.
Século XIX
O Illinois pasou a formar parte do Territorio do Noroeste en 1787, e do Territorio de Indiana en 1800. En 1809, a rexión de Illinois foi separada desta, e o goberno fixo da rexión un novo territorio, o Territorio de Illinois. O 3 de decembro de 1818, Illinois converteuse no vixésimo primeiro Estado dos Estados Unidos de América, estando entón a fronteira setentrional localizada moito máis ao sur do que actualmente. Porén, en 1819, políticos do estado premeron con éxito no Congreso americano para expandir a fronteira setentrional do Estado en dirección ao norte. Así, a rexión onde actualmente está localizada Chicago pasou a formar parte de Illinois. Vandalia tornouse a capital do Estado en 1820, e así foi ata 1839, cando a capital cambiou a Springfield, que é ata os días actuais a capital do Estado.
250px|dereita|miniatura|Mapa de [[1850 do planexado Distrito Occidental de Columbia, que substituiría o Distrito de Columbia como a capital dos Estados Unidos.]]
A poboación do estado comezou a crecer considerablemente despois da década de 1820, coa abertura do Canal de Erie no estado de Nova York, facilitando así viaxes do leste americano en dirección ao centro-norte. A poboación do Estado en 1820, entón, era de aproximadamente 55 mil habitantes. Dez anos despois, este número aumentara a 157 mil. A poboación de Illinois pasou a crecer aínda máis despois de que as forzas militares americanas derrotaran as tribos algonquinas na rexión, que ata entón atacaban constantemente a poboación de cidades e campos do Estado. Estes indios foron forzados a desprazarse a áreas ao oeste do Río Mississippí. Os inmigrantes pasaron a chegar en números cada vez maiores a partir da década de 1830.
Chicago foi fundada en 1833, entón cunha poboación de 350 habitantes. A abertura do Canal de Erie algúns anos antes, a súa posición estratéxica xunto aos Grandes Lagos (e, vía o Canal de Erie, foron posíbeis viaxes ao océano Atlántico), converteu a cidade nun importante polo ferroviario. Apenas catro anos despois, en 1837, Chicago foi elevada á categoría de cidade, cunha poboación de 4.000 habitantes. A abertura do Canal Illinois-Míchigan, que conectaba os Grandes Lagos co sistema hidrográfico do Río Mississippi-Missouri converteu definitivamente a cidade nun dos maiores polos portuarios do país, e o maior polo ferroviario dos Estados Unidos. En apenas algunhas décadas Chicago tornaríase a segunda maior cidade do país, só despois de Nova York.
Durante a década de 1850, o goberno americano considerou cambiar a súa capital, o Distrito de Columbia, en dirección ao oeste, no que foi chamado a época de Distrito Occidental de Columbia. Esta capital estaría localizada no que actualmente constitúe Capitol City (localizada en Kentucky) e Metropolis (Illinois). Porén, estes plans nunca pasaron do papel.
En 1858, Abraham Lincoln e Stephen A. Douglas disputaron acirradamente un posto de senador, que actuaría como representante do estado no Congreso americano. Ambos os candidatos a senador fixeron un total de 7 duros debates, tras os que Douglas gañou o cargo de senador. Porén, estes debates proxectaron o estado nacionalmente, e axudarían a Lincoln a vencer nas eleccións presidenciais de 1860. Un ano despois, comezaría a Guerra Civil Americana no país.
O Estado de Illinois loitou na Unión, os Estados Unidos propiamente dito, contra os Confederados. Houbo algunhas ameazas de secesión das rexións ao sur do estado, que eran principalmente rurais, e moitos dos seus habitantes simpatizaban cos Confederados. Porén, a maior parte da poboación do Illinois sostiña a Unión. O presidente Abraham Lincoln e un dos principais comandantes da Unión, Ulysses S. Grant, eran nativos do estado. Cerca de 250.000 soldados da Unión viñeron de Illinois, máis do que calquera outro estado da Unión agás Nova York, Pensilvania e Ohio.
A guerra acelerou o proceso de industrialización do Estado. Coa fin da guerra, Chicago pasou a prosperar como un gran centro industrial, e o maior centro de procesamentos de alimentos do mundo. Foron construídas varias vías ferroviarias e drenados varios pantanos, para xerar terra cultivable. Porén, o descontento da clase traballadora das cidades do estado creceu á medida que crecía o problema das súas pésimas condicións de traballo e pésimos salarios. Os facendados tamén estaban descontentos cos baixos prezos de venda e altos prezos dos equipamentos. Uns e outros uníronse en 1892 para votar a John P. Altgeld, quen instituíu varias leis laborais, pasou a esixir máis o uso de negociacións no canto da simple e bruta forza policial para resolver folgas e manifestacións de traballadores, e mellorou o sistema de educación pública do Estado.
Século XX-Actualidade
250px|dereita|miniatura|A crecente migración de [[afroamericanos xerou grandes confrontacións entre a poboación branca e afroamericana do estado. Aquí, imaxe dun afroamericano sendo linchado en público pola poboación branca de Cairo.]]
Varias leis laborais foron aprobadas nas primeiras décadas do século XX. Alén diso, en 1911 Illinois aprobou unha lei que aprobaba axuda económica ás familias pobres que posuían fillos pequenos. Illinois foi o primeiro estado en aprobar unha lei deste xénero.
Illinois prosperou economicamente nos anos da primeira guerra mundial, así como nos anos que seguiron á guerra. En 1920, o Congreso americano prohibiu a fabricación, transporte e venda de bebidas alcólicas. Numerosas bandas traficaban con bebidas alcólicas no estado e a maior foi a liderada por Al Capone. Estas bandas enfrontábanse entre si e coa policia, e moitos destes enfrontamentos resultaban en morte, polo que as taxas de criminalidade explotaron en Illinois, especialmente en Chicago. A lei nacional que prohibía a venda de bebidas alcólicas foi abolida en 1933.
A Gran Depresión de 1929 causou unha gran depresión económica no Estado. Pecharon innumerables fábricas. Milleiros de persoas ficaron desempregadas. En 1932, o estado pasou a fornecer axuda económica aos desempregados. A recesión económica acabou co descubrimento de grandes reservas de petróleo no estado, en 1937, que fixeron de Illinois o cuarto maior produtor nacional en apenas dous anos.
A economía do Illinois creceu nos anos da segunda guerra mundial, cando milleiros de fábricas foron construídas no Estado. Así, Enrico Fermi e outros científicos fixeron a primeira reacción nuclear controlada da historia da humanidade, na Universidade de Chicago. A posibilidade de reaccións nucleares controladas abriu a posibilidade da construción de reactores nucleares para xeración de electricidade. A industria nuclear tornouse nunha das maiores industrias da economía do Estado. En 1968, o acelerador de partículas Fermi National Accelerator Laboratory comezou a ser construído, para ser inaugurado catro anos despois. Alén diso, durante a década de 1960, incentivos fiscais do goberno de Illinois atraíron numerosas industrias á rexión, tales como a industria automobilística e a aeroespacial.
En 1970, Illinois aprobou un proxecto de 750 millóns de dólares que serían destinadas ao tratamento de residuos e contaminantes industriais. Ata entón, a maioría destes refugallos eran vertidos directamente nas correntes de auga. En 1973, un bingo estatal foi creado polo goberno de Illinois coa intención de arrecadar fondos para o sistema educativo do Estado. Durante a década de 1980, varias industrias de alta tecnoloxía instaláranse na rexión metropolitana de Chicago. En 2000, o entón gobernador do Illinois George Ryan, declarou unha moratoria nas leis que aprobaban o uso da pena de morte no estado. En xaneiro de 2003, pouco antes do remate do seu mandato como gobernador do Illinois, Ryan reduciu a pena de todos os sentenciados á pena de morte a prisión perpetua.
Xeografia
miniatura|300px|Mapa político de Illinois.
Illinois limita ao norte con Wisconsin, ao nordeste co Lago Michigan, ao leste con Indiana, ao sur con Kentucky e ao oeste con Iowa e Missouri.
Cerca de 500 ríos cruzan o estado. O Río Mississippi é o maior deles, e forma todo a fronteira occidental do estado xunto a Iowa e Missouri. O maior río completamente dentro do estado é o Río Illinois, que posúe 439 quilómetros de extensión. O estado posúe poucos lagos naturais, todos no nordeste do Estado; agás o lago Michigan, todos os demais son de pequeno porte. Porén, varios lagos artificialmente creados espállanse polo Illinois. O maior deles posúe máis de 10.000 hectáreas de tamaño.
Illinois está dividido en cinco rexións:
Clima
O clima do Illinois é temperado, con catro distintas estacións, con veráns quentes, e invernos fríos. O tempo é relativamente inestábel, e nun día dado pode mudar repentinamente, especialmente no inverno. Por veces, a temperatura chega a aumentar ou caer en ata 12 °C en apenas unha hora. O principal motivo desta inestabilidade é a ausencia de obstáculos xeográficos no estado e nas súas proximidades, o que permite o rápido movemento de correntes de aire vidas de calquera dirección.
As temperaturas caen á medida en que a latitude aumenta. No inverno, a proximidade co Lago Michigan ameniza os invernos do nordeste do estado. A temperatura media no inverno é de -7,6 °C no norte, -3 °C no centro-sur e de 1 °C no extremo sur. As mnimas varían entre -30 °C e 5 °C no nordeste, -35 °C e 1 °C no noroeste e -25 °C e 10 °C no extremo sur. As máximas varían entre -24 °C e 13 °C no nordeste, -28 °C e 7 °C no noroeste e -18 °C e 17 °C no extremo sur. A temperatura máis baixa rexistrada en Illinois foi en Conxersville, en 5 de xaneiro de 1999, de -38 °C.
A precipitación media anual varía bastante de rexión en rexión. No norte, a media é menor de 100 centímetros anuais. A precipitación media anual de neve varía entre 76 centímetros no norte a 25 centímetros no sur. Os tornados son moi comúns no estado, e, de feito, mataron máis persoas en Illinois que en calquera outro Estado americano. O máis destrutivo deles ocorreu en 1925, e matou máis de 600 persoas.
Política
250px|dereita|miniatura|Mapa do Illinois e dos seus 102 condados.
A actual Constitución de Illinois foi adoptada en 1970. Outras constitucións máis antigas foron adoptadas en 1818, 1848 e 1870. O Poder Lexislativo pode propor cambios na constitución estatal e, para seren aprobados, precisan de cando o menos 67% dos votos de ambas as cámaras do Lexislativo, e despois ser aprobados nunha votación pola poboación electoral do estado.
O principal oficial do Poder Executivo en Illinois é o gobernador. Este é elixido polos electores do Estado para mandatos de ata 4 anos de duración, e pode ser reelixido cantas veces queira. Outros oficiais gobernamentais tales como o Tenente Gobernador (Vice) tamén son elixidos pola poboación por mandatos de 4 anos de duración. O gobernador escolle un Secretario de Estado e a maioría dos oficiais dos diferentes consellos do país. As cámaras do Poder Lexislativo escollen un tesoureiro para un mandato de 4 anos de duración.
O Poder Lexislativo de Illinois -oficialmente a Asemblea Xeral- está composto polo Senado e pola Cámara dos Representantes. O Senado posúe un total de 59 membros e a Cámara dos Representantes 118 membros.
Illinois está dividido en 59 diferentes distritos senatoriais. Os electores de cada distrito elixen un senador, que representará ese distrito no Senado. O Estado tamén está dividido en 118 diferentes distritos representativos, onde a poboación de cada distrito escolle un representante que actuará na Cámara dos Representantes. Os senadores serven en mandatos de ata 4 anos de duración mentres que os representantes o son por un máximo de 2 anos.
O tribunal máis alto do Poder Xudicial é o Tribunal Supremo de Illinois. Todos os xuíces do Poder Xudicial son escollidos pola poboación, por mandatos de ata 4 anos de duración, podendo ser reelixidos cantas veces queiran.
Illinois está dividido en 102 condados diferentes, cada un gobernado por un Consello. Posúe preto de 1.287 cidades e vilas, máis do que calquera outro estado americano. Máis de 60% do orzamento do estado vén de impostos estatais, e o resto vén do goberno nacional.
Demografía
De acordo co censo nacional de 2000, a poboación do Illinois en 2000 era de 12 281 054 habitantes. Unha estimativa realizada en 2004 aumenta este número ata 12 713 634. Este número inclúe preto de 1 682 900 persoas que naceron fóra do país, e que representan o 13,3% da poboación do estado.
Vilaia de Ain Temouchent
Divisións administrativas
Posúe oito dairas e vinte e oito baladías ou concellos.
Illinois
Demografía
Cerca de 80% da poboación vive dentro de 10 distintas rexións metropolitanas. Cerca de 65% vive dentro da rexión metropolitana de Chicago. Esta é a maior cidade do Illinois e a terceira maior dos Estados Unidos. A súa rexión metropolitana, con máis de 9 millóns de habitantes, tamén é a terceira maior do país.
Etnias
En canto a procedencias, as principais son alemás (que forman 19,6% da poboación do estado), afroamericanas (15,1%) irlandesas (12,2%), mexicanas (9,2%) e polonesas (7,5%).
Aproximadamente tres de cada dez brancos do Estado afirman ter cando o menos algunha ascendencia alemá, facendo dos alemáns o maior grupo étnico do Estado. Os afroamericanos están presentes en gran número en Chicago, East St. Louis e no extremo sur do Illinois. Descendentes de nativos indíxenas e de británicos están concentrados principalmente no sueste do estado. A rexión metropolitana de Chicago posúe grandes números de irlandeses, mexicanos e poloneses. Outras descendencias étnicas inclúen ingleses, italianos e suecos.
O 7,1% da poboación do Illinois posúe menos de 5 anos de idade, o 26,1% posúe menos de 18, e o 12,1% máis de 65 anos de idade. As persoas do sexo feminino representan aproximadamente o 51% da poboación do Estado.
Principais cidades
250px|miniatura|dereita|[[Chicago.]]
Economía
250px|dereita|miniatura|Moeda de 25 centavos de dólar americano no Illinois.
A economía de Illinois está concentrada no sector terciario. O produto interno bruto do estado foi de 499.000 millóns de dólares en 2003, o quinto maior do país. A renda per capita foi de 32.965 dólares. O centro económico, financeiro e industrial do estado é Chicago.
O sector primario representa o 1% do PIB. A agricultura e a gandería supoñen o 0,98% do PIB do estado, e empregan preto de 168 mil persoas. O Estado é un dos líderes nacionais na produción anual de produtos agropecuarios. Os principais produtos cultivados ou criados no Estado son millo e soia (Illinois é un dos maiores produtores nacionais), ademais de trigo, gado e leite. A industria madeireira representa o 0,01% do PIB e emprega aproximadamente 250 persoas. A pesca representa menos do 0,01% do PIB e emprega aproximadamente 180 persoas.
O sector secundario representa o 21% do PIB. A industria de manufacturación representa o 16% e emprega aproximadamente 970 mil persoas. O valor total dos produtos manufacturados no Estado por ano é de 102.000 millóns de dólares. Chicago é o segundo maior polo industrial dos Estados Unidos, perdendo apenas con respecto aos Ánxeles. As principais industrias de manufacturación son alimentos industrializados, maquinaria industrializada, produtos químicos, computadores, softwares e eletrónica e material impreso. A industria de construción representa o 4,92% do PIB e emprega a case 373 mil persoas. A minería representa o 0,08% do PIB e emprega aproximadamente 15 mil persoas.
O sector terciario representa o 78% do PIB de Illinois. A Servizos comunitarios e pesoais corresponde o 23% do PIB, e empregan máis de 2,4 millóns de persoas. As finanzas representan o 20% e empregan case 678 mil persoas. Chicago é o maior polo financeiro da rexión central dos Estados Unidos e o segundo maior polo financeiro do país. Os servizos gobernamentais responden por 10% do PIB e empregan máis de 900 mil persoas. Os transportes e telecomunicacións responden por 7% do PIB e empregan preto de 420 mil persoas.
Educación
A primeira escola pública do Illinois foi fundada en 1784. En 1825, o goberno do estado instituíu un sistema estatal de educación pública, o Consello Estatal de Illinois de Educación (Illinois State Board of Education ou simplemente ISBE). Os 9 membros do ISBE son escollidos polo gobernador para mandatos de ata 6 anos de duración. O ISBE administra o sistema de educación pública no estado.
O ISBE anualmente revisa os padróns de calidade das escolas do estado, publicándoos nun estudo anual. Tamén fai recomendacións aos gobernadores e outros políticos en relación a gastos estatais na educación e patróns. Todos os nenos entre 7 e 15 anos de idade precisan frecuentar a escola. Cada cidade (ou condado, cando as cidades ou vilas dentro dun condado non posúen poboación para administrar un único sistema de educación municipal) administra o seu propio distrito escolar público.
A primeira biblioteca pública de Illinois foi inaugurada en 1818, en Albion. Actualmente, o Estado posúe millares de bibliotecas. Cada cidade posúe polo menos unha biblioteca pública.
Illinois posúe máis de 60 diferentes institucións de ensino superior, entre universidades e facultades. Algunhas delas posúen varios campus en diferentes cidades ou ata mesmo nunha mesma cidade.
Transportes e telecomunicacións
Chicago é o maior polo ferroviario dos Estados Unidos de América, e un dos maiores polos de estradas do país. Cerca de 45 compañías ferroviarias fornecen servizo de transporte de carga no Estado; a Amtrak atende a preto de 40 cidades no estado. O Aeroporto Internacional O'Hare, localizado en Chicago, é o segundo aeroporto con máis movementos do mundo.
Actualmente, publícanse en Illinois preto de 680 xornais; deles, aproximadamente 80 son diarios. 280 emisoras de radio, 45 emisoras de televisión e 40 estacións de TV por cable están localizadas no Estado.
MD Helicopters MH-6 Little Bird
O Boeing A/MH-6M Little Bird (alcumado Killer Egg), e a súa variante de ataque AH-6, son helicópteros lixeiros usados para operacións especiais no Exército dos Estados Unidos. Orixinalmente baseouse nun OH-6A modificado e posteriormente baseouse no MD 500E, cun único rotor principal de cinco palas. A versión máis nova, o MH-6M, está baseada no MD 530F e ten un rotor principal de seis palas e un rotor de cola de catro.
Desenvolvemento
O OH-6 iniciouse en 1960 cando o Exército dos Estados Unidos publicou a especificación técnica 153 para un Helicóptero Lixeiro de Observación (LOH) que puidese realizar tarefas de transporte persoal, misións de escolta e atque, evacuación de baixas e observación. Doce compañía tomaron parte na competición e a división de aeronaves da Hughes Tool Company presentou o Model 369. Dous deseños, os presentados por Fairchild-Hiller e Bell, foron seleccionados como finalistas, pero o Exército posteriormente incluíu tamén o helicóptero de Hughes.
O primeiro prototipo do Model 369 realizou o seu voo de estrea o 27 de febreiro de 1963. Orixinalmente designado YHO-6A baixo o sistema do exército, o aparello foi redesignado YOH-6A polo novo sistema do Departamento de Defensa en 1962. Construíronse cinco prototipos equipados cun motor de 252 CV Allison T63-A-5A que foron entregados ao Exército en Fort Rucker, Alabama para competir contra os outros 10 prototipos de Bell e Fairchild-Hiller. Ao final Hughes gañou a competición e o Exército premiouna cun contrato de fabricación en maio de 1965. O pedido inicial foi por 714 aparellos, pero posteriormente incrementouse ata os 1 300 cunha opción por outros 114 máis. O primeiro mes construíronse 70 helicópteros.
Este áxil e desarmado helicóptero está equipado con "bancos" externos para transportar ata tres comandos a cada lado. Tamén hai unha variante canoneira, o AH-6. Pintado de negro para operacións nocturnas, este pequeno aparello pode realizar rápidas insercións de forzas de operacións especiais en áreas na que o seu irmán máis vello, o MH-60 Black Hawk, non pode.
Blanca Jiménez Alonso
María Blanca Jiménez Alonso, nada en Ribadeo o 21 de febreiro de 1926 e finada na Coruña o 5 de outubro de 2012, foi unha promotora cultural galega.
Traxectoria
Estivo casada con Fermín Penzol, e foi presidenta de honor da fundación Penzol de 2001 a 2008 e conselleira da editorial Galaxia.
Say It Ain't So
"Say It Ain't So" é un sinxelo da banda de rock alternativo estadounidense Weezer. Foi editado como terceiro sinxelo do seu álbum de estrea, Weezer, o 13 de xullo de 1995 polo selo DGC.
Micrófono de capacidade
Un micrófono de capacidade, tamén chamado micrófono electroestático, é un tipo de micrófono que emprega coma transdutor dúas membranas, unha fixa (posterior) e outra móbil que está separada da outra por unha capa de aire (formando unha especie de condensador, que vai alimentado por unha tensión externa chamada alimentación pantasma). Ao producirse unha variación na presión, a membrana superior desprázase, reducindo a capacidade do condensador e provocando a variación da tensión que circula por el. O condensador vai conectado a un preamplificador que adapta a impedancia deste (pois é moi alta) e tamén amplía o nivel da sinal.
Say It Ain't So
No 2008 Rolling Stone colocou a "Say It Ain't So" no posto 72 das "100 mellores cancións de guitarra de todos os tempos". Pitchfork Media incluíu ao tema no número 10 das súas 200 mellores cancións dos 90.
"Say It Ain't So" aparece como tema xogable no videoxogo Rock Band.
Loita tradicional galega
miniatura|dereita|Demostración de loita tradicional galega en Santalla (2008).
Historia
Considérase que as loitas autóctonas do norte da Península Ibérica evolucionaron dende as antigas loitas prerromanas, que se resistiron a morrer naquelas zonas de máis difícil acceso, e que foron influenciadas posteriormente polos pobos bárbaros. Esta hipótese vén apoiada, por exemplo, polos textos de Estrabón e pola gran similitude que hai entre estas loitas do pobo galego e outras de Irlanda ou de Gran Bretaña (Gouren, loita tradicional escocesa etc.).
Á marxe da súa posible orixe remota, podemos afirmar que a loita tradicional galega se mantivo viva ata mediados do século pasado. Posteriormente foi esmorecendo, e só nalgunhas zonas concretas se practicou de forma frecuente en tempos máis recentes. En canto a referencias escritas, xa Marcial Valladares, no seu dicionario do 1885 recolle o termo aloitar e defíneo como:
Tamén temos referencias en Rosalía. Neste exemplo, tomado do poema A probiña, que está xorda...!. de Follas Novas (1880), menciona tamén o feito de participaren mozos e mozas na loita::
Enfesta
O topónimo Enfesta é un orónimo que indica un terreo irregular con bastante pendente. Pode referirse a:
Loita tradicional galega
Historia
e outra mostra en Pardo Bazán, no conto El Molino (1900), onde ademais de narrar unha loita de xeonllos, afirma:
A parte destas referencias bibliográficas, en realidade a maioría do que nos queda hoxe da loita tradicional galega vén da recollida oral.
Características
A loita desenvolvíase coma un xeito de actividade lúdica asociada aos traballos do agro ou mariñeiros. En xeral pelexábase dentro dun círculo de tamaño variable (círculo vivo) de arredor dos catro metros de diámetro. No interior facíase habitualmente sobre unha base de monllos de palla cos couces para fóra mentres que nas zonas mariñeiras esta tiña lugar na area marcando o círculo con paus ou cunchas. Os obxectivos dos combates eran tres: Entre as características que diferencian á loita tradicional galega doutras loitas tradicionais temos:
A loita hoxe
miniatura|Loita tradicional galega nos IX Encontro dos Jogos Tradicionais Galego-Portugueses Hoxe en día a loita é un deporte tradicional en proceso de recuperación. Lóitase por parellas e non se permite golpear, beliscar, agarrar os dedos ou en xeral facer calquera outro movemento que poida poñer en perigo a calquera dos contendentes. Os loitadores levan un pantalón resistente que se remanga ata os xeonllos e unha faixa arredor da cintura. Hai tres faixas que teñen o mesmo significado que os cintos das artes marciais: faixa gris prata, faixa castaña e faixa negra. Non se pode agarrar da roupa, excepto ao pantalón e á faixa.
Os obxectivos da pelexa son tirar ao contrario de costas, inmobilizalo no chan ou tiralo fóra do círculo vivo. O árbitro valora cada unha das accións de acordo a estes obxectivos segundo un sistema de puntuación establecido. Gáñase o combate nos seguintes casos:
Certame Literario da Facultade de Filoloxía da UDC
O Certame Literario da Facultade de Filoloxía da UDC  ou Premio de Creación Literaria e Ensaio da Facultade de Filoloxía é un concurso literario convocado pola Comisión de Cultura e Extensión do centro cuxo principal obxectivo é promover entre o alumnado as iniciativas literarias e ofrecer desta maneira a creatividade. Este certame pódese considerar unha das canteiras que serve ao panorama literario galego actual, pois moitas das persoas premiadas neste concurso seguen a participar activamente como creadores no sistema cultural galego da actualidade. miniatura|Exemplares cos textos gañadores
Categorías
No primeiro certame (1992), eran seis as modalidades: narrativa, poesía e ensaio en galego e español. Mais no ano 2007, incluíronse o teatro en español e en galego. Nos últimos anos, ampliáronse as modalidades ao seren engadidas as categorías de narrativa, poesía, ensaio e teatro en lingua inglesa.
Bases
As bases do premio de 2018 do que aínda non se coñecen as persoas gañadoras son as seguintes:
Premiados/as
CERTAME I (1992)
CERTAME II (1994)
CERTAME IV (1996)
CERTAME V (1998)
CERTAME VI (1999)
CERTAME VII (2000)
CERTAME VIII (2001)
CERTAME IX (2002)
CERTAME XI (2004)
CERTAME XII (2005)
CERTAME XIII (2006)
CERTAME XIV (2007)
CERTAME XV (2009)
CERTAME XVI (2009)
CERTAME XVII (2010)
CERTAME XVIII (2011)
CERTAME XIX (2012)
CERTAME XX (2013)
Antonio Vila Nadal
Antón Vila Nadal, tamén referido como Antonio Vila Nadal e Antoni Vila i Nadal, nado en Barcelona en 1861 e finado ibídem en 1941, foi un biólogo que estudou en Cataluña e Madrid e desenvolveu a súa vida profesional en Galiza. Salientable investigador e pedagogo, deixou escritas un bo número de obras sobre temas relacionados coa Historia natural. Creou varias revistas de divulgación científica, construíu e exhibiu un acuario ambulante e participou na polémica darwinista da época.
Estudos e actividade docente
Foi alumno do naturalista Jaume Almera, Iniciou os estudos universitarios en Ciencias Naturais en Barcelona e rematounos na Universidade Central de Madrid, onde foi alumno do científico institucionista (Institución Libre de Enseñanza) Ignacio Bolívar. Ao rematar os estudos pasou á Universidade de Santiago de Compostela como profesor de Historia natural, introducindo as teses darwinistas no seu ensino. Logo obtivo a cátedra da Universidade de Granada, que permutou para leccionar de novo en Compostela, e antes de xubilar foi profesor tamén en Salamanca e Barcelona. O seu compañeiro Marià Faura, sacerdote secularizado e catedrático, foi depurado na Guerra civil, e Vila Nadal fuxiu de Barcelona e entregouse ás autoridades franquistas en 1937.
Darwinismo e polémicas relixiosas
Publicou en 1894 El Evolucionismo ortodoxo, dedicado a Eugenio Montero Ríos e tratou de defender un evolucionismo compatíbel coa ortodoxia católica, porén en Santiago recibiu por iso descualificacións e foi duramente criticado pola censura eclesiástica. Tanto é así que impediron que vise a luz; e coñécese parte do seu contido polos textos que reproduciu, anos despois, en La Propaganda Científica. No debate sobre a relación entre a Ciencia e a Relixión defendeu, tamén, teses concordistas, tentando conciliar o dogma católico cos avances científicos propoñendo a autonomía do discurso científico.
A súa pedagoxía caracterizouse polo ensino activo cunha visión moderna do seu quefacer, con fincapé na realización de excursións e de clases prácticas.
Esforzos por fundar a Estación de Bioloxía mariña
Vila tentou persistente e infrutuososamente, crear unha estación de bioloxía mariña galega. Xa en 1886, no Congreso de Agricultura e Pesca da Real Sociedade Económica de Amigos do País de Santiago sinalou a importancia dos laboratorios biolóxicos e pediu que o proxectado polo Goberno se instalase en Galiza. En 1888 pretendeu crear a Estación Zoológica de Barcelona aproveitando a Exposición Universal dese ano. Construíu un acuario, que puido ser xerme desa e impartiu unha conferencia no Ateneo co título "El Congreso internacional de Ciencias Naturales y su influencia en la estación zoológica de Barcelona". A exposición obtivo un premio, pero non conseguiu o seu obxectivo principal.
En 1890, tras o fracaso de Barcelona, pasou a propoñer a creación dunha única Estación biolóxica galega, situada en Carril. No folleto Objeto y descripción del Acuario Ambulante de la Estación Zoológica de Barcelona y Escuela de Piscicultura de Arosa (Vila Nadal, 1892) explicou os detalles e expuxo amplamente as súas ideas sobre a Estación.
Vila necesitaba unha contribución económica inicial, pero foi comprobando como ninguén lle prestaba ese apoio. Queixouse da desatención do Goberno, pero tamén salientou o desinterese dos representantes económicos e institucionais galegos. Tras múltiples intentos e xestións, con pequenos cambios no proxecto, no ano 1900 os reis españois colocan en Carril a primeira pedra da Estación. Ao abeiro da reforma do Museo de Ciencias Naturais pretendía crearse o establecemento, dependente da universidade compostelá e ao cargo do catedrático de Historia Natural, pero tres anos despois a estación seguía en proxecto. Non sería até 1952, que se creou o Instituto de Investigacións Mariñas en Vigo. Moi posteriormente creáronse entes públicos como o Centro de Control do Medio Mariño (CCMM), o CIMA ou o INTECMAR e en 1988-90 o IGAFA.
Escaso labor experimental
Como aconteceu con moitos dos científicos do ámbito institucional, Vila levou a cabo unha limitada investigación científica orixinal. Entre elas elaborou La Morfogenía en la Biología en 1898. Na portada recolle a frase que sintetiza a tese do traballo: “La vida orgánica es la resultante de las fuerzas mecánicas de las especies químicas que integran el ser: La misma resultante modela la estructura y ésta determina la forma en los seres vivientes”.
Asumindo unha posición mecanicista, pretende abordar as relacións entre a composición química e as formas dos seres vivos; rexeita o que considera o afastamento entre diversas ciencias, entre a Química e a Historia Natural. A parte experimental/práctica é restrinxida a unha serie de preparacións microscópicas e fotografías das mesmas.
Certame Literario da Facultade de Filoloxía da UDC
Premiados/as
CERTAME XXI (2014)
CERTAME XXII (2015)
879
Outros
Historia ano a ano
Congreso Internacional de Arquitectura Moderna
O Congrès International d'Architecture Moderne, fundado en 1928 e disolto en 1959, tamén coñecido como CIAM ou Congreso Internacional de Arquitectura Moderna, foi o laboratorio de ideas do Movemento Moderno (ou Estilo Internacional) en arquitectura. Os CIAM constaban dunha organización e unha serie de conferencias e reunións.
Formación e membros
Os CIAM fundáronse en xuño de 1928 no castelo de La Sarraz en Suíza por un grupo de 28 arquitectos europeos comandados por Le Corbusier, Hélène de Mandrot (propietaria do castelo), e Sigfried Giedion (o primeiro secretario).
Outros membros fundadores foron Karl Moser (primeiro presidente), Victor Bourgeois, Pierre Chareau, Josef Frank, Gabriel Guevrekian, Max Ernst Haefeli, Hugo Häring, Arnold Höchel, Huib Hoste, Pierre Jeanneret (curmán de Le Corbusier), André Lurçat, Ernst May, Fernando García Mercadal, Hannes Meyer, Werner Max Moser, Carlo Enrico Rava, Gerrit Rietveld, Alberto Sartoris, Hans Schmidt, Mart Stam, Rudolf Steiger, Henri-Robert Von der Mühll, e Juan de Zavala.
El Lissitzky, Nikolai Kolli e Moisei Ginzburg foron os delegados soviéticos, xa que para a conferencia de La Sarraz non puideron conseguilos visados.
Outros membros e participantes notables foron Alvar Aalto, Paul Lester Wiener e Hendrik Petrus Berlage. En 1931, Harwell Hamilton Harris foi elixido secretario americano dos CIAM.
CIRPAC
A executiva electa do CIAM era o CIRPAC, o Comité Internacional para a Resolución dos Problemas da Arquitectura Contemporánea (Comité International pour la Résolution des Problèmes de l’Architecture Contemporaine).
Disolución
A organización do CIAM disólvese en 1959 debido as diferenzas nos puntos de vista dos membros. Le Corbusier xa deixara a organización en 1955.
Fauna de Galicia
Mamíferos
Ten unha boa representación varias especies de insectívoros: ourizo cacho, furaño común e de xardín, murgaño patibranco e de Cabrera, furafollas ibérico, grande e pequeno, toupa, o aguaneiro; roedores: esquío, rato mouro, rilón, leirón careto; lagomorfos (destacan endemismos como a lepus granatensis e a lepus castroviejoi), quirópteros; rexistrouse a presenza de 19 das 40 especies de morcegos que viven en Europa o que fai de Galicia un paraíso para os quirópteros europeos, pinnípedos e cetáceos; Nas costas galegas atópanse 6 especies diferentes de pinnípedos, no tocante aos cetáceos, rexistrouse a presenza de ata 22 especies de cetáceos, das cales as máis comúns son o caldeirón, o golfiño riscado, o arroaz (cuns 500 exemplares), a toniña (con 300) e o golfiño común.
Extincións e reintroducións
Os séculos XIX e XX viron minguar as poboacións dalgúns dos principais mamíferos galegos ata o punto de extinguirse no territorio galaico. As causas principais foron a caza indiscriminada e a alteración do hábitat. Isto levou á extinción a especies tan senlleiras da fauna galega como o oso pardo, a capra pyrenaica lusitanica (endémica de Galicia e do norte de Portugal), o rebezo e outras que naquel tempo xa eran escasas en Galicia coma o lince (tamén coñecido como lobo cerval ou rabaz). Tense constancia da presenza do oso pardo en Galicia xa dende a Idade Media. A distribución do oso pardo en Galicia chegou a abranguer as catro provincias galegas, aínda que de xeito irregular. O oso debeu chegar incluso ata a costa como denota a toponimia; como por exemplo a parroquia costeira de Oseiro no concello de Arteixo cuxo topónimo fai referencia á abondosidade de osos. Os derradeiros osos galegos foron abatidos nos anos 20 do século XX. Segundo Ortuño y De la Peña (1977) os derradeiros osos de Galicia foron unha osa e maila súa cría cazados nos Ancares en 1920. Porén L. Iglesias (1932) citou a súa presenza en 1927 e Cunqueiro e Castroviejo (1977) falan dun oso cazado no concello de Cervantes sen citar data. A Capra pyrenaica lusitanica, autóctona do noroeste ibérico extinguiuse a finais do século XIX. Na actualidade a Xunta de Galicia está a reintroducir unha subespecie moi semellante á cabra montesa galega, a Capra pyrenaica victoriae, con exemplates procedentes da Serra de Gredos. O programa está a ter grande éxito nos parques naturais da Baixa Limia-Serra do Xurés e Montes do Invernadeiro. No ano 2006 censáronse 400 exemplares námbolos dous parques. No caso do lobo cerval en Galicia considérase extinguido dende os anos 1980-85, datas nas que aínda se cazaba en zonas do leste e sur da provincia de Ourense. Sarmiento escribía xa no século XVIII que non é animal moi frecuente, nin tampouco moi raro en Galicia.
Paseriformes
Os córvidos atópanse ben representados: pega rabilonga, marza e azul, gralla cereixeira, corvo viaraz e carnazal, e maila choia biquivermella. O abelleiro e o gaio azul revelan a influencia das especies mediterráneas no sur de Galicia. Outros paxaros paseriformes de gran poboación no país son o pardal ou o merlo.
Aves mariñas
A comunidade de aves mariñas de Galicia participa de dúas características fundamentais: As costas de Galicia debido á súa posición xeográfica, encamiñan os pasos migratorios de varias especies de aves mariñas con importantes poboacións aniñantes nas costas do Atlántico Norte, circunstancia á que se sumarían as rutas de dispersión postnupcial dalgúns procelariformes; pardelas cincenta, curricacho, xoubeira, furabuchos e balear. [[Arao dos cons|miniatura|esquerda]]
En segundo lugar, un volume máis ou menos importante de aves mariñas do Atlántico Norte ten cuarteis de invernada nas augas de Galicia tal e como sucede co corvo mariño grande, as gaivotas escura e chorona, o arao dos cons, romeiro, e papagaio, o mascato, o paíño gallado e os carráns cristado, ártico e común.
As costas galegas destacan tamén polas súas colonias de cría de aves mariñas. En Galicia hai 7 especies aniñantes: o paíño do mal tempo, o corvo mariño cristado, as gaivotas escura, chorona, patiamarela, o garrucho, e mailo arao dos cons. O paíño do mal tempo foi descuberto como aniñante no ano 1989 no illote de Agoeira, nas Illas Cíes. Dende entón descubríronse niños nas furnas de illotes illados ao longo de toda a costa galega. Arcos & Gil (2001) estimaron unha poboación de máis de 240 parellas. O corvo mariño cristado aniña ao longo de toda a costa, atopándose o groso da poboación no Parque nacional das Illas Atlánticas onde se atopa a maior colonia europea. O primeiro censo galego da especie data de 1976, cando se citou unha poboación de 539-555 parellas, a poboación seguiu medrando ata chegar a un máximo de 2.500 pp entre os anos 2000-03. A partir desa data, mentres o resto das poboacións galegas medraban notablemente, as colonias principais sufriron un descenso maior ao 40%, pasándose a unha poboación total de 1.266 en 2007 (un 33 % menos).
miniatura|[[Corvo mariño cristado no niño.]] Entre as causas da diminución, atópanse a mortalidade producida por mor da marea negra do Prestige, as capturas accidentais producidas polos trasmallos e a presión que exercen sobre as colonias especies invasoras. A gaivota escura é principalmente invernante (15.000 exemplares de media), aínda que tamén existen pequenas poboacións ao longo da costa galega. No ano 2000 contabilizáronse unhas 330 parellas aniñantes nas Illas Sisargas, Sálvora, Coelleira e nas Illas Cíes principalmente. Como invernante a súa poboación varía entre os 6.000 e os 14.000 exemplares. Exemplares de [[gaivota patiamarela nas Illas Cíes|miniatura|esquerda]]A gaivota chorona, ao igual ca escura, inverna nun número considerable (22.500 exemplares), atópase en expansión e cría localmente ao longo da costa e do interior galego. A gaivota patiamarela é a gaivota máis abondosa en Galicia. No suroeste do país vive o 10% da poboación mundial, asemade ten no arquipélago das Illas Cíes a súa principal colonia mundial. En toda a comunidade aniñan máis de 46.000 pp (MOURIÑO et ARCOS 2002) principalmente na costa, aínda que cada vez aniña máis nas vilas galegas costeiras, chegando a aniñar en vilas interiores coma Santiago de Compostela. O garrucho colonizou a península a comezos dos anos 70, como consecuencia do grande aumento e expansión das súas colonias setentrionais, aniñando por primeira vez nas Illas Sisargas en 1974. Máis tarde descubríronse colonias no Cabo Vilán en 1987 e nas Illas Berlengas de Portugal, desaparecendo destas en 1983. Estas colonias marcan o límite sur da súa distribución no Atlántico. En 1992 a súa poboación aniñante estimouse en 235 parellas, cunhas 185 parellas na colonia das Illas Sisargas, considerándose como estabilizada e cunhas 50 parellas no Vilán de Fóra. Até finais dos 90 a evolución das colonias semella confirmar a súa estabilidade ou un lixeiro crecemento. Durante o inverno, pasan polas costas galegas miles de aves, sendo máis escaso o seu número no Mediterráneo. e o arao dos cons. Xunto a estas 7 especies que aniñan ao longo da costa galaica probablemente engadiranse nos próximos anos a 2 máis: o gaivotón, a meirande das gaivotas que habitan en Europa, que foi localizada nos últimos anos aniñando en senllas localidades da costa lucense (2005) e na illa de Sálvora (2008), e posiblemente a pardela cincenta, que foi atopada en época de aniñamento nunha furna do parque nacional das Illas Atlánticas.
Aves de rapina
miniatura|O [[miñato común é a ave de rapina máis abondosa de Galicia]] En Galicia habitan cinco xéneros de aves de rapina: os xéneros das familias Accipitridae, Falconidae e maila Pandionidae (rapinas diúrnas) e as familias Tytonidae e Strigidae (rapaces nocturnas). Na súa maioría estas aves distribúense ao longo de todo o territorio galego, mais son as provincias de Lugo e Ourense onde se atopa unha maior diversidade destas aves.
Segundo apunta o biólogo Lino Fontán, as principais ameazas que afectan ás rapinas son os incendios forestais, a urbanización descontrolada, os traballos forestais inaxeitados, a proliferación de pistas, a destrución das tradicionais zonas abertas con arboredo, a caza, e os pesticidas e praguicidas que matan ou reducen a variedade de plantas e insectos onde viven estas aves.
As principais rapinas do xénero accipitridae son o miñato común (3.000-4.000 pp.), o gabián común (2.000-3.000 pp.), o azor común (800-1.400 pp.), o miñato queimado (560 pp.), e mailo miñato abelleiro (100-130 pp.). Destacan tamén outras aves coma a tartaraña cincenta (non chega a común), o miñato real, a aguia albela (30-80 pp.), a tartaraña arpella, a gatafornela (38-57), a aguia real (>5 pp; en perigo de extinción ), a aguia caudal, e mailo voitre branco (1 p. 2007), todas elas nidificantes e escasas. Outras aves do xénero que habitan en Galicia malia non aniñar nela son o voitre leonado (en aumento) a aguia perdiceira, e mailo peneireiro cincento (en aumento, descubríronse indicios de aniñamento). Do xénero pandionidae atópase tan só a aguia peixeira, que fica en terras galegas durante a época de invernación. Do xénero falconidae as aves máis abondosas son o lagarteiro peneireiro (min. 1.500 pp.) e mailo falcón peregrino (<50 pp.), outro falcónido que aniña localmente no país é o falcón pequeno (>30 pp.), entre os que non aniñan destacan o lagarteiro das torres e mailo esmerillón común.
Entre as rapinas nocturnas, a curuxa común (<1.500 pp.) representa ao xénero tytonidae, o xénero strigidae está representado pola avelaiona común (<1.400 pp.), o moucho común, e de orellas, o bufo real, e pequeno e maila curuxa das xunqueiras (ave invernante que cría de xeito local).