cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nesgo de xénero na Wikipedia
Conclusións da pescuda e cuestións
Un estudo realizado por Ford e Wajcman observou que a fenda de xénero continúa a interpretar o problema como un déficit en mulleres. En contraste, o seu argumento central afirma que os estudos feministas sobre a infraestrutura da tecnociencia permiten a análise de xénero noutro nivel. Examinaron tres cuestións dentro da infraestrutura: políticas de contido, software e base legal das operacións. Suxiren que progreso pode ser feito a partir da mudanza da cultura de produción de coñecemento, incentivando alternativas de coñecemento, reducindo as barreiras técnicas para a edición e afrontando a complexidade das políticas Wikipedia.
Causas
A ex-directora executiva da Fundación Wikimedia Sue Gardner citou nove razóns para que as mulleres non editen a Wikipedia, nunha síntese de comentarios de editoras:
Lam et al. suxiren que pode haber unha cultura que non é inclusiva das mulleres na Wikipedia, o que pode ser debido a unha disparidade en temas representados e editados con cuño masculino en relación a temas con cuño feminino, a tendencia a usuarias seren máis activas nos aspectos sociais e comunitarios da Wikipedia, un aumento na probabilidade de que as edicións realizadas por novas editoras sexan revertidas e/ou os artigos con alta proporción de mulleres editoras envolvidas teren máis controversias.
En xullo de 2014, a National Science Foundation anunciou que iría gastar $200.000 para un estudo sistémico da fenda de xénero na Wikipedia. Un artigo de Julia Adams e Hannah Brückner que foi apoiado polo financiamento foi publicado en 2015.
Unha preocupación é que os artigos sobre mulleres poidan ter maior probabilidade de seren marcados para eliminación.
Reaccións
A Fundación Wikimedia asume oficialmente, polo menos desde 2011, cando Gardner era directora-executiva, que a fenda de xénero existe no proxecto. A fundación fixo algunhas accións para tentar resolver esa fenda, mais Gardner expresou frustración co grao de éxito alcanzado. Tamén observou que, "no tempo moi limitado de lecer que as mulleres tiñan, tendían a estar máis envoltas en actividades sociais, en vez de editar a Wikipedia. 'As mulleres ven a tecnoloxía como máis unha ferramenta que utilizan para realizar as tarefas, en vez de algo divertido en si mesmo.'Predefinición:'" En 2011, a Fundación estabeleceu unha meta de ter 25 por cento dos seus colaboradores, identificándose como do sexo feminino até 2015. En agosto de 2013, Gardner dixo: "Eu non solucionei [o problema]. Nós non o solucionamos. A Fundación Wikimedia non o solucionou. A solución non virá da Fundación Wikimedia."
En texto na Slate, en 2011, Heather Mac Donald chamou o desequilibrio de xénero da Wikipedia un "non-problema en busca dunha solución equivocada." Mac Donald afirmou: "De máis simple explicación para as distintas taxas de participación na Wikipedia—o que está de acordo coa experiencia cotiá—é que, na media, homes e mulleres teñen distintos intereses e formas preferidas de pasar seu tempo libre."
miniatura|Participantes da editatona Mulleres nas Artes, en 2013, en Washington, D.C.
En agosto de 2014, o cofundador da Wikipedia Jimmy Wales anunciou en entrevista na BBC os plans da Fundación Wikimedia de "dividir pola metade" a fenda de xénero no contido na Wikipedia. Wales dixo que a fundación estaría aberta de máis divulgación e mudanzas de software.
Esforzos para aumentar a participación feminina
Organizáronse editatonas específicas para aumentar a cobertura de tópicos relacionados a mulleres na Wikipedia e para incentivar a editaren na Wikipedia a máis mulleres. Eses eventos son moitas veces apoiados pola Fundación Wikimedia, a cal, por veces, fornece mentores e tecnoloxía para axudar a orientar os novatos.
A propia Galipedia comezou a traballar nesta liña coa creación do Wikiproxecto Galegas en 2013. No 2014 apareceu o proxecto Women in Red do que se fixeron eco moitas wikipedias, entre elas a Galipedia través do Wikiproxecto mulleres e o Wikiproxecto Feminismo. Complementando estas iniciativas permanentes, a Galipedia vén desenvolvendo actividades de edición enfocadas a traballar o nesgo nos contidos, por medio de distintos wikimaratóns temáticos polo Día Internacional da Muller e a Nena na Ciencia o Día Internacional da Muller Traballadora. En 2019, en Vigo, houbo un curso para aumentar o número de editoras organizado polo Centro de Documentación e Recursos Feministas impartido por Montserrat Boix. Dentro da Galipedia actúa, de xeito continuado, un sistema de mentores para facilitar a incorporación de persoas que se queiran iniciar na edición na Galipedia.
Tamén en 2019 xurdiu a Cátedra Feminismos 4.0 DePo-UVigo para identificar machismos dixitais.
Fibra de vidro
Características e aplicacións
A fibra de vidro, tamén é usada para realizar os cables de fibra óptica utilizados no mundo das telecomunicacións para transmitir sinais lumínicos, producidos por láser ou LEDs.
Perigos
Debe terse en conta que os produtos químicos usados no seu moldeo danan a saúde, podendo producir cancro. Existen guías que describen o uso caseiro da Fibra de Vidro e artistas que a usaron para as súas obras como Niki de Saint Phalle entre outras.
Knud Rasmussen
Knud Johan Victor Rasmussen, nado en Ilulissat o 7 de xuño de 1879 e finado en Copenhague o 21 de decembro de 1933, foi un explorador polar e antropólogo groenlandés. Está considerado o "pai da esquimoloxía" e segue a ser ben coñecido tamén en Groenlandia como en Dinamarca e entre os Inuit do Canadá.
Eohric
Eohric ou Eric de Anglia Oriental (inglés antigo: Eohric; nórdico antigo: Eiríkr), finado en 902, foi un xefe viquingo de orixe danesa que gobernou o Danelaw tras a morte de Guthrum I no ano 890, ambos procedían da segunda horda viquinga que invadiu Inglaterra e se coñece como o grande exército de verán.
Traxectoria
Pouco se sabe sobre o seu reinado que durou doce anos pois as crónicas contemporáneas non aportan moita luz sobre o seu papel na política anglosaxoa, ata que no ano 899 Eric toma partido na guerra civil pola sucesión do trono do reino de Wessex tra a morte de Alfredo o Grande apoiando ao príncipe Aethelwold, fillo de Aethelred I (irmán máis vello de Alfredo), que reclama o trono fronte ao herdeiro de Alfredo, Eduardo.
Segundo a crónica anglosaxoa, Aethelwold refúxiase en territorio escandinavo e ofrécenlle un título como jarl dos gobernantes de Jórvik, Sigfrøðr e Knútr que gobernaban en diarquía.
Eduardo albisca un sanguento desenlace e prefire de momento non participar no conflito, pero os seus aliados do reino de Kent ven a alianza como unha ameaza aos seus intereses e deciden enfrontarse aos exércitos hostís do rebelde Aethelwold e os daneses na batalla do Holme, o 13 de decembro de 902. Os viquingos venceron pero tanto o pretendente de Wessex, Aethelwold como o rei viquingo Eohric morren no campo de batalla.
Chanka
Traxectoria
Naceu no seo dunha familia humilde, súa nai era choradeira e cantante popular. Criouno seu avó e estudou  lingua árabe e teoloxía, converténdose en mulla, un profesor na madrasa da súa aldea natal.
Actividade literaria
A súa é unha poesía humanista, nela chama á emancipación espiritual do ser humano e en moitos dos seus poemas proclamou o dereito da muller á súa felicidade persoal, nunha loita contra os canons obsoletos, tanto patriarcais como relixiosos. Tamén escribiu poemas de tema sociais e elexías.
A súa obra está en íntima conexión coa poesía oral ávara e ao tempo, especialmente nas súas elexías, amosa unha significa influencia da literatura árabe clásica. Ao final da súa vida, xa vivindo en Turquía, deixou os temas mundanos para centrarse nos sentimentos relixiosos. Morreu en 1909 mentres peregrinaba á Meca.
A súa obra esparellouse entre os ávares de xeito oral, e só comezou a publicarse despois da revolución de outubro. En 1963 publicouse T’asa rishcharal kuchidul que recolle a súa produción.
Bandeira LGTB
miniatura|300x300px|A versión de seis cores da bandeira do orgullo LGTB é a versión máis usada actualmente. A versión orixinal de 1978 tiña dúas bandas adicionais: [[Rosa (cor)|rosado e turquesa.]] A bandeira LGTB ou bandeira do arco da vella —ás veces denominada bandeira da liberdade— é unha bandeira multicor que foi utilizada como símbolo do orgullo gai e lésbico dende fins dos anos 1970. As diferentes cores simbolizan a diversidade na comunidade LGTB e as súas cores son utilizados a miúdo en marchas por reclamos. Aínda que naceu en California, actualmente é utilizada en todo o mundo.
A bandeira do arco da vella foi popularizada en 1978 como símbolo do orgullo gai polo seu creador, Gilbert Baker, artista nado en Kansas. A versión actual consiste en seis franxas de cores vermella, laranxa, amarela, verde, azul e violeta, que reproducen a orde das cores do contrasol.
Historia
<div class="floatright" style="background-color:#EEEEEE;border:1px solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center"> 128x128pxBandeira LGTB actual seis franxas (desde 1979)
128x128px de sete franxas (1978–1979)
128x128pxde oito franxas (1978)
Había bandeiras semellantes nos Estados Unidos nos primeiros anos da década de 1970, usadas como símbolo de unidade internacional de toda a xente do planeta, porén, a finais desa década, a relación popular desas cores co orgullo LGTB comezou a dominar.
A bandeira orixinal foi deseñada por Gilbert Baker. Ondulou por vez primeira no Festival do orgullo de San Francisco, o 25 de xuño de 1978. Disque Baker inspirouse na canción «Over the Rainbow», interpretada por Judy Garland. Consistía de oito cores, cada unha cos seus significados: esquerda|miniatura|219x219px|Bandeira do arco da vella na semana Queer Easter de Gemeinde Werneuchen ([[Alemaña, 16 de abril de 2005).]] Despois do 27 de novembro de 1978, tras o asasinato de Harvey Milk, Membro da Xunta de Supervisores de San Francisco, a demanda da bandeira do arco da vella acrecentouse. Para fomentar a demanda, a Paramount Flag Company comezou a vender unha nova versión da bandeira, de sete cores, en detrimento da cor rosa. Baker adheriuse á nova bandeira debido á pouca ou nula dispoñibilidade de fábricas que utilizasen a cor faltante.
En 1979, a bandeira foi modificada de novo. Cando as bandeiras eran instaladas nos postes de luz de San Francisco, as cores centrais camuflábanse cos mesmos postes. Desa forma, a mellor maneira de solucionar ese problema era reducindo a cantidade de cores da bandeira. Desta forma, formouse o deseño actual de seis franxas.
En 2003, no vixésimo quinto aniversario da súa creación, o seu creador, Gilbert Baker, tentou volver popularizar a bandeira de oito franxas orixinal, sen demasiado éxito, xa que a maioría da comunidade LGTB inclinouse pola máis coñecida bandeira de seis franxas.
O 14 de xuño de 2004, uns activistas gai s viaxaron a unhas deshabitadas illas australia nas nos mares de coral e izaron a bandeira LGTB, proclamando ese territorio libre de Australia.
Hoxe moitos LGTB, así como defensores dos dereitos LGTB, utilizan a bandeira nas portas das súas casas, locais, vehículos, así como en pulseiras ou calcomanías coas cores do arco da vella como unha maneira de exteriorizar o seu apoio ao colectivo LGTB.
Épafo (fillo de Ío)
Épafo era fillo de Zeus e a sacerdotisa Ío. Como sexa que a esposa de Zeus, Hera perseguía a tódalas amantes e fillos de Zeus, este, para protexer a Ío, converteuna en vaca branca. Pero Hera seguiu tras ela e mandoulle ó xigante Argos Panoptes, de cen ollos, a que a matara, pero este resultou morto por Hermes. Logo, Hera mandoulle un tabán para atormentala, polo que Ío, desesperada, botouse ó mar, que desde entón se coñece como mar Xónico, e escapou nadando ata Exipto, onde pariu nas beiras do Nilo tras recuperar a aparencia humana grazas ós aloumiños de Zeus.
Hera ordenou ós Curetes, sacerdotes guerreiros, que secuestraran e agocharan ó meniño para que Zeus non puidese atopalo. E efectivamente, fixérono tan ben que Zeus non o deu atopado e, aínda que descubriu a manobra e castigou ós Curetes, estes no confesaron o paradoiro do meniño e Zeus acabou matándoos.
Eumelo
O antropónimo grego Eumelo  pode referirse a:
Épafo (fillo de Ío)
Poseidón seduciu a Libia e tiveron dous fillos: Ágenor e Belo.
O Pereiro, Santa Mariña do Castro, Carballedo
O Pereito é un lugar da parroquia de Santa Mariña do Castro, no concello lugués de Carballedo na comarca de Chantada. Segundo o INE en 2016 tiña 4 habitantes, 3 mulleres e 1 home.
Toponimia
O fitónimo ten que ver coa froiteira que dá as peras, latín.
Épafo (fillo de Ío)
Hera non podía ver ó fillo bastardo do seu home como rei de Exipto, así que fixo que morrese no trascurso dunha cacería.
Banda deseñada
miniatura|300px|Historieta Little Sammy Sneeze (1904-06) por [[Winsor McCay.]] Un cómic ou historieta é unha forma de arte visual que forma unha historia secuenciada espacialmente por medio de viñetas ilustradas. Coñécese por tira cómica a historieta breve dunha única liña horizontal que se publica en xornais e revistas e só constitúe banda deseñada cando ademais de debuxos conta con texto integrado nas viñetas. Un sistema de comunicación artística similar é a novela gráfica.
Profundando un pouco máis, pódese dicir que normalmente a banda deseñada (que se basea na síntese da linguaxe verbal, icónica e secuencial) é un medio principalmente narrativo, aínda que é posible encontrármonos algunhas ligadas coa descrición, ensaio ou mesmo poesía (líricas).
A banda deseñada é denominada tamén literatura de imaxe, narrativa debuxada ou arte secuencial. O papel predominante na narración é o das imaxes; as palabras están subordinadas sendo posible a súa total desaparición.
Historia
Diversas manifestacións da antigüidade e da idade media poden axustarse á definición de banda deseñada: pinturas murais exipcias e gregars, relevos romanos, vitrais de igrexas, manuscritos iluminados con viñetas cadradas que conteñen debuxos en secuencia narrativa, como as Cantigas de Santa María de Afonso X o Sabio, códices precolombianos, Biblia pauperum, o tapiz de Bayeux etc. Coa invención da imprenta (1446) producíronse xa aleluias e coa litografía (1789), iniciouse a reprodución masiva de debuxos, entre elas as imaxes de Épinal. O artista Hokusai é un antecedente da banda deseñada xaponesa.
Na primeira metade do século XIX, destacan pioneiros como Rodolphe Töpffer, mais será na prensa como primeiro medio de comunicación de masas, onde máis evolucionou a banda deseñada, primeiro en Europa e despois nos Estados Unidos. Neste país implantouse definitivamente o globo de diálogo, grazas a series maioritariamente cómicas e de grafismo caricaturesco como The Yellow Kid (1894), xeralmente considerado a primeira banda deseñada contemporánea, The Katzenjammer Kids (1897), Krazy Kat (1911) ou Bringing up father (1913). Rapidamente popularizouse esta forma nos xornais dos EEUU, aparecendo obras dunha gran calidade artística como Little Nemo in Slumberland de Windsor McCay, recoñecido por moitos como a primeira obra mestra do medio. Ata os anos 40 houbo un crecemento moi importante, pasando de ser pequenas tiras infantís, a seriais con páxinas completas a todo cor nos xornais más importantes e a aparecer revistas e libros. Aínda que en principio era considerado infantil ou humorística, a BD creou series como Terry and the pirates que tiñan forza e drama suficiente para saírse desa clasificación. Comezaron a triunfar as tiras de aventuras de grafismo realista, como Flash Gordon (1934) ou Prince Valiant (1937). Estas invadiron Europa a partir de 1934 con Le Journal de Mickey, aínda que con resistencias como Tintín (1929) e Le Journal de Spirou (1938), e movementos orixinais como a novela en imaxes. A partir deses anos, as tiras de prensa estadounidenses comezaron a acusar a competencia dos comic-books protagonizados por superheroes. Trala segunda guerra mundial, as escolas arxentina, franco-belga e xaponesa adquiriron un gran desenvolvemento, grazas a figuras como Oesterheld, Franquin e Tezuka, respectivamente. Entre os anos 20 e 60 a BD como forma de contar historias estendeuse por todo o mundo. Unha gran cantidade de países comezaron a producir BD para consumo propio, nacendo series que nos seus países de orixe son consideradas clásicos: E capitán Trueno, El guerrero del antifaz ou Mortadelo e Filemón en España, Astérix en Francia, Tintín en Bélxica etc.
Denominacións
A expresión "banda deseñada" é un calco do francés bande dessiné, que tamén se usa no portugués. Porén, no Brasil esta denominación é practicamente descoñecida e coñécese coma história em quadrinhos.
Gaidropsarus
Gaidropsarus é un xénero de peixes lótidos, no se que recoñecen as seguintes especies:
Banda deseñada
Denominacións
O termo en lingua inglesa comics deriva das obras de humor ("cómicas") que predominaban nas primeiras tiras publicadas nos xornais estadounidenses; o uso do termo fíxose estándar tamén para obras non humorísticas. Moitas linguas tomaron as súas palabras para o medio do inglés, como ocorre no ruso (Комикс, transliterado komiks) e no alemán (comic). No castelán tamén é coñecido pola denominación de cómic, aínda que tamén é popular no castelán de España o nome tebeo, debido a unha revista de bandas deseñadas moi popular na posguerra chamada TBO. O caso do Brasil é análogo: a expansión da revista Gibi tamén levou a que se estendese o seu nome para este tipo de literatura. En italiano denomínanse fumetti ("pequenas nubes") en referencia ao globo de diálogo.
O termo chinés manhua e o coreano manhwa derivan dos caracteres chineses con que se escribe o termo xaponés manga.
A imaxe
A unidade mínima teórica é a viñeta, recadro onde se enmarcan as imaxes. Nela temos o encadramento, a selección que se fai do espazo e a perspectiva, igualiño ca no cinema. Segundo se faga, poden aparecer diversos planos:
Ademais, estes planos están vistos desde unha determinada altura. A isto chámaselle ángulo de visión:
O marco das viñetas pode ser simple, ornado, non existir marco delimitador ou mesmo que a imaxe ocupe toda unha páxina ou un fondo onde se sitúan outras viñetas.
Poden ter forma irregular, e a súa orde e forma inflúen no ritmo narrativo e na percepción tanto directa como en matices sentimentais da acción.
Recursos e convencións gráficas
A banda deseñada desenvolveu unha serie de efectos visuais que non existen propiamente na realidade ou noutras artes e que a súa interpretación ven da intuición ou da sociedade:
Liñas cinéticas: indican o movemento dos personaxes, o dinamismo. Hainas de moitos tipos, desde liñas simples que indican a traxectoria do movemento ata grandes masas de liñas paralelas que indican que un fondo estase a mover.
Venus de Brassempouy
miniatura|dereita|250px|A Venus de Brasssempouy, vista de fronte e de perfil
Banda deseñada
Recursos e convencións gráficas
Metáforas visuais: debuxos ou signos abstractos que suxiren unha acción ou estado de ánimo. Varían levemente duns estilos a outros e tamén dependen do mercado de orixe da BD en cuestión. Por exemplo: as estrelas ao redor dunha cabeza poden indicar mareo.
Presidente de Tunisia
miniatura|130px|Escudo nacional de Tunisia. Esta é a lista dos presidentes de Tunisia despois de 1957.
Banda deseñada
O texto
Os textos poden ser:
Estilos ao redor do mundo
As tradicións europeas, estadounidenses e xaponesas das bandas deseñadas seguiron camiños diferentes. Os europeos consideran que a súa tradición comeza co suízo Rodolphe Töpffer en 1827 e os estadounidenses ven o inicio na tira de Richard F. Outcault The Yellow Kid (1890), aínda que moitos tamén recoñecen o precedente de Töpffer. Xapón ten unha longa historia de bandas deseñadas ata a segunda guerra mundial. O artista ukiyo-e Hokusai popularizou o termo manga para as bandas deseñadas a principios do século XIX. Estes son os tres mercados que teñen predominancia tanto na aplicación de formatos de publicación como nos estilos.
Escola estadounidense
thumb|esquerda||Portada de The Flame, por [[Will Eisner.]] O mercado anglosaxón está formado polos países de fala inglesa e que ten nos EEUU como o principal produtor. É un mercado que amosa predilección polas series de superheroes e de ciencia ficción. Despois dunha época (ata os anos 70-80) na que as tiras nos periódicos foron formato habitual e máis respectado, na actualidade os formatos habituais son o comic book (revista grampada dunhas 24-32 páxinas habitualmente, aínda que hai moitos exemplos de maior cantidade e que é especialmente utilizado para os superheroes), a novela gráfica (que é a adaptación do modelo de álbum europeo e que é habitualmente utilizado para obras independentes), a revista (máis común no Reino Unido, con exemplos como 2000 A.D.). Desde hai algúns anos os países iberoamericanos teñen unha forte dependencia deste mercado e son satélites del. Como autores máis coñecidos están Will Eisner, Jack Kirby, Neal Adamas, Milton Caniff ou Jim Lee.
España
España tivo un mercado moi estendido nos anos 40 e 60, con series como Capitán Trueno ou Zipi Zape. Non obstante, coa chegada da televisión o mercado comezou a decrecer e debido á ditadura, a época de transición á banda deseñada adulta e experimental, que en Francia, Italia, Xapón e Arxentina chegara nos anos 60 e 70 non chegou ata os anos 80, nos que despois dun gran crecemento da produción o mercado colapsou e case desapareceu a produción nacional. Na actualidade a grande maioría dos produtos son traducións de obras estranxeiras e os autores nacionais traballan habitualmente para editoriais francesas, italianas e norteamericanas.
Galiza
Nos últimos anos a banda deseñada galega goza de boa saúde acaparando grande aceptación tanto dentro coma fóra das nosas fronteiras. Son moitos os autores e colectivos que teñen participado en certames internacionais chegando mesmo a seren premiados en varias ocasións (Salò Internacional del Cómic de Barcelona, Festival de Banda Deseñada de Angoulême etc.).
A década dos 1990s terá grande importancia na difusión da banda deseñada no país a denominada explosión manga, avivada polo éxito entre o público infantil e xuvenil de diversas series de animación xaponesas baseadas en BD. Así na TVG comezaríanse a emitir series coma o Dr Slump ou As bolas máxicas que axiña acadaron unha grande popularidade que non deixaría de medrar ata a aparición do programa Xabarín Club dentro do cal, alén de emitir series baseadas en manga se emitiron filmes baseados en Astérix, a serie do Corto Maltés, se produciron animacións propias como Os Vixilantes do Camiño, ou mesmo había un espazo dedicado especificamente á banda deseñada co Dr.TNT e Silvia Superestar. Tamén comezan a destacar neste final de século a realización de diferentes xornadas e salóns de exposicións dedicados á BD en diferentes vilas e cidades galegas, entre os cales se podería destacar o Viñetas desde o Atlántico que se celebra tódolos anos na Coruña durante o verán.
Xa a finais dos 90 e no comezo do século XXI comezarían a ter importancia en Galiza o desenvolvemento de revistas dedicadas ao cómic. En 1999 nace Golfiño a cal, en dúas etapas diferentes, durou ata 2004 e na cal participaron case todos os autores galegos do momento. Pouco despois, en 2001, naceu a revista BD Banda en torno á cal se irá xestando un colectivo homónimo dedicado activamente á difusión e promoción da novena arte en Galiza. En 2003 o Colectivo Chapapote publicou o tebeo colectivo H2Oil, no que participaron máis dun cento e artistas galegos e de todo o mundo, entre eles David Rubín, Miguel Porto, Miguel Alonso, Jano, Rafael Losada, Alberto Vázquez, Hugo Covelo e moitos outros. Tamén en 2003 naceu o fanzine Barsowia cunha orientación estética máis alternativa e que é editado polo colectivo Polaqia. Entre os autores a destacar estarían José Domingo, Rubín, Kiko da Silva, Jacobo Fernández Serrano, Alberto Guitián, Emma Ríos, Victor Rivas, Leandro, Tirso Cons, Javi Montes, Manel Cráneo, Pepe Carreiro (Os Bolechas) etc. Outras revistas de BD galega editadas neste século son a revista Oink!, vinculada ao Xabarín, a Revista Retranca e a Viñeta de Schrödinger. Ademais a maioría de xornais e outras publicacións xornalísticas galegas contan con ilustradores e humoristas gráficos que conteñen viñetas en galego diarias desde hai décadas, como Quesada e Gogue (en Faro de Vigo), Xosé Lois (O Carrabouxo en La Región ou A Nosa Terra), Siro, Nachortas, Xaquín Marín, Davila (O bicheiro) etc.
A escola profesional de banda deseñada e ilustración O garaxe hermético foi fundada en Pontevedra no ano 2012 e conta entre os seus profesores a Kiko da Silva e Miguelanxo Prado. Ademais dos cursos anuais e as clases maxistrais, a escola convoca un premio anual que inclúe a publicación da obra pola Editorial Xerais.
Italia
Italia tivo un mercado moi forte en Europa, con fortes editoriais e series moi populares ligadas aos fumetti (banda deseñada en italiano). O estilo propio dos autores italianos, dentro de Europa, ten unha certa independencia. Nos últimos anos, as similitudes co mercado francés son maiores e moitos dos autores consagrados da BD italiana traballan para editoriais francesas. Un autor recoñecido é Milo Manara.
Iugoslavia
Iugoslavia tivo unha época dourada nos anos 30 no que á produción de BD se refire. Houbo unha gran xeración de autores que, atentos á produción que viña dos EEUU produciu series moi populares. Despois da guerra o goberno comunista prohibiu gran cantidade de BD, pero despois dos anos 60, a diferenza doutros países comunistas, Iugoslavia permitiu a entrada de cómics doutros países. Isto permitiu que coa influencia e coñecemento de obras internacionais xurdira unha nova xeración de prata e unha serie de autores que estaban dentro da innovación da BD en Europa. Despois da guerra dos Balcáns moitos dos seus autores exiliáronse a Francia e EEUU. Nos últimos anos xurdiron novas revistas e o mercado está a crecer.
Xapón
O mercado xaponés é o mellor implantado no seu país de orixe, cunha implantación social sorprendente desde o punto de vista occidental. A súa estética mestura en orixe a arte tradicional xaponesa (visible nos ukiyo-e) e a estética propia da banda deseñada e animación occidental, dando como produto unha estética propia moi característica. Produce unha cantidade e variedade de series inmensa. thumb|[[Rakuten Kitazawa creou a primeira banda deseñada moderna do Xapón, en 1902)]] Na actualidade, a súa influencia déixase notar nos mercados de Corea e China, onde xurdiron produtos autóctonos cunha estética moi semellante e con formatos na maioría das ocasións idénticos. Os seus formatos son o zashi ou revista de prepublicación, habitualmente en papel moi barato e con moitas series e o tankōbon ou tomo recompilatorio, de menor tamaño. Autores recoñecidos son: Osamu Tezuka, Katsuhiro Otomo, Akira Toriyama, Jiro Taniguchi, Go Nagai, CLAMP.
Outros mercados
Aínda que na actualidade o mundo da BD depende destes tres vértices, estilisticamente e historicamente hai outros:
Arxentina
Durante os anos corenta, antes da a aparición da televisión, Arxentina tivo un crecemento moi importante na produción de Bd. Houbo unha gran cantidade de revistas, de diferentes xéneros e apareceron diferentes xeracións de debuxantes de gran recoñecemento internacional. Alberto Breccia, coñecido como un dos máis importantes debuxantes da historia e gran experimentador gráfico, Hugo Pratt, que aínda que era italiano formou o seu estilo na Arxentina, Francisco Solano López, que xunto co guionista Héctor Germán Oesterheld (considerado un dos mellores guionistas de banda deseñada do mundo) creou en 1957 a obra mestra El Eternauta. Esta historia, situada en Bos Aires é o primeiro antecedente da «banda deseñada de autor», desenvolta despois en Europa. As diferentes crises económicas fixeron moito dano ao mercado e á viabilidade económica deste e a ditadura militar asasinou ou obrigou a exiliarse a unha gran cantidade de autores, deixando un mercado que é unha sombra do que foi e que depende cada vez máis do mainstream dos EUA. Outros autores son Horacio Altuna e Quino, creador de Mafalda.
China
O cómic chinés, quedou dividido na produción que facía a propia China (cunha produción estatalizada e illada dos produtos doutros países) e a que se facía en Hong Kong e Taiwán, máis libres e fortemente influenciadas por outros países. En Hong Kong e Taiwán tiveron unha forte influencia dos modelos anglosaxóns de BD ata os anos sesenta, nos que os debuxos animados e as BD do Xapón comezaron a ser traducidos e distribuídos alí. Outra influencia temática foron os filmes de artes marciais dos anos 60 e 70. Unha das series que marcou a estética do cómic chinés foi "Chinese Heroe" nos anos oitenta. A estética habitual da Bd chinesa actual é semellante á xaponesa, pero ten preferencia por un maior detalle e realismo e polo uso da cor (o manga xaponés é case sempre en branco e negro).
Corea
O manhwa ou cómic coreano, que na actualidade está moi fortemente influenciado pola produción xaponesa (ata o punto de que as BD coreanas habitualmente confúndense coas xaponesas).
Xéneros
Un xénero narrativo é un modelo ou tradición de estruturación formal e temática que se ofrece ao autor como esquema previo á creación de bandas deseñadas, ademais de servir para a clasificación, distribución e venda das mesmas. Todo xénero clasifícase segundo os elementos comúns das bandas deseñadas que abrangue, orixinariamente segundo os seus aspectos formais (grafismo, estilo ou ton e, sobre todo, o sentimento que busquen provocar no lector), e temáticos (ambientación, situacións, personaxes características etc), de tal xeito que «as características de guión, planificación, iluminación e tratamento» dunha banda deseñada variarán segundo o xénero ao que pertenza. Alternativamente, os xéneros do cómic defínense polo formato de publicación. Como explica Daniele Barbieri, «a división por xéneros é distinta e independente da división por linguaxes», de tal forma que
Actualmente non existe un consenso en canto ao número de xéneros, xa que as diversas clasificacións non derivan tanto da retórica clásica, coa súa división en lírico, épico e dramático, como da novela popular e o cinema, que se caracterizan pola escasa complexidade da súa regulación. Con todo, existen algúns xéneros bastante definidos e con moita tradició, como os que se distinguen en monografías como Gente del cómic e Mangavisión:
Tamén se poden considerar as bandas deseñadas de vangarda, underground e alternativas, as expresionistas e as de non ficción (biografía, crónica e reportaxe, ensaio...)
Venus de Brassempouy
A Venus de Brassempouy, tamén denominada Dama de Brassempouy e Dama da Caparucha, é un pequeno busto esculpido en marfil, que representa a cabeza dunha muller, datábel no Paleolítico Superior e que vén sendo clasificada entre as denominadas Venus paleolíticas, aínda que estritamente falando afástase do prototipo destas estatuas.
Historia do descubrimento
A Dama de Brassempouy foi atopada polo prehistoriador Edouard Piette (1827-1906) no ano 1894, na cova do Papa, preto de Brassempouy (Landes), Francia, que fora descuberta en 1880.
No mesmo sitio, en momentos diferentes e por distintos escavadores, aínda que a maioría atopounas Piette, foron descubertas varias estatuíñas, algunhas delas englobábeis nos modelos habituais das Venus paleolíticas, como a denominada La Poire, O Esbozo ("L'Ebauche"), o Mango de Puñal ("Manche de Poignard"), a Figuriña do Cinto ("Figurine a la Ceinture"), o Torso "Le Torse"), a Rapaciña ("La Fillette") ou o Esbozo de Boneca ("L'Ebauche de Poupée"). Para as dúas últimas insinuouse que poderían ser xoguetes. Varias só se recuperaron como fragmentos.
Todas estas figuras foron depositadas no Musée des Antiquités Nationales en Saint-Germain-en Laye. A Venus de Brassempouy está ali catalogada, pero non se expón habitualmente, para preservala de deterioracións.
Descrición
A estatuíña, realizada en marfil de mamut, ten unha altura de apenas 36,5 mm e 19 mm de ancho. Esculpiuse como unha cabeciña, que arrinca desde a base do pescozo. A disposición frontal da cara é lixeiramente ovalada; carece de boca, o nariz é recto; os ollos rasgados; a fronte baixa; presenta unha leve papada; o couquizo ou cocorota preséntase lixeiramente elevado. Vista de perfil o queixo mostra algo de prognatismo. Destaca o que se tomou como un toucado, de aí o nome de Dama da Caparucha, e aínda Caparuchiña, aínda que tamén se pensa que pode ser un peiteado especial; está formada por incisións profundas entrecruzadas ortogonalmente, dispostas na parte superior da cabeza, e que baixan por ambos lados e pola parte posterior; unha disposición semellante presenta unha das venus de Laussel.
Aínda que se ten aludido a esta figura como un exemplo de retrato paleolítico, tense tamén demostrado que os seus índices cefálicos non se corresponden cos habituais nos seres humanos, polo que en realidade é unha figura imaxinaria.
Datación
Unha datación precisa, a partir da estratigrafía da estatuíña é imposíbel, ao non precisarse no seu momento de xeito adecuado o nivel correspondente. Véñenselle asignando datas entre 26.000 e 22.000 anos a. de C., no Perigordense superior.
Ratsat
Características
Ratsat foi un satélite de probas acaroado á segunda etapa do foguete Falcon 1 e que permaneceu unido a ela tras chegar a órbita. Ten forma hexagonal alongada en peso de 165 kg e foi a primeira carga posta en órbita polo primeiro lanzamento exitoso dun Falcon 1 tras tres intentos marrados.
Saavedra
O termo Saavedra pode referirse a:
Amblipixios
A dos amblipixios (Amblypygi) é unha orde de artrópodos quelicerados da clase dos arácnidos.
A orde está composta por unhas 136 especies que viven tipicamente en zonas intertropicais de América, África e Asia, agás dúas especies (Charinus ionnaticus Kritscher, 1959 e Sarax mediterraneus Delle Cave, 1986) que se en contran en Grecia (illas de Rodas e Kos).
A pesar do seu aspecto agresivo e apia de arañas, son totalmente inofensivos xa que carecen de veleno.
A característica máis peculiar é a forma do primeiro par de patas, moito máis longo que os demais, e que ten función táctil.
Morfoloxía
O prosoma é ancho e aplanado, en forma de escudo, e presenta dous ollos centrais e outros tres a ambos os lados, próximos á marxe frontal; porén, algunhas especies carecen de ollos.
O opistosoma consta de 12 segmentos. O orificio xenital ábrese no segundo esternito e está cuberto por un grande opérculo, baixo o cal tamén desemboca o primeiro par de órganos respiratorios (filotraqueas), mentres que o segundo par se abre no terceiro esternito.
O primeiro par de patas é extraordinariamente longo (até 30 cm), e de aparencia anteniforme, coa tibia e o tarso multiarticulados; a súa función non é locomotora senón táctil e quimiorreceptora; estas patas sempre están dirixidas cara a adiante e cara aos lados, e van palpando continuamente o terreo; teñen grande importancia para a localización das presas, xa que os amblipixios cazan de noite. O tarso pode pregarse sobre as espiñas da tibia, e utilízano para cazaren súas presas e como mecanismo de defensa.
Os outros tres pares de patas son marchadoras e tamén considerabelmente longas, aínda que non tanto como as do primeiro par.
Ecoloxía e bioloxía
Os amblipixios son lucífugos e nocturnos, refuxiándose durante o día debaixo de pedras, en ocos das rochas ou baixo a codiaa das árbores. Pola noche deambulan en busca de presas (principalmente cascudas, saltóns e térmites), tenteando continuamente o contorno coas súas patas sensoriais; unha vez localizada a presa captúrana cos pedipalpos e perfórana cos quelíceros, succionando os seus fluídos corporais.
A maioría dos amblipixios son hidrófilos e poucas especies resisten moito tempo en ambiantes secos; beben auga e probabelmente perciben a súa presenza con algún tipo de seda sensorial.
A femiaa transporta a posta (até 60 ovos) na parte ventral do opistosoma. Cando nacen as crías, estas gabean ao dorso do opistosoma e son transportadas pola nai até a primeira muda, tras a que se dispersan e fan vida independente.
Descrición
A orde foi descrita en 1883 polo aracnólogo sueco Tord Tamerlan Teodor Thorell, no seu artigo "Descrizione di alcuni Aracnidi inferiori dell'Arcipelago Malese". Annali del Museo Civico di Storia Naturale di Genova 18: 21-69.
Etimoloxía
O nome científico Amblypygi estrá formado polos elementos do latín científico ambly- e -pygi, tirados do grego antigo ἀμβλύς amblýs, "débil", "frouxo", "sen vigor", e πυγή pygḗ, "nádega", "cola", coa desinenia -i indicando plural.
Filoxenia
Coñécense amblipixios fósiles desde o carbonífero superior (hai uns 300 millóns de anos).
Todos os estudos recentes sobre a filoxenia doa Arachnida apoian a monofilia do clado formado por Araneae, Amblypygi, Schizomida e Uropygi. Dito clado denominouse de diferentes modos (Caulogastra, Megoperculata, Arachnidea), aínda que o nome máis usado é o de Tetrapulmonata, que fai referencia á súa principal característica común, a presenza de dous pares de filotraqueas (pulmóns en libro) (ás veces modificadas ou reducidas secundariamente); outras sinapomorfías son a presenza dun estreitamiento (pedicelo ou cintura) entre prosoma e opistosoma, un estómago succionador postcerebral e quelíceros en forma de navalla pregábel.
As relacións dos Amblypygi cos demais Tetrapulmonata aínda non están claras. As análises de datos morfolóxicos tenden a acercalos aos Araneidos, no clado Labellata (cladograma A). Porén, os datos moleculares sosteñen que os amblipixios estarían máis relacionados con uropixios e esquizómidos, formando o clado dos Pedipalpi (cladograma B):
Diversas análises filoxenéticas coinciden en que o grupo irmán dos Tetrapulmonata son os Palpigradi.
Sharon Tate
Sharon Marie Tate, nada en Dallas (Texas), o 24 de xaneiro de 1943 e finada no barrio de Benedict Canyon, na cidade dos Ánxeles (California), o 9 de agosto de 1969, foi unha actriz e modelo estadounidense. Estivo casada co director de cine Roman Polanski. Estaba embarazada de oito meses e medio cando foi asasinada na súa casa por seguidores de Charles Manson, xunto a catro persoas máis.
Que non decaia
Que non decaia é un álbum de estudio do músico galego de folk Xil Ríos. Foi publicado en 1992, polo selo Edigal.
En 2003 foi reeditado por La Voz de Galicia, dentro da súa colección Son de Galicia.
Falstaff (ópera)
Falstaff é unha ópera en tres actos con música de Giuseppe Verdi e libreto en italiano de Arrigo Boito, que é unha adaptación da obra teatral de William Shakespeare The Merry Wives of Windsor (As alegres comadres de Windsor) e pequenas pasaxes de Henry IV, tamén de Shakespeare. Así, como en Otello, Falstaff presenta un libreto que, ademais de basearse no texto de Shakespeare, respecta e dialoga coas características do dramaturgo inglés. Foi a última ópera de Verdi, escrita cando o compositor xa tiña 77 anos, e a súa segunda ópera cómica das vinte e seis que compuxo. Así como en Macbeth e Otello, esta foi a terceira ópera de Verdi baseada nunha obra de Shakespeare. Foi estreada o 9 de febreiro de 1893 no Teatro alla Scala de Milán cun grande éxito.
Verdi sopesara a posibilidade de escribir unha ópera baseada no Rei Lear, e Arrigo Boito máis tarde tentou interesalo en Antonio e Cleopatra, mais ningún dos proxectos foi levado a termo.
Non acadou a gran popularidade doutras óperas de Verdi que a precederon como Aida e Otello. Falstaff foi admirada polo público e a crítica debido á súa brillante orquestración, ao seu chispeante libreto e á súa refinada invención melódica. Esta ópera está no repertorio estándar de moitas compañías de ópera.De feito esta ópera aínda se representa con frecuencia por todo o mundo, aparecendo nas estatísticas de Operabase no posto n.º 24 das cen óperas máis representadas no período 2005-2010, sendo a 14.ª en italiano e a sexta de Verdi, logo de La traviata, Rigoletto, Aida, Nabucco e Il trovatore.
Orquestración
Verdi incluíu na orquestra para Falstaff:
Ostracodermos
miniatura|Varios ostracodermos da clase [[Osteostraci (escudos óseos)]] miniatura|Cardipeltis bryanti, un ostracoderno do [[Devoniano inferior das Montañas Bighorn de Wyoming. Exposto pola parte ventral.|upright]] Os ostracodermos ('pel de cuncha') son un grupo de peixes sen mandíbula acoirazados con placas óseas do Paleozoico. O termo non aparece habitualmente nas clasificacións de hoxe en día porque designa un grupo que é parafilético ou polifilético, e non ten un significado filoxenético. Porén, o termo ostracodermos aínda se usa informalmente para agrupar grosso modo os peixes ágnatos acoirazados. Nalgunhas clasificacións utilizáronse os termos Ostracodermi e Ostracodermata.
Unha innovación dos ostracodermos era que usaban as branquias só para a respiración e non as usaban tamén para alimentarse, como talvez facían algúns dos primeiros cordados. Os ostracodermos tiñan bolsas branquiais farínxeas separadas ao longo da parte lateral da cabeza, que estaban permanentemente abertas e carecían de opérculo protector. A diferenza dos invertebrados que usan o movemento de cilios para desprazar a comida, os ostracodermos usaban a súa farinxe muscular para crear unha succión que impulsaba cara á súa boca pequenas presas lentas.
Os primeiros peixes fósiles que se descubriron eran ostracodermos. O anatomista suízo Louis Agassiz recibiu algúns fósiles de peixes con armadura ósea procedentes de Escocia na década de 1830. Levoulle moito tempo clasificalos, xa que non lembraban a ningunha criatura viva. Comparounos prieiramente con peixes acoirazados existentes como algúns siluriformes e os esturións, pero despois decatouse de que non tiñan mandíbula móbil, e clasificounos en 1844 nun novo grupo, os "ostracodermos", que significa "pel de cuncha".
Os ostracodermos teñen a cabeza cuberta de placas óseas. Están entre as primeiras criaturas con cabeza osificada. As capas microscópicas deses escudos paréncenlles aos biólogos evolutivos que son "como se estivesen compostas de estruturas similares a pequenos dentes." Neil Shubin escribiu: "Corte o óso do cranio [de ostracodermo] aberto… póñao no microscopio e… atopará unha estrutura virtualmente igual á dos nosos dentes. Hai unha capa de esmalte e incluso unha capa de polpa. O escudo completo está feito de miles de pequenos dentes fusionados. Este cranio óseo (un dos primeiros do rexistro fósil) está feito enteiramente de pequenos dentes. Os dentes orixináronse inicialmente para morder outros seres vivos (ver Conodontos); unha versión posterior dos dentes foi utilizada para a protección."
Existiron dous grandes grupos de ostracodermos, os máis primitivos eran os heterostracos e o outro era o dos cefaláspidos. Os cefaláspidos eran os máis avanzados porque tiñan estabilizadores laterais para controlar mellor a natación.
Durante moito tempo creuse que os pteraspidomorfos e os telodontos eran os únicos ostracodermos con orificios nasais pares, mentres que os outros grupos tiñan só un orificio único medial. Pero despois comprobouse que aínda que os galeáspidos teñen unha soa abertura nasal externa, teñen dous órganos nasais internos.
Despois da aparición dos peixes mandibulados (placodermos, acantodios, tiburóns etc.) hai uns 420 millóns de anos, a maioría das especies dos ostracodermos sufriron un declive, os últimos ostracodermos acabaron extinguíndose a finais do Devoniano. Investigacións máis recentes indican, non obstante, que, os peixes con mandíbulas deberon ter moita menos influencia na extinción dos ostracodermos do que antes se pensaba, xa que ambos os grupos coexistiron sen un declive significativo durante uns 30 millóns de anos.
Nalgunhas clasificacións a subclase Ostracodermi foi situada na división Agnatha, xunto coas subclases existentes de Cyclostomata, entre os que están as lampreas e os mixíns.
Mexicali (concello)
Mexicali é un concello do estado de Baixa California, o concello é un dos máis grandes de México. Limita coas municipalidades mexicanas de Tecate, Ensenada, co golfo de California e co estado de Sonora. A súa área é de 14.541,4 km², e a súa poboación era de 936.826 habitantes en 2010. A cabeceira municipal é Mexicali.
miniatura|250px|Concello de Mexicali.
Escudo de Botswana
O escudo de armas de Botswana é un dos símbolos nacionais do país, e foi adoptado o 25 de xaneiro de 1966. O escudo central está sostido por dúas cebras. A forma do escudo é a tradicional do leste de África. Na parte superior hai tres engrenaxes que representan a industria.
Cávea
miniatura|A cávea do [[teatro romano de Mérida.]] miniatura|Os diferentes niveis da cávea no [[Teatro romano de Bosra (actual Siria). Ima cavea en azul, media cavea en vermello e summa cavea en amarelo.]] miniatura|A división da cávea do [[Coliseo de Roma|Coliseo en sectores e as diferentes persoas que os ocupaban.]] Na antiga Roma, a cávea (do latín cavĕa: cavidade, oco), designa a parte dun teatro ou anfiteatro romano onde se atopan as bancadas sobre as cales sentaban os espectadores que asistían ás representacións ou espectáculos. Formada por bancadas ascendentes en forma de socalcos e distribuído, nos teatros maiores en diversos pisos e seccións. Ocasionalmente, o termo tamén se aplica ás bancadas do circo romano.
Aínda que, inicialmente, nos anfiteatros romanos era a palabra que servía para denominar os lugares no subterráneo, onde se colocaban as gaiolas das feras, pronto pasaría a denominar o espazo que ocupaba o público.
A cávea está formada polo conxunto de fileiras concéntricas de bancadas que tanto poden ser cortadas ou sobrepostas na ladeira dun outeiro, como soportadas por arcadas construídas dentro da estrutura do edificio.
Segundo fose a importancia do edificio, as fileiras de bancadas podían estar divididas en sectores diferenciados. Así, distinguíanse tres partes: Os accesos ás bancadas facíanse por baixo, utilizando unha rede de galerías cubertas chamadas vomitorios (vomitorium). Os accesos que comunican a cavea co proscenio, recibía o nome de versura.
A cavea divídese verticalmente en cunei (plural do latín cuneus, "cuña"), en forma de cuña separados polas scalae ou scalaria (escaleiras verticais). Na arquitectura grega recibía o nome de koilón.
Pedúnculo (homónimos)
miniatura|200px|O pedúnculo (pé) do [[percebe é o que se come deste saboroso animal.]] miniatura|200px|Anatomía de Lampanyctodes hectoris (1) - opérculo, (2) - liña lateral, (3) - aleta dorsal, (4) - aleta adiposa, (5) - pedúnculo caudal, (6) - aleta cuadal, (7) - aleta anal, (8) - [[fotóforos, - (9) - aletas pelvianas (un par), (10) - aletas pectorais (un par).]]
O termo pedúnculo (do latín científico peduncǔlus, "pequeno pé", derivado do latín clásico pēs, pedis, "pé" –dunha persoa–, "pata" –dun animal–) pode significar, segundo a ciencia de que se trate: