cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Poesía de vangarda
Creacionismo
miniatura|[[De catro a catro, obra principal de Manuel Antonio.]] O seu principal representante é o poeta chileno Vicente Huidobro, que deixou pegadas na obra de Manuel Antonio. Este Ismo céntrase na reivindicación do poema como pura recreación interior, sen ningunha imitación da realidade, pois no proceso de elaboración "créase" a verdadeira realidade. Debemos compoñer poemas do mesmo xeito que a natureza crea as árbores. Na súa estética destaca o uso da imaxe, non unha imaxe tradicional, senón a imaxe vangardista, irracional, ilóxica, sen relación aparente entre o referente real e o elemento evocado.
Ultraísmo
É un Ismo propio da literatura española que recolle elementos de diferentes torrentes vangardistas procurando a súa non exclusión. A súa estética está baseada tanto na imaxe como na metáfora.
Neotrobadorismo
Este nome emprégase para as obras do século XX que recrean o trobadorismo medieval galego-portugués, aínda que algúns autores non o consideran un movemento de vangarda por non ter presentes as características da poesía vangardista, salvo no caso de Álvaro Cunqueiro que mestura vangardismo e a recreación das cantigas medievais.
Pravio, Cambre
San Xoán de Pravio é unha parroquia que se localiza no norte do concello coruñés de Cambre, na comarca da Coruña. Segundo o padrón municipal (INE 2016) ten 873 habitantes (441 homes e 432 mulleres). A parroquia ten 14 lugares.
Topónimo
Pravio posiblemente é un antropónimo prerromano, orixinado antes do século III, para referirse a un "señor".
Parroquias de Cambre
miniatura|esquerda|As doce parroquias que conforman o concello de Cambre.
A Devesa, Codeseda, A Estrada
A Devesa é un lugar da parroquia de Codeseda no concello pontevedrés da Estrada na comarca de Tabeirós - Terra de Montes. Tiña 12 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 6 eran homes e 6 mulleres. Iso supón un aumento da poboación respecto a 1999 cando tiña 9 habitantes (5 homes e 4 mulleres).
Pena Petada, A Pobra de Trives
Santo Estevo de Pena Petada é unha parroquia do concello da Pobra de Trives na comarca da Terra de Trives, na provincia de Ourense. No ano 2007 tiña 17 habitantes (9 homes e 8 mulleres), 2 menos ca no ano anterior.
Complexo Hospitalario Universitario A Coruña
O Complexo Hospitalario Universitario A Coruña (CHUAC), ata 2008 coñecido como Complexo Hospitalario Universitario Juan Canalejo, é un conxunto de centros de asistencia sanitaria especializada, docencia e investigación en Ciencias da Saúde pertencente ao Servizo Galego de Saúde (Sergas), na cidade da Coruña. Inaugurouse en 1972 e ten unha zona de docencia dependente da Universidade da Coruña.
Historia
miniatura|Hospital A Coruña miniatura|esquerda|Sinal Juan Canalejo en 2013 O CHUAC foi inaugurado o 21 de agosto de 1972 por Franco co nome de Residencia Sanitaria Juan Canalejo en honra ao falanxista Juan Canalejo. O edificio fora deseñado polo arquitecto Martín José Marcide Odriozola e custara entón 135 millóns de pesetas. Cunha superficie de 50.000 metros cadrados e 830 camas, era o maior hospital de Galiza. Ata a súa inauguración, o hospital coruñés era o actual Materno Infantil Teresa Herrera, de medicina xeral, cunhas 250 camas. Na súa inauguración tiña unha sección de medicina xeral, un centro de traumatoloxía e rehabilitación e unha área de consultas externas.
O CHUAC foi o primeiro hospital de Galiza en facer transplantes, de ril en 1981, de corazón en 1991, e de fígado en 1994. Tamén era un centro de referencia para tratar a hemofilia ou as lesións medulares. En 1976 fíxose a primeira operación para separar siamesas. En 1992 o hospital pasou a depender do Sergas, ata entón dependera do Insalud.
En 2008 foi pioneiro en practicar unha operación intrauterina ou en extraer a vesícula pola vaxina.
É un centro de referencia en queimados críticos, transplante de pulmón ou traumatoloxía infantil, entre outros. Hoxe en día o Complexo Hospitalario Universitario (CHUAC) está formado polo Hospital Abente y Lago, o Materno Infantil (Teresa Herrera) e o Marítimo de Oza, así como os centros de Carballo e Betanzos. En total conta con máis de 4.800 empregados, unhas 1.440 camas e 30 quirófanos, segundo a Memoria de 2011.
Recursos asistenciais
O CHUAC está formado por un grupo de centros asistenciais e recursos sanitarios da cidade da Coruña e os concellos da súa área de influencia sanitaria, que comprende os distritos sanitarios de Cee e da Coruña. Inclúe os concellos da costa dende Corcubión ata Miño e polo interior ata Sobrado.
Hospital A Coruña
Anteriormente chamado Juan Canalejo.
Hospital Teresa Herrera
Hospital materno infantil bautizado en memoria de Teresa Margarita Herrera y Pedrosa, quen fundou o primeiro hospital benéfico da cidade da Coruña. Foi inaugurado por Franco en xullo de 1951 e tiña entón 250 camas. Reabriu como hospital materno en 1985.
Hospital Marítimo de Oza
Sitúase sobre o antigo lazareto marítimo inaugurado en 1888, que foi convertido en sanatorio en 1910. O recinto está formado por varios edificios: a batería de Oza (obra de 1797 rehabilitada en 1999), o pavillón cirúrxico Fernández Latorre (inaugurado en 1913), o pavillón de colonias (obra de Pedro Mariño de 1929, reformado por Ramón das Casas en 1997), e o Hospital de Oza (de Alberto Pineda e Andrés Reboredo, de 1998).
Hospital Abente y Lago
A orixe do antigo hospital militar remóntase ao século XV. Pechado en 1995, foi reaberto o 29 de maio de 1996 e dous anos despois foi rebautizado en memoria do militar e médico Ezequiel Abente y Lago (1841–1923).
Pierre Louis Moreau de Maupertuis
Pierre-Louis Moreau de Maupertuis, nado en Saint-Jouan-des-Guérets o 7 de xullo de 1698 e finado en Basilea, Suíza o 27 de xullo de 1759 foi un filósofo, matemático e astrónomo francés.
Principio de mínima acción
O principio de mínima acción establece que en todos os fenómenos naturais, unha cantidade chamada "acción" tende a ser minimizada. Maupertuis desenvolveu este principio ao longo de dúas décadas. Para el, a acción podía ser expresada matematicamente como o produto da masa do corpo implicado, a distancia percorrida e a velocidade á que viaxa.
Bioloxía
Na súa obra Vénus physique (1745) Maupertuis opúxose á teoría da preformación do embrión entón de moda, afirmando que o pai e a nai teñen unha influencia semellante na herdanza. Maupertuis trata de explicar os fenómenos xenéticos a partir dunha teoría de atracción físico-química.
Para Maupertuis, a natureza era demasiado heteroxénea como para ser creada por deseño. A súa perspectiva materialista e mecanicista (debida ao seu coñecemento das teorías newtonianas e os seus coñecementos ao redor da herdanza) permitíronlle desenvolver unha teoría da vida bastante próxima ao moi posterior mutacionismo de Hugo de Vries (1848-1935). Segundo Maupertuis, as primeiras formas de vida apareceron por xeración espontánea a partir de combinacións azarosas de materias inertes, moléculas ou xermes. A partir destas primeiras formas de vida, unha serie de mutacións fortuítas procreou unha multiplicación sempre crecente de especies. Maupertuis chega mesmo a postular a eliminación dos mutantes deficientes, converténdose así nun antecedente da teoría da selección natural.
Comunidade Xermanófona de Bélxica
Non se debe confundir coas tres rexións federais nin coas catro rexións lingüísticas. A pesar do seu nome, a Comunidade Xermanófona de Bélxica é unha institución, e non un grupo de persoas. No seu territorio viven 70.400 dos 110.000 falantes de alemán de Bélxica.
Administración
Componse dun Consello da Comunidade Xermanófona de 25 membros e un Deutschesprache Kulturat, de carácter princupalmente cultural, pero está previsto que nun futuro recibirá máis competencias. Polo de agora contan cunha emisora de radio, e en canto a escola, o ensino primario é principalmente en alemán, e o francés comeza a introducirse na secundaria. O principal xornal é Grenz Echo, publicado en Eupen.
Oui, oui, oui, oui
«Oui, oui, oui, oui» (en galego: «Si, si, si, si») é unha canción escrita por Pierre Cour e Hubert Giraud interpretada en francés por Jean Philippe. Lanzouse como EP e sinxelo en 1959 mediante Barclay Records. Foi elixida para representar a Francia no Festival de Eurovisión de 1959 tras gañar unha final nacional francesa.
Selección
«Oui, oui, oui, oui» participou nunha final nacional organizada pola emisora francesa Radiodiffusion-Télévision Française. Foi a gañadora, cualificandose para representar a Francia no Festival de Eurovisión 1959.
No festival
A canción participou no festival celebrado no Palacio de Festivais e Congresos de Cannes o 11 de marzo de 1959, sendo interpretada polo cantante francés Jean Philippe. A orquestra foi dirixida por Franck Pourcel.
Foi interpretada en primeiro lugar, precedendo a Dinamarca con Birthe Wilke interpretando «Uh, jeg ville ønske jeg var dig». Ao final das votacións, a canción recibiu 15 puntos, obtendo o terceiro posto de 11.
Francisco Barcia Martínez
Francisco Barcia Martínez, coñecido como Paco da Casanova, nado en Fene e finado en Narón o 21 de outubro de 1947, foi un guerrilleiro antifranquista galego.
Traxectoria
Retornado da emigración en Cuba. Na II República foi dirixente das Juventudes Socialistas de Fene. Ao producirse o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 loitou contra os sublevados que dende Ferrol avanzaban cara Pontedeume e logo escapou ao monte. En 1946 era o xefe do destacamento Manuel Eive-Ramiro Carbón. Teimoso ás posturas militaristas de Francisco Rey Balbís, foi acusado de feble. Foi tiroteado pola Garda Civil en outubro de 1947. Apareceu morto metido nun saco no río Grande de Xuvia en Doso (Narón) o 21 de outubro de 1947.
Roma Ryan
Roma Ryan é unha escritora, poeta, e letrista do grupo Enya.
Traxectoria
Roma vive en Artane, no norte de Dublín, Irlanda. Está casada con Nicky, representante e produtor musical de Enya.
Unha das súas cancións, "May it be", pertencente á banda sonora d´O señor dos aneis (1ª parte), e foi nomeada para un Óscar.
Lingua islandesa
A lingua islandesa é un idioma escandinavo occidental, da familia das linguas xermánicas setentrionais. A súa orde de constituíntes é S-V-O. É falada por arredor dun cuarto de millón de persoas na illa de Islandia.
Alfabeto
O alfabeto islandés está formado por 32 letras do alfabeto latino que foi introducido arredor do ano 1000, desprazando ao rúnico. Das 26 letras do mencionado alfabeto son excluídas catro: C, Q, W e Z, pero agréganse 7 vogais con signo diacrítico: Á, É, Í, Ó, Ú, Ý, Ö e 3 letras: Ð|Ð/ð, que é unha fricativa dental sonora; Þ|Þ/þ, que é unha fricativa dental xorda e o dígrafo Æ/æ que se pronuncia coma o ditongo [ai].
O Z foi derrogado en 1974, sendo substituído polo S (que tiña a mesma pronunciación). A pesar disto, aínda quedan algúns falantes que se resisten a abandonar aquela letra e incluso un dos maiores periódicos islandeses, o Morgunblaðið, sostén esa postura.
Fonoloxía e fonética
Partindo da ortografía, unha vogal non se pronuncia igual se está acentuada ou non: non é o mesmo a que á e u tampouco igual ca ú (e igual para e-é, i-i, o-ó ou y-ý). Son especiais as vogais æ e ö. Outros signos propios da escrita islandesa son as consoantes Ð (ð) e Þ (þ), que se retrotraen dos moi antigos tempos do saxón arcaico (Rasmus Rask, o creador do alfabeto islandés, adoptouno dun tratado do século XII): o primeiro soa coma o primeiro fonema inglés de the e o segundo coma thin (o z galego). Ten 32 letras na súa escrita.
Cantidade vocálica
A cantidade é a duración das vogais, ditongos e sílabas naquelas linguas indoeuropeas caracterizadas como linguas cuantitativas.
En islandés os monotongos e ditongos tónicos son longos nos siguintes casos:
Ante outros grupos consonánticos (incluídos os oclusivos preaspirados e consoantes xeminadas, as vogais acentuadas son curtas. As vogais átonas son sempre breves.
(Nota: en islandés o acento recae sempre na primeira sílaba.)
Gramática
O islandés é unha lingua declinable con catro casos gramaticais: nominativo, acusativo, dativo e xenitivo. Os substantivos islandeses poden ter un dos tres xéneros gramaticais, masculino, feminino ou neutro. Os substantivos, adxectivos e pronomes son declinables en catro casos e dous números, singular e plural.
Morfoloxía
A morfoloxía islandesa conserva gran parte da estrutura do xermánico antigo. Os substantivos declínanse por caso, número e xénero, os adxectivos por caso, número, xénero e comparación, hɑi soamente dúas declinacións para os adxectivos, débil e forte. O islandés posúe só o artigo definido, o cal pode ir só ou pegado ao substantivo. Os verbos conxúganse segundo tempo, modo, persoa, número e voz. Existen tres voces: activa, pasiva e medial, non obstante pode debaterse se a voz medial é unha voz ou simplemente é unha clase independente de verbos. Hai dous tempos, pasado e presente; para elaboralos hai certo número de construcións auxiliares.
Os substantivos
Os substantivos islandeses son similares ao nórdico antigo, tanto na forma coma na inflexión. Declínanse nos catro casos antes mencionados, e varían en xénero e número. Hai dúas declinacións principais para cada xénero: substantivos fortes e febles. Existen numerosas declinacións diferentes. Aquí un exemplo das declinacións "regulares" nos tres xéneros.
Glas = vaso, gler= cristal. Etimoloxicamente son a mesma palabra, pero glas é un préstamo e gler é nativa. O (j) na declinación de gler quere dicir que o j é unha intrusión tardía.
O xénero dun substantivo pode ás veces ser recoñecido observando a terminación:
Existen algúns substantivos, tal como leikfimi (ximnasia) que non son declinables.
Os artigos
O islandés non ten un artigo indefinido (un/unha, o a/an inglés), e o artigo definido (o/a, o the inglés ou der/die/das alemán) únese ao final da palabra en cuestión. A seguinte táboa mostra as formas habituais de sufixación do artigo definido:
O exemplo de abaixo amosa tres substantivos, un para cada xénero, declinado en nominativo:
Persoais
Os pronomes persoais en islandés son como seguen:
Ég heiti Magnús — Chámome Magnús A orde da frase pode ser invertida. Neste caso, coma en todas as linguas xermánicas (agás o inglés moderno), o verbo ten que ocupar obrigatoriamente o segundo lugar:
Magnús heiti ég — "Magnús me chamo" (Chámome Magnús)
Como se ve, un cambio de orde coma este fai que a frase non teña moito senso, isto débese á perda da declinación, se o galego conservase a súa declinación de orixe latina, poderíamos facer este tipo de construcións.
Posesivos
Os pronomes posesivos para un só posuídor son: As tres columnas para cada persoa representan masculino, feminino e neutro respectivamente. Minn quere dicir meu, þinn quere dicir teu e sinn quere dicir seu.
Demostrativos
Os demostrativos son como seguen: As tres columnas para cada persoa representan masculino, feminino e neutro respectivamente. Þessi e sá raramente corresponde ao este/ese e hinn quere dicir o outro entre os dous.
Reflexivos
O islandés posúe un pronome reflexivo, que funcionan dunha maneira parecida ó alemán sich. O caso nominativo non existe.
Por exemplo, como oposición a que o laven, como oposición a que a vistan. O pronome non distingue xénero ou número.
Numerais
Os numerais do 1 ao 4 declínanse:
O resto dos numerais son coma seguen, e non se declinan menos aqueles que son realmente substantivos:
A palabra hundrað é en realidade un nome neutro, þúsund pode ser tanto feminino coma neutro e os múltiplos de mil máis altos son masculinos opu femininos, de acordo coa súa terminación, p.ex. milljón é feminino, milljarður é masculino etc. Núll é neutro.
Adxectivos
Os adxectivos deben concordar co xénero e co número dos substantivos que describen. Por exemplo, a palabra íslenskur (Islandés) concorda como segue:
En declinación forte, por exemplo:
Tanto íslenskri coma konu son dativo singular. Neste caso é a preposición með a que goberna o caso. (Með pode referirse tamén ao acusativo, distinguíndose os casos pola sintaxe.) Este é un exemplo de declinación forte de adxectivos. Se un artigo modifica a un adxectivo, ou calquera outro pronome, úsase a declinación feble, para esta palabra sería íslenskur:
Un exemplo de declinación feble: Veiku é a declinación feble de veikur (enferma) no acusativo singular. Konuna tamén é acusativo singular, pero co artigo definido adxunto (-na), obrigando ao adxectivo a ser feble. Neste exemplo, o verbo goberna o caso.
Verbos
Como en moitos dos idiomas con declinacións, os verbos en islandés determinan (ou gobernan) os casos dos substantivos, pronomes e adxectivos posteriores na oración. Por exemplo:
O infinitivo da maioría dos verbos islandeses acaban en -a. As excepcións son uns poucos verbos a cabados en -á, como slá (‘bater’), flá (‘esfolar’) e outros, os auxiliares munu e skulu, þvo (lavar), orixinalmente þvá, e o empréstito do danés ske (suceder), mal visto polos puristas. Os dous auxilares son importantes, debido a que se usan en moitos lugares para maquillar a pobreza dos tempos simples. Þvo é, loxicamente, moi común, pero ske xeralmente evítase. Existen tres grupos principais de verbos febles en islandés: -ar, -ir, e -ur, referidos ás terminacións que presentan cando se conxugan en terceira persoa do singular do presente de indicativo. Os verbos fortes e mais os irregulares (auxiliares, ri-verbs e valda) son unha cuestión á parte. Tomando o infinitivo tala (‘falar’), por exemplo:
Compárese co verbo vera (‘Ser, estar’), verbo forte, e altamente irregular pero útil para a comparación:
Læra (‘aprender’) é un verbo -i:
E finalmente velja (‘escoller'), que é un verbo -ur:
Repárese en como para cada grupo de verbos, as conxugacións no singular cambian, mais no plural as terminacións son case sempre predecibles (-um, -ið e -a, respectivamente). Na maioría dos casos en islandés, os patróns de conxugación pódense aprender doadamente, xa que permanecen regulares en moitos verbos. Porén, cómpre advertir que non se pode determinar como conxugar un verbo simplemente a partir do seu infinitivo, de xeito que un problema da aprendizaxe do islandés é saber a que grupo pertence o verbo. Os verbos fortes encádranse en seis grupos incrementados por duplicacións, cada un deles coas súas propias peculiaridades e excepcións — hai tamén verbos auxiliares e os chamados ' verbos r - xunto co único verbo en islandés que se pode considerar totalmente irregular: valda. Existe unha clasificación máis ou menos sistemática de todos os verbos, mais os paradigmas cóntanse por ducias.
Algúns infinitivos acaban co sufixo -ja. Estes verbos pódense conxugar coma os verbos -ur, que é o mesmo que dicir que o sufixo se perde na primeira persoa do singular. Cando conxugamos os verbos -ja, a letra ‘j’ pode obviarse, de xeito que syngja (‘cantar’) sería ég syng (‘Eu canto’) na primeira persoa do singular e non ég syngj. Repárese, porén, que o j en si mesmo non é un indicador fiable. Exemplos disto serían emja (‘berrar’), que pertence a unha clase (primeira persoa do singular, ég emja, pasado ég emjaði) fronte telja (‘contar’), pertencente a outra clase, (ég tel, pasado ég taldi).
Tempos
Estritamente falando, só hai dous tempos simples, presente simple e pasado simple. Os demais fórmanse usando construcións auxiliares (algúns deles considéranse coma tempos e outros coma aspectos). Por exemplo, o presente continuo úsase do seguinte xeito:
Porén, cómpre reparar en que esta construción só se aplica polo xeral a conceptos abstractos, e non para actividades, por exemplo, sentarse non a usaría. Pola contra, o pasado simple si que a pode usar.
Os tempos colectivos son:
Voces
O islandés posúe a voz media xunta coa activa e a pasiva. Os verbos en voz media sempre acaban en -st; este final pode ser engadido tanto ao infinitivo coma ás formas verbais conxugadas. Para estas últimas, os finais das segunda e terceira persoa (i.e. -(u)r, -ð e -rð) suprímense, como tamén as consoantes dentais (ð, d e t). Comparemos o verbo breyta (‘cambiar’) coas súas formas en voz media:
A voz media de moitos verbos implican un significado lixeiramente diferente. Algúns verbos sobreviven só nesta forma, perdendo as outras ao longo do tempo. A voz media úsase normalmente nas seguintes situacións:
Modos
Como moitas outras linguas indoeuropeas, o islandés posúe o modo subxuntivo. Úsase a miúdo, para se referir a situacións cun certo grao de hipoteticidade, pero máis especificamente nas situacións seguintes:
Adverbios
Comparados con outras categorías gramaticais, os adverbios en lingua islandesa son relativamente sinxelos e non se declinan, menos nalgúns casos para facer comparacións. Pero aínda nestes casos pódense construír facilmente a partir dos adxectivos, os substantivos ou os verbos. Estes adverbios derivados con frecuencia acaban en -lega (aproximadamente equivalente ao sufixo -mente en galego):
Nota: Os adverbios acabados en-lega pódense declinar para facer comparacións, o que os converte nun grupo propio grande dabondo. Por exemplo:
Esta sería unha forma regular a para formar adverbios. Outro xeito é coller o nominativo singular neutro dun adxectivo e convertelo nun adverbio:
Outra maneira é tomar a raíz dun adxectivo e engadirlle un a:
Algúns adverbios son:
Outros adverbios básicos inclúen, entre outros:
Inn e út denotan movemento, ir cara dentro e ir cara fóra.
Sintaxe
A orde das palabras en islandés é SVO (suxeito-verbo-obxecto), xeralmente falando, co suxeito e o verbo invertidos nas preguntas e cando a oración comeza cun adverbio. Porén, a flexibilidade do sistema permite unha considerable liberdade á hora de ordenar as palabras.
Malia isto, existen certas regras de sintaxe que son relativamente inflexibles. Por exemplo, o verbo principal debe sempre ir en segundo lugar na oración. Este feito coñécese co nome de orde de palabras V2, e é común nas linguas xermánicas. Véxase o exemplo seguinte (suxeito en amarelo, verbo en azul, obxecto en vermello): Aquí o elemento var (a terceira persoa do singular do pasado simple do verbo vera, ‘ser’, i.e. ‘era’) é a segunda unidade gramatical da oración. Se mudamos a oración: Neste caso, var é aínda a segunda unidade gramatical da oración, a pesar de non ser a segunda palabra na oración. O sintagma preposicional árið 2000 (destacado en verde) conta coma unha unidade gramatical, de xeito que o verbo, como segunda unidade, debe aparecer logo de 2000 e non de árið. Suxeito e obxecto aparecen despois. Unha excepción a esta regra xorde cando se forman preguntas mediante inversión: convértese na pregunta: Neste caso, suxeito e obxecto invírtense para formaren unha pregunta, pasando o verbo a ser a primeira unidade da oración no canto da segunda. Este método de formar preguntas úsase en moitos idiomas, coma por exemplo o inglés.
As interrogativas
Como vimos, as preguntas fórmanse facilmente reordenando a orde da frase, isto é, pasando de suxeito-verbo-obxecto a verbo-suxeito-obxecto. Por exemplo: pódese pasar a pregunta como segue: Cómpre salientar que a miúdo unha forma de elipse dáse cando realizamos preguntas en segunda persoa; o verbo e þú teñen tendencia a se fusionaren para facilitaren a pronuncia. Isto reflíctese na escrita, de xeito que con frecuencia acharemos a forma talarðu no canto de talar þú. O cambio sufrido é a transformación da xorda dental fricativa þ na sonora dental fricativa ð. Esta regra aplícase a varios verbos, algúns deles coas súas propias formas especiais (por exemplo vera, ‘ser, estar’, ten a forma ertu).
Non obstante, os pronomes interrogativos (hvað/hver) deben declinarse cos verbos que modifican, de xeito que o caso do verbo mudará dependendo do verbo. O significado da oración non cambia usando hvers vegna ou af hverju; porén deben ser usados dunha maneira específica. Hví apenas se utiliza.
Cambios de pronuncia
Existe un certo número de mudanzas na pronuncia, detallados abaixo, e que ocorren en todos os tipos de palabras.
A-umlaut
É o umlaut máis vello de todos, aparecendo en todos os idiomas xermánicos, agás, quizais, o gótico. Pode darse en dúas variantes:
Non é demasiado frecuente.
U-umlaut
Dáse cando unha vogal a muda a ö pola presenza dun u na seguinte sílaba. Isto só afecta ó a, e non ó á ou au. Algúns exemplos: Se hai unha sílaba intermedia entre o primeiro a e o u, o cambio non se produce.
Se hai dous a's precedendo o u, o primeiro a convértse en ö e o segundo en u. Un exemplo:
As excepcións a esta regra inclúen varios empréstitos, por exemplo banani—banana ⇒ banönum (dativo plural) e Arabi—Arab ⇒ Aröbum (tamén dativo plural).
I-umlaut
O I-umlaut é lixeiramente máis complexo, e consiste nos seguintes cambios de vogais:
Seteventos
O topónimo galego Seteventos pode referirse a:
Lingua islandesa
I-umlaut
Ademais, outras mudanzas xa en desuso son:
Outros umlauts
Historicamente, houbo moitísimos máis umlauts en islandés , incluíndo:
Estes teñen un ámbito moito máis limitado, e operan dun xeito moi semellante aos arriba mencionados, isto é, teñen máis ou menos os mesmos efectos. Feitas as referencias anteriores aos umlauts que xa están en desuso, é preciso facer fincapé que os I- e U-umlauts están moi vivos, como parte integrante do sistema de declinacións que se usa como ferramenta para a composición de neoloxismos.
Ermengol VI de Urgell
250px|miniatura|Territorios de Ermengol VI cando morreu [[Ramon Berenguer III en 1131.]] Ermengol VI de Urgell, coñecido como o de Castela, nado en Valladolid en 1096 e finado en Castela o 20 de xuño de 1154, foi conde de Urgell entre 1102, cando faleceu o seu pai, e 1154. Foi fillo do conde Ermengol V e de María Pérez, filla do conde Pedro Ansúrez quen se encargou da tutela do seu neto durante a súa minoría de idade ao quedar orfo en 1102.
Biografía
Coa axuda de Guerau II de Cabrera, gobernante real do condado, e de Ramon Berenguer III de Barcelona conquistou en 1106 a cidade de Balaguer, que pasou a ser dende aquel momento a capital do condado de Urgell.
Xa adulto colaborou con Afonso I de Aragón na conquista de Zaragoza en 1118, así como con Afonso VII de Castela na cruzada contra al-Mariyya en 1147.
A boa relació co casal de Barcelona levou a Ermengol VI a participar na viaxe de Ramon Berenguer IV de Barcelona ata a Provenza en 1144 e a colaborar co conde de Barcelona na Cruzada contra o emirato de Lleida e a repoboación da cidade en 1149.
Matrimonio e descendencia
En 1119 casou con Arsenda de Cabrera, filla de Guerau III de Cabrera, vizconde de Àger, e de Berenguera de Queralt. Do matrimonio naceron:
Jean-Eric Vergne
Jean-Éric Vergne, nado o 25 de abril de 1990 en Pontoise, é un piloto de carreiras profesional francés. Foi o campión da tempada de Fórmula Tres Británica de 2010. En 2013 correrá en Fórmula Un con Toro Rosso.
Ermengol VI de Urgell
Matrimonio e descendencia
Cara ao 1135 casou en segundas nupcias con Elvira de Lara, filla de Roderic de Lara e a infanta Sancha de Castela. Deste matrimonio naceron:
Jean-Eric Vergne
Karting
Vergne comezou a súa carreira no karting en 2001, e tres anos máis tarde converteuse en subcampión no Campionato de Francia de Rotax Max. En 2005, terminou como subcampión no Campionato de Europa clase ICA, por detrás de James Calado, o punto culminante da súa carreira no karting lógrouno ao ano seguinte cando terminou sétimo no primeiro KF1 Campionato do Mundo de KF1, celebrado en Angerville cerca París.
Fórmula Renault 1.6 e 2.0
En 2007, Vergne pasouse aos monoprazas de carreiras, competindo na Fórmula Renault Campus de Francia que gañou comodamente no primeiro intento, acadando dez podios en trece carreiras. Vergne converteuse en membro do famoso Red Bull Junior Team e da Federación Francesa de Automóbiles Deportivos. (FFSA), á conclusión da tempada 2007.
Na seguinte tempada o 2008, Vergne competiu tanto na Eurocup Formula Renault 2.0 como na Formula Renault 2.0 West European Cup competindo co equipo SG Formula. Terminou sexto na clasificación da Eurocopa, puntuando en nove das catorce carreiras, incluíndo un podio na última carreira da tempada en Barcelona. Na West European Cup, ocupou o cuarto lugar no campionato, logarndo tres podios.
Na tempada 2009 da Fórmula Renault, Vergne seguiu nos dous campionatos co equipo "SG Formula". Terminou segundo detrás do piloto español Albert Costa na Eurocup, e tamén terminou segundo detrás de Costa no WEC.
Piñeiro, A Pobra de Trives
San Sebastián de Piñeiro (máis coñecido como Sanfiz) é unha parroquia do concello da Pobra de Trives na comarca da Terra de Trives, na provincia de Ourense. No ano 2007 tiña 74 habitantes (36 homes e 38 mulleres), 8 menos ca no ano anterior.
Jean-Eric Vergne
Fórmula Tres
Na tempada 2010 Vergne pasou ao Campionato británico de Fórmula Tres, pilotando para o equipo varias veces campión Carlin. Acadou 12 vitorias nas primeiras 24 carreiras, incluíndo tres vitorias de tres en Spa-Francorchamps. Isto foi suficiente para darlle o título a seis carreiras do fin da tempada. Foi o terceiro ano consecutivo que un piloto de Red Bull Junior Team gañaba o título con Carlin, despois de Jaime Alguersuari en 2008 e Daniel Ricciardo en 2009.
GP3 Series
En maio de 2010, Vergne fichou por Tech 1 Racing para disputar a apertura da GP3 Series en Barcelona. Foi substituído polo seu compatriota Jim Pla para a seguinte carreira en Turquía por coincidir coas datas da carreira da Fórmula Tres Británica en Hockenheim, pero regresou ao equipo para a seguinte carreira en Valencia. Con todo, a principios de xullo anunciouse que Daniel Juncadella tomaría o asento de Vergne no equipo polo resto da tempada.
Formula Renault 3.5 Series
miniatura|left | Vergne na Fórmula Renault 3.5 Series no Circuíto de Spa-Francorchamps en 2011
Fórmula Un
Vergne tivo a súa primeira aparición nun coche de Fórmula Un no Goodwood Festival of Speed en xullo de 2010, pilotando un Red Bull RB5. En setembro de 2010, pilotou un Toro Rosso como piloto de probas no Circuíto de Yas Marina en novembro.
O 14 de decembro de 2011, confirmouse oficialmente que se Vergne correra para Toro Rosso na tempada de Fórmula Un de. Xunto ao seu compañeiro membro de Red Bull Junior Team, Daniel Ricciardo.
Resultados completos na Fórmula Un
(Chave) (Carreiras en letra grosa indican pole position, carreiras en cursiva indican volta rápida) * Tempada en curso
Jules Quicherat
miniatura|Busto de Jules Quicherat na École des chartesJules Étienne Joseph Quicherat, nado en París o 13 de outubro de 1814 e finado na mesma cidade o 8 de abril de 1882, foi un historiador e arqueólogo francés, coñecido pola edición do Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d'Arc (5 vol., 1841-1849) e por estar considerado un dos pioneiros do estudo da arqueoloxía en Francia. Irmán do latinista Louis Marie Quicherat.
Traxectoria
Estudou no Collège Sainte-Barbe, onde recibiu unha educación clásica, máis tarde escribiu unha historia do centro en tres volumes. En 1835 entrou na École des chartes en 1834, obtendo o título de arquivista paleógrafo, e logo pasou a traballar na Bibliothèque Royale, en 1847 inaugurou un curso de leccións de arqueoloxía na École des chartes, e máis tarde foi designado profesor de arqueoloxía medieval e mais tamén asumiu en 1849 o posto de profesor de diplomática daquela escola, que dirixiu desde 1871 ata a súa morte. Cara ao final da súa vida comenzou a transcribir as leccións de arqueoloxía, que se publicaron postumamente.
Blockbuster
miniatura|O primeiro blockbuster cinematográfico normalmente admitido como xénero cinematográfico é [[Tiburón (filme)|Tiburón de Steven Spielberg.]] Un blockbuster, bombazo ou éxito de vendas, son termos que se aplican ós filmes, ó teatro e ás veces tamén ós videoxogos, que denotan que son populares ou exitosos, normalmente cunha produción que leva un grande orzamento e que logran os mellores resultados en venda de billetes nun tempo marca.
Blockbuster (en inglés, literalmente 'que fai estoupar un bloque -de edificios-') era nun principio un termo do argot teatral estadounidense que cualificaba unha peza que lograba un éxito importante. Polo tanto, un blockbuster sería unha peza que levaría todos os outros teatros da veciñanza á quebra.
Orixe do termo
A orixe do concepto, quizais se sitúa a mediados ou finais dos anos 70 e tivo a súa época dourada nos 80. Os filmes Tiburón (1975) e A guerra das galaxias (1977) foron os primeiros exemplos como filmes. O director Steven Spielberg fíxose famoso na década dos 80 producindo blockbusters como Gremlins (1984), Os Goonies (1985), Back to the Future (1985), Young Sherlock Holmes (1985) ou Innerspace (1987), e na década de 1990 Men in Black (1997) ou A máscara do Zorro.
Metafonía
dereita|miniatura|300px|Vocalismo tónico da lingua galega.
A metafonía é un fenómeno fonético e fonolóxico que consiste na alteración do timbre dunha vogal tónica por influencia das vogais próximas. Este é un fenómeno propio do galego-portugués tamén presente noutras linguas romances como o Italiano e en zonas do astur-leonés. A metafonía propia do galego e do portugués é a apertura da vogal tónica media por causa de vogal final aberta ou o feche de vogal media por vogal final fechada ou semipechada.
Características
O fenómeno chámase tamén metafonía nominal porque en galego e portugués non afecta a formas verbais senón só a nomes (substantivos e adxectivos). O caso máis común de metafonía é cando o -o final fixo que as dúas vogais tónicas /ε/ /ɔ/, abertas etimoloxicamente, pasasen a pechadas /e/ /o/ nunha parte do territorio galego. A evolución do latín, sería:
As palabras afectadas pola metafonía non ocupan áreas totalmente idénticas, senón que varían segundo a palabra. Pero pódese dicir que ocupan sempre a parte occidental de Galicia, expandíndose cara o sector central e sendo o oriental o que máis se resiste.
Non pasa o mesmo en ollo, que se pronuncia sen metafonía /'ɔλo/ na totalidade da provincia de Ourense, no galego exterior, en Lugo (aínda que nalgúns sitios hai algo de metafonía coma no Ortegal), e tamén concellos fronteirizos entre Pontevedra e Ourense. Manuel Ferreiro refire que nalgúns caso a metafonía serve para diferenciar significados como entre ollo da cara e ollo dun obxecto. A metafonía provocada por -a final é moito menos común en Galiza.
Nos dialectos portugueses centro-meridionais o sistema é lixeiramente diferente, pois alí diferenciase entre o singular con metafonía e o plural sen ela. Williams di que isto se debe a que o -s final fixo máis lenta a evolución da pronuncia do o postónico a -u e polo tanto detivo a metafonía.
A metafonía en xeral non está condenada no estándar, senón que permite unha dobre posibilidade de pronunciación, con metafonía ou sen ela. Porén, no caso de medo, coma as zonas afectadas pola metafonía ocupan unha maioría abafadora prefírese a pronuncia do e pechado. A metafonía na escrita non ten repercusión algunha, polo que non se pode analizar a súa aceptación na literatura. Tampouco é visible a súa aprobación/rexeitamento ou identificación con distintos sectores da sociedade ou zonas de Galiza.
A metafonía chámase tradicionalmente en castelán e francés inflexión. Algúns autores influenciados por ese uso chaman inflexión ao proceso aquí descrito e metafonía á alteración do timbre por causa do i semivogal.
Casa da Moeda de Nova Orleáns
A Casa de moeda de Nova Orleáns (en inglés New Orleans Mint) foi unha fábrica de moeda estadounidense sita en Nova Orleáns, Luisiana, unha das ramas da Casa da Moeda dos Estados Unidos, que estivo operativa entre 1838 e 1861 e, posteriormente, entre 1879 e 1909.
Durante os seus anos de funcionamento produciu máis de 427 millóns de moedas de ouro e prata de case todos os valores, por un valor aproximado de 307 millóns de dólares. Todas estas moedas amosan como marca de ceca a inicial "O" do topónimo de Nova Orleáns.
O edificio estivo pechado durante a maior parte da Guerra Civil estadounidense e o subseguinte período de reconstrución. Posteriormente serviu para diversas funcións, como Oficina de Ensaios dos Estados Unidos, almacén da Garda Costeira ou refuxio nuclear. A partir de 1981, pasou a integrar o Museo Estatal de Luisiana. En 2005 sufriu danos severos por mor do Furacán Katrina e, logo de tres anos de obras de restauración, reabriu en outubro 2007.
A Casa de Moeda de Nova Orleáns foi recoñecida como Sitio Histórico Nacional (National Historic Landmark) e é o edificio en pé máis antigo de cantos albergaron unha rama da Casa da Moeda nos Estados Unidos.
Prolegómenos
esquerda|miniatura|250x250px|[[Planos orixinais da Casa de Moeda de Nova Orleáns (1835). Museo Estatal de Luisiana.]]
Como resultado, en 1835 o Goberno federal estableceu tres cecas sucursais: as casas de moeda de Nova Orleáns (Luisiana), Charlotte (Carolina do Norte) e Dahlonega (Xeorxia), estas dúas últimas situadas en rexións auríferas. Porén, Nova Orleáns foi seleccionada pola súa localización estratéxica ás beiras do río Mississippi, o cal a convertía nun centro importante para a actividade comercial, na que destacaba a exportación de algodón producido nas plantacións daquela zona. Así mesmo, grandes cantidades de ouro proveniente de México pasaban anualmente polo porto de Nova Orleáns. No século XIX, Nova Orleáns era a quinta cidade máis grande dos Estados Unidos ata a Guerra Civil e mantiña máis comercio co estranxeiro que ningunha outra cidade do país. Ademais, a distancia coas veas de ouro que se acababan de descubrir en Alabama era relativamente curta.
O 10 de abril de 1835, o director da Casa da Moeda dos Estados Unidos, Samuel Moore, anunciaba nun xornal de Filadelfia a proposta de construción das instalacións da nova rama da casa de moeda en Nova Orleáns. Contratouse a Martin Gordon para supervisar as obras, que se levaban a cabo sobre un deseño do arquitecto William Strickland, quen xa fora responsable do deseño das cecas de Filadelfia e de Charlotte. A construción respondía aos gustos de Strickland polas formas neorrenacentistas.
O edificio da ceca ergueuse nun lugar preeminente da cidade. Aséntase moi preto do río, no barrio francés, orixe da actual cidade de Nova Orleáns. Baixo os períodos de dominación francesa e española, nese lugar atopábase unha das fortificacións defensivas da cidade. En 1792, o gobernador español, Francisco Luis Héctor de Carondelet, ergueu alí o Forte San Carlos, que foi destruído en 1821.
De xeito diferente ás outras dúas casas de moeda, que só cuñaban moedas de ouro, Nova Orleáns producía moedas de ouro e de prata, e en cantidades moito máis grandes, o que a convertía na ceca sucursal máis importante do país, ata que a Casa da Moeda de San Francisco empezou a producir un valor monetario aínda maior en moedas de ouro, a mediados da década de 1850.
Primeiro período de funcionamento: 1838-1861
miniatura|John Leonard Riddell, empregado da ceca de Nova Orleáns O inicio das actividades do novo establecemento tiveron lugar o 8 de marzo de 1838, cun depósito de lingotes de ouro de orixe mexicana, e dous meses despois, o 7 de maio, saíron das prensas da nova casa de moeda as súas primeiras cuñaxes: 30 moedas de dez centavos (dimes). Desde esta data ata que a ceca caeu en mans dos Confederados en 1861, nas súas instalacións cuñáronse practicamente todos os valores de moedas de prata e de ouro: moedas de tres (só en 1851), de cinco e de dez centavos en prata, cuartos dólares, medios dólares e dólares tamén en prata, e moedas de un, de 2'5, de tres, de cinco, de dez e de vinte dólares de ouro.
Neste primeiro período foron varios os personaxes destacados que pasaron pola Casa da Moeda de Nova Orleáns. Un deles foi John Leonard Riddell (1807-1865), que traballou como refinador e fundidor entre 1839 e 1848 e, á marxe deste traballo, acadou un notable prestixio nos eidos da botánica, a medicina, a química, a xeoloxía e a física (foi o inventor do microscopio binocular). Riddell escribiu tamén acerca de temas numismáticos. En 1845 publicou un libro titulado Monograph of the Silver Dollar, Good and Bad, Illustrated With Facsimile Figures, e dous anos máis tarde apareceu un artigo seu en DeBow's Review titulado "The Branch Mint at New Orleans [...]". Porén, Riddell resultaba un personaxe controvertido no seo da Casa da Moeda e as súas disputas con outros traballadores da institución están ben documentadas.
Guerra civil e reconstrución: 1861-1879
esquerda|miniatura|250x250px|Medio dólar cuñado polos Confederados na Casa de Moeda de Nova Orleáns ([[1861).]]
A Casa de moeda de Nova Orleáns operou continuamente desde a súa apertura en 1838 ata o 26 de xaneiro de 1861, cando o Estado de Luisiana se separou dos Estados Unidos. O 29 de xaneiro, a Convención de Secesión volveu reunirse en Nova Orleáns e aprobou unha ordenanza que lles permitía aos funcionarios federais a permanencia nos seus postos, e o 5 de febreiro designouse un comité co obxectivo de facer un inventario do anterior Goberno federal, no que se informou de que a cámara acoirazada da Casa da Moeda atesouraba 483.983 dólares en moedas de ouro e de prata. Nos rexistros dos Arquivos Nacionais de Rockville, Maryland, reflíctese que esta cantidade se desagregaba en 308.771 dólares en pezas de ouro e 175.212 en moedas de prata. A única moeda de ouro producida en xaneiro de 1861 foi a de vinte dólares de ouro, da que se cuñaron 15.438 unidades no devandito mes. Con todo, nos rexistros da propia Casa da Moeda menciónase que soamente se cuñaron 5.000 unidades desa moeda polo Goberno federal en xaneiro de 1861. Ademais, os funcionarios confederados crearon probas dun reverso alternativo a nome dos Estados Confederados (véxase a imaxe adxunta).
En marzo de 1861, Luisiana aceptou a Constitución dos Estados Confederados e o novo Goberno confederado mantivo nos seus postos a todos os funcionarios da fábrica de moeda. Baixo as novas autoridades cuñáronse 962.633 dos 2.532.633 de moedas de medio dólar producidas na ceca de Nova Orleáns con data de 1861. Investigacións recentes deron como resultado que algunhas destas moedas presentaban lixeiras anomalías, como os medios dólares de 1861 (con marca de ceca O) cunha liña entre o 8 e o 6 da data, ou aqueles en que un dos rebentos de loureiro do reverso aparece con forma de punta de lanza. Descoñécese o número exacto de moedas de medio dólar confederadas que se cuñaron con estas anomalías, pero sábese a día de hoxe hai catro exemplares localizados. Un deles, que se vendeu nunha poxa por unha grande suma, foi no seu día propiedade de Jefferson Davis, o único presidente dos Estados Confederados.
miniatura|300px|A Casa da Moeda de Nova Orleáns nun [[gravado de 1873.]]
As operacións de cuñaxe confederadas proseguiron desde o 1 de abril ata que o ouro se esgotou, ese mesmo mes. O persoal mantívose nos seus postos ata o 31 de maio de 1861. A partir dese momento, a Casa da Moeda serviu para acuartelar as tropas confederadas, ata que foi finalmente capturada, xunto co resto da cidade, o ano seguinte, en gran parte polas forzas navais da Unión, baixo o mando do almirante David Farragut.
Xa en mans das autoridades da Unión, en 1876, a casa de moeda foi reaberta como oficina de ensaio de metais preciosos. A súa maquinaria de cuñaxe vírase moi deteriorada pola guerra pero, debido á súa importancia, proporcionóuselle un novo equipamento para a fabricación de moedas. O edificio foi reformado e volveu pórse en servizo en 1879, para producir principalmente moedas de prata, entre elas o salientable dólar Morgan, que sairía das súas prensas entre 1879 e 1904.
Segundo período de funcionamento: 1879-1909
A remodelación e a volta á operatividade da Casa de Moeda de Nova Orleáns debeuse, en parte, ao feito de que en 1878 o Goberno federal de Washington aprobara a Lei Bland-Allison, que ordenaba a adquisición e a cuñaxe dunha gran cantidade de prata ao ano, e o Departamento do Tesouro necesitaba instalacións adicionais para o facer. Isto provocou que a ceca reabrise para cuñar dólares de prata en gran cantidade, a maioría dos cales se almacenaba logo no mesmo edificio da ceca, en lugar de distribuírse para a súa entrada en circulación. O presidente Rutherford B. Hayes nomeou o exsenador de Mississippi e gobernador Henry S. Foote como novo superintendente da ceca.miniatura|300x300px|[[Dólar Morgan da Casa de Moeda de Nova Orleáns, unha das moedas estadounidenses máis senlleiras.]]Durante este segundo período de funcionamento, en Nova Orleáns cuñáronse moedas desde os dez centavos de prata ata os 20 dólares de ouro (destas últimas só 2.325 exemplares en 1879). Así mesmo, a ceca tamén cuñou en 1907 máis de cinco millóns e medio de moedas de prata de vinte centavos de peso para o Goberno mexicano como parte do programa de produción de moeda estranxeira do Goberno estadounidense. A Casa da Moeda de Nova Orleáns, cuxas moedas se poden identificar pola marca de ceca "O" que amosan nos seus reversos, gañou unha reputación de producir moedas dunha calidade mediocre; polo xeral, o seu brillo non é tan intenso como o doutras casas de moeda do país e as zonas centrais tenden a ser aplanadas e cuñadas con menor vigor que noutras fábricas. Por tal motivo, as moedas desta ceca cunha cuñaxe correcta son moi apreciadas no mercado numismático actual, pola súa rareza.
Séculos XX e XXI
esquerda|miniatura|Detalle da [[marca de ceca "O" da Casa de Moeda de Nova Orleáns, nunha moeda de 10 dólares.]]