cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ecumenópole
Ecumenópole é un termo ideado polo arquitecto e planificador urbano Constantinos Doxiadis no ano 1967. O termo alude á idea de que, nun futuro, as áreas urbanas e megalópoles se fusionarán unha única cidade mundial, dada a crecente urbanización e medramento da poboación.
Un mundo levado a este nivel de desenvolvemento podería, presuntamente, ter que importar os seus alimentos doutros planetas ou posuír enormes instalacións hidropónicas, orbitais ou subterráneas. Unha civilización capaz de construír unha ecumenópole está case, por definición, no tipo I da Escala de Kardashev.
Doxiadis ideou un escenario baseado na tradición e nas tendencias de desenvolvemento urbanístico da súa época, predicindo primeiro unha eperópole europea (unha cidade continente), que abranxería a área comprendida entre Londres, París e Ámsterdam.
Ecumenópole ana ficción
Na literatura de ficción científica, existen diversos exemplos de ecumenópoles:
Arqueógnatos
Os arqueógnatos (Archaeognatha), do grego αρχαιος archaeos, 'antigo' e γναθος gnathos, 'mandíbula', son unha primitiva orde de insectos carentes de ás (do grupo parafilético dos apterigotos), ectógnatos (con pezas bucais externas), de forma alongada, con tres cercos ("colas") no extremo do abdome e o corpo cuberto de escamas con reflexos metálicos. Describíronse unhas 350 especies. Son un dos grupos de insectos que menos cambios evolutivos sufriu desde a súa aparición no Devoniano, hai 390 millóns de anos.
Segundo as clasificacións actuais, as antigas ordes Monura e Microcoryphia deben agruparse na orde Archaeognatha, como mostra o seguinte cladograma:
Por razóns históricas un nome alternativo para a orde Archaeognatha é Microcoryphia.
Xudas Tadeo
San Xudas Tadeo é un santo cristián e un dos doce apóstolos de Xesús de Nazaret. Os seus outros nomes son Tadeo, Xudas Lebeo e Xudas, irmán de Santiago o Menor. Tamén coñecido como San Tadeo (Θαδδαῖος, transl. Thaddæus ou Thaddaeus en diferentes versións da Biblia), e como San Matfiy (Фаддей, он же Иуда Иаковлев или Леввей, en ruso) na tradición ortodoxa rusa (xunto con San Xudas). Ás veces identifícase como Xudas, irmán de Xesús, mais cómpre non confundilo con Xudas Iscariote, o outro apóstolo, que traizoou a Xesús Cristo.
A Igrexa Apostólica Armenia honra a Tadeo xuntamente con San Bartolomeu como santo padroeiro e responsábel por ter levado o Cristianismo á Armenia. É o santo patrón das causas desesperadas e das causas perdidas na Igrexa Católica.
O atributo de San Xudas é a maza ou mallo. Tamén acostuma aparecer nas iconas cunha lapa á volta da cabeza, que representa a súa presenza durante a Pentecoste, cando recibiu o Espírito Santo xuntamente cos outros doce apóstolos. Outro atributo común é ver a Xudas Tadeo cunha imaxe de Xesús Cristo, a imaxe de Edesa. Nalgunhas ocasións leva un rolo ou un libro (presuntamente a Epístola de Xudas) ou unha regra de carpinteiro.
Identidade
miniatura|esquerda|230px|Procesión de San Xudas Tadeo en [[Lima, Perú]]
Posíbel identificación con Xudas, irmán de Xesús
Xudas é claramente distinto de Xudas Iscariote, outro discípulo que sería o traidor de Xesús. Xudas é unha tradución do nome Ιούδας do orixinal grego do Novo Testamento, o que á súa vez é unha variante de Xudá, un nome moi común entre os xudeus da época.
"Xudas, fillo de Santiago" ou "Xudas de Santiago" (na Vulgata, 'Iudam Iacobi et Iudam Scarioth qui fuit proditor') é mencionado só dúas veces no Novo Testamento: nas listas apostólicas de Lucas, no Evanxeo e nos Feitos dos Apóstolos. O Evanxeo de Xoán tamén menciona unha vez - (Xoán, capítulo = 14, verso = 22) un discípulo chamado "Xudas (non o Iscariote)", o que xeralmente é identificado coma Xudas Tadeo, aínda que algúns estudosos vexan esta identificación incerta. A frase "Xudas de Santiago" pode igualmente ser entendida como unha relación entre irmáns ou de pai e fillo e, por iso, as opinións se dividen sobre que Xudas, o apóstolo, podería ser a mesma persoa que Xudas, irmán de Xesús, que é mencionado en Marcos 6:3 e Mateo 13:55-57 (xuntamente con outros irmáns, inclusive Santiago, o Xusto), considerado pola tradición como o autor da Epístola de Xudas. Algúns católicos cren que os dous Xudas son a mesma persoa, mentres que os protestantes non.
Posíbel identificación con Tadeo
Nas listas apostólicas de Mateo e Marcos, non se fala de Xudas, mais de Tadeo (ou, nalgúns manuscritos de Mateo 10:3, "Lebeus, de apelidos Tadeo"). Isto levou a moitos cristiáns desde os primeiros anos a harmonizar as listas propondo un "Xudas Tadeo", coñecido por ambos os nomes. Esta proposta se torna aínda máis plausíbel polo feito de que "Thaddeus" parece ter sido un apelido. Unha complicación adicional está no feito de que o nome "Xudas" foi manchado por Xudas Iscariote. Xa se argumentou que por iso non é sorprendente que Marcos e Mateo se refiran a el con outro nome.
Algúns estudosos bíblicos rexeitan esta teoría, porén, defendendo que Xudas e Tadeo non son a mesma persoa. Outros entón propuxeron teorías alternativas para explicar a discrepancia: unha substitución dun polo outro incluso durante o ministerio de Xesus por mor dunha suposta morte ; a possibilidade que "doze" seria um número simbólico ou uma estimativa ou simplemente que os nomes non foron preservados de forma exacta pola igrexa antiga.
Tadeo, o apóstolo, xeralmente crese distinto de Tadeo de Edesa, un dos Setenta Discípulos.
Tradición e lenda
miniatura|Mosteiro de San Tadeo, en Irán. A tradición conta que San Xudas predicou o Evanxeo na Xudea, Samaria, Idumeia, Siria, Mesopotamia e Libia antiga. Crese tamén que visitou Beirut e Edesa na Mesopotamia, malia que o emisario desta última misión sexa tamén identificado por outras fontes como Tadeo de Edesa, un dos Setenta. A súa morte ocorrería xunto coa de Simón, o zelote na Persia, onde terían sido martirizados.
A lenda dá ademais datos de que San Xudas tería nacido dunha familia xudaica en Paneas, unha cidade na Galilea que, cando foi posteriormente reconstruída polos romanos, foi renomeada como Cesareia de Filipe. É probábel que falase tanto grego coma aramaico, e, ao igual que os seus contemporáneos naquela rexión, que era labrego de profesión. Ademais, segundo a lenda, San Xudas era fillo de Cleofas e a súa esposa, María, unha irmá da Virxe María. Esta mesma tradición afirma que seu pai fora asasinado pola súa devoción aberta e sen restricións a Cristo resucitado.
Aínda que San Gregorio, o Iluminador é considerado o "Apóstolo dos Armenios", cando Xudas Tadeo bautizou o rei Tiridates III da Armenia en 301 d.C., converteu os armenios e os apóstolos Xudas e Bartolomeu, considérase que foi el quen levou o cristianismo a Armenia e, por iso, todos eles son venerados como santos padroeiros pola Igrexa Apostólica Armenia. Ligada a esta tradición están os mosteiros de San Tadeo (hoxe no norte do Irán) e o San Bartolomeu (hoxe no sueste de Turquía), ambos os dous construídos no que entón era parte da Armenia (provincia romana).
As súas reliquias atópanse presuntamente na Basílica de San Pedro, en Roma, a onde foron trasladadas e onde son veneradas até hoxe.
Verbo irregular
Os verbos irregulares son aqueles que presentan variacións no tema de perfecto e ou no tema de presente que implican que non encaixen no paradigma regular.
Tema de perfecto irregular
Hai un grupo de 18 verbos que teñen un tema específico para a conxugación do pretérito de indicativo, antepretérito, pretérito de subxuntivo e futuro de subxuntivo.
Hai que destacar que nos verbos que teñen un tema de perfecto diferente do tema de presente non se produce sincretismo entre o futuro de subxuntivo (der, deres,...) e o infinitivo conxugado (dar, dares,...)
A raíz no tema de presente
No tema de presente poden presentar ata tres radicais distintos:
centro
Espiral Maior
Espiral Maior é unha editorial galega fundada no ano 1991 e dirixida dende entón polo poeta Miguel Anxo Fernán-Vello.
Traxectoria
Aínda que abrangue tamén xéneros como a narrativa ou o teatro, a súa actividade principal é a edición de poesía, xénero do que leva editados máis de douscentos títulos. Dende a súa fundación, a editorial publica boa parte dos premios de poesía de concellos e asociacións galegas, contando tamén co seu propio certame, o Premio Espiral Maior de Poesía, convocado dende 1992 e aberto dende o ano 2006 a obras en idioma portugués. A colección principal de poesía caracterizouse por sufragar parte dos seus custos a través da subscrición. Os nomes dos subscritores figuran na última páxina de cada volume e reciben un exemplar numerado e autografado polo autor. Ademais da colección principal de poesía, a editorial tivo a colección "A Illa Verde", de prezos populares (hoxe extinta), e a colección "Opera Omnia", edicións moi coidadas dedicadas a acoller as obras completas de autores canónicos.
Feirobal
O topónimo galego Feirobal pode referirse a:
Kallocaína
Kallocaína é unha novela distópica en lingua sueca escrita pola autora escandinava Karin Boye e publicada en 1940 por Albert Bonniers Förlag co título orixinal de Kallocain. Describe un mundo futuro de terror cotián a través dos ollos do químico Leo Kall, científico que traballa nun Estado Mundial totalitario. Foi traducida ao galego por Marta Dahlgren, e publicada por Editorial Hugin e Munin en 2015.
A obra resultou gañadora do XV premio Plácido Castro, fallado en xuño de 2016.
Trama
Leo Kall vive coa súa muller Linda Kall nunha cidade adicada á industria química. Leo é un científico leal ao sistema político, e desenvolve unha droga da verdade á que dá nome, a kallocaína. A droga causa o efecto de facer que as persoas revelen calquera información, mesmo pensamentos dos cales non son conscientes.
No desenvolvemento da droga Leo é levado a comisarías para contrastar o seu uso en acusados por traizón. Descobre así que existe unha rede de persoas contrarias ao réxime, individualistas e civilistas e partidarias da cultura existente antes da imposición do Estado Mundial.
Ao cabo, cando Leo decide evadirse e saír á superficie para liberar a súa curiosidade, é capturado por militares do Estado Universal, en guerra contra o Estado Mundial ao que pertencía.
Narración
O relato está escrito en primeira persoa polo propio Leo Kall desde o seu cativerio, como memorias. Un dos aspectos importantes na novela son as relacións e conexións entre os distintos personaxes, como o matrimonio con Linda e os sentimentos de celos, así como as suspicacias nunha sociedade con forte servilismo e incerteza legal.
O tratamento do tema da droga da verdade ligado á subordinación de cada cidadán ao Estado aparece tamén na obra Un feliz mundo novo de Aldous Huxley (1932), outra obra na que a farmacoloxía é usada para a submisión das persoas. Porén, mentres que na novela de Huxley a droga é usada para eliminar a necesidade da inconformidade xeral, en Kallocaína a droga é usada para detectar actos individuais e propósitos de rebelión.
Aparecen tratados os temas da individualidade nun estado totalitario, o sentido da vida e o poder do amor.
A obra desenvólvese principalmente no laboratorio de Leo Kall, así como no seu domicilio.
Adaptacións
Kallocain foi traducida a máis de dez linguas. En 1981 Hans Abramson dirixiu unha adaptación a miniserie para televisión.
Velia
alt=Silver coin from Velia|miniatura|295x295px|Moeda de prata de Velia, ao redor do 280 a.C., con Atenea no anverso e un león devorando un corzo no reverso.
Velia era o nome romano dunha antiga cidade da Magna Grecia na costa do Mar Tirreno. Fundada polos gregos de Focea como Hyele (Ὑέλη) ao redor do 538–535 a.C. O nome cambiou máis tarde a Ele e despois Elea (Ἐλέα) antes de que fose coñecida polo seu nome italiano e latino durante a era romana. As súas ruínas están situadas na rexión de Cilento, preto da moderna vila de Velia, que leva o nome da antiga cidade. A aldea é unha frazione da comune de Ascea na provincia de Salerno, en Campania, Italia.
Xeografía
A cidade está situada preto da costa do Mar Tirreno nunha zona montañosa próxima á Marina di Casalvelino e Marina di Ascea, nunha estrada que une Agropoli co sur da Costa cilentina. A súa poboación sitúase principalmente na chaira xunto ao mar (que rodea a parte sur das antigas ruínas) e nas zonas de outeiros de Enotria, Bosco e Scifro. Velia tamén tiña unha estación de ferrocarril na liña Nápoles-Salerno-Reggio Calabria, pechada a finais dos anos setenta. miniatura|270px|Cidades da Magna Grecia coa situación de Elea.
Historia
Segundo Herodoto, no 545 a.C. os gregos xónios fuxiron de Focea na moderna Turquía, que estaba a ser sitiada polos persas. Despois dalgúnhas andanzas (de 8 a 10 anos) polo mar, detivéronse en Reggio de Calabria, onde probablemente xuntáronse Xenófanes, que estaba nese momento en Messina e logo emigraron cara ao norte ao longo da costa e fundaron a cidade de Hyele, despois renomeada como Ele e despois, eventualmente, Elea. A localización está case á mesma latitude que Focea.
Elea non foi conquistada polos Lucanos, pero finalmente uniuse a Roma no 273 a.C e foi incluída na antiga Lucania. De acordo co libro 6 da Eneida de Virxilio, Velia é o lugar onde o corpo de Palinuro chegou a terra.
Ruínas
Existen restos das murallas da cidade, con vestixios dunha porta e varias torres, dunha lonxitude total de máis de tres quilómetros, e pertencen a tres períodos diferentes, en todos os cales utilízase a calcaria cristalina da localidade. Os tixolos tamén se empregaron en tempos posteriores, a súa forma é peculiar deste lugar, cada un deles con dúas canles rectangulares nun lado e de aproximadamente 3´8 cm. cadrados, cun grosor de case 10´16 cm. Todos levan selos de ladrillos gregos. Hai algúns restos de cisternas no sitio, e, outros restos de edificios.
Eleáticos
Os Eleáticos eran unha escola de filosofía presocrática. O grupo fundouse no inicio do século V a.C. por Parménides. Outros membros da escola foron Zenón de Elea e Meliso de Samos. Xenófanes ás veces está incluído na lista, aínda que hai algunha disputa respecto diso.
Soutelo, Farnadeiros, Muíños
Soutelo é un lugar da parroquia de Farnadeiros no concello ourensán de Muíños na comarca da Baixa Limia. Tiña 24 habitantes no ano 2020 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 13 eran homes e 11 eran mulleres.
Xiga-
Xiga (símbolo G) é un prefixo do Sistema Internacional de Unidades que denota un factor de 109, ou 1 000 000 000.
Adoptado en 1960, o prefixo ven do grego γίγας, significando xigante.
En informática, xiga pode moitas veces significar 1 073 741 824 (230) para as unidades de información, como xigabit ou xigabyte, mais tamén pode denotar 1 000 000 000 doutras cantidades, como taxas de transferencia: 1 gigabit/s = 1 000 000 000 bit/s. O prefixo binario gibi foi suxerido para 230, de modo a eliminar esta ambigüidade, porén aínda non obtivo un uso xeneralizado.
Notas
תחיליות במערכת היחידות הבינלאומית
Hemípteros
Os hemípteros (Hemiptera) son unha orde de insectos que comprende de 50 000 a 80 000 especies moitos deles chamados chinches, pero tamén pertencentes a outros grupos como os das cigarras, áfidos (pulgóns) ou zapateiros, entre outros. O seu tamaño varía de 1 mm a 15 cm e teñen unhas pezas bucais chuchadoras características.
A maioría dos hemípteros aliméntanse de plantas, usando as súas pezas bucais chuchadoras e perforadoras para extraer os zumes das plantas. Algunhas especies son parasitas, mentres que outras son predadoras e aliméntanse doutros insectos ou outros pequenos invertebrados. Viven nunha ampla variedade de hábitats, xeralmente terrestres, aínda que algunhas especies están adaptadas á vida na auga ou na superficie da auga doce. Os hemípteros son hemimetábolos, e teñen ninfas xoves que lembran bastante aos adultos. Moitos áfidos poden realizar a partenoxénese, producindo fillos a partir de ovos non fertilizados; isto facilita que se multipliquen de forma moi rápida en condicións favorables.
Algunhas especies, como moitos áfidos, son importantes pragas agrícolas e danan os cultivos pola a súa acción directa de zugar os zumes internos da planta, pero tamén causan danos indirectos ao seren vectores de graves enfermidades virais. Algunhas poden ser vectores de enfermidades humanas; por exemplo, en América Central e do Sur os Triatominae (Triatoma, Rhodnius, Panstrongylus) son importantes vectores da enfermidade de Chagas ou tripanosomíase americana. Os hemípteros foron criados para a obtención do pigmento extracto de cochinilla (tamén chamada carmín) e de goma laca. A chinche das camas é un parasito hematófago persistente dos humanos. Outras especies foron utilizadas para o control biolóxico de pragas doutros insectos. As cigarras (carricantas, chicharras ou cantariñas) foron utilizadas como alimento e aparecen na literatura desde a Ilíada de Homero.
Diversidade
Os hemípteros son a orde máis grande de insectos hemimetábolos (que non sofren unha metamorfose completa; aínda que algúns exemplos de machos de cocoideos experimentan unha forma de metamorfose completa. ) Outras ordes de insectos, máis numerosas en especies, teñen un estadio pupal (é dicir, teñen metamorfose completa ou holometabolismo), como os coleópteros, lepidópteros, dípteros e himenópteros. O grupo é moi diverso. A maioría de especies son terrestres, entre as que hai varias pragas agrícolas importantes, pero algunhas encóntranse en hábitats de auga doce. Entre estes últimos están os Corixidae, Gerridae, e Belostomatidae.
Taxonomía e filoxenia
miniatura|upright|Un [[Fulgoromorpha fósil do Cretáceo temperán da Formación Crato do Brasil, de hai uns 116 millóns de anos.]]
O rexistro fósil dos hemípteros remóntase ao Carbonífero (Moscoviano). Os fósiles máis antigos son os Archescytinidae do Permiano inferior e crese que son basais aos Auchenorrhyncha. Os Fulguromorpha e Cicadomorpha aparecen no Permiano supeior, como tamén os Sternorrhyncha dos grupos Psylloidea e Aleurodoidea. Os áfidos e cocoideos aparecen no Triásico. Os Coleorrhyncha remóntanse ao Xurásico inferior. Os Heteroptera apareceron no Triásico.
Os representantes actuais da orde Hemiptera (ás veces denomindaos Rhynchota) foron situados historicamente en dúas ordes, os Homópteros e os Heteroptera/Hemiptera, baseándose en diferfenzas na estrutura das ás e na posición do rostro. A orde hoxe divídese en catro ou máis subordes, despois de que se estableceu que os "Homoptera" eran parafiléticos (agora son os Auchenorrhyncha e Sternorrhyncha). O cladograma seguinte está baseado nunha análise da filoxenia dos Paraneoptera feita por Hu Li e colegas en 2015, usando secuencias do xenoma mitocondrial e modelos homoxéneos. Sitúa os Sternorrhyncha como clado irmán dos Thysanoptera e os piollos, o que fai que os Hemiptera tan como se entendían tradicionalmente non sexan monofiléticos. Porén, cando se usaron modelos heteroxéneos, viuse que os Hemiptera eran monofiléticos. Crese que o resultado no que os Hemiptera eran considerados non monofiléticos foi probablemente debido a artefactos filoxenéticos, como unhas taxas de substitución elevadas en Sternorrhyncha en comparación coas outras subordes de Hemiptera.
Pezas bucais
miniatura|As pezas bucais dos hemípteros son distintivas, con [[Mandíbula (artrópodos)|mandíbulas e maxilas modificadas para formar un "estilete" perforante envaiñado nun labio modificado.]]
A característica definitoria dos hemípteros é o seu "bico" no cal as mandíbulas modificadas e maxilas forman un "estilete" que está envaiñado dentro dun labio modificado. O estilete pode perforar tecidos e chuchar líquidos, mentres que o labio o sostén. O estilete contén unha canle para o movemento cara ao exterior da saliva e outro para o movemento cara ao interior do alimento líquido. Unha bomba salivar dirixe a saliva á presa; unha bomba cibarial extrae os líquidos da presa. Ambas as bombas son accionadas por medio de potentes músculos dilatadores situados na cabeza. O bico está xeralmente dobrado baixo o corpo cando non se usa. A dieta é normalmente de zumes internos de plantas, pero algúns hemípteros, como os Reduviidae zugan sangue, e uns poucos son predadores.
Tanto os hemípteros herbívoros coma os predadores inxectan encimas para empezar a dixestión extraoralmente (antes de que a comida entre no corpo). Estes encimas son amilases para hidrolizar o amidón, poligalacturonase para debilitar as duras paredes celulares das plantas e proteinases para degradar proteínas.
Carme Valls
Carme Valls Llobet, nada en Barcelona o 21 de maio de 1945 é unha política e médica española, especializada en endocrinoloxía e medicina con perspectiva de xénero. Dirixe o programa «Muller, Saúde e Calidade de Vida» no Centro de Análise e Programas Sanitarios (CAPS). Entre 1999 e 2006 foi deputada no Parlamento de Cataluña na V e VI lexislaturas polo Partido dos Socialistas de Cataluña - Ciutadans pel Canvi.
A súa reivindicación máis importante é a inclusión das diferenzas entre homes e mulleres no deseño e análise de estudos sobre patoloxías e tratamentos.
Hemípteros
Pezas bucais
Aínda que os Hemiptera varían amplamente na súa forma global, as súas pezas bucais forman un distintivo "rostro". Outras especies de ordes de insectos con pezas bucais modificadas formando algo parecido ao rostro e os estiletes dos Hemiptera son algúns Phthiraptera, mais por outras razóns xeralmente son doados de recoñecer como non hemípteros. De xeito similar, as pezas bucais de Siphonaptera, algúns Diptera e Thysanoptera lembran superficialmente o rostro dos Hemiptera, pero nun exame máis detallado as diferenzas son considerables. Ademais de polas pezas bucais, varias outras ordes de insectos poden confundirse con hemípteros, pero todas teñen mandíbulas picadoras e maxilas en vez de rostro. Exemplos son as carrachas e os psócidos, que teñen ambos antenas multisegmentadas e máis longas, e algúns escaravellos, pero estes teñen ás anteriores completamente endurecidas que non se solapan.
Carme Valls
Traxectoria
Licenciada en Medicina pola Universitat de Barcelona, de 1962 a 1968 foi delegada do seu curso, elixida democráticamente, e en 1966 participou na fundación do Sindicato Democrático de Estudantes da Universitat de Barcelona, acto coñecido como caputxinada.
Dirixe o programa "Muller, Saúde e Calidade de Vida" no Centro de Análise e Programas Sanitarios (CAPS) ONG da que é membro desde 1983 e da que é vicepresidenta. A organización ten como obxectivo investigar e pór en evidencia as diferenzas de xénero na saúde e nos servizos sanitarios, así como proporcionar ás mulleres o acceso á información e aos recursos para mellorar a súa calidade de vida. Foi profesora na Universitat de Barcelona da materia «Mulleres e homes: epidemioloxía das diferenzas».
Hemípteros
Estrutura das ás
As ás anteriores dos Hemiptera son ou enteiramente membranosas, como nos Sternorrhyncha e Auchenorrhyncha, ou parcialmente endurecidas, como na maioría dos Heteroptera. O nome "Hemiptera" procede do grego ἡμι- (hemi; 'metade') e πτερόν (pteron; 'á'), que se refire ás ás anteriores de moitos heterópteros, que están endurecidas preto da base, pero son membranosas nos extremos. As ás modificadas desta maneira denomínanse hemélitros, por analoxia cos élitros completamente endurecidos dos coleópteros, e aparecen só na suborde Heteroptera. En todas as subordes, as ás posteriores (que poden non estar presentes) son enteiramene membranosas e xeralmente máis curtas que as anteriores. As ás anteriores poden situarse a modo de tellado sobre o corpo (típico dos Sternorrhyncha e Auchenorrhyncha), ou situadas planas sobre o dorso, cos extremos solapándose (típicos de Heteroptera). As antenas de Hemiptera constan tipicamente de catro ou cinco segmentos, aínda que poden ser bastante longos e os tarsos das patas teñen dous ou tres segmentos.
Produción de sons
Moitos hemípteros poden producir sons para comunicarse. A "canción" dos machos das cigarras ou caricantas, a máis alta entre os insectos, é producida por uns órganos chamados timbais situados na parte inferior do abdome, e utilízana para atraer parellas. Os timbais son discos parecidos á membrana dun tambor feitos de cutícula, que son presionados cara a dentro e a fóra repetidamente, facendo un son da mesma maneira que o estalido da tapa metálica dun bote de marmelada presionada arriba e abaixo.
Carme Valls
Traxectoria
Presidenta da Fundación Cataluña Século XXI e deputada do Parlamento de Cataluña polo PSC-Ciutadans pel Canvi ás eleccións no Parlamento de Cataluña de 1999 e 2003.
Medicina con perspectiva de xénero
Valls defende a introdución da Ciencia da Diferenza nos estudos universitarios das Ciencias da Saúde, Medic ina, Enfermaría e Psicoloxía. Foi pioneira en España en expor a alerta no terreo da investigación médica sobre as diferenzas en mortalidade e morbilidade entre mulleres e homes seguindo a liña de traballo de Lois Verbrugge da Universidade de Míchigan e dun movemento internacional de investigadores que na década dos 90 impulsou a inclusión das mulleres nos ensaios clínicos e o rigor científico aplicado ao estudo dos problemas máis habituais nas mulleres.
Foi a finais do século XX cando se empezou a analizar e demostrar que existían diferenzas nas enfermidades que afectaban con máis frecuencia a mulleres, sinalando a maior prevalencia de enfermidades crónicas e a utilización dos servizos sanitarios entre o sexo feminino por mor dos riscos adquiridos polos aspectos psicosociais de mulleres e homes.
Unha diferenza biolóxica entre homes e mulleres que en ningún caso, sinala Valls, é un signo de inferioridade. "Creo que chegou a época de evitar todos os reduccionismos etiolóxicos e saber que aos problemas complexos non podemos darlle solucións simplistas. As diferenzas na bioloxía das mulleres son simplemente diferenzas, e non inferioridades. Telas en conta no momento de estudar as causas da dor e o cansazo das mulleres é unha necesidade científica. Os estereotipos de xénero sempre quererán considerar inferior o que lles ocorra ás mulleres. As aproximacións máis científicas axudarán a coñecer mellor as verdadeiras etioloxías dos seus problemas."Valls que tamén denuncia a utilización por parte da industria farmacéutica das mulleres como obxecto de mercado, introducindo fármacos cuxos efectos non foran estudados en mulleres nin en animais de experimentación femias e que provocaron graves trastornos de saúde ás mulleres.
É autora de varios libros de divulgación médica e membro do consello de redacción de revísta Mulleres e Saúde (MyS) editada polo programa Muller, Saúde e Calidade de Vida do CAPS creada en 1996 e cuxo número "0" apareceu nas xornadas feministas catalás “20 Anys de Feminisme”.
Hemípteros
Partenoxénese e viviparidade
miniatura|Áfidos dando a luz femias xoves vivas.
Moiros áfidos son partenoxenéticos durante parte do seu ciclo vital, e as femias poden poñer ovos non fertilizados que dan lugar a fillos que son clons das súas nais. Todos estes descendentes son femias (telitoquia), polo que o 100% da nova poboación xerada podería poñer ovos. Moitas especies de áfidos son tamén vivíparos, é dicir, as crías nácenlles vivas en vez de poñeren ovos. Estas adaptacións permiten aos áfidos reproducirse de forma extremadamente rápida cando as condicións son as axeitadas.
Locomoción
Os hemípteros poden usar diversos modos de locomoción, como nadar, patinar sobre a superficie da auga ou saltar, ademais de camiñar por terra e voar.
Natación e patinaxe
Varias familias de Heteroptera son acuáticas, como os Corixidae, Nepidae e Notonectidae. Son principalmente predadores e teñen patas adaptadas a remar para desprazarse pola auga. Os Gerridae (zapateiros) viven tamén na auga, pero en vez de nadar usan a tensión superficial para manterse en pé sobre a superficie da auga e camiñar ou patinar sobre ela; entre eles están os do xénero Halobates, que son o único grupo de insectos verdadeiramente mariños.
miniatura|upright=0.9|Adulto e ninfa de [[Microvelia usando a propulsión Marangoni.]]
Propulsión Marangoni
A propulsión polo efecto Marangoni aproveita o cambio na tensión superficial que se produce cando se libera sobre a superficie da auga un surfactante similar a un xabón, da mesma maneira que un barco de xabón de xoguete se impulsa a si mesmo. Por este método, os hemípteros acuáticos do xénero Microvelia (Veliidae) poden desprazarse na auga ata a 17 cm/s, dúas veces máis rápido do que poden camiñar.
Voo
miniatura|[[Dorisiana bicolor coas ás en posición de voo.]]
O voo está ben desenvolvido nos hemípteros, aínda que a maioría o usan para movementos a curta distncia e para a dispersión. O desenvolvemento de ás está ás veces relacionado coas condicións ambientais. Nos áfidos, hai tanto formas aladas coma non aladas e as que teñen ás orixínanse en grandes cantidades cando os recursos alimenticios escasean. Os áfidos e os aleiródidos poden ás veces ser transportados a moi longa distancia por correntes ascendentes atmosféricas e ventos de grande altura.
Salto
Moitos Auchenorrhyncha están adaptados ao salto. Os membrácidos, por exemplo, choutan ao deprimir rapidamente as súas patas posteriores. Antes de saltaren, elevan as patas traseiras e os fémures están presionados fortemente en indentacións curvas das coxas. Os membrácidos poden chegar a velocidades de salto de ata 2,7 metros por segundo e aceleracións de ata 250 g. A potencia instantánea de saída é moito maior que a do músculo normal, o que indica que a enerxía se almacena e libera para catapultar o insecto no aire. As cigarras, que son mais grandes, estenden as súas patas traseiras para choutar en menos dun milisegundo, e aquí de novo está implicado o almacenamento elástico de enerxía que se libera de repente.
Sedentarios
A maioría das femias de Stenorrhyncha, en vez de depender dalgún modo de locomoción, son sedentarias ou completamente sésiles, e permanecen unidas ás súas plantas hóspede polos seus finos estiletes de alimentación, que non poden ser retirados da planta doadamente.
Herbívoros
miniatura|[[Bugallos formadas polo psílido da especie Chamaesyce celastroides var. stokesii]]
A maioría dos hemípteros son fitófagos e usan as súas pezas bucais perforadoras e zugadoras para alimentarse de zumes das plantas. Entre eles están os cicadoideos, cicadélidos, membrácidos, fulguromorfos, cercopoideos, áfidos, aleiródidos, cocoideos, e algúns outros grupos. Algúns son monófagos, xa que son específicos dunha especie hóspede e só se encontran nun taxon de planta, outros son oligófagos, que se alimentan duns poucos grupos de plantas, mentres que outros son menos exclusivistas e son polífagos, que se alimentan de moitos tipos de plantas. A relación entre os hemípteros e as plantas parece que é antiga e a perforación e chuchamento de plantas é xa evidente no Devónico temperán.
Algúns Sternorrhyncha incluíndo os psílidos e algúns áfidos orixinan a formación de bugallos nas plantas. Estes hemípteros chcuchadores de zumes inxectan fluídos que conteñen hormonas de plantas nos tecidos da planta inducindo a produción de tecidos cobertores para protexer o insecto e tamén actuar como sumidoiros para a nutrición. Os Pachypsylla, por exemplo, causan a formación dun bugallo leñoso nos pecíolos da folla das árbores Celtis occidentalis que infectan, e as ninfas doutros psílidos producen unha incrustación protectora feita de melada endurecida.
Predadores
Algunhas especies atacan outros insectos que son pragas e utilízanse no control biolóxico. Un destes é o Podisus maculiventris, que zuga os fluídos corporais de larvas de Leptinotarsa decemlineata (escaravello da pataca) e Epilachna varivestis
Hematófagos "parasitos"
Unhas poucas especies son hematófagas (e adoitan describirse como "parasitos" ), e aliméntanse do sangue de animais máis grandes. Entre estes están a chinche das camas e os Triatominae da familia Reduviidae, que pode transmitir ao home a perigosa enfermidade de Chagas. O primeiro hemíptero coñecido que se alimentaba de sangue de vertebrados foi o extinto Triatoma dominicana, atopado fosilizado en ámbar de vinte millóns de anos de antigüidade. As feces fosilizadas atopadas ao seu lado mostran que transmitían un Trypanosoma causante de enfermidade e o ámbar incluía pelos de morcegos, que probablemente eran os seus hóspedes.
Simbiontes
miniatura|upright=0.6|[[Cicadélido protexido pola formiga Iridomyrmex purpureus.]]
Algúns cicadélidos (Auchenorrhyncha) son alimentados de maneira similar por formigas. Na selva de Corcovado de Costa Rica, as avespas compiten coas formigas para protexer e alimentar os cicadélidos; os cicadélidos dan preferentemente máis melada e con máis frecuencia, ás avespas, que son máis grandes e poden ofrecer mellor protección.
Como presas: as defensas contra predadores e parasitos
miniatura|esquerda|A ninfa de [[Reduvius personatus camúflase con grans de area.]]
miniatura|Os [[Pyrrhocoris apterus protéxense dos predadores con cores brillantes de advertencia aposemáticas e por agregarse en grupos.]] Algúns hemípteros como Pyrrhocoris apterus teñen cooración de advertencia aposemática rechamante, a miúdo vermella e negra, que parece disuadir as aves paseriformes. Moitos hemípteros, entre eles os áfidos, cocoideos e especialmente os fulguromorfos segregan cera para protexérense de ameazas como fungos, insectos parasitoides e predadores, así como de factores abióticos como o desecamento. As cubertas de cera dura son especialmente importantes nos Sternorrhyncha sedentarios, como os cocoideos, que non teñen maneira de fuxir dos predadores; outros Sternorrhyncha evádense da detección e ataque orixinando bugallos nas plantas e vivindo dentro deles. Os cicadoideos e cercopoideos ninfais teñen glándulas unidas a túbulos de Malpighi no seu segmento proximal que producen mucopolisacáridos, como os que forman a escuma que rodea os afrofóridos, o que lles ofrece protección.
Moitas especies de hemípteros realizan coidados parentais, especialmente en membros dos Membracidae e numerosos Heteroptera. En moitas especies de pentatomoideos, as femias fan garda perante os seus grupos de ovos para protexelos dos predadores e parasitoides de ovos. Nos Belostomatidae acuáticos, as femias poñen os seus ovos no dorso do macho, o cal protexe os ovos. A protección proporcionada por formigas é común nos Auchenorrhyncha.
Interacción cos humanos
miniatura|Colonia de [[Icerya purchasi, unha praga dos cítricos.]]
Como pragas
Aínda que moitas especies de Hemiptera son pragas significativas dos cultivos agrícolas e plantas de xardín, incluíndo moitas especies de áfidos e cocoideos, outras especies son inofensivas. Os danos que causan moitas veces non son tanto pola privación da planta dos zumes que zugan, senón a transmisión de graves enfermidades virais para as plantas. Adoitan producir copiosas cantidades de melada, que favorece o crecemento de mofos prexudiciais. Pragas importantes son Icerya purchasi, que afecta os cítricos, o áfido Myzus persicae e outros áfidos, que atacan colleitas en todo o mundo e transmiten doenzas, e os psílidos, que a miúdo son específicos da planta hóspede e transmiten doenzas.
No control de pragas
Membros das familias Reduviidae, Phymatidae e Nabidae son predadores obrigados. Algunhas especies predadoras son utilizados no control biolóxico de pragas; entre estes están varios Nabidae, e incluso algúns membros de familias que son principalmente fitófagas, como os do xénero Geocoris da familia Lygaeidae. Outros hemípteros son omnívoros, e alternan entre unha dieta vexetal e outra animal. Por exemplo, Dicyphus hesperus utilízase no control de aleiródidos sobre as colleitas de tomate pero tamén zugan zumes e, se están privados de tecidos de plantas, morren incluso en presenza de aleiródidos.
Produtos obtidos destes insectos
miniatura|upright|Recolección de [[cochinillas dun cacto Opuntia en América Central. Ilustración de José Antonio de Alzate y Ramírez, 1777.]]
Outros hemípteros teñen unha utilidade moi positiva para os humanos, como a produción do pigmento extracto de carmín da cochinilla (Dactylopius coccus). Este insecto produce o ácido carmínico de brillante cor vermella para disuadir a predadores. Deben recollerse e procesarse uns 100 000 destes insectos para obter un quilogramo de pigmrento de cochinilla. Cómpre un número similar de Kerria lacca para obter un quilogramo de goma laca, un colorante para usado no cepillado e puído da madeira. Os usos adicionais deste produto tradicional inclúen o encerado de froitos cítricos para aumentar a vida comercial do produto, e a cuberta de pílulas para facelas impermeables á humidade, e facilitar unha lenta liberación ou enmascarar o sabor de ingredientes amargos.
Como parasitos humanos e vectores de enfermidades
miniatura|esquerda|Unha chinche das camas ([[Cimex lectularius) ateigada de sangue humano.]] A enfermidade de Chagas é unha doenza tropical actual causada polo microorganismo Trypanosoma cruzi e transmitida por hemípteros Triatominae, que chuchan o sangue humano arredor dos beizos das persoas durmidas.
Como alimento
miniatura|Cigarras fritidas da especie Cryptotympana atrata, da [[cociña de Shandong chinesa.]]
Algúns hemípteros grandes como as cigarras utlízanse como alimento en países asiáticos como a China, e son tamén moi estimados en Malawi e outros países africanos. Os insectos teñen un alto contido proteico e unha boa relación de conversión de alimento, pero a maioría dos hemípteros son moi pequenos como para seren un compoñente útil da dieta humana. En todo o mundo cómense polo menos nove especies de hemípteros.
Na arte e literatura
As cigarras aparecen na literatura desde a Ilíada de Homero e como motivo das artes decorativas desde a dinastía Shang chinesa (1766–1122 B.C.). Aristóteles descríbeas na súa Historia dos animais e Plinio o Vello na súa Historia natural; os seus mecanismos de produción de sons son mencionados por Hesíodo no seu poema Os traballos e os días: "cando as flores de Skolymus e os melodiosos Tettix se sentan na súa árbore na cansa estación do verán brota desde debaixo das súas ás a súa estridente canción".
Na mitoloxía e folclore
Entre os hemípteros, as cigarras foron utilizadas como moeda, en medicina tradicional, na predición do tempo, ou para escoitar os seus sons (na China mantíñanse en gaiolas) e aparecen no folclore e mitos por todo o mundo e desde a antiga Grecia.
Ameazas
O cultivo a grande escala da palma de aceite Elaeis guineensis na cunca do Amazonas causa danos aos hábitats de auga doce e reduce a diversidade dos heterópteros acuáticos ou semiacuáticos. O cambio cimático pode estar afectando a migración global de hemípteros como Empoasca fabae, que é unha praga dos cultivos de patacas, trevo, feixóns e alfalfa. O quecemento está correlacionado coa gravidade das infestacións por este insecto, polo que se cre que o incremento do quecemento climático agravará a situación no futuro.
Castelo de Zamora
O castelo de Zamora é unha fortificación da localidade de Zamora (Castela e León), de orixe medieval.
Paso do tempo
A cidade de Zamora constituía un alicerce básico para os reinos cristiáns no proceso de reconquista. De feito, a conquista desta cidade aos árabes é descrita nas súas crónicas como unha desfeita terrible. Por esta razón, historicamente tivo importancia desde a súa edificación ata séculos posteriores. Baixo o reinado de Filipe V fixéronselle reformas destinadas a adaptalo ás novas técnicas de guerra, como a potente artillería.
Actualidade
Hoxe en día consérvase o perímetro do castelo, rodeado por un foxo que se atopa case íntegro. Os muros máis importantes, o patio de armas e a torre da homenaxe tamén chegaron ata os nosos días. O Decreto de 22/04/1949 declárao baixo a súa protección, mentres que na lei 16/1985 sinálaselle protexido polo Patrimonio Histórico Español. Hoxe en día é propiedade do Ministerio de Educación, Cultura e Deportes, que se encarga da súa conservación. A cidade de Zamora utilizouno para albergar a Escola de Arte e Superior de Deseño de Zamora, e ata o 2007 abeirou a Escola Oficial de Idiomas.
Configuración
O castelo de Zamora ten unha planta con forma de rombo. Nela sobresaen tres torres (dúas con cinco puntas e unha con sete). Todo o edificio está flanqueado por un foxo de gran profundidade, que á súa vez lle dá seguridade o gran grosor dos muros -máis de dous metros de media-. Para acceder a el hai unha ponte que outrora era levadiza e que vai parar a unha porta cun arco apuntado.
Tal e como se dixo antes, da base orixinal non quedan moitos vestixios. Ademais, tras as reformas acometidas por Filipe V boa parte da estrutura foi modificada, coa inclusión dun terraplén e algúns elementos adaptados ao contexto da época.
Importancia
Trátase dunha das obras máis importantes dentro do recinto amurallado da propia cidade, así como do contexto castelán-leonés en xeral. Está situado sobre unha elevación natural que lle daría máis poder defensivo.
Arredores do Castelo
A carón do castelo está o Parque do Castelo, formado por uns xardíns e un miradoiro. Esta zona reflicte as reformas levadas a cabo entre os séculos XVI e XVIII, e cunha simple ollada pódese observar unha curiosa conxugación entre propostas arquitectónicas separadas no tempo por varios séculos.
Fumaces e A Trepa
Santa María de Fumaces e A Trepa foi unha parroquia eclesiástica galega do arciprestado de Verín, na diocese de Ourense, que tiña as súas terras e os seus lugares repartidos entre dous concellos, o de Riós e o de Vilardevós.
Dos lugares que formaban a parroquia, as aldeas de Fumaces, San Cristovo e A Trepa pertencen ao concello de Riós, e a de Feilas ao concello de Vilardevós.
Na Trepa celébrase a romaría máis importante do concello e ata da comarca de Verín. Celebrase o 15 de setembro na honra da Nosa Señora das Dores. En 1777 Pedro González de Ulloa fai mención dela, así como da igrexa construída a carón do antigo Camiño Real, a actual estrada N-525.
Historia
A parroquia desapareceu o 6 de outubro de 1951 cando o daquela bispo de Ourense, Francisco Blanco Nájera, segregou o lugar de Fumaces para formar dúas parroquias: a de Fumaces co lugar segregado, e a da Trepa cos lugares restantes.
Iápix
miniatura|250px|Iápix extraendo unha punta de frecha da perna de [[Eneas, co fillo do heroe, Ascanio chorando atrás del.]] Iápix (en grego antigo Ἰάπυξ) é o nome de varios personaxes da mitoloxía grega:
Sépidos
miniatura|Cuncha interna de xiba. miniatura|[[Metasepia pfefferi, unha xiba velenosa para o home.]] miniatura|[[Sepia latimanus (coloración vermella).]] miniatura|Sepia latimanus (coloración branca). Os sepíidos ou sépidos (Sepiidae, Leach, 1817) son unha familia de moluscos cefalópodos pertencente á orde dos Sepiida. As súas especies coñécense cos nomes de sepias, xibas ou chocos, entre outros. Os dimuntivos chopiño e choquiño aplícanse a especies da familia dos sepiólidos (Sepiolidae), doutra orde irmá, a dos Sepiolida.
Descrición
As sepias teñen o corpo ovalado e máis ou menos deprimido dorsoventralmente. O manto está rodeado por dúas expansións laterais a modo de aletas que abanean para moverse no seu ambiente. Das súas dez patas de decápodo, ou raxos, equipadas con ventosas (ou botóns), oito son brazos, de pequena lonxitude, e as outras dúas, moito máis longas e retráctiles, tentáculos rematados en senllas mazas ou paletas con moitas ventosas desiguais, utilizados na defensa e na reprodución.
Este animais teñen os ollos cunha pupila moi desenvolvida, en forma de W.
Teñen unha gran capacidade para camuflarse xa que poden cambiar a súa cor dependendo da do fondo sobre o que están.
No interior do manto teñen unha ampla cuncha ovalada, a bolsa da tinta ou borra, que expulsan cando se senten ameazados.
Os tamaños destes moluscos van desde os 5 cm dos chopiños máis pequenos, pasando polos 90 cm da sepia común (Sepia officinalis) até os 120 cm que miden as especies máis desenvolvidas.
Bioloxía
Os sepíidos aliméntanse de cangrexos, camaróns, pequenos peixes, vermes acuáticos, pequenos polbos e outros moluscos, e son xeralmente predados por golfinos, tiburóns, grandes peixes, focas e outras sepias.
En liberdade viven en xeral un ou dous anos.
Durante a reprodución, se un macho é rexeitado pola femia, ou escorrentado por outros machos dominantes, tende a copular, porán, asumindo a mesma coloración das femias, acercarse ás mesmas sen levantar sospeitas delas ou dos machos dominantes para, por sopresa, fecundar a unha.
Taxonomía
Segundo o World Register of Marine Species a familia comprende seis xéneros:
Aínda quer outras clasificacións reducen es número a tres:
Filoxenia
Este é un caldograma da familia, segundo Catalogue of Life:
Categoría gramatical
Categoría gramatical ou clase gramatical é o termo empregado para a clasificación das palabras segundo o seu tipo. Modernamente o termo categoría gramatical refírese a unha variable lingüística que pode tomar diferentes valores que condicionan a forma morfolóxica concreta dunha palabra moito máis xeral có uso tradicional do termo.
Historia
A clasificación gramatical das linguas europeas deriva principalmente da gramática grega. No diálogo Crátilo, Platón discute se as palabras (lógos) son arbitrarias ou intrínsecas á natureza das cousas, e separa o discurso en dúas partes distintas: ónoma (nome) e rhema (verbo). No texto, Platón interesábase na natureza das palabras, máis alá da súa forma, e así a súa división é tanto morfolóxica (nomes vs. verbos, adxectivos, etc.) como sintática (suxeito vs. predicado).
Os estoicos ao longo dos séculos seguiron a matinar na clasificación das palabras, con engadidos como:
Todas esas clasificacións sintetizounas na obra A arte da gramática (Τέχνη Γραμματική) Dionisio o Tracio, escrita no século II a. C., cunha clasificación das palabras en oito clases, que pasaron ao latín e a boa parte das linguas modernas:
Categorías na gramática tradicional
En gramática tradicional a clasificación segundo categorías é de tipo semántica e non-funcional. O concepto tal como se introduciu a gramática tradicional considérase superado e foi substituído por unha análise máis moderna, así a todo, o seu uso segue sendo común na gramática escolar e tradicional.
As categorías que recoñece e a clasificación que propón a gramática tradicional son morfolóxicas e non se deben confundir coa función sintáctica que desempeña a palabra ou grupo de palabras (locucións).
A gramática tradicional distingue nove partes da oración:
As cinco primeiras (artigo, nome, pronome, verbo e adxectivo) son as chamadas partes variables da oración, pois as palabras que pertencen a estes tipos poden variar en xénero e número, sen deixar de se-la mesma palabra. Unha excepción constitúea o verbo, que non varía en xénero, pero si en número, persoa, tempo, modo, voz e aspecto.