cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Toxicidade
Tolerancia
Tamén se pode producir a tolerancia cruzada, isto é, que un fármaco ou droga produza tolerancia a outro. Trátase dun fenómeno farmacolóxico no cal un paciente que é tratado cun fármaco mostra unha resistencia fisiolóxica a ese medicamento como resultado da tolerancia que desenvolveu a outro similar. Por exemplo a tolerancia alta á anfetamina como estimulante pode tamén inducir tolerancia á metanfetamina. E bastante característica de certas adicións coma alcohol, fármacos, rapé...
Saúde / enfermidade
Nos enfermos a maior parte das funcións fisiolóxicas están alteradas. Así os pacientes que teñen doenzas cardíacas, renais ou hepáticas son mais susceptibles aos efectos dos tóxicos.
Hulk (filme)
Hulk é un filme estadounidense dirixido por Ang Lee que foi estreado no 2003. Está baseado na personaxe de banda deseñada de Marvel Comics Hulk. Está protagonizado por Eric Bana, que interpreta o Dr. Bruce Banner, por Jennifer Connelly, Sam Elliott, Josh Lucas e Nick Nolte. O filme explora a orixe de Bruce Banner, que despois dun accidente de laboratorio no que queda exposta a radiación gamma adquire a habilidade de converterse nun monstro xigante verde cando se anoxa.
Unha reestrea baseada no mesmo personaxe, titulada The Incredible Hulk, foi estreada o 13 de setembro de 2008.
Ponterriza, Longoseiros, O Carballiño
Ponterriza é un lugar da parroquia de Longoseiros, no Carballiño, situado a carón da estrada N-541. Tiña 13 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 9 eran homes e 4 mulleres. Iso supón un mantemento da poboación respecto a 2010, cando tiña 13 habitantes (9 homes e 4 mulleres).
Segundo o IGE no 2008 tiña 14 habitantes (9 homes e 5 mulleres), os mesmos que o ano anterior.
Adolescencia
A pasaxe da infancia para a adolescencia está marcada polas transformacións físicas e fisiolóxicas da puberdade, que, xeralmente, ocorre antes dos 13 anos de idade. A idade considerada normal para o paso a adulto (maioridade) varía moito segundo as culturas. Por exemplo, no Xapón, en xaneiro, celébrase a cerimonia da maioridade (ou 成人式) (ver Calendario Xaponés).
Adolescentes
No Xapón, o termo joshi-kousei (女子高生, son as estudantes femininas de ensino medio) é usado por rapazas de 16 a 18 anos. Elas, frecuentemente, denótanse polas súas obsesións pola roupa, cultura pop e teléfonos celulares. Elas son frecuentemente branco de fantasías sexuais e incluso do ridículo polas mesmas obsesións que as caracterizan. A prostitución por parte delas, chamada enjo kosai (援助交際), tornouse unha preocupación social xaponesa a partir da década de 1990.
Na lingua inglesa, orixinariamente teen era utilizado para designar unha franxa de idade, que vai dos 13 (thirteen) até os 19 (nineteen). O significado recente da palabra teen - adolescente - comezou a ser utilizado soamente a partir do século XX.
Psicoloxía dos adolescentes
miniatura|dereita|Adolescente [[Depresión (psicoloxía)|deprimida]] A madureza física crea un interese en actividades sexuais, levando ás veces á gravidez na adolescencia. Como eles poden non ser emocionalmente maduros de abondo e/ou financeiramente capaces de sustentar un fillo, ese proceso acostuma ser moi problemático.
A esa idade, xa hai a posibilidade de abuso de drogas e alcohol, ou problemas mentais coma a esquizofrenia, a anorexia, a bulimia e maila depresión.
A busca dunha identidade é un dos problemas que os adolescentes constantemente enfrontan. Eles comezan a facer preguntas de carácter metafísico sobre o sentido da vida.
A esa idade, modelos como xogadores e cantantes famosos son populares, e os adolescentes moitas veces mostran desexos de seren parecidos a aqueles escollidos como modelos. Por esta razón, tales modelos son frecuentemente criticados polo seu comportamento, dado o perigo de adolescentes aos copiaren.
Significancia social
Os adolescentes son un branco cobizado polo comercio. Teléfonos celulares, música contemporánea, xogos electrónicos e roupas "de moda" son populares entre adolescentes.
No pasado (e aínda presente nalgunhas culturas) había cerimonias que celebraban a pasaxe da adolescencia ao mundo adulto, xeralmente ocorrendo na adolescencia. Jenpuku (de idade a, de maior, do xaponés) é un exemplo.
Michael Fakuade
Michael Olayinka Fakuade, nado o 18 de febreiro de 1989 en Chicago (Illinois), é un xogador profesional de baloncesto estadounidense con pasaporte nixeriano. Actualmente xoga para o Orléans Loiret Basket da LNB Pro B, no que se desenvolve na posición de ala-pivote cunha altura de 2,01 metros.
Adolescencia
Cuestións de instancia legal
En moitos países, as persoas maiores dunha certa idade (18 anos, en varios casos, a pesar de variar de país a país) son legalmente considerados adultos. Persoas que teñen menos que esa delimitada idade poden ser considerados novos ademais como para seren considerados culpables de crimes. Isto chámase defensa da infancia. O dereito a votar en eleccións dáse a persoas maiores de 16 a 21 anos, en moitos países.
A venda de certos produtos como cigarros, alcohol, filmes e xogos electrónicos con contido sexual ou violento é constantemente prohibido a menores de idade. Tales restricións varían bastante. Na práctica, é común que os novos comecen a beber ou fumar antes da maioría de idade, e nalgunhas culturas, isto é tolerado, moi estendido.
Michael Fakuade
Traxectoria
Nado na cidade estadounidense de Chicago (Illinois), Michael Fakuade formouse na Universidade de Northern Illinois, onde xogou na primeira división da NCAA cos Northern Illionois Huskies. Posteriormente, entre 2010 e 2012, xoga para a Universidade de Illinois-Springfield, para acabar por dar o salto ao profesionalismo en Alemaña. En Europa debuta co UBC Tigers Hannover, equipo da ProB, terceira categoría do baloncesto xermano. Alí fai uns destacábeis 15,2 puntos e 10,6 rebotes por partido, chamando a atención do ETB Wohnbau da ProA, a segunda división do país. Na súa segunda temporada en Alemaña realizou 8,3 puntos e colleu 7,3 rebotes por partido.
Adolescencia
Cuestións de instancia legal
Dada a inmaturidade emocional dos adolescentes, moitos países consideran a estes menores dunha certa idade demasiado novos como para manteren relacións sexuais, aínda que tales mozos sexan fisicamente capaces. Tal materia foi recollido no libro de Vladimir Nabokov, Lolita. Clinicamente, a pedofilia é definida como o interese sexual nos cativos, pero na práctica pode tamén producir interese sexual en adolescentes, co seu corpo en desenvolvemento. En moitos países, o sexo con adolescentes tornouse un problema social, e é considerado un delito grave. Países sen leis que protexan aos cativos e ao adolescente poden tornarse protectores do turismo sexual infantil.
Michael Fakuade
Traxectoria
Tras acabar a temporada non asina con ningún equipo, até que en outubro de 2014 convértese no último xogar en chegar ao cadro de xogadores do efectivo do Força Lleida da Liga LEB Ouro. Nas filas do conxunto catalán logra unhas medias de 7,2 puntos, 5,2 rebotes, 0,8 asistencias, 1 tapón e 8,5 de valoración por encontro. Ao ano seguinte asina polo Quesos Cerrato Palencia da mesma categoría, equipo onde se converte nunha peza fundamental para a consecución do título, aportando 9,8 puntos e 6,2 rebotes por partido. Tras finalizar a temporada, o 26 de setembro de 2016 asina co Club Baloncesto Breogán.
Adolescencia
Cuestións de instancia legal
A pornografía implicando a persoas por debaixo de certa idade (xeralmente 18 anos) é tamén considerado inaceptábel e está prohibido na maioría dos países.
Cygnus
Cygnus ou Cisne é unha constelación do hemisferio norte que atravesa a Vía Láctea. Dado o patrón das estrelas principais, ás veces é coñecida coma a Cruz do Norte (en contraste coa Cruz do Sur). Contén a Deneb, unha estrela de primeira magnitude e un grupo de seis estrelas que forman a Cruz do Norte.
Historia e mitoloxía
300px|miniatura|Cygnus e Lyra.
Na mitoloxía grega, a constelación representaba varios cisnes lendarios. Así, Zeus disfrazouse de cisne para seducir a Némesis, da que, segundo algunhas versións, naceu Helena de Troia.
Orfeo foi transformado en cisne trala súa morte, e dicíase que fora posto no firmamento xunto coa súa lira (Lyra).
Finalmente, cóntase que representa un rei de nome Cicno que era un parente ou amante de Faetón. O fillo de Apolo, Faetón, enganou ó seu pai permitíndolle montar no carro do Sol, pero perdeu o control e foi abatido por Zeus. Despois da morte de Faetón, Cicno mergullouse no río Erídano para atopalo. Fíxoo tantas veces, que se foi transformado no cisne Cygnus, e hoxe é visible no ceo.
Por outra parte, Cygnus, xunto a outras constelacións no signo zodiacal de Saxitario (en concreto Lyra e Aquila, xunto á propia Saxitario), poden ter un papel significativo na orixe do mito das Aves de Estinfalo, unha das doce tarefas de Hércules.
Imperio Inca
O Imperio Inca foi o berce da civilización inca, a derradeira das tres grandes civilizacións precolombianas que conservou o seu Estado. A civilización inca xurdiu nas terras altas do Perú nalgún momento a principios do século XIII. As orixes do imperio remóntanse á vitoria dos quechuas sobre os chancas en 1438 e desapareceu no século XVI coa súa anexión ao Imperio Español en 1533, aínda que en 1537 houbo un intento de restaurar o imperio que foi sufocado polos españois en 1572.
Unificou diversas culturas preincas da América do Sur e con elas constituíu o imperio máis extenso do continente americano. A súa historia e cosmovisión, unificadoras de todos os pobos do mundo coñecido, permitiu a Inca Garcilaso de la Vega facer certo paralelo entre o Imperio Inca e o Imperio Romano pola súa traxectoria cultural e a súa pluralidade
Tawantinsuyu é como se denominaba o territorio que abranguía o imperio. No momento de máxima expansión, estendíase por preto de dous millóns de quilómetros cadrados, entre o océano Pacífico e selva amazónica, das proximidades de Pasto da actual Colombia ata o río Maule, no actual Chile central. O imperio estivo dividido en catro suios: Chinchaysuio (Chinchay Suyu) ao norte, Collasuio (Qulla Suyu) ao sur, Antisuio (Anti Suyu) ao leste e Contisuio (Kunti Suyu) ao oeste. A capital do imperio era Cuzco, o embigo do mundo, nas terras altas do Perú, berce dos quechuas, fundadores do imperio.
No Imperio Inca falábanse distintas variedades das linguas quechuas. O nome deriva da palabra indíxena qishwa, zona temperada, e é unha imposición dos conquistadores españois; os incas chamárono runa simi, a lingua dos homes. Runa simi era a lingua popular, as clases dominantes falaban o inca simi ou puquina, unha variante extinta do quechua falada polos puquina e outras etnias do sur do actual Perú, que se cre era unha especie de lingua secreta da nobreza. Máis tarde foi considerada como a lingua dos deuses pola crenza de que a familia real descendía directamente deles.
Moitas formas de culto locais persistiron coa chegada do imperio, a maioría relacionadas coas sagradas Huacas locais, pero os dirixentes impulsaron a adoración de Inti, o deus solar inca, e impuxeron a súa soberanía por encima doutros cultos como o de Pachamama. Os incas consideraban o seu rei, o Sapa Inca, como o fillo do sol.
Algunhas características destacadas do Imperio Inca son: a súa arquitectura monumental, especialmente a cantaría; a extensa rede viaria que chegaba a todos os recunchos do imperio; os tecidos finos; o uso de cordas anoadas (quipu) para gardar e comunicar rexistros; innovacións agrícolas nun medio difícil; e a organización e xestión fomentada ou imposta á súa xente e ao seu traballo. Pero, paradoxalmente, carecían de moitas características que no Vello Mundo se consideran asociadas á civilización: non tiñan vehículos con rodas nin animais que puidesen montar ou usar para tirar de carros e arados; eran expertos metalúrxicos, pero descoñecían o ferro e o aceiro, usando o bronce para as súas ferramentas e utensilios; e, sobre todo, carecían dun sistema de escrita, que foi esencial para a construción dos reinos e imperios europeos e para a transmisión do coñecemento e da civilización. A pesar destes supostos hándicaps, os incas aínda foron capaces de construír un dos maiores estados imperiais da historia humana.
Historia
miniatura|a primeira imaxe dun inca en Europa. [[Pedro Cieza de León. Crónica do Perú, 1553.]] miniatura|Cadro cusqueño do [[século  XVII|século  coas liñaxes incas amentadas polas crónicas coloniais e a súa relación coas raíñas reais do Cuzco, que esconden tras de si unha complexa representación da organización social incaica.]]
As crónicas europeas sobre o imperio incaico
Sobre as crónicas do imperio incaico, é importante acoutar que os seus diversos autores tiveron certos intereses ao escribilas. No caso dos cronistas españois, o seu interese foi «lexitimar a conquista a través da historia», para isto en moitas crónicas sinálase que os incas conquistaron usando enteiramente a violencia e por tanto non tiñan dereitos sobre os territorios conquistados. Noutro caso os cronistas ligados á igrexa católica buscaron lexitimar a evanxelización describindo a relixión incaica como obra do demo, os incas como fillos de Noé e tratando de identificar as deidades incaicas coas crenzas bíblicas ou o folclore europeo. Igualmente existiron outros cronistas mestizos e indíxenas que tamén tiveron un interese de enxalzar o imperio ou algunha das panacas coas cales se emparentaban, como o caso do inca Garcilaso de la Vega, na súa obra "Comentarios reales de los incas" quen mostraba un imperio incaico idealizado onde non existía a pobreza, repartíase a riqueza e os recursos explotábanse racionalmente.
As fontes históricas incaicas
Os ayllus e panacas tiñan cantares especiais mediante os cales narraban a súa historia. Estes cantares executábanse en determinadas cerimonias fronte o inca. Estes relatos, a maneira de memoria colectiva, constitúen os primeiros rexistros históricos recolleitos nas crónicas.
Outro recurso utilizado para rexistrar a historia foron uns mantos e táboas que contiñan pinturas representando pasaxes heroicas. Estes documentos foron gardados nun lugar denominado Poquen Cancha. Sábese que o vicerrei Francisco de Toledo enviou o rei Filipe II catro panos que ilustraban a vida dos incas engadindo coas súas propias palabras que «los yndios pintores no tenían la curiosidad de los de allá».
Ademais, algúns feitos pasados foron almacenados nos quipus, aínda que non se sabe como puideron utilizar estes sistemas de cordeis e nós para almacenar feitos históricos existen varias crónicas que describen que os quipus servían para evocar as fazañas dos gobernantes.
En xeral, no imperio incaico lembrábanse os feitos que lles parecían importantes de lembrar e non era necesaria a precisión. Ademais, os gobernantes podían ordenar excluír intencionalmente dos rexistros históricos algúns feitos que puidesen molestarlles. María Rostworowski denomina a esta calidade da historia incaica unha «amnesia política» que era asumida por todo o vulgo pero que era lembrada polas panacas ou ayllus afectados, sendo este un factor que contribuíu ás futuras contradicións nas crónicas europeas sobre os incas.
A reinvención de tradicións
Logo do encontro da cultura hispana e a andina, estableceuse a escritura como medio de transmisión e rexistro de información; ademais iniciouse un proceso de mestizaxe e sincretismo que deron lugar á recreación de tradicións e a invención doutras.
A achega para esta recreación e invención de tradicións foi tanto hispano como andino; isto evidénciase nas crónicas do século XVI onde se describen personaxes como o caso de  Tunupa e  Huiracocha cos apóstolos Tomás e Bartolomeu, describíndoos como homes brancos e  barbados que impartiron ensinos. Igualmente o imaxinario europeo buscou, e mesmo creron atopar, «o dourado» e o «país das amazonas» no novo mundo. Noutros casos, afirmaban que o Cuzco tiña o perfil dun león americano (puma), poñendo similitudes con algunhas cidades do renacemento europeo que tiñan perfil aleonado. Máis recentemente, no século XX, aparecen outros elementos desta reinvención de tradicións, como son os casos da bandeira do imperio incaico e a cerimonia cuzqueña do Inti Raymi. Cabe indicar que todas estas reinvencións son parte dun proceso natural en todas as culturas, pero para entender a historia incaica é necesario diferenciar cales son os aspectos sincréticos ou inventados e cales non o son.
Antecedentes da fundación do imperio incaico
miniatura|Durante o [[Horizonte medio os huaris e tiahuanacos predominaron na rexión, tras o declive destes, deu orixe a varias sociedades centralistas, incluída a inca.]] Arredor do ano 900 d. C. comeza a decadencia dos estados Huari e Tiahuanaco, na área central andina. No caso de Huari, a cidade de Huari empeza a perder poder político en contraposición a algunha das súas cidades periféricas, como o demostra o caso de Pachacamac situado fronte ao mar. En tanto no caso de Tiahuanaco, o proceso de decadencia iníciase nas súas colonias da costa de maneira sanguenta, como o evidencia o caso de Azapa; no Collao, en cambio, Tiahuanaco foi perdendo o seu poder gradualmente e mentres perdía hexemonía a súa poboación foi emigrando e fundando poboacións novas.
Orxás, Lousada, Xermade
Orxás é un lugar da parroquia de Lousada no concello lucense de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 1 habitantes (1 home).
Imperio Inca
Antecedentes da fundación do imperio incaico
Como unha hipótese sobre a decadencia de Huari e Tiahuanaco, existen evidencias dun prolongado período de seca que durou desde o ano 900 d. C. ata o 1200 d. C. nos Andes centrais. Arqueoloxicamente, existen evidencias de longos procesos migratorios de poboación ao longo dos Andes durante os períodos post-huari e post-tiahuanaco. A arqueoloxía revela que nos vales interandinos, a poboación construíu os seus asentamentos no alto de cerros procurando a seguridade, o que nos fala dun prolongado período de enfrontamentos étnicos. Na costa, en tanto, varios grupos alcanzaban estabilidade política, como o demostran os casos dos Chincha, Chimú e os Ychsma.
Este período histórico foi plasmado en lendas e mitos andinos de diferentes maneiras. Nas tradicións orais dos Andes faise referencia a que no principio os pobos realizaron longas camiñadas buscando terras fértiles, xurdindo heroes míticos que eran, polo xeral, semi-divinos e que ían sendo guiados por seres sobrenaturais (o sol, a lúa, etcétera). Estes heroes míticos xeralmente tiñan algún poder. Dese xeito xorden as figuras de Manco Cápac, no caso fundacional do Cuzco; ou Pariaccaca no caso de Huarochirí.
As orixes míticas
miniatura|[[Manco Cápac e Mama Ocllo, segundo o debuxo de Guamán Poma de Ayala.]]Existen dous mitos difundidos sobre a orixe da etnia cuzqueña. O máis difundido é a versión garcilasiana da parella Manco Cápac e Mama Ocllo; o outro é o mito dos catro irmáns Ayar e as súas catro irmás, este último mito é recolleito por Betanzos, Valdemar Espinoza, Cieza de León, Guamán Poma de Ayala, Santa Cruz Pachacuti e Sarmiento de Gamboa.
Mito de Manco Cápac e Mama Ocllo
miniatura|O 1º inca, [[Manco Cápac, nunha representación do século XVIII da escola de Cuzco.]]
Segundo un mito recompilado polo cronista Inca Garcilaso da Vega, na súa obra "Los comentarios reales de los incas" conta a aventura dunha parella divina, Manco Cápac e Mama Ocllo, que saíron das profundidades do lago Titicaca (pacarina: lugar de orixe sacra) como unha parella divina e marcharon con dirección ao norte no afán de encontrar o val "escollido". Levaban unha vara de ouro, entregada polo deus Sol; a mensaxe era claro: no lugar onde se afundise a vara de ouro, alí fundarían unha cidade e alí estableceríanse. Xustamente ao chegar ao cerro Wanakawri (ou Huanacaure), no val de Acamama, cerca do que sería un día Cuzco a vara máxica que posuía o primeiro Inca fundiuse no chan. Era o sinal agardado, alí fundarían o Estado e aos habitantes daquelas zonas informáronlles que foron enviados polo deus Inti; e logo procederon a ensinarlles o cultivo da terra e o tecido. Dese modo iniciaríase a civilización incaica posto que con esta parella de heroes civilizadores chegaron a orde, a cultura e mailas artes, e era o mesmo Sol o que infundía calor e poder aos seus fillos.
Considérase que este mito puido ser alterado por Garcilaso para ser amosado aos europeos.
A outra explicación non lendaria, senón histórica, e por tanto máis acorde coa realidade, foi proposta por Valdemar Espinoza, quen argumentaba da seguinte maneira: "nas postrimerías da mencionada centuria (século XII), o estado de fala puquina, denominado máis comunmente Tiahuanaco, foi asaltado e invadido por inmensas ondas humanas procedentes do sur (de Tucumán, Coquimbo) en forma tan repentina e impetuosa que non lle deixaron tempo para armar resistencia. Tales invasores, de xeito evidente, non eran outros que os aimaras." Esta versión déixanos claro que os fundadores da sociedade incaica procedían do sur e fuxiron da arremetida aimara.
Case na súa totalidade, a elite hanan taipicalas foron aniquilados e os hurin taipicalas, elite sacerdotal, lograron fuxir e refuxiarse nas illas do lago Titicaca. De alí avanzaron para o val os poboadores oriúndos, como os huallas, alcahuisas, sahuaseras, antasayac, lare, poque, pinaguas e ayamarcas que se opuxeron ao seu establecemento; para superar o devandito conflito, a elite puquina realizou múltiples estratexias, unha delas foi a alianza matrimonial, para logo converterse nunha confederación de estados e finalmente, nun grande imperio andino.
Mito dos Irmáns Ayar
Estes catro irmáns estaban acompañados por catro irmás: Mama Ocllo, Mama Huaco, Mama Raua e Mama Ipacura. As catro parellas buscaron polos Andes un lugar propicio para se establecer.
Os 8 irmáns ían xunto aos seus ayllus buscando onde asentarse percorrendo de sur a norte, no seu camiño realizaban labores agrícolas e cando cultivaban retirábanse buscando outro lugar. Primeiro fixeron o seu paso por Guaynacancha, aí Mama Ocllo quedou embarazada de Ayar Manco. Logo avanzaron a Tamboquiro, onde naceu Sinchi Roca. Posteriormente chegaron a Pallata e de aí a Haysquisrro, estas viaxes duraron varios anos. >
En Haysquisrro conspiraron contra  Ayar  Cachi; medorentos do poder que ostentaba, pois podía derrubar cerros e formar crebadas co tiro da súa fonda, pedíronlle que regresase  Tambotoco a recoller o  topacusi (vasos de ouro), o  napa (insignia) e unhas sementes, unha vez dentro un enviado chamado  Tambochacay encerrouno dentro da cova.
Logo de anos de busca, os irmáns chegaron a Quirirmanta, onde celebraron un concello ao pe dun cerro. No concello decidiron que Ayar Uchu ficaría no lugar transformado nunha huaca, que recibiría o nome de Huanacauri. Esta transformación era un xeito de perpetuar a divindade ou sacralizar unha personaxe, mais deste xeito, transformado en huaca, non podía comunicarse cos outros irmáns seus.
Ao chegar á poboación de Matagua, Ayar Manco lanzou dúas varas de ouro para o norte, unha caeu en Colcabamba, mais debido á dureza da terra, a vara non se cravou no chan. A outra vara chegou a Guayanaypata. Foi neste lugar onde atoparon resistencia por parte dos seus poboadores, polo que tiveron que tornar a Matagua. Xa en Matagua, Ayar Manco ordenou a Ayar Auca poboar o lugar indicado pola vara. Auca voou para o dito lugar, cumprindo a orde do seu irmán. Ao pisar o chan, Ayar Auca converteuse en pedra. Segundo as crenzas andinas, as guancas ou pedras eran indicadores de posesión.
Deste xeito Ayas Auca convértese no primeiro poboador do lugar tan desexado. Ayar Manco pasou a se chamar Manco Cápac
Investigacións sobre os mitos fundacionais do Cuzco
Respecto diso dos dous mitos fundacionais, a lenda da parella fundacional (Manco Cápac e Mama Ocllo), xorde posterior á entronización de Pachacuti, pois relaciona unha huaca pan-andina, como o é o lago Titicaca, coa fundación do Cuzco. Garcilaso traduciu o mito expondo unha parella que chegou para civilizar a pobos bárbaros ensinándolles novas tecnoloxías; o feito real é que actualmente se sabe que a área central andina xa posuía avances tecnolóxicos milenarios que foron difundidos polos estados panandinos de  Huari e Tiahuanaco, e que xa eran de coñecemento dos pequenos pobos que habitaban a zona do Cuzco.
Aínda que ambos os mitos narran un éxodo poboacional buscando terras fértiles, só o mito dos irmáns Ayar narra a petrificación de personaxes e este último relato é moi recorrente noutras etnias da área central andina.
Sobre a localización das covas, Bingham en 1912 comisionou a George Eaton para situar as xanelas de Tambotoco, tendo en conta que aínda existe o poboado de Pacarictambo pero a procura de Eaton non atopou as covas. Logo en 1945, Jorge Muelle, Luís Llanos e César Lobón percorreron Mollebamba buscando o sitio de Guaynacancha (no distrito de Pacarictambo), aí asociou un grupo de cavernas preto do penedo de Puma Orqo coas covas de Tambotoco. Posteriormente Gary Urton achegou investigacións sobre o poboado de Pacarictambo, afirmando que foi trasladado nos tempos da colonia e que era moi posible que a súa localización orixinal fose próximo ás ruínas de Maukallajta, próxima ao sitio atopado por Muelle, Llanos e Lobón en 1945.
En xeral, o relato dos irmáns Ayar móstranos a un home guerreiro (Ayar Auca) e a unha muller guerreira (Mama Huaco), dando unha visión distinta á de Garcilaso, onde o rol feminino está dedicado ao tecido, a cociña e o coidado dos infantes; este mito narra un feito ocorrido durante unha das tantas batallas para posesionarse do Cuzco, na que Mama Huaco fere a un home logo ábrelle o peito e sopra os seus «bofes» facendo que a xente de Acamama fuxise medorenta.
Goberno de Manco Cápac
Manco Cápac fundou o imperio incaico, aproximadamente o ano 1200 d. C. e foi o seu primeiro gobernante. Caracterizouse polo dominio das tribos preincaicas que vivían dispersas no Cuzco e os seus arredores. Manco Cápac unificou aos huallas, poques e lareiras, e con eles estableceuse na parte baixa da cidade. Deste xeito iniciouse a dinastía dos Urin Cuzco. Pouco tempo despois ordenou a construción da primeira residencia dos incas, o Inticancha ou Templo do Sol. A súa irmá e esposa foi Mama Ocllo.
Época preestatal: formación
esquerda|miniatura|O 2º Inca: [[Sinchi Roca.]] De escasa mobilidade; téñense poucas noticias dos seus sucesivos gobernos: Sinchi Roca, quen gobernaría desde 1230 a 1260 sen conseguir unha expansión significativa no entón reino cuzqueño; Lloque Yupanqui, que culminaría o seu goberno en 1290 co mérito de chegar a concretar diversas alianzas con distintos pobos circundantes aos incas; Mayta Cápac recoñecido pola súa vitoria #ante os acllahuiza e que culminaría o seu goberno ao redor de 1320; e Cápac Yupanqui, o primeiro conquistador, a quen se debe a vitoria ante os condesuyo. Este período duraría aproximadamente 120 anos, iniciándose aproximadamente en 1230 d. C. (ano en que comeza o goberno de Sinchi Roca), ata 1350 d. C. (ano en que culmina o goberno de Cápac Yupanqui).
Denomínase preestatal a esta etapa, porque en ningún momento xurdiu en si unha sólida idea de estado ou nación incaica; senón que aínda existía a idea andina de considerarse unha macroetnia, aínda que isto cambiaría ao se estender de modo significativo o territorio da etnia logo do goberno de Cápac Yupanqui e as súas diversas conquistas. O fin deste período coincide co fin da dinastía dos gobernantes Urin Cuzco (Rurin Qusqu), quen viu en Cápac Yupanqui o seu último representante.
Os chancas
Situada entre os ríos Pampas e Pachachacas foi unha das culturas que se impuxo, aínda que non por moito tempo, ao poderío Inca. Lamentabelmente non hai unha data exacta sobre as batallas.
Porén, a máis importante foi documentada por Xoán de Betanzos, quen casou coa ñusta Angelina Yupanqui viúva-concubina de Pizarro e irmá de Atahualpa, coa que o marqués tivera dous fillos. Betanzos recolleu cantares da familia da ñusta. Dise que os chancas dividironse en 3 grandes bandos, un deles dirixiuse ao Contisuio, liderado por Malma e Irapa. O segundo exército dirixiuse ao Antisuio, guiados por Yá Vilca e Toquelo Vilca. O terceiro bando dirixiuse directamente para Cuzco, conducido por Tumai Waraca e Astu Huaraca. Cando os chancas chegaron a Vilcacunga, enviaron mensaxeiros a Cuzco facendo saber as súas intencións para cos Incas, ao saber isto, o Inca Viracocha fuxiu para o forte de Caquia Yaquiyaguanta, levando consigo aos seus fillos Urco e Socso.
En Cuzco ficou Cusi Yupanqui (antigo nome de Pachacuti), quen era un suposto fillo de Viracocha. Yupanqui quedou cos seus xenerais e serventes. Pachacuti enviou a 3 emisarios a pedir axuda aos curacas veciños, os cales negaron axuda debido aos temores para os chancas. A pesar da negativa doutras curacas, a de Chañan Cury Coca axudou a Yupanqui. Xuntos crearon un foxo cuberto de ramas e terra arredor da cidade. Á madrugada seguinte, os chancas descenderon do cerro Carmenca de súpeto, caendo pouco a pouco na trapa.
Segundo o mito, nun intre crucial da batalla, os purucaucas pasaron de ser simples pedras a feros soldados responsábeis da vitoria dos Incas. A fama foi tal que algunhas curacas xa se rendían só polo temor de ter que se enfrontar a tal inimigo.
Logo da vitoria, Yupanqui perseguiu os seus inimigos para se apoderar do seu estandarte. Os chancas recuaron ata Ichopampa. Os curacas veciños de Cuzco ficaran no cumio dos cerros próximos á espera do resultado. Ao ver que o exército de Yupanqui iniciaba a persecución, estas curacas uníronse ás forzas vitoriosas. A segunda batalla tivo lugar en Ichopampa, onde os dous xefes chancas foron asasinados, co que o exército Inca, xunto coas outras curacas veciñas unidas a estes desexosos de vitoria, apoderouse dun valioso motín, e consecuentemente abrindo o paso a un importante desenvolvemento do Imperio Incaico.
Imperio histórico (fase de expansión)
Con Pachacuti iníciase o modelo imperial, con Túpac Inca Yupanqui expándese e con Huayna Cápac consolídase.
Goberno de Túpac Yupanqui (1471-1493)
miniatura|150px|O 10º inca: [[Túpac Yupanqui]] miniatura|esquerda|Territorios conquistados por [[Túpac Yupanqui.]] Túpac Yupanqui (1441-1493), ou Túpac Inca Yupanqui, foi o décimo inca ou soberano do imperio incaico. Foi fillo e sucesor no trono do inca Pachacuti, xunto ao cal asumiu o correinado (entre 1456 e 1461) probablemente entre os 15 e 30 anos de idade. Logo, tras a morte do seu pai, fíxose cargo absoluto do poder. En 1471 asumiu o trono e ampliou as fronteiras do imperio cara ao sur, ata chegar ao río Maule en Chile. Tamén someteu ao reino Chimú e a algúns pobos do  altiplano e do norte arxentino. Sufocou a resistencia dos  chachapoyas e avanzou polo norte ata Quito. Quixo incursionar na selva, pero unha rebelión dos  collas obrigouno a desviarse cara ao  Collao. Con todo, tamén tivo activa participación no goberno. Así, estableceu aos curacas, realizou o primeiro censo xeral, distribuíu o traballo, mellorou a recadación dos tributos e nomeou novos gobernantes  visitadores (tuqriq), cimentou aos mitimaes, continuou a construción dos grandes camiños, ordenou os cárceres, propagou o culto ao Sol e implantou un calendario baseado en si mesmo, embeleceu con palacios a cidade de Tomebamba na honra do seu fillo recentemente nado, Huayna Cápac, e fundou a cidade de Quito. Facíase chamar «O resplandecente».
Goberno de Huayna Cápac (1493-1525)
miniatura|150px|O 11º inca: [[Huayna Cápac]] esquerda|miniatura|Máxima expansión do imperio ao finalizar o goberno de [[Huayna Cápac.]] Huayna Cápac foi o undécimo inca é esta considerado o último soberano do imperio incaico. Durante o seu goberno, continuou a política do seu pai, Túpac Inca Yupanqui, en canto á organización e fortalecemento do estado. Para conservar os territorios conquistados tivo que sufocar en forma sanguenta continuas sublevacións. Derrotou os chachapoyas e anexionou a rexión do golfo de Guayaquil, chegando ata o río Ancasmayo (actual Colombia). Estando en Quito, enfermou gravemente e faleceu en 1525. Algunhas crónicas españolas postulan que ademais ampliou as fronteiras do imperio máis ao sur, e que mesmo chegaría ata o río Biobío en Chile; aínda que este límite máis austral non foi comprobado  arqueoloxicamente e non é aceptado historicamente. Coa súa morte iniciouse a decadencia do imperio.
Crise de sucesión
As crises de sucesión eran un fenómeno conxuntural que era moi frecuente na historia política do imperio. O que aspiraba a ser o novo soberano debía demostrar que era o «máis hábil», tiña que ser confirmado por un oráculo e ademais tiña que gañar adeptos nas panacas cuzqueñas.
Pola súa banda, Atahualpa era fillo de Tocto Coca (muller que pertencía á panaca de «Hatun Ayllu»); e ao morrer o seu pai ordenou edificar na localidade de Tumipampa un palacio na súa honra. Este feito anoxou ao curaca de Tumipampa chamado Ullco Colla, quen enviou mensaxes a Huascar acusando a Atahualpa de sublevación; ademais Atahualpa quedou no norte acompañado de varios xenerais importantes leais a Huayna Cápac, que tiñan un aprecio especial por Atahualpa. Logo deste feito, Atahualpa enviou presentes ao seu irmán Huáscar, pero este último ordenou facer tambores cos coiros dos mensaxeiros. Segundo Rostworowski, Atahualpa foi incitado a rebelarse polos xenerais do seu pai, con quen participara en varias batallas contra os nativos do norte.
Nese contexto ocorreu a rebelión dos «cañaris», que fixerón prisioneiro a Atahualpa encerrándoo nun tambo. A fuxida de Atahualpa toma un contexto mítico, pois segundo os oradores Atahualpa foi convertido en amaru (serpe) polo seu pai sol, e así logrou fuxir do peche. Outras crónicas dan conta de que foi unha muller quen lle entregou unha barra de cobre coa que fixo un forado e puido fuxir do peche. Unha vez libre, Atahualpa reuniu un exército e asasinou os seus inimigos en Quito e Tumipampa, esta última cidade foi arrasada en vinganza a Ullco Colla; logo avanzou a Tumbes tentando avanzar ata a illa Puná, pero o curaca de Puná adiantouse e arrasou Tumbes. Co pobo de Tumbes arrasado, os primeiros españois pisan o terrorio incaico.
En tanto, Huáscar trataba de estabilizar a súa entronización no Cuzco co apoio das panacas. Sobre Huáscar, os cronistas describen varios erros políticos que foron minguando o apoio cuzqueño. Primeiramente, non atendeu aos ayllus reais como era o costume, non asistiu aos xantares públicos na praza do Cuzco (que afianzaban vínculos de reciprocidade e parentesco). Eliminou aos ayllus custodios da súa garda persoal e nomeou como garda real a guerreiros «cañaris» e «chachapoyas». Huáscar dubidaba da lealdade das panacas cuzqueñas e rodeouse doutros nobres, baixo o temor dunha rebelión da nobreza cuzqueña ameazou con enterrar as momias reais e quitarlle as súas terras ás panacas. Aos poucos Huáscar íase gañando inimizades nun período de intrigas entre a nobreza cuzqueña, na súa contraparte Atahualpa ía gañando adeptos.
Goberno de Huáscar (1525-1532)
miniatura|150px|O 12° inca: [[Huáscar.]] Huáscar non estivo de acordo co testamento de Huayna Cápac, xa que se cría con dereito de herdar todo o imperio incaico segundo as leis, costumes e tradicións incaicas. Huáscar enfrontouse en 1531 despois de moitos anos de paz ao seu medio irmán Atahualpa, quen tamén se consideraba lexítimo herdeiro do trono na rexión de Quito. Moi pronto importantes rexións do imperio foron sacudidas por sanguentas batallas entre tropas cuzqueñas e quiteñas, que terminaron coa vitoria final dos últimos. Huáscar foi tomado prisioneiro e morto posteriormente por orde de Atahualpa.
Goberno de Atahualpa(1532-1533)
miniatura|150px|O 13° inca: [[Atahualpa]] Fillo de Huayna Cápac coa nobre incaica Tocto Ocllo Coca. Tras a morte do seu pai, converteuse en gobernador da cidade de Quito. Ben sexa polo temor que tiña a seu irmán Huáscar ou a ambición de converterse en soberano, logo proclamouse inca en Quito e así iniciou a guerra de sucesión incaica. As súas tropas, dirixidas por Chalcuchímac e Quizquiz, derrotaron o exército de Huáscar na batalla de Quipaipán (Apurímac) e entraron triunfantes en Cuzco. Ao coñecer a vitoria, Atahualpa marchou para Cajamarca para ser coroado inca. No traxecto foi aclamado polos pobos do norte. Con todo, ao chegar a Cajamarca foi tomado prisioneiro polos españois no masacre de Cajamarca. Era o ano 1532. Este feito marcou o fin do imperio incaico.
Atahualpa (que gobernou de facto entre 1532 e 1533), non forma parte da capaccuna, pois nunca cinguiu a mascapaicha. Por tanto, é impropio chamarlle Sapa Inca, como algunhas veces é titulado. Quito foi incendiada por completo polo xeneral Rumiñahui en 1534, antes da chegada dos españois á cidade á busca dos tesouros do imperio, e fundada novamente polo español Sebastián de Belalcázar sobre as cinzas do pobo incaico o 6 de decembro de 1534.
miniatura|Funerais de [[Atahualpa, o derradeiro Sapa Inca do imperio (cadro do pintor peruano Luis Montero).]]
Razóns da caída do Tahuantinsuyo
Segundo Waldemar Espinoza Soriano, a teoría máis consistente é a que resalta a difícil situación social e política que existía no Tahuantinsuyo á chegada dos españois. Esta situación estaba caracterizada polos seguintes factores: Primeiro, un descontento de moitos pobos coa situación imperial; Cieza de León menciona aos chachapoyas, cañaris e huancas que ofreceron grande axuda material aos invasores. Segundo, a guerra civil entre Huáscar e Atahualpa deixara a clase dirixente do imperio dividida en dous bandos, do mesmo xeito que os corpos militares; o resultado foi que moitos membros do bando de Huáscar non fixeron case nada para deter a caída do imperio e mesmo se alegraron co cativerio de Atahualpa. Por último, o tipo de vida moi arraigada á terra e aos seus señoríos fixo que os indios do Tahuantinsuyu acepten con menos resistencia a imposición de novos señores que outros pobos como os que habitaban os actuais Chile ou Colombia. A maioría de estudos coinciden en que sen a axuda das etnias descontentas co imperio sería imposible a súa conquista por parte dos soldados que chegaron de España.
Incas coloniais
Desde a chegada dos españois, na súa marcha cara ao Cuzco.
Neo-estado inca: Incas de Vilcabamba
Foron gobernantes de pobos descendentes dos incas, foi oficialmente a última dinastía incaica, fundada logo da rebelión de Manco Inca e como última resistencia aos conquistadores españois.
Localización xeográfica
miniatura|Límites do Imperio incaico: polo norte chegaba ata as proximidades de [[Pasto, Colombia|Pasto (Colombia), no río Ancasmayo e polo sur ata Talca (Chile), no río Maule.]] A rexión andina, debido á presenza da cordilleira dos Andes, caracterízase pola diversidade da súa ecoloxía: costas desérticas, paraxes tropicais,  altiplanos secos e fríos que a primeira ollada parecen un dos ambientes menos propicios para a vida do home. Con todo, os homes que a habitaron demostraron ao longo de moitos séculos, ser capaces non só de sobrevivir en tales circunstancias, senón tamén de dominar o medio xeográfico e de crear unha serie de civilizacións florecentes. A máis famosa delas foi a do imperio incaico, que ocupou, no seu período de apoxeo (para 1532), un vasto territorio de América do Sur con case 9.000 quilómetros de costa sobre o océano Pacífico e un territorio de máis de 2 millóns de km² e que abranguía unha parte significativa das actuais repúblicas do Perú, Ecuador, occidente de Bolivia, norte da Arxentina, norte de Chile e o extremo sur-occidental de Colombia.
Malfunkshun
Malfunkshun é unha banda de rock alternativo estadounidense formada en 1980 por Andrew Wood e o seu irmán Kevin Wood. Malfunkshun, xunto con Skin Yard, Green River, U-Men e Melvins son considerados os "padriños" do grunge, sendo Malfunkshun a primeira destas bandas en formarse.
Imperio Inca
Os incas na Arxentina
miniatura|[[Sitio arqueolóxico de Pucará de Tilcara na provincia de Jujuy (Arxentina).]] Segundo as fontes históricas no territorio da Arxentina, entre 1479 e 1535, o imperio incaico conquistou as partes occidentais das actuais provincias de Catamarca, Tucumán, Salta, Jujuy, A Rioxa, San Juan, e o extremo noroeste de Mendoza incorporándoas ao Collasuio. Algunhas investigacións suxiren a influencia incaica en parte da Provincia de Santiago del Estero (zona interfluvial onde está a cidade de Santiago del Estero), pero a incorporación desa zona ao imperio non foi probada. Tradicionalmente atribúese a conquista ao inca Túpac Yupanqui. Os pobos que entón habitaban esa rexión, os omaguacas, os diaguitas (incluídos os calchaquíes), os huarpes e outros, tentaron resistir pero os incas lograron dominalos, trasladando aos seus territorios aos mitimaes ou colonos deportados das tribos dos chichas, que habitaban no que é o suroeste do actual territorio boliviano.
Os incas construíron camiños (os Camiños do Inca), centros agrícolas e de produción de tecidos, asentamentos (collcas e tambos), fortalezas (pucarás) e numerosos santuarios no alto das montañas onde realizaban sacrificios humanos especialmente de nenas e de nenos tal como demóstrano as momias de Llullaillaco, utilizando tamén construcións preexistentes.
As provincias (huamanis) incaicas no actual territorio arxentino foron cinco:
Os incas en Bolivia
No territorio de Bolivia, logo de que en torno ao 1100 a. C. Tiwanaku desapareceu, produciuse unha loita entre os diferentes grupos que habitaban a rexión: aimaras, collas, lupacas e pacajes. Os aimaras establecen un dominio que abarca Arequipa e Puno no Perú, A Paz e Oruro, que perdurou ata que, en 1438, o inca Pachacuti derrotou o último soberano colla, Chunqui Cápac, incorporando o altiplano boliviano ao imperio incaico, como parte da provincia do Collasuyo, e impoñendo o quechua como lingua oficial, aínda que o aimara continuouse falando regularmente. Ademais o imperio incaico adoptou os estilos arquitectónicos tiwanakotas e outros coñecementos. Posteriormente o inca Huayna Cápac mandou levantar fortalezas na fronteira oriental para deter o avance dos chiriguanos.
Segundo unha lenda, os fundadores do imperio incaico, Manco Cápac e Mama Ocllo naceron da escuma do lago Titicaca na Illa do Sol), entre o Perú e Bolivia.
Os incas no Brasil
No territorio do Brasil, existen dous camiños que os incas construirían, no nordés desde Quito chegando ao actual estado de Roraima no límite da Güiana, que segundo o investigador chileno Roland Stevenson xorde dun mal pronunciamento do nome quechua "Guayna Capac", pai de Huáscar e Atahualpa, e o chamado camiño de Peabiru (pea-camiño; Biru-Perú) que conecta as costas do océano Atlántico, no actual estado de São Paulo, coa cidade do Cuzco nos Andes polo cal o portugués Aleixo Garcia incursionaría levando metais preciosos da actual Bolivia, antes da invasión española.
Os incas en Chile
miniatura|Confrontación entre [[Pobo mapuche|mapuches (esquerda) e os incas (dereita). Debuxo do cronista Guaman Poma de Ayala.]] No territorio de Chile, durante o reinado de Túpac Yupanqui, produciuse a conquista dos diaguitas e aconcaguas dos vales transversais do Norte Chico de Chile e Zona Central de Chile por parte das poboacións situadas no norte e centro, quen habitaba o «val de Chile» (actual val do Mapocho), e algunhas comarcas situadas ao sur del, fixándose así os límites do Imperio inca nunha zona que os historiadores e a arqueoloxía recente estenden convencionalmente nalgún lugar entre os ríos Maule e Maipo. Dese modo, ese territorio quedou dividido en dous wamanis ou provincias: o do Val de Elqui (Coquimbo) no norte, presidido por Anien, e o Val do Mapocho (Santiago) no sur, encabezado por Quilicanta.
Os incas en Colombia
No territorio de Colombia, arredor de 1492 o imperio incaico dominou transitoriamente a rexión habitada polos pobos aborixe denominados os pastos e levantaron unha fortaleza en Males (hoxe municipio de Córdoba), aínda visible en dous camiños. Con todo, os pastos refuxiáronse na Cordilleira Occidental e lograron expulsar os ocupantes. Os Incas preferiron entón avanzar polo pé de montaña amazónico, a través do territorio dos cofán, pero finalmente foron os españois os que controlaron a rexión e foron os awá os que lograron preservarse da dominación nas selvas da vertente do océano Pacífico.
Os incas en Ecuador
A mediados do século XV a zona foi invadida polas forzas do inca Túpac Yupanqui, quen ao mando dun poderoso exército se encamiñou desde o sur para ampliar os seus dominios. Ao principio, a campaña resultoulle relativamente fácil pero logo debeu enfrontar aos Bracamoros, sendo este o único pobo que puido obrigar ao inca a abandonar as súas terras sen poder incorporalo ao imperio.
Cando o inca empezou a avanzar sobre os cañaris, foi aínda máis difícil para os exércitos incaicos, pois estes rexeitáronos loitando con bravura, obrigándoos a se repregar para terras do que hoxe é Saraguro, onde deberon esperar a chegada de reforzos para poder iniciar a campaña. Esta vez considerando a inmensa superioridade dos incas, os cañaris preferiron pactar e someterse ás condicións impostas por estes. Despois disto Túpac Yupanqui fundou a cidade de Tomebamba, actual cidade de Conca, cidade onde se discute que puido haber nado Huayna Cápac.
Os incas no Perú
A comezos do século XIII iniciase a historia inca desde o Cuzco como capital tendo a Manco Cápac como fundador. Os incas tiveron desde entón tres expansións sendo a terceira a maior pois se desenvolveu primeiro cara ao norte empezando co centro-oeste do Perú ata o sur de Colombia, e despois cara ao sur empezando co sur do Perú ata o centro de Chile. No século XV o Sapa Inca Pachacuti dividiu Tawantinsuyo tomando a capital como punto de referencia en catro suios: Chinchaysuio, Contsuio, Antisuio e Collasuio.
En 1525 iníciase unha guerra civil entre Huáscar e Atahualpa pola sucesión ao trono, gañando esta disputa Atahualpa, pero quedando o imperio enfrontado e inestable. Nestas circunstancias chegan os españois quen en Cajamarca capturan sorpresivamente a Atahualpa nunha entrevista en 1532.
Territorio do imperio incaico
miniatura|Expansión do imperio Inca. miniatura|Representación das catro divisións do imperio incaico ou Tahuantinsuyu, que partían do Cuzco, a cidade capital coa forma de puma. Os catro suios no seu conxunto estendíanse ao longo de máis de dous millóns de quilómetros cadrados e chegaron a abarcar, no seu período de apoxeo (arredor de 1532), parte das actuais repúblicas de Colombia, Ecuador, o Perú, Bolivia, Chile e a Arxentina. Posuían aproximadamente catro mil quilómetros de costa no océano Pacífico. A expansión iniciouse co inca Pachacuti e chegou ao seu apoxeo co inca Huayna Cápac. Atribúese a máxima expansión ao inca Túpac Yupanqui.