cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
América do Sur
Política
Recentemente, creouse unha organización intergobernamental que pretende fusionar as dúas unións suramericanas existentes: Mercosur e a Comunidade Andina, o cal sería o terceiro bloque comercial meirande do mundo. Esta nova organización política, coñecida como Unión de Nacións Suramericanas, busca estabelecer o libre paso de persoas, o desenvolvemento económico, unha política de defensa común e a eliminación das taxas alfandegueiras.
Xeografía
O territorio de América do Sur ten unha superficie de 17 819 100 km². As súas costas teñen unha lonxitude de 34 500 km (25 432 km as da masa continental). O 75% do seu territorio atópase nas rexións tropicais —está atravesado polo ecuador terrestre—.
Xeoloxía e relevo
Topograficamente, América do Sur divídese en tres seccións: a cordilleira, as terras baixas do interior, e o escudo continental. A cordilleira dos Andes destaca por ser a cadea montañosa máis longa e nova do mundo, así como a máis alta logo dos Himalaias. Nacendo nas profundidades oceánicas, érguese desde o sueste do arquipélago de Terra do Fogo, seguindo un trazo paralelo á costa do Pacífico, para diversificarse no norte, abríndose en dous brazos, un cara ao istmo de Panamá e outro bordeando a costa caribeña. A orixe da cordilleira é o resultado da subducción da placa de Nazca baixo a placa suramericana a unha velocidade próxima aos 9 cm/ano. Pasa pola Arxentina, Chile, Bolivia, Perú, Ecuador, Colombia e Venezuela. Varios dos seus picos máis altos superan os 6 000 msnm, como o Aconcagua (6 960,8 msnm), o Nevado Ojos del Salado (6 893 msnm), o Nevado Huascarán (6 768 msnm), o Nevado Saxama (6 542 msnm) e o Volcán Chimborazo (6 310 msnm).
No entanto, en Colombia, o outro extremo do subcontinente, aínda é posible rexistrar alturas maiores aos 5 300 msnm na Serra Nevada do Cocuy, ou no Nevado del Ruiz. Ao longo do seu percorrido, ramifícase en diversos ramais ou cordilleiras que encerran vales como a Depresión intermedia e o Val do Cauca, en Colombia, e altiplanos como o Altiplano andino, unha meseta de aproximadamente 3 000 msnm que cobre unha rexión seca entre Bolivia, Perú, Arxentina e Chile.
Os países situados no chamado "cinto de lume do Pacífico" presentan un dos maiores niveis de sismicidade e vulcanismo do mundo, fenómenos relacionados entre si, e efectos secundarios da subducción da Placa de Nazca baixo a placa Continental. Chile ten a maior cadea de volcáns do mundo logo de Indonesia, cuns 2 000 volcáns identificados, 500 potencialmente activos, e varias erupcións recentes.
As terras baixas adóitanse clasificar en tres sistemas: as chairas do Orinoco, a chaira do Amazonas e a chaira chacopampeana ou do Prata, formadas pola sedimentación producida polos ríos que as atravesan e o depósito de partículas producidas pola erosión eólica. Atópanse ademais pequenas chairas costeiras ao longo do océano Pacífico en Colombia, Ecuador e Perú e sobre o Atlántico en Güiana, Suriname, Güiana Francesa e o Brasil. A maior depresión do subcontinente atópase a 105 m baixo o nivel do mar en Laguna del Carbón (provincia de Santa Cruz), Arxentina.
O escudo continental sepárase en tres seccións desiguais: o macizo de Brasilia, o macizo Güianes, e o macizo Patagónico, os dous primeiros entre os máis antigos do planeta. A dureza das rochas cristalinas que os conforman outórganlles grande estabilidade e é a razón de que non se produzan terremotos nas enormes rexións que ocupan, así como os puntos de contacto entre estas (as rexións sedimentarias da Amazonia e a chaira chaco-pampeana). O macizo de Brasilia ocupa o leste, centro e sur do Brasil, gran parte do Uruguai, o leste de Paraguai e o noroeste da Arxentina. O macizo Güianes comprende gran parte de Güiana, Suriname e a Güiana Francesa, o sur de Venezuela, unha parte do norte do Brasil e do oriente colombiano. O macizo Patagónico abarca case toda a Patagonia arxentina e o extremo sur da parte chilena.
Tamén se atopan outros sistemas orográficos importantes rexuvenecidos polo pregamento andino, dispersos entre as rexións chairas do subcontinente, como as serras Macarena e Chiribiquete en Colombia, a serranía de Santiago en Bolivia, a Serra do Divisor no Brasil e Perú, e as serras Pampeanas, Ventania e Tandilia na Arxentina.
No zócolo continental de América do Sur están situadas varias illas, sendo as maiores Terra do Fogo (Arxentina e Chile), Marajó (Brasil), a Illa Grande de Chiloé (Chile), as illas Malvinas (Territorio Británico de Ultramar), Trinidad (Trinidad e Tobago), Puná (Ecuador) e illa Margarita (Venezuela). O sur do continente mostra a súa característica ex-glaciar cos numerosos fiordes e illas no sur de Chile. Hai algúns grupos de illas fora do zócolo continental, pero próximas ás costas suramericanas: as Illas Galápagos (Ecuador), a Illa de Pascua (Chile), Illa de Aves (Venezuela), Illa Sala e Gómez (Chile), Malpelo, Gorgona (Colombia), e os arquipélagos das Xeorxia do Sur e as Sandwich do Sur (Territorio Británico de Ultramar).
Clima
América do Sur alberga unha gran variedade de climas: a humidade cálida da selva amazónica, o frío seco da Patagonia, a aridez do deserto de Atacama, os ventos da Terra do Fogo. A explicación reside en:
Na rexión occidental, entre os Andes e o océano Pacífico, atópanse as zonas máis húmidas do planeta: El Choco (Colombia, Ecuador, Perú, Panamá), tamén as máis secas do globo, no deserto de Atacama (Chile), que nalgunhas áreas non ten rexistros de precipitacións desde hai máis de 100 anos.
Hidrografía
O 26% da auga doce da Terra atópase en América do Sur, onde destacan pola súa enorme extensión as cuncas dos ríos Amazonas (a maior do planeta), Orinoco e Paraná. Debido á presenza paralela ao océano Pacífico da cordilleira dos Andes, os ríos de maior canle e cunca son aqueles que verten as súas augas no océano Atlántico.
Pola súa estrutura xeolóxica, presenta dous grandes tipos de ríos: Interesante resulta a semellanza entre os ríos que desembocan no océano Pacífico e os que o fan no mar Caribe, polos seus caudais e torrentes.
Tamén destaca o acuífero Guaraní, como o máis grande do mundo, capaz de abastecer a poboación mundial por 200 anos. Este é compartido pola Arxentina, o Brasil, Paraguai e o Uruguai.
Nos Andes patagónicos atópase o Campo de xeo Patagónico Norte e o Campo de xeo Patagónico Sur, este último é a terceira maior extensión glaciar no mundo logo da Antártida e Groenlandia.
O lago de Maracaibo en Venezuela é o máis grande do subcontinente con 13 000 km2, mentres que o Lago Titicaca, situado entre Perú e Bolivia, é o lago navegable máis grande e o máis alto do mundo, con 8 300 km2 e 3 821 m sobre o nivel do mar respectivamente.
Flora
América do Sur abarca gran variedade de rexións bioxeográficas, a maior extensión de selvas e bosques chuviosos do mundo, debido a que 2/3 partes da súa superficie se achan entre os trópicos. Alcanza a súa máxima anchura cerca do ecuador, onde reina a selva amazónica ou Amazonia nos territorios de Ecuador, Bolivia, Perú, Colombia, Venezuela, Brasil e Güiana.
Nos pantanos litorais das rexións de baixa latitude crecen mangleiros. Nas chairas do Amazonas, situada nas proximidades do ecuador, a calor intensa e as choivas copiosas dan lugar á selva, ou bosque húmido tropical. As selvas do Amazonas son as máis extensas do mundo.
As sabanas preséntanse no Mato Grosso, os Llanos de Colombia e Venezuela. O deserto case absoluto, o máis árido do mundo preséntase en Atacama, costa do Pacífico entre os 21 e 27 graos de latitude.
Sobre a cordilleira dos Andes a vexetación vai variando segundo a altitude e a latitude, predominando a vexetación de páramo sobre os 3 000 m de altitude nas baixas latitudes, como no altiplano. A partir do paralelo 35 aproximadamente a ladeira occidental está cuberta de bosques temperados. Ao sur do paralelo 38 destas ladeiras presentan tupidos bosques temperados e subantárticos.
A zona temperada inclúe as pampas, onde predominan as gramíneas; matogueiras e bosque esclerófilo no centro norte de Chile, a partir do centro sur de Chile predominan os bosques temperados.
As plantas crecen con profusión no terreo fértil. América do Sur é o fogar do espiñento pino araucaria, da siringa ou árbore do caucho e da pataca. Outras moitas plantas domésticas comúns son de orixe suramericana. A árbore máis grande é a Bertholletia excelsa ou castiñeiro de Pará.
Fauna
América do Sur (xunto con Centroamérica, as terras baixas de México e as Antillas) pertence a unha soa rexión zooxeográfica ou ecozona coñecida como zona neotropical. A fauna caracterízase pola súa variedade e a falta de afinidade coa doutros continentes (ata con aquela do resto de América), xa que as 4/5 partes das especies animais coñecidas que a habitan son orixinarias desta rexión. Así, por exemplo, atopamos dúas clases de monos totalmente diferentes dos do Vello Mundo, morcegos chupadores de sangue, unha gran variedade de roedores (Rodentia), a vicuña (Vicugna vicugna), a alpaca (Vicugna pacos), o xaguar (Panthera onca), o pecarí (Tayassu sp.), o oso de anteollos (Tremarctos ornatus), o coatí (Nasua nasua) etc.
A variedade de aves é aínda maior debido ao seu relativo illamento e singularidade: atópanse ao redor de 23 familias e 600 especies exclusivas desta zona, 500 especies de colibrís, unha gran variedade de aves mariñas e grandes aves como o cóndor dos Andes (Vultur gryphus), o flamengo de Andes e o ñandú (Rhea americana).
En canto aos réptiles, atopamos anacondas, iguanas, caimáns e crocodilos. Os peixes de auga doce, os insectos e outros invertebrados tamén son moi variados e abundantes.
O arquipélago das Illas Galápagos, o Amazonia, a Terra do Fogo e o Deserto de Atacama constitúen os hábitats máis excepcionais en canto á biodiversidade.
Economía
América do Sur experimentou, a partir de 1930, un notable crecemento e diversificación na maioría dos sectores económicos. Gran parte dos produtos agrícolas e pecuarios son destinados ao consumo local e ao mercado interno. No entanto, a exportación de bens e recursos naturais é fundamental para o equilibrio da balanza comercial da maioría dos países.
Os principais cultivos agrarios son xustamente os de exportación, como a soia e o trigo. A produción de alimentos básicos como as hortalizas, o millo ou o feixón é grande, cultívanse sobre todo para o consumo interno. A creación de gando destinada á exportación de carne é importante na Arxentina, no Paraguai, no Uruguai e en Colombia. Nas rexións tropicais os cultivos máis importantes son o café, o cacao e as bananas, principalmente no Brasil, en Colombia e no Ecuador. Por tradición, os países produtores de azucre para a exportación son: Perú, Güiana e Suriname, sendo que no Brasil, a cana de azucre tamén é utilizada para a fabricación de alcol combustible. Na costa do Perú, nordeste e sur do Brasil cultívase o algodón. O 50% da superficie suramericana está cuberta por bosques, mais as industrias madeireiras son pequenas e dirixidas para os mercados internos. Nos últimos anos, no entanto, empresas transnacionais véñense instalando na Amazonia para explotar madeiras nobres destinadas á exportación. As augas costeiras do Pacífico da América do Sur, son as máis importantes para a pesca comercial. A captura de anchoa chega a miles de toneladas, e tamén é abondoso o atún, dos cales o Perú é un grande exportador. A captura de crustáceos é notable, particularmente no nordeste do Brasil e no Chile.
Brasil (a sétima maior economía do planeta e a cuarta de toda América) é o país líder en exportacións (200 000 millóns de dólares estadounidenses no ano 2008), seguido da Arxentina (73 000 millóns de $), Chile (69 100 millóns de $), Colombia (41 080 millóns de $) e o Perú ( 33 270 millóns de $), entre outros.
A brecha económica entre ricos e pobres na maioría dos estados suramericanos é máis ampla que nos outros continentes. En Venezuela, Paraguai, Bolivia e moitos outros países do subcontinente, o 20% da sociedade máis rica pode posuír máis do 60% da riqueza nacional, mentres que o 20% máis pobre pode posuír menos do 5%. Esta gran diferenza pódese ver en moitas grandes cidades de América do Sur, onde as chozas improvisadas e os barrios marxinais atópanse xunto aos rañaceos e os apartamentos de luxo da clase alta.
Diversidade económica
300px|miniatura|Países de altos ingresos en 2013 segundo o Banco Mundial. miniatura|esquerda|[[Néstor Kirchner, Cristina Fernández, Luiz Inácio Lula da Silva, Rafael Correa, Evo Morales, Hugo Chávez, Nicanor Duarte firmando o Acta Fundacional do Banco do Sur, na Casa Rosada.]]
Na actualidade, podemos recoñecer tres tipos de sistemas económicos na América do Sur, que aínda que poden compartir aspectos similares e xerais, as súas economías seguen unha liña predeterminada, nisto recoñecemos os netamente capitalistas, economías abertas, os cales se basean no modelo do libre mercado, países como Chile, Colombia, e en menor medida Perú, que adoptaron os modelos económicos dos Estados Unidos, aínda que cun grao menor de economía mixta, sen ser claramente distinguible.
Doutra banda existen os países que aínda que sosteñen unha estrutura de apertura ao mundo, manteñen modelos máis orientados á economía social de mercado ou de economías mixtas en diferentes magnitudes, o caso da Arxentina, Uruguai, Brasil, Ecuador, Bolivia, Paraguai que exercen un control e normativa co fin de regular o libre mercado, finalmente existen aqueles países que sosteñen economías semipechadas cun espectro máis radicalizado que os anteriores, ou con moi pouca relación de libre mercado, mantendo relacións económicas con países exclusivos dos seus bloques, países como Venezuela que malia soster modelos económicos semipechados, manteñen relacións comerciais coas potencias do capitalismo: Estados Unidos e Europa.
Principais industrias
miniatura|esquerda|[[Colleitadora nunha plantación de algodón en Santa Catarina.]] As características xerais da composición industrial e produtiva das economías exportadoras de América do Sur son a extracción de recursos naturais, maioritariamente as industrias mineiras e petrolíferas, manufactura e agrícola.
Sector primario
A pesar dos esforzos que se teñen feitos no sentido da industrialización, América do Sur aínda é unha rexión onde as actividades agrícolas desempeñan un papel fundamental. O produto máis importante da rexión é o café, cultivado sobre todo nas terras roxas dos estados brasileiros de São Paulo e Paraná e na cordilleira occidental de Colombia, constituíndo a gran fonte de divisas deses países. As principais áreas de cultura do millo encóntranse no interior do altiplano brasileiro, sobre todo na súa porción suroriental, e nas terras que bordean a faixa frutícola das pampas arxentinas. A banana é intensamente cultivada en torno ao golfo de Guaiaquil e canella do Ecuador (primeiro exportador da América do Sur), na rexión do baixo río Magdalena e nas baixadas quentes e húmidas do sur do Brasil. A produción de trigo concéntrase case toda nas grandes áreas da pampa húmida e no Sur do Brasil; a Arxentina é un dos principais países frutícolas do mundo, xunto con Rusia, os Estados Unidos e o Canadá. O cultivo do cacao asume grande importancia na canella ecuatoriana, en torno ao lago de Maracaibo, na Venezuela, e, principalmente, no sur do estado da Baía, Brasil, que é o primeiro produtor suramericano e segundo produtor e exportador mundial. Destaca na agricultura brasileira durante a década de 1970 a enorme expansión da soia, que pasou a ser un dos principais produtos de exportación do país.
Ciencia e tecnoloxía
esquerda|miniatura|[[Acelerador de partículas no Laboratorio Nacional de Luz Síncrotron en Campinas, Brasil.]] miniatura|Lanzamento do Delta II, co [[SAC-D / Aquarius|SAC-D/Aquarius, moderno satélite arxentino de observación climática e oceanográfica.]]
Suramérica gañou catro Premios Nobel en áreas científicas: os arxentinos César Milstein, Luis Federico Leloir e Bernardo Houssay (o primeiro latinoamericano en ser galardoado cun premio Nobel), e o venezolano-estadounidense Baruj Benacerraf. Ademais houbo destacados investigadores, como o físico Santiago Antúnez de Mayolo que predixo a existencia de partículas atómicas 80 anos antes do seu descubrimento; o bioquímico Pablo Valenzuela, quen dirixiu os esforzos para descubrir o virus da hepatite C e a creación da primeira vacina para a hepatite B; Anthony Atala, creador do primeiro órgano humano creado nun laboratorio; Ricardo Baeza-Yates, destacado creador de algoritmos computacionais; Andreas Pavel, inventor do walkman; Pedro Paulet, creador do primeiro foguete funcional da historia, antes que os fabricados en Alemaña e os Estados Unidos; Alberto Santos Dumont, enxeñeiro autodidacta e aviador, considerado por algúns como o primeiro piloto de avión da historia; Ladislao Biro, inventor do bolígrafo, ou o físico F. J. Duarte, pioneiro mundial en investigación láser, entre outros.
miniatura|esquerda|[[Observatorio Paranal, no cerro Paranal, Taltal, Rexión de Antofagasta, Chile.]] Arxentina ten o seu propio programa de satélites, centrais nucleares e a súa propia compañía pública de enerxía nuclear, o INVAP, unha empresa arxentina de alta tecnoloxía dedicada ao deseño, integración, e construción de plantas, equipamentos e dispositivos en áreas de alta complexidade como enerxía nuclear, tecnoloxía espacial, tecnoloxía industrial e equipamento médico e científico. É a única empresa en Latinoamérica recoñecida pola NASA como apta para realizar sistemas satelitais completos, desde o seu deseño e construción ata a súa operación. A mesma prové a varios países de reactores nucleares.
Así mesmo, a historia da posta en órbita de satélites en Suramérica é iniciada cos lanzamentos do brasileiro Brasilsat A1 en 1985 e o arxentino Lusat 1 en 1990. A partir de entón, varios países suramericanos seguiron o exemplo. Actualmente o Brasil conta con 11 satélites e a Arxentina con 10, Chile e Venezuela con 2 e Colombia con 1. miniatura|[[FASat-Charlie, satélite chileno.]]
No 2002 a Arxentina logrou exitosamente a clonación do primeiro vacún, converténdose no primeiro país latinoamericano e un dos nove países do mundo en completar esta tarefa. O 6 de abril do 2012 logrouse a inédita clonación de Rosita ISA, o primeiro bovino nado no mundo ao que se lle incorporaron dous xenes humanos, e que resultará nun leite con lactoferrina humana e lisozima (unha proteína e un enzima) con propiedades antibacteriais e antivirais ideais para o sistema inmunolóxico dos bebés. A Arxentina tamén se sitúa entre os catro únicos países a nivel mundial (xunto aos Estados Unidos, Italia e o Canadá) en lograr a clonación de cabalos de alto valor competitivo. Nos anos '60 e '70 a Arxentina efectuou experiencias enviando a distintos animais en voos suborbitais a bordo de foguetes de elaboración propia, o que transformou a este país na cuarta nación en enviar animais ao espazo, e unha das únicas seis na actualidade en telo feito, xunto aos Estados Unidos, a Unión Soviética, Francia, o Xapón e a China.
En 1995 a Unesco elixiu a Arxentina como a sede para instalar o Observatorio Pierre Auger en Malargüe na Provincia de Mendoza, o cal comezou a funcionar en 2005. Trátase dun proxecto conxunto de máis de 20 países no que colaboran uns 250 científicos de máis de 30 institucións, coa finalidade de detectar partículas subatómicas que proveñen do espazo exterior denominadas raios cósmicos. miniatura|A arxentina [[Central nuclear Atucha|Atucha I foi a primeira central nuclear construída en América Latina.]] No campo da enerxía atómica, só Brasil estivo ao bordo da fabricación de armas nucleares, de concretarse o prototipo dunha bomba nuclear de tipo implosión de plutonio. Finalmente, en 1991 os parlamentos da Arxentina e o Brasil ratificaron un acordo de inspección bilateral que creou a Axencia Brasileiro-Arxentina de Contabilidade e Control de Materiais Nucleares (ABACC) para supervisar que a enerxía nuclear destas nacións se produza para fins pacíficos. Posteriormente, a Arxentina ratificou o Tratado de Non Proliferación Nuclear en 1995 e o Brasil en 1998.
O Perú conta co Centro Nuclear de Huarangal. A utilidade máis importante que ten o centro nuclear atópase na planta de produción de radioisótopo utilizado para realizar gammagrafías, que facilitan facer diagnósticos médicos, así como unha maior precisión no estudo dos tecidos do corpo humano.
Ademais, o centro nuclear conta con laboratorios para a perfilaxe de pozos petrolefiros, interconexión de acuíferos, estudo de fugas de presas, na detección de fallas na soldadura. Na agricultura, para optimizar o uso de fertilizantes, entre outras aplicacións.
Tecnópolis é a megamostra arxentina de ciencia, tecnoloxía, industria e arte máis grande de América Latina. As actividades abarcan desde o encontro co Tronador II (primeiro foguete de fabricación enteiramente arxentina) e o Pulqui I (primeiro avión de reacción deseñado en América Latina e o sexto do mundo), simulacións do Big Bang, do gran colisor de hadróns e do ambiente xélido da Antártida, percorrido pola historia da tecnoloxía comunicacional, e temas variados como materiais ultraresistentes, os microchips e a nanotecnoloxía.
Na Güiana Francesa opera desde 1968 o Centro Espacial de Kourou (Centre Spatial Guyanais ou CSG). Este centro é un lugar de lanzamento propiedade de Francia utilizado polo Centro Nacional de Estudos Espaciais francés (CNES) e a Axencia Espacial Europea (ESA). Desde aquí son lanzadas as misións Ariane e estase traballando para que a base realice tamén lanzamentos de foguetes Soiuz como parte dun acordo entre Rusia e a ESA.
No deserto de Atacama, no Norte Grande de Chile, existe máis dunha ducia de observatorios —como Paranal (VLT), o complexo astronómico máis avanzado e poderoso do planeta, Atacama Large Millimeter Array (ALMA), ata a data o maior proxecto astronómico do mundo, e La Silla, pertencentes ao European Southern Observatory (ESO); Las Campanas, da Carnegie Institution of Washington en asociación coa Universidade Harvard e o MIT, e Cerro Tololo e Gemini Sur, pertencentes ao consorcio AURA/NOAO (siglas en inglés da Association of Universities for Research in Astronomy/National Optical Astronomy Observatories), entre outros—. Chile posúe o 40% da observación astronómica do mundo; o Telescopio Europeo Extremadamente Grande (E-ELT) e a ampliación do Atacama Large Millimeter Array, o que fará que o país teña aproximadamente o 60% do total mundial. miniatura|Radio Observatorio de Jicamarca (ROJ) Na cidade de Lima atópase o Radio Observatorio de Jicamarca (ROJ), unha estación ecuatorial da cadea de radio-observatorios de dispersión incoherente (ISR, polas súas siglas en inglés Incoherent Scatter Radar) do hemisferio oeste que se estende desde Lima, o Perú, ata Søndre Strømfjord, Groenlandia. O ROJ é a primeira estación científica no mundo para o estudo da ionosfera ecuatorial. O observatorio sitúase a media hora de viaxe en automóbil cara ao leste de Lima. O seu ángulo de inclinación magnética é aproximadamente 1º, pero varía lixeiramente coa altitude e a estación do ano.
O radar pode determinar a dirección do campo magnético terrestre (B) con gran precisión e pode ser apuntado perpendicularmente a B nas altitudes ao longo da ionósfera. O estudo da ionósfera ecuatorial logrou un gran desenvolvemento debido, en gran parte, ás contribucións realizadas polo ROJ en radio-ciencia.
En Venezuela, o Observatorio Astronómico Nacional de Llano del Hato está situado nos predios da poboación de Apartaderos do estado Mérida a 3 600 msnm converténdoo nun dos observatorios situados a maior altura do mundo, é administrado polo Centro de Investigacións de Astronomía (CIDA); desde este observatorio descubríronse e rexistráronse numerosos asteroides. Ademais este país conta coa Axencia Bolivariana para Actividades Espaciais (ABAE), ente encargado de políticas e desenvolvementos en materia aeroespacial, cuxas actividades inclúen o control do Satélite VENESAT-1 Simón Bolívar e do Satélite Miranda (VRSS-1). O Instituto Venezolano de Investigacións Científicas (IVIC), é outro importante centro de desenvolvemento tecnolóxico do cal depende a Empresa "Quimbiotec", onde funciona unha planta produtora de derivados sanguíneos, única do seu tipo no país que produce e comercializa derivados de sangue de alta calidade, así como medicamentos recombinantes, soros antiofídicos e antiescorpiónicos. Entre os seus produtos químicos e biolóxicos figuran a albumina humana, inmunoglobulina endovenosa, inmunoglobulina anti-D e factor VIII humano.
Suramérica foise integrando rapidamente ás tendencias mundiais en Tecnoloxías da Información e acceso a Internet en distintas áreas. Brasil lidera a produción de software na rexión, mentres Arxentina é o principal exportador de software.
Demografía
200px|miniatura|A [[Ponte Octávio Frias de Oliveira en São Paulo.]]
200px|miniatura|Vista de Río de Janeiro.
As áreas metropolitanas máis poboadas
Citypopulation realizou un informe sobre as maiores aglomeracións urbanas do planeta, quedando as seguintes quince dentro da clasificación.
Conformación étnica
right|miniatura|Composición étnica. É importante sinalar que no traballo do Dr. Lizcano (no cal se basea este gráfico) a clasificación mestiza baséase máis na cultura na cal os individuos de cada país viven que nos trazos biolóxicos, nestes países boa parte das persoas consideradas biolóxicamente brancas son mestizas no aspecto cultural, por tanto son clasificadas como mestizas. A rexión é unha das máis diversas do mundo. Isto é o resultado da colonización española e portuguesa nunha zona poboada por numerosos pobos indíxenas, pola traída forzosa de escravos negros de África, pola inmigración masiva de europeos e asiáticos desde o século XIX, e pola mestura entre estes distintos grupos, orixinando numerosas variantes.
Aínda que non existe claridade, nin consenso sobre os volumes de poboación indíxena tras a chegada dos colonizadores europeos, estímase que o seu número debe ascender polo menos aos 20 millóns de persoas, dos cales uns 10 millóns atópanse na Suramérica andina, e uns 10 na Suramérica extra andina; aínda que hai investigadores que calculan o número en varios centos de millóns. Entre os séculos XVI e XIX, pola súa banda a rexión recibiu a chegada de varios millóns de escravos procedentes de África, dos cales polo menos 3 millóns chegarían a Brasil, e uns 2 millóns ás distintas colonias españolas en América.
A partir da segunda metade do século XIX e na primeira metade do século XX, a rexión experimentou unha masiva inmigración europea, concentrándose preferentemente na Arxentina, o Brasil, o Uruguai, Chile e Venezuela. Esta poboación proviña de España, Italia, Alemaña e Portugal, entre outros países. Tamén se recibiu unha considerable inmigración proveniente de Palestina, Armenia, Siria etc.; así como do Xapón, da China e de Corea.
Países como Uruguai e Arxentina posúen un alto compoñente europeo nas súas poboacións, superando o 80% do total. En Chile, o grao de compoñente europeo é moi importante alcanzando un 52% da súa poboación. En Venezuela preto do 49-50% do total, no Brasil o 47,7% e en Colombia son o 37% do total da súa poboación. O país onde a porcentaxe de amerindio s é o maior compoñente da poboación é Bolivia. Así mesmo, existen significativas comunidades indíxenas no Perú, e Ecuador. En Chile a poboación amerindia é unha porcentaxe baixa aínda que non é unha minoría case inexistente. No caso do Brasil e a Arxentina si se consideran minorías case inexistentes. No Uruguai non é posible atopar descendentes amerindios puros; con todo, existen descendentes mestizos (con antepasados charrúas) concentrados especialmente no noroeste dese país. En tal medida poderíase cualificar á Arxentina e ao Uruguai como de predominancia caucásica; Bolivia e o Perú de predominancia amerindia; Chile, Venezuela, o Brasil e Colombia como países mixtos (brancos-mestizos); mentres, Paraguai e Ecuador dunha maioría mestiza; Güiana e Suriname poden ser cualificados como países  afrodescendentes.
Segundo un estudo xenético autosómico de 2015, o cal incluíu outros 25 estudos, con 38 poboacións do Brasil, a composición do Brasil é a seguinte: a achega europea é 62%, a africana 21% e a indíxena (17%. A contribución europea é máis alta no sur (77%), a africana máis forte no nordeste (21%) e a indíxena no norte (32%).
Linguas europeas
miniatura|Linguas en Suramérica: O español (en amarelo); o [[Lingua portuguesa|portugués (en azul); o inglés (en vermello); o neerlandés (en celeste); e o francés (en negro).]]
O español e o portugués son os idiomas principais do subcontinente. O portugués fálase principalmente no Brasil, onde é o idioma oficial. O español é oficial en todos os países a excepción do xa mencionado Brasil e nas Güianas, tamén a máis falada do subcontinente. En Güiana, nas illas Malvinas (en litixio entre a Arxentina e o Reino Unido quen as administra) e en Trinidad e Tobago fálase o inglés. En Suriname, fálase o neerlandés. No Departamento de Ultramar da Güiana Francesa, fálase o francés. miniatura|Áreas de distribución das linguas indíxenas americanas máis faladas en Suramérica a principios do século XXI:
Linguas nativas
Na actualidade aínda se falan máis de 300 linguas indíxenas pertencentes a multitude de familias (case a metade delas fálanse no Brasil), e rexistrouse a extinción dunhas 180 máis desde a chegada dos europeos. Recoñecéronse máis de 33 familias de tamaño grande ou medio, e existe un número elevado de linguas illadas e mesmo linguas insuficientemente documentadas que non puideron ser clasificadas adecuadamente. Desde o punto de vista tipolóxico as linguas andinas difiren notablemente das linguas amazónicas aínda que existe unha zona de transición entre estes grupos.
As linguas quechuas son a familia de linguas cun maior número de falantes, con máis de 12 millóns de persoas. Tradicionalmente fálase do "quechua" ou "quichua" como dun só idioma, aínda que desde o punto de vista lingüístico existen variedades dificilmente intelixibles entre si. Segundo a Constitución Política de Bolivia, o quechua é un dos 37 idiomas oficiais de Bolivia. No Perú, o quechua, que se fala nalgunhas variedades, está declarado como lingua oficial. Fálase ademais, unha considerable minoría en Ecuador, en Santiago del Estero (Arxentina), Tucumán, Salta e Jujuy, así como no norte de Chile.
O guaraní é a segunda lingua indíxena máis falada con máis de 7 millóns de persoas, principalmente no Paraguai, onde é un dos idiomas oficiais, e na provincia de Corrientes na Arxentina, onde é cooficial. O aimara é tamén cooficial en Bolivia, mentres que no Perú só o é onde prevalece, así mesmo o aimara constitúe a primeira lingua de case un terzo da poboación de Bolivia e é o principal idioma amerindio do sur peruano, o norte chileno e é falado tamén no norte da Arxentina pola comunidade aimara. 290x290px|dereita| miniatura|As principais familias de América do Sur (exceptuando o quechua, aimara, mapudungun e guaraní).
Linguas significativas non oficiais
O árabe ten unha forte presenza no norte de Colombia.
Relixión
miniatura|O [[Arxentina|arxentino Jorge Mario Bergoglio transformouse o 13 de marzo de 2013 no primeiro e único latinoamericano e primeiro nado en América na historia mundial en converterse en Papa e xefe de Estado da Cidade do Vaticano, adoptando o nome de Francisco.]] miniatura|[[Catedral Metropolitana de Brasilia|Catedral Metropolitana de Nosa Señora Aparecida (Nossa Senhora Aparecida).]] miniatura|[[Catedral de Barquisimeto.]] miniatura|[[Basílica de Nosa Señora de Luján na cidade de Luján, Arxentina.]]
O cristianismo (catolicismo, seguido do protestantismo) é a relixión predominante, aínda que o número de fieis ten tendencia a decrecer por causa do crecemento do agnosticismo, e o ateísmo. Tamén existen diversas relixións entre os nativos indíxenas. Brasil é o país con maior número de católicos no mundo, aínda que o seu número diminúe, rapidamente. Tamén hai numerosas comunidades xudías na Arxentina, o Brasil e o Uruguai. As relixións afroamericanas teñen presenza en países con forte poboación negra como Colombia, Venezuela e o Brasil, no Uruguai hai unha minoría de practicantes da relixión umbandista.
Cultura
A cultura suramericana está marcada polo pasado colonial e o devanceiro precolombiano en principal medida aos que se foron sumando, en distinta medida, elementos traídos por posteriores inmigrantes que foron chegando á rexión. Así mesmo vese o crecente desenvolvemento dunha cultura enmarcada no proceso de globalización.
As diferenzas culturais son pronunciadas e a partición do subcontinente na época colonial fixo que existan dúas linguas dominantes, o castelán e o portugués, este último falado case que exclusivamente no Brasil. A cultura indíxena de orixe precolombiano ten forte presenza no Perú e Bolivia e algunhas rexións da Amazonia. En Paraguai, o guaraní (lingua aborixe usada polo pobo do mesmo nome) é amplamente utilizado ademais do castelán, e mesmo recoñecido como idioma oficial do país.
As diferenzas culturais non están enmarcadas dentro das fronteiras nacionais. Así é posible atopar maior similitude cultural entre os habitantes de sectores fronteirizos que entre eses mesmos e os do interior de cada país. Isto débese en parte á división postcolonial que acompañou á formación dos estados independentes durante o século XIX.
Arte e literatura
A cultura suramericana está presente de diversas maneiras a nivel mundial. Así, por exemplo as artesanías andinas gozan de considerable demanda en diferentes mercados como o europeo.
Na primeira metade do século XX, o tango, un estilo musical e unha danza de orixe  rioplatense (arxentino-uruguaio), tivo grande éxito en Europa e Colombia. Esta música era interpretada en castelán o que non foi un obstáculo para a súa difusión no exterior. En América de Sur desenvolvéronse estilos musicais non exclusivos do subcontinente, como a salsa, que ten o seu "capital" en Santiago de Cali, Colombia. Tamén algunhas expresións culturais do Brasil teñen unha forte presenza a nivel mundial onde elementos como o capoeira, a bossa nova e o samba contan con renome universal.
A literatura ten unha importancia significativa en Suramérica e proba diso son os catro escritores que foron laureados co Premio Nobel de Literatura: Os chilenos Gabriela Mistral e Pablo Neruda, o colombiano Gabriel García Márquez e o peruano Mario Vargas Llosa. Respecto dun galardón específico do idioma castelán, os arxentinos Jorge Luis Borges, Ernesto Sabato, Adolfo Bioy Casares e Juan Gelman; os chilenos Gonzalo Rojas, Jorge Edwards e Nicanor Parra; o paraguaio Augusto Roa Bastos, e o uruguaio Juan Carlos Onetti foron premiados co Premio Cervantes. Outros escritores e figuras da literatura continental en español son os venezolanos Rómulo Gallegos, Teresa de la Parra e Arturo Uslar Pietri; os arxentinos Julio Cortázar, Alfonsina Storni, Victoria Ocampo e Roberto Arlt; os chilenos Vicente Huidobro, Manuel Rojas, José Donoso e Roberto Bolaño; o paraguaio Augusto Roa Bastos; os peruanos César Vallejo, Ciro Alegría e Julio Ramón Ribeyro; os uruguaios Felisberto Hernández, Juan Carlos Onetti, Mario Benedetti e Eduardo Galeano.
O máximo galardón da lingua portuguesa, o Premio Camões foi concedido desde a súa creación en 1988 aos seguintes autores brasileiros: João Cabral de Melo Neto, Rachel de Queiroz, Jorge Amado, António  Cândido,  Autran  Dourado, Rubem Fonseca, Lygia Fagundes Telles, João Ubaldo Ribeiro, Ferreira Gullar e Dalton Trevisan. Pero fóra destes expoñentes recentes, Brasil achegou outros autores literarios de repercusión continental e mundial como Machado de Assis, Euclides da Cunha, Vinicius de Moraes, Clarice Lispector e Paulo Coelho.
Por outra banda, o xurdimento e desenvolvemento de diversos estilos ou correntes literarias relaciónanse con América do Sur. Así por exemplo, aínda que de autor nicaraguano, Rubén Darío, o primeiro libro do modernismo hispánico, Azul..., publicouse en Valparaíso en 1888 marcando senda para numerosos autores do  subcontinente. Mentres a orixe e universalización do chamado realismo máxico tamén se asocia con autores suramericanos, como María Luisa Bombal, Arturo Uslar Pietri e Gabriel García Márquez. Outros casos son numerosos, como a máis persoal, aínda que tamén iniciadora dunha escola, "antipoesía" de Nicanor Parra ou o "creacionismo" de Vicente Huidobro. Pola súa banda, no Brasil xurdiron correntes e escolas literarias de carácter nacional, como o modernismo brasileiro, diverso do hispánico, que tamén ten expoñentes na plástica.
Jorge Luis Borges foi un dos autores máis importantes e influentes da literatura do século XX, a nivel suramericano e global. Inventou practicamente un novo xénero de literatura. Recibiu o primeiro Prix International da historia en 1961, e o Premio Jerusalem en 1971. Cego aos 55 anos, foi moi polémico, con posturas políticas que lle impediron gañar o Premio Nobel de Literatura ao que foi candidato durante case trinta anos. O escritor e ensaísta J. M. Coetzee dixo del: «El, máis que calquera outro, renovou a linguaxe de ficción e así abriu o camiño para toda unha xeración de destacados novelistas hispanoamericanos».
Artes plásticas
miniatura|Paxaro grande. Obra de Fernando Botero exposta en Singapur. O artista plástico Oswaldo Guayasamín (1919-1999) de Ecuador, representou co seu estilo na pintura e a escultura durante moito tempo, o sentir dos pobos da América Latina resaltando as inxustizas sociais en diversas partes do mundo. O venezolano Armando Reverón, cuxa obra empeza a ser recoñecida internacionalmente, é un dos artistas máis importantes do século XX en América do sur; é precursor da Arte povera e do Happening. O colombiano Fernando Botero (1932) é un dos maiores expoñentes da pintura e a escultura que continúa en activo e que foi capaz de desenvolver un estilo recoñecible e propio. Pola súa banda, o venezolano Carlos Cruz-Diez contribuíu notablemente a arte contemporánea, con presenza de obras en todo o mundo.
Actualmente diversos artistas suramericanos emerxentes son recoñecidos pola crítica da arte internacional: Guillermo Lorca, pintor chileno,  Teddy Cobeña escultor ecuatoriano (premio internacional de escultura en Francia)    ou o artista arxentino Adrián Villar Rojas premio de arte do museo de Zuric  entre muitos outros.
Deporte
O grao de desenvolvemento das infraestruturas deportivas varía radicalmente entre un país e outro e entre as propias rexións dun mesmo país. O investimento estatal tamén é dispar, sendo frecuente que as áreas menos desenvoltas economicamente teñan un menor acceso ás devanditas infraestruturas que as máis desenvoltas. Ademais, o modelo de deporte aplicado en América do Sur desde finais do século XIX, entendido como a comparación de rendementos corporais para designar campións ou obter recompensas, fracasou xa que aínda non se logrou a incorporación da maior parte da poboación á práctica do deporte de maneira regular. América do Sur conta con infraestruturas deportivas de grande envergadura, tanto pola súa capacidade, condicións de infraestrutura, servizos, como pola súa localización, entre os cales destacan: miniatura| Panorámica do Hipódromo de San Isidro, onde se observa a exhibición dos purasange, a pista de [[céspede e o taboleiro electrónico indicador de dividendos.]] miniatura|[[Estádio do Maracanã|Estadio Maracaná do Brasil durante a abertura dos Xogos Panamericanos de 2007 realizados en Río de Xaneiro.]] miniatura|[[Estadio Nacional de Chile situado na capital de Chile, foi o lugar onde se xogou a final da Copa América 2015, onde a selección nacional chilena obtivo o seu primeiro título na historia.]] miniatura|[[Estádio Governador Plácido Castelo|Estadio Castelão do Brasil situado na cidade de Fortaleza.]]
Gatorade Center
O HK-areena (anteriormente denominado Typhoon, Elysée Arena e Turkuhalli), é un pavillón deportivo da cidade de Turku, Finlandia. Malia ser empregado para concertos e outros eventos, o seu principal uso é a práctica do hóckey sobre xeo, sendo a sede do principal equipo da cidade, o HC Turun Palloseura (TPS) da SM-liiga (máxima competición do hóckey sobre xeo finés).
Historia
miniatura|300px|Interior do HK-areena. A construción do HK-areena comezou en 1989, e a súa inauguración tivo lugar o 25 de decembro de 1990. En 1991 o estadio foi a sede principal do Campionato do Mundo de hóckey sobre xeo masculino de 1991, e ese mesmo ano rexistrou o seu récord de asistencia con 12.041 espectadores. Entre 1996 e 1997 realizáronse obras para renovalo e modernizalo, e ao ano seguinte foi novamente sede do Campionato do Mundo de hóckey sobre xeo masculino xunto co Hartwall-areena (Helsinqui) e o Tampereen jäähalli (Tampere). En 2003 repetiu como sede do Campionato do Mundo de hóckey sobre xeo masculino, novamente xunto aos principais estadios das cidades de Helsinqui e Tampere.
338
Véxase tamén
Historia ano a ano
Simón de Sicilia
Simón de Sicilia, tamén coñecido como Simón de Hauteville (en italiano Simone D'Altavilla), nado en Palermo en 1093 e finado en Mileto, Italia o 28 de setembro de 1105, foi o fillo máis vello e sucesor de Roxerio I de Sicilia, primeiro conde de Sicilia, e da súa terceira esposa Adelaida del Vasto.
Traxectoria
Tiña soamente 8 anos cando seu pai faleceu e el herdou o Condado, manténdose durante o seu breve mandato baixo a rexencia da súa nai. Á súa morte (cando contaba tan só con 12 anos de idade) en Mileto, onde foi sepultado na abadía da Santísima Trindade, foi sucedido polo seu irmán Roxerio II de Sicilia, baixo a rexencia da súa nai Adelaida até 1112.
Roxerio, anos máis tarde, converteríase no primeiro rei de Sicilia, cando en 1130 foi investido polo antipapa Anacleto II.
O cronista Alessandro Telesino relata un incidente que tivo lugar durante a infancia de Simón e o seu irmán Roxerio:
''Á maneira que adoitan facer os nenos, estaban xogando a un xogo de moedas e acabaron pelexando. Cando loitaron, cada un cun grupo de rapaces que reuniran, o máis novo, Roxerio, foi o vencedor. Como resultado, burlouse de seu irmán Simón dicindo: «sería moito mellor que eu tivera o honor de gobernar triunfante despois da morte do noso pai en vez de ti. Cando logre facer iso farei de ti un bispo ou incluso o papa de Roma, onde estarás moito mellor»''.
Andrea Parodi
Andrea Parodi, nado en Porto Torres o 18 de xullo de 1955 e finado en Quartu Sant'Elena o 17 de outubro de 2006, foi un cantante sardo.
Discografía
Co Coro Degli Angeli
Con Tazenda
339
Véxase tamén
Historia ano a ano
Janis Joplin
Janis Lyn Joplin, nada en Port Arthur (Texas) o 19 de xaneiro de 1943 e finada nos Ánxeles (California) o 4 de outubro de 1970, foi unha cantante estadounidense.
Traxectoria
Cantante de coro dende nena, comezou a súa carreira musical na Universidade de Texas, onde colaborou cunha banda chamada 'Waller Creek Boys', na que se mesturaba o blues co rock. As súas influencias polo blues viñeron da man de Leadbelly e Bessie Smith, as cales transmitiu ó seu propio rock, xunto coa influencia de Otis Redding.
En 1963 marchou a San Francisco, onde cantaba en locais nocturnos. Alí afeccionouse ás anfetaminas e os seus amigos devolverona á súa casa dous anos máis tarde. En 1966 regresou a San Francisco e uniuse á banda Big Brother And The Holding Company. Fixéronse moi coñecidos na cidade. O prestixio de Janis Joplin creceu, e chegaron a tocar no Monterrey Pop Festival, o que lles valeu que unha importante discográfica se fixara neles e lles propuxera publicar un disco. Pronto sacaron á luz o segundo traballo da banda, que se converteu nun grande éxito: "Cheap Thrills".
En 1968 Janis abandonou o grupo por discrepancias co resto dos membros. O éxito non lles sentou demasiado ben. En 1969, a cantante deu un paso adiante creando un grupo chamado Janis and the Joplianaires, xunto ao Big Brother Sam Andrew e outros músicos. Posteriormente cambiarían o nome da banda polo de Kozmic Blues Band.
Coa Kozmic Blues Band gravou un novo álbum: I Got Dem Ol'Kozmic Blues Again, Mama!, o cal foi recibido con frialdade polo público. Ademais, os concertos en directo eran un desastre. A pesar de que no disco se notaba o mal estado de Janis, vítima do seu consumo desmedido de alcohol, o disco tiña algunha boa interpretación da vocalista.
Bélxica nos Xogos Olímpicos
Bélxica competiu por vez primeira nos Xogos Olímpicos en 1900. A nación foi anfitrioa nos Xogos Olímpicos de 1920 en Antuerpen. Os deportistas belgas gañaron un total de 155 medallas nos Xogos de Verán e outras seis nos Xogos de Inverno.
341
Véxase tamén
Historia ano a ano
Federación Internacional da Industria Fonográfica
Ademais da súa secretaría internacional, a IFPI ten oficinas rexionais en Bruxelas, Hong-Kong, Miami, Atenas e Moscova.
Desde o 1 de xaneiro de 2005, o presidente da IFPI é John Kennedy, substituíndo a Jay Berman.
Historia
A IFPI foi fundada polas principais discográficas de Alemaña, Francia, Italia e Reino Unido durante un congreso da industria discográfica en Roma, o 14 de novembro de 1933, invitados pola Confederazione Generale Fascista dell'Industria Italiana. e rexistrou a súa primeira oficina en Zürich, Suíza Un dos seus principais obxectivos foi promover os dereitos conexos para que os creadores debesen compartir a propiedade intelectual das súas obras cos produtores musicais.
Incidentes con The Pirate Bay
Nun incidente posterior, o 18 de febreiro de 2009, ifpi.se, o dominio da división sueca da IFPI foi hackeado por simpatizantes de The Pirate Bay. Isto ocorreu o terceiro día do xuízo aos fundadores de The Pirate Bay en Suecia. O sitio foi substituído por unha mensaxe dirixida ao fiscal Håkan Roswall e á acusación ("Warner Brothers etc"). Estaba asinado como "The New Generation". Peter Sunde, portavoz de The Pirate Bay pediu a través de Twitter que cesasen os ataques.
Incidente con OiNK.cd
O 23 de outubro de 2007, OiNK.cd, unha web de descargas por BitTorrent foi pechada. A web mostraba unha mensaxe sobre unha investigación levada a cabo pola IFPI, BPI, a policía de Cleveland, e o FIOD ECD sobre "sospeitas de distribución ilegal de música".
A IFPI publicou unha nota de prensa afirmando que a web era "a principal fonte de música pre-release ilegal do mundo"; que o seu administrador conseguiu grandes sumas de diñeiro mediante doazóns e que os usuarios debían contribuír con material para manter as súas contas. Con todo, ningunha destas afirmacións foi probada.