cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mosca do vinagre
Voo
Pensábase antes que as características do voo de drosófila estaban dominadas pola viscosidade do aire, en vez de pola inercia do corpo da mosca. Esta idea foi posta en dúbida polas investigacións realizadas no laboratorio de Michael Dickinson, que indicaban que as moscas realizaban xiros, nos que a mosca acelera, frea mentres xira, e acelera outra vez ao final do xiro, o que suxire que a inercia é a forza dominante, igual que no caso dos animais voadores grandes. Porén, os trabllos seguintes indicaron que aínda que os efectos viscosos sobre o corpo do insecto durante o voo poden ser desprezables, as forzas aerodinámicas nas ás son as que en realidade fan que os xiros da mosca da froita sexan diminuídos pola viscosidade do aire.
Como praga
Drosophila é xeralmente considerada unha praga ou polo menos unha molestia debido á súa tendencia a infestar casas e establecementos nos que hai froitas; as moscas poden concentrarse en casas, restaurantes, almacéns e outros lugares. A eliminación dunha infestación pode ser difícil, xa que as larvas poden seguir eclosionando nas froitas almacenadas mesmo se a poboación adulta foi xa eliminada.
Sistema operativo
miniatura|Estrutura en capas mostrando a posición dun Sistema Operativo típico nos sistemas de software empregados nos escritorios. Por orde, usuario, aplicacións, sistema operativo, hardware. Un sistema operativo (S.O.), (en inglés operating system OS) é o software de sistema que manexa os recursos de hardware e software e fornece servizos comúns para os programas informáticos. O sistema operativo é un compoñente esencial para un sistema informático.
Funcións
miniatura|x250px|dereita|Android 4.2 "Jelly Bean" nun Nexus 4. As funcións dun sistema operativo son:
Principais sistemas operativos
Os sistemas operativos máis empregados para uso persoal e de oficina son os sistemas operativos privativos Windows, producido pola compañía Microsoft, e, en menor medida, Mac OS X, producido pola compañía Apple. Os sistemas operativos libres contan co dominio do mercado en servidores e supoñen xa unha alta porcentaxe do uso de ordenadores persoais. O máis popular e coñecido destes é Linux ou GNU/Linux inda que outros sistemas operativos coma os BSD contan cun nicho de uso particular. Os sistemas operativos libres caracterízanse por poder escolle entre varios ambientes de escritorio tento aspectos a simple vista bastante diferentes, inda que se traten do mesmo sistema operativo. Os ambientes de escritorio máis populares son KDE e GNOME.
Virtualización de sistemas operativos
miniatura|dereita|VirtualBox v4.1.8 executando Kubuntu 11.04 en Windows 7. A utilización de hardware cada vez máis potente e sistemas operativos máis complexos fixo a necesidade de normalizar os recursos dos sistemas informáticos de xeito que é posible empregar máis dun sistema operativo na mesma computadora. Este uso, chamado virtualización, permite simular o contorno de traballo de xeito que dentro dun sistema operativo emprégase outro compartindo recursos. Empregando software de virtualización non só é posible utilizar sistemas operativos como Windows, Linux e Mac X tamén poden utilizarse versións vellas de sistemas operativos ou sistemas operativos de teléfonos móbiles.
Os sistemas máis empregados son:
Tempada 2018 do Campionato de Galicia de Rally
Víctor Senra proclamouse campión galego por segundo ano consecutivo. Alberto Meira e Iago Caamaño foron os principais rivais.
Calendario
miniatura|250x250px|[[Víctor Senra alzouse co seu segundo título autonómico.]]
Equipos
miniatura|[[Mitsubishi Lancer|Mitsubishi Lancer Evo X de Alberto Meira, subcampión final.]]
Get Even (serie de televisión)
Get Even é unha serie de televisión británica que se estreou en BBC iPlayer o 14 de febreiro de 2020. A serie foi adaptada por Holly Phillipsa partir do libro Don't Get Mad escrito por Gretchen McNeil, e céntrase nun grupo de colexialas que forman un grupo para expor aos abusóns na súa escola. En agosto de 2020, a serie foi adquirida por Netflix e distribuída internacionalmente.
Sinopse
Kitty Wei, Bree Deringer, Margot Rivers e Olivia Hayes forman DGM (Don't Get Mad) para expoñer aos abusóns do seu colexio. Porén, cando un dos seus obxectivos é asasinado por un atacante descoñecido cunha nota que di "DGM" na man, as mozas decátanse de que alguén está a tentar incriminalas polo seu asasinato.
Pentumeiro careto
O pentumeiro careto ou parrulo pentumeiro americano (Melanitta perspicillata) é un pato grande nativo de América do Norte. En Galicia pode aparecer ás veces como unha ave accidental moi rara. Os machos adultos son enteiramente negros con manchas brancas características na fronte e caluga, e as femias adultas son lixeiramente menores e máis marróns. Reprodúcense no norte do Canadá e Alasca e invernan ao longo das costas do Pacífico e Atlántico de América do Norte. Estes patos mergulladores aliméntanse principalmente de invertebrados bentónicos, e os mexillóns representan unha parte importante da súa dieta.
Taxonomía
Como moitas outras especies de aves, o pentumeiro careto foi descrito primeiro por Carl Linnaeus en 1758 na 10ª edición de Systema Naturae, dándolle o nome binomial de Anas perspicillata. O nome do xénero Anas é o nome latino para 'pato'. O nome específico procede do latín perspicillatus, 'con anteollos', derivado de perspicere, 'ver a través'.
Posteriormente a especie foi transferida ao xénero Melanitta, cuxo nome deriva das palabras do grego antigo melas, 'negro' e netta, 'pato'. Contén 5 especies existentes.
Unha análise cladística baseada en varios caracteres morfoóxicos situou o pentumeiro careto como taxon monotípico, próximo a Melanitta deglandi e Melanitta fusca, que son ambos taxons irmáns. Estas tres especies constitúen o subxénero Melanitta, contraposto ao subxénero Oidemia, que contén a Melanitta americana e a Melanitta nigra.
A única especie extinta de Melanitta coñecida é M. cerutti, que vivía en California durante o Plioceno tardío, pero a especie foi trasladada ao xénero Histrionicus (do pato arlequín).
O xénero Melanitta forma parte da tribo Mergini, un grupo monofilético do hemisferio norte. Inclúe os éideres, mergos, ollodourados e outros patos mariños. A tribo forma parte da familia Anatidae, xunto cos cisnes e gansos.
Descrición
O macho é completamente negro aveludado agás as manchas brancas da fronte e caluga. Ten un peteiro inchado, que parece laranxa visto a distancia, pero con debuxos brancos, vermellos e amarelos e unha mancha negra preto da base. A femia é máis marrón que o macho, cunha plumaxe bastante uniforme, lixeiramente máis escura pola parte superior que pola inferior. Presenta unhas manchas máis claras e pouco marcadas nas meixelas baixo o ollo e ás veces unha mancha abrancazada na caluga, que é un trazo característico dos pentumeiros. O peteiro é negro con coloracións verdes e azuis. Os xoves teñen unha plumaxe similar á da femia, pero principalmente é máis clara e máis marrón, e o peito e barriga son abrancazados.
O pentumeiro careto é doadamente distinguible doutros pentumeiros pola mancha branca da cabeza do macho adulto e o seu debuxo único do peteiro. As femias e inmaturos teñen un peteiro máis masivo e un perfil da cabeza máis aplanado que noutros pentumeiros, lembrando a forma do éider Somateria mollissima. Os pentumeiros M. americana e M. deglandi son fisicamenre moi similares ao pentumeiro careto pero en voo o careto é o único que ten as ás completamente negras.
Como todos os patos mariños, o pentumeiro careto perde a capacidade de voar durante a muda simultánea das súas plumas de voo. Este período vulnerable ten lugar normalmente a finais de xullo ata primeiros de agosto e dura unhas catro semanas. Antes de mudaren as plumas de voo, todas as aves acuáticas sofren unha muda corporal completa, substituíndo as súas brillantes cores da plumaxe básica dos machos pola plumaxe de eclipse alternativa máis apagada.
A plumaxe é un bo indicador da idade dos machos desta especie, pero non para as femias.
Distribución
Comparado coa maioría dos patos de Norteamérica, o pentumeiro careto caracterízase porque se reproduce exclusivamente en Norteamérica, principalmente no norte do Canadá e Alasca. Despois, segue diferentes rutas para pasar o inverno en terras máis temperadas.
Aínda que un número relativamente pequeno deles inverna regularmente no oeste de Europa e chega polo sur ata as illas británicas, a gran maioría dos pentumeiros caretos fano nas costas pacíficas e atlánticas de Norteamérica. A costa do Pacífico alberga o maior número de individuos e a súa grande área de invernada esténdese uns 5000 km, desde as illas Aleutianas en Alasca á península de Baixa California en México.
Reprodución
Os pentumeiros caretos forman parellas nos tereos de invernada e descanso. A maioría das parellas fórmanse antes da chegada aos terreos de reprodución. Os estudos realizados mostran unha forte fidelidade nas áreas de nidificación ao longo dos anos.
A construción do niño empeza xeralmente a metade de maio ata inicios de xuño e ocorre no chan preto do mar, lagos ou ríos, en bosques ou tundra. As femias escavan un niño con forma de cunca no chan e fórrao con restos que hai arredor polo chan e penuxe. Poñen de 5 a 9 ovos, que pesan de 55 a 79 g e como media miden 43,9 mm de largo e 62,4 mm de longo.
A incubación dos ovos dura de 28 a 30 días e faina só a femia. Pode ocorrer de forma ocasional (e probablemente accidental) unha incubación mixta entre diferentes femias en áreas cunha alta densidade de niños e a eclosión dos ovos é síncrona. A femia xeralmente elixe para a súa descendencia unha área de alimentación de menos de 2 metros de profundidade e protexida dos fortes ventos. Cando chegan a estas zonas húmidas ricas en alimento, empezan a alimentarse por si mesmos. A nai abandona as súas crías antes de que cheguen a idade de voar, uns 55 días.
As crías emplumadas congréganse en pequenos grupos na área de reprodución antes de migraren aos terreos de invernada, independentemente dos adultos. Os estudos feitos no Quebec demostraron unha mortalidade dos parruliños do 55 ao 65%, probablemente influenciada polas condicións meteorolóxicas despois da eclosión.
Alimentación
Aliméntase principalmente de invertebrados bentónicos. Durante o período de reprodución, os pentumeiros caretos buscan alimento en parellas ou pequenos grupos entre unha ampla gama de invertebrados de auga doce. Porén, os patos mariños aliméntanse de organismos mariños durante o resto do ano, en bandadas que constan desde uns poucos individuos a varios milleiros. Importantes alimentos son crustáceos, ovos de arenque, gasterópodos e pequenos bivalvos como os mexillóns.
Ao final do inverno e primavera, os pentumeiros caretos tenden a cambiar a súa dieta de acordo co proveito relativo que obteñen da comida, mostrando certo oportunismo. Por exemplo, empezan alimentándose en campos de anxiospermas mariñas, en crustáceos de epifauna que aumentan de tamaño en inverno ou dos ovos do arenque do Pacífico Clupea pallasi, durante a desova dos peixes.
Cando as presas cambian, os pentumeiros caretos axustan a súa busca de alimento e a selección de hábitat. Os menores esforzos para buscar alimento ten que facelos en decembro, debido á grande abundancia de presas, e increméntanse ata a metade de febreiro, cando as presas escasean. Increméntanse outra vez en marzo, probablemente debido ao aumento das horas de luz para poder buscar alimento. A medida que a estación avanza, móvense a hábitats con menor escaseza de presas, en vez de permaneceren en hábitats pobres en alimento e teren que incrementar os seus esforzos para procurarse comida.
O pentumeiro careto xeralmente captura a comida baixo a auga e cómea enteira. Foron observados seleccionando bivalvos pequenos entre todos os que están dispoñibles, probablemente porque o custe de enerxía de procesar o material das cunchas é elevado. Tamén parece que selecciona crustáceos da epifauna que nadan lentamente.
Comen as presas máis pequenas que localizan en hábitats complexos, como zonas de mexillóns, que lles obrigan a usar máis a vista que os pentumeiros do mesmo xénero Melanitta deglandi. Tamén poden localizar visualmente os sifóns formados por bivalvos para capturalos. As análises dos seus estómagos demostraron que teñen unha gran habilidade para non inxerir vexetación cando comen ovos de arenque adheridos a ela.
As bandadas parecen mergullarse de modo moi sincronizado e esta sincronía está correlacionada co tamaño do grupo. A duración dos mergullos varía con moitos factores, como o tipo de presa, densidade e rendemento das presas, estación e profundidade da auga. Incrementan a duración dos seus mergullos cando se alimentan de ovos de arenques, que son máis difíciles de apañar que os bivalvos sésiles.
miniatura|esquerda|Con cangrexos Os adultos mergúllanse para capturar crustáceos e moluscos, mentres que as crías viven de calquera tipo de invertebrado de auga doce.
Migración
Utilizan moitas rutas de migración, e a ruta elixida depende da latitude do seu sitio de nidificación. A data de partida das aves pode variar de acordo co seu sitio de invernada, pero a data de chegada e o establecemento nos sitios de nidificación parecen estar sincronizados. Isto suxire que, debido a diferentes factores como o tempo ou condicións variadas para a busca de comida, os individuos axustan o seu momento de iniciar a migración para optimizar o seu programa de reprodución. Enfróntanse a condicións ambientais moi diferentes dependendo da localización dos seus terreos de invernada, o cal afecta ao seu comportamento migratorio. Localizáronse grandes proporcións de machos na parte norte, mentres que hai máis femias e xoves na parte sur da súa área de distribución. En primavera, os machos e femias migran xuntos ás súas áreas de cría e normalmente establécense nun sitio de nidificación menos dunha semana despois da súa chegada.
Vocalización
Os pentumeiros caretos son xeralmente silenciosos e as súas escasas vocalizacións son pouco coñecidas. Durante a exhibición de cortexo, os machos realizan unha chamada gorgolexante e un son explosivo de tipo puc-puc. As femias defenden as crías cunha chamada parecida á dos corvos.
Mortalidade
Nun estudo de necropsias de patos mariños, as doenzas parasitarias eran unha causa importante de mortalidade. O único parasito atopado en pentumeiros caretos mortos era o acantocéfalo Polymorphus spp., que causa peritonite, unha inflamación da cuberta abdominal, e posiblemente delgadeza extrema. De 39 individuos que foron estudados, sete estaban mortalmente afectados por este verme. Estimouse na costa de California unha mortalidade duns 100 pentumeiros caretos na primavera de 1995. Outras causas de mortalidade inclúen a delgadeza extrema debida á fame (17 individuos), toxicidade polo petróleo (3 individuos), e traumas causados por armas de fogo ou colisións en diferentes estruturas corporais (2 individuos).
A predación dos ovos e crías non foi estudada en detalle, pero as aguias Haliaeetus leucocephalus e Aquila chrysaetos e os mustélidos foron identificados como depredadores de pentumeiros caretos en hábitats mariños. Os individuos marcados mostraron unha taxa de mortalidade máis alta en inverno que durante a muda das ás.
En novembro de 2007, unha vertedura de petróleo na baía de San Francisco impregnou e causou a morte de miles de aves, incluíndo moitos pentumeiros caretos. Un 40% das aves afectadas eran desta especie. Os científicos dixeron que aínda que a esecie non está en perigo, declinou entre o 50 e o 70% nos últimos 40 anos e esta vertedura puido contribuír a unha maior diminución da poboación, xa que afectou principalmente a adultos sans.
Status
A súa área de distribución tremendamente grande e o seu gran tamaño de poboación asegúralle a esta especie un status de "especie pouco preocupante", segundo a IUCN. As poboacións foron aparentemente decrecendo nos últimos anos, pero este pequeno descenso non está sendo rápido dabondo como para considerar cambiar o status da especie á categoría de vulnerable. A poboación global estímase entre 250 000 e 1 300 000 individuos.
Noa
É unha recoñecida activista propalestina en Israel e gravou cancións en árabe, inglés, francés, hebreo, italiano, castelán e hebreo iemení.
Primeiros anos
Achinoam Nini naceu en Bat Yam, Israel, nunha familia xudía iemení, e mudouse a Nova York con dous anos. Asistiu á SAR Academy e á Rabbi Joseph H. Lookstein Upper School do Ramaz High School, permanecendo en Nova York ata que regresou ela soa a Israel con dezaseis anos.
Completou o servizo militar obrigatorio nas Forzas de Defensa de Israel, actuando cun grupo de entretemento militar. Tralo servizo, estudou música na Escola Rimon de Jazz e Música Contemporánea en Ramat Hasharon, onde coñeceu a quen foi a súa parella e colaborador habitual Gil Dor, nese momento membro do claustro da escola.
Carreira musical
Noa actuou no Carnegie Hall e no Avery Fisher Hall de Nova York, no Olympia de París, o Coliseo de Roma, The Barbican de Londres, o Zellerbach Auditorium en Berkeley (California), o Festival Ravinia de Chicago, o Festival de Jazz de Montreux en Suíza, o Festival de Jazz do Mar do Norte nos Países Baixos e o Festival da Auga de Estocolmo en Suecia. miniatura|Noa e Gil Dor no festival [[Bardentreffen de 2014]] Noa e Gil Dor tiveron varios grupos dende os seus primeiros anos como dúo acústico, pero a súa relación máis longo foi co percusionista Zohar Fresco. Os grupos de Noa e Dor varían en cada álbum, tendo colaboracións dende bandas como o Solis String Quartet ata xiras con orquestras sinfónicas. A música de Noa está influída por cantautores da década de 1960 como Paul Simon, Joni Mitchell, Leonard Cohen e James Taylor. Estas sensibilidades musicais e de letras, combinadas coas raíces iemenís de Noa e a experiencia en jazz, música clásica, country e rock, crearon na música de Noa un son único recoñecible a través das centos de cancións escritas e interpretadas polo dúo. Noa toca instrumentos de percusións, a guitarra e o piano. miniatura|Noa actuando na inauguración do Instituo Peres para a Paz En 1994, Noa interpretou a versión inglesa do Ave Maria para un público en directo de 100000 e unha audiencia televisiva de millóns de espectadores no espectáculo de clausura do Ano Internacional de Familia no Vaticano, co papa Xoán Paulo II no público.
Noa e Dor actuaron en numerosas ocasións coa Orquestra Filharmónica de Israel, coa que gravaron un álbum en directo no Mann Auditorium de Tel Aviv en 1997. Ao longo dos anos colaboraron con orquestras sinfónicas de Lille, Messina, Parma, Murcia e Florencia. En setembro de 2003, Noa interpretou a canción L'isola della Luce (pola illa grega na que a cantou), escrita especialmente para ela por Nicola Piovani. A obra foi encargada polo Comité Olímpico Cultural de Atenas. En maio de 2004, o dúo actuou co grupo israelí de ritmo e danza Mayumana entre os dous xogos final da Euroliga de baloncesto.
Xunto coa cantante árabe-israelí Mira Awad, Noa representou a Israel no Festival de Eurovisión 2009. A súa canción "There Must Be Another Way" cualificouse na primeira semifinal, mais finalmente acabou na 16.ª posición place.
Embaixadora da FAO
En outubro de 2003, Noa foi nomeada Embaixadora de Boa Vontade da Organización das Nacións Unidas para a Alimentación e a Agricultura.
Política
A pesar de que Noa foi criticada en Israel polas súas opinións políticas de extrema esquerda e o seu activismo a favor de Palestina, actuou nas celebracións do Día da Independencia de Israel en Londres e Vancouver. Tamén é unha destacada opoñente do movemento Boicot, Desinvestimentos e Sancións, afirmando que ela mesma foi "vítima da súa actividade hipócrita e daniña".
Vida privada
Noa está casada co pediatra Asher Barak. Teñen tres fillos.
Proxecto Trasno
O Proxecto Trasno é unha comunidade aberta dos proxectos de localización de software libre ao galego. Pretende ser o punto de encontro onde se reúnan e colaboren todos aqueles que traballan en calquera dos aspectos que abrangue a localización ao galego: tanto a tradución dos aplicativos e a súa documentación como o desenvolvemento de correctores ortográficos e o de ferramentas para a localización.
Dende o 2009 está amparada legalmente pola Asociación Cultural Proxecto Trasno.
Historia
Froito de xuntanzas previas, en xullo do 1999 iniciouse unha rolda de correo no GPUL (Grupo de Programadores e Usuarios de Linux da Universidade da Coruña) asentando un subproxecto denominado GPUL-tradución coa finalidade de localización de software libre. Comezaron coa tradución dos aplicativos de GNU e o contorno de escritorio GNOME, entre outros. O primeiro que se traduciu neste proxecto foi o X-Chat (Rubén, 6-7-1999).
Dende case o arrinque dos proxecto GPUL-tradución estaban en contacto. En setembro dese ano GzLiNuX contactou pola lista do GPUL-tradución comentando:
En resposta e esta proposta os membros do GPUL-tradución responderon favorablemente, o que supuxo a creación do nacemento dunha comunidade en liña adicada a localizar ao galego que tería inicialmente por fin acadar unha distribución GNU/Linux totalmente en galego. A este proxecto inicialmente chamóuselle LeGal e pretendía orientarse a crear unha web e difundir o proxecto dun 'Linux en Galego'. En marzo do 2000 votaron para a escolla do nome e gañou proxecto Trasno :
«Estes son os resultados finais da votación do nome do grupo de traducción:
Polo tanto, mesmo tendo en conta os votos para gzlinux (non válidos), trasno gaña por 7-6, levando un 54% dos votos, e facendo innecesaria unha segunda rolda de votación. »
O nome non tiña significado ningún inda que posteriormente se lle buscaron propostas, tal como se cita aquí: «Ao principio, e a falta dun nome mellor, empregabamo-lo nome LeGal (Linux En Galego) para referírmonos ao grupo, pero en maio do 2000 decidimos que o nome proposto por Francisco X. Vazquez Grandal, Trasno, era mellor. Tamén seguimo-lo antigo costume de buscar un nome e logo adaptarlle un significado, pero non atopamos ningún, ou máis ben atopamos de máis, polo que algúns preferimos empregalo coma unha simple palabra, e outros prefiren dicir que significa cousas coma "TRAductores Solitarios do NOroeste", segundo a proposta orixinal, ou mesmo "TRAductores Sen NOme" ;-)» - Jacobo Tarrío Barreiro e Jesús Bravo Álvarez, 2001.
As intencións de conservación do galego no novo eido que fornece o software libre tamén está presente dende o comezo do proxecto: Ademais, a informática é un eido importante de máis coma para ignoralo e permitir que sexa outro dos eidos nos que o galego non se introduce. Á fin e ao cabo, os que máis empregan os ordenadores son os mozos, que son tamén os que han falar galego no futuro, se todo vai ben :) - Jacobo Tarrío Barreiro e Jesús Bravo Álvarez, 2001
Fundación da Asociación Cultural Proxecto Trasno
Arredor do 2007 a comunidade do proxecto Trasno comeza de novo a encontrarse en foros e conferencias e por diferentes debates xorde o interese en fundar unha figura legal para protexer o 'Proxecto Trasno'. Ese interese conversetese na fundación da Asociación Cultural para a Galeguización de Software Libre Proxecto Trasno, organización sen ánimo de lucro e de ámbito autonómico galego, o 17 de outubro de 2009 en Santiago de Compostela por xente involucrada directamente no 'Proxecto Trasno' e co fin de darlle amparo legal, dándolle recursos para os tradutores e promocionando e difundindo o labor destes. A primeira directiva da asociación estivo composta por Miguel Branco, Miguel Anxo Bouzada, Leandro Regueiro Iglesias e Xosé Calvo Rúa.
Os estatutos da asociación determinan que só poden ser socios aqueles que contribúan a localización de software libre ao galego e ten como principal fin que continúe activo o Proxecto Trasno e a comunidade de localización ao galego. Con isto, pretende ser a figura legal que protexa a comunidade aberta de localización ao galego de software libre.
Proxectos e grupos de tradución
O proxecto leva ou levou no seu momento os proxectos de localización de:
As Trasnadas
As trasnadas xurdiron no 2010 como reunións presenciais para axilizar e asentar o debate de traducións ao galego, fixando terminoloxía. Así mesmo como un espazo para formar a novos voluntarios do proxecto ensinándolle os conceptos básicos de localización e ferramentas de asistencia para a tradución (TAC).
Cos acordos chegados nos eventos das trasnadas chegouse a un consenso de traducións de nova terminoloxía en informática do inglés ao galego e liberouse formato terminográfico estándar TBX (Term Base eXchange), creación dunha páxina web dinámica para a consulta dos acordos terminolóxicos e engadir melloras á ferramenta de comprobación automática Pology
Oviedo
Oviedo  (en asturiano: Uviéu   ou Uvieo), coñecida historicamente en galego como Ovedo , é unha cidade e concello do norte de España de orixe medieval (século VIII), capital do Principado de Asturias. Cunha poboación de 219 910 habitantes (2020) é a segunda cidade da comunidade logo de Xixón. Ovetenses emprendedores bautizaron con este nome tres cidades americanas: en Paraguai, na República Dominicana e nos Estados Unidos de América.
É, ademais, a capital comercial e de negocios, e o centro administrativo e universitario da rexión.
Historia
Conta a lenda que o rei Froila I saíu de caza cos seus amigos e pararon a comer nun lugar idílico, máis ou menos onde se atopa hoxe a cidade de Oviedo. Ó longo da conversa xurdiu unha pregunta: ¿En que lugar vas comezar a construír a cidade que será a corte?, ó que o rei respondeu en latín: Ubi edo, que quere dicir «onde como».
A cidade de Oviedo xurdiu sobre un outeiro que os romanos chamaban Ovetao. O seu suposto fundador foi o rei Froila, fillo de Afonso I de Cantabria (xenro e sucesor do rei Froila I), que reinou dende o 757 ata 768.
Foi Afonso II o Casto, o fillo de Froila, quen trasladou a capital política da Galicia alto-medieval a ese lugar, engrandecendo Oviedo e converténdoa en sé episcopal. Ademais fortificouna e a dotou de palacios, igrexas e outras construcións, como un acueduto (do que hoxe só quedan tres arcos).
Durante o seu reinado descubriuse en Compostela unha tumba da que se supuña era do apóstolo Santiago (no 812), e este rei foi o primeiro en visitar a tumba partindo de Oviedo, co que Afonso II se converteu no primeiro peregrino a Santiago de Compostela e inaugurouse o primeiro camiño de peregrinos, como pode lerse nun documento de Afonso II datado o 4 de setembro do ano 829, onde se lle concede á igrexa de Santiago de Compostela o espazo comprendido nun raio de tres millas en torno a dita igrexa, que foi construída para venerar as sagradas reliquias, e onde así mesmo se conta como este rei soubo do descubrimento e como acudiu cos maiores do seu palacio; aínda que hoxe en día se sabe que é falso, suponse que debe basearse noutro verdadeiro de Afonso II que xa non se conserva.
O rei Xoán I, en 1388, funda o Principado de Asturias, título inaugurado polo infante Henrique, fillo daquel, e que dende entón corresponderá ós sucesores a Coroa; Oviedo convertese, entón, na capital do Principado.
Durante a Idade Moderna houbo unha inmobilización económica debida a un certo illamento. A finais do século XVIII a cidade comezou a experimentar unha vida cultural bastante alta, salientando a figura de Feijoo quen aínda que naceu en Ourense viviu a meirande parte da súa vida no colexio bieito de San Vicente de Oviedo.
A comezos do século XIX os ovetenses foron dos primeiros españois en rexeitar a invasión francesa, e o 9 de maio de 1808 iniciaron o alzamento de Asturias para defender a independencia, como pode lerse na seguinte placa conmemorativa do primeiro centenario de tan histórico acontecemento. Foi o escenario dos enfrontamentos entre absolutistas e liberais. A decisión tomouna a Xunta Xeral do Principado na noite do 23 ó 24 de maio de 1808, obrigada pola presión popular. As tropas francesas foron rexeitadas, tras ter sometida a cidade durante un ano.
Durante a revolución de 1934, protagonizada polos mineiros da Conca, a cidade queda asolada en boa parte: resultan incendiados, entre outros edificios, o da Universidade, cuxa biblioteca gardaba fondos bibliográficos de extraordinario valor que non se puideron recuperar, ou o teatro Campoamor. A Cámara Santa na Catedral, pola súa parte, foi dinamitada.
250px|miniatura|En lembranza do símbolo do Oviedo, no centro da cidade
Xeografía
250px|miniatura|Oviedo desde o [[monte Naranco.]] O concello atópase no centro do Principado de Asturias, ocupando 186,65 km² entre os ríos Nalón e Nora (os ríos máis importantes do concello, xunto ao río Trubia), aínda que ningún deles cruza o centro urbano. Limita ó norte con Las Regueras e Llanera; ó sur con Santo Adriano, Ribera de Arriba e Mieres; ó oeste con Grao e ó leste con Siero e Langreo.
A altura do concello varía entre os 80 msnm que marca o río Nalón e os 709 msnm que alcanza o Monte Picayo, no macizo da Grandota, situado no límite con Langreo. A cidade está protexida dos ventos do norte polo Monte Naranco; ao sur está a serra do Aramo, na que se atopa o alto de L'Angliru, famoso pola súa dureza para os ciclistas e popularizado por ser final de etapa da volta ciclista a España en varias ocasións. O centro urbano ocupa unha topografía accidentada, que se traduce en bruscos desniveis de máis de 100 metros entre o barrio do Cristo (315 m) e La Tenderina (190 m); normalmente utilízase como referencia para o centro urbano a altura á que se atopa o Teatro Campoamor (227 m). A pesar desta topografía, o concello representa o primeiro ámbito de certa horizontalidade ao norte da Cordilleira Cantábrica, que é continuada polos concellos de Llanera e Siero.
Demografía
Segundo os datos do INE de 2020, o concello de Oviedo ten 219 910 habitantes —dos cales 118 161 son mulleres e 101 749 son homes— e unha densidade de poboación de 1 580,29 hab/km². A parroquia de Oviedo conta con 205 074 veciños, dos cales 186 188 viven no núcleo urbano.
Prerrománico asturiano
miniatura|Santa María del Naranco miniatura|[[San Xián dos Prados.]] miniatura|Escultura dedicada a [[La Regenta e a Catedral de San Salvador.]] Oviedo, como capital do antigo Reino de Asturias, alberga a maior cantidade de edificios representativos da chamada Arte prerrománica asturiana, que se desenvolveu durante a existencia dese reino nos séculos IX e X. Foron declarados Patrimonio mundial pola Unesco, en 1985 e 1988, coa denominación «Monumentos de Oviedo e do Reino de Asturias». En Oviedo atópanse:
Arquitectura relixiosa
Entre os numerosos edificios relixiosos da cidade destacan:
Deporte
miniatura|esquerda|[[Estadio Carlos Tartiere (2000)|Estadio Municipal Carlos Tartiere.]] O fútbol é o deporte máis popular da cidade sendo o Real Oviedo o seu equipo máis representativo habendo militado durante 38 tempadas en Primeira División conseguindo en tres ocasións o terceiro posto na clasificación. Tamén é de destacar o seu primeiro presidente e fundador, Carlos Tartiere, cuxo nome tamén posúe o estadio do equipo. Neste equipo xogaron moitos ovetenses destacados entre os que se atopa, por exemplo, Oliverio Jesús Álvarez González (Oli). Ademais en Oviedo naceron algúns xogadores destacados de finais do século XX e principios do XXI, como Enrique Castro González (Quini), Javier Paredes ou Luís García Fernández. Outros clubs de fútbol da cidade son o Astur Club de Fútbol, o Universidad de Oviedo, o Centro Asturiano de Oviedo, o Masaveu CF, o CD Covadonga, o Pumarín CF, o APA Santa Teresa CD, o Vallobín, o Juventud Estadio, La Manjoya ou a Peña Oviedo Berto.
En fútbol feminino destaca o Oviedo Moderno que disputa a máxima categoría nacional, a Superliga.
miniatura|[[Fernando Alonso durante a clasificación do Gran Premio dos Estados Unidos de 2005, destacado deportista de Oviedo.]] En hóckey a patíns, o FM Roller Oviedo xoga na Primeira División, mentres que o Real Oviedo faio na Primeira División B; en baloncesto o Oviedo Club Baloncesto disputa a liga EBA e en rugby o Oviedo Rugby Club disputa a División de Honra B. Outros clubs importantes son o Universidad de Oviedo, Oviedo Atletismo e La Santina en atletismo, o CD Oviedo Sporty en fútbol sala, o Club Bádminton Oviedo, en bádminton, o Balonmán Base Oviedo e o BM Naranco en balonmán e o Club de Natación Ciudad de Oviedo en natación e wáter-polo.
Individualmente destacan Fernando Alonso, bicampeón do mundo de Fórmula 1, Galo Blanco, tenista profesional gañador dun torneo ATP (San Marino, 1999) e cuartofinalista en Roland Garros en 1997. Tamén Samuel Sánchez González, medallista de ouro nos Xogos Olímpicos de Pequín 2008 na proba de ciclismo en ruta e o xogador do Club Baloncesto Málaga, Saúl Blanco.
As instalacións máis importantes da cidade son o Estadio Carlos Tartiere, o Palacio de Deportes, o Complexo Deportivo de San Lázaro, as instalacións deportivas do Cristo e da UND, o Centro Asturiano, o Campo Municipal de Golf, o Centro Ecuestre Municipal, e varios polideportivos.
Cidades irmandadas
miniatura|Igrexa de San Isidoro o Real, na praza do Concello. As cidades irmandadas con Oviedo, ordenadas por data de irmandade, son as seguintes:
Judy Davis
Judy Davis, nada en Perth o 23 de abril de 1955, é unha actriz australiana de cine, teatro e televisión. Cunha carreira de máis de corenta anos, é célebre pola súa versatilidade e é recoñecida como unha das mellores actrices da súa xeración. Woody Allen, co que colaborou frecuentemente, describiuna como "unha das actrices máis estimulantes do mundo". Recibiu oito premios da Academia Australiana do Cinema e da Televisión, tres premios Emmy, dous premios da Academia Británica, dous Globos de Ouro e recibiu dúas candidaturas aos premios Óscar.
Primeiros anos e educación
Davis naceu en Perth (Australia Occidental) e foi criada no catolicismo estrito. Estudou no Loreto Convent e no Western Australian Institute of Technology. En 1977 graduouse no Instituto Nacional de Arte Dramática (NIDA).
Carreira
Un dos seus primeiros papeis destacados como actriz foi o de Sybylla Melvyn en My Brilliant Career (1979), pola que gañou o BAFTA á mellor actriz e mellor actriz revelación. Tamén protagonizou Winter of Our Dreams (1981), interpretando unha adicta á heroína, e Heatwave. A súa carreira internacional comezou en 1981 logo de interpretar a Golda Meir no docudrama para televisión A Woman Called Golda, protagonizado por Ingrid Bergman, e un papel como terrorista no filme británico Who Dares Wins (1982).
Posteriormente, foi seleccionada para encarnar a Adela Quested en A Passage to India (1984) de David Lean, unha adaptación da novela de Edward Morgan Forster, pola que recibiu unha candidatura aos Óscar como mellor actriz. Regresou ao cinema australiano para actuar en Kangaroo (1987), interpretando a esposa dun escritor, e High Tide (1987), como unha despreocupada nai que intenta reunirse coa súa filla adolescente que está sendo criada pola súa avoa paterna. Por ambos os papeis levouse o Premio AACTA, e polo breve período de exhibición de High Tide nos cines dos Estados Unidos gañou un premio outorgado pola National Society of Film Critics. En 1990, fixo un cameo en Alice de Woody Allen.
Vida privada
Judy Davis casou en 1984 co actor e tamén graduado de NIDA Colin Friels, con quen ten un fillo e unha filla, o actor Jack Friels (1987) e Charlotte Friels (1997).
Maria Angela Cassol
Maria Angela Cassol, nada en Nettuno, Roma, o 27 de outubro de 1956, é unha medallista e deseñadora de moedas italiana, vinculada ao Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato.
Traxectoria
En 1976 acadou unha diplomatura en Artes Aplicadas, sección de Arte Metálica e Xoiaría, no Instituto Estatal de Arte de Anzio, Roma, e en 1981 graduouse en escultura na Academia de Belas Artes de Roma, onde foi alumna do escultor Emilio Greco. Logo complementou a súa formación durante tres na Escola de Arte da Medalla do Instituto Poligráfico e Ceca do Estado, institución na que desde 1987 exerce como gravadora.
Obra
Entre os seus traballos hai varias moedas circulantes destacadas, como é o caso do anverso os 20 céntimos de euro italianos cuñados a partir de 2002, dedicada á obra de Umberto Boccioni Forme uniche della continuità nello spazio ("Formas únicas de continuidade no espazo"). Cassol tamén é autora da moeda de 2 euros de Italia de 2019 dedicada a Leonardo da Vinci, e de máis dunha vintena de moedas conmemorativas italianas, tanto do sistema da lira como do do euro.
Ademais das moedas italianas, tamén están entre os seus deseños diversas moedas circulantes e conmemorativas da serie do euro emitidas polo Vaticano e por San Marino, e cuñadas na ceca pública italiana.
Shinji Ikari
Shinji Ikari (碇 シンジ) é un personaxe de ficción da franquía Neon Genesis Evangelion creado por Gainax. É a personaxe principal da serie, e é un rapaz adolescente que foi abandonado polo seu pai, Gendo, que despois lle pide que sexa o piloto dun mecha coñecido como Evangelion Unidade 01. O seu obxectivo é protexer a cidade de Tokyo-3 das criaturas coñecidas como Anxos, que ameazan con destruír a humanidade. Nick Verboon de Unreality Mag declarou que o "protagonista Shinji é un dos personaxes con máis matices, máis populares e fáciles de relacionar da historia do anime".
Claire Wineland
Claire Lucia Wineland, nada en Austin, Texas, o 10 de abril de 1997 e finada o 2 de setembro de 2018, foi unha activista e autora estadounidense. A través da súa organización sen ánimo de lucro, a "Claire's Place Foundation", apoiou a persoas con doenzas terminais e crónicas, así como ás súas familias. Wineland naceu con fibrose quística e morreu por mor dun ictus unha semana após o seu transplante de pulmón, con 21 anos.
Wineland escribiu o libro Every Breath I Take, Surviving and Thriving with Cystic Fibrosis e foi relatora para TED.
Pectininos (subfamilia)
A dos pectininos (Pectinina) é unha suborde de moluscos bivalvos mariños da orde dos pectínidos.
Taxonomía
A surde comprende dúas superfamilias, que integran as familias que se indican:
Saadi Shirazi
miniatura|Abdullah Sa'di miniatura|Tumba de Saadi dende o ceo (2014) Musharrif al-Dīn ibn Muṣlih al-Dīn, coñecido como Sa'dī, tamén escrito Saadi (en persa سعدی), nado en Xiraz pouco despois de 1200 e finado na mesma cidade entre 1290 e 1294, é un dos principais poetas persas do período medieval, recoñecido non só pola calidade da súa escritura, senón pola profundidade da súa sensibilidade social.
Traxectoria
Nativo de Xiraz (Persia), Saadi abandonou a súa cidade natal a temperán idade para estudar literatura árabe e ciencias islámicas en Bagdad, entre 1195 e 1226.
As condicións de inestabilidade que seguiron á invasión mongol levárono a viaxar por Anatolia, Siria, Exipto e Iraq. Tamén refire na súa obra viaxes a India e Asia central. A experiencia de Saadi é similar á de Marco Polo, quen estivo pola rexión entre 1271 e 1294. Hai non obstante unha diferenza entre ambos: mentres que Marco Polo se relacionou especialmente cos poderosos e a "boa vida", Saadi conviviu coa xente ordinaria, sobreviventes do holocausto mongol. Reuniuse a altas horas da noite intercambiando ideas con mercadores, granxeiros, relixiosos, camiñantes, ladróns e mendigos sufís. Durante vinte anos ou máis, continuou a mesma rutina de sermóns, advertencias, aprendizaxe, perfeccionando a súa dialéctica e puíndola en xemas que iluminasen a sabiduría e as debilidades do seu pobo.
Cando reapareceu na súa nativa Xiraz era xa un home vello. A cidade, baixo o goberno de Atabak Abubakr Sa'd ibn Zangy (1231-60) gozaba dun período de relativa tranquilidade. Saadi non só foi benvido, senón que logrou o respecto do gobernante e foi designado entre os grandes da provincia. En resposta, Saadi tomou o seu nome literario do gobernante, Sa'd ibn Zangi, e compuxo algúns dos máis fermosos panexíricos como xesto inicial de gratitude en favor da casa gobernante e situounos ao inicio do seu Bostan. Crese que pasou o resto da súa vida en Xiraz.
Obra
Gulistan está maioritariamente escrito en prosa e contén historias e anécdotas personais. O texto está intercalado cunha variedade de poemas curtos que inclúen aforismos, advertencias e reflexións humorísticas. Saadi demostrou unha fonda conciencia sobre o absurdo da existencia humana, ao falar, por exemplo, do destino daqueles que dependían do humor cambiante dos reis en contraste coa liberdade dos derviches.
Para os estudantes occidentais tanto Bostan como Gulistan implican unha atracción especial, mais Saadi é lembrado tamén como un gran creador de panexíricos e obras líricas, autor de odas mestras que retratan a experiencia humana, e tamén por odas singulares lamentando a caída de Bagdad despois da invasión mogol de 1258. A súa produción lírica atópase en Ghazaliyat ("Lírica") e as súas odas en Qasa'id ("Odas"). Tamén produciu un número de escritos en árabe.
A mestura peculiar de cortesía e cinismo, humor e resignación que amosa a obra de Saadi, xunto a unha tendencia a evitar os dilemas difíciles, convérteo para moitos nuns dos escritores máis encantadores da cultura iraniano.
Unha das súas citas máis célebre é "facer ás présas vira en refugallo". Outro poema atópase na entrada do edificio das Nacións Unidas en Nova York, cun chamado a romper todas as barreiras.
Íñigo Alfonso
Íñigo Alfonso, nado en Pamplona en 1979, é un xornalista español e presentador de RNE desde 2018.
Traxectoria
Íñigo naceu en Pamplona, en 1979. Estudou no colexio Claret Larraona de Pamplona. Estudou xornalismo en Cuenca, na Universidade de Castela-A Mancha.
Premios
Gañou o premio Teobaldo ao Periodista Navarro en 2021.
Sopa de niño de anduriña
230px|miniatura|Lámina dunha colonia nidificante de [[Collocalia esculenta (ca. 1885).]] 230px|miniatura|Bol con sopa de niño de anduriña.
A sopa de niño de anduriña (en chinés tradicional: 燕窩, en chinés simplificado: 燕窝, en pinyin: yàn wō) é unha sopa considerada como unha especialidade da gastronomía chinesa.
É un dos pratos máis caros do mundo, xa que está feita cos niños de aves de varias especies dos xéneros Aerodramus e Collocalia, da familia dos apódidos, subfamilia dos colocaliinos, que non son verdadeiras anduriñas, senón salanganas, que nidifican en grandes grupos en covas (aínda que poden tamén facelo en edificios máis ou menos pechados), polo que a súa colleita é difícil e perigosa.
Os niños están construídos case exclusivamente coa saliva destes paxaros, e teñen unha forma e un tamaño semellantes ao dunha orella humana.
Nome, prezo e consumo
O nome, yàn wō, provén do niño das salanganas, que se utilizan para elaboraren este prato.
Estes niños que as aves fan coa súa saliva solidificada, considéranse entre os produtos máis caros entre os consumidos polos humanos. Véndense a 1 400 euros o quilogramo, prezo que ascende a 3 000 euros de comprarse unha vez procesados. Segundo datos oficiais, hai máis de 20 000 recolectores destes niños no sueste asiático, que venden na súa totalidade á China.
Consumíronse tradicionalmente na China durante os últimos 400 anos, xeralmente en forma de sopa.
Características
230px|miniatura|Material do [[niño co que se elabora a sopa.]]
Cundo se disolve en auga o niño destes paxaros, danlle unha textura xelatinosa, empregada nas sopas asiáticas ou no doce tong sui da cociña chinesa. Faise referencia, porén, de forma maioritaria a jin wo cando se fala tanto da sopa doce ou salagada da cociña chinesa.
Hoxe, debido en parte ao caro que é este prato, simúlanse os niños na elaboración da sopa co emprego de produtos substitutos, que usan glicoproteínas vexetais e até pel de porco (aperitivo), que posúe unha textura similar á dos niños. Por estas razóns, desenvolveuse a investigación sobre a composición e os efectos dos verdadeiros niños de andoriña.
Existe a crenza na China de que este prato é afrodisíaco, mellora a voz, alivia a asma e mellora o sistema inmunitario.
O uso dos niños de Collocalia e de Aerodramus na medicina tradicional chinesa está documentado desde o século XVII, como un produto que supostamente atrasa o envellecemento, promove o crecemento e mellora o sistema imunitario.
Colleita dos niños
Os niños máis solicitados son os provenientes de varias especies de salanganas, especialmente de Aerodramus fuciphagus e Aerodramus maximus, porque na súa construción estas especies utilizan unicamente a súa saliva e non usan plumas nin materias vexetais como o resto dos seus parentes. Así mesmo, úsanse tamén os dalgunhas especies do xénero Collocalia.
A sobreexplotación dos niños nas colonias reprodutoras destas aves púxonas en perigo de extinción en moitos lugares. Como exemplo, a pesar de que na actualidade o status global da especie Collocalia linchi, segundo a UICN, é "pouco preocupante", na illa Karimata, de Indonesia, existiu en tempos unha considerábel poboación de aves desta especie, poboación que recentemente diminuíu até case a súa extinción, debido á sobreexplotación por recolectores non indíxenas que foron chegando desde o continente e illas adxacentes.
Cyanocorax cyanomelas
miniatura|260px|C. cyanomelas. Ilustración de 1838 Cyanocorax cyanomelas é unha especie de ave paseriforme da familia dos córvidos, unha das 17 comprendidas no xénero Cyanocorax, propia de América do Sur, que habita en diversas zonas da Arxentina, Bolivia, o Brasil, Paraguai, o Perú e o Uruguai.
Descrición
A especie foi descrita por primeira vez en 1818 polo ornitólogo francés Louis Jean Pierre Vieillot, baixo o nome Pica cyanomelas.
Sinónimo
Ademais de polo nome actualmente válido, a especie coñeceuse tamén polo sinónimo:
Nota taxonómica
Non presenta subespecies. Posibelmente forma unha superespecie con Cyanocorax caeruleus; aínda que se suxeriu que Cyanocorax violaceus e Cyanocorax cristatellus poderían ser membros da mesma superespecie.
Características
É un paxaro grande, mide 37 cm. A coloracion da súa plumaxe é un tanto apagada, nun ton violáceo escuro, coa cabeza e a garganta mouros e a cola de cor violeta máis viva por arriba.
Hábitat e distribución
O seu hábitat natural son os bosques secos tropicais ou subtropicais, os bosques húmidos de terras baixas e os bosques antigos degradados.
Distribúese desde o extremo sueste do Perú, norte e leste de Bolivia, Paraguao, suroeste do Brasil, norte da Arxentina e o extremo noroeste do Uruguai.
Comportamento
Vive en bandadas pouco cohesionadas de 8 a 10 individuos, que recorren áreas forestadas e bordos de bosques, frecuentando tamén áreas abertas con árbores dispersos; ás veces baixan ao solo.