cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Castrosante, A Pobra do Brollón
Patrimonio
A igrexa de Santa Mariña data do século XIX. Ten nave de planta rectangular, muros de cachotaría, cuberta a dúas augas con tellado de lousa. No interior conserva retablos con esculturas do s. XVIII. O 16 de febreiro de 2011 quedou parcialmente destruída despois dun tornado e aínda non foi rehabilitada.
Festividades
As festas da parroquia celébranse en agosto na honra a San Roque.
Gran Premio de Motociclismo de Malaisia
O Gran Premio de Motociclismo de Malaisia é unha carreira de motociclismo de velocidade pertencente ao Campionato do Mundo de Motociclismo desde 1991 de xeito ininterrompido. A competición realizouse no circuíto de Shah Alam ata 1997 e en Johor en 1998. Desde 1999, o Gran Premio de Motociclismo de Malaisia dispútase en Sepang.
Na categoría superior, o australiano Michael Doohan gañou cinco edicións ao longo da década de 1990, e o italiano Valentino Rossi outras tantas na década de 2000, máis unha adicional en 125cc en 1997. O tamén italiano Max Biaggi tivo catro triunfos consecutivos en 250cc entre os anos 1994 e 1997, ademais doutra en 500cc en 2002.
El Madroño
El Madroño é unha localidade da provincia de Sevilla, en Andalucía (España).
Xeografía
No ano 2005 contaba con 367 habitantes. A súa extensión é de 103 km² e ten unha densidade de 3,6 hab/km². As súas coordenadas xeográficas son 37º 38' N, 6º 30' W. Atópase situada a unha altitude de 350 metros e a 77 quilómetros da capital de provincia, Sevilla.
Pavo (xénero)
Descrición
O xénero foi descrito por Linneo na 10ª edición do seu Systema Naturae.
Etimoloxía
Linneo tomou o nome do xénero, Pavo, do latín pāvo, -ōnis, 'pavón'.
Especies
No xénero recoñécense dúas especies:
Notas taxonómicas
Outra especie emparentada, o pavón do Congo (Afropavo congensis), propio da África central, foi clasificado nun xénero diferenciado, Afropavo, a principios do século XX, e carece da ampla cola característica que locen as especies asiáticas.
Os chamados pavos en galego pertencen, porén, ao xénero Meleagris (concretamente a Meleagris gallopavo).
Trinquet de Pelayo
miniatura|250px|dereita|Trinquet de Pelayo baleiro
El Trinquet de Pelayo de Valencia é coñecido coma La catedral de l'Escala i corda (a Catedral da Escala i corda), e é un dos trinquets con máis renome, non en balde adóitanse disputar as finais de competicións importantes como o Circuit Bancaixa. Ten capacidade para 900 espectadores.
Historia
O 20 de agosto de 1868 inaugurase na rúa de Pelai, á beira da Estació del Nord, un novo trinquet, que recibiu o nome da rúa (aínda non trazada entón), o Trinquet de Pelayo.
dereita|miniatura|250px|Cadro de xogadores de Pelayo, 1925
Do fundador, o señor Benet, non se sabe demasiada cousa, só o feito de que construíu o trinquet á beira dun "Tir a la gallina" (Tiro á pita) (unha diversión de moda). A lista de intendentes non é completa: a comezos do século XX foi un tal Rata, nos anos 20 foi Quico el Tramusser d'Alboraia, máis tarde foron Alfredo Mataix e o ex-pilotari Xiquet de Simat. Durante a Guerra Civil o Trinquet de Pelayo foi confiscado por un sindicato que encargou a xestión a un grupo de pilotaris encabezados polo Faixero de Gandia (José Peiró Sanchis), quen se mantivo de intendente co novo réxime franquista. No 1947 pasou a mans da empresa Segarra de La Vall d'Uixó, que restaurou o local, pero as maiores modificacións (como o recubrimento do trinquet) foron obra da empresa Tuzón, propietaria dende o 1976.
Cancha
dereita|miniatura|250px|O trinquet de Pelayo visto dende a escaleira do rest durante a final do Trofeu Individual Bancaixa do [[2005.]]
Para entrar no trinquet débese pasar polo bar-restaurante Trinquet, na mesma rúa Pelai, e atravesar un pequeno patio con toldo e un pozo (seco, hoxe en día). O Trinquet de Pelayo ten 58,5 m de lonxitude por 11 m de anchura e 9 m de alzada. Polo feito de ser tan ancho os xogadores necesitan habituarse e colocarse correctamente. Está completamente cercado, cuberto, con iluminación e marcador electrónico na parede última da galería do rest.
miniatura|dereita|250px|As dúas llotgetes Conta con catro galeries, as das paredes do dau e do rest máis outras dúas sobre as muralles, as paredes laterais. A llotgeta é moi ancha e un tanto elevada, pero sen muro de protección para os espectadores, ademais a llotgeta de les autoritats' superior cóbrea totalmente, de xeito que por enviar a pelota non basta cunha volea longa, senón que fai falta facela baixa e ben dirixida. No frontón do dau, e xunto á llotgeta, hai unha porta que leva ao bar do trinquet, neste lar tamén adoita haber xente vendo a partida, non ben é outro rincón para defender e/ou evitar que se meta a pelota, no caso de que se peche a porta o rebote pode facer estraños ou saír amortecida.
Nun comezo a terra era de laxas, e até os 1920 era de baldosas. Até 1976 foi un trinquet descuberto, é dicir, sen teito. Tampouco estaba completamente cercado, posto que, a pesar de que as galerías estaban cubertas por unhas mallas metálicas, as pelotas podían saír por riba (ou polos foradets): Se se ía pola parte do dau facíase broma dicindo "Eixa ha anat a l'Institut" (Esa foi ao Instituto) (referíndose ao Instituto Lluís Vives), e se saía polo rest dicían "Eixa ha anat al carrer de l'Ermita" (Esa foi á rúa da Ermida). Debido ao prezo das pelotas de vaqueta, cada vez que unha pelota era enviada fora xa había alguén (normalmente un neno) que se encargaba de seguir a traxectoria e ila a buscar aos patios das casas próximas, os amos das cales como prezo por este servizo esixían a entrada de balde ao trinquet.
Por outra banda, seguindo a muralla da dereita dende a llotgeta até a corda había un lixeiro canto que sacaba as pelotas da parede e obrigaba a xogar de esquerda.
Galería de honra
Presidindo o trinquet, na parte superior da galeria do dau, hai penduradas 5 fotografías en gran formato de pelotaris que marcaron época en Pelayo e deixaron pegada. Tendo en conta que xa leva aberto máis de 100 anos, e que pasaron centos de pelotaris de diferentes estilos, o feito de que só haxa 5 indica a rigurosidade e o consenso á hora de cualificalos como mitos da pelota valenciana.
Por orde de esquerda a dereita son:
Hermann Lang
Carreira de preguerra
En 1938, gañou dúas carreiras máis para Mercedes, incluída a prestixiosa Coppa Ciano en Livorno, Italia. Non obstante, a pesar das habilidades e o éxito nas carreiras de Hermann Lang e da súa popularidade entre os afeccionados ás carreiras, formar parte do equipo Mercedes Silver Arrows non era doado. Formado por pilotos ricos e aristocráticos que miraban con desprecio ao inculto e obreiro Lang, sempre tratárono como un estraño. Non obstante, en 1939 gañouse a forza o seu respecto ao gañar cinco das oito carreiras de Gran Premio que comezou, incluíndo vitorias no Gran Premio de Bélxica, o Gran Premio de Pau en Francia, Gran Premio de Suíza e o seu terceiro Gran Premio de Trípoli. Ademais de ser un piloto rápido, Lang tamén tiña vantaxe polo feito de ser un antigo mecánico, tiña moitos coñecementos mecánicos de coches e foi capaz de darlle boa información técnica durante as probas e as carreiras ao deseñador xefe Rudolf Uhlenhaut, quen foi capaz de desenvolver os coches Mercedes nun maior grao, e a sensación natural de Lang pola maquinaria fixo que puidese configurar os seus coches que os facían máis rápidos que os coches dos seus rivais. Marcou a volta rápida no Gran Premio de Francia e liderou na pista pero os problemas do motor sacárono da carreira. En 1939, Lang tamén competiu e gañou a carreira de subida a Kahlenberg en Austria.
Polémica do campionato de 1939
En 1939, Lang declarouse campión do Campionato de Europa, pero iso non é oficial. A tempada interrompiuse pola segunda guerra mundial e Lang recibiu este título da autoridade alemá de competición automobilística, no canto da autoridade oficial AIACR, con sede en París. En canto aos puntos no último intento de carreira da tempada, o competidor Hermann Paul Müller considerouse o líder en puntos, non Lang.
Carreira de posguerra
miniatura|240px|Lang, terceiro no [[European Championship |Campionato de Europa de 1937, nunha exhibición nun Mercedes-Benz W125 en 1977.]] O estalido da segunda guerra mundial rouboulle a Lang os seus mellores anos, pero despois de que rematou a guerra, regresou ás carreiras en 1946 sen equipo, levando un BMW de seis anos á vitoria na primeira carreira de posguerra en Alemaña celebrada en Ruhestein. En 1949 comezou carreiras de coches deportivos e despois competiu nas carreiras de Fórmula 2 antes de unirse ao equipo de carreiras Mercedes Grand Prix racing team na Arxentina, no Gran Premio de Bos Aires en 1951. En 1952, aos 43 anos, asocciouse con Fritz Riess para gañar as 24 Horas de Le Mans. Ao ano seguinte, publicou a súa autobiografía titulada "Grand Prix Driver", co Prólogo escrito polo director do equipo Mercedes, Alfred Neubauer. Publicado en Alemaña.
Camiño de Bali
Camiño de Balí (en Road to Bali) é un filme estadounidense de 1952 dirixido por Hal Walker. Está protagonizado por Bing Crosby, Bob Hope e Dorothy Lamour. Estreado por Paramount Pictures o 1 de novembro de 1952, o filme é o sexto dos sete filmes da serie Road to …. Foi o único filme da serie rodado en Technicolor e foi o primeiro en contar con cameos de estrelas do cinema daquela.
Estreouse en galego o 22 de decembro de 1991 a través da TVG.
Hermann Lang
Resultados completos no Campionato de Europa
( clave) (As carreiras en grosa indican pole position) (As carreiras en cursiva indican a volta rápida)
Resultados completos na Fórmula Un
(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.
Carl Peter Thunberg
Carl Peter Thunberg, nado en Jönköping, Suecia o 11 de novembro de 1743 e finado en Thunaberg, preto de Uppsala, o 8 de agosto de 1828, foi un explorador, médico, naturalista e botánico sueco, un dos dezasete apóstolos de Linneo.
Coñécese como o pai da botánica surafricana e o Linneo xaponés (polo estudo que realizou sobre a flora xaponesa).
Traxectoria
Thunberg foi alumno de Linneo en Uppsala, en cuxa universiade obtén os títulos de doutor en medicina e en historia natural en 1767.
En 1770 deixa Suecia para ir a París, onde continúa os seus estudos nestas dúas disciplinas.
En 1771, durante unha viaxe aos Países Baixos, estuda os xardíns botánicos e os museos de Ámsterdam e de Leiden. Proponse ir visitar as colonias holandesas e o Xapón co fin de recoller espécimes para os xardíns botánicos holandeses. Parte en decembro de 1771 como médico a bordo dun buque da Compañía Holandesa das Indias Orientais. Chega á Cidade do Cabo e permanece tres anos na colonia holandesa para aprender holandés; o seu obxectivo era poder facerse pasar por holandés no Xapón, país daquela aberto soamente aos negociantes protestantes holandeses. Durante a súa estancia fai varias expedicións polo interior das terras, enfrontando a miúdo grandes perigos, co fin de recolectar espécímes de plantas e animais.
230px|miniatura|esquerda|Prodromus plantarum.
En marzo de 1775 Thunberg viaxa á illa de Xava e permanece en Batavia (hoxe Iacarta) durante dous meses. En agosto de 1775 chega á factoría da Compañía Holandesa das Indias Orientais situada na minúscula illa artificial de Deshima (120 m por 75 m) na baía de Nagasaki. Alí Thunberg traballou como ciruxián (1775-1776). Como os outros holandeses desta factoría, case non tiña a posibilidade de ir a terra. Puido, porén, realizar algunhas investigacións botánicas. Co fin de obter máis espécímes, negocia cos seus intérpretes o intercambio de coñecementos da medicina occidental a cambio de novos espécímes vextais. A mediados de 1776 pode acompañar ao director da colonia holandesa nunha visita ao shōgun en Edo (o antigo nome de Toquio). Durante esta longa viaxe, pode colectar numerosas plantas.
Thunberg deixa Xapón en novembro de 1776. Despois dunha curta estadía en Xava, chega a Colombo, Ceilán (actualmente Sri Lanka ), en xullo de 1777. Nesta illa fai varias viaxes, en particular para visitar a colonia holandesa, pois nesa época a illa estaba baixo dominio neerlandés. Segue, naturalmente, as súas herborizacións.
En febreiro de 1778 Thunberg deixa Ceilán para ir a Ámsterdam. Durante esta viaxe detense durante dúas semanas ns Cidade do Cabo, e chega a Ámsterdam en outubro de 1778. De alí vai a Londres, onde se entrevista con Sir Joseph Banks. Ve a colección xaponesa do naturalista alemán Engelbert Kaempfer (1651-1716), que estivera, antes que el, en Deshima. Encóntrase tamén con Johann Reinhold Forster, que lle mostra as súas coleccións formadas na segunda viaxe de James Cook.
De volta a Suecia, en marzo de 1779, decátase da morte de Linneo, ocorrida un ano antes. Pronto substitúeo na universidade de Uppsala como profesor de medicina e de historia natural (1781).
Os resultados das súas investigacións aparecen baixo o título de Flora Japonica en 1784. Dá a coñecer numerosas novas especies co epíteto de japonica; a maioría procedían en realidade da China e se importaran ao Xapón para adornar os xardíns do país.
En 1788 publica o relato da súa viaxe baixo o título de Viaxes de C.P. Thunberg no Xapón polo Cabo da Boa Esperanza, as illas da Sonda etc.. O relato da sá estancia a Deshima é bastante escuro.
Completa a súa obra botánica co seu Prodomus plantarum en 1800, Iconos plantarum japonicarum en 1805 e Flora capensis en 1813. Fai aparecer numerosos artigos en varias publicacións científicoa suecas e doutros países. Noméaselle membro honorario de 26 sociedades científicas. Autor prolífico, atribúenselle 112 títulos.
Epónimos
Foron dedicados na súa honra os xéneros:
Así mesmo, dedicáronselle máis de 250 especies vexetais e animais.
Óscar á mellor curtametraxe documental
O Oscar á mellor curtametraxedocumental é un premio entregado pola Academia das Artes e das Ciencias Cinematográficas como parte dos premios Oscar.
Unha nota de prensa da Academia en 2005 indicaba que "os gañadores do premio á mellor curtametraxe documental Benjy (1951) e Neighbours (1952) están nun grupo de filmes que non só competiron, senón que gañaron Oscars en categorías inadecuadas. Benjy, dirixida por Fred Zinnemann e narrada por Henry Fonda é un conto ficticio sobre un rapaz discapacitado. O filme foi empregado para conseguir fondos para o Los Angeles Orthopedic Hospital.  (...) Neighbours, de Norman McLaren, que hoxe competiría na categoría de curtametraxes de animación, empregaba "pixelación" – animación usando actores – para crear unha alegoría da guerra".
Trinquet del Genovés
O Trinquet del Genovés é o trinquet na vila do Genovés, anexo ao Museu da Pelota valenciana. Pasou á historia deste deporte non só por ser berce de numerosos pilotaris (as sagas dos Genovés, Sarasol, Pigat etc...), senón que ademais foi innovador nas retransmisións televisivas debido a unhas radicais reformas.
A Cancha
O trinquet do Genovés é dos máis curtos, con só 52,2 m de lonxitude, por 9,5 m de ancho. As medidas reducíronse en 2 m por mor da remodelación feita no 2008, en que se substituíron as paredes dos frontóns por cristais blindados e deixouse atrás espazo para as cámaras de televisión.
É un trinquet cuberto, con galerías no dau (onde hai un marcador electrónico), no rest e sobre a muralla da escaleira. Así mesmo, a llotgeta de alto é máis pronunciada que a llotgeta de abaixo, mais o suficientemente elevada, de xeito que non dificula a caiguda d'escala (caída da escaleira).
Ten capacidade para 1.000 espectadores, repartidos entre a escala, as llotgetes de alto e de baixo, e as galerías do dau, do rest e da muralla do dau.
Bion 3
Bion 3, tamén coñecido como Kosmos 782, foi un satélite artificial da Unión Soviética pertencente á serie de satélites Bion para investigacións biolóxicas. Foi lanzado o 25 de novembro de 1975 mediante un foguete Soiuz U desde o cosmódromo de Plesetsk.
Características
Bion 3 foi o terceiro satélite da serie de satélites Bion. Foi lanzado nunha órbita inicial de 227 km de perixeo, 405 km de apoxeo e 62,8 graos de inclinación orbital.
Bion 3 foi a primeira colaboración entre a Unión Soviética e os Estados Unidos no campo da investigación biomédica do voo espacial. A súa carga consistiu en 14 experimentos preparados por científicos de sete países, incluíndo unha centrifugadora para comparar os resultados dos experimentos cos animais (incluídos ratas e tartarugas) sometidos á forza de gravedade artificial da centrifugadora cos dos animais que permaneceron en microgravedade. Tamén se estudaron os efectos do envellecemento nas moscas da fruta e nos tecidos de plantas con crecementos tumorais.
A cápsula regresou o 15 de decembro de 1975, tras 19,5 días de voo.
Jan Boklöv
Jan Boklöv, nado en Koskullskulle o 14 de abril de 1966, é un antigo saltador de esquí sueco, famoso por introducir o salto en V.
Boklöv competiu en dous Xogos Olímpicos de Inverno, finalizando en sétimo lugar no trampolín grande por equipos en 1988 e 47º no trampolín curto individual en 1992. Nos Campionatos de Esquí Nórdico de 1989 en Lahti quedou en quinto lugar en trampolín grande por equipos e décimo no trampolín curto individual. Boklöv clasificouse primeiro na Copa do Mundo da tempada 1988-1989 ao obter cinco vitorias.
Cando en 1985 Boklöv realizou por vez primeira en competición a técnica en V, os xuíces penalizárono severamente na puntuación por non manter o parelismo dos esquís. Con todo as medicións obtidas con esta técnica superaron con moito á técnica tradicional e diversas probas realizadas nun túnel de vento demostrou que a nova técnida daba un mellor control en sustentación e control, e pouco tempo abandonouse a vella técnica de salto cos esquís paralelos e a comezo da década de 1990 case todos os mellores saltadores do mundo utilizaban o estilo en V.
Francisco Marto
San Francisco de Xesús Marto, nado en Aljustrel (Fátima) o 11 de xuño de 1908 e finado en Ourém o 4 de abril de 1919, foi un dos tres pastores que afirmou ver a Nosa Señora, na Cova da Iría, en Fátima, entre 13 de maio e 13 de outubro de 1917.
Foi beatificado polo Papa Xoán Paulo II, o día 13 de maio de 2000, no Santuario de Fátima, e foi canonizado polo Papa Francisco, ibídem, o día 13 de maio de 2017, por ocasión das celebracións do Centenario das Aparicións de Fátima.
Traxectoria
Fillo máis vello de Manuel Pedro Marto e da súa muller Olímpia de Xesús dos Santos, Francisco era un neno típico do Portugal rural da época. Como non era obrigatorio, el non frecuentaba a escola e traballaba como pastor en conxunto coa súa irmá Jacinta Marto e a súa prima Lucía dos Santos. Tras os eventos que virían a ser coñecidos como as Aparicións de Fátima, Francisco ingresou no ensino primario, mais acabou por deixar de asistir ás clases. esquerda|miniatura|260x260px| [[Lucía dos Santos (aos dez anos de idade, no medio) e seus dous primos: Francisco Marto (de nove anos) e Jacinta Marto (de sete anos) suxeitando os seus rosarios. ]]
Tras as aparicións marianas, o comportamento dos dous irmáns alterouse e desde entón Francisco pasou a preferir rezar só. Marcado polas palabras de Nosa Señora para "que non ofendan máis a Deus", el retirábase na soidade "para consolar a Xesús polos pecados do mundo".
Os tres nenos, particularmente Francisco, tiñan o costume de practicar mortificacións e penitencias, mais que Nosa Señora, nunha das súas aparicións, pidira moderación. Con todo, como penitencia, Francisco deixara de ir á escola e escondíase para facer reparación polos pecadores. É posíbel que os prolongados xaxúns o enfraquecesen a punto de sucumbir á epidemia xerada pola pneumónica que varreu a Europa en 1918, a consecuencia da primeira guerra mundial. El acabou por falecer en casa en 1919. O seu corpo encóntrase sepultado na Basílica de Nosa Señora do Rosario en Fátima.
Francisco e a irmá Jacinta Marto foron beatificados polo Papa Xoán Paulo II en 13 de maio de 2000. O seu día festivo é 20 de febreiro. A súa canonización realizada polo Papa Francisco ocorreu o día 13 de maio de 2017, por ocasión das celebracións do Centenario das Aparicións de Fátima.
Eventos históricos
miniatura|Os tres pastoriños de Fátima: [[Lucía dos Santos|Lucía, Francisco e Jacinta.]] Preséntase a seguir unha cronoloxía dalgúns eventos históricos relacionados con Francisco Marto:
Dixitación (técnica)
miniatura|250x250px|Mostra de dixitación autógrafa de [[Bach no comezo de Applicatio en do maior, BWV 994, do «Libro de clavicémbalo para Wilhelm Friedemann Bach».]] A dixitación en música determina a localización e as posicións de dedos e mans que o intérprete ten que adoptar para tocar unha peza nun determinado instrumento musical. Esta dixitación adoita aparecer anotada a modo de indicación nas partituras, o cal pode ser útil para o músico aínda que non é estritamente necesario aplicar a dixitación impresa. As mans de cada persoa son diferentes e unha dixitación que resulta axeitada para un executante pode non selo para outro. É habitual que a dixitación varíe durante o desenvolvemento dunha obra. O desafío de atopar unha boa dixitación consiste en lograr que o movemento das mans sexa o máis confortable posible, evitando esforzos innecesarios. Unha vez que se atopou unha boa dixitación débese utilizar sempre para interpretar a peza da mesma maneira e que os dedos "aprendan onde deben ir".
Por exemplo no piano as melodías e os acordes poden interpretarse mediante distintas combinacións de dedos. A dixitación neste contexto consiste en seleccionar que dedo debe utilizarse en cada tecla para cada nota. En instrumentos de tecla, así como nos de vento e os de corda, a dixitación é parte fundamental da técnica de interpretación.
A dixitación fundaméntase nunha cuestión anatómica e fisiomécánica. Para unha boa dixitación hai que ter en conta os aspectos técnicos xenerais de cada un dos instrumentos, pero tamén entender as peculiaridades físicas de cada instrumentista.
Dixitación en instrumentos de teclado
A dixitación dos instrumentos de teclado adoita representarse nas partituras mediante pequenos números directamente sobre as notas que se queiran sinalar. Aínda que algúns compositores como Alessandro Scarlatti empregaron métodos alternativos como símbolos gráficos para anotar as dixitacións. Na música para piano os números representan os dedos de cada man, contados do 0 ao 5 desde o polgar ao maimiño da seguinte maneira:
Nos instrumentos de teclado utilízanse todos os dedos. Os números fan referencia aos propios dedos e non á posición da man no teclado. Notas de igual tesitura poden ter unha asignación de dedos diferente, segundo a pasaxe musical.
Os dedos non foron contados sempre é así. O sistema anterior do 1 ao 5 foi coñecido como "dixitación continental", en contraposición á chamada "dixitación inglesa", que se usaba en Gran Bretaña no século XIX e consistía en que o polgar era anotado cunha cruz (+) e os demais dedos se numeraban do 1 ao 4. No entanto, desde principios do século XX os británicos empezaron a utilizar a "dixitación continental".
Débese a Johann Sebastian Bach unha das primeiras innovacións na técnica de dixitación do órgano e a clave, introducindo o uso do dedo polgar, que era pouco frecuente até ese momento. Segundo o fillo de Bach, Carl Philipp Emanuel, a técnica do polgar foi proposta tamén e en forma case simultánea por François Couperin no seu libro «L'art de toucher lle clavecin» (1717). Carl Philipp Emanuel Bach no seu libro Versuch über die Art wahre, dás Clavier zu spielen (Ensaio sobre a verdadeira arte de tocar instrumentos de teclado. ) dedicou varios parágrafos á cuestión da dixitación.
miniatura|250x250px|Mostra de dixitación usando símbolos gráficos, nunha [[toccata de Alessandro Scarlatti, comezos do século XVIII.]]
Unha vez que Cristofori en 1700 inventou o piano a partir do clavicordio e se fixo popular nas décadas posteriores a 1740 substituíndo ao clavecín, a técnica do piano desenvolveuse enormemente. A partir de entón correron paralelos o progreso dos construtores de pianos e o desenvolvemento da pedagoxía do piano, dentro da cal unha parte dedícase á dixitación do instrumento e foi variando. A nova técnica de Bach mantivo moitas características da dixitación utilizada até ese momento, incluíndo o pase duns dedos sobre outros, pero co protagonismo do polgar. A dixitación moderna mantén o uso do polgar, incluíndo o seu pase baixo os outros dedos da man, pero raramente utiliza outras técnicas usadas por Bach, como a de pasar os outros dedos uns sobre outros. Na década de 1980 Lindley e Boxall mostraron que o anterior se basea unicamente no testemuño de Carl Philipp Emanuel Bach. Todas as dixitacións existentes de Johann Sebastian Bach e o seu círculo utilizaban os antigos métodos, cun uso moi limitado do dedo polgar. Máis recentemente, demostrouse que todas as súas obras para clave e a maioría da produción para órgano tamén se poden interpretar aplicando a antiga técnica.
Un dos desafíos da dixitación pianística é resolver a interpretación de escalas e arpexos con continuidade e fluidez. A diferenza doutros instrumentos de corda pulsada ou percutida onde se pode transportar máis facilmente unha pasaxe musical mantendo a dixitación, os instrumentos teclados tradicionais dan un acomodo desigual ás notas baseado especificamente na escala diatónica maior de do (teclas brancas); o que supón aprender e utilizar dixitacións diferentes segundo a tonalidade da obra. Existen teclados alternativos como o Jankó que pretenden crear dixitacións máis regulares. As ideas acerca da dixitación cambiaron durante a historia da música. Na produción musical dos compositores barrocos franceses para clavecín, as pasaxes de escalas adoitaban dixitarse como 2 3 2 3, etc. de maneira que as notas se agrupában de dúas en dúas mediante ligaduras de expresión. Máis tarde, esta idea pasou de moda. No século XIX Carl Czerny escribiu gran cantidade de estudos para piano, que axudaron a exercitar todos os dedos por igual. Esta é a maneira de aprender a tocar o piano na actualidade.
A resolución de escalas sobre un teclado utiliza dous métodos básicos de dixitación:
Órgano
A dixitación para o órgano é similar á dixitación do piano. Con todo, os organistas utilizan unha gran cantidade de "dedos de substitución", que significa: cambiar dun dedo a outro, mentres que unha nota mantense premida. Isto resulta útil en música como as melodías dos himnos que teñen moitos acordes. Facilita a interpretación do legato. Un pianista pode utilizar o pedal dereito para facer acordes legato. Un organista tocando nos pedais tamén ten que decidir que pé vai utilizar para cada nota. Isto denomínase "footing". Un signo de «v» significa que ten que tocar coa punta do pé, mentres que un signo de «u» cadrado significa que debe tocar co talón. Cando estes signos se colocan sobre a nota significa que toca o pé dereito e por baixo significa que o pé esquerdo é o que toca.
Dixitación en instrumentos de corda
A dixitación dos instrumentos de corda mostra a posición na que tocar, é dicir, até que punto cara abaixo polo mastro hai que desprazar e manter a man. Os instrumentos de arco como o violín non teñen trastes nin marcas sobre o diapasón, polo que o intérprete debe habituarse a atopar o lugar exacto para colocar os dedos, de non ser así o que toque non estará afinado. Pola súa banda os instrumentos de corda pulsada, como guitarras e banxos contan con trastes, pequenos vultos no mastro, que mostran onde teñen que colocarse os dedos.
Corda fretada
Nos instrumentos de corda fretada os dedos numéranse do 1 ao 4, comezando co dedo índice porque o polgar está detrás do mastro do instrumento. Neste tipo de instrumentos soamente se dixita a man esquerda, cuxos dedos premen as cordas para determinar as alturas das notas, posto que a man dereita adícase a premer as cordas ou ben a efectuar movementos de arco. Para o violín, viola e o violoncello a dixitación organízase da seguinte forma:
O polgar non se conta no caso do violín e a viola, xa que non se emprega para tocar as cordas. Naqueles casos de instrumentos de corda nos que o dedo polgar se utiliza (por exemplo, a posición do polgar nas notas altas dun violoncello) está representada por un símbolo con forma de 0 cunha liña vertical por baixo (23x23px).
En ocasións, pode requirirse que a dixitación impresa ou escrita na música tamén mostre que corda hai que tocar. A corda pódese indicar mediante números romanos, a miúdo I - IV. A posición pode indicarse a través de números ordinais por exemplo, 3º. Unha modificación nas posicións denomínase cambio ou shift. Unha melodía que podería interpretarse en primeira posición na corda de re no violín tamén pode ser tocada na corda de sol en quinta posición (coa man moito máis arriba no mastro). Isto é máis difícil de facer, pero un bo músico pode lograr que soe especialmente cálido e fermoso. Ás veces as notas poden ser dixitadas como harmónicos, en lugar de como notas comúns; isto fai que soen moi lixeiras e etéreas.
Os violonchelistas tamén poden tocar na chamada "posición do polgar", se teñen varias notas que son agudas e bastante próximas unhas doutras. Isto implica que hai que situar o polgar no alto do mastro, a miúdo a través de dúas cordas.
O contrabaixo é tan grande que as distancias entre as notas son moi grandes tamén. Para subir dunha nota á seguinte, en semitons, utilízanse o dedo 1, despois o 2 e logo o 4. O dedo 3 úsase simplemente para axudar ao dedo 4 ao premer cara abaixo sobre a corda. Algúns músicos aplican un sistema de dixitación diferente: cos dedos 1, 2, 3 e 4. Isto significa que a man ten que estirarse moito. É difícil tocar afinado con este método, a pesar de que aforra ter que cambiar tanto a posición da man.
Guitarra
miniatura|250x250px|Dixitación para guitarra: os números do 1 ao 4 indican os dedos a pulsar, 0 é unha nota ao aire, os números nun círculo, as cordas e os números con guión, esbaramento. A música de guitarra indica a posición con números romanos e denominacións de cordas cos números rodeados cun círculo. Para a dixitación da man esquerda en guitarra utilízanse números da seguinte forma:
Polo xeral, só se anota nas partituras cando hai unha pasaxe particularmente difícil ou require de dixitación específica para a man do punteo, no resto a dixitación da man do punteo xeralmente déixase a discreción do guitarrista.
Arpa
O dedo maimiño non se utiliza na interpretación da arpa.
Vento madeira
Nos instrumentos de vento madeira normalmente existe unha dixitación básica, cada nota correspóndese cunha particular combinación dos dedos. Os libros de iniciación adoitan conter unha táboa de dixitación para amosar o modo de obter as diferentes notas. Un fa sostido baixo nun contrapunto en frauta doce tocarase 1 2 3 0 2 3. Isto significa: os dedos 1, 2 e 3 da man esquerda; os dedos 2 e 3 da man dereita; e o primeiro orificio da posición da man dereita déixase aberto. Con todo, nos niveis máis avanzados pódense utilizar diversas dixitacións para crear efectos diferentes.
En ocasións poden existir diversas dixitacións alternativas para calquera altura dada. Isto pode empregarse para facilitar a interpretación de rápidos trilos. No entanto, a dixitación habitual soará mellor para as notas normais. A dixitación do vento madeira non é sempre sinxela ou intuitiva, dependendo de como a impedancia acústica da perforación se vexa afectada pola distribución e o tamaño dos orificios ao longo da súa lonxitude, dando lugar á formación de ondas estacionarias no ton desexado. Na frauta doce algunhas notas, sobre todo sostidos e bemois, requiren de dixitacións complicadas. Isto denomínase dixitación cruzada ou "cros fingering".
Vento metal
A dixitación aplícase ás válvulas rotativas e de pistóns empregadas en moitos instrumentos de vento metal.
O trombón é un instrumento de vento metal totalmente cromático, sen válvulas, que emprega notación numerada equivalente para as posicións escorregantes en lugar da dixitación.
Cromosoma sexual
miniatura|300px|Cromosomas XY humanos coas [[banda G|bandas G tinguidas.]] miniatura|Cromosomas X e Y de ratos Un cromosoma sexual, tamén chamado alosoma, heterocromosoma, cromosoma heterotípico, gonosoma ou idiocromosoma, é un cromosoma que difire dos cromosomas autosómicos ou autosomas en forma, tamaño e comportamento, e en moitas especies serve para determinar o sexo. Os cromosomas sexuais humanos (e os dos mamíferos en xeral) son o X e o Y, que forman o par sexual, que é XX nas mulleres e XY nos homes. Os autosomas difiren dos alosomas en que os autosomas aparecen nas células diploides en pares e os membros de cada par son idénticos, pero distintos dos membros doutros pares, mentres que os membros do par de alosomas poden ser distintos, como ocorre nos machos dos mamíferos (XY), xa que o cromosoma Y é moito máis pequeno. Os cromosomas sexuais non só levan xenes para determinar o sexo, senón tamén para moitos outros caracteres.
Nettie Stevens e Edmund Beecher Wilson descubriron independentemente os cromosomas sexuais en 1905. Porén, considérase que Stevens os descubriu algo antes que Wilson.
Diferenciación
En humanos, cada núcleo celular diploide contén 23 pares de cromosomas, facendo un total de 46 cromosomas. Os primeiros 22 pares denomínanse autosomas. Os autosomas son cromosomas homólogos, é dicir, cromosomas da mesma forma e tamaño que conteñen os mesmos xenes (rexións de ADN) na mesma orde ao longo dos seus brazos cromosómicos. O 23º par de cromosomas é o dos chamados alosomas. Estes consisten en dous cromosomas X na maioría das mulleres e un cromosoma X e outro Y na maioría dos varóns. Por tanto, as mulleres teñen 23 pares de cromosomas totalmente homólogos, mentres que os varóns teñen 22 pares, mentres que o par restante do cromosoma X e do Y só ten homoloxía nunhas pequenas rexións chamadas rexións pseudoautosómicas.
No óvulo haploide sempre hai un cromosoma X, mentres que nos espermatozoides pode haber un X ou un Y (no seme masculino hai espermatozoides das dúas clases, aproximadamente na mesma cantidade). Durante o desenvolvemento embrionario temperán das mulleres, nas células que non son ovocitos, un dos cromosomas X é parcialmente desactivado de forma aleatoria e permanente; en consecuencia, nalgunhas células o que queda aleatoriamente desactivado é o cromosoma X herdado da nai, pero noutras células é o X herdado do pai. Isto asegura que ambos os sexos sempre leven exactamente unha soa copia funcional do cromosoma X en todas as células do corpo. O cromosoma X desactivado está silenciado por estar en forma de heterocromatina que compacta o ADN e impide a expresión da maioría dos xenes. Esta compactación está regulada polo PRC2 (Complexo Represivo Policomb 2 ou Polycomb Repressive Complex 2).
Determinación do sexo
miniatura|[[Cariograma esquemático humano mostrando os cromosomas sexuais nun cadro verde abaixo á dereita. O cromosoma X forma parte de grupo C de cromosomas, mentres que o Y forma parte do grupo G. As Bandas s subbandas están anotadas á dereita de cada cromosoma (ou par cromosómico), e o xene SRY da proteína da rexión determinante do sexo Y está localizada no locus Yp11.2.]]
Porén, unha pequena porcentaxe de humanos teñen un desenvolvemento sexual diverxente, coñecido como intersexo. Isto pode orixinarse por ter un conxunto de alosomas que non son XX nin XY. Isto pode ocorrer por unha mala repartición dos cromosomas durante a meiose. Podería tamén ser o resultado da exposición, xeralmente in utero, a compostos químcos que alteran a a produción normal de hormonas, que afectan ao desenvolvemento dos órganos xenitais, que serían ambiguos, pero nese caso o par cromosómico sería o normal.
Hai un xene no cromosoma Y que ten secuencias regulatorias que controlan xenes que codifican a masculinidade, chamado xene SRY. Este xene produce un factor determinante dos testículos (TDF), que inicia o desenvolvemento testicular en humanos e outros mamíferos. A importancia do SRY na determinación do sexo descubriuse cando se estudou a xenética da síndrome do macho XX (é dicir persoas que tiñan características masculinas pero os alosomas XX). Descubriuse que a diferenza entre un individuo XX típico (muller) e un home XX co sexo invertido era que, aínda que os individuos XX normalmente non teñen o xene SRY, probablemente nestas persoas o xene SRY foi por erro translocado a un dos seus dous cromosomas X durante a meiose; a acción deste xene SRY fará que teñan características masculinas aínda sendo XX.
Outros vertebrados
O sexo en animais está determinado por diversos mecanismos. Nos mamíferos a determinación do sexo depende do cromosoma sexual que leve o espermatozoide, segundo o sistema XY. Nas aves tamén, pero os cromosomas sexuais das aves chámanse Z e W e os machos son os que levan cromosomas iguais (ZZ), mentres que as femias son ZW (sistema de determinación do sexo ZW). Moitos outros cordados, como peixes, anfibios e réptiles, teñen sistemas que están influídos polas condicións reinantes no seu medio ambiente. Os peixes e anfibios, por exemplo, teñen unha determinación do sexo xenética pero o seu sexo pode ser influído externamente por esteroides e a temperatura de incubación dos ovos. Nos réptiles tamén a temperatura de incubación dos ovos é determinante; por exemplo as tartarugas mariñas teñen unha determinación do sexo dependente da temperatura.
Plantas
A determinación do sexo en plantas é máis complexa que en mamíferos porque as plantas anxiospermas teñen diversos sistemas de apareamento e a súa determinación do sexo está regulada principalmente por xenes MADS-box, os cales codifican proteínas que interveñen na formación dos órganos sexuais das flores.
Os cromosomas sexuais nas plantas son máis comúns en briófitas, relativamentes comúns en plantas vasculares e descoñecidos en fentos e licófitas. A diversidade das plantas reflíctese nos seus sistemas de determinación do sexo, que inclúen os sistemas de determinación XY e UV, así como moitas variantes. Os cromosomas sexuais evolucionaron independentemente en moitos grupos de plantas. A recombinación dos cromosomas puido orixinar unha heterogametia antes do desenvolvemento evolutivo de cromosomas sexuais, ou a recombinación puido ser reducida despois de que se desenvolvan os cromosomas sexuais, o cal tamén se observa en fungos. Unha vez que os cromosomas sexuais se diferenciaron plenamente, só permanecen unhas poucas rexións pseudoautosómicas normalmente. Cando os cromosomas non se recombinan, as diverxencias de secuencia neutras empezan a acumularse, o que foi utilizado para estimar a idade dos cromosomas sexuais en varias liñaxes de plantas. Mesmo a diverxencia estimada máis antiga, atopada na hepática Marchantia polymorpha, é máis recente que a diverxencia en mamíferos ou aves. Debido a isto, a maioría dos cromosomas sexuais das plantas teñen tamén rexións ligadas ao sexo relativamente pequenas. As evidencia que hai actualmente non apoian unha existencia máis antiga dos cromosomas sexuais nas plantas que a de M. polymorpha.
A alta frecuencia de autopoliploidía en plantas tamén inflúe na estrutura dos seus cromosomas sexuais. A poliploidización pode ocorrer antes e despois do desenvolvemento dos cromosomas sexuais. Se ocorre despois de que os cromosomas sexuais estean establecidos, a dose debería permanecer consistente entre os cromosomas sexuais e os autosomas, cun mínimo impacto na diferenciación sexual. Se ocorre antes de que os cromosomas sexuais se fixesen heteromórficos, como é probable na planta octoploide Rumex acetosella, o sexo determínase nun só sistema XY. Nun sistema máis complicado, a especie Viscum fischeri ten cromosomas X1X1X2X2 nas plantas femia e cromosomas X1X2Y nas plantas macho.
Plantas non vasculares
Os fentos e licófitas teñen gametófitos bisexuais e que non hai evidencias de cromsomas sexuais. Nas briófitas, incluíndo as hepáticas, antocerotas e musgos, os cromosomas sexuais son comúns. Os cromosomas sexuais das briófitas afectan ao tipo de gameto que produce o gametófito, e hai unha ampla diversidade de tipos de gametófitos. A diferenza das plantas con sementes, nas que os gametófitos son sempre unisexuais, en briófitas poden producir gametos masculinos, femininos ou de ambos os tipos.
As briófitas empregan maiormente o sistema de determinación do sexo UV, no que U produce gametófitos femia e V produce gametólfitos macho. Os cromosomas U e V son heteromórficos, xa que o U é máis grande que o V e ambos son frecuentemente maiores que os autosomas. Hai variacións tamén neste sistema, como os arranxos cromosómicos UU/V e U/VV. Nalgunhas briófitas, aparecen microcromosomas xunto cos cromosomas sexuais e probablemente inflúen na determinación do sexo.
Ximnospermas
A dioecia é común nas ximnospermas e estímase que se atopa nun 36% das especies. Porén, os cromosomas do sexo heteromórfico son relativamente raros e só se coñecían unhas poucas especies así en 2014. Cinco delas usan un sistema XY, e unha (Ginkgo biloba) usa o sistema ZW. Algunhas ximnospermas, como o Pinus johannis, teñen cromosomas sexuais homomórficos que son case indistinguibles nos cariotipos.
Anxiospermas
As anxiospermas cosexuais tanto monoecias coma con flores hermafroditas non teñen cromosomas sexuais. As anxiospermas cos sexos separados (dioecias) poden utilizar cromosomas sexuais ou condicións ambientais para a determinación do sexo. Os datos citoxenéticos dunhas 100 especies de anxiospermas indican a presenza de cromosomas sexuais heteromórficos en aproximadamente a metade, a maioría con sistemas de determinación do sexo XY. Os seus cromosomas Y son tipicamente máis grandes, a diferenza dos humanos; porén, hai diversidade entre as anxiospermas. No xénero Populus algunhas especies teñen machos con heterogametia mentres que outros teñen femias con heterogametia. Os cromosomas sexuais orixinaron independentemente múltiples veces en anxiospermas, a partir da condición ancestral monoecia. O paso do sistema monoecio ao dioecio require que estean presentes na poboación mutacións de esterilidade tanto en machos coma en femias. A esterilidade dos machos orixinouse probablemente primeiro como unha adaptación para previr a autofecundación. Unha vez que a esterilidade nos machos chegou a ter certa prevalencia, entón a esterilidade das femias puido ter a oportunidade de orixinarse e espallarse.
Na papaya domesticada (Carica papaya) hai tres cromosomas sexuais, chamados X, Y e Yh. Isto correspóndese con tres sexos: as femias con cromosomas XX, os machos con XY e os hermafroditas con XYh. O sexo hermafrodita estímase que se orixinou hai só uns 4.000 anos, despois da domesticación da planta. A arquitectura xenética suxire que ou o cromosoma Y ten un xene inactivador do X ou que o cromosoma Yh ten un xene activador do X.
El Coronil
El Coronil é un concello andaluz da provincia de Sevilla.
Cromosoma sexual
Aplicacións médicas
Os alosomas non só levan xenes que determinan as características masculinas e femininas, senón tamén outras características non relacionadas cos sexos. Os xenes que están situados nas porcións diferenciais (non homólogas) denomínanse ligados ao sexo. A porción diferencial é a porción cromosómica que está no cromosoma X e está ausente no Y (xa que o Y é máis pequeno). As enfermidades ligadas ao sexo transmítense nas familias a través dos cromosomas X ou Y. Como os varóns herdan os cromosomas Y, son os únicos que herdan caracteres ligados ao Y (chamados en humanos caracteres holándricos). Mulleres e homes poden ter xenes ligados ao cromosoma X (xinándricos), xa que ambos herdan cromosomas X. Os caracteres ligados ao sexo non se herdan na mesma proporción en machos e femias (os caracteres en cromosomas autosómicos si). Nos caracteres ligados ao sexo do cromosoma X os machos son hemigaméticos, xa que teñen un só alelo (no seu X) e as femias dous (un en cada un dos seus cromosomas X).
El Coronil
Xeografía
No ano 2007 contaba con 5045 habitantes. A súa extensión superficial é de 92 km² e ten unha densidade de 54,8 hab./km². Atópase situada a unha altitude de 117 msnm e a 53 quilómetros da capital provincial, Sevilla.
Cromosoma sexual
Aplicacións médicas
Un alelo xeralmente pode ser dominante ou recesivo. A herdanza dominante ocorre cando un xene anormal dun proxenitor causa enfermidades incluso cando o alelo procedente do outro proxenitor é normal (situación de heterocigose). O alelo anormal domina nestes casos. A herdanza recesiva prodúcese cando ambos alelos deben ser anormais para que se produza a enfermidade (homocigose), pero se hai un alelo anormal e outro normal, domina o normal e non hai enfermidade (ou é leve). Os que teñen o xene anormal recesivo en heterocigose (pero non síntomas) denomínanse portadores. Un portador pode transmitir este xene anormal aos seus descendentes. O cromosoma X contén uns 1.500 xenes, máis que ningún outro cromosoma humano. A maioría deles codifican caracteres que non teñen que ver co sexo. Moitos deles poden orixinar condicións anormais se están mutados. O cromosoma Y leva só uns 78 xenes. A maioría dos xenes do Y están implicados con actividades de mantemento da célula eseciais e a produción de esperma. Só un dos xenes do cromosoma Y, o xene SRY, é responsable das características anatómicas do macho. Cando calquera dos 9 xenes implicados na produción de esperma se perden ou son defectuosos o resultado adoita ser unha produción de esperma baixa e infertilidade. Exemplos de mutacións no cromosoma X que orixinan enfermidades comúns son as seguintes:
El Coronil
Xeografía
O seu alargado termo municipal crúzano entre outras correntes, o río Guadalete e o arroio Salado. O núcleo urbano localízase na parte norte do termo e está bordeado pola estrada A-376. O xentilicio dos seus habitantes é o de coronileños.
Historia
Os vestixios arqueolóxicos máis antigos que se coñecen corresponden ao Calcolítico. Desa etapa é un dolmen que se acha enterrado nas inmediacións da zona coñecida como "El Calvario". Tamén existen no seu termo asentamentos do Bronce Final e os restos romanos son moi numerosos, aínda que a distribución xeral da súa parte antiga pertence ao século XV, xusto logo da súa fundación en 1381.
Cromosoma sexual
Aplicacións médicas
Outras complicacións son:
El Coronil
Historia
Digno de mención na historia da vila é o esplendor do século XVIII grazas á potente industria manufactureira dos produtos agrícolas que se daban na zona. El Coronil foi berce de personaxes relevantes no ámbito empresarial e político por exemplo a familia Candau. Na década de 1950 chegaron a constar no censo uns 10.000 habitantes. Desde entón e ata hoxe esta cifra foi descendendo progresivamente.