cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lingua chukchi
Ortografía
Trátase do Alfabeto cirílico aumentado coas letras, ,  e do Diacrítico '. As letras Б, Д, Ж, З, Ф, Х, Ц, Ш, Щ son usadas sómente en palabras de orixe rusa.
Oito combinacións de letras son moi usadas: Йи, Че, Чь, Ле, Лё, Ль, Ль, Лю
Subgrupo lingüístico asturleonés
A lingua leonesa foi considerada como un dialecto informal do castelán, mais, no 1906, Ramón Menéndez Pidal demostrou que naceu do resultado da evolución do latín vulgar no Reino de León, considerándose agora unha lingua separada. En Portugal o Mirandés acadou un recoñecemento de lingua oficial.
Avenida de Arteixo (A Coruña)
Lugares de interese
O edificio no número 10, de Ramón Vázquez Molezún (1956) ten fenêtres en longueur, ao estilo Le Corbusier. O centro de saúde dos Mallos, de Noguerol e Díez (1998) está situado no número 96.
Ed Harris
Edward Allen "Ed" Harris, nado o 28 de novembro de 1950 en Englewood, Nova Jersey, é un actor, director e guionista estadounidense.
Xeración Z
Xeración Z é un nome empregado para facer referencia ás persoas nadas despois da Xeración do Milenio. Aínda que non existe acordo xeral sobre as datas límites desta xeración, algúns autores danlle orixe na década de 2000 e da década do 2020, concordando en que dita xeración comeza co fin da burbulla económica até o día de hoxe. Por tanto, a xeración post-milenio componse actualmente de adolescentes e nenos.
Características xerais
Xa que son persoas moito máis estruturadas que outras xeracións anteriores, poden ser adultos responsables e con alto valor social. Esta xeración adoptou a tecnoloxía a primeira instancia o que xerou unha dependencia en gran medida dela. Son máis inclinados ao mundo virtual. Se a xeración Z é moldeada adecuadamente, poden lograr moito máis que as súas xeracións anteriores utilizando os medios dixitais. Con todo, por outra banda fálase dunha escaseza de habilidades interpersoais así como tamén da non valoración á importancia dos valores da familia. Son moi individualistas no seu carácter e creen na súa propia persoa. Ademais non creen vivir de acordo ás normas sociais. A súa sociedade existe en Internet onde se abre a súa mente e expresan as súas propias opinións.
Sublevación de Jaca
A Sublevación de Jaca do 12 de decembro de 1930 foi un pronunciamento militar contra o goberno do xeneral Berenguer, máis coñecido como "Dictablanda". Aínda que foi sufocada e foron fusilados os capitáns Fermín Galán Rodríguez e Ángel García Hernández os seus efectos foron frutuosos tras a proclamación da Segunda República Española catro meses despois.
Xeración Z
Características xerais
A Xeración Z tende a ser mal oínte debido a que teñen menos en conta o que outros teñen que dicir e que non se presta atención aos demais. Isto pode ir na súa contra á hora de consolidar as súas propias familias. A educación e o traballo desempeñan un papel pouco importante nas súas vidas xa que non ven a educación como un medio de supervivencia. Para eles prevalece a intelixencia e o coñecemento sobre a tecnoloxía. O feito de nacer despois do auxe dixital dos anos 1990 fai que se adapten de maneira extraordinaria a futuras tecnoloxías como ningunha outra xeración (2015).
Fenda xeracional xeración Y - xeración Z
Segundo investigacións, esta xeración está menos orientada que a xeración Y, porén, teñen fortes opinións e suxestións. Psicólogos están a notar un drástico cambio de comportamento da xeración Y á xeración Z. Para a xeración Y, a énfase sempre foi profesional e de estudos, mentres que a xeración Z dálle menos importancia á carreira profesional e os estudos formais, sexan cales fosen. Na súa vida persoal pode haber falta de comunicación, e debido a esta falta de comunicación non poden ser moi eficaces para a educación das xeracións futuras por si mesmos. Tamén, e debido a iso, no momento en que a Xeración Z empece a traballar pode chegar a haber grande escaseza de profesionais especializados como médicos e científicos.
Sublevación de Jaca
O 14 de decembro, baixo consello de guerra condénanse a morrer fusilados aos capitáns Galán e García Hernández. En marzo de 1931, serían xulgados e condenados un número significativo de militares polos feitos. O capitán Sediles, condenado á morte, foi indultado ante as mobilizacións populares. Pouco despois, tras as eleccións do 14 de abril, a monarquía exíliase e proclámase a República e recoñeceráselles como "mártires" pola República.
Chicarrón
Chicarrón é un álbum da banda galega de rock Heredeiros da Crus, publicado no ano 2004 a través do selo Phonos. O traballo está formado por un CD de 11 temas e un DVD con fotografías, entrevistas e actuacións ao vivo gravadas en 2003. O disco foi gravado nos Bonham Studios da Coruña entre decembro de 2003 e xaneiro de 2004.
Sean Ogirri
Sean David Ogirri Then, nado o 21 de febreiro de 1986 no Bronx, Nova York, Estados Unidos, é un xogador profesional de baloncesto con pasaporte dominicano que xoga para o Club Baloncesto Clavijo na Liga LEB Ouro. Cunha altura de 1,91 metros, xoga na posición de escolta.
Apocalipse Z. A ira dos xustos
Apocalipse Z. A ira dos xustos é unha novela de literatura fantástica en lingua castelá de Manel Loureiro, publicada en 2010 por Planeta. Foi traducida ao galego por Tomás González Ahola, e publicada en 2015 por Urco Editora. É a terceira parte da triloxía Apocalipsis Z.
Trama
Na segunda novela, o avogado, a súa moza Lucía e mais o piloto de helicópteros ucraíno Viktor marcharon nun iate das illas Canarias.
No medio dunha forte treboada dan cun petroleiro que vai cara á illa de Bioko para coller petróleo. O barco vén desde os Estados Unidos, e logo de cargar en Luba, regresan cara a Gulfport, no estado de Mississippi. De camiño, o capitán do barco explícalles que descubriron unha menciña que permite aos infectados polo virus manterse con vida, e que nesa vila se estableceu un refuxio coñecido como a Armada de Cristo. Unha elite de WASP (brancos, anglosaxóns e protestantes) dirixe a vila, e mantén nun gueto á poboación doutras razas, que utiliza como man de obra (ilotas).
Doutra banda, en Corea do Norte mantiveron as fronteiras pechadas e o réxime comunista de Kim Il Sung segue vixente. A través de emisoras de radio descobren a poboación de Gulfport, e dirixen cara a alá un comando para saber de onde toman o petróleo. O comando norcoreano aterra en California e cruza os Estados Unidos cara a Gulfport. dereita|miniatura|Vila de Gulfport en 2005, logo do paso do furacán Katrina. O avogado comeza a traballar para o concello, mais Lucía enfádase ao ver as condicións en que os brancos tratan os ilotas, e decide marchar ao gueto. O avogado rebélase, e é apresado polo reverendo Greene e por Malachy Grapes, que lidera un grupo que se fai chamar Nación Aria. Víktor vai rescatar a Lucía, quen promove unha rebelión no gueto. O reverendo provoca un novo exterminio de ilotas e infecta ao avogado co virus, e envíao xunto cun bo número de ilotas ao deserto nun convoi ferroviario. O avogado, que dispón duns poucos litros de menciña para sobrevivir, é abandonado en Texas mais logra regresar cara a Gulfport. Víktor sae da vila xunto cun dos líderes do gueto e cun grupo de xente dos que viven na vila que se pon do lado dos ilotas, que se fan chamar os Xustos. Atopan ao avogado e diríxense de volta cara á vila con armas e menciñas.
Finalmente Víktor morre asasinado polo reverendo Greene. O avogado e Lucía logran sobrevivir, e logo de seis anos regresan a Pontevedra cunha cepa para crear a menciña. Teñen un fillo, ao que chamaron Víktor, que non é portador do virus, e Lucía está de novo embarazada.
Narración
A obra alterna a primeira persoa que usara na primeira novela -desde o punto de vista do protagonista- co narrador omnisciente en terceira persoa. Altérnase o punto de vista da acción, e inclúense varias analepses e prolepses.
Turner Classic Movies
Turner Classic Movies (TCM) é unha rede de canles de televisión de pagamento especializada na emisión de filmes de cinema, especialmente de cinema clásico e cinema de Hollywood gravado dende os inicios do cinema ata a actualidade. Pertence a Turner Broadcasting System, que á súa vez forma parte da multinacional Time Warner.
Noiro continental
thumb|400px|Esquema do noiro continental. thumb|400px|Outro esquema do noiro continental.
O noiro continental é un terreo inclinado que une a plataforma continental da chaira abisal. Ten uns 20 km de lonxitude. No noiro atópanse canóns submarinos, escavados polas correntes de turvidez e sedimentos da placa continental que escorregan por el.
Ameixeira
miniatura|right|Varios cultivares de ameixas - Imperial Gage (1), Damson (2), Lombard (3), Maynard (4) e Yellow Egg (5) A ameixeira ou ciroleira (Prunus domestica) é unha árbore froiteira da familia das rosáceas, cultivada polos seus froitos, as ameixas. É unha das froiteiras máis cultivadas nos pomares de Galiza dende a antigüidade.
Descrición
É unha arboriña de altura media, entre 3 e 8 metros até 7(10) m, de folla caediza e inerme con franzas glabrescentes, polo xeral avermelladas e brillantes. As follas, de 4-8(10) por 1,7-3,5(4) cm, son obovadas, elípticas ou ovado-lanceoladas, acuminadas, crenadas ou aserradas, de face glabra, e envés máis ou menos pubescente nos nervios; o pecíolo de 1-2,5 cm, é glabrescente; as estípulas, caedizas, son linear-lanceoladas con dentes glandulíferos. As flores son solitarias ou xeminadas, raramente en fascículos de 3-5 con pedicelos de 8–15 mm, glabros ou pubescentes. O receptáculo ten 4–5 mm e é acopado, glabro ou pubescente. O cáliz ten sépalos de 4–5 mm, reflexos, ovado-oblongos, denticulados, obtusos, glabros ou pubescentes, e os pétalos da corola miden de 8-13(15) mm e son obovados, emarxinados, brancos ou branco-averdados. O ovario é glabro e o froito (a ameixa) é unha drupa monocarpelar de (3)4-5(6) cm, elipsoidal ou algo globosa, glabra, de cor negra azulada, púrpura escura, avermellada, amarela, averdada etc., con pruína; o mesocarpo é comestíbel e de sabor doce; o endocarpo, esclerificado, é ovoide ou elipsoidal, lixeiramente engurrado ou punteado, aquillado e adherido ao mesocarpo.
Cultivo
É unha especie froiteira cultivada dende a antigüidade. Hai dous grandes grupos de variedades cultivadas de ameixeiras. As denominadas europeas (Prunus domestica) e as asiáticas (Prunus salicina). Na actualidade son as variedades asiáticas as que máis se cultivan, un dos motivos é a menor necesidade de frío invernal destas variedades polo que se pode cultivar en zonas menos frías e son máis precoces.
Algunhas das variedades europeas son : Claudia, Agen, Fellemberg, Stanley, President etc. Entre as xaponesas : Red Beaut, Santa Rosa, Angeleno, Laroda etc.
Propiedades e usos
A polpa é laxante. O óleo da súa semente utilízase coma alimento. Coas ameixas faise un licor semellante ao kirsch moi popular en Hungría. A ameixa é un dos froitos máis apreciados no verán, con eles pódese elaborar confeituras e marmeladas; tamén se poden secar para facer ameixas pasas, moi consumidas nos meses de inverno.
Denominacións galegas
A árbore denomínase normalmente ameixeira ou ciroleira, dependendo da zona. Existen algunhas variedades tradicionais:
Taxonomía
Prunus domestica foi descrita por Carl von Linné e publicado en Species Plantarum 1: 475, no ano 1753.
Golden Feelings
Golden Feelings é o álbum de estrea do músico estadounidense de rock alternativo Beck, editado en 1993 polo selo Sonic Enemy. O álbum amosa as súas raíces na escena anti-folk de Nova York.
Inicialmente só estivo dispoñible en cantidades limitadas en casete, pero Sonic Enemy remasterizou o álbum e reeditouno en CD a mediados de 1999. Beck molestouse xa que o fixeron sen o seu permiso e, despois de coñecer o seu enfado, Sonic Enemy parou de facer máis copias. Só se fabricaron 2.000, facendo que o CD se convertese nun obxecto moi valioso.
Embriaguez
miniatura|300px|Los Borrachos ([[Velázquez)]] A embriaguez (ebriedade ou, vulgarmente, borracheira e mona) consiste nun estado de alteración das facultades mentais e motrices do corpo a consecuencia dun consumo excesivo de alcohol cuxa presenza en sangue alcanza un determinado nivel que chega a provocar unha intoxicación etílica. A persoa nese estado denomínase ebrio ou borracho (máis tecnicamente, dipsómano), e, se a mesma situación se repite frecuentemente, se cualifica de alcohólico, concepto que xa adquire matices de adicción e conduta patolóxica, con danos para a saúde.
O termo pode empregarse tamén noutros sentidos figurados, cando se trata de expresar uns sentimentos moi exaltados que poden ofusca-la razón, falando, así, de estar embriagado de amor ou pola emoción; tamén pode aplicarse a perfumes ou esencias.
A embriaguez como patoloxía
Considérase un estado patolóxico cando se trata dunha intoxicación aguda, que xera cadros con alteración completa do comportamento. Poden describirse catro tipos básicos: embriaguez violenta, excitomotora, convulsiva e, finalmente, delirante.
Resposta social á embriaguez
miniatura|250px|A beberaxe amarga Adriaen Brouwer (1630-1640) En xeral, a consideración social do costume de consumir bebidas alcohólicas é variable segundo o ámbito, as circunstancias etc., e en moitas ocasións existe unha aceptación social que o valora positivamente —e, ó contrario, unha desaprobación ante o rexeitamento do seu consumo—. De feito, en practicamente tódolos actos colectivos nos que forma parte unha comida —formal ou non— acompáñanse de consumo de bebidas alcohólicas. Isto non empece que tamén sexa común a reprobación da embriaguez ante a incapacidade de quen chega a este estado de controla-lo seu comportamento e as molestias que poden causar ós que lle rodean.
Tamén o alcoholismo recibe normalmente unha consideración social pexorativa que soborda o seu carácter de enfermidade.
Aspectos legais da embriaguez
A embriaguez, en si mesma, non é delito, e mesmo se pode considerar como atenuante cando se interprete como un trastorno mental transitorio que anula á propia vontade, sempre e cando o estado de embriaguez non sexa habitual.
As Normas de Circulación impoñen determinadas sancións, en forma de multa e retirada de puntos no carné de conducir, se se superan determinados niveis de alcohol en sangue cando se conduce un vehículo. Ademais, obrigaron a unha modificación do Código Penal para considerar delito a condución con niveis superiores a 0,60 miligramos de alcohol en aire expirado, delito penado con penas de prisión de 3 a 6 meses ou traballos en beneficio da comunidade.
No dereito laboral pode ser causa de despedimento procedente.
A borracheira na cultura popular
Os sucesivos estadíos polos que vai pasando quen bebe son comparados por unha lenda árabe cos seguintes animais:
Olimpiodoro
Olimpiodoro é o nome de varias personalidades grego-romanas:
Versonnex, Ain
Versonnex é unha vila francesa do departamento do Ain, na rexión de Ródano-Alpes.
Escudo de Nauru
right|300px O  escudo de Nauru creouse en 1968 ao proclamarse a independencia do país, aínda que comezou a usarse oficialmente xa iniciada a década seguinte.
É un escudo cortado por un filete (liña estreita e horizontal), e partido na súa división inferior. Na división superior figura, nun campo de ouro con trama en forma de cuadrícula de sable o símbolo alquimista do fósforo, representado de prata.
A división inferior está composta por un campo de prata e outro de azur. No campo de prata, diante de catro ondas de azur, unha ave fragata coas súas cores naturais colocada sobre unha percha de goles. No campo de azur, unha rama de calophyllum con follas de sinople e flores de prata.
Sobre o escudo aparece representada unha estrela con doce puntas de prata, tomada da bandeira nacional e unha fita co nome da illa en lingua nauruana: “Naoero”.
O escudo está rodeado por dúas follas de palma e cadansúa parafernalia cerimonial de xefes tribais. Estes aparellos están compostos por cordas feitas de follas de palmeira, plumas de ave fragata e dentes de tiburón.
A fragata e a póla de Calophyllum simbolizan a fauna e flora existentes na Illa de Nauru. A cuadrícula sobre fondo dourado representa un tecido e é unha alusión á poboación da illa. O símbolo do fósforo representa a minaría de fosfatos existente en Nauru.
Arrieta
miniatura|Localización do concello en Biscaia Arrieta é un concello vasco da provincia de Biscaia. A súa poboación é de 542 habitantes (2011).
TV.com
TV.com é un sitio web propiedade de CNET Networks. O sitio alberga contido sobre os programas e canles de televisión e tamén alberga información sobre a radio dos Estados Unidos, Reino Unido, Canadá, Australia, Xapón, e de Irlanda. Ofrece unha guía de televisión, noticias, comentarios, fotos, tráileres e anuncios de televisión.
Os usuarios poden ter unha páxina de usuario persoal no sitio web e unha lista de seguimento. Os usuarios poden contribuír á web mediante a adición de información sobre os últimos detalles de episodios xa emitidos.
TV.com proporciona descricións, unha listaxe de programas emitidos en televisión. Nestas guías pódense atopar sinopses, notas, curiosidades, citas etc. Esta información depende da cantidade que acheguen os mesmos usuarios.
AllMovie
AllMovie (anteriormente All Movie Guide) é unha base de datos online comercial sobre estrelas do cinema, filmes e programas de televisión. Forma parte do grupo All Media Guide.
Lago Eyre
miniatura|Imaxe satélite do lago Eyre. miniatura|Situación e cunca o lago Eyre. O lago Eyre (en inglés Lake Eyre, oficialmente Kati Thanda–Lake Eyre) é, nas raras veces nas que está cheo, o lago máis grande de Australia e tamén o punto máis baixo do país (aproximadamente 15 m por debaixo do nivel do mar). Trátase dun lago endorreico, dunha superficie de 9.690 km² (máx.)
Este lago debe o seu nome a Edward John Eyre, un explorador que, en 1840, relatou a súa existencia. Nas décadas seguintes, este lago foi explorado diversas veces (1857 - Goyder; 1866 - Warburton; 1901 - Gregory), mais só en 1922 é que Halligan conseguiu definir os contornos deste lago, por vía aérea.
Atópase na zona desértica de Australia central, ao norte de Australia do Sur. A cunca do lago Eyre é un enorme sistema endorreico arredor do lago, estando a parte máis baixa cuberta dunha capa salgada característica dos sistemas endorreicos, producida pola expansión cada tempada do volume de auga e a consecuente evaporación das augas atrapadas. Aínda nas tempadas máis cálidas, case sempre queda algo de auga no lago, que normalmente se recolle nunha serie de lagos subterráneos máis pequenos. Durante a tempada de chuvias, os ríos do nordeste (no outback, en Queensland) flúen cara ao lago. A cantidade de auga do monzón determina se a auga logrará alcanzar o lago e se o fai, que profundidade alcanzará. O lago tamén pode sufrir inundación pequenas e moderadas, provocadas polo volume de chuvias caídas na zona. O normal é que haxa inundacións de 1,5 m (5 pés) cada tres anos; de 4 m (13 pés), cada década e unha inundación completa ou case, catro veces cada 100 anos. A auga do lago evapórase rapidamente, de maneira que as inundacións menores e medias sécanse cara ao final do verán seguinte.
Como curiosidade, existe o Club de Vela do Lago Eyre, que navega polo lago aproveitando as inundacións menores.
Prisma de acreción
Detalle prisma de acreción
Un prisma de acreción é unha gran masa de sedimentos e codia oceánica deformada, que se acumula en forma de cuña na zona de subducción (zona de contacto entre dúas placas que converxen). Nesta zona os sedimentos son arrancados da codia oceánica en subducción e acrecionados ó bloque de codia continental ou mixta. Fórmanse nas marxes continentais activas, se non hai prisma, os materiales que chegan do continente subdúcense coa placa.
O prisma de acreción é unha estrutura formada pola acumulación desordeada de sedimentos e codia oceánica deformada.
Vampiro
Un vampiro é, na cultura popular de varios países, unha criatura que se alimenta de sangue de seres vivos para manterse activo. Probablemente a base da maioría das ideas acerca de vampiros que forman parte da cultura popular actual sexa o libro Drácula de Bram Stoker, e as películas de cinema baseadas nel, como Nosferatu e Drácula de Bram Stoker. Algúns estudosos do vampirismo suxeriron que estas lendas se achan relacionadas total ou parcialmente con casos de patoloxías reais como a rabia; interesante o estudo do neurólogo español Juan Gómez Alonso Os vampiros á luz da medicina; ou a porfiria. Xunto co home lobo, o vampiro é quizais o máis famoso ser sobrenatural da cultura popular humana.
A palabra "vampiro" vén das linguas eslavas (do alemán vampir, que se deriva do polaco temperán vaper e este á súa vez do eslavo arcaico oper; con raíces indoeuropeas paralelas no turco e no persa). Significa á vez "ser voador", "beber ou chupar" e "lobo", ademais de facer referencia a certo tipo de morcego. Durante a expansión do Romanticismo en Europa, a principal reacción ó período previo de Ilustración enciclopédica e racionalista, o vampiro converteuse nunha temática común e pasou da lenda oral ós castelos e os salóns elegantes. miniatura|Ilustración moderna dun vampiro Outros nomes son vurdalak (ruso moderno), vrolok (eslovaco), strigoï ou strigoiul (romanés), bukolako ou vukodlak (serbio), upiro (polaco), nosferatu (do grego nosophoro (portador de enfermidade) e vampyrus (latín).
Características dos vampiros
A descrición destas criaturas varía segundo a época, cultura e autor literario. As seguintes son un conxunto de características que lles foron atribuídas nalgún momento, pero dependendo do ámbito literario ou artístico no que apareza o autor pode elixir unhas poucas destas características ou incluso introducir outras novas.
Historia dos vampiros
Se ben existen lendas de criaturas vampíricas en todas as civilizacións da Antigüidade, dende Exipto a Sumeria, as primeiras referencias históricas do vampiro moderno atópanse nas antigas Grecia e Roma. Lucio Apuleio (125-180), un escritor e filósofo romano, conta na súa novela De Asino Aureo (O asno de ouro) a historia de dúas irmás malignas, Meroe e Panthia, que beben o sangue dun home, pechándolle a ferida cunha esponxiña para que non perciba a perda. Ó día seguinte, o home anicouse para beber auga nun río, a esponxiña caeu e morreu.
No folclore oral o vampiro como morto vivente bebedor de sangue xa era coñecido nas lendas de moitos países, atopándose relatos en Inglaterra e Dinamarca xa no século XII, nos que se fala de diversos tipos de seres vampíricos. Nos séculos XVII e XVIII desátase nos países de Europa Central e Oriental unha auténtica “histeria vampírica” e comezan a chegar novas sobre cadáveres que se levantan das súas tumbas para beberen o sangue dos vivos. Estas lendas parecen estar relacionadas con varios casos de epidemias de rabia que afectan á zona por esa época, que terminan mesturándose coas lendas locais. O abade Augustin Calmet (1672-1757) recolle en Tratado sobor dos vampiros (1746) moitos destes sucesos en terras de Austria, Hungría, Polonia, Serbia, Moravia, Silesia e Prusia, e aínda que tenta darlles unha explicación racional, non nega a súa existencia.
En Europa Occidental os filósofos da Ilustración critican a obra de Augustin Calmet e consideran os rumores e relatos vampíricos como meras supersticións. En España o padre Benito Xerónimo Feijoo e Montenegro fai unha crítica sobre o vampirismo, considerándoo froito da ignorancia.
A Península Ibérica permanece á marxe das influencias vampíricas que se estenden dende Europa Central, aínda que no folclore local existen referencias a criaturas que amosan trazos vampíricos como as guaxas de Asturias, as guajonas de Cantabria e as meigas chuchonas de Galicia, todas elas vellas feiticeiras que cun só cairo beben o sangue das súas vítimas, sobre todo meniños. Algunhas tamén comen carne humana. En certo sentido a procesión pantasmal da Santa Compaña contén certo elemento vampírico, ó “roubar” a enerxía vital de quen é condenado a acompañar a procesión. En Cataluña existen lendas como a do ugarés e o conde Estruch, nas que se fala de terribles aristócratas que realizan pactos infernais para alongar as súas vidas e que cometen grandes atrocidades, como beber o sangue das súas vítimas.
Os vampiros na Antigüidade
En Mesopotamia invocábanse deuses protectores para que acabasen cos Utuhu e os Maskin', seres moi similares ós vampiros que eran os culpables da propagación de enfermidades e pragas. Estes seres, xunto cos demos Alal e Telal, poden ser considerados os antecedentes máis antigos dos vampiros.
No Antigo Exipto atópanse deuses como a deusa Srun, unha muller loba de longos cairos que se alimentaba de corpos humanos. Os fenicios, e posteriormente os hebreos, crían que a mortalidade infantil era provocada polos ataques de Lilitu, un espectro errante que se alimentaba do sangue dos nenos. Posteriormente Lilitu converteríase en Lilith, a primeira muller de Adán que, rexeitada polo seu home e por Deus, se convertería nun diaño.
Na India, Kali Ma era unha deusa sanguinaria e feroz, con catro brazos, longa cabeleira e un colar feito con caveiras humanas. Ofrecíanselle sacrificios humanos nos que o sangue era o elemento principal. Outros seres vampíricos da mitoloxía hindú eran os butchas.
Na antiga China considerábase que os criminais que non purgaban as súas malas accións convertíanse en pantasmas e vampiros cando morrían. Os antigos chinos exhumaban as tumbas dos criminais e tronzaban os seus cadáveres para protexerse.
En América, o pobo mapuche ten no seu folclore un ser vampírico coñecido como o Pihuychen, que ataca principalmente a animais, pero tamén a humanos. Igualmente crían na existencia dunha criatura vampírica acuática coñecida como Trelke-wekufe (O coiro). Ámbolos dous seres pasarían á tradición de Chile. Os indíxenas aztecas crían no civataeo, que atacaba os meniños, que despois morrían dalgunha enfermidade. Dise que atacaba polas noites nas encrucilladas.
En Europa e na antiga Grecia, os gregos tiñan a lenda de Lamia, filla do rei oriental Belo, e tan orgullosa de seus fillos que a deusa Hera enrabechou e matounos cando soubo que Lamia tivera un romance co seu marido, o deus Zeus. Lamia toleou coa rabia e a pena e converteuse nunha monstruosa criatura que comezou a perseguir nenos para beber o seu sangue. Esta lenda estendeuse polas zonas rurais de Grecia, onde posteriormente se cría que Lamia adoptaba formas fermosas e atacaba os viaxeiros extraviados. Desta forma, Lamia comeza a mostrar moitos elementos dos vampiros modernos.
Outro ser da mitología grega era Empusa, filla da deusa Hécate, un monstro con pés de bronce que podía mudar nunha fermosa muller e conquistaba os homes para beberlles o sangue. Tamén existían as striges, monstros con cara de muller e corpo de paxaro que bebían o sangue dos humanos mentres durmían (strix converteuse no nome das curuxas). Posteriormente, e quizais por influencia eslava, en Grecia xurdiu a figura do vrycolaka, que atacaba a súa propia familia despois de morto.
Os romanos asimilaron os mitos gregos pero tamén dispoñen dos seus propios seres vampíricos, como os lemures e os larvae, espíritos dos criminais, que adoptaban un estado esquelético e pantasmal para absorberen a vida dos homes.
O vampiro na Idade Media
Na Idade Media, nos países de relixión musulmá había unha especie de ogros e vampiros chamados gul ou golas (se eran femininos), que se converten en monstros tras sufriren mortes violentas. Estes seres viven nos cemiterios e comen carne humana ademais de beberen sangue, e poden adoptar formas humanas para ocultaren a súa con diversos trazos animais. Aparecen en varios relatos e contos como os de As mil e unha noites.
Nos países nórdicos existían os cadáveres coñecidos como vagr. Nunha antiga saga viquinga cóntase que nunha expedición a Islandia un grupo de viquingos foi morto por unha especie de vampiros que lles chucharon o sangue.
A palabra upir (que é o termo polaco para os vampiros) usouse por primeira vez en Rusia no ano 1047 para referirse a un príncipe ruso.
En 1190 Walter Map escribe De Nagis Curialium, onde escribe moitos feitos ocorridos por ataques vampíricos en Inglaterra. Tamén recolle casos ingleses William de Newburgh nas súas Chronicles en 1196.
Patoloxía psiquiátrica e vampirismo
Á parte das lendas populares non debe rexeitarse unha orixe psicolóxica na configuración do mito do vampirismo.
Na historia teñen xurdido varios personaxes de sinistra reputación, e ós que se atribuíron numerosas atrocidades e en ocasións fascinación ou obsesión polo sangue humano.
En 1440 en Francia foi executado o cabaleiro Gilles de Rais (1400-1440), que fora compañeiro de armas de Xoana de Arco. Debido ás súas dificultades económicas, Gilles de Rais confiou nun alquimista para recuperar as súas riquezas. Entre os experimentos para conseguilo e a súa luxuria persoal, Gilles de Rais asasinou uns 300 nenos cos seus cómplices, antes de seren detidos e condenados a morte. A sinistra reputación de Gilles de Rais daría lugar ó conto de “Barbazul”.
Michel Beheim, un estudante xermánico, compuxo en 1463 unha canción co título Von ainem wutrich der hies Trakle waida von der Walachei, onde relataba as historias do nobre valaco (romanés) Vlad III Draculea (1431-1476). Vlad Draculea chamado Tepes (o Empalador) era un gobernante severo e desapiadado na súa guerra contra os seus inimigos, especialmente os turcos otománs, arrasando territorios e castigando cruelmente os criminais. Cando atacou os colonos saxóns (xermánicos) do sur de Transilvania, estes difamaron a súa figura e estenderon a súa sinistra reputación polo resto de Europa. No século XIX o escritor irlandés Bram Stoker tomaría a súa figura como modelo para crear o Conde Drácula, sen dúbida o vampiro máis famoso de todos os tempos.
A finais do século XVII a aristócrata húngara Erzsébet Báthory (1561-1614) foi acusada de asasinar centos de nenas e doncelas para bañarse no seu sangue e conservar a súa xuventude. As autoridades encarcerárona nunha torre sen ventás ata que morreu. Algúns historiadores afirman que en realidade a figura da “condesa sanguenta” foi difamada polos seus inimigos para librárense dela. En calquera caso, a súa lenda sobreviviu e daría lugar á figura da Condesa Carmilla Karnstein, outra vampira famosa do romanticismo do século XIX.
Desde finais do século XIX e comezando coa figura de “Jack o Destripador” a historia criminal da humanidade viuse salpicada de asasinos de prácticas especialmente crueis e sanguentas, en ocasións alcumados como “vampiros”. Aínda que casos similares existiran en épocas anteriores, a revolución dos medios de comunicación permitiu que os seus crimes tivesen unha ampla difusión e repercusión na sociedade.
O húngaro Bela Kisz comezou as súas actividades asasinas en 1912, a raíz da infidelidade da súa xove muller. Cando foi á primeira guerra mundial (1914) e non volveu, supúxose que morrera ou desaparecera na guerra, e os seus veciños descubriron na súa casa dous barrís de metal onde acochara o corpo da súa muller e dunha veciña. Posteriormente atopáronse outros dezasete barrís con outras tantas mulleres que foran estranguladas e sangradas.
O alemán Peter Kürten (1883-1931), máis coñecido como O Vampiro de Düsseldorf, comezou a asasinar moi novo, torturando e matando animais. Ós cinco anos tentou afogar un compañeiro de xogos e ós nove provocou un accidente no que morreron dous mozos. A súa infancia abusiva e a súa estancia no cárcere debido a roubos e deserción do servizo militar, cargárono de odio cara a sociedade, aínda que sempre amosou un aspecto serio, honesto e amable. Cometeu o seu primeiro homicidio, unha nena de 8 anos, en 1913, e cando o capturaron foi acusado de nove asasinatos e sete intentos. Morreu sen arrepentirse dos seus actos e sen remordementos. A historia do asasino foi levada ó cine polo director Fritz Lang en 1931 na película “M, o Vampiro de Dusseldorf”, onde Peter Lorre interpreta a Peter Kürten.
Outros asasinos amosan unha atracción máis directa polo sangue, non tanto polo acto de matar. Martin Dumollard matou varias mulleres en Francia en 1861 e bebeu o seu sangue. Tamén en Francia en 1878 Joseph Vacher bebeu o sangue dunha ducia de vítimas. En Italia, Vincenzo Verzenia asasinou dúas mulleres para beber o seu sangue e Eusebius Pleydagnelle, Stanislav Modziellewski e Jan Koltrun polo mesmo motivo en Polonia. E tamén se teñen producido outros casos similares na Arxentina, Brasil, Australia, Inglaterra, Estados Unidos e outros moitos países.
En España son tristemente famosos os casos de Enriqueta Martí, unha antiga prostituta de Barcelona que secuestraba nenas para os pederastas da cidade e logo matábaas para aproveitar o seu sangue e órganos. En Andalucía o curandeiro Francisco Leona “O sacaúntos” secuestrou e asasinou un neno para utilizalo nun ritual para curar un enfermo. En Galicia, Manuel Blanco Romasanta “O Home Lobo de Allariz” violaba e despezaba mulleres para roubalas.
A psiquiatría tense interesado polos casos de conduta anormal onde hai unha necesidade compulsiva por sentir e inxerir sangue, coa presenza da crenza real ou non de ser un vampiro ou de obter algún poder sobrenatural do sangue. Moitos destes individuos teñen sido diagnosticados como psicóticos ou esquizofrénicos. Parece que este tipo de comportamentos é moito máis frecuente nos homes e téñense establecido varias fases de desenvolvemento:
O vampiro na ciencia
A ciencia chama "vampiro" (dende que o naturalista Buffon empregou o termo en 1761) a unha especie de morcegos do xénero Desmodus que vive en América Central e Suramérica e que se alimenta de sangue. Son morcegos pequenos, duns 6-9 centímetros e un peso de 25-40 g, de pel color café-gris, face achatada e orellas pequenas e puntiagudas, fociño curto e labio inferior en forma de “V”, con cairos superiores anchos e afiados e inferiores pequenos.
A súa técnica de alimentación é a seguinte: cos seus agudizados sentidos localiza as súas vítimas (normalmente gando vacún, equino ou porcino) e achégase a elas voando, arrastrándose polo chan ou brincando sobre delas, mordendo nos ombreiros, costas, cerca do ano, patas, pezuños ou na base de cornos e orellas. Adoitan atacar cando as súas vítimas dormen e como a súa saliva ten certas propiedades anticoagulantes, a ferida tarda en pecharse.
O sangue consumido polo vampiro rara vez resulta prexudicial para o vampiro, pois adoitan tomar apenas 25 ml en media hora, aínda que xeralmente volven polas mesmas vítimas. Estes vampiros deben alimentarse cada 48 horas, polo que a miúdo comparten o contido dos seus estómagos cos compañeiros que non conseguen presas nun momento dado.
Un dos primeiros en relatar a súa experiencia cun morcego vampiro foi Gonzalo Fernández de Oviedo en Sumario de la Natural Historia de las Indias (1526), xa que foi mordido por eles.
O principal problema deste tipo de morcegos é que un gran número deles pode debilitar os animais domésticos en sucesivas alimentacións, e ó alimentárense de sangue contribúen ó espallamento de enfermidades.
No século XVIII, ante a histeria producida en Europa Central por supostas aparicións de vampiros, varios científicos e eruditos da época negaron esta superstición, como Prospero Lambertini, médico da emperatriz María Teresa de Austria, ou en España o Padre Benito Xerónimo Feijoo. Estes eruditos desacreditaban o vampirismo, considerando que eran posibles aínda que pouco frecuentes os casos de incorruptibilidade dos cadáveres e desacreditaban os sacrilexios e profanación de tumbas que se realizaban para combater os vampiros. Con todo, outros médicos aseguraron que os vampiros eran reais.
Dende entón a medicina tentou facer unha recapitulación sobre posibles explicacións do fenómeno do vampirismo, sobre todo do vampirismo folclórico, deixando de lado as achegas literarias. Sen dúbida o espanto producido polas epidemias de peste (Yersinia pestis) provocaron o xurdimento de lendas sobre monstros que propagaban a enfermidade (como o Nosferatu de Murnau ou de Herzog). Durante o século XIV, en Europa, para evitar o contaxio, era habitual que as vítimas da enfermidade fosen enterradas rapidamente sen constatar a súa morte clínica. Moitos deles é posible que fosen enterrados vivos, convulsionándose tratando de escapar dos seus cadaleitos. Non é de estrañar que ó abrir as tumbas aparecesen os corpos fóra de lugar e con manchas de sangue, e que sen dúbida estes sucesos illados estimulasen a superstición provocando a creación dos vampiros, que os ingleses denominaron dunha forma máis ou menos técnica como "cadáver sanguisugus".
A esta crenza axudaron indubidablemente os conceptos desenvoltos polo cristianismo, que baseados sobre a idea neoplatónica da vida despois da morte, fomentaron a idea da corrupción do corpo e a supervivencia da alma ata o día do Xuízo Final, tendo a posibilidade de acceder a ese estado todos os que morreran arrepentidos dos seus pecados e que recibiran os últimos sacramentos. Segundo esta crenza, todos aqueles que non foran enterrados en terra consagrada, como os suicidas e os excomungados, e os que non recibiran a extremaunción, poderían converterse en espectros corpóreos ou vampiros.
Outro dato importante foi a crenza de que os vampiros podían afectar ós seus veciños e familiares. As vítimas do vampiro presentaban unha severa palidez acompañada de intenso cansazo e respiración entrecortada. Este fenómeno ten unha sinxela explicación se pensamos nunha enfermidade clásica, a anemia, un déficit na cantidade ou calidade dos glóbulos vermellos do sangue encargados de transportar o osíxeno do corpo.
Aínda que case sempre se atribuía á perda de sangue, o certo é que na época medieval era habitual a desnutrición (incrementada en períodos de epidemia), cando non por xaxún de motivacións relixiosas que tiñan como obxectivo purgar os pecados e verse libres do perigo da peste. Tamén hai quen quere ver unha das causas do vampirismo na enfermidade do carbuncho (causada por Bacillus anthracis), que se transmite dos animais ó home. Os enfermos de carbuncho amosan febre alta, sede intensa, convulsións, respiración entrecortada e alucinacións, polo que estes síntomas podían ser atribuídos ó ataque dun vampiro.
Porén, a enfermidade infecciosa que explica mellor a orixe das lendas do vampirismo, é a que coincidiu con epidemias deste tipo nas rexións balcánicas durante os séculos XVI e XVII, sendo a máis importante a de Hungría entre 1721 e 1728. Trátase da rabia, enfermidade producida por un virus RNA da familia rabdoviridae que se transmite dos animais ós humanos. Moitos animais que foron relacionados cos vampiros son portadores habituais da enfermidade: cans, lobos, gatos, ratas. Un dato que fai pensar niso é que un médico anónimo defendeu en 1733 que o vampirismo era unha enfermidade contaxiosa dunha natureza parecida á que sobrevén pola mordedura dun can rabioso.
O feito de que a mordedura dun vampiro convertese a vítima noutro vampiro explicaría o método habitual de transmisión da rabia. Asemade, o longo período de incubación (habitualmente entre 1 e 3 meses), a sensación de parestesia ou dor na zona afectada e os síntomas iniciais (febre, perda de apetito, cansazo, depresión, medo, ansiedade e pesadelos) axudarían a crer na progresiva transformación dunha persoa en vampiro.
A rabia pode manifestarse nunha baixa porcentaxe de casos como "rabia paralítica", aínda que a máis frecuente é a chamada "rabia furiosa", moi semellante ó que se di nas lendas dos vampiros. Desenvólvese unha encefalite, cunha predilección do virus por afectar ó sistema límbico, que pode levar á agresividade, insomnio persistente con alteración do ritmo do sono e modificacións na conduta sexual que pode expresarse como hipersexualidade.
Son comúns os espasmos musculares, que afectan á faciana, á farinxe e á larinxe, provocando unha voz rouca e afogada, retraendo os labios de forma que os dentes asoman como os dun animal. O enfermo en ocasión tamén ten estalidos de furor maníaco fronte a pequenos estímulos, como os leves contactos, as correntes de aire, a luz, os ruídos, certos cheiros ou excitacións mínimas. A máis característica é a reacción do enfermo fronte á auga, provocando hidrofobia, nome polo cal tamén é coñecida a rabia, que orixina fortes espasmos farínxeos que orixinan intensas dores ó intentar tragar auga ou simplemente ante a súa visión. Asemade ás veces tamén hai problemas para tragar a saliva, polo que escoa da boca provocando escuma. Os pesadelos e alucinacións tamén adoitan ser un síntoma frecuente da rabia.
Exhumación: Explicación científica dos vampiros
Comunmente, cando nunha aldea ou pobo xurdía o rumor dunha epidemia vampírica, consistente nunha das enfermidades exportas previamente, a xente enterraba os seus mortos nos cemiterios, pero os corpos eran exhumados uns días despois, para comprobar que non se “converteran en vampiros” e descansaban en paz.
No momento en que o corpo era exhumado e se tentaba manipulalo ou cravarlle unha estaca no peito, evidentemente, o cadáver, pola presión exercida sobre os pulmóns, emitía unha especie de "suspiro" ou incluso ruído, unha nube destas bacterias e esporas altamente tóxica, o cal facía pensar ós exhumadores que o cadáver era efectivamente un vampiro, e que a estaca acabara coa existencia do mesmo.
Este labor de exhumación, no que participaban sacerdotes, autoridades das aldeas e incluso os familiares do defunto, sen dúbida contribuíu á propagación de enfermidades entre os presentes, ó manipularen os cadáveres contaminados.
¿Dúas enfermidades vampíricas?
As porfirias prodúcense por erros do metabolismo das porfirinas, pigmentos precursores da hemoglobina que se encargan do transporte do osíxeno no sangue e da súa característica cor vermella. Un defecto no ADN produce unha alteración na actividade enzimática, encargada de producir as porfirinas, que incrementa a súa velocidade de formación e unha acumulación excesiva das mesmas.
O depósito de porfirinas na pel sería causa dunha das características principais que se atribúen ós vampiros, xa que provoca unha hipersensibilidade a certas radiacións da luz do sol (as de 400 nm de lonxitude de onda e en menor grao as de 500 a 600 nm) o que desencadea un proceso de produción de preóxidos, que ó liberar o osíxeno atómico nos tecidos, provoca a destrución celular. Esta fotosensiblidade fai que a exposición á luz do sol provoque un avermellamento cutáneo con formación de bochas que se infectan con facilidade e forman erosións e úlceras que ó cicatrizaren deixan marcas e deformacións na zona afectada, a pel fende e coa exposición solar é habitual que sangre con facilidade.
Desta forma o vampiro folclórico explicaríase cando as lesións faciais son extensas e polo seu carácter terminan destruíndo os labios (deixando a dentadura ó descuberto), así como as cartilaxes do nariz (amosando as fosas nasais), e as cartilaxes das orellas (dándolles un aspecto puntiagudo). Asemade, ó acumularse as porfirinas, os ollos poden amosar unha cor vermella, así como os dentes.
Internamente os defectos na produción de hemoglobina dan lugar a un cadro de anemia hemolítica con toda a sintomatoloxía característica das anemias, acentuando a palidez. Un tratamento habitual son as transfusións de sangue, que non só melloran a anemia, senón que deteñen a produción de porfirinas, e moitos teñen alegado que por esta razón os vampiros necesitan sangue, pero aínda que nalgunhas ocasións na medicina antiga a anemia tratábase inxerindo sangue de animais, o certo é que este tratamento non sería efectivo, xa que os xugos da dixestión o destruirían e ademais, faría falta moito sangue para ter un efecto atenuante na anemia.
Para completar os síntomas, o organismo destes enfermos desenvolve un exceso anormal de cabelo na fronte, fazulas e extremidades, afectando a zonas pouco habituais do corpo nun intento de protexer a pel do sol.
Existe un dato moi curioso e que anima moito ós amantes das explicacións vampíricas sobre o efecto que ten o allo para espantar os vampiros. O allo, xunto co limón, é un dos principais elementos dos defensores da medicina natural, e atribúenselle propiedades antisépticas, antiparasitarias, expectorantes ou hipotensivas. En 1978 a comunidade científica certificou que algúns extractos do allo producen un bloqueo na coagulación do sangue ó inhibir a agregación de plaquetas. É dicir, o allo é prexudicial para os enfermos de porfiria, aínda que isto non resulta evidente sen unha inxestión prolongada.
A porfiria, curiosamente, non trastorna a sensación de benestar do enfermo, aínda que polo tipo de vida ó que se encontra sometido evitando continuamente a luz de sol podería alterar as facultades mentais, o que podería explicar as obsesións e crueldades que se atribúen ós vampiros.
Aínda que coincida nalgúns puntos, os síntomas da porfiria e as teorías asociadas non proporcionan unha explicación ás epidemias de vampiros, aínda que algún teórico afirma que ó ser hereditaria é posible que entre clases nobres puidesen aparecer varios casos nun mesmo período e con certa frecuencia, explicando ademais a vampirización do contorno familiar. De todos os xeitos, resulta unha explicación forzada e pouco convincente.
O vampiro na literatura
Durante os séculos XVII e XVIII varias epidemias “vampíricas" (probablemente por incidentes provocados por epidemias de enfermidades comúns e a histeria colectiva asociada) propagáronse polos países de Europa Central e Oriental. Estes incidentes provocaron un interese xeneralizado polos vampiros, que chegarían a ser comentados por personaxes do talle de Descartes, Voltaire e Jean-Jacques Rousseau.
Un dos autores máis importantes que estudaron o vampirismo foi o abade beneditino Augustin Calmet (1672-1757), orixinario de Francia, destacado ideólogo da Inquisición, que escribiu entre outras moitas obras un libro titulado “O mundo dos pantasmas”. Nel inclúese un ensaio que leva por nome Negociación e explicación da materia e características dos espíritos e dos vampiros, así como dos retornados da morte en Hungría, Moravia etc.  Nesta obra Calmet realizou a primeira diferenciación dos vampiros por unha parte e os demais mortos por outra, os mecanismos polos que escapaban das tumbas, e a enerxía que movía os seus corpos. Chegou á conclusión de que a pesar da súa natureza maligna, os vampiros son seres creados por Deus. E indicou que ser pagán non era causa suficiente para converterse en vampiro, pois do contrario, todos os romanos e gregos, que adoraban a deuses pagáns, teríanse transformado en vampiros.