cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Molécula
Fórmula molecular
Unha propiedade importante de calquera molécula é a súa fórmula química; esta pódese expresar como unha fórmula empírica que relaciona a cantidade de átomos de cada elemento que hai, no caso dun composto ou simplemente o total de átomos no caso dun elemento. Por exemplo, a auga (H2O), está formada por dous átomos de hidróxeno (H) e un de osíxeno (O), por tanto ten unha relación de 2:1 de hidróxeno e osíxeno. As moléculas de osíxeno atmosférico están formadas por dous átomos de osíxeno (O). O etanol está composto de carbono, hidróxeno e osíxeno nunha relación 2:6:1. Esta relación non determina por si soa a clase de molécula; por exemplo, o éter dimetílico ten a mesma relación que o etanol e son moléculas diferentes, teñen os mesmos átomos, pero unha estrutura diferente: son isómeros.
Tamén se pode expresar a súa fórmula química como a fórmula molecular, que reflicte a cantidade exacta de átomos que a compoñen, así pódense diferenciar máis moléculas, aínda que os isómeros teñen a mesma fórmula molecular, pero representan diferentes moléculas.
A fórmula empírica pode ser equivalente á fórmula molecular, pero non sempre. Por exemplo, a molécula do acetileno ten a fórmula molecular C2H2, pero a fórmula empírica sería CH.
Tipo de enlaces nas moléculas
Nas moléculas, pódese imaxinar que os pares electrónicos compartidos manteñen unidos os átomos entre se se trata da enlace covalente. Dependendo da diferenza de electronegatividade entre os átomos, o enlace será puramente covalente, ou presentará certa polaridade ou contribución iónica. As moléculas raramente se atopan sen interacción entre si, excepto os gases nobres. Así, poden atoparse en redes cristalinas, como o caso das moléculas de H2O no xeo ou con interaccións intensas, pero que cambian rapidamente de dirección, como na auga líquida. O estudo das interaccións específicas entre moléculas, incluíndo o recoñecemento molecular, é o campo de estudo da química supramolecular. Estas forzas son fundamentais para propiedades como a solubilidade ou o punto de ebulición. Algunhas destas, en orde decrecente de intensidade, son:
Moléculas na teoría cuántica
A mecánica clásica e o electromagnetismo clásico non podían explicar a existencia e estabilidade das moléculas xa que de acordo coas súas ecuacións unha carga eléctrica acelerada emitiría radiación polo que os electróns necesariamente perderían enerxía cinética por radiación ata caer sobre o núcleo atómico. A mecánica cuántica proveu o primeiro modelo culitativamente correcto que ademais predicía a existencia de átomos estables e proporcionaba explicación cuantitativa moi aproximada para fenómenos empíricos como os espectros de emisión característicos de cada elemento químico.
En mecánica cuántica unha molécula ou un ión poliatómico descríbese cmo un sistema formado por N electróns de masa m e M núcleos de masas mj. En mecánica cuántica as interaccións físicas destes elementos preséntanse por un hamiltoniano cuántico, cuxos autovalores serán as enerxías permitidas do sistema e cuxas autofuncións describirán os orbitais moleculares da molécula, e deses obxectos poderanse deducir as propiedades químicas da molécula. No que segue designarase mediante e, a carga de cada electrón, mentres que a de cada núcleo, con Zj os protóns, será Zje. Para estudar este sistema é necesario analizar o seguinte hamiltoniano cuántico:
definido sobre o espazo de funcións antismetrizadas de cadrado integrable, as coordenadas asociadas ás posicións dos electróns veñen dadas por e a dos núcleos atómicos veñen dadas por. E as interaccións electrostáticas entre electróns e núcleos veñen dadas polo potencial V(x,e) que se pode escribir como:
onde o primeiro termo representa a interacción dos electróns entre si, o segundo a interacción dos electróns cos núcleos atómicos, e o terceiro as interaccións dos núcleos entre si. Nunha molécula neutra terase obviamente que:
Se M = 1 terase un átomo polielectrónico se Z1 > 1, e un átomo hidroxenoide se Z1 = 1.
Aproximación de Born-Oppenheimer
Resolver o problema de autovalores e autofuncións para o hamiltoniano cuántico dado por é un problema matemático difícil, polo que é común simplificalo dalgunha maneira. Así dado que os núcleos atómicos son moito máis pesados que os electróns (entre 103 e 105 veces máis) pode supoñerse que os núcleos atómicos apenas se moven comparados cos electróns, polo que se considera que están conxelados en posicións fixas, co cal se pode aproximar o hamiltoniano pola aproximación de Born-Oppenheimer dada por:
definido sobre o espazo de funcións e onde é a posición dos núcleos que para a análise se considera fixa. O resultado básico desta análise vén dado polo seguinte resultado matemático:
A propiedade de ser autoadxunto implicará que as enerxías son cantidades reais, e o que sexan acoutados inferiormente implicará que existe un estado fundamental de mínima enerxía por baixo do cal os electróns non poden decaer, e por tanto, as moléculas serán estables xa que os electróns non poden perder e perder enerxía como parecían predicir as ecuacións do electromagnetismo clásico. Dous resultados matemáticos adicionais dinnos como son as enerxías permitidas dos electróns dentro dunha molécula:
Ademais dentro da mecánica cuántica pode demostrarse que poden existir ións positivos (catións, con carga positiva comparable ao núcleo atómico), mentres que non é igual de fácil ter ións negativos (anións), o seguinte resultado matemático implica ten que ver coa posibilidade de catións e anións:
Hipótese de Avogadro
miniatura|150px|Amedeo Avogadro Non foi ata 1814 cando o químico italiano Amedeo Avogadro propuxo a existencia de moléculas formadas por dous ou máis átomos. Segundo Avogadro, nunha reacción química unha molécula de reactivo debe reaccionar cunha ou varias moléculas doutro reactivo, dando lugar a unha ou varias moléculas do produto, pero unha molécula non pode reaccionar cun número non enteiro de moléculas, xa que a unidade mínima dun reactivo é a molécula. Debe existir, por tanto, unha relación de números enteiros sinxelos entre as moléculas dos reactivos, e entre estas moléculas e as do produto.
Segundo a lei de Charles e Gai-Lussac, esta mesma relación é a que ocorre entre os volumes dos gases nunha reacción química. Por iso, debe existir unha relación directa entre estes volumes de gases e o número de moléculas que conteñen. Para explicar esta lei, Avogadro introduciu a hipótese de que as moléculas da maioría dos gases elementais máis habituais (hidróxeno, cloro, osíxeno, nitróxeno etc.) eran diatómicas (H 2, Cl2, O2, N2 etc.), é dicir, que por medio de reaccións químicas pódense separar en dous átomos.
A hipótese de Avogadro non foi admitida pola comunidade científica ata o ano 1860, cando un discípulo de Avogadro, Stanislao Cannizzaro, presentou nunha reunión científica en Karlsruhe un artigo (publicado en 1858) sobre as hipóteses de Avogadro e a determinación de masas atómicas.
Probas de Einstein e Perrin
miniatura|150px|Albert Einstein nunha foto de 1921 En 1827, Robert Brown, un botánico escocés, informou que os gránulos de pole mergullados na auga móvense continuamente e trasládanse de maneira irregular dun lugar a outro, é o que se chamou movemento browniano. En principio, pensouse que os grans de pole tiñan vida, pero en 1863 suxeriuse que o movemento observado podía ser debido a un bombardeo desigual das partículas do pole polas moléculas de auga do seu ao redor. Nos obxectos macroscópicos, non se observaba que os impactos son demasiado pequenos para producir ningún efecto. Pero nos corpos microscópicos, bombardeados quizais por uns poucos centos de moléculas por segundo, un pequeno exceso, por un ou outro lado, poden determinar unha axitación observable. Non houbo unha interpretación teórica desta observación ata que Albert Einstein ofreceu unha explicación cuantitativa en 1905. Einstein elaborou un modelo teórico que permitía facer predicións precisas sobre o tamaño das partículas.
Tres anos máis tarde, o físico francés Jean B. Perrin para confirmar as predicións de Einstein realizou un estudo experimental do movemento browniano.
O seu traballo foi posible grazas ao desenvolvemento do ultramicroscopio por Richard A. Zsigmondy e Henry Siedentopf en 1903. Perrin estudou a forma en que as partículas sedimentan dentro da auga, debida á influencia da gravidade. A esta sedimentación, opóñense as colisións das moléculas de auga procedentes da parte inferior, de modo que o movemento browniano oponse á forza da gravidade. Perrin empregou este descubrimento para calcular o tamaño das moléculas mediante a ecuación de Einstein e demostrou a súa validez. A importancia fundamental deste traballo é que establece o atomismo como algo máis que unha hipótese útil. Foi principalmente como resultado do labor de Perrin que os máis eminentes escépticos da existencia das moléculas, entre eles Wilhelm Ostwald, finalmente cederan.
Xerardo González Martín
Xerardo González Martín, nado en Ávila o 1 de febreiro de 1942 e finado en Vigo o 17 de xullo de 2021, foi un xornalista e político español.
Traxectoria
Graduado social. Foi director de El Correo Gallego, da COPE de Vigo, director durante un mes da Televisión de Galicia e director de Televigo. Dende agosto de 1976 dirixiu o semanario El Pope. Durante a transición militou na UCD e foi o seu secretario provincial en Pontevedra, delegado provincial do Ministerio de Cultura en Pontevedra (1979-1981) e deputado no Parlamento de Galicia (1981-1985). Despois foi asesor do Partido Popular de Galicia e de Corina Porro. Foi un dos fundadores do Instituto de Estudios Vigueses. Finou en Vigo o 17 de xullo de 2021.
Lago Rødenessjøen
O Lago Rødenessjøen atópease no límite entre os condados de Akershus e Østfold.
Hevea brasiliensis
miniatura|Árbore a destilar látex. dereita|miniatura|Sementes.
A hevea , tamén coñecida coma árbore do caucho (Hevea brasiliensis), coñecida en portugués na Amazonia orixinaria coma  árvore-da-borracha  ou seringueira , é unha árbore da familia das euforbiáceas de 20 a 30 m de altura (excepcionalmente 45 m). O toro é recto e cilíndrico de 30 a 60 cm de diámetro, de madeira branca e lene. As súas follas son compostas trifoliadas, alternas, de 16 cm de lonxitude, de 6 a 7 cm de largo; deixa caer parcialmente as follas durante a estación seca, antes da cal as follas da copa da árbore tórnanse de cor avermellada. As flores son miúdas e reunidas en amplas panículas. Produce froitos desde os 4 anos, cada un dos cales é unha gran cápsula de 4 cm de diámetro que se abre en valvas, con sementes ricas en óleos.
O seu látex é branco ou amarelado e abundante até os 25 anos de idade da árbore. Del fabrícase o caucho, despois de sangrar o toro fendendo incisións angulares en V. Este látex contén 30 a 36% de hidrocarburo do caucho, 0,5% de cinzas, 1,5% de proteínas, 2% de resina e 0,5% de quebrachitol. O caucho tamén pode obterse do látex doutras árbores do xénero Hevea (v.g. H. guianensis Aubl. 1775 e H. pauciflora Müll .Arg. 1865). Esta árbore é orixinaria da conca hidrográfica do río Amazonas, onde existía en abundancia e con exclusividade, características que xeraron o auxe ou febre do caucho, período da historia suramericana de moita riqueza e puxanza para empresarios que se asentaron na rexión amazónica e á vez de desastre para a poboación indíxena que sufriu exterminios e escravitude, até se apoderaren os ingleses do lucrativo negocio, cando o botánico Henry A. Wickham tirou ilegalmente do Brasil sementes desta árbore, en 1876, para establecer plantacións en Malaisia, Birmania, Ceilán e África subsahariana. Contra o 1914 a cantidade de caucho obtido de plantacións xa superaba a extraída de árbores bravas.
O traballador que extrae o látex de caucho é chamado no Brasil seringueiro.
A posesión das áreas naturalmente ricas en hevea existentes daquela na zona do Acre provocou a inicios de século XX a guerra do Acre entre Bolivia, o Brasil e mesmo Perú.
Ric Ocasek
Traxectoria
O pais de Ocasek, un analista informático da NASA, foi trasladado a Cleveland, Ohio cando tiña 16 anos. Despois de graduarse no instituto en Cleveland, Ocasek atendeu á Bowling Green State University, preto de Toledo, Ohio. Ric estivo casado coa modelo Paulina Porizkova.
Plataleínos
Os plataleínos (Plataleinae) son unha subfamilia de grandes aves de patas longas, que se denominan colectivamente cullereiros (aínda que este nome tamén se usa máis especificamente para a especie Platalea leucorodia), e están incluídos na familia Threskiornithidae (ibis e cullereiros). Recoñécense nesta subfamilia seis especies, xeralmente clasificadas nun único xénero, Platalea. Na lista de aves de Galicia figuran dous representantes desta subfamilia, a especie Platalea leucorodia e a Platalea alba.
Taxonomía
Un estudo de 2010 do ADN mitocondrial dos cullereiros feito por Chesser e colegas atopou que o cullereiro rosa e o de peteiro amarelo eran os que tiñan un parentesco máis próximo, xa que ambos os dous descenden dunha ramificción temperá a partir dos antepasados das outras catro especies de cullereiros. Os autores consideran que as probas xenéticas indican que é igualmente válido considerar ás seis especies de cullereiros dentro dun único xénero, o tradicional Platalea, coma, alternativamente, situar estas dúas ramificacións nos xéneros monotípicos Platibis e Ajaja, respectivamente. Porén, como as seis especies son tan similares morfoloxicamente, parece que ten máis senso mantelas todas xuntas no único xénero Platalea. Dentro da súa familia os cullereiros están máis emparentados cos ibis do Vello Mundo, que con outros ibis.
Bioloxía
Todos os Plataleinae teñen peteiros longos, aplanados e espatulados e aliméntanse en augas pouco profundas movendo ao seu peteiro a esquerda e dereita na auga para apañar a comida. No momento en que unha pequena criatura acuática (insecto, crustáceo ou pequeno peixe) toque o interior do seu peteiro, pechan rapidamente o peteiro para capturala. Os cullereiros xeralmente prefiren a auga doce á salgada, mais poden atoparse en ambos os ambientes. Necesitan alimentarse durante moitas horas ao día.
Son monógamos, pero, polo que se sabe, só durante unha tempada reprodutora. A maioría das especies aniñan nas árbores ou en leitos de xuncos, a miúdo rodeados de ibis ou garzas. O macho xunta o material que cómpre para facer o niño (paus e xuncos principalmente ás veces collidos de niños vellos) e as femias colócao axeitadamente formando un niño con forma de cunca grande pouco profunda ou plataforma, que varía na súa forma exacta e integridade estrutural segundo a especie de que se trate.
A femia fai unha posta duns tres ovos lisos, ovais e brancos e ambos os proxenitores realizan a incubación. As crías eclosionan cada unha no seu momento e non todas xuntas (eclosión asíncrona). As crías que acaban de eclosionar son cegas e non poden valerse de seu inmediatamente; ambos os proxenitores aliméntanas por regurxitación parcial. Os peteiros das crías son curtos e rectos, e só toman a característica forma de espátula cando maduran. A alimentación das crías continúa durante unhas poucas semanas máis despois de que a familia abandona o niño. A principal causa de perda das crías é a depredación, non a fame.
Especies e distribución
Aínda que se propuxo subdividir a subfamilia en varios xéneros, xeralmente se acepta a súa clasificación nun só xénero, Platalea, que está distribuído por todo o mundo.
Lapeyrouse, Ain
Lapeyrouse é unha vila francesa do departamento do Ain, na rexión de Ródano-Alpes.
Ikeda, Ōsaka
Ikeda (池田市, いけだし, Ikeda-shi) é un concello xaponés da prefectura de Osaca. Está situado ó noroeste da prefectura, na zona Hokusetsu (signífica norte da provincia histórica de Settsu), no centro da rexión de Kinki, no centro da illa de Honshu. A súa superficie é de 22,09 km² e a poboación de 104.664 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 4.740 hab./km².
Academia de Belas Artes de Praga
miniatura|Academia de Belas Artes de Praga
A Academia de Belas Artes de Praga (en checo: Akademie výtvarných umění v Praze, acrónimo AVU) fundouse en Praga en 1799 e trátase da Academia de Belas artes máis antiga da República Checa. A escola ofrece doce programas de posgrao e un de doutoramento.
A Agra da Pedra, Serantes, Oleiros
A Agra da Pedra é un lugar da parroquia de Serantes no concello coruñés de Oleiros. Segundo o padrón municipal (INE 2018) ten 178 habitantes (82 homes e 96 mulleres).
Toponimia
O topónimo provén do latín, e é unha extensión de terreo cultivábel dividida en leiras que pertencen a varios propietarios.
Segundo Abal Padín
Segundo Abal Padín, nado en Padrenda (Meaño) en 1913 e finado en Pontevedra o 13 de maio de 1938, foi un mestre e político galego.
Traxectoria
Foi mestre de Puerto de la Cruz en 1932. Mestre da escola de Castro de Agudín (Cea, Vilagarcía de Arousa) dende outubro de 1934. Afiliado á Federación de Trabajadores de la Enseñanza da UGT e a Agrupación Socialista de Vilagarcía de Arousa. Interveu en varios mitins na campaña do Frente Popular, e na do Estatuto de Autonomía. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi detido o 1 de agosto. Foi suspendido de emprego e soldo a principios de setembro. Estivo preso na Normal de Pontevedra e no campo de concentración da illa de San Simón. Xulgado en consello de guerra en Pontevedra por rebelión militar o 9 de febreiro de 1938, foi condenado a pena de morte. Foi executado en Pontevedra, ás 17:30 do 13 de maio, no quilómetro 1 da Avenida de Uruguai. En abril de 1940 abríronlle expediente de responsabilidades políticas.
Pereira de Montes, A Merca
Santa María de Pereira de Montes é unha parroquia do concello ourensán da Merca na comarca da Terra de Celanova. No ano 2007 tiña 114 habitantes, deles 53 eran homes e 61 eran mulleres, o que supón unha diminución de 13 habitantes en relación ao ano 2000.
O seu topónimo é un fitónimo procedente do latín PIRARIAM, de PIRUM ("pera") máis o sufixo abundancial -ARIAM, "lugar cheo de peras".
Servizo Postal dos Estados Unidos de América
miniatura|Unha furgoneta do USPS utilizada para a repartición do correo. Os vehículos do operador postal norteamericano carecen de matrícula, identifícanse por un código de sete cifras situado tanto na parte dianteira superior como na traseira
No ano 2016 moveu algo máis de 150 mil millóns de pezas de correo, dando emprego a 640.000 traballadores (tanto fixos como eventuais) e con case 228.000 vehículos en circulación.
Distribución
O sistema de distribución a nivel nacional é por medio de Códigos Postais (Zip-Code en inglés) os que constan de cinco díxitos. Ademais débese engadir catro díxitos a eses para unha máis eficiente e rápida entrega.
Servizo de Inspección Postal
Os inspectores postais aseguran o cumprimento das aproximadamente 200 leis federais que regulan a investigación de crimes que afectan dolosa ou fraudulentamente o correo, sistema postal ou os seus empregados.
Conta cunha división uniformada, coñecida en inglés como Postal Police que asegura as principais instalacións da USPS, escoltan envíos de alto valor, económico ou artístico, e realizan outras funcións especializadas e que no ano 2000 estaba composto por 1400 axentes.
Oficina do Inspector Xeral
Desde 1996 a Oficina do Inspector Xeral do Servizo Postal dos Estados Unidos (OIG) asumiu algunhas funcións de carácter interno que antes realizaba o Servizo de Inspección Postal. A elección do Inspector Xeral recae nos nove membros que conforman o consello de administradores do Servizo Postal, que elixe o presidente dos Estados Unidos e confirma o Senado. O propósito principal do OIG é previr, detectar e informa de fraudes, malversación e abusos, e promover a eficiencia nas operacións do servizo postal.
Arán, Serantes, Oleiros
Arán é un lugar da parroquia de Serantes no concello coruñés de Oleiros.
Lavours
Lavours é unha vila francesa do departamento do Ain, na rexión de Ródano-Alpes.
Cristina Rodríguez Iglesias
Cristina Rodríguez Iglesias, tamén coñecida como Cristina Iglesias ou Cris Iglesias, nada na Coruña o 27 de xaneiro de 1993, é unha actriz, bailarina e percusionista galega.
Traxectoria
Titulada Superior en Arte Dramática, Interpretación Textual. ESAD de Galicia (2015).
Realizou diferentes cursos e actividades de formación en danza e interpretación.
Binóculo
miniatura|300px|Deseño clásico de binóculo prismático. miniatura|200px|Deseño moderno de binóculo prismático compacto. O binóculo ou prismáticos é un instrumento óptico empregado para ampliar a imaxe dos obxectos afastados, igual que o anteollo e o telescopio, mais a diferenza destes provoca o efecto da estereoscopía na imaxe e por iso é máis cómodo apreciar a distancia entre obxectos afastados e seguilos en movemento.
Funcionamento
Este instrumento serve para ver obxectos afastados que non se poden ver a simple vista. A ampliación lógrase cando a luz atravesa cada serie de lentes. Os prismas corrixen a imaxe colocándoa na posición correcto, por medio do principio da reflexión interna total, a diferenza dos telescopios que a amosan invertida. Tradicionalmente, a maioría dos modelos empregan un par de prismas. O ocular de cada cámara non está aliñado co obxectivo e o prisma reflicte a luz en forma de S cara ao ocular.
Moitos modelos permiten axustar a distancia entre os oculares para adaptarse ao observador. Tamén posúen unha roda de enfoque que se xira para enfocar a imaxe. Xeralmente o ocular dereito ten un anel de corrección dióptrica que se xira para conseguir a dioptría diferente no ocular esquerdo e mellorar o enfoque da imaxe observada con ambos os ollos.
400px|center
Ao ser o binóculo un pequeno telescopio refractor cun sistema de prismas para acurtar o tubo de soporte e evitar a visión invertida, ten menor capacidade de aumento ca un telescopio, mais ten maior campo de visión. Para impedir as vibracións convén fixalo nun trípode.
Clasificación de binóculos
miniatura|Binóculos de gran tamaño empregados na mariña. miniatura|Binóculo turístico que funciona con moedas A clasificación baséase no nivel de ampliación da imaxe e o diámetro do obxectivo medido en milímetros; indícase con dous números separados por un ×. Por exemplo, un binóculo de 12×50 ten un nivel de ampliación de 12× (12 aumentos) e un par de obxectivos de 50 mm de diámetro.
O binóculo de menor alcance é de 3×10 e adoita usarse nos teatros. Os de 7×50 e 10×50 son para a observación afeccionada e observacións astronómicas. Os de 12×50 ata 20×50 para a exploración. Todos estes sostéñense coas mans, mais existen binóculos tan grandes como 20×80, 20×140, que teñen que soster en trípodes debido ao seu peso.
O nivel de ampliación práctico é ata 10× e os modelos que se poden soster coas mans son de ata 20×.
Himno nacional de Bolivia
O Himno Nacional de Bolivia, orixinalmente chamado Canción Patriótica, é unha marcha —en compás de 4/4, aínda que popularmente cántase en 12/8— con letra de José Ignacio de Sanjinés e música de Leopoldo Benedetto Vincenti. Foi estreado na cidade de A Paz, fronte ao Palacio de Goberno, ao mediodía do 18 de novembro de 1845, por uns 90 instrumentistas pertencentes ás bandas militares dos batallóns quinto, sexto e oitavo. Ese día festexábase o cuarto aniversario da batalla de Ingavi.
En 1851, durante o goberno do xeneral Manuel Isidoro Belzu, mediante decreto supremo oficializouse o Himno Nacional de Bolivia e mandouse imprimir para que fose distribuído nas escolas, que dende entón se executa e entoa en todos os actos oficiais escolares.
Proente, A Merca
Santo André de Proente é unha parroquia do concello ourensán da Merca na comarca da Terra de Celanova. No ano 2007 tiña 197 habitantes, deles 94 eran homes e 103 eran mulleres, o que supón unha diminución de 12 habitantes en relación ao ano 2000.
Izumiōtsu
Izumiōtsu (泉大津市, いずみおおつし, Izumiōtsu-shi) é un concello xaponés da prefectura de Osaca. Está situado no centro-sur da prefectura, na zona Senboku (signífica norte da provincia histórica de Izumi), no centro da rexión de Kinki, no centro da illa de Honshu. A súa superficie é de 12,92 km² e a poboación de 77.564 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 6.000 hab./km².
O concello de Izumiōtsu limita cos concellos de Tadaoka, Izumi e Takaishi.
Ferdowsi
Abu ʾl-Qasim Ferdowsi Tusi máis coñecido só como Ferdowsi, nado en Paj c. 940 e finado en Tus en 1020, foi un poeta persa, autor de Shahnameh, o poema épico máis longo creado por un único autor, e a épica nacional do Grande Irán. Ferdowsi celébrase como o autor máis influente da literatura persa e un dos principais da historia da literatura.
Traxectoria
Ferdowsi naceu no seo dunha familia de propietarios de terra (dehqans) nunha aldea preto da cidade de Tus na rexión de Khorasan do Imperio Samánida, na actual provincia Razavi Khorasan do nordeste de Irán. Pouco é o que se sabe da vida do poeta, coñécese que tiña unha muller e un fillo que lle morreu con 37 anos e que recordou nunha elexia inserida en Shahnameh.
miniatura|Ferdowsi e os tres poetas gaznávidas da corte Non se sabe se escribiu algunha obra anterior, comezou a traballar en Shahnameh arredor do ano 977 coa intención de continuar o traballo do poeta Daqiqi asasinado por un escravo. Como Daqiqi, Ferdowsi empregou como unha das fontes o Shahnameh de Abu-Mansuri, en prosa e preislámico. Recibiu xeneroso patrocinio do samánida Mansur e completou unha primeira versión en 994. Cando o turcos gaznávidas derrubaron os samánidas en 999, Ferdowsi continuou a traballar no poema, reescribindo seccións enteiras para eloxiar o novo sultán Mahmud. Ferdowsi finalmente rematou a súa obra épica o 8 de marzo de 1010. Practicamente nada se sabe con algunha certeza da última década da súa vida.
Bocixa, Soandres, A Laracha
Bocixa é un lugar da parroquia de Soandres, no concello coruñés da Laracha, na comarca de Bergantiños. Segundo o IGE, en 2008 tiña 31 habitantes (16 homes e 15 mulleres), o que supón unha diminución de 6 habitantes con respecto ao ano 1999.
Trasariz, Cenlle
Santiago de Trasariz é unha parroquia do concello de Cenlle na marxe do río Miño. Segundo o IGE en 2013 tiña 93 habitantes (42 mulleres e 51 homes) o que supón unha diminución respecto ao ano 1999 cando tiña 106 habitantes. O curado é de primeiro ascenso e padroádego laical.
Patrimonio
Na igrexa de Santiago de Trasariz consérvase unha ara romana dedicada a Xúpiter e que na actualidade se usa como pía bautismal. Na parte superior do templo hai un mural representando a Santísima Trindade sentada a mesa. Na igrexa hai unha imaxe do patrón Santiago, na que o apóstolo aparece aparece entronado.
Lugares e parroquias
miniatura|As dez parroquias que conforman o concello de Cenlle.
Ural Great Perm
O PBC Ural Great Perm (en ruso: Урал-Грейт) foi un equipo profesional de baloncesto da cidade de Perm, Rusia. Disputaba os seus partidos como local no Molot Sports Hall. O equipo xogaba na Liga rusa.
Historia
O club foi fundado en 1995 na base do equipo da universidade técnica da cidade. O Ural Great gañou a Liga rusa en dúas ocasións, nos anos 2001 e 2002, e a Copa rusa no 2004. Tamén gañou a NEBL no 2001, así coma a FIBA EuroCup Challenge no 2006.
Lupa
miniatura|Texto visto a través dunha lupa miniatura|Diagrama dunha lupa Unha lupa é unha lente empregada para producir unha imaxe aumentada dun obxecto. A lente adoita montarse nun mango. Unha lupa pode empregarse para focalizar luz, por exemplo para concentrar a radiación do Sol e crear un foco que inicie un lume.
A lupa é unha icona dos detectives de ficción, particularmente de Sherlock Holmes.
Historia
O primeiro testemuño da existencia de instrumentos para ampliar imaxes figura na obra As nubes, de Aristófanes, do 424 a.C., na que se fala dunha farmacia na que se venden lupas para prender lume, e na lente de Plinio o Vello, un globo de cristal cheo de auga empregado para cauterizar feridas e sobre o que Séneca escribiu que podía empregarse para ler cartas sen importar “o pequenas ou borrosas que fosen”.
Roger Bacon describiu as propiedades das lupas no século XIII. As lentes desenvolvéronse en Italia nese mesmo século.
Ampliación
A ampliación dunha lupa depende do lugar onde se coloca entre o ollo do observador e o obxecto que se quere ver e a distancia entre ambos. A potencia dunha lupa equivale á ampliación angular e é a razón dos tamaños das imaxes formadas na retina do observador con e sen a lente. No caso “sen lente”, enténdese que o usuario achegaría o obxecto ao ollo tanto como for posible sen que se vise boroso. Este punto varía coa idade. En nenos pode chegar a 5 cm, mentres que en persoas máis vellas pode ser ata dun ou dous metros. As lupas caracterízanse empregando un valor estándar de 0.25 m.
As maiores potencias obtéñense colocando a lente moi próxima ao ollo e movendo ambos xuntos para obter o mellor foco. A potencia obtida nesta condición é MP0 = (0.25 m)Φ + 1, onde Φ é a potencia óptica en dioptría e o factor de 0.25 m representa o punto comentado. Este valor de potencia de ampliación é un dos que se empregar para cualificar as lupas. Adoita denotarse "m×", where m = MP0 e ás veces denomínase potencia total da lupa.
Con todo, as lupas non sempre se describen así xa que é máis cómodo poñelas próximas ao obxecto. Nese caso o ollo pode estar a maior distancia e obtense facilmente unha boa imaxe. A potencia de ampliación é aproximadamente MP = (0.25 m)Φ.
Unha lupa típica pode ter unha distancia focal de 25 cm, que corresponde a unha potencia óptica de 4 dioptrías. Estas lupas venderíanse como "2×". Na realidade, un observador obtería unha potencia de ampliación de entre 1 e 2, dependendo de onde se coloca a lente.
Alternativas
miniatura|Lupa 30× Hastings triplet As lupas adoitan ter potencias de ampliación pequenas: 2×–6×. Para ampliacións maiores a calidade da imaxe dunha lupa simple é pobre debida a aberracións ópticas, especialmente a aberración esférica. Cando se require máis ampliación ou unha imaxe mellor empréganse outros tipos de lupa, como a Coddington ou a Hastings triplet. As lupas máis potentes adoitan montarse sobre soportes cilíndricos ou cónicos sen mangos.
Estas lupas poden acadar ampliacións de 30×, mais con estas ampliacións a abertura da lupa pode ser moi pequena e quedar moi próxima ao obxecto e ao ollo. Para ampliacións superiores resulta máis conveniente o uso dun microscopio.
Símbolo
A lupa (é dicir, 12px ou U+1F50D en Unicode: 🔍) adoita empregarse como representación simbólica da posibilidade de pescudar ou ampliar, especialmente en software e páxinas web.
Rodapé
miniatura|En cor azul o rodapé nunha parede.
O rodapé ou zócolo é a franxa na parte inferior dunha parede que está pintada dunha cor distinta a esta ou feita doutro material. O termo friso refírese só á faixa cando se pinta doutra cor e non ter que ir obrigatoriamente a rentes do chan.
Os rodapés adoitan estar formados por un conxunto de táboas de madeira, aínda que, como dixemos, pode tratarse doutro material como pedra, mármore, plástico, cerámica etc, sendo a súa finalidade protexer a parede de patadas, desgaste e da sucidade do chan ou durante a súa limpeza, e, por veces, decorala. A colocación da tira faise ao redor das paredes de aí o nome roda+pé. O rodapé pode ir pegado ou parafusado á parede. Algúns rodapés ou zócolos teñen adornos con fins decorativos.
Tamén se coñece co nome de rodapé á parte final dun texto ou páxina, que non pertence ao seu corpo, tamén chamado simplemente de pé.
Beiramar, Serantes, Oleiros
Beiramar é un lugar da parroquia de Serantes no concello coruñés de Oleiros.
Antonio Lens Viera
Antonio Lens Viera, nado en Matanzas (Cuba) en 1847 e finado na Coruña o 18 de setembro de 1933, foi un político galego. Foi alcalde da Coruña en dous períodos, o primeiro entre 1920 e 1921 e o segundo en 1931.
Chenoa
María Laura Corradini Falomir, máis coñecida como Chenoa, nada en Mar del Plata (Arxentina) o 25 de xuño de 1975, é unha cantante solista con nacionalidade española.
Antonio Lens Viera
Traxectoria
Estudante de Farmacia en Cuba, chegou á Coruña e abriu unha farmacia na cidade. Uniuse ao republicanismo fundando un casino republicano. Foi elixido concelleiro e como Tenente de Alcalde creou o gran Mercado coruñés e a Cociña Económica en 1886. Foi alcalde da Coruña desde o 1 de abril de 1920 até o 28 de xullo de 1921. En 1931 repetiría mandato, sendo o primeiro alcalde do período republicano. miniatura|Tumba de Antonio Lens no [[cemiterio de Santo Amaro da Coruña.]]
Chenoa
Alcanzou a fama en 2001, formando parte do reality show musical Operación Triunfo. No 2002 foi gañadora do Eurobest co tema "It's raining men". Chenoa vendeu máis de 1 000 000 discos na súa carreira discográfica.
Premios
2002:
2003:
2004:
2005:
2006:
2008:
2009:
Edwin Rivera
Edwin Rivera, nado en Santurce o 14 de outubro de 1970, é un cantante portorriqueño de salsa.
Herolind Shala
Herolind Xhavit Shala, nado en Porsgrunn o 1 de febreiro de 1992, é un futbolista profesional noruegués-albano-kosovar que xoga como centrocampista co Kasımpaşa cedido polo AC Sparta Praha.
Sparta de Praha
O 11 de xaneiro de 2015 Shala firmou co AC Sparta Praha por tres anos e medio. Deubutou o 23 de febreiro de 2015 nunha vitoria 4-1 contra o Příbram antes que Václav Kadlec o substituíra no minuto 54.
Carreira internacional
Competiu con Noruega nas seleccións sub-17 e sub-21.
Albania
Por ser descendente de albaneses de Kosovo o 4 de xuño de 2013 recibiu a cidadanía albanesa canda Haxhi Neziraj, Valentin Gjokaj e Amir Rrahmani.
Albania sub-21
miniatura|Shala coa selección de Albania sub-21 Ao convocalo tanto a selección sub-21 norueguesa como a albanesa en maio de 2013 decidiu xogar coa albanesa. O 11 de xullo de 2013 fixo o seu debut coa selección sub-21 albanesa nun encontro contra Bosnia e Herzegovina
Tamén xogou o último partido de cualificación para a Eurocopa sub-21 o 5 de marzo de 2014 contra Austria, marcou o último gol albanés no minuto 57 nunha vitoria do seu equipo por 1-3.
Selección absoluta de Albania
O seleccionador de Albania Gianni De Biasi convocouno para xogar coa selección absoluta no partido de cualificación da Eurocopa de 2016 contra Portugal o 7 de setembro de 2014. Non obstante non debutou ata o 14 de novembro de 2014 nun partido amigable contra Francia, saíu ao terreo de xogo no minuto 76 en substitución de Ermir Lenjani. No outro encontro contra Italia tamén como substituto, saíu no minuto 71 en lugar de Amir Abrashi.
Kosovo
Recibiu unha invitación de Albert Bunjaki para xogar co equipo de Kosovo, e debutou no partido de cualificación do mundial de 2018 nunha derrota 6-0 contra Croacia o 6 de outubro de 2016.
981
Mortes
Historia ano a ano
Clínica (centro sanitario)
miniatura|100px|Clínica Mayo en Rochester. Unha clínica é unha institución (hospital, sanatorio, centro de saúde, ambulatorio, dispensario, etc.), xeralmente de xestión privada, onde se trata a doentes en forma ambulatoria ou ingresados.
Recibe o seu nome por extensión do termo clínica, referido á diagnose dunha persoa enferma.
Clínicas privadas
miniatura|300px|[[Povisa|Clínica Povisa de Vigo.]] Moita clínicas privadas ofrecen diversos servizos vinculados á atención dos doentes. Nestas clínicas realízanse diagnósticos e tratamentos. Por estas características, numerosas clínicas poden compararse cos hospitais, sendo as primeiras, xeralmente, centros moi modernos con aparatos de alta complexidade, de última xeración, destinados ao diagnóstico e ulterior tratamento, cos avances da tecnoloxía dispoñíbeis no mercado.
Un exemplo de clínica é a Clínica Mayo, fundada en 1889 na cidade estadounidense de Rochester, (Minnesota) e que conta con filiais en Phoenix e Scottsdale (ambas en Arizona) e Jacksonville (na Florida), ademais de acordos con outros establecementos de Wisconsin, Iowa e Minnesota.
Un dos principais exemplos en Galicia é a clínica Povisa (acrónimo de Policlínico de Vigo), que é un centro médico privado concertado no centro urbano de Vigo que atende pacientes do sur da provincia de Pontevedra. Como centro privado que é, non pertence ao Complexo Hospitalario Universitario de Vigo, senón que é propiedade do grupo Nosa Terra de Xosé Silveira.
Noicela de Arriba, Noicela, Carballo
Noicela de Arriba é un lugar da parroquia de Noicela no concello coruñés de Carballo na Comarca de Bergantiños. Xunto con Noicela de Abaixo tiña 41 habitantes no ano 2019 segundo datos do IGE, dos cales eran 20 homes e 21 mulleres.
Zócolo (construción)
thumb|upright=1.4|Tipos de zócolos en columnas. O zócolo (do latín socculus, "baseamento") en arquitectura e construción é a parte inferior dunha construción que ten como función elevar os baseamentos ao mesmo nivel ou cota.
Nas columnas denomínase zócolo (ou baseamento) á peza cilíndrica sobre a que se soporta, é por esta razón pola que se emprega como sinónimo de pedestal.
Romaría do Rapaz
miniatura|dereita|Anfiteatro no que se celebran actos durante a Romaría do Rapaz A Romaría do Rapaz é unha festa lúdica para nenos que ten lugar no mes de xuño no contorno do Santuario da Saleta, en Siador, no concello pontevedrés de Silleda.
America (grupo musical)
America é un grupo musical de rock formado en Inglaterra en 1970 polos artistas Dewey Bunnell, Dan Peek e Gerry Beckley. O trío coñeceuse por seren fillos de militares estadounidenses das forzas aéreas asentados en Londres, onde comezaron as súas actuacións en vivo. America acadou unha gran popularidade na década de 1970, e eran coñecidos polas súas harmonías vocais e o seu son folk acústico e lixeiro.
miniatura|280px|America nunha actuación de 1972. O grupo xurdiu pouco despois da gradución dos seus membros no instituto, e axiña asinaron co selo Warner Bros. Records. O seu primeiro álbum, 1America, produciu os seus primeiros éxitos "A Horse with No Name" e "I Need You"; Homecoming (1972) produciu o sinxelo "Ventura Highway" e Hat Trick (1973), tivo un éxito máis modesto nas listas e produciu un éxito menor, "Muskrat Love".
Romaría do Rapaz
Considerada única a nivel galego e español, a súa primeira edición celebrouse no ano 1989. Nela lévanse a cabo obradoiros de manualidades, actividades multiaventura e xogos tradicionais, ademais de actuacións de magos, pallasos ou agrupacións musicais. Nese día, o contorno do Santuario da Virxe da Saleta, onde tamén se celebra a romaría da Saleta, énchese de familias que aproveitan o equipamento existente ao pé dos carballos para xantar, merendar ou cear. O acto máis importante do día é o desfile de modelos con traxes elaborados con material de refugallo polos propios nenos e pais.
Esta apoiada polo Concello de Silleda, a Comunidade de Pais Saletinos e distintas institucións e colectivos.
Pahiño
Manuel Joaquín Fernández Fernández, comunmente coñecido como Pahiño, nado en Navia (Vigo) o 21 de xaneiro de 1923 e finado en Madrid o 12 de xuño de 2012, foi un futbolista galego que xogou no Celta de Vigo, Real Madrid, Deportivo da Coruña e na selección española durante os anos corenta e cincuenta. Foi un prolífico goleador, conseguindo o trofeo Pichichi en dúas ocasións: en 1948, mentres xogaba no Celta de Vigo, e en 1953, na súa etapa no Real Madrid.
Foi un ídolo tanto para a afección do Celta como para a do Deportivo e está considerado un dos mellores futbolistas galegos da historia. Foi pai de Nacho Fernández Goberna, membro de La dama se Esconde, e Patricia Fernández Goberna, cantante do grupo Trigo Limpio.
Carreira deportiva
Comezou a súa traxectoria deportiva no Navia, pasando logo polo Arenas de Alcabre. Por aquel entón era alcumado Paíño, por ser este o segundo apelido de seu pai. En 1943 ingresou no Celta de Vigo e pouco despois o xornalista do Faro de Vigo Manuel de Castro "Handicap" comezou a escribir o seu alcume cun hache intercalado (Pahiño), por motivos estéticos, pasando a ser coñecido dese xeito a partir de entón.
Na tempada 1947-1948 os goles de Pahiño axudaron ó Celta de Vigo a finalizar cuarto na liga española e acadar a final da Copa do Xeneralísimo. Na mesma tempada gañou o trofeo Pichichi por primeira vez. Tamén marcou no seu debut coa selección española nun empate 3-3 coa selección suíza.
Entre os seus compañeiros de equipo no Celta estaba Miguel Muñoz, co que marcharía ó mesmo tempo a xogar no Real Madrid. Pahiño continuou marcando goles regularmente e na tempada 1951-1952 conseguiu o seu segundo Pichichi. Con todo, coa chegada de Alfredo Di Stéfano o seu posto foi ocupado e decidiu marchar ó Deportivo de La Coruña onde xogaría no mesmo once con Luis Suárez e Arsenio Iglesias.
Finalizou a súa carreira deportiva no Granada CF.
En xuño de 2010 inaugurouse un campo de fútbol co seu nome en Navia, nun acto no que estiveron presentes ex xogadores do Celta de Vigo e do Deportivo da Coruña.
É o noveno xogador con máis goles en Primeira División (212).
Vida privada
Casou con Inés Goberna e tras deixar o fútbol viviu en Pasaia (Donostia), onde foi armador de barcos pesqueiros co seu sogro. Foi pai de Nacho Fernández Goberna, cantante e compositor no grupo La dama se Esconde, e Patricia Fernández Goberna, cantante do grupo Trigo Limpio, que representou España no Festival de Eurovisión no ano 1980. Foi cuñado do tamén futbolista Eduardo Goberna, irmán da súa muller, co que coincidiu no Deportivo da Coruña.
Antiaglutinante
Un antiaglutinante (denominado tamén de anticompactante, antiaglomerante ou antiacaking) é unha substancia capaz de evitar a formación de corpos compactos nas substancias existentes nunha disolución. As partículas sólidas dunha solución poden ir aglomerándose proporcionando unhas estruturas agregadas (denominadas en certas ocasións: grumos, gorolos ou bolborotos) que restan homoxeneidade. Estas substancias, denominadas antiaglomerantes, son capaces de evitar a formación de grumos por aglutinación de partículas. Pode tratarse dunha substancia química ou dun obxecto que coa súa presenza proporcione unhas características desfavorábeis á formación de aglomeracións. As substancias con capacidades contrarias denomínanse aglutinantes.
Garda varega
miniatura|250 px|Garda varega A Garda varega era a garda persoal dos emperadores bizantinos, de procedencia nórdica (durante os séculos X e XI) tralos acordos acadados entre o Príncipe Vladimiro I de Kíiv e Basilio II de Bizancio.
Zarracós, A Merca
Santo André de Zarracós é unha parroquia do concello ourensán da Merca na comarca da Terra de Celanova. No ano 2007 tiña 129 habitantes, deles 61 eran homes e 68 eran mulleres, o que supón unha diminución de 26 habitantes en relación ao ano 2000.
Garda varega
Creación
Entre a segunda metade do século IX e a primeira do X os viquingos fundaron colonias ao longo do río Volga, organizando dende aí numerosos ataques contra Constantinopla. Tras saqueala no ano 860, o rei Vladimiro, de sangue viquingo, consagrouse con Basilio II, o para entón emperador bizantino, enviándolle un exército de 6000 homes á súa disposición. Basilio, dada o seu ben fundada desconfianza cara á cambiante lealdade dos seus gardas nativos, e coñecendo a profunda lealdade dos varegos, decidiu empregalos como garda persoal. A esta nova forza coñeceulla como a Garda Varega (en grego: Tagma ton Varangion, Τάγμα των Βαραγγίων)
Cunha machada de dobre fío como arma principal, aínda que anos despois adaptáronse á espada, o seu labor era lucir uniformes e armas en cerimonias e festexos, ademais colaborar na protección da familia imperial, sendo daquela o principal e máis importante corpo con esta tarefa.
Características
O núcleo fundacional estaba formado por viquingos varegos (isto é, o pobo que acabaría formando Rusia), aínda que co tempo incluíuse nela a saxóns, daneses e a outros homes procedentes do norte. A forza integrábana uns 6.000 homes entre os mellores pagos do exército bizantino e existiu durante 300 anos.
O máis coñecido de tódolos seus comandantes foi Harald III quen conquistou para os bizantinos territorios de África, Asia Menor e Bulgaria, ademais da Lombardía e Sicilia. Posteriormente este comandante regresou a Noruega e converteuse en Harald Haardrade, quen morreu tratando de conquistar Inglaterra na batalla de Stamford Bridge, terminado a Era Viquinga con esa derrota.
Os mercenarios varegos, á parte de protexer ao emperador, adoitaban acompañalo na guerra. Tiñan fama de homes hábiles e de grandes recursos, excelentes loitadores e, sobre todo, moi leais. Os historiadores bizantinos (especialmente Miguel Psellos) menciónanos como "os portadores de machada".
Antiaglutinante
Industria
En certas industrias os antiaglutinantes son empregados de forma intensa, por regra xeral cando é necesario que as mesturas se deban manter as súas características, como é o caso das pinturas sintéticas como pode ser as acrílicas. Nalgúns casos empréganse antiaglutinantes cando a aparición de grumos pode ser entendida como unha perda de calidade nos produtos, desta forma tense o seu uso moi estendido nos produtos de cosmética. Na industria de fabricación de fertilizantes adóitanse empregar antiaglomerantes co obxecto de obter maior rendemento nas mesturas.
Soisalo
A illa Soisalo (Soisalo saari) é, cunha superficie de 1.638 km², a illa máis grande de Finlandia e a illa continental máis grande de Europa. Situada en Savonia do Norte (antiga provincia de Finlandia Oriental), está rodeada polos lagos Kallavesi, Suvasvesi, Kermajärvi, Ruokovesi, Haukivesi e Unnukka. Xeograficamente, Soisalo, malia estar rodeado de auga, non é unha illa como tal, porque os lagos non están no mesmo nivel. A maior diferenza entre os lagos é de 6 m. Sääminginsalo, unha illa moi próxima de 1.069 km², está igualmente rodeada de lagos, pero que están no mesmo nivel. Con todo, Sääminginsalo está tamén en parte rodeada por unha canle artificial, polo que non pode ser considerada unha verdadeira illa tampouco. En tal caso, Fasta Åland, con 685 km², sería a illa máis grande do país.
Antiaglutinante
Alimentación
Na industria alimentaria refírese aos aditivos que se lles engaden a certos alimentos para reducir a tendencia das partículas que os compoñen a adherirse unhas ás outras. Son habituais como aditivo alimentario nalgúns sectores de procesado de alimentos. Por regra xeral codifícanse co E-5**, é dicir cun cinco diante. Esta regra non é exacta xa que, por exemplo, o fosfato de diamidón, que é un antiaglomerante empregado frecuentemente en repostaría, posúe unha codificación E 1412. Deste xeito atópanse os antiaglomerantes na preparación de sopas instantáneas, elaboración de mollos, zumes, etc. Por regra xeral aplícase a aqueles alimentos que se atopan en fase líquida, ou que son fluídos. Tal é o caso dalgúns lácteos, como iogures, cremas, queixo fresco, ou o mesmo leite. Nalgúns sales emprégase o silicato cálcico (CaSiO3), como unha substancia antiaglutinante para impedir que o sal se aglutine nos saleiros por mor da presenza de humidade no ambiente. Noutrora empregábanse grans de arroz.