cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Imperio Español
O Imperio co último Habsburgo (1665-1700)
Ao longo de todo o seu reinado as continuas guerras contra Francia minguaron os dominios hispánicos en Europa e en América, neste contexto sitúase entre outros o Tratado de Ryswick polo que se produce a partición da illa da Española entre Francia e España.
Escudo
Un escudo de armas é a representación simbólica dunha persoa, familia, territorio ou, en xeral, agrupación humana. Realizada a través dunha serie de motivos, figuras ou símbolos.
Imperio Español
O Imperio co último Habsburgo (1665-1700)
As últimas décadas do século XVII viron unha decadencia e estancamento total en España; mentres o resto de Europa sufría varios cambios nos gobernos e nas sociedades -a Revolución de 1688 en Inglaterra e o reinado do Rei Sol en Francia-, España continuaba á deriva. A burocracia que se constituíu ao redor de Carlos I e Filipe II demandaba un monarca forte e traballador; a debilidade e deixamento de Filipe III e Filipe IV contribuíron á decadencia española. Carlos II era atrasado e impotente, e morreu sen un herdeiro en 1700.
A historiografía moderna tende a ser máis condescendente con Carlos II e as súas limitacións, facendo ver que o rei, a pesar de estar no límite dunha saúde mental normal, era consciente da responsabilidade que tiña, a situación de cobiza que vivía o seu imperio e a idea de maxestade que sempre tratou de manter. Isto demostrouno no seu testamento que, segundo a canción popular, foi a súa mellor obra; nel declaraba:
O cambio de dinastía
O novo rei, Filipe V, non foi excesivamente ben recibido en España. Á parte dos atrasos na súa entrada en Madrid polo mal tempo e as continuas recepcións, os cortesáns comezaron a ver que era abúlico, casto, piadoso, moi seguidor dos desexos do seu confesor e melancólico, redactándolle unha copla: miniatura|125px|esquerda|[[Filipe V de España]] Pero Filipe V non tiña intención de acaparar España para el e os seus achegados como pretendeu facer Filipe o Fermoso, el quería ser un bo monarca a pesar das moitas diferenzas que tiña co seu novo pobo. Tanto é así que tras o famoso discurso que pronunciou o marqués de Castelldosrius, embaixador de España en Francia, Filipe non comprendeu nada, nin sequera a famosa frase «Ya no hay Pireneos»; porque non sabía español e foi o seu avó Luís XIV quen debeu interceder por el; pero ao finalizar a súa réplica ao embaixador, o Rei Sol díxolle ao futuro rei «Sede un bo español». Aquel mozo de 17 anos cumpriu toda a súa vida con aquel mandato. O desexo das outras potencias por España e as súas posesións non podía quedar resolto co testamento real, polo que os enfrontamentos eran case inevitables; o arquiduque Carlos de Austria non se resignou, o que deu lugar á guerra de Sucesión (1702-1713).
Esta guerra e as neglixencias cometidas nela levaron a novas derrotas para as armas españolas, chegando ata o propio territorio peninsular. Así se perdeu Orán, Menorca e a máis dolorosa e prolongada: Xibraltar, onde había unicamente 50 españois defendéndoo contra a frota anglo-holandesa.
Filipe V non estaba preparado para dirixir o imperio máis grande daquel momento e el sabíao; pero tamén sabía rodearse das persoas máis preparadas da súa época. Así os monarcas Borbóns e os homes que viñeron con eles trouxeron un proxecto para o Imperio español e un desexo de fundirse con el; por exemplo Alessandro Malaspina dicía que se sentía «Un italiano en España e un español en Italia», Carlos III mandou esculpir estatuas de todos os reis e dignatarios españois desde os visigodos como herdeiro que se sentía deles, o marqués de Esquilache molestábase cando os nobres españois non o atuaban como era o costume ou, polas tardes, tomaba chocolate, tradición que diferenciaba a corte española doutras europeas; pero o máis claro quizais fora Filipe V diante do seu avó Luís XIV, cando tiña ante si unha posibilidade no futuro de volver a Francia como rei dun país en auxe en lugar doutro en decadencia como era España, din que respondeu: dereita|miniatura|300px|Cesións polo tratado de Utrecht No Tratado de Utrecht (11 de abril de 1713), as potencias europeas decidían cal ía ser o futuro de España en canto ao equilibrio de poder. O novo rei da casa de Borbón, Filipe V, mantivo o imperio de ultramar, pero cedeu Sicilia e parte do Milanesado a Savoia; e Xibraltar e Menorca a Inglaterra e os outros territorios continentais (os Países Baixos españois, Nápoles, Milán e Sardeña) a Austria. Ademais significou a separación definitiva das coroas de Francia e España, e a renuncia de Filipe V aos seus dereitos sobre o trono francés. Con isto, o imperio dáballe as costas aos territorios europeos. Así mesmo, garantíase a Inglaterra o tráfico de escravos durante trinta anos («asento de negros»).
A reforma do Imperio
Co monarca Borbón modificouse toda a organización territorial do Estado cunha serie de decretos chamados Decretos de Nueva Planta eliminándose foros e privilexios dos antigos reinos peninsulares e unificándose todo o Estado Español ao dividilo en provincias chamadas Capitanías Xenerais a cargo dalgún oficial e case todas elas gobernadas coas mesmas leis; con isto conseguiuse homoxeneizar e centralizar o Estado Español utilizando o modelo territorial de Francia.
Os órganos executivos foron reformados creando as secretarías de estado que serían o embrión dos ministerios. Reformouse o sistema de aduanas e aranceis e o contributivo, creouse o catastro (a pesar de non chegar a reformarse totalmente a política contributiva) reestruturouse o Exército de Terra en rexementos en lugar de en terzos...; pero quizais o maior logro foi a unificación das distintas frotas e arsenais na Armada. A estas reformas dedicáronse homes como José Patiño, José Campillo ou Zenón de Somodevilla, que foron exemplos de meritocracia e algúns dos mellores expertos en material naval da súa época.
A estas reformas seguiunas unha nova política expansionista que buscaba recuperar as posicións perdidas. Así, en 1717 a armada española recobrou Sardeña e Sicilia, que tivo que abandonar pronto ante a coalición de Austria, Francia, Gran Bretaña e Holanda, que venceron en Cabo Pessaro. Con todo a diplomacia española, apoiada polos Pactos de Familia cos seus parentes franceses, lograría que a coroa do Reino das Dúas Sicilias recaese no segundo fillo do rei español. A nova rama dinástica sería coñecida posteriormente como Borbón-Dúas Sicilias.
As guerras coloniais durante o século XVIII
300px|miniatura|Fortaleza de San FIlipe de Barallas en [[Cartaxena de Indias. En 1741 unha enorme frota británica liderada polo Almirante Vernon foi derrotada polas forzas españolas de Blas de Lezo que defendían este forte.]] Unha das vitorias españolas máis importantes de todo o período colonial en América, e sen dúbida a máis transcendente do século XVIII, foi a da batalla de Cartaxena de Indias en 1741 (ver guerra da Orella de Jenkins) na que unha colosal frota de 186 buques ingleses con 23 600 homes a bordo atacaron o porto español de Cartaxena de Indias (hoxe Colombia). Esta acción naval foi a máis grande da historia da mariña inglesa, e a segunda máis grande de todos os tempos logo da batalla de Normandía. Tras dous meses de intenso lume de canón entre os buques ingleses e as baterías de defensa da Baía de Cartaxena e do Forte de San Filipe de Barallas, os asaltantes batéronse en retirada tras perder 50 navíos e 18 000 homes. A acertada estratexia do grande almirante español Blas de Lezo foi determinante para conter o ataque inglés e lograr unha vitoria que supuxo a prolongación da supremacía naval española ata principios do século XIX. Tras a derrota, os ingleses prohibiron a difusión da noticia e a censura foi tan tallante que poucos libros de historia ingleses conteñen referencias a esta transcendental contenda naval. Ata nos nosos días pouco se sabe desta gran batalla, fronte ao moi coñecido episodio de Trafalgar ou ata o da Armada Invencible.
En calquera caso, o século XVIII foi un período de prosperidade no imperio de ultramar grazas ao crecemento constante do comercio, sobre todo na segunda metade do século debido ás reformas borbónicas. As rutas dun só barco en intervalos regulares foron lentamente substituíndo o antigo costume de enviar ás frotas de Indias, e na década de 1760, había rutas regulares entre Cádiz, A Habana e Porto Rico, e en intervalos máis longos co Río da Prata, onde se creou un novo vicerreinado en 1776. O contrabando, que foi o cancro do imperio dos Habsburgo, declinou cando se puxeron en marcha os navíos de rexistro.
En 1777 unha nova guerra con Portugal acabou co tratado de San Ildefonso, polo que España recobraba Sacramento e gañaba as illas de Annobon e Fernando Poo, en augas da Guinea, a cambio de retirarse das súas novas conquistas no Brasil.
Posteriormente, dous feitos conmocionaron a América española e ao mesmo tempo demostraron a elasticidade e resistencia do novo sistema reformado: o alzamento de Túpac Amaru no Perú en 1780 e a rebelión en Venezuela. As dúas, en parte, eran reaccións ao maior centralismo da administración borbónica.
Na década de 1780 o comercio interior no Imperio volveu crecer e a súa frota fíxose moito maior e máis rendible. O fin do monopolio de Cádiz para o comercio americano supuxo o renacemento das manufacturas españolas. O máis notable foi o rápido crecemento da industria téxtil en Cataluña, que a finais de século mostraba signos de industrialización cunha sorprendente e rápida adopción de máquinas mecánicas para fiar, converténdose na máis importante industria téxtil do Mediterráneo. Isto supuxo a aparición dunha pequena pero politicamente activa burguesía en Barcelona. A produtividade agraria mantívose baixa a pesar dos esforzos por introducir nova maquinaria para unha clase campesiña moi explotada e sen terras.
A recuperación gradual das guerras viuse de novo interrompida pola participación española na guerra de Independencia dos Estados Unidos (1779-1783), en apoio dos Estados sublevados e os consecuentes enfrontamentos con Gran Bretaña. O Tratado de Versalles de 1783 supuxo de novo a paz e a recuperación de Florida e Menorca (consolidando a situación, posto que foran recuperadas previamente por España) así como o abandono británico de Campeche e a Costa dos Mosquitos no Caribe. Con todo, España fracasou ao intentar recuperar Xibraltar logo dun duradeiro e persistente asedio, e tivo que recoñecer a soberanía británica sobre as Bahamas, onde se instalaron numerosos partidarios do rei procedentes das colonias perdidas, e o Arquipélago de San Andrés e Providencia, reclamado por España pero que non puidera controlar.
Mentres, coa Convención de Nutka (1791), resolveuse a disputa entre España e Gran Bretaña acerca dos asentamentos británicos e españois na costa do Pacífico, delimitándose así a fronteira entre ambos os países. Tamén nese ano o Rei de España ordenou a Alessandro Malaspina buscar o Paso do Noroeste (Expedición Malaspina).
España cara a 1800
miniatura|Territorios españois en América en 1800. As reformas económicas e institucionais produciron os seus froitos, militarmente falando, cando se derrotou os ingleses durante a guerra da Orella de Jenkins no seu intento de conquistar a estratéxica praza de Cartaxena de Indias.
Como resultado, a España do XVIII foi unha potencia de nivel medio nos xogos de poder, sen o seu antigo nivel de superpotencia. O seu extenso imperio nas Indias dáballe unha notable relevancia e, aínda que era maior en Europa a importancia de Francia, de Inglaterra ou de Austria, aínda mantiña a máis importante frota do mundo e a súa moeda era a máis forte.
A pesar de que o Imperio Español non recuperara o seu antigo esplendor, si se refixo considerablemente dos días escuros de principios de século, nos que estaba a mercé doutras potencias. O ser un século principalmente pacífico baixo a nova monarquía, permitiu reconstruír e comezar un longo proceso de modernización das institucións e a economía. O declive demográfico do XVII investiuse, aínda que foi necesario incentivar as inmigracións doutros países europeos, fundamentalmente de alemáns e suízos. Pero todo ía quedar ensombrecido polo tumulto que ocuparía a Europa co cambio de século: as Guerras Revolucionarias Francesas e as guerras napoleónicas.
A Revolución francesa e as guerras napoleónicas
En 1796 o tratado de San Ildefonso supuxo a alianza coa Francia napoleónica contra Gran Bretaña, o que supuxo a unión das súas respectivas forzas armadas. O combate naval do cabo de San Vicente foi unha vitoria relativa para os británicos, que non souberon aproveitar, aínda que en Cádiz e Santa Cruz de Tenerife a frota británica sufriu serios fracasos. O máis destacable foi a perda de Illa Trindade (1797) e Menorca. En 1802, asinouse a Paz de Amiens, tregua que permitiu a España recobrar Menorca. miniatura|esquerda|200px|O navío [[Santísima Trinidad, construído nos estaleiros da Habana; comandado por Francisco Javier de Uriarte e Borja e o xeneral Baltasar Hidalgo de Cisneros. Foi desarborado, apresado e afundido na Batalla de Trafalgar.]] Pronto se renovaron as hostilidades, desenvolvéndose o proxecto napoleónico dunha invasión a través do Canle da Mancha. Con todo, a destrución da frota aliada franco-española na batalla de Trafalgar (1805) arruinou o plan e minou a capacidade de España para defender e manter o seu imperio. Tras a derrota de Trafalgar, España atopouse sen unha armada capaz de enfrontarse á inglesa, e cortouse a comunicación efectiva con ultramar.
Mentres as sucesivas coalicións eran derrotadas unha e outra vez por Napoleón Bonaparte no continente, España librou unha guerra menor contra Portugal (guerra das Laranxas) que lle permitiu anexionarse Olivenza. En 1800 Francia recobrou Luisiana. Cando Napoleón decretou o Bloqueo Continental, España colaborou con Francia na ocupación de Portugal, país que desobedeceu o bloqueo. Así as tropas francesas entraron no país, acuartelándose unidades en guarnicións da fronteira.
En 1808 Napoleón, aproveitándose das disputas entre o rei Carlos IV e o seu fillo, o futuro rei Fernando VII, conseguiu que estes lle cedesen o trono, de modo que España foi tomada por Napoleón sen disparar nin unha bala.
Entón produciuse o levantamento popular do 2 de maio de 1808. Os españois rebeldes a Napoleón desprazáronse ao sur de España e comezaron a coñecida como guerra da Independencia española que tería un momento de optimismo coa derrota dos exércitos franceses na Batalla de Bailén ao mando do xeneral Francisco Javier Castaños (a primeira derrota dun exército de Napoleón), que os españois non souberon aproveitar, xa que se desmobilizaron a continuación. O posterior contraataque francés capitaneado por Napoleón restableceu a autoridade do seu irmán Xosé I de España, ao que nomeou rei. Os enfrontamentos continuaron, agora coa aparición da «guerra de guerrillas». Coa axuda inglesa España logrou expulsar os franceses, e tras a Batalla de Waterloo, Fernando VII recuperou o trono, e tivo que enfrontarse coa independencia das colonias.
A independencia das colonias americanas
miniatura|275px|Situación do Imperio Español en [[1824. En azul os territorios independizados na Guerra de Independencia Hispanoamericana (1809-1824)]] miniatura|270px|A Revolución Hispanoamericana Logo de sucesivas insurreccións ao longo de toda a era colonial, a guerra de Independencia Hispanoamericana comezou a desencadearse cando as disputas polo trono entre o rei español Carlos IV e o seu fillo, o futuro Fernando VII, foron aproveitadas por Napoleón para intervir e impor as chamadas «abdicacións de Baiona» de 1808, polas cales ambos renunciaron sucesivamente ao trono de España en favor finalmente de José Bonaparte, logo do cal Fernando quedou cativo. Pero a intervención francesa desencadeou un levantamento popular coñecido como guerra da Independencia española (1808-1814) que trouxo incerteza sobre cal era a autoridade efectiva que gobernaba España.
Ante a ausencia dunha autoridade certa en España e o cativerio de Fernando VII, os pobos hispanoamericanos, moitas veces baixo a dirección dos crioulos, comezaron unha serie de insurreccións descoñecendo ás autoridades coloniais, que nas reformas previas quedaran reducidas a meros axentes dun goberno agora en dúbida. O 5 de agosto de 1808 reuniuse en Cidade de México a primeira xunta revolucionaria ,á que seguiron levantamentos en todo o continente para formar xuntas de autogoberno.
As autoridades españolas en América e logo o rei Fernando VII ao recuperar a coroa española en 1814, negaron lexitimidade ás xuntas de autogoberno americanas. O vicerrei Fernando de Abascal, e Pablo Morillo xefe da expedición pacificadora, foron os principais organizadores da defensa da monarquía española.
Os movementos populares das colonias españolas profundaron as insurreccións para enfrontarse abertamente ao rei español nunha guerra de alcance continental co obxectivo de establecer estados independentes, que xeralmente deviñeron en réximes republicanos. Nas Guerras de Independencia Hispanoamericana destacaron Simón Bolívar e José de San Martín, chamados Libertadores, que conduciron os exércitos insurrectos que derrotaron definitivamente as tropas leais á monarquía española, chamadas Realistas, na batalla de Ayacucho en 1824.
Auditorio de Galicia
miniatura|Auditorio de Galicia pola noite. miniatura|Logo. O Auditorio de Galicia é un edificio situado en Santiago de Compostela, deseñado por Julio Cano Lasso e Diego Cano Pintos. Inaugurouse o 20 de outubro de 1989.
Encadrado no Programa nacional de auditorios, a obra foi financiada polo Ministerio de Cultura, a Xunta de Galicia e o concello de Compostela, coa colaboración de entidades privadas.
Desde 1996 é a sede permanente da Real Filharmonía de Galicia.
Salas
O Auditorio de Galicia conta con catro salas:
Wire
Wire é unha banda inglesa formada en Londres en outubro de 1976, por Colin Newman (voces, guitarra), Graham Lewis (baixo, voces), Bruce Gilbert (guitarra) e Robert Gotobed (batería). Orixinalmente asociouse á escena punk rock, e posteriormente centrouse no desenvolvemento do post-punk.
Imperio Español
A independencia das colonias americanas
A partir da década de 1810, e logo de complexos procesos políticos, as colonias españolas en América formaron os actuais estados hispanoamericanos. O expansionismo estadounidense fíxose presente tanto sobre os últimos restos do Imperio Español (forzándose a compra de Florida por cinco millóns de dólares no ano 1821 así como adquirindo posteriormente os dereitos sobre as pretensións españolas en Oregón) como sobre os novos países americanos (a través de influencia económica e política e coa anexión de Texas e o norte do novo estado mexicano: Novo México, Utah, California e Nevada).
O Merendeiro, Os Vilares, Guitiriz
O Merendeiro é un lugar da parroquia dos Vilares no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá. Tiña 26 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 11 homes e 15 mulleres, o que supón un aumento con relación ao ano 2000 cando tiña 22 habitantes.
Imperio Español
Decadencia final e o Desastre do 98
No que quedou do Imperio, a guerra da Independencia foi seguida por unha monarquía absoluta (década ominosa), conflitos dinásticos, levantamentos absolutistas, pronunciamentos liberais e loitas polo poder entre faccións liberais que só permitiron certos períodos o bastante estables para o desenvolvemento dunha política exterior activa. Destaca entre estes o goberno de Leopoldo O'Donnell (1856-1863), que tras unha dura represión da disidencia, puido volver intervir activamente na escena internacional: gañouse unha guerra a Marrocos coas vitorias de Tetuán e Wad-Nivel que permitiu ampliar Ceuta e recuperar a praza de Santa Cruz da la Mar Pequeña, na costa atlántica; tratouse de pacificar Filipinas, apoiouse o emperador de México sostido polas potencias coloniais e xunto aos franceses enviouse unha expedición de castigo a Cochinchina, onde foran asasinados varios misioneiros. Paralelamente, Pedro Santana, á cabeza de certa facción dominicana, devolveu a hoxe República Dominicana a un status colonial só para que os avatares da política interna da illa e o apoio haitiano a fixeran independizarse definitivamente en 1865.
A crise económica derivada da subida do prezo do algodón pola guerra de Secesión estadounidense, as malas colleitas e os pobres resultados dos intentos de modernización da agricultura (desamortización), infraestruturas (ferrocarril) acabaron co réxime de O'Donnell e a súa experiencia imperialista. As guerras e disputas entre progresistas, liberais e conservadores, que se negaban a aceptar que o país tivese un status baixo a escala internacional, fixéronse frecuentes. O descontento crecente pola inestabilidade e a perenne crise económica levou ao estalido dunha revolución que deu paso a experimentos políticos e á Primeira República Española. A posterior restauración monárquica de 1875 marcou un novo período, máis favorable, cando Afonso XII e os seus ministros tiveron certo éxito en recobrar o vigor da política e o prestixio español, en parte por aceptar a realidade das circunstancias españolas e traballar intelixentemente.
A pesar destes vaivéns, España mantivera o control dos últimos fragmentos do seu imperio ata o incremento do nivel de nacionalismo e de levantamentos anticolonialistas en varias zonas, que se foron desencadeando durante a década de 1870. Este conflito tornaríase internacional por mor da implicación dos Estados Unidos, tendo lugar á Guerra Hispano-Estadounidense de 1898, cando unha débil España se enfrontou a uns Estados Unidos moito máis fortes que necesitaban novos mercados para seguir ampliando a súa xa forte economía.
miniatura|190px|esquerda|Restos do afundimento do acoirazado Maine O desencadeamento desta guerra foi o afundimento do acoirazado Maine, do que se culpou a España (tras unha agresiva campaña de prensa de William Randolph Hearst). As últimas investigacións non chegaron a demostrar nada de forma concluínte: nin se foi un accidente ou unha sabotaxe externa, nin quen sería o responsable, aínda así existe a teoría de que foron os propios estadounidenses quen provocaron o incendio no Maine co propósito de afundilo, culpar a España e provocar unha guerra para apoderarse das colonias españolas, autodeterminándose como defensores dos cubanos contra a tiranía española. Esta guerra acabou cunha humillante derrota española e a independencia de Cuba. En Filipinas, os independentistas tamén contaron co apoio estadounidense. España viuse forzada a pedir un armisticio, e asinouse o Tratado de París, polo cal se renunciaba definitivamente a Cuba e se cedían a EE.UU.: Filipinas, Porto Rico e Guam. Esta serie de sucesos son coñecidos como o desastre do 98.
Os últimos territorios, África (1885-1975)
miniatura|dereita|210px|Posesións no norte de África Desde 1778 co Tratado de El Pardo, polo que os portugueses cederon a España a cambio de territorios en Suramérica a illa de Bioko e os seus illotes próximos así como os dereitos comerciais do territorio entre os ríos Níxer e Ogooué, España desta forma mantiña unha presenza no golfo da Guinea. No século XIX, algúns exploradores, como Manuel Iradier, cruzaron este límite.
Mentres, os enfrontamentos continuaran no Mediterráneo, perdéndose as posicións españolas no norte de África. En 1848, con todo, as tropas españolas conquistaron as Illas Chafarinas.
En 1860, tras a guerra contra Marrocos, este país cedeu Sidi Ifni polo Tratado de Wad-Ras. As seguintes décadas de colaboración franco-española implicaron o establecemento e a extensión de protectorados españois ao sur da cidade, e a soberanía española foi recoñecida na Conferencia de Berlín de 1884: España administraba Sidi Ifni e o Sáhara Occidental conxuntamente.
España reclamou tamén un protectorado na costa da Guinea desde Cabo Bojador ata Cabo Branco. Río Muni converteuse nun protectorado en 1885 e en colonia en 1900. As reclamacións conflitivas sobre a Guinea foron resoltas no Tratado de París (1898).
En 1911, Marrocos dividiuse entre franceses e españois. O Desastre de Annual (1921) foi unha grave derrota militar inflixida ao exército español, compensada anos despois, o 8 de setembro de 1925, polo desembarco que tivo lugar ao oeste da Baía de Alhucemas coñecido como desembarco de Alhucemas dirixido polo xeneral e ditador español Miguel Primo de Rivera.
Entre 1926 e 1959, Bioko e Río Muni estiveron unidas baixo o nome de Guinea Española.
España perdeu o interese de desenvolver unha extensa estrutura económica nas colonias africanas durante a primeira parte do século XX. Con todo, España desenvolveu extensas plantacións de cacao, para o que se introduciu a miles de nixerianos como traballadores. Os españois tamén axudaron á Guinea Ecuatorial a alcanzar un dos mellores niveis de alfabetización do continente e a desenvolver unha rede de instalacións sanitarias.
Wire
Inspirados pola nacente escena punk británica, Wire adoita a ser citada como unha das máis importantes bandas de rock dos anos 70 e 80. O crítico Stewart Mason escribiu, "A través dos seus tres brillantes primeiros álbums, Wire expandiu as fronteiras sonoras non só do punk, senón da música rock en xeral".
Imperio Español
Os últimos territorios, África (1885-1975)
En 1956, cando o Protectorado francés de Marrocos se converteu en independente, España entregou o seu ao novo Marrocos independente, pero mantivo o control sobre Sidi Ifni, a rexión de Tarfaya e o Sáhara Occidental. O rei de Marrocos, Mohamed V, estaba interesado nos territorios españois e desatou a Invasión do Sáhara Español en 1958 por parte do exército marroquí. Esta guerra foi coñecida como guerra de Ifni ou Guerra Esquecida. Ese mesmo ano, España cedeu a Mohamed V Tarfaya e anexionouse Saguia el Hamra (ao norte) e Río de Oro (ao sur) ao territorio do Sáhara Español.
miniatura|dereita|A Guinea española
En 1959, outorgóuselle ao territorio español do golfo da Guinea o status de provincia española ultramarina. Como Rexión Ecuatorial Española, era rexida por un gobernador xeral que exercía os poderes militares e civís. As primeiras eleccións locais celebráronse en 1959, e elixíronse os primeiros procuradores en cortes ecuatoguineanos. Mediante a Lei Básica de decembro de 1963, as dúas provincias foron reunificadas como a Guinea Ecuatorial e dotadas dunha autonomía limitada, con órganos comúns a todo o territorio (entre eles un corpo lexislativo) e organismos propios de cada provincia. Aínda que o comisionado xeral nomeado polo goberno español tiña amplos poderes, a Asemblea Xeral da Guinea Ecuatorial tiña considerable iniciativa para formular leis e regulacións.
Marrocos reclama aínda as Illas Canarias, Ceuta, Melilla e as prazas de soberanía como parte do chamado Gran Marrocos. A Illa Perejil foi ocupada o 11 de xullo de 2002 pola policía e as Forzas armadas de Marrocos, sendo máis tarde expulsados sen que se producise un baño de sangue polo exército español na Operación Romeo Sierra.
Territorios do Imperio español
miniatura|250px|Máxima extensión de territorios [[América|americanos considerados propios polo Imperio Español]]
África
dereita|miniatura|300px|Protectorado e colonias españolas no norte de África cara o ano [[1950.]] Territorios actualmente españois
Territorios perdidos
Europa
A maioría dos territorios europeos españois perdéronse en 1713 tras a firma do Tratado de Utrecht.
Administración do Imperio
O matrimonio dos Reis Católicos (Isabel I de Castela e Fernando II de Aragón) supuxo unha única dirección de ambos os reinos baixo unha administración superior única, o Consello Real. Unificouse a facenda (pero non os impostos), a política interior e exterior, o exército, as ordes militares e a Inquisición, e, no que non afectase a estes temas, cada reino mantivo a súa propia administración, moeda, leis etc.
Desa forma, a formación dun estado unificado ao estilo das Nacións-Estado nunca chegou a ser unha realidade en España. Os Reis Católicos introduciron un estado moderno absolutista nos seus dominios, restrinxindo o poder da nobreza, organizando o seu goberno ao redor dos Consellos e dividindo o país en Reais Audiencias como órganos superiores de xustiza, e mantendo os foros e tradicións dos seus pobos.
A organización administrativa das novas conquistas en América parte coa incorporación das Indias a Coroa Castelá a título de "descubrimento" (res nullius), apoiados pola doazón papal. Isabel a Católica, no seu testamento, reforza a pertenza a esta coroa. Con todo, será o Consello de Indias e non o Consello de Castela o que asesore ao rei sobre as novas terras. Este Consello converteuse no máximo órgano administrativo sobre as colonias. O comercio con América centralizouse na Casa de Contratación de Sevilla, restrinxíndose a esta os dereitos comerciais sobre o novo mundo, o que supuxo un impulso demográfico para Sevilla, ao obrigar aos comerciantes españois e estranxeiros a establecerse en Sevilla.
Á morte dos Reis Católicos Carlos I de España, mantendo formalmente á súa nai Xoana como raíña, pasou a gobernar as novas terras. As Indias foron incorporadas definitivamente á Coroa de Castela en 1519.
A situación mantívose similar durante o reinado de Filipe II, que herda do seu pai a Coroa de España, pero non a do Sacro Imperio Romano Xermánico e as posesións dos Habsburgo. Baixo o seu reinado, Portugal e o seu imperio foron anexionados á Monarquía Hispánica, aínda que non así á Coroa de Castela, mantendo Portugal unha posición semellante á Coroa de Aragón. Baixo os chamados Austrias Menores (Filipe III, Filipe IV e Carlos II) as Provincias Unidas alcanzaron unha independencia de facto que lles sería recoñecida en 1648.
Á morte de Carlos II, sucédelle Filipe V. Dous anos logo da súa toma de posesión, preséntase un novo pretendente, Carlos de Austria, apoiado por Inglaterra e Austria, e isto provoca a guerra de Sucesión Española, que supuxo, a perda dos reinos italianos e do que quedaba dos Países Baixos Españois.
Tras a derrota do pretendente austríaco á sucesión do trono, o novo rei, Filipe V vai publicar os decretos de Nueva Planta, diferentes para Aragón e Valencia (1707), Aragón (1711), Baleares (1715), e Cataluña (1716). Neles, como castigo pola súa rebelión, derroga parte dos foros e dereitos dos territorios da Coroa de Aragón sobre os que considera ter dereito de conquista. Os decretos tiñan matices e efectos diferentes segundo o territorio histórico (por exemplo, Cataluña mantén o seu dereito civil e parte dos seus foros e institucións, mentres que Valencia non) e non afectaron nin ao Val de Arán, nin a Navarra nin ás Provincias Vascongadas, os cales manteñen todos os seus foros por seren leais a Filipe de Anjou.
América e Filipinas
A organización das Indias, dada a súa distancia coa capital, dependía dos Vicerreis e do Consello de Indias, organismos autónomos que manexaban in situ o goberno das terras.
Consello de Indias
O Consello de Indias, desde a súa fundación en 1524, foi o máximo órgano administrativo das colonias. Entre as súas funcións estaban:
Casa de Contratación de Indias
A Casa da Contratación de Indias converteuse na responsable do aproveitamento económico das colonias americanas. Entre as súas responsabilidades figuraba o cobro dos impostos ao comercio con América (entre eles, o famoso Quinto Real), e tiña competencias en asuntos de política poboacional.
Establecida primeiro en Sevilla e logo en Cádiz, estes foron os portos obrigados de saída e entrada para o comercio de Indias. A prohibición de comerciar con América imposta aos demais portos españois foi a base do crecemento e prosperidade primeiro de Sevilla e logo de Cádiz, ao obrigar aos comerciantes españois e estranxeiros a establecerse no porto base da Casa de Contratación se desexaban comerciar con América. Isto fixo que as colonias forasteiras (casteláns, vascos, cataláns, galegos, valencianos etc.) e estranxeiras (xenoveses, franceses etc.) fosen importantes en Sevilla e Cádiz.
Coroa de Aragón
A integración dos territorios da Coroa na nova monarquía estivo marcada polo poder hexemónico de Castela. Como en todos os territorios non incorporados na estrutura castelá (Flandres, Indias, Nápoles, Sicilia, Navarra, Biscaia etc.), o Consello de Aragón e o vicerrei convértense no centro da administración. O Consello Supremo de Aragón era un órgano consultivo da coroa creado en 1494, por mor dunha reforma na chancelería real realizada por Fernando o Católico, que desde 1522 estaría integrada por un vicechanceler e seis rexentes, dous para o reino de Aragón, dous para o reino de Valencia e dous para o Principado de Cataluña, Mallorca e Sardeña. Pola súa banda, os vicerreis asumiron funcións militares, administrativas, xudiciais e financeiras. miniatura|dereita|165px|[[Constitucións catalás, baseadas nos antigos Usatges de Barcelona]] Os conflitos entre as institucións locais e os reis absolutistas sucedéronse ao longo dos séculos modernos, ata a guerra de Sucesión. En 1521 tiña lugar a rebelión das xermanías, un movemento xurdido en Valencia entre a incipiente burguesía contra a súa aristocracia, que se estendeu ata 1523. En Mallorca tivo lugar nos mesmo anos outro movemento similar, dirixido por Joanot Colom. A derrota final dos axermanados supuxo unha forte represión e a reafirmación do dominio señorial. Así mesmo, en 1569, todos os deputados da Generalitat de Cataluña eran encarcerados baixo a acusación de herexía, no marco da disputa polo pago do imposto do escusado.
En 1591, tiveron lugar as «alteracións de Aragón», xeradas cando o Xustiza de Aragón se nega a entregar a Filipe II o exsecretario do rei, Antonio Pérez, condenado pola morte do secretario de Xoán de Austria, que se refuxiara en Aragón. O monarca transgrediu todos os privilexios aragoneses para apresalo e ata fixo executar a Xoán de Lanuza, que naqueles tempos desempeñaba o cargo de Xustiza Maior de Aragón,.
Durante o século XVII, as tensións foron bastante maiores. As necesidades financeiras dos monarcas conducíronos a intentar aumentar por todos os medios a presión fiscal sobre os territorios da Coroa de Aragón, tratando de igualar os impostos en toda España. Pero os foros garantían importantes proteccións fronte ás pretensións reais. Os proxectos de Unión de Armas de Olivares, que buscaban que os outros reinos compartisen as cargas bélicas de Castela, son un exemplo diso.
Tras entrar en guerra a coroa con Francia en 1635, o envío dos terzos sobre Cataluña xerou graves conflitos, que desencadearon a guerra dos Segadores en 1640. A Generalitat de Cataluña, tratando de dominar a sublevación popular, declara a formación dunha República catalá, pero, ante a imposibilidade de mantela, nomea a Luís XIII de Francia conde de Barcelona. O conflito terminou coa Paz dos Pireneos (1659), pola cal o condado do Rosellón e a metade norte do condado da Cerdaña pasaban para sempre a dominio francés e Francia devolvía a España a Cataluña do sur dos Pireneos. Filipe IV non tomou ningunha represalia ante a traizón catalá. A finais do século, en 1693, estalaría tamén en Valencia a segunda xermanía, un alzamento campesiño e antiseñorial ao redor da partición das colleitas.
Tras o reinado de Carlos II, a guerra de Sucesión Española dividiu o país. A antiga Coroa de Aragón foi partidaria do Arquiduque Carlos de Austria, cuxa derrota carrexaría a supresión das súas institucións e foros e a extensión da organización administrativa do Reino de Castela polos Decretos de Nueva Planta.
América e Filipinas
A sociedade do imperio español en América rexeuse por estatutos completamente novos, pero inspirados nos corpos legais casteláns, que distinguían diversos tipos de súbditos e asignábanos a ordenamentos xurídicos diferentes: as Repúblicas de españois e as Repúblicas de indios.
Españois
Eran os súbditos de orixe europea, nacidos en América (crioulos) ou na metrópole (peninsulares). Os españois nunca foron maioritarios en ningún dos territorios do imperio, salvo na metrópole. O custo demográfico para España, especialmente para a Coroa de Castela, foi apreciable, de forma que o crecemento de poboación viuse anulado pola emigración a América.
Indíxenas
O custo demográfico das conquistas españolas foi duro: a poboación amerindia pasou de 80 millóns ao comezo do século XVI a 12 millóns só anos despois, a consecuencia das guerras de conquista, as deportacións, os traballos forzados e as enfermidades propagadas polos colonizadores (contra as que non tiñan defensas naturais). miniatura|200px|dereita|Bartolomé de las Casas. A defensa dos dereitos dos indíxenas tivo na Escola de Salamanca e en Bartolomé de las Casas os seus máximos expoñentes. Na Xunta de Valladolid de 1550, e a pesar da oposición de Xoán Ginés de Sepúlveda, ditaminouse que os indíxenas tiñan alma. Previamente, o testamento da raíña Isabel a Católica declarara aos amerindios súbditos da Coroa de Castela e, xa que logo, non susceptibles de escravitude, o que propiciou a chegada de escravos negros de África. Con todo, esta protección legal en moitos casos foi máis teórica que práctica. A institución socioeconómica da encomenda, que supuña o deber do encomendeiro de protexer e evanxelizar aos indíxenas a cambio de percibir os tributos esixidos a estes, derivou en explotación e traballos forzados (por exemplo, a través do sistema da mita).
No século XVII, os xesuítas estableceron misións ou «reducións» na zona fronteiriza entre o Brasil portugués e a América española co propósito de evanxelizar a rexión. As devanditas reducións gozaron dunha grande autonomía, inspiradas nas liberdades e foros das cidades, aínda que adaptadas ao modo de vida indíxena. A súa existencia non foi moi ben vista polos colonos, especialmente os portugueses do Brasil, sendo motivo de tensión na rexión. Tras a expulsión dos xesuítas con Carlos III, estas foron desmanteladas.
Mestizos
A pesar do anterior, cabe destacar que a sociedade hispanoamericana tiña un forte compoñente mestizo que non se achaba nas colonias francesas ou británicas. Desde o principio da conquista deuse a mestizaxe entre persoas de diferentes razas, o que deu lugar a denominacións baseadas nas orixes raciais de cada súbdito. Os mestizos, minoritarios ao principio da Colonia, estaban chamados a formar a maioría da poboación en case todos os territorios do imperio.
Africanos e outros
A protección legal aos amerindios favoreceu a importación de escravos africanos, que chegaron a ser a maioría da poboación nalgúns territorios da conca do Caribe e no Brasil.
Legado lingüístico do Imperio
Pola grande extensión do Imperio Español por todo o mundo, o seu legado cultural é grande e forte. Desde Perú ata as Filipinas pódese atopar o legado de devandito Imperio colonial. A lingua española, tras o chinés mandarín, é a lingua máis falada do mundo polo número de falantes que a teñen como lingua materna. É tamén idioma oficial en varias das principais organizacións político-económicas internacionais (UE, UA, TLCAN e UNASUR, entre outras). Fálano como primeira e segunda lingua entre 450 e 500 millóns de persoas, podendo ser a terceira lingua máis falada considerando os que o falan como primeira e segunda lingua. Doutra banda, o español é o segundo idioma máis estudado no mundo tras o inglés, con polo menos 17,8 millóns de estudantes, aínda que outras fontes indican que se superan os 46 millóns de estudantes distribuídos en 90 países.
Notas
<references group=Nota/>
Androceo
miniatura|dereita|250px|Estames da flor [[Amaryllis amosando grandes anteras cheas de pole.]] En botánica, o androceo é a estrutura reprodutora masculina que consta do conxunto dos estames dunha flor, que son os produtores de pole. É un dos verticilos fértiles das plantas anxiospermas.
Tépalo
miniatura|250px|Hemerocallis fulva, onde o perianto non é diferenciado entre pétalos e sépalos - desígnanse, entón, como tépalos. O tépalo é o segmento ou unidade dos periantos nos que non están claramente diferenciados a corola e o cáliz, como no tulipán ou a cebola.
Máis especificamente, un tépalo é a parte floral da planta na familia das magnolias, Magnoliaceae e doutras plantas florais primitivas como a Amborellaceae. Corresponde aos sépalos e pétalos nas flores doutras plantas con periantos dobres ou compostos pero, a diferenza destas, todos os tépalos son da mesma forma e cor, non habendo case diferenza, sen sépalos que sirvan de protección ao brote en desenvolvemento, nin pétalos máis grandes que atraian aos insectos.
Eubea
330px|right|Imaxe de satélite que mostra a Eubea central e sudoriental (na parte superior), e ao [[Ática e Beocia na parte baixa. Orientación: norte-leste.]]
Eubea (en grego Εύβοια, antiga Negroponte) é unha illa no Mar Exeo ao leste de Grecia que forma unha prefectura. Ten unha superficie de 3900 km², e unha poboación de 210.000 habitantes. A súa capital é Calcis.
Foi coñecida tamén co nome de Negroponte. Xuntamente coa illa de Esciro forma o nomos de Eubea.
Xeografía
Está separada do continente polo golfo de Eubea, que se atopa dividido no golfo do norte (Vórios Evvoïkós Kólpos) e o do sur (Nótios Evvoïkós Kólpos ou Canle de Atalante) polo estreito de Euripos, próximo á capital. Ao norte está separada de Tesalia polo estreito de Dhíavlos Oreon (anos atrás Trikeri) que medía uns 6 km. Crese que se separou da Grecia continental tras un terremoto.
É unha rexión moi montañosa. O pico máis alto da illa é Dhirfis (Delphi), cunha altitude de 1.745 metros, e o segundo o Pixariá con 1.343 m; na parte norte o Xirón chega a 991 metros e ao leste de Calcis e sur do Dhirfis, o Olimbos mide 1.171 m. No extremo sur da illa o monte Ókhi (antigo Oché) antes Monte Elies mide 1.398 m., na cima do cal hai un antigo templo. O sur está separado da illa de Andros polo Pothmós Kafiréos.
As puntas do norte chámanse Kipaion (oeste, antiga Cenaeum, con 864 m no monte Lithádha) e Artemision (este, antigamente xa chamada Artemision), e as do sur Paximadhi (oeste, antiga Geraidtos, latín Geraestus) que antes se chamaba Mandili, e Kafirévs (este, antiga Kapherens, en latín Caphareus ou Caphereus) que anos atrás se chamaba Kavo Douro ou Xylofágo. As puntas orientais son o Sarakínikon, o Kímis, o Okhthoniá e o Poúnda. A lonxitude é de 145 km de norte a sur e de 48 km na parte máis ancha, pero na parte máis estreita só son 6´5 km. En Artemision os gregos obtiveron unha gran vitoria naval sobre os persas o -480.
Ao leste de Calcis hai unha chaira coñecida antigamente como Lelantum. Ao sur da antiga Eretria estaba a chaira hoxe chamada Aliveri.
O excelente porto de Yiáltra no extremo noroeste foi o antigo porto Kalos. No golfo do sur hai algunhas illas (Kavalliani, Stira e Petalidi son as principais, que se chamaban antigamente Glauconnesus, Aegiliae e Petaliae)
A illa non ten ríos relevantes, só algúns arroios pouco importantes. Antigamente menciónase o nome dalgúns dos máis destacados: o Kallas (ao norte), o Kereus, o Neleus (no centro, desaugando ao oeste) e o Budorus (no centro desaugando ao leste).
Os cultivos son mediterráneos, con viñas, oliveiras, cereais, hortalizas, e tamén o tabaco, e predomina a gandería ovina e caprina. Hai filóns de lignito, bauxita e magnesita. As fábricas son poucas e concentradas na contorna de Calcis, destacando as de papel e de cemento.
O nome e os seus poboadores
Os seus nomes antigos foron Macris, Helopia (propiamente un distrito da parte norte o nome do cal estendeuse á illa enteira) derivado de Helops fillo de Ion; Oche, derivado da montaña deste nome; e Abantis, derivado dos míticos abantes primeiros poboadores coñecidos da illa en época micénica, o príncipe dos cales gobernou sobre sete principados e era feudatario de Micenas. Tomou o nome de Eubea da cría de touros que facían os propietarios rurais da illa, e do mítico touro Ío, que criou a Epafos na illa. Os abantes suponse que viñeron de Tracia, da cidade de Abes (Abae), pero outros autores indican a súa orixe nun heroe epónimo; ao sur vivían os dríopes, que fundaron Stira (Styra) e Caristo. A illa quedou á marxe das invasións dóricas e estaba habitada polos xonios, coa posibilidade dunha colonización de Atenas.
Historia
En 735 a.C. foi fundada Naxos en Sicilia e seguíronlle Leontino, Catania e Zancle. Cara a esta época na illa menciónanse as cidades de Histiea, despois Oreos, Dion, Aedepsos, Atenea Diades, Orobia, Aeges, Cerintos, Distos, Stira, e Caristo.
O progreso parouse polas loitas entre Calcis e Eretria pola chaira de Lelantum (guerra lelantina), a primeira coa alianza de Samos e Corinto, e a segunda Megara, Exina e Mileto. Calcis gañou a guerra e arruinou o comercio de Eretria, que perdeu Corcira (que pasou a Corinto), e Calcis, esgotada pola loita, tamén perdeu as súas colonias que caeron baixo influencia de Corinto e, sobre todo, de Atenas. Calcis aliouse con Beocia e a Calcídica contra Atenas, pero esta gañou a guerra e ocupou Calcis, as terras da cal dividiu entre 4.000 cidadáns atenienses (-506).
Logo das guerras médicas a illa quedou baixo influencia de Atenas que alí se provía de gran, madeira e leña; en -445 as cidades da illa rebeláronse, pero foron reconquistadas por Pericles; en -411, logo da derrota da expedición a Sicilia dos atenienses, volvéronse a rebelar e co termo da guerra do Peloponeso permaneceron independentes e impuxeron tiranías próximas aos espartanos; cara ao -371 Tebas intentou impor o seu dominio e non o conseguiu; foron independentes ata o -357 en que a illa volveu á zona de influencia de Atenas, pero mantendo aos tiranos no poder, ata que en -338, logo de Queronea, asumiron o poder os favorables a Macedonia dirixidos por Calias, tirano de Calcis. Desde entón a illa foi practicamente unha provincia de Macedonia e así seguiu ata o -194 cando os romanos impuxeron o seu dominio ao rei Filipo V de Macedonia.
A illa permaneceu fiel a Roma durante a guerra contra a Liga Etolia, pero Calcis foi ocupada polo seléucida Antíoco III Megas (-192).
Baixo dominio romano foi incluída na provincia de Acaia. Estivo baixo dominio romano e bizantino ata o 1205.
Na Idade Media foi chamada Egripo, corrupción do nome Euripo, que se deu á cidade construída sobre as ruínas de Calcis.