cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cosme Damián Churruca
Carreira científica e militar
Ao final da guerra en 1783, a fragata Santa Bárbara foi enviada a Montevideo. Churruca, guiado polo seu instinto, observou a ruta con detalle, podendo notar a tempo un grave erro nos cálculos do piloto, polo que reaccionando a tempo evitou o naufraxio do barco. Cando a paz asinada en 1783 suspendeu a loita, acudiu ao estudo que forma o mariñeiro. Solicita e ingresa na Academia de Ferrol, para estudar Matemáticas, en 1783. Para admitilo, a pesar de que non quedaban vacantes, engadíuselle a praza de axudante de gardamariña.
Ao ano seguinte substituíu aos profesores de varias clases e en 1787 deu o primeiro exemplo de exame público nas aulas da institución sobre matemáticas, mecánica e astronomía, gañándose a admiración do numeroso público. Despois de que o goberno determinou que o capitán do barco Antonio de Córdova continuase as súas exploracións no estreito de Magallanes, en 1788, pediu a Churruca e ao tenente de barco que o acompañasen, formando a expedición os buques Santa Casilda e Santa Eulalia, deixando a Churruca a cargo da parte astronómica e xeográfica.
Xunto co seu compañeiro de armas e estudos Ciriaco Cevallos, realizou un completo traballo de recoñecemento do estreito cara ao océano Pacífico, descubrindo unha ruta alternativa ao estreito, así como unha enseada que leva o seu nome. Escribiu unha obra moi importante sobre a viaxe e paso do estreito titulada Apéndice al Primer Viaje de Magallanes, estreada en Madrid en 1795. Grandes foron os perigos, as penurias incesantes daquelas investigacións, en mares nos que reina case o vendaval continuamente. Estas penurias acabaron coa súa saúde, e caeu gravemente enfermo, sentindo signos de escorbuto, que afortunadamente non foron máis lonxe. miniatura|esquerda|Estatua de Cosme Damián Churruca en [[Mutriku.]] En 1789, foi engadido ao Observatorio da Mariña en San Fernando. Aínda que estaba convalecente, dedicouse a estudos que non contribuíron á súa recuperación. Un ano despois é chamado para ser axudante do xeneral de división da escuadra ao mando do marqués do Socorro; fai campaña e volve ao seu posto. A continua tensión do seu incansable traballo intelectual rematou cunha saúde que nunca foi ben restaurada. No ano 1791, convencido polos seus amigos, comeza a respirar o aire balsámico da serra guipúscoana e logra a restauración completa da súa saúde. Despois dun curto período de tempo no seu Mutriku natal, é chamado por José de Mazarredo para dirixir xunto con Joaquín Francisco Fidalgo, como capitán de fragata, unha expedición xeográfica a América do Sur (1792-95), formado por dous tramos, un dos cales cubriría as illas e costas do Golfo de México e outro o resto do continente, para conformar o atlas marítimo de América do Norte.
Embarcou en Cádiz o 17 de xuño de 1792 e parte ese día co seu grupo, formado polos barcos Descubridor e Vigilante. A expedición durou dous anos e catro meses, trastornada por todos os incidentes ordinarios, aos que se sumou a guerra marítima coa República Francesa. Levantou cartas das Antillas e das Illas de Sotavento, e defendeu as posesións españolas no Caribe na batalla de Martinica, así como as rutas comerciais da Real Compañía Guipuscoana de Caracas, da que foi socio participante. Unha campaña tan dura non se levou a cabo sen prexuízos graves para a súa saúde, pouco robusta. Embarcouse na Habana e regresou a España no buque Conquistador, cuxo mando lle foi entregado á súa chegada a Cádiz xunto co ascenso a capitán de navío (1798). O barco estaba no estado máis lamentable, tanto no que respecta ao seu armamento como á súa tripulación, pero en pouco tempo converteuse nun modelo en todos os sentidos.
A súa mala saúde non lle permitiu completar a historia da súa expedición e esa mesma causa fixo que se aprazase a publicación das trinta e catro cartas esféricas e mapas xeométricos, momento no que non máis que unha pequena parte deles se tiña publicado. Non foi ata 1802 cando publicou a carta esférica das Antillas, e pouco despois saíu a carta xeométrica particular de Porto Rico.
De volta en Cádiz, encárgaselle o mando do Conquistador para defender as posicións dos aliados franceses na canle da Mancha. Foi co buque e a escuadra da que formaba parte, dende Cádiz ata Brest, onde fondeou o 9 de agosto de 1799. Alí escribiu unha instrución militar, que imprimiu e distribuíu aos seus compañeiros; cumpriu o seu propósito de estabelecer na Mariña unha disciplina máis completa e severa.
Sempre ocupado en mellorar todo o relacionado coa Armada, pasou a súa estancia en Brest perfeccionando e simplificando as manobras de atraque e carenado. Alí recibiu do goberno o encargo de ir a París cunha misión científica. O primeiro cónsul Bonaparte, para quen todo mérito destacado era unha atracción, coñecía a fama do vasco; quixo velo e recibiuno coas maiores demostracións de aprecio. miniatura|Retrato de Churruca, colección particular, Madrid. A súa estancia na capital francesa debeu deixar na mente de Churruca recordos moi agradables. Para que non lle faltou nada, a súa carta esférica das Antillas, adoptada polo Goberno francés xunto coas outras que publicou, publicouse naquel momento en Madrid. Bonaparte mandou entregarlle un exemplar a Churruca a través do prefecto marítimo, como agasallo e homenaxe que se lle rendeu ao seu coñecemento. O primeiro cónsul engadiu un sabre de honra, a mostra de respecto máis valiosa do imperio napoleónico.
Se a estas manifestacións honoríficas engadimos a distinción pública que lle concedeu o xeneral Gravina, comandante da escuadra, saíndo a recibir ao comandante do Conquistador, cando regresaba de París a Brest, acto público que contaba ao toda a poboación o alto aprecio que o xeneral en xefe tivese un dos seus subordinados, parecía que non faltaba nada para a súa completa satisfacción. Porén, tras a paz, o goberno español tivo que ceder seis barcos de liña a Francia, entre eles o Conquistador, cesión que Churruca desaprobou.
Separado do seu barco, volveu a Cádiz como pasaxeiro no buque Concepción, chegando o 25 de maio de 1802. Obtivo permiso para descansar das súas tarefas, e aproveitou repartindo o seu tempo entre dar a volta a súa cidade e unha viaxe ao mediodía francés. En Mutriku, debe facerse cargo da administración da vila tras a morte do seu pai.
En novembro de 1803, recibiu o mando do buque Príncipe de Asturias. O coidado do mando e a organización do seu barco non foron un obstáculo para que revise, en compañía de Antonio Escaño, o Diccionario de la Marina. O goberno tamén lle encargou que fixera experimentos de puntería; como resultado, elaborou un tratado de puntería para a Armada, que en España e no estranxeiro serviu de guía durante moito tempo.
Apenas remataba de reorganizar o Príncipe cando pediu o mando do buque San Juan Nepomuceno, carenado de novo. O goberno accedeu á demanda, engadindo á concesión a potestade de arranxar a distribución interior e o seu armamento sen estar suxeito a ningunha normativa. A bordo deste barco participaría na batalla de Trafalgar, onde morrería e acadaría fama.
Século XX
século XIX < século XX > século XXI
Período que abrangue do 1901 ó 2000. Coñecido coma o século das ideoloxías.
Monforte de Lemos, Monforte de Lemos
Monforte de Lemos é unha parroquia, o núcleo urbano e a capital municipal do concello de Monforte de Lemos na provincia de Lugo. Segundo o Instituto Galego de Estatística no ano 2007 tiña 16.100 habitantes, deles 7.634 eran homes e 8.466 eran mulleres, distribuídos en 4 parroquias.
Limita coas parroquias de Seoane e Ribas Altas ao norte, Reigada, Bascós e Caneda ao leste, Santa Mariña do Monte, As Nocedas, Gullade e Piñeira ao sur, e A Vide ao oeste.
centro|400px|miniatura
As parroquias eclesiásticas do núcleo urbano de Monforte de Lemos son:
Geschichten aus dem Wienerwald
Geschichten aus dem Wienerwald é un filme austríaco de 1979 dirixido por Maximilian Schell. O filme é unha adaptación da obra de Ödön von Horváth. Foi escollido como candidato de Austria para o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa na 52ª edición dos premios, mais finalmente non foi nomeado.
Sergio Rábade
Traxectoria
É doutor en Filosofía pola Universidade Complutense de Madrid. Foi catedrático de Filosofía de ensino medio e na Escola Normal de Maxisterio (1960), catedrático de Metafísica da Universidade de Valencia (1961-1966) e catedrático de Teoría do Coñecemento da Universidade Complutense de Madrid (1966-1991). Foi director do Instituto Luis Vives de Filosofía.
Antonio Basagoiti
Antonio Basagoiti Pastor, nado en Madrid o 25 de outubro de 1969, é un político español do Partido Popular do País Vasco.
Traxectoria
Iniciou a súa actividade política a mediados de 1995 como concelleira de Bilbao, desempeñando brevemente o cargo de director xeral do Instituto da Mocidade (1998-1999). Durante a súa carreira política ha liderado durante tres lexislaturas consecutivas a oposición no consistorio bilbaíno, e desde 2004 presidiu o Partido Popular de Biscaia, cargo que desempeñou até ser elixido en 2008 presidente no XII congreso do Partido Popular do País Vasco. Foi presidente do PP do País Vasco desde o 25 de outubro de 2008 até o 14 de maio de 2013, data en que foi substituído por Arantza Quiroga. Forma parte das executivas provincial, rexional e da Xunta Directiva Nacional do Partido Popular.
LNFA 1995
A LNFA 1995 foi a primeira edición da Liga Nacional de Fútbol Americano. Creada pola nova Agrupación Española de Fútbol Americano (AEFA), a nova competición resolveu o problema de ter dúas competicións paralelas, a Supercopa que organizaba a federación catalá (LCFA) dende 1989 e a American Football League (AFL) organizada pola axencia de eventos deportivos Unipublic dende 1991.
Os primeiros clubs españois de fútbol americano naceron en Cataluña en 1988, sendo os Badalona Dracs os decanos deste deporte en España. En 1991 foi creada a World League of American Football, posteriormente chamada NFL Europe, que era unha liga de primavera para xogadores que estaban a proba polos equipos profesionais norteamericanos. Unha das franquías creadas para disputar esta competición foi o equipo dos Barcelona Dragons, que puxeron de moda este deporte en España nos anos 90. Neste contexto a nova competición nacional contou con 18 equipos participantes na súa primeira edición, nove deles que viñan da Supercopa catalá e outros nove que viñan da AFL.
O torneo contou con dúas fases, a fase de liga regular e a fase de eliminatorias.
Liga regular
Os 18 equipos participantes quedaron divididos en dous grupos ou conferencias, denominadas Conferencia Nacional (cos 9 equipos que viñan da AFL) e Conferencia Española (cos 9 equipos que viñan da Supercopa).
Provincias atlánticas do Canadá
dereita|miniatura|250px|As provincias atlánticas. Provincias atlánticas do Canadá é a rexión do Canadá que comprende catro provincias localizadas na costa atlántica: as tres provincias marítimas (Novo Brunswick, Nova Escocia e a Illa do Príncipe Eduardo) e Terra Nova e Labrador. A poboación das provincias atlánticas era de 2.332.535 habitantes en 2007.
Orixe do termo
O primeiro Premier (primeiro ministro) de Terra Nova e Labrador, Joey Smallwood, acuñou o termo "Provincias Atlánticas" cando Terra Nova e Labrador uníronse ó Canadá en 1949. Smallwood creu que sería presuntuoso para Terra Nova e Labrador asumir que podería incluírse dentro do termo existente "Provincias Marítimas", usado para describir as semellanzas culturais entre Nova Escocia, Illa do Príncipe Eduardo e Novo Brunswick. As tres provincias marítimas uníronse á Confederación no século XIX: Novo Brunswick e Nova Escocia en 1867 e a Illa do Príncipe Eduardo en 1873.
De cando en vez, o termo Marítimas é usado como un sinónimo para "as provincias atlánticas", pero este uso está considerado incorrecto pois o primeiro exclúe a Terra Nova e Labrador.
Comunidades
dereita|100px dereita|100px dereita|100px dereita|100px (A listaxe inclúe comunidades por riba de 50.000 habitantes, por poboación/área metropolitana).
Bandeira de Barbados
Consiste nunha tricor de dúas bandas verticais azul mariño separadas por unha dourada no medio. A banda dourada ten un tridente negro, que simboliza a independencia de Barbados do Reino Unido, e cada punta do tridente representa cada un dos puntos da democracia. As bandas azuis simbolizan o Océano Atlántico e o azul do ceo, e a dourada a area das praias barbadenses.
Goodyear
170px|miniatura|[[Dirixible de Goodyear.]] Goodyear Tire and Rubber Company foi fundada o 29 de agosto de 1898 por Frank Seiberling. É unha das compañías máis grandes do mercado dos pneumáticos. A súa sede principal atópase en Akron, Ohio. O nome da compañía foi posto polo fundador como homenaxe ao inventor do proceso de vulcanizado do caucho, Charles Goodyear (1800/1860).
Historia
Frank Seiberling, por aquel entón con 38 anos de idade, adquiriu a primeira fábrica da compañía cun desembolso inicial de 3.500 dólares estadounidenses utilizando diñeiro prestado por un cuñado. O caucho e o algodón que foron o corazón da súa industria debían ser transportados desde o outro lado do mundo, cara a un pobo sen saída ao mar e limitada por ter unicamente transporte férreo. Ata o home polo que a empresa leva este nome, Charles Goodyear, había morto pobre 38 anos antes a pesar de descubrir a vulcanización logo dunha longa e audaz procura.
Pero o momento non podería ser mellor. O furor polas bicicletas na década de 1890 estivo en pleno auxe. As carruaxes sen cabalos, ás que algúns se arriscaban a chamar automóbiles, foron un gran reto. Ata a depresión de 1893 comezara a desvanecerse. Entón, ese 29 de agosto de 1898, foi creada Goodyear cun capital accionario de U$S 100.000.
Na Arxentina, a compañía Goodyear iniciou as súas actividades en 1915 cunha sucursal de vendas que atendía desde alí a toda América Latina (The Goodyear Tire & Rubber Co. for South-America). Pero o paso definitivo deuno o 24 de xaneiro de 1931, cando inaugurou a planta de Hurlingham, nos arredores de Bos Aires, consolidándose así a compañía Goodyear Arxentina. Foi a primeira fábrica de pneumáticos no país, e a primeira de Goodyear en toda América Latina.
Actualmente, Goodyear iniciou a apertura de plantas renovadoras en México. A primeira, a nivel nacional, foi establecida na cidade de Celaya; proximamente inaugurarase unha renovadora máis na cidade de Veracruz.
Na Fórmula 1 foi onde obtivo os seus maiores éxitos, con 368 vitorias, fornecendo pneumáticos durante moitos anos a equipos como Ferrari ou McLaren
Fusible
miniatura|Fusible industrial de 200 [[amperios.]]
Chámase fusible a un dispositivo constituído por un filamento ou lámina dun metal ou dunha aliaxe de baixo punto de fusión que se intercala nun punto determinado dunha instalación eléctrica para que se funda, polo efecto Joule, cando a intensidade de corrente supere, por un curtocircuíto ou un exceso de carga, un determinado valor que puidera facer perigar a integridade dos condutores da instalación co conseguinte risco de incendio ou destrución doutros elementos.
Adoitanse instalar fusibles, entre outros lugares, nas liñas de transporte de electricidade, na entrada da subministración ás vivendas e en gran número de aparatos eléctricos e electrónicos, coma fontes de alimentación, polímetros etc.
Os fusibles poden ser de moi diversos tipos e tamaños, dependendo da intensidade e a voltaxe de traballo da instalación a protexer, existindo fusibles dende algúns poucos miliamperios ata miles de amperios.
Asimismo, existen tipos de fusión extrarrápida, rápida e lentos, dependendo das características da instalación a protexer. Así, por exemplo, empréganse fusibles extrarrápidos na protección de dispositivos electrónicos con semicondutores e fusibles lentos na protección de motores nos que no momento do arranque presentan un pico de consumo que desaparece en canto o motor empeza a xirar. Antes simplemente consistían un fío de chumbo ou cobre, tendido entre dous terminais ou parafusos, cun grosor calculado para que se fundise cunha determinada intensidade de corrente eléctrica. Actualmente este fío vai dentro dun cartucho de plástico ou vidro, en ocasións recheo de area, para que os restos do metal fundido non alcancen outras partes da instalación eléctrica.
Modernamente, a protección proporcionada polos fusibles compleméntase e mellórase coa instalación doutros dispositivos electromecánicos e electrónicos de protección, tales coma os interruptores diferenciais e os magnetotérmicos.
Clasificación básica segundo o seu uso
A clasificación vén dada por dúas letras, de acordo coa Norma IEC 60269-1, sendo a primeira minúscula e a segunda maiúscula.
A primeira letra indica:
A segunda letra indica:
O porco de pé
Historia e características
A primeira obra narrativa de Risco é Do caso que lle aconteceu ó doutor Alveiros. Despois, nos números 39 e 40 de Nós inseriu Risco o comezo de Os europeos en Abrantes. O porco de pé retoma o ambiente e o ton burlesco da obra anterior e é unha diatriba da burguesía, unha sátira do castelán que chega a ser alcalde nunha cidade galega. Os personaxes, como se ve no seguinte fragmento do texto, son caricaturas e arquetipos:
A novela conta a historia de Don Celidonio, que veu de Castela traballar de mancebo nunha tenda e foi ascendendo socialmente tras casar coa filla do dono.
Perante D. Celidonio, o representante dos intelectuais na novela é o doutor Alveiros, que, achándose en espantosa soidade, remata por claudicar, sumándose ás hostes do alcalde e cacique don Celidonio.
Traducións e edicións
A obra publicouse orixinariamente en 1928 na Editorial Nós. En 1972 reeditouna Editorial Galaxia, con ilustracións de Xohán Ledo, nun volume único con outras narracións. Incluíuse posteriormente na Biblioteca Básica da Cultura Galega e mais na Biblioteca Galega 120.
A novela traduciuse ao castelán da man de Miguel Hernández Sola co título de El cerdo de pie (Trama Editorial, 2001; colección Largo Recorrido) e ao catalán por Eduard del Castillo Velasco co título de El porc dempeus (Fundación Vicente Risco, 2013).
Ademais, en 2022 a obra levouse ao teatro da man de Producións Excéntricas, co teto adaptado por Pepe Sendón, dirección de Quico Cadaval, e actuación de Evaristo Calvo, Víctor Mosqueira e Patricia Vázquez.
Bundesliga 2010-2011
miniatura|300px|20 de agosto de 2010 no Allianz Arena. A tempada 2010/11 da Bundesliga foi a 48ª edición da máxima competición entre clubs do fútbol en Alemaña, a Bundesliga. A tempada comezou o 21 de agosto do 2010, e rematou despois de 34 xornadas o 14 de maio do 2011. Por mor do inverno, a competición parou entre o 18 de decembro e o 15 de xaneiro.
Equipos
Os 18 equipos participantes nesta edición da liga alemá de fútbol son os seguintes: miniatura|300px|dereita|Equipos da [[Bundesliga alemá|Bundesliga na tempada 2010/11]]
Táboa
Tralas 34 xornadas do campionato, o Borussia Dortmund acadou o título de campión con 7 puntos de vantaxe sobre o Bayer Leverkusen e 10 sobre o Bayern Múnic.
Gran Peña Fútbol Club
O 22 de maio de 2022 acadou o ascenso á Terceira División RFEF.
Historia
Durante a Guerra a sede social do Gran Peña foi ocupada pola Falanxe e algúns dos seus xogadores faleceron. Tras anos de inestabilidade pola posguerra, en 1943 participou na súa primeira competición federada, a Serie A de Galicia. En 1955 conseguiu o seu primeiro ascenso a Terceira, logo de proclamarse campión do seu grupo de Serie A. Despois de máis dunha década en Terceira, descendeu, pero en 1971 asinou un convenio de filiación co Celta de Vigo, e ao final desa mesma tempada ascendeu de novo. Nos anos vindeiros o equipo fai de ascensor entre as dúas categorías.
Nos anos 80, malia as novas oferta de filiación con Celta de Vigo, o club mantivo a independencia de clubs. Novamente en 1986 produciuse outro intento de fusión co Turista, e de dependencia co Celta, auspiciado polo daquela alcalde da cidade Manoel Soto, e polo que entra en xogo a compra do campo de fútbol por parte do concello de Vigo. Finalmente o acordo non se produce co Gran Peña, e si co Turista, o que implica que o Gran Peña non pode volver a xogar en Barreiro. Como consecuencia prodúcense manifestacións cidadás, cortes de rúas etcétera. Tamén como resultado rómpese o acordo de filiación co Celta.
En 2021, o Celta de Vigo chega a un acordo co club, que novamente pasa a depender do equipo celeste. miniatura|300px|Escudo do Gran Peña na fachada do [[Campo Municipal de Barreiro.]]
Lingua minorizada
Lingua minorizada é un concepto da sociolingüística que fai referencia a calquera lingua que, compartindo espazo xeográfico con outra ou outras, ten usos restrinxidos. É aquela que, sendo historicamente propia dun pobo, ve restrinxidas as súas funcións de uso. Unha das razóns que poden levar a unha situación de minorización é un proceso de substitución lingüística, pero na maior parte dos casos as linguas minorizadas nunca chegaron historicamente a desenvolver eses rexistros e usos. A competencia desigual con outra lingua de maior prestixio constitúe o factor causante desta situación.
Tradicionalmente denominóuselles a estas linguas minoritarias, pero ese é un valor erróneo, posto que a minorización non depende do número de falantes, senón do status do que goce a lingua.
Historia e características
A minorización lingüística pode ter causas predominantemente políticas, que se expresan nas normas de uso lingüístico explícitas (por exemplo os decretos de Nova Planta nos Países Cataláns que crearon as circunstancias que permitiron a prohibición do uso do catalán nos ámbitos oficiais), ou sociais, expresadas na conciencia ou representación social, que pode impedir a normativización ou a codificación e o cultivo da lingua (por exemplo, a clase alta prefire e impulsa o francés en Luxemburgo e acaba impedindo o desenvolvemento do idioma luxemburgués).
Lingua minoritaria
O concepto de lingua minoritaria refírese á demografía relativa dun idioma, ás dimensións dunha comunidade lingüística. Aplícase, pois, á lingua dunha comunidade lingüística pequena, en termos xerais ou rexionalmente. Pode haber, pois, linguas minoritarias en situación de oficialidade plena (a danesa) e linguas minoritarias minorizadas (o galego ou o catalán). Se se toman como referencia para estas dúas últimas o ámbito da Comunidade Autónoma, en vez do estatal, non son linguas minoritarias minorizadas senón maioritarias minorizadas, pois son usadas pola maioría das respectivas poboacións. Tamén, dentro dun ámbito estatal, unha lingua pode estar en situación de minorización, e seguramente en minoría ante o grupo dominante, e, pola contra, á outra banda da fronteira estar en situación de oficialidade plena (é o caso do grupo alemán de Alsacia e Lorena, dentro do Estado francés).
EDTA
EDTA (do inglés Ethylenediamine tetraacetic acid) ácido etilendiaminotetraacético é un composto orgánico que actúa coma axente quelante, formando complexos moi estábeis con diversos ións metálicos. Entre eles o magnesio e o calcio, en valores de pH por riba de 7 e manganeso, ferro(II), ferro(III), zinc, cobalto, cobre(II), chumbo e níquel en valores de pH por baixo de 7.. O EDTA é un ácido que actúa como ligante hexadentado, ou sexa, pode complexar o ión metálico a través de seis posicións de coordinación: a través de catro anións carboxilato (-COO-), despois da saída dos 4H+ dos grupos carboxílicos, e tamén a través dos dous N.
Síntese
O EDTA é principalmente sintetizado do 1,2-diaminoetano (etilenodiamina), formaldehido (metanal), auga e cianato de sodio. O traballo pioneiro sobre o desenvolvemento do EDTA foi realizado por Gerold Schwarzenbach nos anos 1940.
Nomenclatura popular vs. química
Para describir o EDTA e as súas distintas formas protonadas, os químicos usan un acrónimo que distingue entre EDTA4−, a base conxugada que é o ligante, e H4EDTA, o precursor do ligante.
Principios de química de coordinación
miniatura|left|120px|[[Quelato metal-EDTA. O ión metálico central está sendo complexado a través das seis posicións de coordinación do EDTA.]]
Usos
Úsase como descolorante para cabelos; tamén pode ser utilizado na fabricación de pan e derivados na industria alimentaria. Úsase tamén durante tratamentos endodónticos por ter unha función quelante e retirar ións calcio (Ca2+). Esa afinidade co calcio, fai que tamén sexa utilizado coma anticoagulante. Úsase na análise da dureza da auga e na agricultura como estabilizante de micronutrientes.
Tamén se usa en microscopía electrónica para contrastar o ADN e descontrastar o ARN.
Outro uso é na agricultura, na fabricación de fertilizantes e nutricionais, como quelante de metais que interesan ser incorporados (normalmente de xeito foliar) nos cultivos.
Alex Renfroe
Gregory Alexander Renfroe, nado o 23 de maio de 1986 en Hermitage, Tennessee, é un xogador profesional de baloncesto estadounidense con pasaporte bosníaco que xoga para o Covirán Granada da Liga ACB. Cunha estatura de 1,91 metros xoga na posición de base.
Traxectoria
Tras non ser elixido no Draft da NBA de 2009, o 11 de xullo de 2009 Renfroe asinou o seu primeiro contrato profesional co VEF Rīga letón para a tempada 2009-10. En agosto de 2010, asinou co KK Zagreb croata para a tempada 2010-11. O 18 de xullo de 2011, asinou por unha tempada co New Basket Brindisi da Legadue italiana. O 24 de setembro de 2012, asinou por unha tempada co CB Valladolid da Liga ACB. En febreiro de 2013 deixou o Valladolid e asinou polo Brose Baskets alemán para o resto da tempada.
O 21 de agosto de 2013, fichou polo Yenisey Krasnoyarsk ruso. O 12 de maio de 2014, asinou co Laboral Kutxa da Liga ACB para o resto da tempada 2013-14. O 24 de setembro de 2014, Renfroe asinou un contrato de catro meses co Alba Berlin. O 30 de xaneiro de 2015, asinou unha extensión de contrato co equipo ata xuño de 2015. O 28 de xuño de 2015, asinou un contrato de dous anos co Bayern München. O 18 de xullo de 2018, anunciouse a súa fichaxe por unha tempada co Bàsquet Manresa, ascendido á Liga ACB ese mesmo ano. O 3 de xullo de 2020, Renfroe asinou co San Pablo Burgos da Liga ACB.
O 24 de agosto de 2022, Renfroe asinou co Fundación CB Granada, acabado de ascender á Liga ACB.
Galaxia
miniatura|350px|[[NGC 4414, unha típica galaxia en espiral na constelación Coma Berenices.]] Unha galaxia é un sistema de estrelas, restos estelares, gases interestelares, po cósmico e materia escura ligados gravitacionalmente entre si. O termo "galaxia" provén do latín galaxĭas, que deriva do grego galaxías γαλαξίας, que significa literalmente 'leitoso', en referencia á Vía Láctea. As galaxias poden variar en tamaño dende as ananas que conteñen uns poucos miles (103) de estrelas ata as xigantes que poden chegar a ter un trillón (1014) de estrelas, con cada unha destas orbitando o centro de masa da galaxia. As galaxias categorízanse segundo a súa morfoloxía visual en elípticas, en espiral e irregulares. Pénsase que o núcleo activo de moitas galaxias é un burato negro. O burato negro central da Vía Láctea coñécese co nome de Sagittarius A*, e ten unha masa catro millóns de veces maior que o Sol. A data de xullo de 2015, EGSY8p7 era a galaxia máis vella e distante coñecida con respecto a Terra, a unha distancia de 13 200 millóns de anos luz da Terra e observada como existía 570 millóns de anos tralo Big Bang. Previamente, a data de maio de 2015, EGS-zs8-1 era a galaxia máis remota coñecida, a uns 13 100 millóns de anos luz e cun 15% estimado da masa da Vía Láctea. Desde abril de 2022 a galaxia máis afastada coñecida é a HD1.
Existen aproximadamente entre 170 mil millóns (1.7 × 1011) e 200 mil millóns (2.0 × 1011) de galaxias no universo observable. A maioría das galaxias son de entre 1000 ata 100 000 parsecs de diámetro e atópanse separadas entre elas a distancias da orde de millóns de parsecs (ou megaparsecs). O espazo entre galaxias contén un gas tenue cunha densidade media menor a un átomo por metro cúbico. A maioría de galaxias organízanse gravitacionalmente en asociacións coñecidas como agrupacións galácticas, cúmulos e supercúmulos. Nas maiores escalas estas asociacións distribúense xeralmente en forma de filamentos rodeados de baleiros inmensos.
Etimoloxía
miniatura|200px|O nacemento da Vía Láctea (1636), de [[Peter Paul Rubens|Rubens.]] A orixe da palabra "galaxia" deriva do termo grego para a Vía Láctea, galaxias (γαλαξίας 'leitoso') ou kyklos galaktikos 'círculo leitoso', pola súa aparencia no ceo en forma de banda de luz. Segundo a mitoloxía grega, Zeus coloca o seu fillo nado dunha muller mortal, o pequeno Hércules, no seo de Hera mentres ela dorme para que este beba o seu leite divino e se torne inmortal. Hera esperta durante a lactación e decátase de que está alimentando un neno descoñecido e afástao dela, provocando que un chorro do seu leite saia despedido no ceo nocturno e produza a tenue franxa de luz coñecida como Vía Láctea. Na literatura astronómica adoita empregarse o nome propio "Galaxia" para referirse á Vía Láctea, distinguíndoa así do resto de galaxias existentes no universo.
William Herschel creou o seu catálogo de obxectos celestes en 1786 usando o termo "nebulosa espiral" para algúns obxectos, como por exemplo o M31, coñecido posteriormente como a galaxia de Andrómeda. Máis tarde, no momento en que a súa verdadeira distancia comezou a ser avaliada, estes obxectos foron recoñecidos como inmensos aglomerados de estrelas e pasaron a chamarse "universos insulares". Porén, a palabra "Universo" pasou a entenderse co significado de totalidade da existencia, polo que esta expresión caeu en desuso e estes obxectos pasaron a denominarse "galaxias".
Primeiras observacións
miniatura|300px|A [[Vía Láctea divisada dende o deserto de Atacama, Chile.]] No século V a. C. o filósofo grego Demócrito afirmou que a banda brillante do ceo nocturno coñecida como Vía Láctea podería estar formada por estrelas distantes. Aristóteles por outra banda teorizou no século IV a. C. que a Vía Láctea estaba causada pola "ignición da fera exhalación dunhas grandes e numerosas estrelas que se atopaban preto unhas doutras", e que "a ignición tiña lugar na parte superior da atmosfera". Posteriormente, no século VI o filósofo neoplatonista Olimpiodoro o Novo foi crítico con esta visión, argumentando que de atoparse a Vía Láctea entre a Terra e a Lúa como propuxo Aristóteles, tería que apreciarse de forma distinta dende diferentes lugares da Terra e a distintas horas e presentaría paralaxe, non sendo este o caso. Con estes argumentos afirmou que a Vía Láctea tiña que ser celestial, e non sublunar.
Segundo Mohani Mohamed, o astrónomo árabe Alhazen fixo o primeiro intento de observación e medida do paralaxe da Vía Láctea no século X, e con isto determinou que xa que non presentaba dita paralaxe, atopábase lonxe da Terra e non pertencía á atmosfera. O seu contemporáneo persa Al Biruni escribiu que a Vía Láctea era "unha colección de fragmentos incontables da natureza das estrelas nebulosas". O astrónomo de Al-Andalus Avempace propuxo no século XII que a Vía Láctea estaba composta de moitas estrelas de forma que case se tocaban unhas a outras, dando a impresión dunha imaxe continua polo efecto da refracción no material sublunar, citando a súa observación da conxunción de Xúpiter e Marte como evidencia da ocorrencia deste feito cando dous obxectos se atopan preto o un do outro. Máis adiante, xa no século XIV, Ibn Qayyim teorizou que a Vía Láctea era unha "miríade de estrelas ananas moi xuntas entre elas na esfera das estrelas fixas".
miniatura|esquerda|250px|Diagrama da Vía Láctea elaborado por [[William Hershel.]] As primeiras probas empíricas sobre a Vía Láctea obtívoa no ano 1610 o astrónomo italiano Galileo Galilei usando un telescopio para estudar a Vía Láctea, descubrindo así que se compoñía dun inmenso número de estrelas escasamente visibles. No ano 1750 o astrónomo inglés Thomas Wright especulou (correctamente) na súa obra An original theory or new hypothesis of the Universe que a galaxia podería ser un corpo rotatorio formado por un gran número de estrelas que se mantiñan xuntas por mor de forzas gravitacionais, de forma semellante ao sistema solar pero a unha escala moito maior, e que o disco de estrelas resultante desta agrupación veríase como unha banda no ceo dende a perspectiva da Terra. Nunha disquisición de 1755, Immanuel Kant elaborou a idea de Wright sobre esta estrutura da Vía Láctea.
Distinción doutras nebulosas
Unhas poucas galaxias externas á Vía Láctea son visibles no ceo nocturno sen necesidade de usar telescopios ou outros aparellos semellantes. No século X o astrónomo persa Al-Sufi realizou a primeira identificación documentada da galaxia de Andrómeda, describíndoa como unha "pequena nube", e no ano 964 identificou a Gran Nube de Magallães (tamén de Magalláns ou Magallanes) no seu libro titulado سور الكواكب (Libro das Estrelas Fixas), que non sería identificada polos europeos ata a viaxe de Fernão de Magalhães no século XVI. Esta galaxia sería posteriormente anotada de forma independente por Simon Marius no ano 1612.
En 1750 Thomas Wright especulou de forma correcta con que a Vía Láctea tiña unha forma de disco plano, e que algúns dos cúmulos visibles no ceo nocturno eran outras "Vías Lácteas" separadas dela. Posteriormente en 1755 Immanuel Kant empregou o termo "Universos insulares" para describir estes cúmulos de estrelas distantes.
Cara ao final do século XVII Charles Messier compilou un catálogo que contiña os 109 obxectos celestiais máis brillantes con aparencia nebulosa, e William Herschel realizou un catálogo que describía 5000 nebulosas. No ano 1845 William Parsons construíu un novo telescopio co que puido distinguir as nebulosas elípticas das espirais e identificou puntos focais individuais nalgunhas delas, acreditando así a conxectura previa de Kant.
Michael H. Crawford
Michael Hewson Crawford, nado en Twickenham, no Gran Londres, o 7 de decembro de 1939, é un numismático e historiador británico especializado en Historia antiga.
Galaxia
Distinción doutras nebulosas
miniatura|250px|Fotografía da "Gran Nebulosa de Andrómeda" de 1899, identificada posteriormente como a [[galaxia de Andrómeda.]] No ano 1912 Vesto Slipher realizou estudos espectrográficos das nebulosas espirais máis brillantes para determinar a súa composición, descubrindo que presentaban un efecto Doppler. Isto indicoulle que estas nebulosas estaban a moverse a un ritmo maior cá velocidade das estrelas que el mesmo medira, afastándose da Terra.
Michael H. Crawford
O interese dos seus estudos céntrase na "economía antiga e a historia monetaria, a historia da Italia antiga e do dereito romano". Crawford é coñecido principalmente polas súas obras Roman Republic Coinage (1974), texto de referencia para o estudo das emisións monetarias da República de Roma, e Roman Statutes (1996), un corpus da lexislación aprobada polas asembleas do pobo romano.
Galaxia
Distinción doutras nebulosas
En 1917 Heber Curtis observou a nova S Andromedae dentro da "Gran Nebulosa de Andrómeda", nome co que se coñecía naquel momento a galaxia de Andrómeda. Revisando os seus rexistros fotográficos atopou 11 novas máis, apreciando que estas eran de media 10 magnitudes menos brillantes que outras que tiveran lugar dentro da Vía Láctea. Como resultado chegou á estimación de que estas novas se atopaban a unha distancia de 150 000 parsecs. Estes estudos levárono a ser un propoñente da chamada hipótese dos "universos insulares", que sostiña que as nebulosas espirais eran en realidade galaxias independentes.
No ano 1920 tivo lugar o chamado "Gran Debate" entre Harlow Shapley e Heber Curtis, respecto a natureza da Vía Láctea, das nebulosas espirais e das dimensións do Universo. Para apoiar a súa afirmación de que a Gran nebulosa de Andrómeda era unha galaxia exterior, Curtis sinalou a aparencia das liñas escuras que semellaban as nubes de po na Vía Láctea, así como o significante efecto Doppler apreciable.
Michael H. Crawford
Traxectoria
Crawford tivo a súa formación secundaria na escola pública londiniense St Paul's School e realizou os seus estudos universitarios na Universidade de Oxford (Oriel College) e na Escola Británica de Roma.
Galaxia
Distinción doutras nebulosas
Uns anos despois, no ano 1922, o astrónomo estoniano Ernst Öpik obtivo unha determinación de distancia que apoiaba a teoría de que a nebulosa de Andrómeda era realmente un obxecto extra-galáctico distante. Usando o telescopio de 100 polgadas do Observatorio do Monte Wilson, Edwin Hubble determinou que as partes exteriores dalgunhas nebulosas espirais eran coleccións de estrelas individuais e identificou algunhas variables cefeidas, o que lle permitiu estimar a distancia ata as nebulosas e indicou que se atopaban demasiado lonxe como para formar parte da Vía Láctea. En 1936 Hubble realizou unha clasificación da morfoloxía galáctica que sería a base das investigacións modernas neste campo.
Investigacións modernas
En 1944 Hendrik C. van de Hulst predixo que a radiación de microondas con lonxitude de onda de 21 cm sería detectable a partir do gas atómico interestelar de hidróxeno, feito observado por primeira vez no ano 1951. Esta radiación non resulta afectada pola absorción do po, polo que o efecto Doppler observable pode empregarse para determinar o movemento do gas dentro da galaxia. Estas observacións deron pé á hipótese da existencia dunha estrutura de barra no centro da Vía Láctea. Grazas ás melloras posteriores nos radiotelescopios, o gas de hidróxeno puido estudarse tamén noutras galaxias. Na década dos anos 1970 Vera Rubin descubriu unha discrepancia entre a velocidade de rotación galáctica e a predición da mesma por medio da observación do gas e da masa das estrelas, dando lugar posteriormente á explicación da presenza de grandes cantidades de materia escura non visible. O concepto coñecido como curva de rotación universal das espirais amosa que este problema é ubicuo neste tipo de obxectos estelares.
Xa a comezos da década dos anos 1990, o telescopio espacial Hubble recadou unha serie de observacións e datos importantes. Entre outras cuestións, os datos do Hubble axudaron a establecer que a materia escura que falta na nosa galaxia non está composta soamente de estrelas pequenas con escaso brillo inherente. A imaxe Hubble Deep Field, feita por medio dunha exposición extremadamente longa dunha parte relativamente baleira do ceo, forneceu evidencias de que existen ao redor de 125 000 millóns (1,25 x 1011) de galaxias no Universo. As melloras posteriores na tecnoloxía de detección do espectro electromagnético invisible en forma de radiotelescopios, cámaras infravermellas e telescopios de raios X, permitiron a detección doutras galaxias que o Hubble non conseguira detectar previamente. En particular diversas investigacións da zona de evitación, a rexión do ceo bloqueada pola Vía Láctea, revelaron a existencia dunha serie de galaxias descoñecidas ata ese momento.
Michael H. Crawford
Traxectoria
Durante ese período, no curso 1964-1965 foi tamén profesor visitante na Universidade de Princeton.
Galaxia
Nomenclatura
Existen decenas de miles de galaxias catalogadas, pero só algunhas delas teñen nomes populares de uso común, como por exemplo a galaxia de Andrómeda, as nubes de Magallanes, a galaxia Remuíño ou a galaxia do Sombreiro. Os astrónomos traballan con diversos catálogos, nos que a maioría das galaxias máis coñecidas se listan seguindo determinados criterios de numeración en cada caso. A Unión Astronómica Internacional determina que a designación das galaxias debe consistir de polo menos dúas partes: o acrónimo ou código que especifica o catálogo ou colección de fontes onde se describe a galaxia, e unha serie alfanumérica de caracteres que identifican de forma única o obxecto dentro do catálogo. Algúns dos catálogos máis recoñecidos son o Catálogo Messier, o NGC (New General Catalogue), o IC (Index Catalogue), o CGCG (Catalogue of Galaxies and of Clusters of Galaxies), o MCG (Morphological Catalogue of Galaxies) e o UGC (Uppsala General Catalogue of Galaxies).
Michael H. Crawford
Traxectoria
Entre 1986 e 2005 pasou a exercer como profesor desa mesma disciplina no University College London, do que se converteu en profesor emérito logo da súa xubilación.
Galaxia
Tipos segundo a morfoloxía
miniatura|380px|Tipos de galaxias segundo o esquema de clasificación Hubble: E indica un tipo de galaxia elíptica, S indica unha galaxia en espiral e SB indica unha galaxia en espiral barrada. As galaxias clasifícanse en tres tipos segundo a súa forma visible: elípticas, en espiral e irregulares. A secuencia Hubble dá unha descrición máis extensiva dos tipos de galaxias baseándose na súa aparencia. Esta secuencia céntrase exclusivamente na forma morfolóxica e visual das galaxias, polo que non ten en conta certas características das mesmas, como poden ser o ritmo de formación de estrelas nas galaxias de gromos estelares, ou a actividade presente nos núcleos das galaxias activas.
Michael H. Crawford
Traxectoria
Ademais dos seus dous destinos principais, na Universidade de Cambridge e no University College London, Crowford foi tamén profesor visitante en diversas institucións académicas europeas, como as universidades itálicas de Pavía (1983 e 1992), Padua (1986), San Marino (1989), Milán (1990) e L'Aquila (1990), ou as parisienses École Normale Supérieure (1984), École Pratique des Hautes Études (1997) e École des Hautes Études en Sciences Sociales (1999).
Galaxia
Galaxias elípticas
O sistema de clasificación do Hubble clasifica as galaxias elípticas en base á curva da súa elipse, dende as E0 que son case esféricas ata as E7 que presentan unha grande elongación. Estas galaxias teñen un perfil elipsoidal que lles dá unha aparencia elíptica sen importar o ángulo de visión. A súa aparencia apenas amosa unha estrutura e habitualmente posúen pouca materia interestelar. Por mor disto, este tipo de galaxias presentan unha baixa proporción de cúmulos abertos e un ritmo reducido de formación de novas estrelas. Están dominadas por estrelas xa evolucionadas que orbitan o centro común de gravidade en direccións aleatorias e que conteñen baixas cantidades de elementos pesados. Neste aspecto este tipo de galaxias presentan unha certa semellanza aos cúmulos globulares máis pequenos que elas. As maiores galaxias deste tipo son as xigantes elípticas. Crese que a formación das galaxias elípticas é debido á interacción de galaxias, resultando nunha colisión e nunha fusión das mesmas. Poden medrar ata tamaños enormes en comparación coas galaxias en espiral, e as xigantes elípticas adoitan atoparse preto do núcleo dos grandes cúmulos de galaxias. As galaxias de gromos estelares son o resultado destas colisións e poden causar a formación dunha galaxia elíptica.
Michael H. Crawford
Publicacións
Esta é unha listaxe das monografías publicadas por Crawford en materia historiográfica e numismática:
Galaxia
Galaxias de capas
As galaxias de capas son un tipo de galaxias elípticas nas que as estrelas presentes no halo da galaxia sitúanse en capas concéntricas. Ao redor dunha décima parte das galaxias elípticas teñen unha estrutura de capas, feito non observado nas galaxias en espiral. As investigacións sobre as estruturas en forma de capas indican que estas se desenvolven cando unha galaxia meirande absorbe a outra galaxia compañeira de menor tamaño. Cando os centros das dúas galaxias se achegan entre eles, comezan a oscilar ao redor dun punto central, e esta oscilación crea ondas gravitacionais que forman as capas de estrelas. Como exemplo, a galaxia NGC 3923 ten máis de vinte destas capas.
Galaxias en espiral
miniatura|250px|[[NGC 5457, unha galaxia en espiral.]] As galaxias en espiral presentan unha forma que semella a dun remuíño de estrelas que xiran ao redor dun bulbo central. Malia que as estrelas e demais material contido neste tipo de galaxias residen na súa maioría nun plano, a maioría da masa das galaxias en espiral existe nun halo case esférico de materia escura que se estende máis aló da compoñente visible, como demostra o concepto da curva de rotación universal.
No esquema de clasificación do Hubble as galaxias en espiral lístanse como tipo S, seguidas dunha letra (a, b ou c) que indica o grao de axuste que presentan os brazos espirais e o tamaño do bulbo central. Nesta clasificación, as galaxias de tipo Sa teñen brazos xuntos entre si e pouco definidos, cunha rexión central relativamente grande, mentres que as de tipo Sc teñen brazos abertos ben definidos e unha rexión central pequena. As galaxias con brazos pouco definidos denomínanse en ocasións galaxias en espiral floculares, mentres que as que teñen os brazos espirais ben definidos chámanse galaxias en espiral de gran deseño. Segundo un estudo do International Centre for Radio Astronomy Research de Perth, o motivo de que algunhas galaxias en espiral sexan grosas e teñan grandes bulbos centrais mentres que outras sexan discos planos deberíase á diferenza na velocidade de rotación de cada tipo de galaxia.
Neste tipo de galaxias os brazos espirais teñen unha forma aproximada de espiral logarítmica, padrón que se demostra de forma teórica como causa dunha perturbación nunha masa uniforme de estrelas rotatorias. Ao igual que as estrelas, os brazos espirais rotan a redor do centro, pero a unha velocidade angular constante. Estes brazos considéranse zonas de materia de alta densidade, ou "ondas de densidade". Segundo as estrelas se moven a través dun brazo, a velocidade espacial de cada sistema estelar modifícase pola forza gravitacional da maior densidade. Os brazos son visibles debido a que a alta densidade facilita a formación de estrelas, polo que neles residen moitas estrelas novas e brillantes.
Galaxias en espiral barradas
miniatura|esquerda|300px|[[NGC 1300, unha galaxia en espiral barrada.]] Unha gran maioría das galaxias en espiral, incluíndo a Vía Láctea, teñen unha banda central linear en forma de barra que se estende dende o núcleo cara ao exterior ata que se une á estrutura de brazos espirais. No esquema de clasificación Hubble estas galaxias en espiral barradas desígnanse co identificador SB, seguido dunha letra minúscula (a, b ou c) que indica a forma dos brazos espirais, de forma semellante á categorización das galaxias en espiral normais. As conxecturas sobre a formación destas "barras" indican que serían estruturas temporais que se dan como resultado dunha onda de densidade que irradia cara ao exterior do núcleo ou ben debidas á interacción de mareas con outra galaxia. Moitas das galaxias en espiral barradas son galaxias activas, posiblemente como resultado dun proceso de canalización de gas a través dos brazos cara ao núcleo.
A propia Vía Láctea é unha galaxia en espiral barrada, con forma de disco. Mide uns 30 000 parsecs de diámetro e ten un ancho de 1000 parsecs. Contén ao redor de 200 000 millóns (2×1011) de estrelas, e ten unha masa total aproximada de 600 000 millóns (6×1011) de veces a masa do Sol.
Outras morfoloxías
miniatura|O [[Obxecto de Hoag, unha galaxia en anel.]] miniatura|[[NGC 5866, unha galaxia lenticular.]]