cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Escalada nos Xogos Olímpicos
A escalada é un deporte que formará parte do programa olímpico oficial por vez primeira nos Xogos Olímpicos de 2020 que se celebrarán en Toquio, no Xapón (aprazados a 2021 por mor da pandemia de COVID-19). Disputaranse dúas probas, unha de homes e outra de mulleres. O formato proposto consistirá en tres disciplinas: escalada de dificultade (lead), escalada de velocidade e bouldering. O gañador será determinou baseado na mellor realización das tres disciplinas.
Cores cálidas e frías
A diferenza entre as cores cálidas e as frías, apareceu na teoría da cor a partir do século XVIII na análise das pinturas para definir o efecto que determinadas cores teñen no espectador. Tradicionalmente desde entón as cores como o azul, o verde e o púrpura considéranse frías, mentres que as cores como o vermello, o laranxa ou o amarelo son cálidas. Esta clasificación das cores é psicolóxica, artística e científica; e hai unha asociación de cores frías co mar, o ceo e o bosque, mentres que as cores cálidas están asociadas ao lume e ao solpor. miniatura|Cores frías á esquerda e cálidas á dereita. A distinción pasou á cultura popular, por exemplo na billa, onde o vermello indica auga quente e o azul auga fría, aínda que non deixa de ser unha convención non totalmente innata, un elemento de comunicación visual que é preciso aprender. miniatura|esquerda|Aínda que o código de cores para a temperatura é bastante universal, o descoñecemento pode levar a pensar que son meros adornos, como neste caso nos baños dunha estación de bus
Considérase que a cor máis fría é o azul escuro, que se parece ao ceo de noite, similar ao negro ou ao fondo do mar, elementos naturais que se asocian á sensación de frío. Hai polémica entre os artistas, en cambio, sobre que cor é a máis cálida, algúns indican o vermello pola súa forza (é o que impera na cultura popular como símbolo de alta temperatura, como o lume) e outros o amarelo, internamente unido á luz.
Temperatura e enerxía da cor
miniatura|320x320px|[[Espectro visible, desde a fría luz violeta á cálida luz vermella.]] A luz pódese desdobrar nas súas diferentes lonxitudes de onda, tal como sucede no arco da vella. A luz fría corresponde ao extremo do espectro visible onde se sitúa a luz violeta e a luz azul, mentres que as máis cálidas van da luz amarela á vermella. En 1800, o músico e astrónomo William Herschel mediu cun termómetro as cores desdobradas da luz solar cun prisma, comprobando que a temperatura aumentaba desde o azul cara ao vermello, e para a súa sorpresa, observou que máis aló do vermello había unha radiación invisible aínda máis quente, descubrindo así a radiación infravermella, a cal foi coñecida como "raios calóricos" durante o século XIX.
Curiosamente, é unha sensación oposta á temperatura da cor das estrelas, xa que as que emiten máis calor son as estrelas azuis e menos calor as amarelas ou vermellas. A temperatura na fotosfera varía segundo a estrela. No caso do Sol, a temperatura fotosférica é duns 5504 °C. É unha capa de plasma que emite a luz e a calor que recibimos. No caso doutras estrelas, a temperatura fotosférica ou superficial pode ser diferente e, como consecuencia, a luz emitida adoita ter unha cor diferente. Unha estrela vermella é relativamente fría na fotosfera (cerca de 60 000 °C) mentres que azul e verde significan máis de 1 000 000 °C.
Por outra banda (sendo un paradoxo aparente segundo a experiencia intuitiva, tal que a temperatura das fotosferas), as cores cálidas teñen menos enerxía e as cores frías son máis enerxéticas. Isto débese a que a luz das cores frías ten maior enerxía por fotón (con máis electrón-volts). É por este motivo que, aínda que a radiación infravermella é máis quente, a radiación ultravioleta é fría pero daniña para a saúde debido á maior enerxía que ten. Do mesmo xeito, a luz azul ten máis enerxía que a vermella, aínda que cando se trata de amosar dispositivos como ordenadores e teléfonos móbiles, isto non supón un perigo para os ollos porque teñen unha cantidade de luz aceptábel e segura para a súa percepción. Non obstante, unha lámpada ou bombilla de potente luz azul é fría e ten moita enerxía, que pode provocar dor nos ollos, dor de cabeza e é perigosa para a retina; por este motivo é saudábel durante o día usar lentes de sol cun filtro para luz ultravioleta e azul-violeta, mentres que pola noite non se debe abusar da iluminación fría e baixar o nivel de luz da pantalla.
Recentemente descubriuse unha terapia baseada nunha determinada lonxitude de onda de luz verde, capaz de reducir a frecuencia e intensidade da dor de cabeza episódica ou crónica. A terapia acurtou a duración das dores e mellorou a capacidade para durmir, realizar tarefas e exercicio físico. A maioría informou dunha redución nos días de enxaqueca ao mes, e ningún dos participantes informou de efectos secundarios pola exposición á luz verde.
Calidez de cor e nomes
Non todos os idiomas se refiren ás cores cálidas e frías cos mesmos termos. Segundo a teoría evolutiva de Kay sobre os nomes das cores, se unha lingua ten só tres palabras para designar a cor, estas serán equivalentes á cor negra, branca e vermella, que aparece como a máis básica. Máis tarde xorde o contraste entre o verde e o amarelo e máis tarde unha palabra específica para o azul. E non todos os idiomas agrupan estes contrastes do mesmo xeito.
Respecto das cores frías existen as seguintes posibilidades:
Respecto das cores cálidas obsérvanse as seguintes variacións:
En inglés a palabra black (negro) provén da mesma raíz que a palabra branco en galego (de queimar, por unha banda o resplandor é luz clara, pero as cousas queimadas fican negras), do indoeuropeo ou proto-indoeuropeo *bhleg-.
Tendo en conta que o vermello é a cor máis básica, non existe ningunha lingua coñecida que separe as cores frías e en cambio utilice un só termo para as cores cálidas. Porén, en galego e portugués a palabra roxo tivo, e dalgún xeito conserva, un carácter semántico que abarcaba todas as cores cálidas, desde o amarelo alaranxado ao violeta. Hoxe en galego roxo designa varias acepcións referidas a distintas tonalidades, recollidas nos dicionarios, desde a cor do ouro ou algo máis escura a castaño tirando a vermello e amarelo alaranxado ou marrón Os dicionarios de portugués aínda recollen o significado de roxo con eses mesmos significados, como arcaísmo ou dialectalismo, pero o cambio semántico é relativamente recente: o mar actualmente denominado como Mar Vermello (Vermelho en grafía portuguesa) no século XVI era chamado de mar Roxo por João de Barros, en Camões roxo como sinónimo de vermelho na expresión «roxo sangue», varios personaxes históricos chamados hoxe "Barba Ruiva" eran chamados Barbaroxa, e o mesmo nome permanece en varios topónimos de Portugal.
Malvares de Moscoso
Malvares de Moscoso ou Malvares, nado en Moscoso en 1982, é un poeta e músico galego de hip hop e spoken word, membro da banda Rebeliom do Inframundo.
Traxectoria
A música e a poesía véñenlle de familia polo seu tataravó "O Cachorro" e a súa avóa María do Malvares que escribían e recitaban en eventos relixiosos e festivos de Moscoso e arredores. A súa avóa Carola da Carvalheira formou parte do grupo de pandeireteiras As Anduriñas de Pazos de Borbén.
Estudou no IES Sánchez Cantón e comezou na música coa creación de Os Trasnos de Moscoso, un dos primeiros grupos de rap que apostaron por expresarse exclusivamente en lingua galega. En 2011 entrou no colectivo vigués Track Asedio, onde se xuntou con Seila Esencia, Duke Sam, Pow, Dikeyti, Mow.
En 2012 comezou o seu contacto co spoken word e a poesía ao actuar na primeira edición do Poetry Slam Vigo.
En 2014 participa na compilación da editora lusófona Língua Nativa con dous singles que mesturan o spoken word e a electrónica.
En 2017 inclúen un dos seus poemas en Latexo Beat (Galaxia), unha antoloxía de poetas galegos e estadounidenses.
2017 encárgase da parte musical, xunto a Servando Barreiro, Miguel Alonso e Maese Pedrido, do disco-libro ''Mel. Unha mosca agradecida'' (Nova Galicia Edicións) da ilustradora Luz Beloso e o poeta (primo de Malvares) Miguel A. Alonso Diz.
Forma parte de Rebeliom do Inframundo desde o segundo disco da banda e ten percorrido con ela festivais e salas de toda a península.
Malvares aposta a nivel lingüístico polo reintegracionismo e polo uso da variante dialectal que se fala na súa parroquia, Moscoso. Destaca visualmente polo caxato que emprega sempre nas súas actuacións, que foi realizado polo artista afro-galego Carlos Ndungmandum para o seu single "N.O./Trens cara ao Sul".
Surf nos Xogos Olímpicos
200px|miniatura|dereita|Logo olímpico do surf. O surf é un deporte que formará parte do programa olímpico oficial por vez primeira nos Xogos Olímpicos de 2020 que se celebrarán en Toquio, no Xapón (aprazados a 2021 por mor da pandemia de COVID-19).
Monopatinaxe nos Xogos Olímpicos
200px|miniatura|dereita|Logo olímpico da monopatinaxe. A monopatinaxe é un deporte que formará parte do programa olímpico oficial por vez primeira nos Xogos Olímpicos de 2020 que se celebrarán en Toquio, no Xapón (aprazados a 2021 por mor da pandemia de COVID-19).
Karate nos Xogos Olímpicos
200px|miniatura|dereita|Logo olímpico do karate. O karate é un deporte que formará parte do programa olímpico oficial por vez primeira nos Xogos Olímpicos de 2020 que se celebrarán en Toquio, no Xapón (aprazados a 2021 por mor da pandemia de COVID-19). O karate olímpico disputarase en dous tipos de probas: Kumite e Kata. Sesenta deportistas de todo o mundo competirán na proba de Kumite e vinte competirán na de Kata. Ámbalas dúas divisións da competencia dividiranse 50/50 entre homes e mulleres.
Liudmila Kupriánova
Liudmila Alekséevna Kupriánova (en ruso Людмила Андреевна Куприянова), nada en 1914 en San Petersburgo (Imperio ruso) e finada o 13 de xaneiro de 1987 na mesma cidade (chamada daquela Leningrado), foi unha botánica e palinóloga soviética.
Traxectoria
A súa carreira científica transcorreu durante máis de cincuenta anos, a maior parte deles no Instituto Botánico Komarov en San Petersburgo, no que durante moitos anos foi a directora do grupo de palinoloxía. É recoñecida pola documentación de coleccións de paleopalinoloxía e actuopalinolocía, así como da palinoteca do Instituto, que na actualidade inclúe 21 000 exemplares de palinomorfos.
A doutora Kupriánova publicou máis de 200 traballos de botánica sistemática, historia da flora e palinomorfoloxía.
As súas máis temperás achegas foron dos xéneros Leonorus, Linaria, Lotus, Panzeria, entre outros, para a Flora de Rusia. O seu primeiro artigo palinolóxico foi sobre as rosáceas. Contra 1948 xa publicara unha obra senlleira "Pollen morphology & phylogeny of Monocotyledons". Sobre a palinoloxía das amentíferas foi a súa tese de doutoramento. Pioneira na utilización de microscopía de alta resolución, nas súas versións TEM e SEM: Allium, Chloranthus, Cousinia, Liquidambar, Nelumbo e Nymphaea.
A súa experiencia valelle ser convocada por diversas revistas científicas para formar parte do comité editorial, por exemplo, Pollen et Spores (Francia), Review of Palaeobotany & Palynology (Países Baixos) e World Pollen & Spores (Suecia).
Morreu o 13 de xaneiro de 1987 a causa dun ataque ao corazón.
Abreviatura
A abreviatura Kuprian. emprégase para recoñecer a Liudmila Kupriánova como autoridade na descrición e clasificación científica en botánica.
O Covelo, Saiáns, Moraña
O Covelo é un lugar da parroquia de Saiáns no concello pontevedrés de Moraña, na comarca de Caldas
Metaloproteinase
Unha metaloproteinase ou metaloprotease é un encima protease en cuxo mecanismo catalítico está implicado un metal. Un exemplo é o encima ADAM12, que exerce unha función significativa na fusión de células musculares durante o desenvolvemento embrionario, nun proceso coñecido como mioxénese.
A maioría das metaloproteases requiren zinc, pero algunhas usan cobalto. O ión metálico está coordinado á proteína por medio de tres ligandos. Ditos ligandos poden ser os residuos de aminoácidos histidina, glutamato, aspartato, lisina ou arxinina. A cuarta posición de coordinación está ocupada por unha lábil molécula de auga.
O tratamento con axentes quelantes como o EDTA causa a súa completa inactivación. O EDTA é un quelador de metais que retira o zinc, que é esencial para a actividade. Tamén son inhibidos polo quelador ortofenantrolina.
Clasificación
Hai dous subgrupos dentro das metaloproteinases: exopeptidases e endopeptidases.
Na base de datos MEROPS as familias de peptidases están agruadas polo seu tipo catalítico, o primeiro carácter representa o tipo catalítico: A, aspártico; C, cisteína; G, ácido glutámico; M, metalo; S, serina; T, treonina, e U, descoñecido (unknown). As peptidases de serina, treonina e cisteína utilizan o aminoácido como un nucleófilo e forman un intermediario acilo; estas peptidases poden tamén actuar facilmente como transferases. No caso das aspártico- glutámico- e metalopeptidases, o nucleófilo é unha molécula de auga activada. En moitos casos o pregamento estrutural da proteína que caracteriza o clan ou familia puido perder a súa actividade catalítica, pero aínda se conserva a función de recoñecemento e unión da proteína.
As metaloproteases son o máis diverso dos catro grandes tipos de proteases, con máis de 50 familias clasificadas ata agora. Nestes encimas un catión divalente, xeralmente o zinc, activa a molécula de auga. O ión metálico mantense no seu lugar por ligandos aminoácidos, normalmente tres, que adoitan ser His, Glu, Asp ou Lys e polo menos cómpre un deses residuos para a catálise, que pode ter un papel electrofílico. Das metaloproteases coñecidas arredor da metade conteñen un motivo estrutural HEXXH, que se demostrou en estudos cristalográficos que forma parte dun [sitio de unión`]] dos metais. O motivo HEXXH é relativamente común, pero pode ser máis estritamente definido para as metaloproteases como 'abXHEbbHbc', onde 'a' adoita ser valina ou treonina e forma parte do subsitio S1' na termolisina e neprilisina, 'b' é un residuos non cargado, e 'c' un residuo hidrófobo. A prolina nunca se encontra neste sitio, posiblemente porque rompería a estrutura secundaria helicoidal adoptada por este motivo nas metaloproteases.
As metalopeptidases da familia M48 son proteínas integrais de membrana asociadas co retículo endoplasmático e o Golgi, e únense a un ión zinc por subunidade. Estas endopeptidases comprenden a CAAX prenil protease 1, que elimina proteoliticamente os tres residuos C-terminais de proteínas farnesiladas.
Encóntranse inhibidores das metaloproteinases en numerosos organismos mariños, como peixes, cefalópodos, moluscos, algas e bacterias.
Os membros da familia das metalopeptidases M50 inclúen: protease do sitio 2 da proteína de unión ao elemento regulador de esterois de mamíferos (SREBP), a protease EcFE de Escherichia coli e a proteína FB da esporulación de estadio IV de Bacillus subtilis.
Wakako Tsuchida
Wakako Tsuchida (土田 和歌子), nada o 15 de outubro de 1974 en Toquio, é unha atleta xaponesa especialista en maratón en cadeira de rodas e corredora de zorra sobre xeo. Foi a primeira atleta profesional xaponesa en cadeira de rodas e tamén a primeira xaponesa en gañar medallas de ouro tanto nos Xogos Paralímpicos de Verán e nos de Inverno. Ten paraplexía.
Traxectoria
Gañou a maratón de Boston na categoría feminina en cadeira de rodas en cinco ocasións, en 2007, 2008, 2009, 2010 e 2011; a maratón de Honolulu en dúas ocasións, en 2003 e 2005; e a maratón de Beppu-Ōita catro veces, en 1999, 2001, 2002 e 2003 e a maratón de Londres de 2010 cun tempo de 1:52:33. Competiu na maratón de Boston de 2012 e quedou a un segundo detrás da gañadora Shirley Reilly.
Tamén competiu en carreiras de zorra sobre xeo nos Xogos Paralímpicos de Lillehammer 1994 e nos de Nagano 1998. Gañou dúas medallas de ouro e dúas de prata en Nagano. Tamén acadou medallas en carreiras de zorra sobre xeo nos Campionatos Mundiais do Comité Paralímpico Internacional.
Pseudocor
dereita|miniatura|224x224px| Un mosaico construído a partir dunha serie de 53 imaxes tomadas a través de tres filtros espectrais polo sistema de imaxes Galileo cando sobrevoou as rexións do norte de [[Lúa en decembro de 1992]] Cor falsa, falsa cor ou pseudocor refírese a un grupo de métodos de visualización dos datos empregados para amosar imaxes en cor que foron gravadas nas partes visibles ou non visibles do espectro electromagnético. Unha imaxe en falsa cor é unha imaxe que representa un obxecto en cores que difiren das que amosaría unha fotografía (unha imaxe en cor verdadeira segundo a nosa percepción da cor). Nesta imaxe, as cores asignáronse a tres lonxitudes de onda diferentes que os nosos ollos normalmente non poden ver.
Ademais, as variantes de falsa cor como pseudocolor (pseudocor), density slicing (corte de densidade) e coropleths úsanse para a visualización de información de datos recollidos por unha única canle en escala de grises ou datos que non representan partes do espectro electromagnético (por exemplo, elevación en mapas de relevo ou tipos de tecidos en imaxe por magnética).
Cor certa
O concepto detrás da cor verdadeira pode axudar a comprender a cor falsa. Unha imaxe chámase imaxe de cor verdadeira cando ofrece unha reprodución de cor natural ou cando se achega a ela. Isto significa que as cores dun obxecto nunha imaxe aparecen a un observador humano do mesmo xeito que se este observase directamente o obxecto: unha árbore verde aparece verde na imaxe, unha mazá vermella vermella, un azul ceo azul, etc. Cando se aplica a imaxes en branco e negro, a cor verdadeira significa que a luminosidade percibida dun suxeito consérvase na súa representación. miniatura|Burns Cliff dentro do cráter Endurance en [[Marte. A cor é a cor verdadeira aproximada porque, no canto da banda espectral vermella, empregouse o infravermello. O resultado é un fallo metamérico na cor do ceo, que é lixeiramente verde na imaxe: se un observador humano estivese presente, entón esa persoa percibiría que a cor do ceo tiña un pouco máis laranxa. O rover Opportunity que capturou esta imaxe ten un filtro vermello, pero moitas veces non se usa, debido ao maior valor científico das imaxes capturadas usando a banda de infravermellos e as restricións da transmisión de datos.]] A representación absoluta en cor verdadeira é imposible. Hai tres fontes principais de erro de cor (fallo metamérico):
O resultado dun fallo metamérico sería, por exemplo, a imaxe dunha árbore verde que mostra un ton de verde diferente ao da árbore en si, un ton de vermello diferente para unha mazá vermella, un ton de azul diferente para o ceo azul, etc. en. A xestión da cor (por exemplo, con perfís ICC ) pode usarse para mitigar este problema dentro das restricións físicas.
As imaxes aproximadas en cor verdadeira recollidas por naves espaciais son un exemplo onde as imaxes teñen unha certa cantidade de fallo metamérico, xa que as bandas espectrais da cámara dunha nave espacial son elixidas para reunir información sobre as propiedades físicas do obxecto investigado e non son elixidas para capturar imaxes en cor verdadeira.
Cor falsa
miniatura|Unha imaxe de satélite de cor falsa tradicional de Las Vegas. A terra cuberta de herba (p. ex. un campo de golf) aparece en vermello. miniatura|Imaxe en falsa cor das conexións cerebrais En contraste cunha imaxe de cor verdadeira, unha imaxe de cor falsa sacrifica a interpretación de cor natural para facilitar a detección de funcións que non son facilmente distinguibles doutro xeito, por exemplo o uso de infravermellos próximos para a detección de vexetación en imaxes de satélite. Aínda que se pode crear unha imaxe en falsa cor usando só o espectro visual (por exemplo, para acentuar as diferenzas de cor), normalmente algúns ou todos os datos empregados proceden de radiación electromagnética (EM) fóra do espectro visual (por exemplo, infravermellos, ultravioletas ou raios X). A elección das bandas espectrais réxese polas propiedades físicas do obxecto investigado.
Como o ollo humano usa tres bandas espectrais (ver tricromatismo para máis detalles), tres bandas espectrais adoitan combinarse nunha imaxe de falsa cor. Necesítanse polo menos dúas bandas espectrais para unha codificación en falsa cor, e é posible combinar máis bandas nas tres bandas RGB visuais, sendo o factor limitante a capacidade do ollo para discernir tres canles. Pola contra, unha imaxe "a cor" feita a partir dunha banda espectral ou unha imaxe feita a partir de datos que consisten en datos non EM (por exemplo, elevación, temperatura, tipo de tecido) é unha imaxe pseudocolor (ver máis abaixo).
Para a cor verdadeira, as canles RGB (vermello "R", verde "G" e azul "B") da cámara están mapeadas ás canles RGB correspondentes da imaxe, producindo un mapeado "RGB → RGB". Por falsa cor, esta relación cambia. A codificación falsa cor máis sinxela é tomar unha imaxe RGB no espectro visible, pero mapeala doutro xeito, por exemplo "GBR → RGB". Para as imaxes tradicionais de satélite en falso cor da Terra úsase un mapeo "NRG → RGB", sendo "N" a banda espectral de infravermellos próximos (e a banda espectral azul sen usar). -imaxes en cor.
Utilízase a falsa cor (entre outras) para as imaxes de satélite e espazo: exemplos son os satélites de teledetección (por exemplo Landsat, ver exemplo anterior), telescopios espaciais (por exemplo, o telescopio espacial Hubble) ou sondas espaciais (por exemplo Cassini-Huygens). Algunhas naves espaciais, con rovers (por exemplo, o Mars Science Laboratory Curiosity) son os exemplos máis destacados, tamén teñen a capacidade de capturar imaxes aproximadas en cor verdadeira. Os satélites meteorolóxicos producen, en contraste coa nave mencionada anteriormente, imaxes en escala de grises do espectro visible ou infravermello.
Pseudocor
Unha imaxe en pseudocor (ás veces pseudo-cor ou pseudo cor ) derívase dunha imaxe en escala de grises asignando cada valor de intensidade a unha cor segundo unha táboa ou función. A pseudo cor úsase normalmente cando se dispón dunha única canle de datos (por exemplo, temperatura, elevación, composición do solo, tipo de tecido, etc.), en contraste coa cor falsa que se adoita usar para mostrar tres canles de datos. miniatura|Imaxe termográfica dun gato
A pseudocoración pode facer algúns detalles máis visíbeis, xa que a diferenza percibida no espazo de cor é maior que entre os sucesivos niveis de gris só. Por outra banda, debería escollerse a función de mapeo de cores para asegurarse de que a claridade da cor aínda é monotónica ou o cambio desigual dificultaría a interpretación dos niveis, tanto para os espectadores normais como para os daltónicos. Un erro é a paleta "arco da vella" de uso común, cun cambio de luminosidade de ida e volta.
Corte de densidade
esquerda|miniatura| Unha imaxe de [[Tasmania e as augas circundantes usando cortes de densidade para mostrar a concentración de fitoplancto. A cor do océano captada pola imaxe do satélite está mapeada a sete cores: o amarelo, o laranxa e o vermello indican máis fitoplancto, mentres que o verde claro, o verde escuro, o azul claro e o azul escuro indican menos fitoplancto; a terra e as nubes represéntanse en diferentes cores.]] O corte por densidade, unha variación de pseudo cor, divide unha imaxe en poucas bandas de cores e utilízase (entre outras) na análise de imaxes de teledetección. Para cortar densidade, o rango de niveis de escala de grises divídese en intervalos, con cada intervalo asignado a unha das poucas cores discretas, isto contrasta coa pseudo cor, que usa unha escala de cores continua. Por exemplo, nunha imaxe térmica en escala de grises os valores de temperatura na imaxe pódense dividir en bandas de 2 °C e cada banda representada por unha cor; como resultado, a temperatura dun punto no termógrafo pode ser máis fácil de adquirir polo usuario, porque as diferenzas perceptíbeis entre as cores discretas son maiores que as das imaxes con escala de grises continua ou pseudo continuo cor.
Choropleth ou mapa coroplético
esquerda|miniatura| Nas eleccións presidenciais dos Estados Unidos de 2004, a [[visualización dos datos foi feita mediante un mapa de coropleth (o termo inglés choropleth ás veces é traducido como cloropletas ou mapa coroplético).
Ao Partido Republicano e ao Partido Demócrata atribúenselles tradicionalmente cores máis vermellas e azuis, respectivamente.]] Un coropleth é unha imaxe ou mapa no que as áreas están coloreadas ou estampadas proporcionalmente á categoría ou ao valor dunha ou máis variábeis que se representan. Estas están mapeadas a poucas cores; cada área aporta un punto de datos e recibe unha destas cores seleccionadas. Basicamente trátase de cortar a densidade aplicada a unha superposición de pseudocolor. Un mapa coropleth dunha área xeográfica é así unha forma extrema de falsa cor.
Cor falsa nas artes
A interpretación artística préstase á expresión subxectiva da cor. Varias correntes artísticas desde o século XIX foron desligando as cores das formas que as reflectían. Algunhas cores dos impresionistas e postimpresionistas eran deliberadamente intensas e puras, para buscar a sensación de luz con mesturas que destacasen o cromatismo sobre a forma, ao tempo que se desenvolvía a fotografía en branco e negro. As pinceladas de cores eran "irreais" ou "falsas" e mesturábanse na retina e non no lenzo, coma no puntillismo. Algúns chamaron a iso posteriormente "pinceladas gestálticas", referido ás teorías da Gestalt de que o todo é algo distinto á mera suma das partes. Os obxectos xa non se conceben como tendo unha cor verdadeira, senón que percibimos a reflecten. No século XIX tamén foi descuberto o efecto purkinje.
As vangardas avanzaron na desvinculación da forma e as cores, tanto no campo da abstracción como en correntes coma o cubismo e o fauvismo. No trancurso do século XX houbo descubrimentos sobre a relación das cores entre si, por exemplo os de Anni e Josef Albers, profesores da Bauhaus, sobre o cambio de percepción das cores en función do seu contorno, e a súa aplicación multidisciplinar. En 1963 Albers publicou a súa teoría segundo a cal toda cor é relativa e nunca vemos unha cor illada, senón sempre en relación ás cores do contorno.
Tamén nos anos 60s do s. XX, Andy Warhol converteuse nunha figura culturalmente significativa do movemento da arte moderna ao crear pinturas en cor falsa con técnicas de serigrafía. Algunhas das estampas máis recoñecidas de Warhol inclúen unha replicación de Marilyn Monroe, a súa imaxe baseada nun fotograma da película Niagara. O tema era un símbolo sexual e unha estrela do cine negro cuxa morte en 1962 influíu no artista. Fixéronse unha serie de estampas con coidado, pero expoñendo a súa personalidade como unha ilusión a través da súa liña de montaxe de estilo de produción de arte que non son eróticas, máis ben lixeiramente grotescas. Usando varias paletas de cores de tinta, Warhol mergullouse nun proceso de repetición que serve para comparar personaxes e obxectos cotiáns coas calidades da produción en serie e do consumismo. As cores da tinta seleccionáronse mediante a experimentación da estética e non se correlacionan coa representación de cores do espectro electromagnético empregado no procesamento de imaxes de teledetección. Durante anos o artista continuou as serigrafías en falsa cor de Marilyn Monroe, quizais a súa obra máis referenciada foi Turquoise Marilyn, comprada en maio de 2007 por un coleccionista por 80 millóns de dólares estadounidenses.
Pintura flamenga primitiva
miniatura|[[Jan van Eyck, O matrimonio Arnolfini, 1434, Galería Nacional, Londres]] miniatura|380x380px|[[Rogier van der Weyden, O Descenso desde a Cruz, c. 1435, Museo del Prado, Madrid]] A pintura flamenga primitiva, coñecida tradicionalmente tamén como pintura holandesa temperá, os primitivos holandeses, primeiros holandeses, primitivos flamengos, ou do gótico flamengo etc (ver explicación no apartado Terminoloxía), refírese ao traballo de artistas activos nos Países Baixos de Borgoña e Habsburgo durante o período do Renacemento nórdico do século XV e XVI. Floreceu especialmente nas cidades de Gante, Bruxas, Tournai, Malinas, Lovaina, e Bruxelas, todas na actual Bélxica. O período comeza aproximadamente con Robert Campin e Jan van Eyck na década de 1420 e dura polo menos até a morte de Gerard David en 1523, aínda que moitos eruditos esténdeno até o inicio da revolta holandesa en 1566 ou 1568 (as consideracións de Max J. Friedländer chegan a Pieter Bruegel o Vello, finado en Bruxelas en 1569). A pintura do gótico flamengo coincide co inicio e o alto Renacemento italiano, pero o período inicial (até aproximadamente 1500) é visto como unha evolución artística independente, separada do humanismo renacentista que caracterizou os desenvolvementos en Italia, aínda que comezou na década de 1490 cando un número crecente de flamengos e outros pintores do norte viaxaron ás cidades-Estado italianas, e os ideais renacentistas e os seus estilos de pintura se incorporaron á pintura do norte. Como resultado, os pintores flamengos primitivos adoitan clasificarse como pertencentes ao Renacemento do Norte e ao gótico tardío ou internacional.
Os principais pintores do gótico flamengo inclúen a Campin, Van Eyck, Rogier van der Weyden, Dieric Bouts, Petrus Christus, Hans Memling, Hugo van der Goes e Hieronymus Bosch. Estes artistas fixeron avances significativos na representación naturalista e no ilusionismo visual, cuns efectos de perspectiva bastante logrados (mesmo con perspectivas inusuais como a do reflexo no espello curvado do Matrimonio Arnolfini), e o seu traballo normalmente presenta unha iconografía complexa. Os seus temas adoitan ser escenas relixiosas ou pequenos retratos, sendo relativamente raros a pintura narrativa ou os temas mitolóxicos. A paisaxe é a miúdo ricamente descrita pero relegada como detalle de fondo antes de principios do século XVI. As obras pintadas son xeralmente óleo sobre táboa, como obras individuais ou retablos máis complexos portátiles ou fixos en forma de dípticos, trípticos ou polípticos. O período tamén se destaca pola súa escultura, tapices, manuscritos iluminados, vidreiras e retablos tallados.
As primeiras xeracións de artistas estiveron activas durante o auxe da influencia borgoñona en Europa, cando os Países Baixos se converteron no centro político e económico do norte de Europa, destacado polos seus oficios e artigos de luxo. Axudados polo sistema dos obradoiros, vendéronse paneis e unha variedade de artesanías a príncipes ou comerciantes estranxeiros mediante compromiso privado ou postos de mercado. A maioría das obras foron destruídas durante as ondas de iconoclastia nos séculos XVI e XVII; hoxe só sobreviven algúns miles de exemplos.
A primeira arte do norte en xeral non se considerou ben desde principios do século XVII até mediados do século XIX, e os pintores e as súas obras non foron ben documentados até mediados do século XIX. Os historiadores da arte pasaron case outro século determinando atribucións, estudando a iconografía e establecendo esbozos incluso das vidas dos principais artistas; aínda se debate a atribución dalgunhas das obras máis significativas. A bolsa de pintura dos flamengos primitivos foi unha das principais actividades da historia da arte dos séculos XIX e XX, e un dos principais temas nos foco de historiadores da arte máis importantes do século XX: Max J. Friedländer (De Van Eyck a Breugel e Early Netherlandish Painting) e Erwin Panofsky (Early Netherlandish Painting).
Terminoloxía, contexto e alcance do Gótico
Os termos historiolóxicos non son compartimentos estancos, e hai múltiples variantes rexionais e cronolóxicas, e iso acontece co "gótico" e co "gótico flamengo" en particular. O "Gótico" etimoloxicamente provén dos godos, e foi un termo usado como contraposición á arte da Antigüidade clásica grecorromana, porén a maioría da arte gótica non foi producida polos tales pobos góticos. Apareceu como contraposición a un estilo chamado románico desde 1820 (por Charles de Gerville) considerando así a arte previa ao gótico desde a caída do Imperio Romano; a arte románica sucedía á arte antiga tal e como as linguas románicas eran sucesoras do latín, aínda que podemos falar de Románico en territorios das actuais Hungría e Alemaña (que non desenvolveron linguas románicas). Posteriormente, a acepción de románico foise restrinxindo e pasou a designar a arte desenvolvida en Occidente entre os s. XI e XII e hoxe non é doado determinar con exactitude a amplitude de espazo e tempo que abrangue ese estilo, do mesmo xeito que acontece con "Gótico".
Algúns termos da historioloxía da arte xurdiron como descritivos, como o manierismo, e pasaron a ter un matiz despectivo, e outros xurdiron como despectivos, como barroco, e perderon ese matiz semántico case por completo. Para moitos críticos e historiadores da arte, o "barroco" é unha fase recorrente de todos os estilos artísticos, que sucede á fase clásica. Así, a arte helenística -por exemplo o Laocoonte - sería a "fase barroca" da arte grega. Outros exemplos neste sentido de termos polisémicos ou eidos intersecados son o renacemento do s. XII, que na arte da exemplos de naturalismo clásico (dous termos que por certo dan correntes contrapostas na primeira pintura renacentista) ou o Clasicismo Barroco que xurdiu en Inglaterra e en partes do continente europeo no s. XVII. Os novos estudos levan a reconsiderar a aplicación dos termos continuamente, así nin a Idade Media foi tan escura como afirma o mito, nin o gótico tan contraposto ao románico e cos bordos tan delimitados respecto ao renacemento.
O termo "Arte dos primitivos flamengos" aplícase en xeral aos pintores activos durante os séculos XV e XVI nas zonas do norte de Europa controladas polos duques de Borgoña, que tiñan sido patrocinadores da arte gótica, e posteriormente pola dinastía dos Habsburgo. Estes artistas convertéronse nunha forza motriz do Renacemento do Norte e a pesar da terminoloxía "Gótico flamengo" afastáronse do estilo gótico tradicional. Neste contexto político e histórico-artístico, as terras borgoñonas que atopabanse a cabalo entre áreas das actuais Francia, Alemaña, Bélxica e os Países Baixos. esquerda|miniatura|460x460px| O retablo de Gante, rematado en 1432 por Hubert e Jan van Eyck. Este políptico e as horas Turín-Milán son xeralmente vistas como as primeiras obras importantes do período dos primeiros holandeses. Estes artistas holandeses foron coñecidos por diversos termos. "Gótico tardío" é unha designación temperá que enfatiza a continuidade coa arte da Idade Media. A principios do século XX, os artistas chamábanse en inglés como "Ghent-Bruges school" ou "Old Netherlandish school". "Primitivos flamengos" é un termo tradicional histórico-artístico tomado dos primitivos que se popularizou despois da famosa exposición en Bruxes en 1902 e que se mantén hoxe, especialmente en holandés e alemán. Neste contexto, "primitivo" non se refire a unha percepción de falta de sofisticación, senón que identifica aos artistas como os creadores dunha nova tradición na pintura, resaltando máis a ruptura que o termo "Gótico tardío flamengo".
Erwin Panofsky preferiu o termo ars nova ("nova arte"), que relacionaba o movemento con compositores de música innovadores como Guillaume Dufay e Gilles Binchois, que foron favorecidos pola corte borgoñona fronte aos artistas adscritos á fastosa corte francesa. Cando os duques de Borgoña estableceron centros de poder nos Países Baixos, trouxeron consigo unha visión máis cosmopolita. Segundo Otto Pächt, un cambio simultáneo na arte comezou nalgún momento entre 1406 e 1420 cando se produciu unha "revolución na pintura"; coincidiu cunha innovación na técnica ao óleo (case a un tempo dos irmáns van Eyck en Gante e Robert Campin en Tournai) e xurdiu unha "nova beleza" na arte, que representaba o mundo visíbel e non o metafísico.
No século XIX os artistas primitivos flamengos clasificáronse por nacionalidade, con Jan van Eyck identificado como alemán e van der Weyden (nado Roger de la Pasture) como francés. Ás veces os estudosos estaban preocupados por saber se a xénese da escola estaba en Francia ou Alemaña. Estes argumentos e distincións disipáronse despois da primeira guerra mundial e seguindo as indicacións de Friedländer, Panofsky e Pächt, os eruditos en lingua inglesa agora describen o período como "Early Netherlandish painting" ("pintura primitiva dos holandeses",) aínda que moitos historiadores da arte ven o termo flamengo como máis correcto mesmo en inglés (Flemish); nin flamengo, nin holandés (ou neerlandés) son termos que abarquen toda a zona dos Países Baixos naquela época, porén o termo "Pintura primitiva dos Países Baixos Borgoñeses" nunca se tornou un termo profusamente usado.
No século XIV, a medida que a arte gótica deu paso á era do "Gótico internacional" varias escolas desenvolvéronse no norte de Europa. A arte neerlandesa primitiva orixinouse na arte cortesá francesa e está especialmente ligada á tradición e ás convencións dos manuscritos iluminados. Os historiadores da arte moderna ven a época comezando cos iluminadores manuscritos do século XIV. Seguíronlles pintores de paneis como Melchior Broederlam e Robert Campin, este último considerado polo xeral o primeiro mestre dos primeiros holandeses, baixo o cal van der Weyden serviu para o seu aprendizaxe. A iluminación alcanzou un punto álxido na rexión nas décadas posteriores ao 1400, principalmente debido ao patrocinio de duques borgoñoneses e da casa de Valois-Anjou como Filipe o Atrevido, Luís I de Anjou e Jean, duque de Berry. Este patrocinio continuou nos países baixos cos duques de Borgoña, Filipe o Bo e o seu fillo Carlos o Temerario. A demanda de manuscritos iluminados diminuíu cara a finais de século, quizais polo custoso proceso de produción en comparación coa pintura en taboleiro. Con todo, a iluminación seguiu sendo popular ao finalizar o mercado de luxo e os gravados, tanto gravados como xilografías, atoparon un novo mercado masivo, especialmente os de artistas como Martin Schongauer e Albrecht Dürer.
miniatura|480x480px| [[Hieronymus Bosch, O xardín das delicias terrestres, c. 1490-1510. Museo do Prado, Madrid. Os historiadores da arte están divididos en saber se o panel central pretendía ser unha advertencia moral ou un panorama do paraíso perdido.]] Tras as innovacións de van Eyck, a primeira xeración de pintores flamengos enfatizou a luz e a sombra, elementos normalmente ausentes dos manuscritos iluminados do século XIV. As escenas bíblicas representáronse con máis naturalismo, o que facía o seu contido máis accesíbel para os espectadores, mentres que os retratos individuais facíanse máis evocadores e vivos. Johan Huizinga dixo que a arte da época debía estar totalmente integrada coa rutina diaria, para "encher de beleza" a vida devocional nun mundo moi ligado á liturxia e aos sacramentos. Despois do 1500, unha serie de factores volvéronse en contra do omnipresente estilo do norte, e non menos importante o auxe da arte italiana, cuxo atractivo comercial comezou a rivalizar coa arte holandesa en 1510 e superouna uns dez anos despois. Dous acontecementos reflicten de xeito simbólico e histórico este cambio: o transporte dunha Virxe co Neno de mármore por Miguel Anxo a Bruxes en 1506, e a chegada dos tapices de Rafael a Bruxelas en 1517, que foron moi visitados na cidade. Aínda que a influencia da arte italiana pronto se estendeu por todo o norte, esta á súa vez recorrera aos pintores do século XV, coa Madonna de Miguel Anxo baseada nun tipo desenvolvido por Hans Memling.
A pintura dos primitivos flamengos remata no sentido máis estreito coa morte de Gerard David en 1523. Varios artistas de mediados e finais do século XVI mantiveron moitas das convencións e frecuentemente, pero non sempre están asociadas á escola. O estilo destes pintores está a miúdo en desacordo co da primeira xeración de artistas. A principios do século XVI, os artistas comezaron a explorar representacións ilusionistas das tres dimensións. A pintura de principios do século XVI pódese ver como derivada directamente das innovacións artísticas e da iconografía do século anterior, con algúns pintores, seguindo os formatos e simbolismos tradicionais e establecidos do século anterior, continuando producindo copias de obras pintadas anteriormente. Outros caeron baixo a influencia do humanismo renacentista, volvéndose cara a ciclos narrativos seculares, xa que as imaxes bíblicas mesturáronse con temas mitolóxicos. A ruptura completa do estilo e da temática de mediados do século XV non se viu ata o desenvolvemento do manierismo do norte cara a 1590. Houbo unha superposición considerable e as innovacións de principios a mediados do século XVI pódense vincular ao estilo manierista, incluído o retrato secular naturalista, a representación da vida ordinaria (fronte á cortesá) e o desenvolvemento de paisaxes e paisaxes urbanas elaboradas que eran algo máis que vistas de fondo.
Cronoloxía
miniatura| Mestre da Vida da Virxe, unha Anunciación tardogótica, c. 1463-1490. Alte Pinakothek, Múnic As orixes da escola dos primeiros flamengos radican nas pinturas en miniatura do gótico tardío. Isto foi visto por primeira vez na iluminación do manuscrito, que despois de 1380 transmitiu novos niveis de realismo, perspectiva e habilidade para renderizar a cor, alcanzando o máximo punto cos irmáns Limbourg e o artista holandés coñecido como Hand G, a quen deixaron as follas máis significativas do Turín. -Habitualmente atribúense as horas de Milán. Aínda que a súa identidade non se estableceu definitivamente, Hand G, que contribuíu c. 1420, pénsase que foi Jan van Eyck ou o seu irmán Hubert. Segundo Georges Hulin de Loo, as contribucións de Hand G ás horas de Turín-Milán "constitúen o grupo de pinturas máis marabilloso que decorou algún libro e, para a súa época, a obra máis sorprendente que coñece a historia da arte".
Varios artistas asociados tradicionalmente ao movemento tiñan orixes que non eran nin holandeses nin flamengos no sentido moderno. Van der Weyden naceu Roger de la Pasture en Tournai. Os dous alemáns Hans Memling e o estoniano Michael Sittow traballaron nos Países Baixos nun estilo totalmente holandés. Simon Marmion é a miúdo considerado como un pintor dos primeiros holandeses porque proviña de Amiens, unha zona gobernada intermitentemente pola corte de Borgoña entre 1435 e 1471. O ducado de Borgoña estaba na súa máxima influencia, e as innovacións feitas polos pintores holandeses pronto foron recoñecidas en todo o continente. No momento da morte de van Eyck, as súas pinturas eran buscadas por ricos clientes de toda Europa. As copias das súas obras foron moi difundidas, un feito que contribuíu en gran medida á difusión do estilo holandés ao centro e ao sur de Europa. A arte centroeuropea estaba entón baixo a dobre influencia das innovacións de Italia e do norte. Moitas veces o intercambio de ideas entre os Países Baixos e Italia levou ao patrocinio da nobreza como Matthias Corvinus, rei de Hungría, que encargou manuscritos de ambas as tradicións.
A primeira xeración era alfabetizada, ben educada e sobre todo procedente de clases medias. Van Eyck e van der Weyden estaban moi situados na corte de Borgoña, con Van Eyck en particular asumindo papeis para os cales era necesaria a capacidade de ler latín; as inscricións atopadas nos seus paneis indican que tiña un bo coñecemento tanto do latín como do grego. [alpha 2] Varios artistas tiveron éxito financeiro e foron moi demandados nos países baixos e por patróns de toda Europa. Moitos artistas, incluídos David e Bouts, poderían permitirse o luxo de doar obras de gran tamaño ás igrexas, mosteiros e conventos que elixiran. Van Eyck era un valet de chambre (mozo de cámara) na corte de Borgoña e tiña fácil acceso a Filipe o Bo. Van der Weyden era un prudente investidor en accións e propiedades; Bouts tiña unha mentalidade comercial e casou coa herdeira Catherine "Mettengelde" ("co diñeiro"). Vrancke van der Stockt investiu en terreos.
miniatura|274x274px| Rogier van der Weyden, Retrato de dama, 1460. [[National Gallery of Art, Washington. Van der Weyden afastou o retrato da idealización cara a unha representación máis naturalista. ]] A influencia dos mestres do primitivo flamengo chegou a artistas como Stefan Lochner e o pintor coñecido como o Mestre da Vida da Virxe, os cales, traballando na Colonia de mediados do século XV, inspiráronse en obras importadas de van der Weyden e Bouts. Xurdiron novas e distintivas culturas pictóricas; Ulm, Núremberg, Viena e Múnic foron os centros artísticos máis importantes do Sacro Imperio Romano Germánico a principios do século XVI. Houbo un aumento da demanda de gravado (utilizando xilografías ou gravados en cobre) e outras innovacións prestadas de Francia e do sur de Italia. Algúns pintores do século XVI tomaron moito préstamo das técnicas e estilos do século anterior. Incluso artistas progresistas como Jan Gossaert fixeron copias, como a súa reelaboración de Madonna in the Church de Van Eyck. Gerard David relacionou os estilos de Bruxes e Antuerpen, a miúdo viaxando entre as cidades. Trasladouse a Antuerpen en 1505, cando Quentin Matsys era o xefe do gremio de pintores locais e os dous fixéronse amigos.
No século XVI as innovacións iconográficas e as técnicas pictóricas desenvolvidas por van Eyck convertéronse en estándares en todo o norte de Europa. Albrecht Dürer imitou a precisión de van Eyck. Os pintores gozaron dun novo nivel de respecto e de status; os clientes xa non simplemente encargaban obras senón que cortexaban os artistas, patrocinando a súa viaxe e expoñéndoos a novas e amplas influencias. Hieronymus Bosch, activo a finais do século XV e principios do XVI, segue sendo un dos pintores máis importantes e populares dos holandeses. Era anómalo porque tiña en gran parte representacións realistas da natureza, da existencia humana e da perspectiva, mentres que a súa obra está case totalmente libre de influencias italianas. As súas obras máis coñecidas caracterízanse en cambio por elementos fantásticos que tenden cara ao alucinante, tirando en certa medida da visión do inferno no díptico de Crucifixión e xuízo final de Van Eyck. Bosch seguiu a súa propia musa, tendendo ao moralismo e ao pesimismo. As súas pinturas, especialmente os trípticos, son das máis significativas e logradas do período flamengo tardío.
A reforma trouxo cambios na perspectiva e na expresión artística xa que as imaxes seculares e paisaxísticas superaban as escenas bíblicas. As imaxes sagradas mostráronse dun xeito didáctico e moralista, con figuras relixiosas marxinadas e relegadas a un segundo plano.