cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andrés Nocioni
Foi unha das pezas claves da Xeración Dourada, coa que gañou a medalla de ouro nos Xogos Olímpicos de Atenas 2004, o FIBA Diamond Ball 2008, os Campionatos FIBA Américas de 2001 e de 2011 e o Campionato Suramericano de Baloncesto de 2001; a medalla de prata do Campionato Mundial de Baloncesto do 2002, do Campionato FIBA Américas de 2003 e o Campionato FIBA Américas de 2015; ademais a medalla de bronce tanto do FIBA Diamond Ball 2004 como a dos Xogos Olímpicos de Pequín 2008, así tamén do Campionato FIBA Américas de 1999.
Paul Erdős
Paul Erdős (Erdős Pál [ɛrdøːʃ ˈpaːl], nado en Budapest o 26 de marzo de 1913 e finado en Varsovia o 20 de setembro de 1996 foi un matemático húngaro, considerado un dos máis prolíficos do século XX. Foi coñecido tanto pola súa práctica social das matemáticas (tivo máis de 500 colaboradores) e como pola súa excéntrica vida (a revista Time describiuno como o excéntrico dos excéntricos).
Traxectoria
Erdős naceu en 1913 e foi o único fillo sobrevivente de Anna e Lajos Erdős (antes Engländer). Os seus pais eran profesores de matemáticas xudeus e formaban parte dunha intensa comunidade intelectual. A fascinación de Erdos polas matemáticas iniciouse moi cedo e en 1934, con vinte e un anos, recibiu un doutoramento da universidade.
Moita da familia de Erdos, incluíndo o seu pai, dúas das súas tías e dous dos seus tíos, faleceron en Budapest durante o Holocausto. A súa nai sobreviviu agochada e el vivía en América, traballando no Instituto de Estudos Avanzados de Princeton.
Carreira
En 1934 mudouse a Manchester como profesor invitado e en 1938 aceptou un posto na Universidade de Princeton. Nese tempo desenvolveu o costume de viaxar de campus a campus. En 1952 o servizo de inmigración dos Estados Unidos denegoulle un visado de reentrada no país por razóns que non foron explicadas. dereita|miniatura|Counter-clockwise from left: Erdős, [[Fan Chung e o seu marido Ronald Graham no Xapón, 1986]]
A pesar de que Hungría formaba parte do Pacto de Varsovia e tiña limitada a liberdade dos seus cidadáns para entrar e saír do país, Erdős recibiu o privilexio de poder marchar e volver en 1956. En 1963 os Estados Unidos proporcionáronlle o visado e Erdős volveu incluír as universidades dese país nas súas viaxes. Erdős abandonou voluntariamente Hungría en 1973.
Obra matemática
Erdős foi un dos autores máis prolíficos das matemáticas, cunha obra só comparable á de Leonhard Euler; Erdős publicou máis artigos, sobre todo en colaboración con outros matemáticso, mentres que Euler publicou máis páxinas, a maioría obra propia. Erdős escribiu 1525 artigos matemáticos na súa vida.
Fontemaior
O topónimo galego Fontemaior pode referirse a:
Paul Erdős
Obra matemática
O seu estilo foi máis un "solucionador de problemas" que un "desenvolvedor de teorías". Segundo Joel Spencer "o seu lugar no panteón matemático do século XX é motivo de controversia porque se concentrou firmemente en certos teoremas e conxecturas ao longo da súa ilustre carreira". Erdős nunca gañou a medalla Fields nin escribiu con ninguén que a gañase.
Entre as súas contribucións destacan o desenvolvemento da teoría de Ramsey e a aplicación do método probabilístico. Erdős atopou unha proba para o postulado de Bertrand e descubriu a primeira proba elemental para o teorema do número primo con Atle Selberg. Porén, as circunstancias que conduciron ás demostracións foron motivo de disputa entre Erdős e Selberg. Erdős tamén contribuíu en campos nos que tiña pouco interese como a topoloxía, dando o primeiro exemplo de espazo totalmente inconexo que non é cero-dimensional.
Os problemas de Erdős
miniatura|Paul Erdős co matemático [[Terrence Tao cando este tiña dez anos (1985). Tao recibiu a medalla Fields en 2006.]] Durante a súa carreira, Erdős ofreceu cartos para as demostracións de problemas con solución descoñecida. A cantidade ía dende os 25 dólares a varios milleiros. Considérase que hai uns miles sen pagar, aínda que non hai unha lista oficial. A oferta permanece activa a pesar da morte de Erdős, e ten a Ronald Graham como o administrador informal. O problema máis coñecido é a conxectura de Collatz ou problema 3N + 1, para o que ofreceu 500 dólares.
Número de Erdős
Debido a que era un autor tan prolífico, os seus amigos crearon o número de Erdős como homenaxe. Un número de Erdős indica o grao de separación con Erdős baseado na súa colaboración con el ou con alguén que teña un número de Erdős. Hai aproximadamente 200000 matemáticos con número. Debido ás súas colaboracións con matemáticos, moitos científicos doutros campos, como a física, a enxeñería, a bioloxía e a economía tamén teñen número de Erdős. Mesmo o xogador de béisbol Hank Aaron pode considerarse que ten un número de Erdős de 1 porque ambos os dous autografaron a mesma bóla cando a Universidade de Emory lles concedeu un grao honorario o mesmo día.
Arcadi Oliveres
Arcadi Oliveres i Boadella, nado en Barcelona en 1945 e finado en Sant Cugat del Vallès o 6 de abril de 2021, foi un economista catalán e un recoñecido activista pola xustiza social e a paz.
Foi un dos promotores, xunto con Teresa Forcades, do movemento independentista Procés Constituent a Catalunya.
Carcinoloxía
miniatura|240px|[[Lumbrigante, un crustáceo.]]
A carcinoloxía, dos elementos carcino- e -loxía, do grego καρκινο-, de καρκίνοσ karkínos, "cangrexo" (e tamén "cácer") e -λογια, de λόγοσ logos, "palabra", "explicación", "tatado", é a rama da zooloxía que estuda aos crustáceos.
Debido ao duplo significado que en grego ten a palabra καρκίνοσ, carcinoloxía é tamén o nome da especialidade da medicina que estuda os cancros ou tumores malignos.
Por iso algúns prefiren usar o pouco estendido termo malacostracoloxía, de malaco-, tirado do grego μαλακο-, de μαλακός malakós, "brando" e -loxía (etimoloxía pouco afortunada, pero que se usa en malacostráceos (Malacostraca), nome do grupo que comprende os crustáceos máis coñecidos) e que, por inapropiado, non debe confundirse con malacoloxía, ou parte da zooloxía que estuda os moluscos, animais "de corpo brando"·
Un biólogo que traballa en carcinoloxía é un carcinólogo.
Lamas, Carcacía, Padrón
Lamas é un lugar da parroquia de Carcacía no concello coruñés de Padrón, na comarca do Sar.
Toponimia
O orónimo provén do latín, e indica un lugar con lama ou lodo.
Verme da seda
O verme da seda é a larva ou eiruga da avelaíña (ou bolboreta) da seda doméstica, tamén chamada bómbice, de nome científico Bombyx mori. Este lepidóptero é máis coñecido pola súa eiruga, que é a que produce os casulos de seda, que polo adulto. É un insecto economicamente importante, xa que é o principal produtor de seda natural. Aínda que se lle chame "verme" pola súa forma, non ten nada que ver cos verdadeiros vermes (anélidos, nematodos...), e, estritamente falando, tampouco é unha bolboreta (diúrna) senón unha avelaíña. O verme da seda aliméntase esencialmente de follas de moreira branca (Morus alba), aínda que poden comer tamén follas doutras especies de moreira e incluso doutras plantas da familia como Macula pomifera. As avelaíñas da seda domésticas dependen totalmente do ser humano para a súa reprodución, como resultado de milenios de crianza selectiva. As avelaíñas da seda silvestres das cales derivan son diferentes (xa que non foron criadas selectivamente) e non serían comercialmente viables na produción de seda.
A sericultura é a cría do verme da seda para producir seda en bruto e leva practicándose desde hai polo menos 5 000 anos na China, desde onde se espallou a Corea e o Xapón, a India e posteriormente a Occidente. O bómbice (Bombyx mori) foi domesticado a partir da avelaíña da seda silvestre Bombyx mandarina, que vive desde o norte da India ao norte da China, Corea, o Xapón e as rexión do extremo oriente ruso. O bómbice domesticado deriva das variedades chinesas e non das xaponesas ou coreanas.
É improbable que o bómbice fose criado de forma doméstica antes do Neolítico, porque as ferramentas para fabricar grandes cantidades de fío de seda non estaban desenvolvidas. O B. mori domesticado e o B. mandarina silvestre aínda poden cruzarse e ás veces prodúcense híbridos.
Tipos
Os vermes da seda das moreiras poden ser clasificados en tres grupos ou tipos relacionados. O grupo principal de vermes da seda é o dos univoltinos ("uni-"=un, "voltino"=frecuencia de reprodución; unha reprodución por ano) e bivoltinos (dúas reproducións por ano). Os univolitinos están ligados coa área xeográfica correspondente a Europa. Os ovos deste tipo hibernan durante o inverno debido ao clima frío, e aparéanse só en primavera, xerando seda só unha vez por ano. O segundo tipo é o dos bivolitinos, que se encontran normalmente na China, o Xapón e Corea. A súa reprodución ten lugar dúas veces por ano, o que é posible grazas aos climas lixeiramente cálidos da zona que permiten dous ciclos vitais completos. O terceiro tipo é o dos polivoltinos, que só poden encontrarse nos trópicos, cuxos ovos eclosionan en só de 9 a 12 días, polo que poden completar ata oito ciclos vitais nun ano.
Ciclo vital e obtención da seda
miniatura|250px|esquerda|Bómbice (Bombyx mori) adulto miniatura|250px|esquerda|A avelaíña da seda silvestre [[Bombyx mandarina da que deriva o verme da seda domesticado]]
Os ovos do bómbice tardan uns 14 días en eclosionar orixinando as larvas, que se dedican a comer sen parar. Teñen preferencia polas follas da moreira branca (Morus alba), e son atraídos por unha substancia olorosa producida pola planta chamada cis-xasmón, orixinada por descarboxilación do ácido xasmónico. Porén, non son monófagos, xa que poden comer outras especies de Morus, e outras moráceas, prncipalmente a Macula pomifera. Están cubertas con pequenos pelos negros. Cando a cor da cabeza se volve máis escura, iso indica que están a piques de realizar a muda. Despois da muda, xorde unha fase de ínstar do verme da seda, branca, espida e con pequenos cornos no dorso.
Unha vez que mudaron catro veces, os seus corpos fanse lixeiramente amarelos e a pel faise máis tirante. Entón, as larvas prepáranse para entrar na fase pupal do seu ciclo vital, e encérranse nun casulo feito de seda que eles mesmos producen e tecen orixinada nas súas glándulas salivares. A muda final de larva a pupa ten lugar dentro do casulo, que proporciona unha cuberta protectora vital durante a metamorfose do estado pupal, no que a pupa permanece inmóbil e é moi vulnerable. Moitos outros lepidópteros producen casulos, pero só uns poucos, os Bombycidae, en especial o xénero Bombyx, e os Saturniidae, principalmente os do xénero Antheraea, foron explotados para a fabricación de seda téxtil.
Se se permite que o animal sobreviva despois de que teceu o seu casulo durante toda a fase pupal, este libera encimas proteolíticos que fan un burato no casulo, polo cal emerxe a avelaíña adulta. Pero estes encimas destrúen a seda e poden causar que as fibras de seda rompan en fragmentos que poden ter unha lonxitude aleatoria, o que reduce de forma importante o valor das febras de seda, pero poden usarse como "recheo" dispoñible na China e outras partes para edredóns, chaquetas etc. Para impedir esta rotura da seda, férvense os casulos para que a calor mate o animal e ademais a auga fai máis doado o desenredado do casulo. Nalgúns países cómese o propio verme da seda cocido no casulo.
Como o proceso de obtención da seda implica matar as larvas no seu casulo, a sericultura foi criticada polos activistas dos dereitos dos animais. Mahatma Gandhi criticou tamén a produción de seda baseándose na filosofía Ahimsa que predica "non facer dano a ningún ser vivo". Tamén promoveu a seda ahimsa, que é seda salvaxe, feita cos casulos de avelaíñas da seda silvestres ou semisilvestres. No inicio do século XXI a organización de defensa dos animais PETA fixo campaña contra a seda.
O bómbice adulto non pode voar, ao contrario da especie silvestre B. mandarina, cuxos machos voan para encontrar as femias. Algúns bómbices poden emerxer do casulo con capacidade de elevarse e permanecer no aire, pero non poden reaizar un voo sostido. Os bómbices teñen unha envergadura alar de 3 a 5 cm e un corpo branco e peludo. As femias son de dúas a tres veces máis voluminosas que os machos (porque portan moitos ovos), pero teñen unha coloración similar. Os Bombycidae adultos teñen pezas bucais reducidas e non se alimentan, aínda que un coidador humano pode alimentalas. A larva é moi voraz.
miniatura|dereita|Casulos de B. mori
O casulo está feito dunha soa febra de seda de xeralmente 300 a 900 m de longo. As fibras son moi finas e brillantes, duns 10 μm de diámetro. Cómpren uns 2 000 a 3 000 casulos para obter 0,4 kg de seda. Prodúcense ao ano polo menos uns 28 millóns de quilos de seda bruta, para o que se necesitan 10 mil millóns de casulos.
Fases do ciclo vital
Os vermes da seda, como calquera outra eiruga, pasan por catro fases básicas de desenvolvemento: ovo, larva, crisálide ou pupa e imago ou adulto. O ciclo biolóxico en días é así:
Ovos
miniatura|Verme da seda.
Os ovos teñen entre 1 e 1,5 milímetros de longo. A súa cuberta é unha membrana de materia quitinosa, que vai desde o amarelo claro ao gris lousa e finalmente a un ton violeta ou verdoso. Os ovos sen fertilizar distínguense inmediatamente por manteren a coloración amarelada, os grises escuros son normais, se teñen unha cor verdosa axiña eclosionan.
Larvas
Para continuar a crianza sácanse as caixas cos ovos, que se conservaron en refrixeración desde o ano anterior, e déixanse a temperatura ambiente. A incubación dura arredor de quince días, aínda que en climas fríos a eclosión non se produce ata que pasou o inverno, normalmente arredor do principio da primavera (os primeiros contra mediados de febreiro), mais sempre dependendo da temperatura ambiental. Este mecanismo permítelles madurar ao mesmo tempo que as follas de moreira para que poidan alimentarse cando as follas se encontren no seu momento óptimo. Os vermes nacen de mañá, de 08:00 a 12:00 h. As moreiras ideais para as primeiras follas son as menos podadas. As follas pódense conservar nunha bolsa de plástico, sen aire, no frigorífico, aproximadamente unha semana.
É recomendable non ter máis de 20 vermes por caixa mediana de zapatos. Os demais pódense deixar na moreira.
No corpo dun verme da seda podemos distinguir:
Mudas
Cando van mudar, permanecen inmóbiles durante un ou dous días, deixan de comer, fan unha pequena base de seda e quedan coa cabeza ergueita e apoiados só nas patas traseiras (situación chamada sono de muda), e non se debe tocalos, xa que poden desprenderse da súa suxeición e logo non poder quitarse a pel.
Mudarán primeiro a codia cefálica (que á medida que vai encollendo permite saber a proximidade do momento da muda), da que xurdirá unha cabeza de cor clara e de tamaño notablemente maior á anterior e despois a pel externa e unha pequena parte da pel interna (anal). Tras mudar, a cor da eiruga aparecerá "sucia" e a súa pel engurrada e algo húmida, que secará e se alisará transcorridas unhas horas.
Tras catro destas mudas, a larva alcanza os 8 cm de lonxitude e os 12 aneis nos que está estruturada son claramente visibles, a cor gris do nacemento tornará ou a branca ou amarela clara ou a branca con bandas negras que separan os aneis.
Crisálide
miniatura|Casulos de Bombyx mori. miniatura|Exemplar femia adulto. Ao cabo de arredor dun mes, a eiruga busca un lugar seco e illado, onde fabricará o casulo para pasar á fase de crisálide (tamén coñecida como pupa); esta pode ser de cor branca, amarela ou laranxa.
Cando faltan de 2 a 4 días para facer o casulo, os vermes adoitan ir amarelando desde a parte posterior progresivamente ata a cabeza. A zona máis amarela faise máis branda e o verme encolle de tamaño. Adoitan defecar unha materia de cor verde e brando, algúns incluso líquidos verdosos ou amarelados. Vólvense máis torpes ao andar e as propatas teñen menos agarre.
A larva emprega o amidón das follas de moreira que consumiu, transformado en dextrina polo seu metabolismo, para producir o fío de seda. O aparato destinado a este efecto está composto por dúas glándulas situadas debaixo do tracto dixestivo, cuxos condutos van dar á fileira situada no undécimo anel. O material, líquido no interior do corpo, solidifica en contacto co aire. Xirando sobre si mesma, fabrica arredor do seu corpo unha envoltura oval formada por un único fío que ás veces pode chegar a máis dun quilómetro de longo. O proceso lévalle dous ou tres días. O baleiramento completo das glándulas de seda incita a pupación, que dura uns vinte días en condicións normais, ao cabo dos cales xorde unha nova avelaíña.
En ocasións e por diferentes circunstancias (comida escasa ou inadecuada, defectos xenéticos, condicións externas adversas...) os vermes non logran crear o seu casulo e deben realizar a metamorfose ao descuberto, o cal, aínda que reduce a súa probabilidade de supervivencia, non é un impedimento para a finalización normal do seu ciclo vital.
Cando todos os casulos están terminados e son xa consistentes, é recomendable quitalos da caixa onde estaban, quitar os restos de seda que teñan e poñelos moutra caixa. Así déixase espazo para que fagan novos casulos o resto dos vermes.
Aos sete días fai unha muda e pasa a crisálide.
Avelaíña adulta
Ao eclosionar da crisálide, a avelaíña rompe o casulo cunha secreción ácida encimática que separa os fíos de seda e sae ao exterior, e durante os 3 a 15 días que adoita vivir non se alimentará; tan só buscará parella para poder efectuar unha posta de ovos.
As avelaíñas da seda nacen normalmente de noite e, cando isto se produza, deben retirarse os casulos baleiros, xa que moitas veces as avelaíñas poñen os ovos enriba.
Ao saíren e días despois, a femia expulsa líquido interno de cores que van da laranxa á marrón. O macho é dun tamaño lixeiramente menor e móvese moito máis que as femias; ademais, teñen o abdome máis estilizado e ás máis grandes; con todo, é moi raro que algún deles logre voar.
A cópula dura algunhas horas nas cales os suxeitos apenas se moverán e quedarán enlazados polo extremo do abdome. Neste proceso intercambian o material xenético. Despois o macho buscará outra parella e a femia dedícase á posta, na cal pegará os seus ovos por medio dun potente adhesivo, e tempo despois morrerá.
Investigación
miniatura|Ovo de B.mori. O que seguramente é o primeiro estudo dos vermes da seda aparece no libro de [[Robert Hooke Micrographia de 1665]]
Debido ao seu pequeno tamaño e facilidade para crialos, os vermes da seda utilízanse como organismos modelo no estudo da bioloxía dos lepidópteros e artrópodos. Fixéronse descubrimentos sobre feromonas, hormonas, estruturas cerebrais e fisioloxía utilizando como modelo o veme da seda. Un exemplo foi a identificación molecular da primeira feromona coñecida, o bombykol, para o que se necesitaron extractos de 500 000 individuos debido ás pequenas cantidades de feromona producidas por cada individuo
Os Kraig Biocraft Laboratories utilizando descubrimentos feitos nas Universidades de Wyoming e Notre Dame colaboraron nun esforzo conxunto para crear un verme da seda que está xeneticamente alterado para producir seda de araña. En 2010, anunciouse o éxito deste intento.
Investigadores do Tufts Medical Center desenvolveron un armazón feito de seda esponxosa que ten un aspecto e textura similar aos tecidos humanos. Implántase durante operacións de cirurxía reconstrutiva de ligamentos, tendóns e outros tecidos danados humanos. Tamén crearon implantes feitos de seda e compostos farmacolóxicos que poden ser implantados baixo a pel para que liberen medicamentos de forma continua e gradual.
Rispetto
O rispetto é unha composición poética italiana de orixe popular que recibe este nome porque nela o poeta rende homenaxe á muller amada.
Verme da seda
Investigación
Investigadores do MIT Media Lab experimentaron con vermes da seda para ver como podían tecer seda sobre superficies con diferentes curvaturas. Atoparon que colocados en redes de liñas especialmente rectas, os vermes da seda conectaban as liñas veciñas con seda, tecendo directamente sobre a forma que se lles daba. Usando estes coñecementos construíron un pavillón de seda con 6 500 vermes da seda durante varios días.
Rispetto
O rispetto consta dunha cuarteta de hendecasílabos en rima alterna (ABAB), seguida por un ou dos dísticos de hendecasílabos en rima pareada.
Verme da seda
Domesticación
A variedade domesticada comparada coa forma silvestre, incrementou o tamaño do casulo, a velocidade de crecemento e a eficiencia da dixestión. Tamén aumentou a tolerancia á presenza humana e a ser manipulado e vivir en condicións de superpoboación. Non pode voar, polo que necesita a axuda humana para encontrar parella, e non ten medo ante os potenciais predadores. Estes cambios fixérona enteiramente dependete dos humanos para a súa supervivencia. Os ovos mantéñense nunha incubadora para facilitar a súa eclosión.
Rispetto
Os rispetti continuados forman unha serie de composicións unidas entre si polo mesmo tema; os rispetti soltos preséntanse nunha serie mais sen vínculos internos.
Verme da seda
Crianza
miniatura|280px|esquerda|Vermes da seda e follas de moreira situadas en bandexas (Obra de [[Liang Kai titulada Sericultura c. século XIII.]] miniatura|280px|Pupas. miniatura|280px|dereita|Casulos do verme da seda pesados e escollidos (Sericultura de Liang Kai).
Rispetto
O rispetto pasou á poesía culta sobre todo no século XV con Poliziano e Luigi Pulci, e retomárono esporadicamente no século XIX Francesco Dall'Ongaro, Giosué Carducci e Giovanni Pascoli.
Verme da seda
Crianza
Os vermes da seda foron domesticados primeiramente na China hai uns 5 000 anos. Desde entón, a capacidade de produción de seda da especie utilizada incrementouse en case 10 veces máis. O verme da seda é un dos poucos organismos onde se aplicaron os principios da xenética e os cruzamentos para conseguir un rendemento óptimo da produción.
A crianza do verme da seda está enfocada ao melloramento global do verme da seda desde un punto de vista comercial. Os principais obxectivos son mellorar a fecundidade (a capacidade de posta de ovos dunha estirpe), a saúde das larvas, a cantidade de casulos e a produción de seda, e a resistencia a enfermidades. As larvas saudables dan lugar a unha maior taxa de pupación e maior peso dos casulos e, por tanto, a unha colleita de casulos mellor. A saúde depende de factores como unha mellor taxa de pupación, poucas mortes de larvas, duración da fase larvaria máis curta (unha duración das larvas máis curta diminúe a posibilidade dunha infección) e máis larvas do quinto ínstar de tons azulados (que son máis saudables que as de tons marróns avermellados). A cantidade de casulos e seda producida están directamente relacionados coa taxa de pupación e o peso da larva. A calidade dos casulos e da seda depende de varios factores incluíndo a xenética.
Afeccionados aos vermes da seda
O verme da seda foi tamén criado por afección en países como China, Suráfrica, Zimbabwe e Irán. Con frecuencia son os nenos os que crían aos vermes da seda como mascotas. Esta práctica xerou en Suráfrica variedades locais de vermes da seda extremadamente resistentes, porque están suxeitos a condicións duras coas que non se encontran as variedades criadas comercialmente. Porén, estes vermes que non foron cruzados selectivamente, é posible que teñen unha produción de seda inferior e outras características non desexables.
Xenoma
O xenoma completo do verme da seda publicouno en 2008 o International Silkworm Genome Consortium. As secuencias do borrador foran publicadas anteriormente en 2004.
O xenoma do verme da seda é de tamaño medio, de arredor de 432 pares de megabases.
Nas liñas domésticas encontrouse unha alta variabilidade xenética, aínda que é menor que nos vermes da seda silvestres (cun 83% de variación xenética silvestre). Isto suxire que houbo un só evento de domesticación e que esta ocorreu nun curto período de tempo, no que un gran número de vermes da seda silvestres foron recolleitados para a súa domesticación. Porén, quedan sen reslver cuestións importantes: "Se este evento foi nunha soa localidade ou nun curto período de tempo en varias localidades non pode ser descifrado a partir dos datos". Hai tamén que identificar a área da China na que tivo lugar esa domesticación.
Lendas sobre o verme da seda
Na China hai unha lenda sobre o descubrimento do verme da seda, que di que o fixo a antiga emperatriz Lei Zu, esposa do emperador amarelo e filla de XiLing-Shi. A emperatriz estaba tomando o té baixo unha árbore cando lle caeu un casulo de verme da seda na súa cunca de té. Cando o sacou e empezou a desenredar a seda e enrolala sobre o seu dedo, foi sentindo unha cálida sensación. Cando se esgotou a seda puido ver a larva que estaba dentro. Decatouse inmediatamente que esta eiruga era a que producía a seda. Ensinou isto ao seu pobo e isto daría comezo á crianza do verme da seda. Existen moitas outras lendas sobre o verme da seda.
Enfermidades do verme da seda
Entre as doenzas que pode padecer o verme da seda salientan as seguintes:
Medicina tradicional chinesa
Na medicina tradicional chinesa o verme da seda vense utilizando desde hai miles de anos.
A Fonte Seca
O topónimo galego A Fonte Seca pode referirse a:
O Cascallal, Xoibán, Vilalba
O Cascallal é un lugar da parroquia de Xoibán, no concello lugués de Vilalba, na comarca da Terra Chá.
Qala
Qala é un filme acerbaixano de 2008 dirixido por Shamil Nacafzada. Foi escollido como candidato de Acerbaixán para o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa na 81ª edición dos premios, mais finalmente non foi nomeado.
Shuri-te
Shuri-te ( kanji: 首里手, hiragana: しゅりて), ou Suidī (en lingua okinawana), é un estilo dos tres estilos primordiais de karate, que foi creado aínda na época en que a arte marcial de Okinawa era coñecida como Tode, ou "man chinesa". A súa denominación se debe á súa orixe, porque xurdiu na cidade de Shuri, a vella capital do extinguido Reino de Ryukyu, actualmente unha provincia xaponesa.
O conxunto principal de técnicas comprende golpes retos e defensas en ángulo. Para conservar a forza, os golpes ofensivos visan sempre un punto vital, o que mostra a primacía de golpes contundentes (atemi waza), como moquetes e patadas, que teñen a finalidade de acabar cun combate nun único movemento, coñecido como ikken hissatsu.
Oroxenia acadiana
A oroxenia acadiana ou oroxénese acadiana é un episodio de formación de montañas no leste de Norteamérica de longa duración que empezou no Devoniano medio e chegou ao seu clímax a inicios do Devoniano tardío. Estivo activa aproximadamente durante 50 millóns de anos, empezando hai uns 375 millóns de anos, con eventos deformacionais, plutónicos e metamórficos que se estenderon ao Mississippiano temperán. A oroxenia acadiana é a terceira das catro oroxenias que crearon o oróxeno dos Apalaches e a súa cunca. As oroxenias que a precederon foron a Potomac e a tacónica, que foron seguidas por unha etapa de rift e deriva no Neoproterozoico tardío. A oroxenia acadiana implicou unha serie de colisións dos fragmentos continentais de Avalonia co continente de Laurentia. Xeograficamente, a oroxenia acadiana estendíase desde as provincias marítimas canadenses migrando en dirección suroeste cara a Alabama. Porén, a rexión do norte dos Apalaches, desde Nova Inglaterra cara ao noroeste ata a rexión de Gaspé do Canadá, foi a zona máis afectada polas colisións. O seu nome procede do nome da antiga rexión canadense de Acadia.
miniatura|Reconstrución [[paleoxeografía|paleoxeográfica que mostra a área da cunca dos Apalaches durante o Devoniano medio. ]]
Palaeoxeografía
Durante a época da oroxenia acadiana, o Devoniano medio (hai 385 millóns de anos), a paleolatitude de Laurentia era próxima ao ecuador no hemisferio sur, entre os 0° e os 30° S de latitude. A paleolatitude de Laurentia non cambiou moito durante o Devoniano. Por outra parte, Gondwana viaxara unha gran distancia, de modo que no Ordovícico o polo Sur estaba localizado no norte de África (parte de Gondwana), desde onde despois se moveu ao oeste do sur de Chile durante o Silúrico, e moveuse de novo en dirección a África central durante o Devoniano. Porén, investigacións máis recentes, feitas por Scotese e McKerrow, indican que no Devoniano tardío o polo Sur estaba no norte da Arxentina central en lugar de no norte de África, o que está apoiado por probas paleoclimáticas. A paleolatitude de Gondwana durante o Devoniano medio e tardío eran latitudes intermedias de 50° S.
O choque entre Laurentia e Avalonia que creou o oróxeno acadiano tivo como resultado o peche da parte sur do océano de Xápeto e a formación dun cinto de altas montañas. Despois da colisión acadiana, Gondwana empezou a recuar de Laurentia deixando atrás os terreos recentemente acrecionados de Avalonia. A medida que Gondwana se separaba, abriuse un novo océano, o océano Reico, durante o Devoniano medio e tardío, e posteriormente o seu peche daria lugar á formación da oroxenia alleghaniana.
Laurentia
Laurentia é o paleocontinente norteamericano, que tamén incluía a parte noroeste da actual Irlanda, Escocia, Groenlandia, a norte da rexión de North Slope de Alasca e a península de Chukotsk do nordeste de Rusia. Durante a época ordovícica-silúrica, Laurentia permaneceu na mesma paleolatitude, lixeiramente ao sur do ecuador no hemisferio sur, e relativamente na mesma paleolonxitude. Os principais eventos tectónicos definitorios son a secuencia rift do Neoproterozoico desde a fragmentación das rochas de basamento da oroxenia de Grenville, a subsidencia térmica relacionada coa secuencia de deriva do Cámbrico temperán ao Ordovícico medio durante a apertura do océano de Xápeto, os eventos acrecionais apalachianos coa beira leste continental, e as resultantes cunca de antepaís e cuñas clásticas.
Terreos de Avalonia
Os terreos que constituían Avalonia son os actuais países do norte de Francia e as Ardenas de Bélxica, Inglaterra, Gales, sueste de Irlanda, leste de Terra Nova, Nova Escocia, sur de Nova Brunswick e algunhas partes costeiras de Nova Inglaterra. O basamento constaba de rochas de arco de idade precámbrica tardía e crese que chegaron procedentes da marxe de Gondwana nalgún momento do Ordovícico temperán. Avalonia separouse de Gondwana durante o comezo da actividade ígnea nas Ardenas, Gales e sueste de Irlanda na que subduciu a codia oceánica do mar de Tornquist. Moveuse en dirección norte e probablemente colisionou con Báltica no Ordovícico tardío e despois con Laurentia no Devoniano tardío. As probas disto son consistentes cos datos paleomagnéticos que sitúa Avalonia nunha latitude temperada durante o Ordovícico e en latitudes subtropicais desde o Ordovícico tardío ata o Devoniano.
Resumo dos eventos oroxénicos
A oroxenia acadiana foi o resultado dunha converxencia oblicua ou un movemento transcorrente amplo ao longo dunha falla de desgarre que representa a zona de converxencia entre Laurusia/Laurentia (Norteamérica) e os terreos de Avalonia. Un ou máis dos terreos de Avalonia acrecionáronse á beira leste de Laurentia, máis probablemente comezando a finais do Devoniano temperán.
As probas da oroxenia acadiana son abondosas e están moi espalladas no norte dos Apalaches, rexistradas polo plutonismo e a migración da fronte de deformación do norte dos Apalaches cara ao cratón. Na parte central do sur dos Apalaches, as evidencias da oroxenia acadiana son escasas e encóntranse principalmente no plutonismo do Blue Ridge e o metamorfismo do terreo de Cat Square.
A oroxenia acadiana experimentou polo menos tres grandes fases de deformación, e nalgúns lugares foron recoñecidas discordancias. Estas fases foron chamadas tectofases e representaban a secuencia de choques que aconteceron cando os terreos de Avalonia se acrecionaron a Laurentia. Como resultado destas tectofases, orixináronse deltas nas partes adxacentes do cratón estable da beira leste de Laurentia. Estes deltas describíronse como cuncas de antepaís, cuñas clásticas de complexo de delta, que son responsables dos grandes volumes de sedimentos que se acumularon na cunca dos Apalaches.
Choque
miniatura|300px|A oroxenia apalache é o resultado de tres colisións continentais. USGS Como se mencionou previamente, a oroxenia acadiana formouse por unha converxencia oblicua ou un amplo movemento transcorrente ao longo dunha gran falla de desgarre que se movía en dirección sueste. Os terreos de Avalonia acrecionáronse coa beira leste de Laurentia durante o Devoniano medio e tardío. Isto foi unha colisión continental na que Báltica/Avalonia subduciu oblicuamente por debaixo da beira leste de Laurentia, pechando o sur do océano de Xápeto e orixinando un alto cinto de montañas.
A colisión iniciou unha secuencia de eventos nos que as rochas anteriores de Laurentia e Avalonia foron sometidas a deformacións, plutonismo, metamorfismo e levantamentos tectónicos que aconteceron nunha grande área do leste de Laurentia. Durante o decurso da oroxenia, formáronse novas fallas, mentres que as fallas máis antigas foron reactivadas. A deformación acadiana e o metamorfismo foron asimétricos a través do oróxeno. Os plutóns acadianos fixeron intrusión en cada cinto, a diferenza da deformación e metamorfismo, xa que Avalonia se librou de gran parte dos danos sufridos polas rochas noutras localidades. Durante o Devoniano medio, formáronse centros de volcanismo e levantamento na rexión de Nova Inglaterra e desprendéronse de material clástico de gran fino vertido no mar interior que cubría unha gran parte da Apalachia meridional e central. Hoxe, porcións das antigas masas de terra da antiga Avalonia aparecen en cintos de afloramentos espallados ao longo da beira leste de Norteamérica. Un destes cintos aparece en Terra Nova, outro forma o basamento de boa parte da rexión costeira de Nova Inglaterra desde o leste de Connecticut ao norte de Maine, onde se coñece como o Bloque litotectónico costeiro.
A colisión entre Laurentia e os terreos de Avalonia foi en realidade máis complexa do que se describiu antes. A colisión está dividida en tres choques, ou posiblemente catro tectofases, que representan un choque sucesivo dos terreos de Avalonia co leste de Laurentia.
Tectofases
Como as grandes cuñas clásticas e depósitos de cunca están distribuídos nunha progresión en dirección suroeste, asúmese que se orixinaron de áreas preto de promontorios, áreas ao longo da marxe continental onde a deformación está concentrada. Como se indicou antes, postulouse que houbo tres ou posiblemente catro tectofases que representan a crecente converxencia ou posible colisión entre os promontorios das marxes continentais e os terreos de Avalonia. A primeira destas tectofases estivo localizada no promontorio do St. Lawrence no norte de Nova Inglaterra e nas provincias marítimas canadenses. A tectofase de St. Lawrence estivo activa durante o Devoniano temperán e medio cunha intensa deformación transpresional, que formou unha cunca na península de Gaspé, norte de Nova Brunswick e norte de Nova Inglaterra. As cuñas clásticas estaban presentes na área, pero as probas da súa existencia foron destruídas na súa maioría polo tectonismo posterior.
A segunda tectofase, durante o Devoniano medio, representa a colisión co promontorio de Nova York. A migración cara ao sur da deformación reflicte a terceira tectofase, que marca o choque dos terreos de Avalonia co promontorio de Virxinia no Devoniano tardío e medio. Os efectos dos promontorios de Nova York e Virxinia xuntos produciron o complexo do delta de Catskill.
A medida que a migración da deformación ao longo da zona de falla continuou cara ao sur, durante o Mississippiano temperán, o choque final ocorreu contra o promontorio de Alabama. Ettensohn denominou despois á cuarta tectofase tectofase mississippiana da oroxenia acadina, xa que demostraba unha duración infrecuentemente longa (do Mississippiano ao Pennsilvaniano temperán). Seguidamente, as cuñas clásticas equivalentes de Pocono pode dicirse que encheron o mar epicontinental. A deposición dos carbonatos do Mississippiano medio marca o final da oroxenia acadiana e do complexo do delta de Catskill.
Cunca de antepaís acadiana
As cuncas de antepaís son produto da carga deformacional tectónica ou engrosamento cortical ao longo do oróxeno, unha consecuencia do acabalgamento e dobramento. O antepaís acadiano considérase unha cunca de antepaís retroarco, que aparece na litosfera continental supraxacente (da zona de subdución), a carón dun cinto de dobramentos e acabalgamentos de antepaís tras un arco de marxe continental. O resultado inicial desta carga é un movemento que crea unha protuberancia e o levantamento do antepaís, que xera unha discordancia localizada. A distribución das discordancias mostra un padrón asimétrico en relación cos promontorios. Despois destes levantamentos prodúcese subsidencia, que ten lugar no lado cratónico do oróxeno debido ao axuste isostático rexional da carga na litosfera. Unha vez que a propagación das forzas que empurran declina, teñen tempo de desenvolverse un relevo substancial e redes de drenaxe, e como resultado o sedimento clástico máis groso é erosionado e transportado á cunca de antepaís.
As estruturas de basamento da cunca de antepaís dos Apalaches a inicios da oroxenia acadiana foron reactivadas durante a flexión litosférica do antepaís. Estas estruturas afectaron a evolución da cunca de antepaís e os padróns de sedimentación, e as fallas preexistentes dividiron a cunca en rexións de levantamento controlado por fallas e depocentros (zonas de maior grosor das rochas sedimentadas na cunca).
Complexo do delta acadiano
A cunca dos Apalaches durante o Devoniano medio e o Mississippiano temperán caracterizouse por presentar grandes volumes de rochas sedimentarias deltaicas que foron depositadas na cunca de antepaís acadiana como resposta á oroxenia acadiana. Estes depósitos esténdense desde o Nova York central e Pennsilvania cara ao oeste ata Ohio e cara ao sur ao longo dos montes Apalaches a través de Virxinia e Tennessee ata Alabama. O complexo do delta acadiano é clasificado en dous deltas, o delta de Catskill de idade devoniana superior ou media, e o delta de Price-Rockwell (Pocono) de idade devoniana tardía e mississippiana temperán. O complexo do delta acadiano está acoplado ás catro tectofases da oroxenia acadiana, tanto en canto á procedencia coma ás características deposicionais. O relevo resultante da oroxenia foi a fonte fundamental de sedimentos dos deltas.
Os estatos siliciclásticos do Devoniano medio ao Mississippiano inferior depositados no delta de Catskill, inclúen lousas negras e grises, arxilosas. Os estratos están depositados nun padrón de catro estadios que se observa en cada tectofase. A formación da cunca de antepaís por subsidencia rápida iniciou unhas secuencias transgresivas que depositaron lousas negras de cunca. Unha vez que se depositaron ditas lousas, a migración da deformación continuou cara ao sur, e dominou a regresión, particularmente no lado leste da cunca. A medida que se intensificou a colisión, a subsidencia na cunca de antepaís minguou, e a sedimentación foi substituída por un influxo de lousas limosas calcarias e carbonatos. Estes depósitos reflicten pequenos ciclos transgresivos-regresivos nos ambientes de plataforma da fronte do delta. O terceiro estadio está representado por un levantamento rexional, que acompañou a colisión dun terreo de Avalonia cun promontorio, e seguidamente, desenvolveuse unha desconformidade. O estadio cuarto final está representado pola quiescencia tectónica cunha deposición moi estendida de carbonatos nun mar en lenta transgresión.
Sucastro, Ver, Bóveda
Sucastro é un lugar da parroquia de Ver, no concello lugués de Bóveda. Está situado a 357 metros de altitude, na estrada LU-546, na beira do río Mao.
Víctor Rivas
Víctor Rivas Villa, nado en Pontevedra en 1965, é un debuxante e ilustrador galego.
Traxectoria
Como debuxante contribuíu a publicacións como Golfiño ou Atlántico Diario e tamén ilustrou varios libros entre os que se conta o xogo de rol galego As Crónicas de Gáidil. Desde 2008 compaxina traballos de ilustración e BD para editoriais tanto galegas, españolas e internacionais principalmente no ámbito da LIX.
Organización Mundial da Saúde
miniatura|Sede da OMS en [[Xenebra, Suíza|Xenebra, Suíza.]] A Organización Mundial da Saúde (OMS, ou WHO, nas súas siglas en inglés), é o organismo das Nacións Unidas especializado en saúde, foi creado o 7 de abril de 1948, institución dependente das Nacións Unidas.
Historia
O primeiro esbozo da OMS xurdiu da Conferencia Internacional de saúde celebrada en xullo de 1946. Nesta reunión, organizada por iniciativa do Consello Económico e Social da ONU, redáctanse os primeiros estatutos da OMS.
A primeira reunión da OMS tivo lugar en Xenebra, Suíza en 1948.
En 2009 recibiu o Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional.
Constitución da OMS
A Constitución foi adoptada pola Conferencia Sanitaria Internacional, celebrada en Nova York do 19 de xuño ao 22 de xullo de 1946, asinada o 22 de xullo de 1946 polos representantes de 61 Estados e entrou en vigor o 7 de abril de 1948.
Os seus principios son:
Os 194 Estados Membros da OMS gobernan a Organización por conduto da Asemblea Mundial da Saúde. A Asemblea está composta por representantes dos Estados Membros da OMS. Os principais cometidos da Asemblea Mundial da Saúde son aprobar o programa e o orzamento da OMS para o seguinte bienio e decidir as principais cuestións relativas ás políticas sanitarias.
Sede
A sede central da organización atópase en Xenebra, Suíza.
Ademais, a OMS conta con sedes rexionais:
Organización
Os órganos de dirección da OMS son: Asemblea Mundial da Saúde, Consello Executivo e Secretaría (co Director Xeral á fronte).
Asemblea Mundial da Saúde
A Asemblea Mundial da Saúde é o órgano decisorio supremo da OMS. Reúnese de xeito ordinario, polo xeral en Xenebra todos os anos en maio, ademais das sesións extraordinarias que se poidan convocar. Asisten a ela delegacións dos 194 estados membros.
As súas funcións, segundo o artigo 18 da Constitución da OMS, son: súas propias  institucións, ou en cooperación con institucións oficiais ou non oficiais de calquera membro, co permiso do seu goberno.
Consello Executivo
Regulado no capítulo VI da Constitución da OMS. Está composto por trinta e catro persoas, tecnicamente cualificadas no ámbito da saúde, designadas polo mesmo número de membros da Asemblea, respectando unha distribución xeográfica equitativa. Son elixidos por un período de tres anos, podendo ser relixidos.
O Consello reunirase polo menos dúas veces ao ano.
Funcións do Consello:
Secretaría
Segundo recolle o capítulo VII da Constitución da OMS, a Secretaría está composta polo Director Xeral e o persoal técnico e administrativo necesario.
O director xeral será nomeado pola Asemblea de Saúde, proposto polo Consello, nas condicións determinadas pola Asemblea. Baixo a autoridade do Consello, o director xeral será o funcionario técnico e administrativo da Organización.
Funcións:
Directores xerais
Responsable da dirección da organización. De conformidade coa Constitución da OMS, O cargo é nomeado pola Asemblea da Saúde a proposta do Consello Executivo. Desde a súa constitución, a OMS tivo como directores xerais a :
Constante (matemáticas)
Por exemplo, a función cuadrática xeral adoita escribirse: onde a, b e c son constantes (ou parámetros), mentres x é a variable. Un xeito máis explícito para denotar esta función é que aclara que a función ten argumento x, e así vese implicitamente que a, b e c son constantes. Neste exemplo a, b e c son coeficientes do polinomio. Como c ocorre nun termo que non contén x, chámase termo independente do polinomio e pode ser considerado como o coeficiente de x0; calquera termo dun polinomio ou expresión de grao cero é unha constante.
Función constante
Unha constante pode empregarse para definir unha función constante que sempre dá o mesmo valor. Unha función constante dunha variábel, como f(x)=5, ten unha gráfica que é unha liña recta horizontal, paralela ao eixo X. Esa función sempre toma o mesmo valor (neste caso, 5) porque o seu argumento non aparece na expresión que define a función.
Contexto-dependencia
A natureza dependente do contexto do concepto de "constante" pode ser visto neste exemplo de cálculo elemental:
"Constante" significa que non depende de ningunha variable e que non se modifica co cambio na variable. No primeiro caso anterior non depende de h; no segundo, significa que non depende de x.
Constantes matemáticas destacadas
Algúns valores aparecen frecuentemente en matemáticas e denótanse por convenio por un símbolo específico. Estes símbolos estándares e os seus valores chámanse constantes matemáticas, e inclúen
Constantes no cálculo
No cálculo, as constantes trátanse de varios xeitos diferentes que dependen da operación. Por exemplo, a derivada dunha función constante é cero. Isto é porque a derivada mide o índice de cambio dunha función con respecto a unha variable, e como as constantes, por definición, non mudan, a súa derivada é polo tanto cero. Inversamente, cando se integra unha función constante, a constante multiplícase pola variable de integración. Durante a avaliación dun límite, as constantes permanecen como eran antes e despois de avaliación.
Exemplos
Se f é a función constante tal que f(x)=72 para cada x entón
Relación sexual humana
miniatura|240px|Relación sexual ilustrada no [[Kama Sutra|Kamasutra]] No ser humano chámanse actos sexuais ou relacións sexuais a calquera acto íntimo de carácter sexual celebrados por persoas, en número e xénero variables co obxectivo de dar ou recibir pracer sexual. Neles interveñen aspectos fisiolóxicos, psíquicos, sociais e morais do individuo, entre outros.
Dimensión biolóxica
Todo acto sexual ten unha dimensión somática. A resposta do organismo fronte ós estímulos sexuais ven determinada pola súa estrutura neurolóxica, alén doutros factores.
Os Poles, A Aguarda, A Pastoriza
Os Poles é un lugar da parroquia da Aguarda no concello lugués da Pastoriza na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 4 habitantes (1 home e 3 mulleres).