cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Simbioxénese
Plastomas e mitoxenomas
Algúns xenes do endosimbionte permanecen nos orgánulos. Os plastidios e mitocondrias conservan xenes que codifican ARNr, ARNt, proteínas implicadas en reaccións redox e proteínas necesarias para a transcrición, tradución e replicación. Hai moitas hipóteses que explican por que os orgánulos retiveron unha pequena porción do seu xenoma; porén, ningunha hipótese se pode aplicar a todos os organismos e o ausnto é aínda bastante controvertido. A hipótese da hidrofobicidade afirma que proteínas altamente hidrófobas (como as proteínas unidas a membranas implicadas en reaccións redox) non son fáciles de transportar polo citosol e, por tanto, estas proteínas deben estar codificadas nos seus respectivos orgánulos. A hipótese da disparidade de códigos afirma que o límite na transferencia débese a códigos xenéticos distintos e á modificación do ARN entre os orgánulos e o núcleo. A hipótese do control redox sostén que os xenes que codifican proteínas para reaccións redox retéñense para acoplar a necesidade de reparación e a de síntese desas proteínas. Por exemplo, se un dos fotosistemas se perde nun plastidio, os transportadores de electróns intermediarios poden perder ou gañar demasiados electróns, sinalando a necesidade de reparar os fotosistemas. O atraso no tempo implicado na sinalización do núcleo e o transporte dunha proteína citosólica ao orgánulo ten como resultado a produción de nocivas especies reactivas do oxíxeno. A hipótese final considera que a ensamblaxe de proteínas de membrana, especialmente as implicadas en reaccións redox, require a síntese coordinada e a ensamblaxe das subunidades; porén, a tradución e a coordinación do transporte de proteínas é máis difícil de controlar no citoplasma.
Xenomas de plastidios non fotosintéticos
A maioría dos xenes de mitocondrias e plastidios están relacionados coa expresión (transcrición, tradución e replicación) de xenes que codifican proteínas implicadas na fotosíntese (en plastidios) ou na respiración celular (en mitocondrias). En principio, podería predicirse que a perda da fotosíntese ou da respiración celular permitiría a perda completa do xenoma do plastidio ou o mitocondrial, respectivamente. Aínda que hai numerosos exemplos de orgánulos descendentes de mitocondrias (mitosomas e hidroxenosomas) que perderon todo o seu xenoma organular, os plastidios non fotosintéticos adoitan reter un pequeno xenoma. Existen dúas hipóteses principais que explican isto:
A hipótese do ARNt esencial indica que houbo transferencias de xenes que codificaban ARNt e ARNr non documentadas de plastidios funcionais ao núcleo. Como resultado, os plastidios deben fabricar os seus propios ARNs funcionais ou importalos do núcleo. Porén, os xenes que codifican os ARNtGlu e ARNtfmet parecen ser indispensables. O plastidio é o responsable da biosíntese do hemo, que require o ARNtGlu codificado no plastidio (no xene trnE). Igual que outros xenes que codifican ARN, o trnE non pode ser transferido ao núcleo. Ademais, é improbable que o trnE poida ser substituído por un ARNtGlu citosólico, xa que o trnE está altamente conservado; cambios dunha soa base no trnE teñen como resultado a perda da síntese do hemo. O xene para o ARNt-N-formilmetionina (ARNtfmet) tamén está codificado no xenoma do plástido e cómpre para a iniciación da tradución tanto en plastidios coma en mitocondrias. É necesario que un plastido continúe expresando o xene do ARNtfmet se as mitocondrias teñen que traducir proteínas, porque a síntese de proteínas en mitocondrias (e plastidios) empeza pola formilmetionina (como en bacterias) en vez de pola metionina (como en eucariotas e arqueas).
A hipótese da ventá limitada ofrece unha explicación máis xeral da retención de xenes en plastidios non fotosintéticos. De acordo con esta hipótese, os xenes transfírense ao núcleo despois da alteración dos orgánulos. A alteración é común nas etapas iniciais da endosimbiose e unha vez que a célula hóspede conseguiu controlar a división do orgánulo, os eucariotas poderían evolucionar para ter un só plastidio por célula. Ter un só plastidio limita moito a transferencia de xenes, xa que a lise dese único plastidio probablemente causaría a morte da célula. En consistencia con esta hipótese, os organismos con múltiples plastidios mostran un incremento de ata 80 veces da transferencia de xenes plastidio-núcleo comparados cos organismos cun só plastidio.
Probas
Hai moitas evidencias de que as mitocondrias e os plastidios, incluíndo os cloroplastos, se orixinaron a partir de bacterias.
miniatura|Comparación entre un [[cloroplasto e unha cianobacteria mostrando as súas semellanzas. Tanto cloroplastos coma cianobacterias teñen dobre membrana, ADN, ribosomas pequenos e tilacoides.|650px|center]]
Endosimbiose secundaria
A endosimbiose primaria consiste na fagocitose e conservación dunha célula por outro organismo de vida libre. A endosimbiose secundaria ocorre cando o produto dunha endosimbiose primaria (que xa contén un endosimbionte) é fagocitado e conservado por outro organismo de vida libre; o resultado final é un organismo que contén dous endosimbiontes. A endosimbiose secundaria ten ocorrido varias veces e deu lugar a grupos moi diversos de algas e outros eucariotas. Algúns organismos poden tomar vantaxe oportunista de procesos similares, nos que fagocitan unha alga e usan os produtos da súa fotosíntese, pero cando a célula que depredaron morre (ou pérdese) o hóspede volve ao estado de vida libre anterior. Os endosimbiontes secundarios obrigados fixéronse dependentes dos seus orgánulos e son incapaces de sobrevivir na súa ausencia. Un evento de endosimbiose secundaria entre unha alga vermella ancestral e un eucariota heterótrofo tivo como resultado a evolución e diversificación doutras varias liñaxes fotosintéticas, como Cryptophyta, Haptophyta, Stramenopiles (ou Heterokontophyta) e Alveolata.
Observouse unha posible endosimbiose secundaria que está en marcha no protista heterótrofo Hatena. Este organismo compórtase como un predador ata que inxire unha alga verde, que perde o seu flaxelo e citoesqueleto pero continúa vivindo como simbionte. Mentres tanto, Hatena, que agora é un hóspede, cambia a unha nutrición fotosintética a costa da alga, adquire a habilidade de moverse cara á luz e perde o seu aparato de alimentación.
Malia a gran diversidade de organismos que conteñen plastidios, a morfoloxía, bioquímica, organización xenómica e filoxenia molecular dos ARN e proteínas plastidiais suxiren unha orixe común de todos os plastidios existentes (aínda que isto é discutido).
Algunhas especies, como Pediculus humanus (piollo) teñen moitos cromosomas nas súas mitocondrias. Isto e a filoxenética dos xenes codificados na mitocondria suxiren que as mitocondrias teñen múltiples antepasados, que estes foron adquiridos por endosimbiose en varias ocasións e non nun só evento, e que houbo unha ampla fusión e rearranxos de xenes nos varios cromosomas mitocondriais orixinais.
Datación
A cuestión de cando ocorreu a transición dunha forma procariota a outra eucariota e cando apareceu sobre a Terra o primeiro grupo coroa de eucariotas está aínda sen resolver. Os fósiles máis antigos coñecidos que se poden asignar con seguridade aos Eukaryota son os Acritarcha acantomórficos de hai 1.631 millóns de anos da formación Deonar da India. Estes fósiles poden identificarse como eucariotas post-nucleares derivados cun sofisticado citoesqueleto xerador de morfoloxía sostido por mitocondrias. Esta evidencia fósil indica que a adquisición endosimbiótica de alfaproteobacterias debeu ocorrer antes de hai 1.600 millóns de anos. Tamén se utilizaron reloxos moleculares para estimar o último antepasado común dos eucariotas, pero estes métodos teñen grandes imprecisións inherentes e dan un amplo rango de datos. Entre os resultados razoables está a estimación de c. 1.800 millóns de anos. Unha estimación de 2.300 millóns de anos tamén parece razoable e ten o mérito engadido de coincidir cunha das perturbacións bioxeoquímicas máis pronunciadas na historia de Terra, o Evento da grande oxixenación de inicios do Paleoproterozoico. O marcado incremento das concentracións de oxíxeno atmosférico nesa época tense considerado como unha causa que contribuíu á eucarioxénese, inducindo a evolución das mitocondrias detoxificantes do oxíxeno. Alternativamente, o Evento da grande oxidación podería ser unha consecuencia da propia eucarioxénese e o seu impacto na exportación e enterramento de carbono orgánico.
Anidos
O topónimo galego Anidos pode referirse a:
Flags of the World
miniatura|250px|Bandeira de Flags of the World Flags of the World ou FOTW (Bandeiras do Mundo en inglés) é unha asociación membro da Fédération Internationale des Associations Vexillologiques desde 2001. Naceu como un sitio web dedicado á vexiloloxía, e segue mantendo esta publicación dixital, con máis de 29.000 páxinas e máis de 54.000 imaxes. É considerado como o sitio máis grande do seu tipo en Internet.
Publícanse as contribucións enviadas á súa lista de correo polos máis de 800 membros de diferentes partes do mundo que se integran na asociación. Existe un comité editorial de voluntarios que administra e edita o sitio, que é actualizado semanalmente. Con todo, debido á gran cantidade de información que se manexa, moita desta información non se atopa actualizada. A páxina permite a creación de diferentes mirrors, os cales tardan ata meses en actualizarse, polo que poden ser considerados como fontes "históricas".
Convencións
dereita|200px|miniatura|Paleta de cores FOTW. As ilustracións de bandeiras publicadas en FOTW teñen un formato gif de 216 píxeles de altura, e usan unha convención de cores elixida de entre os 216 cores seguras do modelo de cor RGB. A esta convención denomínalla "paleta FOTW" e consta de 32 cores.
La Caridad (Vigo)
La Caridad foi un periódico galego que se editou en Vigo en 1872.
Historia e características
Subtitulado Revista semanal de ciencias, arte, literatura, teatros y salones, cuyo producto se dedica al hospicio de Vigo, apareceu en xaneiro de 1872. A súa liña editorial estaba á marxe da política e non tiña ánimo de lucro. Dirixido por Luis A. Mestre Hernández, nel colaboraron escritores como Xoán Manuel Pintos. A partir do número 15 cambiou o seu título por El Desengaño, que cesou o 29 de setembro de 1873.
José Antonio Franco Cerdeira
José Antonio Cesáreo Franco Cerdeira, nado en Ortigueira o 23 de febreiro de 1939, é un avogado e político galego do PPdeG.
Traxectoria
Foi alcalde de Ortigueira por UCD nas primeiras eleccións democráticas e continuou como alcalde ata 1985. Foi deputado provincial (1979-1983). Membro do Partido Demócrata Popular (PDP), foi deputado da Coalición Popular pola provincia da Coruña no Parlamento de Galicia na II lexislatura (1985-1990), e despois polo Partido Popular de Galicia na III e IV lexislaturas (1990-1997). Dimitiu en 1997 logo de coñecerse que cobrara indebidamente uns sete millóns de pesetas en soldos do Parlamento
Carl Weathers
Carl Weathers nado o 14 de xaneiro de 1948 en Nova Orleáns, Luisiana, é un actor estadounidense é formador profesional de xogadores de fútbol americano. É coñecido polo seu papel de Apollo Creed nos filmes de Rocky. Tamén interpretou a Dillon en Predator, Chubbs Peterson en Happy Gilmore e Little Nicky, e unha versión ficcionada de si mesmo na serie de televisión Arrested Development.
Gay Activists Alliance
A Alianza de Activistas Gais (en inglés Gay Activists Alliance, GAA) foi fundada en Nova York o 21 de decembro de 1969, tras os disturbios de Stonewall, por membros disidentes da Gay Liberation Front (GLF; «Fronte de liberación gai»), entre os que se encontraban Sylvia Rivera, Marsha P. Johnson, Jim Coles, Brenda Howard, Christopher Charles e Altan Zimbabwe, quen querían formar unha organización militante non violenta e politicamente neutral centrada nun único interese, asegurar os dereitos humanos básicos, a dignidade e a liberdade para todos os gais. O seu primeiro presidente foi Jim Owles.
A Gay Activists Alliance estivo especialmente activa entre 1970 e 1974. Publicaron o xornal Gay Activist até 1980. As súas primeiras reunións tiveron lugar na Church of the Holy Apostles (9th Ave. & 28th St.). O seu seguinte cuartel xeral en Nova York (a Firehouse no 99 de Wooster Street, no Soho) foi ocupado en maio de 1971 e incendiado por pirómanos o 15 de outubro de 1974. A GAA disolveuse finalmente en outubro de 1981.
Os membros da GAA realizaron accións zap (concibidas por primeira vez por Marty Robinson), confrontacións pacíficas en público coa policía para chamar a atención dos medios de comunicación.
Entre as súas accións máis coñecidas estiveron a protesta contra un episodio anti gai da popular serie de televisión Marcus Welby, MD, un zap no Metropolitan Museum e despois no Radio City Music Hall, un zap contra o gobernador Nelson Rockefeller (o "Rockefeller 5"), un zap no Marriage License Bureau reclamando o dereito do matrimonio para os gais, un zap contra Fidelifacts, que proporcionaba información anti gai aos seus empregados, un zap na NYC Taxi Commission (que lle requiría aos taxistas gais un certificado de aptitude por parte dun psiquiatra para poder obter o emprego), e un zap no NY Daily News, que publicou un editorial calumnioso atacando os queers (gais), lezzies (lesbianas), pansies (homosexuais) etc.
María Dolores Pradera
María Dolores Fernández Pradera, nada en Madrid o 29 de agosto de 1926 e finada en Madrid o 28 de maio de 2018 coñecida artisticamente como María Dolores Pradera, foi unha cantante melódica e actriz española.
É unha das intérpretes do seu país que acadou maior fama internacional pola súa voz e por difundir en España a canción popular latinoamericana e a obra dos seus máis grandes autores.
Biografía
Naceu en Madrid e durante a súa infancia viviu entre España e Chile, onde seu pai, asturiano, tiña negocios. Na década de 1940 comezou a traballar como actriz de cinema e teatro, á vez que evidenciaba os seus dotes para o canto. Interveu en filmes como Yo no me caso (1944, de Juan de Orduña) e en compañía de Fernando Fernán Gómez en Los habitantes de la casa deshabitada (1946, de Gonzalo Delgrás) e Vida en sombras (1948, de Lorenzo Llobet Gracia). Con Fernán Gómez estivo casada desde 1947 até 1959 e tiveron dous fillos, Helena e Fernando.
Posteriormente actuou en diversos teatros de España, Francia e México, representando obras de Enrique Jardiel Poncela, José Zorrilla, Federico García Lorca ou Edmond Rostand.
Como cantante, estivo acompañada durante moitos anos polos guitarristas Santiago e Julián López Hernández, coñecidos como Los Gemelos. Interpretou con grande éxito internacional as cancións de compositores como o mexicano José Alfredo Jiménez, a peruana Chabuca Granda, o cubano Miguel Matamoros, o uruguaio Alfredo Zitarrosa, o arxentino Atahualpa Yupanqui, a chilena Violeta Parra, ademais de moitos outros autores latinoamericanos. A súa voz suave e a súa perfecta dicción en diversos rexistros -baladas, boleros, coplas, rancheiras, fados etc.-, así como os seus grandes dotes dramáticos sobre o escenario, converteron as súas versións de "Flor de la canela", "Fina estampa", "Limeña" ou "El Rosario de mi Madre", clásicos peruanos, en clásicos da canción popular en fala hispana. Precisamente a súa versión de "El Rosario de mi Madre" estreada en 1961 polo grupo peruano Los Troveros Criollos deu a volta ao mundo.
Obtivo numerosos galardóns españois e internacionais, tanto pola súa faceta teatral como pola súa carreira como cantante, como o Premio Nacional de Teatro, a Medalla de Belas Artes e o Premio Lara. Entre os seus últimos traballos atópanse diversas colaboracións con Joaquín Sabina ou Rosana, sen esquecer o seu disco homenaxe a Carlos Cano, cantautor andaluz co que fixo a xira "Amarraditos". En 2006 publicou un novo álbum xunto a Los Sabandeños, titulado Al cabo del tiempo, que logrou ser disco de ouro.
En 2007 lanza un recompilatorio en CD e DVD titulado En buena compañía, que recolle os seus mellores duetos con artistas do talle de Joaquín Sabina, Caetano Veloso, Rosana, Víctor Manuel ou Maria del Mar Bonet.
En novembro de 2008 publica Te canto un bolero acompañada por Los Sabandeños e seleccionando once boleros entre o mellor do repertorio clásico, onde se inclúen cancións como "Contigo en la distancia", "Cómo han pasado los años" (moi popular na voz de Rocío Dúrcal), "Camino Verde", "En un rincón del alma" ou "No sé por qué te quiero".
O Pazo, Merín, Vedra
O Pazo é un lugar da parroquia de Merín no concello coruñés de Vedra na comarca de Santiago. Tiña 6 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 4 eran homes e 2 eran mulleres.
Vea cava superior
A vea cava superior é unha vea humana curta, pero moi grosa. Fórmase pola unión dos troncos braquiocefálicos venosos esquerdo e dereito. O seu traxecto é curto e pronto chega ao corazón, máis concretamente á aurícula dereita. Porta o sangue do pescozo, cabeza e membros superiores, que provén dos troncos braquiocefálicos e das súas tributarias. Ademais de recibir o sangue das zonas superiores, recibe o sangue da vea ácigos, que recolle o sangue do hemitórax esquerdo. Esta vea ten a particularidade de facer un arco antes de desembocar na cava superior. Tamén pode chegarlle sangue venoso do hemitórax esquerdo, a través da vea hemiácigos. Esta última conexión é inconstante, xa que a hemiácigos pode non aparecer ou pode desembocar noutras veas.
En definitiva, a cava superior recolle o sangue de:
Antonio Taboada Roca
Antonio Taboada Roca, nado en Melide o 6 de febreiro de 1899 e finado en Madrid o 10 de maio de 1978, foi un farmacéutico e historiador galego.
Traxectoria
miniatura|300px|[[Seminario de Estudos Galegos|SEG en 1934: Entre outros: Otero Pedrayo, Iglesias Vilarelle, Parga Pondal, Ferreiro Panadeiro, Fernández Osorio, Fernández Cochón, Vicente Risco, González García-Paz, Antón Taboada Roca, Paulino Pedret, Xesús Carro, Antón Fraguas, Xohán Ledo, Isla Couto, Ferreirós Espinosa, López Cuevillas e Ramos Colemán]] Licenciado en Farmacia pola Universidade de Santiago de Compostela (1919), realizou investigacións históricas e heráldicas. En 1926 ingresou no Seminario de Estudos Galegos onde promoveu Terra de Melide (1933). Colaborou en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, Nós, Boletín da Real Academia Galega, Cuadernos de Estudos Galegos e Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos e Artísticos de Lugo. Foi cronista da vila de Melide, académico correspondente da Real Academia Galega e membro de asociacións de estudos xenealóxicos e heráldicos.
Bacillus infernus
Bacillus infernus é unha especie de bacterias termófilas, anaerobias estritas (único anaerobio estrito do xénero Bacillus), que vive a grandes profundidades en zonas subsuperficiais da codia terrestre. Illouse por primeira vez a profundidades de entre 2,65 km e 2,77 km na Cunca Triásica de Taylorsville en Virxinia, EUA. A bacteria crece a 61 °C e é halotolerante (soporta ben concentracións de 0,6M de Na+) e prefire pHs lixeiramente alcalinos.
Xavier Rodríguez Barrio
Xavier Rodríguez Barrio, nado en Lugo en 1954, é un poeta, tradutor, narrador e ensaísta galego, pertencente á Xeración Poética dos 80.
Traxectoria
Comezou estudos de Dereito en Santiago e posteriormente graduouse en Tradución e Interpretación especializándose en linguaxe xurídica e administrativa. Dende finais dos 80 é funcionario tradutor e coordinador de Normalización Lingüística da Deputación de Lugo.
Cultivou ocasionalmente o ensaio e a narración, pero é sobre todo poeta. Deuse a coñecer con poemarios como Pranto irmán (1973), Verbas violentas na dor da conciencia (1974), premio de Poesía Guimarães de Portugal en 1973, Pranto para Castelao (1975), Premio de poesía Castelao de Ourense, Galiza, ano cero, Premio Medalla de Ouro da Fundación Rosalía de Castro (Vilagarcía de Arousa, 1975).
En 1992 publica o libro Antiga claridade co que gañou, na súa primeira edición, o Premio Martín Codax (1992) e obtivo o Premio da Crítica Española en 1993. Foi finalista en dúas ocasións do Premio Nacional de Poesía (Madrid, 1990 e 1993).
Tamén en 1992 publica a antoloxía Torre para os días que reune o ciclo que confoma a edición revisada de tres dos seus libros e un mangado de poemas inéditos así como un CD cunha selección de poemas recitados na voz do autor.
Tres anos despois recibe o Premio de poesía Cidade de Betanzos polo poemario Colección de oráculos (1995).
En 1994 crea, xunto co músico Luciano Pérez, o primeiro proxecto poético-musical O son da Poesía co que deu recitais en Galiza, Portugal, Barcelona e Madrid, con textos de escritores galegos clásicos e contemporáneos.
Despois dun delongado e meditado silencio editorial, obtén o XXVII Premio de poesía Cidade de Ourense co libro de poemas Calado testamento (2011), que é distinguido, ademais, co Premio Fervenzas Literarias, da USC, ao mellor libro galego do ano 2012, no apartado de poesía.
En 2014 publica o poemario Fulguración e silencio, (Ed. Centrad-DPL, 2014), un libro unitario, cunha linguaxe poética depuradísima, dedicado ao poeta Xosé María Díaz Castro, co que mantivo amizade nos anos en que este regresou definitivamente a Galicia.
A súa obra poética figura en diversas antoloxías galegas, españolas e na brasileira Antología de poesía galega de Yara Frateschi Vieira (Universidade de Campinas, 1996). Poemas seus están traducidos ao español, catalán, éuscaro, francés, inglés e ruso.
Como narrador publicou, entre outros, Chegaron as chuvias que foi Premio Pedrón de Ouro en 1976, así como os relatos Último soño escuro (Publicacións DPL, 1996).
No campo da narrativa infantil é autor dos títulos A estrela e a flor (1975) e As mapoulas e o vagalume (1984), ambos os dous premiados no Concurso nacional de contos infantís O Facho (A Coruña).
Como ensaísta editou en 1998 o libro Trobar sobre a poesía medieval galega; A pintura ultravisual de Reimundo Patiño (Ed. C.C. Conde Duque, Madrid, 1986); e obtivo o Premio de Ensaio Letras Galegas da Universidade de Santiago, en 1974, polo seu estudo sobre a vida e obra do escritor e filósofo galego Johán Vicente Viqueira.
É autor con Darío Xohán Cabana da antoloxía O mundo de Fiz: Escolma da poesía de Fiz Vergara Vilariño (Citania de Publicacións, 1995).
Pé (anatomía)
En anatomía, o pé é unha estrutura biolóxica utilizada para a locomoción que se atopa en moitos animais. As súas características varían dun animal a outro.
Nos animais vertebrados, o pé é unha das estruturas máis complexas do corpo, con numerosos ósos, músculos e outros tecidos conectivos.
O pé humano
O pé está dividido en tres partes:
O podólogo é o especialista do pé e ocúpase das patoloxías desta zona do corpo.
Tipos de pé no ser humano
miniatura|180px|Vista lateral interna do pé humano nunha reconstrución 3D. miniatura|120px|dereita|Un pé humano - 1 Noelo 2 Calcañar 3 Tarso 4 Metatarso 5 Dedas Distínguense tres tipos:
Pés nos animais
miniatura|165px|esquerda|Pezuños de [[cabalo]] As características dos pés varían dun animal a outro. Moitos vertebrados que teñen pernas tamén posúen pés situados no seu extremo inferior. Para estes animais, o pé é unha complexa estrutura de ósos, músculos e outros tecidos conectivos.
O pé que máis se acerca ao do pé humano na escala animal é o dos mamíferos, pero é menos ancho e menos longo e forma máis saliente por detrás (excepto os cuadrúmanos e os mamíferos mariños). Entre os carnívoros, os osos e outros animais semellantes teñen a planta do pé particularmente desenvolvida, que é de onde vén a antiga distinción entre animais plantígrados e dixitígrados
Nos animais esencialmente andadores ou que deben soportar unha masa considerábel, os dedos diminúen en número e lonxitude. Así vemos que:
Nas aves, a metade do tarso está soldada coa tibia e a outra co metatarso. Estes animais soamente apoian no chan as falanxes.
-465
Mortes
Historia ano a ano
José María Sánchez Carrión
José María Sánchez Carrión, nado en Cartaxena o 1 de agosto de 1952, é un lingüista español tamén coñecido como «Txepetx» (palabra en éuscaro do carrizo). É licenciado en filoloxía angloxermánica pola Universidade de Salamanca, doutor en lingüística e filoloxía vasca pola Universidade do País Vasco, así como catedrático de Bacharelato de lingua e literatura españolas.
A súa traxectoria académica e profesional estivo moi vencellada dende o comezo tanto co éuscaro como con Navarra e o País Vasco. Está especializado en sociolingüística e lingüística diacrónica. É membro asociado da Euskaltzaindia dende 1983.
Tamén exerceu como profesor en Escocia, Inglaterra, Canarias, Baleares e Andalucía. As súas áreas de investigación centráronse no bilingüismo e na vida das linguas. Ostenta a patente da Hololingüística, á que considera unha "teoría autoconsistente da experiencia lingüística".
Henrique de Borgoña
Henrique de Borgoña, nado no 1066 en Dijon e finado o 24 de abril de 1112 en Astorga, foi un nobre de orixe francesa, conde de Portugal desde 1093 ata a súa morte e pai do primeiro Rei de Portugal, Afonso Henríques.
Fillo de Henrique de Borgoña (1035-1066), último dos fillos do duque Roberto I de Borgoña, Roberto o Vello, e de Sibila de Barcelona, era neto do rei de Francia Roberto II o Piadoso. Foi irmán de Hugo I de Borgoña, duque de Borgoña, e de Eudes I de Borgoña, así mesmo duque de Borgoña. Tamén era parente de Raimundo de Borgoña, e do papa Calisto II.
Orixes e primeiros anos
Non se coñece con exactitude a data nin o lugar de nacemento de Henrique de Borgoña. Algúns autores aputan que naceu en Dijon, daquela a capital do ducado de Borgoña, no ano 1066. Outros autores apuntan ao ano 1069 ou 1070. O seu pai era Henrique de Borgoña, chamado o Donzel —un fillo do duque Roberto I de Borgoña (fillo á súa vez do rei Roberto II de Francia)— e a súa nai foi Sibila de Barcelona. Dous irmáns máis vellos, Hugo e Eudes, herdarían o título.
A súa tía paterna, Constanza de Borgoña da casa ducal de Borgoña, casara co rei Afonso VI de León, da dinastía Ximena.
Como fillo máis novo, Henrique tivo escasas oportunidades de adquirir títulos e fortuna por herdanza, e por esa razón procurou riqueza e poder na península Ibérica. Así, Henrique chegou en 1087 ao reino de León xunto ao seu parente Raimundo de Borgoña, ofrecendo os seus servizos a Afonso VI "o Bravo", participando nas campañas bélicas entre monarcas cristiáns e musulmáns.
Ambos os nobres borgoñóns chegaron como cruzados para loitar contra os almorábides. As vitorias militares dos borgoñóns e a altura das súas relacións familiares en Europa propiciaron a conveniencia de enlaces matrimoniais.
Así, en 1092, Afonso casou a súa filla natural Urraca con Raimundo de Borgoña, outorgándolle un impoortante dote: o goberno das terras galegas, desde o Ortegal até Coímbra, co título de condes de Galicia, tanto a Raimundo como a Urraca.
Dous anos máis tarde, en 1093, o outro cruzado, Henrique de Borgoña, tomaba a man da filla máis nova de Afonso VI, Tareixa.
Conde de Portugal
miniatura|290px|Representación gótica de Tareixa de Portugal (dereita). [[Tombos da Catedral de Santiago de Compostela|Tombos A e B da Catedral de Santiago, e Tombo de Toxos Outos, Lousame.]] Contra 1095 Afonso VI outorgou a este último matrimonio o novo condado de Portugal, formado cos territorios do sur do Reino de Galicia situados entre o Miño e o Mondego (en realidade, a influencia deste condado chegaba case até o río Texo, isto é, á zona fronteiriza co norte da Lusitania.
O novo condado portucalense pasou a prestarlle vasalaxe directa, desvisculándoo do de Galicia. O rei de León pretenderia así limitar o poder do conde Raimundo de Borgoña.
Ao enviuvar a raíña Urraca de León —media irmá de Tareixa— por cuestións políticas e estratéxicas contrae matrimonio con Afonso I de Aragón. Henrique de Borgoña, aproveitando os problemas, conflitos familiares e políticos xurididos en torno á súa cuñada a raíña Urraca, declarou a independencia do condado de Portugal.
Henrique morreu o 24 de abril de 1112 en Astorga, sendo sepultado na Sé de Braga. Á súa morte a súa viúva Tareixa gobernou o condado durante a minoría do futuro Afonso I de Portugal que só contaba con tres anos.
Porén, en 1128 o xove Afonso Henriques rebelouse contra a súa nai, que pretendia manterse no goberno do condado. Por iso, en 1139, Afonso reafirmouse independente de León, proclamándose rei de Portugal, recibindo o recoñecmento oficial do reino de León, en 1143, polo Tratado de Zamora, asinado o 5 de outubro dese ano co seu primo Afonso Raimúndez, que entón xa era o rei Afonso VII de León e Castela, e a do papado en 1179.
Descendencia
Do seu matrimonio con Tareixa de León tivo sete fillos:
Telómero
miniatura|300px|[[Cromosomas humanos (gris) cos seus telómeros (branco).]] O telómero (do grego τέλος telos  'final' e μέρος meros 'parte') é a rexión terminal do cromosoma, composta por ADN moi repetitivo, que non codifica proteínas. Xoga un papel fundamental para evitar a perda de información durante a duplicación do cromosoma. O encima que replica o ADN, a ADN polimerase, non pode replicar o cromosoma ata o seu extremo, polo que se perde unha parte dese extremo en cada replicación; pero a parte que se perde é a dos telómeros, que non son codificantes, e que por iso se fan máis curtos en cada replicación. Se non fose por eles a parte que se perdería sería codificante, o que supoñería unha perda significativa de información xenética en cada replicación. Hai probas de que este acurtamento dos telómeros está asociado co envellecemento da célula e do organismo.
Vietnam Airlines
Vietnam Airlines (vietnamita: Hãng Hàng không Quốc gia Việt Nam) é a aeroliña nacional de Vietnam. Fundada en 1956 co nome Vietnam Civil Aviation, a compañía estableceuse como unha empresa estatal en abril de 1989. Vietnam Airlines ten a súa sede no distrito Long Biên de Hanoi, e ten centros de conexións no aeroporto de Nội Bài e no aeroporto de Tân Sơn Nhất. A aeroliña voa a 64 destinos en 17 países, sen contar os códigos compartidos.
Telómero
Historia
Os telómeros foron descubertos por Hermann Joseph Muller na década de 1930, o cal, xunto con Barbara McClintock, recibiu o Premio Nobel. Propoñían que os telómeros, situados nos extremos dos cromosomas, tiñan a función de impedir que estes se fusionasen ao poñerse en contacto polos seus extremos. Desde entón, avanzouse moito no coñecemento dos telómeros, grazas ás técnicas de xenética molecular.
Os científicos Elizabeth Blackburn, Carol Greider e Jack Szostak foron galardoados co Premio Nobel de Medicina en 2009 pola descrición molecular dos telómeros, a demostración da súa conservación evolutiva e o descubrimento do encima telomerase, elaborando un modelo moi consistente que explica o "problema da terminación da replicación" e o mecanismo molecular de protección dos extremos cromosómicos.
Vietnam Airlines
Dende o seu nacemento ata principios dos 90, Vietnam Airlines era unha aeroliña menor dentro da industria aeronáutica xa que foi obstaculizada por unha variedade de factores, incluíndo a situación socioeconómica e política do país. Coa normalización das relacións do goberno cos Estados Unidos, a aeroliña foi capaz de medrar, mellorou os seus produtos e servizos e modernizou a súa anticuada frota. En 1996 o goberno vietnamita mercou 20 compañías de servizos para formar Vietnam Airlines Corporation, sendo a aeroliña a súa peza central. En 2010 a corporación reestruturouse nunha sociedade de responsabilidade limitada e pasou a chamarse Vietnam Airlines Company Limited. Un consello de administración de sete persoas, nomeadas polo primeiro ministro vietnamita, supervisa a compañía.
Telómero
Natureza e función dos telómeros
miniatura|350px|dereita|Estrurura do telómero cunha ampliación da súa parte final (bucle T). miniatura|dereita|Estrutura do telómero. miniatura|dereita|Estrurura de cuádruplex paralelos que se poden formar no ADN humano telomérico. Imaxe creada de [[NDB UD0017.]] O telómero está composto por secuencias repetidas de ADN que adoptan unha disposición característica e dalgunhas proteínas, e ten a función de protexer as terminacións dos cromosomas. Isto impide por unha parte a degradación progresiva con risco de perda de información, e por outra que ditas rexións, que non presentan unha estrutura correcta en dobre hélice, sexan procesadas como extremos de filamento roto, e impide a fusión entre dúas rexións teloméricas de cromosomas distintos.
Vietnam Airlines
Como o transporte de pasaxeiros constitúe a súa actividade principal, Vietnam Airlines xoga un rol crucial no desenvolvemento económico do país. Posúe o 100% de Vietnam Air Service Company, unha aeroliña rexional do sur do país, o 70% da low-cost Jetstar Pacific Airlines, e o 49% da aeroliña nacional camboxana Cambodia Angkor Air. Ademais, a corporación ten ingresos procedentes do catering e do mantemento e revisións de avións a través de varias subsidiarias, como Vietnam Airlines Engineering Company e Vietnam Airlines Caterers. A compañía tamén diversificou os seus investimentos na industrias do alugueiro de aeronaves e servizos aeroportuarios, e está buscando fabricar compoñentes de aeronaves. A compañía tamén controla e opera unha división de carga, Vietnam Airlines Cargo.
Telómero
Natureza e función dos telómeros
Partes dun telómero. Un telómero humano consta de tres partes, que desde que empeza o tramo terminal do cromosoma (zona proximal do telómero) ao extremo final (zona distal) son as seguintes:
No home a secuencia repetida dos telómeros está composta por seis nucleótidos TTAGGG, que se repiten ata ocupar unha lonxitude de 3 a 20 kb, pero a secuencia telomérica varía entre especies (véxase a táboa do apartado secuencias teloméricas), e xeralmente unha das cadeas é rica en G e pobre en C. Estas secuencias ricas en G poden dispoñerse formando estruturas de catro cadeas chamadas G-cuadrúplex, que constan de conxuntos de catro bases situadas no mesmo plano e amoreadas unhas enriba das outras con ións sodio ou potasio entre cada plano do cuádruplex. Se o telómero é moi curto non pode formar estas estruturas, a célula pode detectar este incorrecto pregamento e considérao como un dano do ADN, polo que detén o crecemento celular ou pon en marcha a vía da apoptose por medio de moléculas como a p53. Tal proceso de morte celular pode tamén ser iniciado por unha fusión entre cromosomas.
Vietnam Airlines
Vietnam Airlines converteuse en membro de SkyTeam en xuño de 2010, sendo a primeira aeroliña do Sueste Asiático en unirse a esa alianza.
Frota
En novembro de 2018 a frota de Vietnam Airlines estaba formada polos seguintes avións:
Frota de Vietnam Airlines
Telómero
Natureza e función dos telómeros
Os telómeros pode agrandalos o encima telomerase, que é unha clase de retrotrascritase ou reversotranscriptase especializada, presente en numerosos organismos (entre eles o home), mais non en todos nin en todas as fases do desenvolvemento. No caso humano e na maior parte dos eucariotas multicelulares as telomerases están activas só nas células da liña xerminal. Como nas demais células non está activa, en cada replicación os telómeros humanos se acurtan nun certo número de pares de bases.
Existen teorías que asocian o continuo acurtamento dos telómeros coa senescencia das células da liña somática e coa prevención do cancro. Os telómeros funcionarían como unha especie de reloxo biolóxico, que determinaría un número máximo posible de mitoses (e de replicacións do ADN), ao final das cales a célula sería demasiado vella para ser mantida con vida e tomaría a vía da apoptose. Para garantir un eficaz recambio celular, en moitos tecidos do organismo están presentes células troncais ou nais, que manteñen a lonxitude correcta dos telómeros por medio de mecanismos diversos, xa que, como se dixo, as telomerases exprésanse só na liña xerminal. Elaborouse unha teoría aplicable ás células troncais, a teoría do filamento immortal, segundo a cal, estas, por medio dunha anafase especial, conservan para elas os dous filamentos de ADN cromosómico orixinais (non acurtados), deixando os filamentos acurtados pola replicación para as células fillas non troncais.
Na maior parte dos procariotas, os cromosomas son circulares, o que implica que non teñen ningún tipo de telómero. Porén, unha pequena parte das especies bacterianas poden ter cromosomas lineares e posúen rexións teloméricas, que son moi diferentes das eucariotas, tanto en estrutura coma en función. Este é o caso de Streptomyces e Borrelia.
Acurtamento dos telómeros
miniatura|250 px|O filamento retardado durante a replicación do ADN.
Os telómeros acórtanse a causa do mecanismo de replicación do filamento ou fibra retardada ou descontinua do ADN. O ADN en replicación presenta unha fibra líder ou condutora e unha fibra retardada ou descontinua. Isto débese a que a replicación do ADN non comeza polo seu extremo senón en varias rexións máis centrais á vez (orixes de replicación) e todas as ADN polimerases polimerizan en dirección 5'→3' (movéndose sobre o ADN en dirección 3'→5').
Na fibra líder a ADN polimerase pode producir un filamento complementario sen atopar obstáculos, porque avanza de 5' a 3' conforme os encimas desenredadores da dobre hélice van desenredando o ADN. Polo contrario, na outra fibra, que é antiparalela, a replicación orixina a fibra retardada, porque o encima debe avanzar pola fibra no sentido contrario en que esta se desenreda, polo que a replicación se fai por fragmentos, chamados fragmentos de Okazaki, xa que despois de sintetizar cada fragmento hai que esperar a que se desenrede outro tramo para facer o seguinte (de aí o retardo). Cada fragmento de Okazaki empézase sintetizando por un primer ou cebador de ARN feito por unha ARN polimerase, porque a ADN polimerase só pode colocar os nucleótidos sobre unha cadea xa existente (non pode colocar o primeiro nucleótido dunha cadea, empezándoa); pero unha vez feito o primer despois a ADN polimerase fai a replicación colocando nucleótidos de ADN a partir do primer.
Os fragmentos de Okazaki teñen pois, inicialmente, unha parte de ARN e outra de ADN. A parte de ARN é substituída por ADN encimaticamente en cada fragmento (os cebadores desaparecen) e seguidamente unha ADN ligase une por enlace fosfodiéster os fragmentos de Okazaki separados, convertendo a fibra retardada ou descontinua nunha fibra continua. Isto sucede sen problemas en todos os fragmentos de Okazaki, pero non onde aparece o último cebador de ARN. Nesta rexión o ARN do fragmento é destruído por ARNases, pero non se substitúe por ADN coma nos outros, polo que se perde ese cacho de ADN. Isto xera un continuo proceso de acurtamento nesta rexión terminal próxima ao telómero.
A telomerase
A telomerase (TERT) é unha ribonucleoproteína que contén na súa molécula a secuencia AAUCCC, que ten a capacidade de crear e inserir os fragmentos TTAGGG que se perden en cada división e funciona como unha transcriptase inversa ou reversotranscriptase, que sintetiza ADN a partir dun molde de ARN. En 1998, Bodnar e col. introduciron en dous tipos de células humanas normais, telomerase-negativas, o xene que codifica a telomerase. A diferenza das células normais que mostraban senescencia e un acurtamento dos telómeros, os clons que expresaban a telomerase mostraron ter telómeros elongados, dividíanse vigorosamente e presentaban unha redución da beta-galactosidase, un biomarcador da senescencia. As células transformadas para expresar a telomerase tiñan un cariotipo normal e a súa lonxevidade superou a normal en máis de 20 divisións celulares.
Moitas células cancerosas derivan de células somáticas, e comprobouse a presenza de telomerase no 75-80% das liñas tumorais. Isto non quere dicir que a telomerase induza o cáncer. É máis, Kathleen Collins da Universidade de Berkeley en Califormia encontrou que doentes que padecían unha enfermidade conxénita moi pouco frecuente, a disqueratose conxénita, tiñan niveis de telomerase anormalmente baixos, e en moitos casos morrían a pesar de todo de cáncer gastrointestinal. Malia esta incongruencia, sábese que a agresividade das células tumorais está relacionada cos seus niveis de telomerase e que niveis altos deste encima son indicativos da malignidade do tumor. Recentemente a FDA autorizou dous estudos clínicos con telomerase, un deles encamiñado a obter un mellor diagnóstico do cáncer cervical e o outro para avaliar un fármaco contra a leucemia mieloide.
No Xapón, está utilizándose en nenos con neuroblastoma 4S. Parece que estes rapaces teñen un cáncer metastásico, pero os tumores son telomerase-negativos e aproximadamente o 80% chegan a unha remisión espontánea unha vez que o tumor foi eliminado cirurxicamente. O estudo identifica os que son telomerase-positivos, de maneira que poidan ser tratados dunha maneira máis agresiva.
Extensión dos telómeros e cancro
A presenza dun límite no número de divisións celulares, debido ao acurtamento dos telómeros, foi descuberto por primeira vez por Leonard Hayflick. As súas observacións levárono a hipotizar un número máximo preciso de división mitóticas posibles, coñecido como límite de Hayflick.
A correlación entre senescencia celular e o número de Hayflick non foi probada ata 1998, cando a Compañía Geron puxo a punto técnicas que podían ampliar os telómeros, que orixinaban unha notable ralentización da senescenza da célula. O alongamento dos telómeros recibiu moita atención desde entón pola posibilidade de idear técnicas que aumenten a duración da vida. Isto podería facerse coa indución temporal (por vía farmacolóxica) ou permanente (por terapia xénica) da telomerase. En 2006 a Compañía Geron anunciou o descubrimento de dous fármacos que poderían activar a telomerase, pero isto non foi confirmado por estudos independentes.
En 2003 os investigadores identificaron por primeira vez un organismo cuxos telómeros se estenden aumentando gradualmente co envellecemento do organismo. Tal organismo é a ave Oceanodroma leucorhoa (paíño gallado), que, de feito, pode vivir moito tempo.
Tamén un estudo feito no verme nematodo Caenorhabditis elegans indica que a extensión dos telómeros pode alongar a vida. Estudáronse dous grupos de vermes distintos, que tiñan como única diferenza a lonxitude dos telómeros. O verme cos telómeros máis longos mostrou, como media, unha esperanza de vida un 20% superior ca a do que non tiña os telómeros modificados. Un efecto colateral mostrado neste experimento en C. elegans é o incremento da resistencia á calor, do que non se sabe a razón.
A principal prevención que mostra a comunidade científica con respecto a este tipo de estratexias é que tales fármacos poderían supoñer un risco canceríxeno. O alongamento da vida dunha célula está, de feito, intrinsecamente correlacionado cun aumento da vulnerabilidade ao cancro.
As técnicas seguras de extensión dos telómeros serán útiles sobre todo no campo da enxeñaría de tecidos, xa que permitirían producir grandes cantidades de células sás e non canceríxenas para utilizalas como substitutas de tecidos danados, como, por exemplo, tecidos danados por queimadurras.
Porén, segundo outros investigadores os telómeros non serían un índice do potencial replicativo celular. Entre eles están: Elizabeth H. Blackburn (co artigo en Nature 408,53,2000), Vincent Cristofalo, James Smith, Malcolm H. Goyns e Harry Rubin.
Por exemplo, Goyns criou ratos privados do xene da telomerase, e comprobou que nas dúas xeracións observadas non había envellecemento precoz a pesar dos seus curtos telómeros; ademais hai que salientar que os telómeros dos ratos teñen unha lonxitude comprendida entre 20 e 250 kb, mentres que os humanos, especie que vive como media 40 veces máis, son de entre 15 e 25 kb.
Se a lonxitude dos telómeros fose unha especie de contador marcha atrás para a senescencia, e a Oceanodroma leucorhoa pode incrementalos, entón ese organismo debería tender á inmortalidae.
San Pedro de Losón, Vila de Cruces
San Pedro de Losón é unha parroquia que se localiza no concello de Vila de Cruces. Segundo o padrón municipal de 2004 tiña 131 habitantes (69 mulleres e 62 homes), distribuídos en 7 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 136 habitantes. Segundo o IGE, no 2014 a súa poboación descendera ata os 102 habitantes, sendo 53 homes e 49 mulleres.
Xeografía
O río Deza separa esta parroquia das de Ponte, coa Ponte do Pozo Negro entre ambas, e Saídres, en Trasdeza. Destaca como elevación o monte do Oucido na parte sur da parroquia, atravesado na actualidade mediante un túnel pola liña de alta velocidade Santiago-Ourense.
Historia
A súa historia está ligada á das súas parroquias veciñas: Fontao en Vila de Cruces, Losón en Lalín, Ponte e Saídres, estas últimas no concello de Silleda. Coa súa homónima lalinense foron frecuentes as disputas e rivalidades no tocante ao Santuario da Nosa Señora do Corpiño, no linde entre ambas. Para Saídres e Fontao, esta parroquia foi unha vía de escape para os estraperlistas do volframio. Por último, a unión con Ponte dase dende a Idade Media grazas á construción dunha ponte sobre o río Deza, que as separa e dá nome á primeira. Desta unión queda constancia no topónimo dos terreos próximos a onde esta ponte se erixía.
María Pita
Mayor Fernández da Cámara Pita, máis coñecida como María Pita, nada en Sigrás (Cambre) contra 1560 e finada no mesmo lugar en 1643, foi unha heroína galega na defensa da Coruña contra o ataque da Armada Británica acontecido no ano 1589.
Traxectoria
Filla de Simón Arnao e María Pita "a vella", ao facerse maior dedicouse a traballar no negocio familiar, unha tenda na Peixería da Coruña. O 3 de maio de 1589 as tropas inglesas chegaron á Coruña dirixidas polo almirante e antigo corsario Francis Drake. O ataque formaba parte da estratexia da raíña Isabel I de Inglaterra para quitar do trono de Portugal a quen fora seu cuñado e posterior rexeitado pretendente, Filipe II (rei de España dende 1556 e de Portugal dende 1580). Os ingleses, despois de cercar a cidade, abriron unha fenda na muralla e asaltaron a cidade vella. Durante o ataque mataron ó marido de María Pita, quen, chea de rabia, arrebatou a lanza da bandeira inglesa e matou con ela ó alférez que dirixía o asalto, o irmán do almirante Francis Drake. Isto desmoralizou a tropa inglesa, composta de 12.000 efectivos e provocou a súa retirada. A tradición di que este feito foi levado a cabo co berro de "Quen teña honra, que me siga".