cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pilarín Bayés
Traxectoria
Pilarín compaxina o seu traballo co compromiso social, político e relixioso. A ilustradora participou activamente coa súa obra no proceso de recuperación da lingua e cultura catalás, menosprezadas polo franquismo. A súa traxectoria fica reflectida no libro da Editorial Mediterrània Pilarín, la força de la il·lusió, e Amb barret o sense, escritos por Maria Àngels Ferrer.
En 2017 formou parte da candidatura de Junts per Catalunya por Barcelona nas eleccións ao Parlamento de Cataluña.
Ten catro fillos (María, Martí, Margarida e Roger) e oito netos.
Obra
Pilarín ilustrou uns 700 libros traducidos a varios idiomas e traballou en formatos moi diferentes, como aucas, carteis ou grandes murais, amais da escultura. Un momento importante na súa vida profesional foi cando comezou a traballar na revista Cavall Fort e na editorial La Galera. Comezou así a transmitirlle o seu amor por Cataluña ao publico infantil. Tamén colaborou coas editoriais Narcea, la Gaya Ciència, Casals, Vicens Vives, Abadia de Montserrat, Toray, Claret, Eumo, Edibook, Ediciones Miquel Sánchez e Editorial Mediterrània. Nesta última ilustrou os 285 números da colección Petites Històries.
centro|miniatura|990x990px| Obra de cerámica pintada no frontispicio da porta da Escola Infantil Josep Pallach de [[Gavà (Barcelona).
A obra representa diversas figuras do que poderían ser seres con ás de bolboreta que, sobre un fondo estrelado, levan e interactúan con algúns ingredientes típicos da cociña catalá (espárragos, ovos, sal e aceite). No centro atópase o escudo de Gavà, do que pendura unha grilanda de flores.]] A maioría dos seus debuxos consérvanse en diferentes museos cataláns, como o Museu Episcopal de Vic, a Biblioteca Museu Víctor Balaguer, o Museu d'Art Modern de Tarragona, o Museu Comarcal de Manresa ou o Museu de la Pell d'Igualada i Comarcal de l'Anoia. Parte da súa colección persoal consérvase no Arxiu Nacional de Catalunya, en concreto, a obra impresa. Inclúe cinco carteis e dezasete aucas de temática moi diversa: festas, conmemoracións ou efemérides de institucións, empresas, personaxes, vilas e cidades, ou actividades como o deporte ou o comercio. Foron entregadas ao arquivo por ela mesma. miniatura| Portadas de libros ilustrados pola autora na exposición "Benvinguts al circ de la Pilarín", no Centre Cultural Terrassa, en [[2017]]
Exposicións
miniatura| Exposición no Palau Robert En setembro de 2011 inaugurouse no Museu de l'Art de la Pell de Vic a exposición antolóxica Benvinguts al Circ de la Pilarín, un percorrido pola súa traxectoria profesional que percorreu varias cidades.
En abril de 2012 inaugurouse no Palau Robert de Barcelona a exposición Pilarín, 50 anos dibuixant per a tots.
Notas
<references responsive="1" group="">
Billete de 50 euros
O billete de 50 euros é o billete da serie do euro de valor facial intermedio, posto en circulación desde a introdución do euro como moeda da Eurozona en 2002.
Este billete utilízase nos 25 países que teñen o euro como moeda única, cunha poboación de arredor de 343 millóns de persoas. En decembro de 2022, había uns 14.430.000.000 billetes de 50 euros en circulación na Eurozona. É, con diferenza, o valor facial de maior circulación, xa que representa case a metade do papel moeda en uso, cun 49,0 % do total de billetes da serie do euro.
Os billetes de 50 euros representan en ambas as súas faces pontes e arcos ou portas da arquitectura renacentista (séculos XV e XVI). Conteñen ademais varios elementos de seguridade complexos, como marcas de auga, tinta invisible, hologramas e microimpresión, que acreditan a súa autenticidade.
O billete de 50 euros correspondente á segunda serie, coñecida como "Europa", foi anunciado o 5 de xullo de 2016, e entrou en circulación o 4 de abril de 2017.
Historia
O euro instituíuse o 1 de xaneiro de 1999, data en que se converteu na moeda de máis de 300 millóns de persoas en Europa. Durante os tres primeiros anos da súa existencia non foi unha moeda física, xa que só se utilizaba en contabilidade. O efectivo en euros non se introduciu ata o 1 de xaneiro de 2002, cando substituíu os billetes e as moedas nacionais dos 12 países iniciais da Eurozona.
Eslovenia incorporouse á Eurozona en 2007, Chipre e Malta en 2008, Eslovaquia en 2009, Estonia en 2011, Letonia en 2014, Lituania en 2015 e Croacia en 2023.
Período de transición
O período de transición durante o cal os billetes e as moedas das antigas moedas se cambiaron polos do euro durou aproximadamente dous meses, desde o 1 de xaneiro ata o 28 de febreiro de 2002. A data oficial en que as moedas nacionais deixaron de ter curso legal variou dun estado membro a outro. A máis temperá foi a de Alemaña, onde o marco deixou oficialmente de ter curso legal o 31 de decembro de 2001, aínda que o período de cambio durou dous meses máis. Mesmo despois de que as antigas moedas deixaran de ter curso legal, seguiron a ser aceptadas polos bancos centrais nacionais durante períodos que oscilaron entre os dez anos e sen límite.
Cambios de deseño
Sinaturas dos presidentes do BCE
Desde xuño de 2012, as emisións deixaron de reflectir realidade xeográfica da Unión Europea, xa que non respondían á súa ampliación. Ademais, Chipre non aparece nos billetes, porque o mapa non se estende o suficiente cara ao leste, e Malta tampouco aparece porque non cumpre o tamaño mínimo da serie actual para a súa representación. En 2016, o Banco Central Europeo introduciu unha nova serie de billetes en euros que reflictan a ampliación dos seus membros, coñecida como "serie Europa". O billete de 50 euros desta segunda serie amosa un reaxuste nos motivos arquitectónicos representados no seu anverso e no seu reverso, e mantén o seu tamaño e a súa cor predominante orixinal.
Deseño
miniatura|Detalle cos [[Departamentos e territorios de ultramar de Francia|departamentos franceses de ultramar remarcados.|250x250px]] O billete de 50 euros caracterízase pola súa cor alaranxada e, tanto o da primeira serie como o correspondente á serie Europa, ten unhas dimensións de 140 × 77 milímetros. Todos os billetes en euros representan pontes e arcos ou portas nun estilo arquitectónico diferente da historia europea, e ao de 50 euros correspondeulle a arquitectura do Renacemento, dos séculos XV e XVI. Aínda que os deseños orixinais de Robert Kalina pretendían amosar monumentos reais, por razóns políticas as pontes non son máis que exemplos hipotéticos da época arquitectónica.  O mesmo sucede cos deseños de Reinhold Gerstetter para a segunda serie, a partir de 2016.
Do mesmo xeito que todos os demais billetes de euro, contén a expresión do seu valor facial, a bandeira da Unión Europea, unha representación dos territorios da UE en ultramar, as estrelas da bandeira da UE, a sinatura do presidente do Banco Central Europeo e as iniciais desa institución en diversos alfabetos utilizados nas linguas oficiais da Eurozona,  e doce elementos de seguridade, que se detallan a seguir:
Circulación
En decembro de 2022, o número de billetes de 50 euros en circulación era de 14.430.405.946, por un valor de 721.520.297.300 euros.
O 4 de abril de 2017 comezou a produción da nova serie Europa. Os billetes da primeira serie emitíronse conxuntamente cos da serie Europa durante algunhas semanas, ata esgotar as existencias, e logo fóronse retirando gradualmente da circulación. Ambas as series discorren, xa que logo, en paralelo, mais a proporción tende inevitablemente a unha forte diminución na primeira serie.
Seguimento de billetes
Existen varios sitios web e comunidades que permiten seguir a pista da circulación dos billetes en euros, indagar por onde viaxan e en que países se utilizan. O sitio web máis coñecido é EuroBillTracker12. O seu obxectivo é rexistrar o maior número posible de billetes para coñecer os detalles da súa propagación, por exemplo, de onde viaxaron e a onde, ou onde se viu un billete, para xerar estatísticas e clasificacións. EuroBillTracker rexistrou máis de 161 millóns de billetes en novembro de 2016, por valor de máis de 3.000 millóns de euros.
Falsificación
Para combater a falsificación, o BCE utiliza técnicas de impresión de última xeración e unha serie de elementos de seguridade para disuadir os falsificadores. Dispón, así mesmo, do Centro de Análise de Falsificacións, que coopera estreitamente con Europol. Este centro analiza os billetes falsos recuperados pola policía, co fin de previr con máis efectividade futuras falsificacións. O BCE conta tamén co Grupo de Bancos Centrais para a Disuasión das Falsificacións (CBCDG), que ten a misión de disuadir da falsificación dixital e, mediante a prevención da produción de billetes falsos, reducir o dano causado aos particulares e ás empresas que poidan recibir billetes falsos. O Grupo utiliza tecnoloxías de loita contra a falsificación que impiden a adquisición ou a reprodución, mediante computadores persoais ou ferramentas de imaxe dixital, da imaxe dun billete protexido. O CBDG tamén pretende impedir a reprodución non autorizada de billetes.
Impacto ambiental
Segundo os resultados de auditorías independentes, os billetes en euros considéranse equilibrados desde o punto de vista da saúde e están deseñados para cumpriren todos os criterios impostos pola Unión Europea, incluídos os relativos ás substancias químicas utilizadas. Todas as substancias reguladas utilizadas nos billetes se achan en concentracións inferiores ao límite regulamentario.
Hushed and Grim
Hushed and Grim é o oitavo álbum de estudio da banda estadounidense de heavy metal Mastodon, publicado o 29 de outubro de 2021 a través do selo Reprise Records. Trátase do álbum máis longo do grupo ata a data, e o primeiro dende a súa estrea, Remission (2002), en non contar co vocalista invitado Scott Kelly de Neurosis. O disco tamén serve como tributo ao representande de Mastodon Nick John, tras a súa morte a causa dun cancro en 2018.
Álvaro Gestido
Álvaro Antonio Gestido Pose, nado en Montevideo o 17 de maio de 1907 e finado en Treinta y Tres o 18 de xaneiro de 1957, foi un futbolista uruguaio, de orixe galega. Xogaba como centrocampista e militou toda a súa carreira no Club Atlético Peñarol da Primeira División do Uruguai. Foi internacional coa selección uruguaia, coa que conquistou o Mundial de 1930 e a medalla de ouro nos Xogos Olímpicos de 1928.
Era irmán do presidente uruguaio Óscar Diego Gestido.
Traxectoria
Naceu en Montevideo en 1907, nunha familia de raíces galegas, e elixiu a carreira militar ao igual que o seu irmán máis vello Óscar Diego, futuro presidente da República. Desenvolveu toda a súa carreira no Peñarol, dende o equipo da cuarta división ata o de Primeira.
No Peñarol formou un famoso medio do campo xunto ao galego Lorenzo Fernández e a Gideón Silva, conquistando en 1928 e 1929 os seus dous primeiros campionatos uruguaios. Gañou tamén o campionato en 1932 e outros catro entre 1935 e 1938, sendo a primeira vez que un equipo lograba catro consecutivos.
Vespinos (tribo)
A dos vespinos (Vespini) é unha tribo de insectos himenópteros da suborde dos apócritos, familia dos véspidos e subfamilia dos vespinos.
Álvaro Gestido
Traxectoria
Morreu dun ataque cardíaco o 18 de xaneiro de 1957, meses antes do seu 50 aniversario.
Selección uruguaia
Foi internacional coa selección do Uruguai en 25 ocasións, despois de debutar en 1927. Participou nos Xogos Olímpicos de 1928, gañando a medalla de ouro na final contra a Arxentina. Dous anos despois disputou a primeira edición do Mundial de Fútbol celebrada no seu país. Formou medio do campo con Lorenzo Fernández e José Leandro Andrade e xogou todos os partidos, incluída a final contra a Arxentina no Estadio Centenario, onde o seu equipo se proclamou o primeiro campión mundial.
Palmarés
Selección do Uruguai
Vespinos (tribo)
Descrición
A tribo foi descrita en 1771 por Linneo.
Etimoloxía
O nome científico Vespini está formaddo folos elementos Vesp- e -ini. O primeiro é a raíz do xénero tipo da tribo, Vespa, e o segundo o sufixo do latín científico -ini, empregado para formar os nomes das tribos de amimais.
Nota sobre o nome galeguizado
En galego cómpre indicar "Vespini (tribo)", xa que os nomes galeguizados da subfamilia Vespinae e da tribo Vespini son idénticos, vespinos.
Xéneros
A tribo está formada por catro xéneros con especies viventes: Ademais, está descriro un quinto xénero fósil:
I Don't Live Here Anymore
I Don't Live Here Anymore é o quinto álbum de estudio da banda estadounidense de indie rock The War on Drugs, publicado o 29 de outubro de 2021 a través do selo Atlantic Records. O disco foi coproducido polo líder do grupo Adam Granduciel e o enxeñeiro canadense Shawn Everett.
Claudio Eliano
Claudio Eliano (en latín Claudius Ælianus, en grego antigo Κλαύδιος Αἰλιανός) foi un escritor e compilador romano nado en Praeneste en 175 e finado arredor do 235. Escribiu en grego.
Traxectoria
Estudou retórica co sofista Pausanias e foi un admirador de Herodes Ático. Morreu solteiro sen descendencia.
Obras
As obras de Eliano, escritas en grego antigo, son recompilacións doutras obras da literatura ática clásica. Consérvanse tres escritos.
Outras obras coñécense só polo seu título ou algúns escasos fragmentos: Sobre a arte adivinatoria (Περὶ προνοίας), sobre a actividade directiva dos deuses (Περὶ θείων ἐναργειῶν) e unha acusación contra un home efeminado que podería pensarse que era contra o emperador Heliogábalo.
Bridesmaids (filme de 2011)
Bridesmaids é un filme estadounidense de 2011 dirixido por Paul Feig, escrito por Annie Mumolo e Kristen Wiig e producido por Judd Apatow, Barry Mendel e Clayton Townsend. O argumento céntrase en Annie (Wiig), que sofre unha serie de desafortunados sucesos logo de que lle pidan ser a dama de honra da súa mellor amiga, Lillian, intepretada por Maya Rudolph. Rose Byrne, Melissa McCarthy, Ellie Kemper e Wendi McLendon-Covey interpretan ás outras damas de honra de Lillian, e no filme tamén aparecen Chris O'Dowd, Rebel Wilson, Matt Lucas, Michael Hitchcock, Jon Hamm, Franklyn Ajaye e Jill Clayburgh nos papeis secundarios.
Domènec Balmanya
Domènec Balmanya Perera, tamén coñecido como Domingo Balmanya, nado en Xirona o 29 de decembro de 1914 e finado en Barcelona o 14 de febreiro de 2002, foi un futbolista e adestrador español. Xogaba como centrocampista e pasou a maior parte da súa carreira de xogador no FC Barcelona. Como adestrador guiou ao CF Barcelona á vitoria da Copa do Xeneralísimo en 1957 e á conquista da primeira Copa de Feiras en 1958. Despois pasou polos bancos do Valencia, do Betis e do CD Málaga, antes de levar ao Atlético de Madrid a gañar o título de liga en 1966. Dirixiu tamén á selección española entre 1966 e 1968.
Como futbolista
Comezou a súa carreira futbolística no Girona, co que xogou na Terceira División, logrando o ascenso a Segunda. En 1935 fichou polo FC Barcelona, debutando coa camiseta do club nun partido do Campionato de Cataluña, competición da que se proclamou campión. A súa estrea na Primeira División produciuse o 10 de novembro de 1935, nunha derrota por 1-0 ante o Espanyol. Esa mesma tempada acadou a final da Copa do Presidente da República, na que foi titular, perdendo 2-1 contra o Real Madrid.
Durante a súa etapa no Barcelona xogou 111 partidos co club en diversas competicións e entre os seus primeiros compañeiros estiveron Joan Josep Nogués, Josep Escolà e Enrique Fernández Viola. Durante a tempada 1936/37, o fútbol nacional foi suspendido por mor da Guerra Civil. Con todo, o Barcelona e outros clubs da zona republicana de España competiron na Liga Mediterránea, proclamándose campión o Barcelona.
En 1937 emprendeu co seu club unha xira de recadación de fondos por México e os Estados Unidos. O equipo xogou catorce partidos contra conxuntos como o Club América, o Atlante FC, o Necaxa e unha selección mexicana. Nos Estados Unidos, o FC Barcelona xogou e gañou un torneo contra unha selección de Brooklyn, unha selección de Nova York, unha selección hebrea, e unha selección dos Estados Unidos. En termos económicos a xira salvou ao club, pero o adestrador Patrick O'Connell regresou a España con só catro xogadores. O resto exiliáronse, recalando Balmanya no FC Sète francés, xunto con Escolà e Raich. Con este equipo proclamouse campión de liga en 1939.
Unha vez rematada a guerra civil en 1939, o goberno franquista impuxo unha suspensión de seis anos para os deportistas exiliados. Por mediación do presidente do Barcelona, Enrique Piñeyro, o seu castigo reduciuse a dous anos, e Balmanya e Escolà regresaron do exilio en 1941. Durante a súa primeira tempada trala volta, o Barça evitou por pouco o descenso tras gañar a promoción ante o Real Murcia. A pesar dos malos resultados na liga, o club logrou gañar a Copa do Xeneralísimo, vencendo ao Athletic de Bilbao por 4-3 na prórroga.
Entre 1935 e 1944 xogou 4 partidos coa selección catalá.
Como adestrador
Posteriormente acompañou a Nogués ao Gimnàstic de Tarragona, onde puxo fin a súa carreira como xogador e comezou a súa carreira como adestrador, ao suceder no banco ao propio Nogués en 1949. Con todo, a súa primeira experiencia como técnico acabou con decepción xa que o Nàstic acabou a tempada descendendo. Despois de pasar polo Girona e polo Zaragoza, viviu o seu primeiro éxito no Oviedo, ao que levou en 1955 ata o segundo posto do Grupo I da Segunda División, aínda que non conseguiu o ascenso na fase de promoción.
Exerceu como adestrador do FC Barcelona durante dúas tempadas entre 1956 e 1958. Cun equipo formado por xogadores como Velasco, Joan Segarra, Ramallets, Kubala, Luis Suárez e Evaristo, gañou a Copa do Xeneralísimo en 1957 e a primeira Copa de Feiras en 1958. Con todo, na liga só puido ser terceiro (en ambas tempadas) e en 1958 foi substituído por Helenio Herrera.
Despois de dúas tempadas en Francia co FC Sète, regresou a España para facerse cargo do Valencia CF en 1960. Dirixiu o club valenciano durante dúas tempadas, acadando na segunda delas a final da Copa de Feiras, aínda que non chegou a sentarse no banco da final, aprazada debido ao Mundial de Chile. Na tempada 1963/64 adestrou o Betis, co que logrou o terceiro posto na liga, e na seguinte ascendeu o CD Málaga a Primeira.
En 1965 foi contratado polo Atlético de Madrid. Alí tivo ás súas ordes a futbolistas como Enrique Collar, Miguel Jones, Adelardo e Luis Aragonés, e acabou proclamándose campión de liga na súa única campaña no club. Grazas a estes éxitos foi nomeado seleccionador de España, cargo que ocupou entre 1966 e 1968. Posteriormente adestrou o Zaragoza, o Cádiz e o Sant Andreu.
Baking Impossible
Baking Impossible é un programa de televisión estadounidense emitido por Netflix, no cal se mestura as técnicas de enfornado e a enxeñaría. Cada episodio presenta un elenco de concursantes cun desafío que combina a repostaría coa enxeñaría, que a miúdo se describe co termo "bakineering".
A primeira tempada da serie estreouse oficialmente o 6 de outubro de 2021, cos xuíces Andrew Smyth (especialista en "bakineering"), Joanne Chang (especialista en repostaría) e Hakeem Oluseyi (especialista en enxeñaría). O programa está presentado por Justin Willman.
Gabriele Hegerl
Gabriele Clarissa Hegerl, nada o 9 de xaneiro de 1962, é profesora de Ciencia do Sistema do Clima na Universidade de Edimburgo, na Escola de Xeoiencias. Antes de 2007 traballlou como investigadora na Universidade Texas A&M e na Universidade Duke, na Escola do Medioambiente, durante os cales foi tamén coordinadora e autora principal do Grupo intergobernamental sobre o cambio climático (GICC) no cuarto e quinto informe de avaliación.
Traxectoria
A investigación de Hegerl céntrase na variabilidade natural do clima e os seus cambios por factores naturais e antropoxénicos en forzamento radiativo (como o efecto invernadoiro, os efectos no clima das erupcións volcánicas e os cambios da radiación solar). Hegerl tamén liderou unha afamada investigació sobre a atribución do camblio climático moderno ás emisións antropoxénicas de gases de efecto invernadoiro.
Foi coordinador e autora principal do Cuarto Informe de valoración do Grupo intergobernamental sobre o cambio climático (IGCC), no Grupo I, no capítulo "Understanding and Attributing Climate Change". A súa reconstrución de 2006 foi citada no capítulo "Paleoclimate" para apoiar a afirmación de que o século fora probabelmente o máis quente do Hemisferio Norte nun mínimo de 1 300 anos.
Foi membro do equipo que revisou as reconstrucións recentes do rexistro de temperatura dos pasados 1 000 anos, e en 2007 publicou a súa propia reconstrución concluíndo  que a temperatura máxina na era preindustrial fora era significativamente superada polas temperaturas rexistradas con instrumental recente.
Publicacións
As publicaciones de Hegerl inclúen:
A Tale Dark & Grimm
A Tale Dark & Grimm é unha serie de animación estadounidense-canadense de 2021 baseada na serie de libros infantís de Adam Gidwitz. Desenvolvida para Netflix por Doug Langdale e Simon Otto, a serie estreouse o 8 de outubro de 2021.
Trapps do Decán
miniatura|Os [[Ghats Occidentais en Matheran, Maharashtra.]] miniatura|Vista oblicua de satélite dos trapps do Decán. miniatura|Mapa dos trapps do Decán.
Etimoloxía
O termo trapp (tamén escrito trap) procede dunha palabra sueca que significa escaleiras e fai referencia a unha paisaxe con outeiros dispostos en banzos como nunha escaleira. O termo trapp ou trap leva usándose en xeoloxía desde 1785–1795 para as formacións rochosas deste tipo. En canto ao nome Decán (ou Deccan), ten orixes sánscritas e significa 'do sur'.
Historia
miniatura|Trapps do Decán nas [[Covas de Ajanta.]]
Os trapps do Decán empezaron a formarse hai 66,25 millóns de anos, ao final do período Cretáceo, aínda que é posible que haxa algúns materiais máis antigos baixo os máis modernos. A maior masa de erupción volcánica ocorreu nos montes Ghats Occidentais hai entre 65 e 66 millóns de anos cando a lava empezou a saír a través de fisuras da codia, polo que foi unha erupción fisural. É difícil determinar a idade exacta das rochas do Decán debido a varias limitacións, unha delas é que a transición entre distintas erupcións pode estar separada por só uns poucos miles de anos e a resolución dos métodos de datación non pode distinguir entre estes eventos. Deste xeito, determinar a velocidade de localización do magma é difícil de acoutar. Esta serie de erupcións puido durar menos de 30.000 anos.
A área orixinal cuberta polos fluxos de lava estímase que foi de ata 1,5 millóns de km2, abranguendo aproximadamente a metade da actual India. A rexión dos trapps quedou reducida ao seu tamaño actual observable duns 500.000 km2 pola acción da erosión e a tectónica de placas.
Os trapps do Decán están segmentados en tres unidades estratigráficas: trapps superiores, medios e inferiores. Aínda que anteriormente se interpretara que estes grupos representaban momentos clave na secuencia de extrusión das lavas do Decán, hoxe é amplamente aceptado que estes horizontes relaciónanse máis estreitamente coa paleotopografía e a distancia desde o sitio da erupción.
Efecto sobre as extincións en masa e o clima
miniatura|esquerda|Pénsase que os trapps do Decán puideron ter unha grande influencia na extinción dos [[dinosauros non aviarios.]] A liberación de gases volcánicos, especialmente dióxido de xofre, durante a formación de trapps puido ter contribuído ao cambio climático no pasado. Rexistrouse durante ese período unha caída media de temperatura duns 2 °C.
Debido a esta magnitude, especulouse que os gases liberados durante a formación dos trapps do Decán tiveron grande importancia no evento de extinción do Cretáceo–Paleoxeno ou (K–Pg) (tamén chamada extinción do Cretáceo-Terciario ou KT), durante a cal se extinguiron os dinosauros. Teorizouse que o súpeto arrefriamento do clima debido aos gases sulfurosos liberados durante a formación dos trapps e as emisións de gases tóxicos puideron contribuír significativamente ao evento de extinción K–Pg. Porén, o consenso actual entre a comunidade científica é que a extinción foi desencadeada principalmente polo impacto meteorítico de Chicxulub en México, que tería causado unha nube de po que bloquearía a luz do sol durante moito tempo, matando gran parte da vida vexetal e despois da animal e reducindo a temperatura global (este arrefriamento chámase inverno de impacto).
Un traballo publicado en 2014 pola xeóloga Gerta Keller e outros sobre a cronoloxía do volcanismo do Decán suxería que a extinción puido ser causada tanto polo volcanismo coma polo evento de impacto. Despois deste estudo fíxose outro similar en 2015, que tamén consideraba a hipótese de que o impacto exacerbaría ou induciría o volcanismo do Decán, xa que os eventos sucederon nos antípodas (hipótese do impacto nos antípodas).
Porén, a teoría do impacto aínda é a máis apoiada e segundo varios traballos de revisión é a visión de consenso.
Petroloxía
miniatura|Os trapps do Decán móstranse en púrpura escuro no mapa xeolóxico na India miniatura|Cristais de [[epistilbita e calcita nunha cavidade na rocha (vug) no basalto dos trapps do Decán no distrito de Jalgaon, Maharashtra]] Nos trapps do Decán polo menos o 95% da rocha lávica é de basalto toleítico. Os principais minerais constituíntes son a olivina, os piroxenos e os plaxioclasios, así como certos óxidos ricos en Fe-Ti. Estas rochas teñen <7% MgO. Moitos destes minerais obsérvanse como formas moi alteradas. Outros tipos de rocha presentes inclúen: basalto alcalino, nefelinita, lamprófido e carbonatita.
Describíronse xenólitos do manto en Kachchh (noroeste da India) e noutras partes no Decán occidental e conteñen lherzolita de espinela e piroxenita.
Aínda que os trapps do Decán foron clasificados de moi diversas maneeiras, incluíndo tres grupos estratigráficos, xeoquimicamente a provincia pode dividirse en once diferentes formacións. Moits das diferenzas petrolóxicas nestas unidades son un produto de variados graos de contaminación da codia.
Fósiles
Os trapps do Decán son famosos polos leitos de fósiles que se encontraron entre as capas de lava. Especies ben coñecidas son a ra Oxyglossus pusillus (Owen) do Eoceno da India e a rá con dentes Indobatrachus, unha liñaxe temperá das ras modernas, que agora está situada na familia australiana dos Myobatrachidae. Os leitos infratrapps (Formación Lameta) e os leitos intertrapps tamén conteñen moluscos fósiles de auga doce.
Teorías de formación
Postulouse que as erupcións dos trapps do Decán estaban asociadas cunha pluma do manto. As proporcións 3He/4He altas do principal pulso da erupción adoitan observarse en magmas cuxa orixe son plumas do manto. A área da erupción a longo prazo (o punto quente), chamado punto quente de Reunión, sospéitase que é a causante da erupción dos trapps do Decán e da apertura do rift que unha vez separaba a meseta das Seychelles da India. O adelgazamento da codia rexional apoia a teoría deste evento de rifting e probablemente favoreceu a ascensión da pluma nesta área. A expansión do fondo oceánico na fronteira entre as placas da India e de África seguidamente empurrou a India cara ao norte pasando sobre a pluma, que hoxe en día está baixo a illa de Reunión no océano Índico, ao suroeste da India. Porén, o modelo de pluma do manto foi posto en dúbida.
Continúan obténdose datos que apoian o modelo da pluma do manto. O movemento da placa tectónica India e a historia eruptiva dos trapps do Decán mostran unha forte correlación. Baseándose en datos de perfís magnéticos mariños, un pulso of especialmente rápido no movemento da placa empezou ao mesmo tempo que o primeiro pulso dos basaltos de inundación do Decán, os cales están datados en hai 67 millóns de anos. A velocidade de expansión increméntase rapidamente e chega a un máximo ao mesmo tempo que o pico de erupcións basálticas. A velociadede de extensión despois minguou, e a diminución ocorreu arredor de hai 63 millóns de anos, momento no que a fase principal do volcanismo do Decán rematou. Esta correlación crese que estivo impulsada pola dinámica da pluma.
Cando se comparan os contidos de Na8, Fe8 e Si8 do Decán cos doutras grandes provincias ígneas, o Decán parece ter sufrido o maior grao de fusión, o que indica unha orixe nunha pluma profunda. A olivina parece terse fraccionado a case as profundidades da descontinuidade de Mohorovičić cun fraccionamento adicional de gabro a ~6 km de profundidade. Características como a grande intensidade do fallamento, formación de diques frecuente, alto fluxo calorífico e anomalías gravitatorias positivas suxiren que a fase extrusiva dos trapps do Decán está asociada coa existencia dunha unión tripla que puido ter existido durante o Cretáceo tardío, e foi causada por unha pluma do manto profundo. Non todos estes eventos de formación de diques se atribúen a contribucións a grande escala ao volume de fluxo total. Porén, pode ser difícil localizar os diques máis grandes, xa que a miúdo están localizados contra a costa oeste e, por tanto, crese que actualmente están baixo o mar.
Cráter de Chicxulub
Hai algunhas probas da conexión dos trapps do Decán co impacto contemporáneo dun asteroide que creou o cráter case antipodal de Chocxulub no estado mexicano de Iucatán. Aínda que os trapps do Decán empezaron a facer erupción bastante antes do impacto, a datación argon–argon indica que o impacto puido causar un incremento na permeabilidade que permitiu que o magma alcanzase a superficie e producise os fluxos máis voluminosos, que suporían un 70% do volume. A combinación do impacto do asteroide e o incremento resultante no volume eruptivo pode ter sido o responsable das extincións en masa que ocorreron no momento en que o Cretáceo dá paso ao Paleoxeno, coñecido como límite K-Pg (ou K-T).
Cráter Shiva
Unha estrutura xeolóxica que existe no leito do mar fronte ás costas da India suxeriuse que podería ser un cráter de impacto, que foi chamado cráter Shiva. Datouse tamén en aproximadamente hai 66 millóns de anos, polo que podería corresponder coa época dos trapps do Decán. Os investigadores que afirman que esta estrutura é un cráter de impacto suxiren que este impacto puido ser o evento que desencadeou a erupción dos trapps e que contribuíu á aceleración do movemento da placa India a inicios do Paleoxeno. Porén, o actual consenso en ciencias da Terra é que esta estrutura é improbable que sexa realmente un cráter de impacto.
Xacinto de Compostela
O xacinto de Compostela é unha variedade de cuarzo autixénico que se caracteriza pola súa cor rubia ou laranxa arroibada, debido a inclusións de materiais arxilosos de cor vermella.
Etimoloxía
Recibe o nome de xacinto de Compostela porque ao parecer era levada polos peregrinos que realizaban o camiño de Santiago.
A denominación de "cuarzo hematoide" coa que  se coñece a distintos tipos de cuarzo cristalizado de cor vermella é de orixe clásica: hemato-, provén do grego antigo αι̃μα, αι̃ματος (aïma, aïmatos) «sangue» e -oïde, do grego antigo -ειδής de ει̃δος (eïdos) «forma, aspecto».
Justus Hollatz
Justus Hollatz, nado o 21 de abril de 2001 en Hamburgo, é un xogador de baloncesto profesional alemán. Actualmente xoga para o Cedevita Olimpija da ABA Liga, onde se desempeña na posición de base cunha altura de 1,91 m. Foi nomeado mellor xogador novo da Basketball Bundesliga nas temporadas 2020−21 e 2021−22 e no Mellor quinteto revelación da ACB en 2022−23
Traxectoria
Hollatz medrou no distrito de Langenbek de Hamburgo. Chegou ao baloncesto por medio dun do equipo de baloncesto da súa escola primaria de Marmstorf. Posteriormente xogou cos seus irmáns máis vellos, Joshua e Jacob, na canteira do BG Harburg Hittfeld. Alén do baloncesto, tamén xogou ao fútbol, chegando ter a oportunidade de unirse ao FC St. Pauli como xuvenil.
Durante la temporada 2017−18, Hollatz debutó en el SC Rist Wedel da ProB, a terceira categoría do baloncesto xermano. Ao mesmo tempo xogou no equipo sub-19 dos Hamburg Towers. Na temporada 2018−19 pasou formar parte do elenco dos Towers, debutando na primeira xornada da ProA, a segunda cateogría do país. Ese mesmo ano o club conseguiu o ascenso á máxima categoría, a Basketball Bundesliga (BBL), sendo Hollatz fundamental nas eliminatorias polo ascenso. Os seus momentos máis destacados na fase de ascenso foron os seus 16 puntos nas semifinais, xusto despois de cumprir 18 anos, e a súa tripla a falta de nove segundos para o final do partido no partido decisivo. Nunha votación realizada pola 2. Bundesliga, Hollatz recibiu el premio ao mellor xogador novo do ano da ProA. Na temporada 2021−22 da Eurocup fixo unha media de 8,2 puntos, 2,1 rebotes e 4,2 asistencias por partido. Após finalizar o seu contrato co equipo alemán, o 28 de maio anunciouse a súa fichaxe polo Río Breogán da Liga ACB.
Lucero Tena
María de la Luz Tena Álvarez, de nome artístico Lucero Tena, nada na Cidade de México o 16 de setembro de 1938, é unha bailarina de flamenco de orixe mexicana e cidadanía española. Reside neste último país desde 1958.
Traxectoria
miniatura|Enric Matallí, activista cultural valenciano, con Lucero Tena É neta de María Rosario del Pilar Bonachea de Mendoza, nada en Gasteiz, e filla da mestra Lucha Álvarez de Tena. Conserva familia en Pasadena (California) e en Cuernavaca (México). Segundo ela mesma, por mor dunhas febres contraídas aos catro anos empezou a bailar:
Coñeceu á bailaora Carmen Amaya cando esta estaba de xira en México. Por un imprevisto de saúde da súa irmá Leonor, Carmen convidou a Lucero a substituíla. Tras isto, entrou a formar parte da compañía. Con Carmen Amaya realizou xiras por México e polos EUA durante tres anos, até 1957.
Lucero Tena chegou a Madrid en 1958. Bailou durante varios anos como figura exemplar no famoso "Corral de la Morería", aberto en maio de 1956. Máis adiante creou o seu propio grupo de flamenco, co que realizou xiras polo estranxeiro.
Amais dunha extraordinaria «bailaora», é unha excepcional executante das castañolas, en particular na interpretación de obras clásicas. Joaquín Rodrigo dedicoulle as súas Dos danzas españolas en 1966. Destaca, neste aspecto, a súa participación no concerto inaugural do Palau de la Música de València o 25 de abril de 1987.
Vida persoal
Estivo casada 44 anos cun médico galego, José Carlos de Mendoza Feijóo, de quen enviuvou.
Guindastre Edicións
Guindastre Edicións é un selo editorial galego fundado en 2018. A actriz, dramaturga, contadora e produtora teatral Celtia Figueiras é a súa directora e nace no seo da súa compañía, A Xanela do Maxín.
Historia
Guindastre Edicións botou a andar en outono de 2018 coa publicación dun primeiro título U-la Lúa? e con sede social no concello de Brión. O seu catálogo está conformado por álbumes e audios libros que combinan o carácter artístico con fins educativos. O selo edita na colección A Xanela do Maxín os textos dos espectáculos desta compañía.
Zeit der Geheimnisse
Zeit der Geheimnisse é unha miniserie de televisión alemá de 2019. Está protagonizado por Corinna Harfouch, Christiane Paul e Svenja Jung. A trama xira arredor dunha reunión de Nadal de tres xeracións dunha familia, onde os segredos revelados fan que a reunión se esfarele.
Estreouse o 20 de novembro de 2019 a través de Netflix.
Alexandre Cabanel
Alexandre Cabanel, nado en Montpellier o 28 de setembro de 1823 e finado en París o 23 de xaneiro de 1889, foi un pintor francés, representante do neoclasicismo académico. Dedicouse a temas históricos, mitolóxicos e relixiosos. Tamén foi un excelente acuarelista e autor de retratos, paisaxes e composicións decorativas.
Traxectoria
En París foi un dos mestres de pintores franceses como Étienne Terrus (da Cataluña Norte ou Rosellón) e portugueses como António da Silva Porto, João Marques de Oliveira, Horácio Hora, Rodolfo Amoedo e Almeida Júnior.
Palaeovespa
Palaeovespa é un xénero extinto de insectos himenópteros da suborde dos apócritos, familia dos véspidos,  subfamilia dos vespinos e tribo dos Vespini.
Descrición
O xénero foi descrito en 1906 polo zoólogo estadounidense, nado en Inglaterra, Theodore Dru Alison Cockerell.
Etimoloxía
O nome científico Palaeovespa está formado polos elementos Palaeo- e -vespa. O primeiro é un prefixo tirado do grego antigo παλαιός palaiós, "vello", e o segundo do nome do xénro Vespa. Literalmente, "as avespas antigas".
Especies
Dentro do xénero, o GBIF recoñece as seguines especies:
Porén, en Fossilworks engádese unha máis:
Étienne Terrus
Étienne Joseph Mathieu Terrus, coñecido como Esteve Terrús en catalán e como Étienne Terrus en francés, nado en Elna, Rosellón en setembro de 1857 e finado ibídem en xuño de 1922 foi un pintor da Cataluña Norte, impulsor dos movementos artísticos do país, que destacou na acuarela e a paisaxe.
Traxectoria
ligazón=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Elne_01.jpg/220px-Elne_01.jpg|esquerda|miniatura|Vista de Elna (pintada arredor de 1900) Terrús naceu en 1857 no seo dunha familia acomodada en Elna. En 1874, coa aprobación dos seus pais, decidiu establecerse en París para comezar a súa carreira artística baixo a tutela do pintor de Montpellier Alexandre Cabanel. Foi amigo de moitos pintores da súa época, entre os que destacan Matisse, Derain, Marquet, Camoin e Luce, a quen recibiu a miúdo no seu taller de Elna e Cotlliure.
A súa técnica favorita era a acuarela, que dominaba de xeito maxistral, pero polo seu carácter introvertido non tiña relación ningunha con escola ou movemento artístico, aínda que na súa obra se nota a influencia do fauvismo. Tamén foi discípulo de Paul Signac.
Giuliana C. Tesoro
Giuliana C. Tesoro (de solteira Giuliana  Cavaglieri) nada en Venecia, Italia o 1 de xuño de 1921 e finada en Dobbs Ferry, Nova York o 29 de setembro de 2002 á idade de 81 anos, foi unha química orgánica italiana con máis de 125 patentes nos Estados Unidos que fixo múltiples contribucións á industria téxtil. Unha das súas máis famosas invencións é a tea ignífuga.
Traxectoria
Cavaglieri naceu en Venecia en 1921 nunha familia xudía. En 1938, tras finalizar a educación secundaria negóuselle o acceso ao sistema universitario italiano polas leis raciais impostas polo goberno fascista. Mudouse a Suíza primeiro e en 1939 aos Estados Unidos.
Nos Estados Unidos accedeu á Universidade de Yale, na cal se graduou rapidamente. En 1943, á idade de 21 anos, Cavaglieri obtivo o seu doutoramento en Química Orgánica.
Traballou durante os veráns en Calico Chemical Company ata que en 1944 conseguiu un posto de traballo como investigadora química en Onyx Oil and Chemical Company. Foi ascendendo, a cabeza do departamento de sínteses orgánicas (1946), subdirectora de investigación (1955) e directora adxunta (1957). Posteriormente foi nomeada subdirectora de investigación orgánica en J.P. Stevens & Company. Trasladouse ao instituto de investigación téxtil durante dous anos. En 1969, aceptou un posto como química en Burlington Industries e foi nomeada directora do departamento de investigación química en 1971.
En 1972 aceptou un posto como profesora convidada no Instituto de Tecnoloxía de Massachusetts, onde estivo a ensinar até 1976. Quedou na facultade como profesora adxunta até 1982. Despois trasladouse ao Instituto Politécnico de Nova York onde estivo a investigar até 1996, cando se retirou oficialmente.
Premios e recoñecementos
Foi membro de varios comités da Academia Nacional das Ciencias (National Academy of Sciences) e do Consello Nacional de Investigación (National Research Council) dos Estados Unidos
Tamén participou noutros comités entre os que se inclúen: a Organización das Fibras Téxtiles (the Fiber Society), da que foi fundadora e presidenta en 1974, a Asociación Americana de Químicos Téxtiles e Coloristas (the American Association of Textile Chemists and Colorists) e a Asociación Química Americana (the American Chemical Society).
Entre os recoñecementos que lle foron outorgados atópase a Medalla Olney da Asociación Americana de Químicos Téxiltes e Coloristas en 1963 e o premio "Society of Women Engineers’ Achievement Award" en 1978.
Azərbaycan Dəmir Yolları
Ferrocarrís de Acerbaixán (Azərbaycan Dəmir Yolları) é a empresa estatal de transporte ferroviario de Acerbaixán. A compañía foi creada en 1991 como un das empresas sucesoras de Ferrocarrís Soviéticos, tras o colapso da Unión Soviética e ten a súa sede na capital do país, Bakú.
Unha arteria vital que une o Mar Negro e o Mar Caspio, os ferrocarrís de Acerbaixán atópase na ruta máis curta entre Europa e Asia Central e tamén entre Europa e Oriente Medio.
Historia
A primeira liña de ferrocarril en Acerbaixán, cando o país formaba parte do Imperio Ruso, foi colocada en 1878 e foi aberta en 1880 nos suburbios fóra de Bakú. O ferrocarril ten 176 estacións, dúas das cales Biləcəri (en Bakú) e Şirvan están totalmente automatizadas, doce estacións teñen colectores con mecanismos e máquinas adaptadas, e tres estacións —Keşlə (en Bakú), Gəncə e Xırdalan— son capaces de abastecer de contedores. carga altas.
Características
A rede de 2.918 quilómetros e un largo de vía de 1.520 mm está electrificada a 3 kV CC. Hai 2.918 quilómetros de vías férreas dos cales o 72% ou 2.117 quilómetros son vía única e o 28% ou 815 quilómetros son vía dobre. Da lonxitude total da explotación do itinerario o 43% ou 1.272 quilómetros están electrificados. Ao redor do 38% da lonxitude das vías ferroviarias ou 1.126 quilómetros están equipados con bloques totalmente automáticos e o 16% ou 479 quilómetros están equipados con despachadores.
Dino Grandi
Dino Grandi, nado en Mordano o 4 de xuño de 1895 e finado en Boloña o 21 de maio de 1988, foi un político fascista italiano, figura destacada durante o réxime fascista. Chegou a exercer como ministro de Xustiza, ministro de Asuntos Exteriores e presidente da Cámara dos Fascios e das Corporacións. Tivo un rol importante no colapso do réxime de Mussolini en xullo de 1943.
Mocidade e primeiros anos
Naceu o 4 de xuño de 1895. Grandi era orixinario de Mordano, preto de Imola, na rexión da Emilia-Romaña. Serviu como soldado no Regio Esercito italiano durante a primeira guerra mundial, onde coñeceu outro futuro líder fascista, Italo Balbo. Tras a guerra Grandi estudou na Universidade de Boloña e en 1919 licenciouse en dereito e economía.
Grandi alistouse no Partido Fascista en 1920, e en 1921 resultou elixido deputado, pero non foi admitido para ocupar o seu escano no Parlamento por non ter a idade suficiente. Tamén se converteu en opositor acérrimo de toda tregua do fascismo cos movementos socialistas e comunistas, destacando entre os máis violentos líderes dos camisas negras.
Despois de non ser admitido como deputado, Grandi serviu como avogado na cidade de Imola, onde seguiu tendo enfrontamentos violentos con socialistas e comunistas, sendo incluso destruída a súa oficina profesional de avogado. Cando Benito Mussolini tomou o poder de Italia tras a Marcha sobre Roma (en outubro de 1922), Grandi foi seguidor do seu goberno e conseguiu postos moi importantes dentro da política italiana, mostrándose partidario dos grupos de camisas negras máis violentos e brutais contra socialistas e sindicatos.
Réxime fascista
En 1929 Grandi foi designado Ministro de Asuntos Exteriores, sendo considerado un partidario das potencias occidentais e decidido anticomunista, pero foi substituído polo propio Mussolini en xullo de 1932. Despois diso foi designado embaixador italiano en Gran Bretaña, posto que exerceu entre 1932 e 1939. Como embaixador defendeu o expansionismo italiano, á vez que lograba que o goberno británico de Neville Chamberlain aceptase seguir a política de pacificación ante as pretensións imperialistas italianas no Mediterráneo. Grandi favoreceu a implementación dunha política conciliadora cara ao Reino Unido. En 1939 Grandi foi chamado de volta a Italia, sendo designado alí Ministro de Xustiza.
En setembro de 1939 Grandi opúxose inicialmente a que Italia entrase na Segunda Guerra Mundial á beira da Alemaña nazi, pero ao empezar a loita en xuño de 1940 comezou a tecer unha moi ampla rede de contactos dentro da administración pública fascista, rivalizando só coa do propio ministro de exteriores Galeazzo Ciano. En 1941 foi «mobilizado» polas forzas armadas e enviado á fronte bélica de Grecia brevemente.
Conforme as campañas militares de 1942 acababan en severas derrotas para as tropas italianas no Norte de África, en Rusia e no Mediterráneo, Grandi empezou a intrigar co rei Víctor Manuel III para apartar a Mussolini do poder e facer a paz inmediatamente cos Aliados, ao convencerse a inicios de 1943 de que o Terceiro Reich nunca podería alcanzar a vitoria final. Conforme con estas ideas, Grandi dedicouse a conspirar contra Mussolini.
A invasión aliada de Sicilia de xullo de 1943 complicou máis a situación italiana e deu o pretexto para derrocar a Mussolini. Así Grandi logrou que o rei Víctor Manuel propuxese ao Gran Consello Fascista o 25 de xullo de 1943 unha moción (presentada por Grandi) para que o monarca recuperara os seus poderes constitucionais, que permitía na práctica que Víctor Manuel III destituíse a Mussolini. Tras triunfar a moción de Grandi, o rei Víctor Manuel dispuxo arrestar a Mussolini ao día seguinte, pero o novo réxime de Pietro Badoglio non se mostrou amigable cara a Grandi, a quen aínda se consideraba un fascista perigoso e intrigante. Créndose en grave perigo tanto se resultaba capturado polos Aliados como polos nazis, Grandi fuxiu cara a Portugal en agosto de 1943, pasando logo a Brasil, onde esperou o final da guerra.
Vida posterior
Tras a contenda o novo goberno tratou de xulgalo como «criminal de guerra» pero non se logrou tal finalidade, sendo exonerado de responsabilidades penais en 1947. Grandi viviu no Brasil desempeñándose como avogado internacional e dedicado a empresas de importación até que a finais da década de 1950 retornou a Italia definitivamente, pero sen volver á política activa, abrindo unha fábrica en Módena. Grandi morreu na cidade de Boloña en 1988.
Irmandiñas
Irmandiñas é un ensaio de Aurora Marco, publicado en 2021 e editado pola Editorial Laiovento,  gañador do Premio Follas Novas do Libro Galego 2021 na categoría de ensaio e investigación.