cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ciencia
Da imago mundis á astronomía. Copérnico. Galileo
En 1609 construíu o anteollo ocular diverxente e iniciou o estudo dos astros. Descubriu 4 satélites de Xúpiter, o anel de Saturno, as manchas e a rotación do Sol, as fases de Venus e numerosas estrelas descoñecidas até entón. Todas estas novidades viñan corroborar as ideas de Copérnico, das que Galileo se declarou decidido partidario. Até aquel momento a teoría copernicana non suscitara demasiadas preocupacións na igrexa romana, como xa vimos. Pero a negación da inmobilidade da Terra non só contradicía as opinións aristotélicas e tolemaicas sobre o mundo, profundamente enraizadas na ensinanza oficial —que dependía naquel tempo case por enteiro da Igrexa—, senón que se opoñía tamén aos relatos bíblicos sobre a orixe do mundo interpretados de maneira literal. Aínda que Galileo demostrou mediante moitos escritos que dita interpretación literal debía descartarse, e que a Biblia non tiña por que substituír a ciencia, dado que o seu obxectivo era ante todo relixioso, foi denunciado á Inquisición.
Co libro de Copérnico posto no Índice, a Galileo prohibíuselle ensinar a doutrina copernicana, aínda que non se lle inquietou persoalmente até 1632, data de publicación do seu libro Dialogo sopra due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano (Diálogo sobre os dous máximos sistemas do mundo, o tolemaico e o copernicano). A obra foi sometida á Inquisición, perante o tribunal da cal compareceu Galileo en 1633. Foi obrigado a pronunciar de xeonllos a abxuración da súa doutrina e condenado á excomuñón e a reclusión perpetua, incluíndose o seu libro no Índice. Foi autorizado a retirarse a Arcetri, preto de Florencia, onde permaneceu ata a súa morte.
Máis tarde Johannes Kepler desenvolvería as leis empíricas dos movementos dos corpos celestes, mentres que Huygens describía a forza centrífuga. Isaac Newton unificaría estas achegas descubrindo a gravitación universal.
Da alquimia á química
Arte esotérica desde a Antigüidade, a alquimia é a antecesora da física no sentido de observación da materia. Segundo Serge Hutin, especialista na historia da alquimia, as "fantasías dos ocultistas" bloquearon, porén o progreso científico, sobre todo nos séculos XVI e XVII. Porén, opina que estes espellismos que nutriron a alegoría alquímica influíron considerablemente o pensamento científico.
A experimentación debe tamén moito aos laboratorios dos alquimistas, onde se descubriron numerosos corpos que formaron máis tarde parte da química. Os instrumentos dos alquimistas foron tamén os dos químicos modernos, o alambique, por exemplo. Segundo Hutin, foi sobre todo sobre a medicina na que a alquimia tivo unha influencia máis notábel, pola achega de medicamentos minerais e polo desenvolvemento da farmacopea. Para o químico Jean-Baptiste Dumas: "A química práctica neceu nos talleres dos ferreiros, dos oleiros, dos cristaleiros e nas tendas dos perfumistas".
Para a conciencia popular, foron os primeiros químicos modernos —como Lavoisier sobre todo, no século XVIII, que pesa e mide os elementos químicos— os que consuman o divorcio entre química e alquimia. Numerosos filósofos e sabios foron na súa orixe alquimistas, como (Roger Bacon ou Paracelso); outros, interesáronse por eles, como Francis Bacon, e incluso, máis tarde, Isaac Newton.
Aínda que as dúas disciplinas estiveron ligadas, pola historia e polos seus actores, a diferenza reside na representación da materia: combinacións químicas para a química, manifestacións do mundo inanimado como fenómenos biolóxicos para a alquimia. A química nace como disciplina científica con Andreas Libavius, que publica o primeiro compendio de química, ligándoa coa medicina e a farmacia, e máis tarde Nicolas Lémery publica o primeiro Tratado de química elevándoa xa definitivamente ao rango de ciencia e facendo autoridade co seu Cours de chimie, contenant la manière de faire les opérations qui sont en usage dans la médecine, par une méthode facile, avec des raisonnements sur chaque opération, pour l’instruction de ceux qui veulent s’appliquer à cette science en 1675. Johann Rudolf Glauber ou Robert Boyle, pola súa parte, achegan considerábeis experimentacións sobre os elementos químicos.
O nacemento da fisioloxía moderna
Os descubrimentos médicos e os progresos efectuados no coñecemento da anatomía, en particular despois da tradución de numerosas obras antigas de Hipócrates e Galeno nos séculos XV e XVI permitiron avances en materia de hixiene e da loita contra a mortalidade. André Vesalio senta así as bases da anatomía moderna, mentres Miguel Servet descobre o funcionamento da circulación sanguínea e Ambroise Paré fai as primeiras ligaduras de arterias. Fanse un certo número de comparacións entre os membros inferiores dos humanos e dos équidos (cabalos, principalmente). Otto Brunfels, Hieronymus Bock e Leonhart Fuchs foron tres grandes autores sobre plantas silvestres. Hoxe en día son recoñecidos como os pais da botánica alemá. Da mesma maneira, escribíronse obras sobre animais como as de Conrad Gesner ilustradas, entre outros, por Alberto Durero.
A difusión do saber: a imprenta
O campo das técnicas progresa considerabelmente grazas á invención da imprenta por Johannes Gutenberg no século XV, invento que revoluciona a transmisión do saber. O número de libros publicados aumenta exponencialmente, a escolarización en masa faise posíbel, e os científicos poden debater por medio das publicacións das súas experimentacións. A ciencia convértese así nunha comunidade de sabios. Aparecen as Academias de ciencias, en Londres, París, San Petersburgo e Berlín.
Pero os dominios do saber están aínda mesturados e non constitúen totalmente disciplinas separadas. A ciencia, ao tempo que se institucionaliza, forma nesta altura parte do campo da investigación filosófica. Michel Blay di: "é moi sorprendente e, en definitiva, moi anacrónico separar, no período clásico, a historia das ciencias da historia da filosofía, e tamén do que se chama a historia literaria".
Finalmente, o Renacemento permite, para as disciplinas científicas da materia, a creación de disciplinas e de epistemoloxías distintas pero reunidas pola cientificidade, e o mesmo permite para as matemáticas, porque, segundo a expresión de Pascal Brioist: "a matematización dunha práctica conduce a darlle o título específico de ciencia. Michel Blay ve tamén nos debates ao redor de conceptos claves, como o do absoluto ou o de movemento, de tempo e de espazo, os elementos dunha ciencia clásica.
O século XVIII: o século das luces
No século XVII, a "revolución científica" foi posíbel pola matematización da ciencia. Pero isto non ocorre até no transcurso do século XVIII no que aparecen as grandes institucións científicas, especialmente as Academias das Ciencias, as Sociedades científicas e as universidades. Sobre todo, as ciencias naturais e a medicina desenvólvense durante este período. No século XVIII a maioría dos científicos eran partidarios dun cambio: fronte ás ideas anteriores, consideraban a ciencia como a única vía obxectiva de coñecemento (de aí, o nome de Século das luces). Este espírito quedou reflectido na Enciclopedia das Artes e das Ciencias, recompilada por Diderot e D'Alembert, obra na que se resumía todo o coñecemento científico da época en todas as ramas do saber, e da que se trata máis abaixo.
En España, durante o século XVIII, no reinado de Carlos III, produciuse unha recuperación en todas as ordes tras a superación da crise económica do século XVII. Exemplos do rexurdimento das ciencias foron as fundacións do Real Xardín Botánico de Madrid e o Colexio de Cirurxía de Barcelona, así como as diversas expedicións científicas ao Novo Mundo, entre as que destaca a de José Celestino Mutis. Os séculos XVI e XVII estiveron moi influídos polo descubrimento de América. As novas especies de plantas e animais polarizaron o interese dos naturalistas, entre os que destacaron os sistemáticos John Ray e Tournefort.
Entre os científicos máis importantes do século XVII destacan o italiano Francesco Redi, que se declarou contrario á xeración espontánea; Zacharias Janssen que, segundo din algúns, inventou o microscopio a finais do século XVI; Malpighi, que descubriu os capilares sanguíneos (a existencia dos cales xa fora prevista por Harvey), os alvéolos pulmonares, a circulación renal (as pirámides de Malpighi levan o seu nome) etc., e Robert Hooke, que introduciu o termo célula ao ver o parecido entre un tecido suberoso (de cortiza), visto ao microscopio, e as celas dun favo.
A Enciclopedia
Un segundo cambio importante no Século das luces en relación co século precedente tivo a súa orixe en Francia, cos enciclopedistas. Este movemento intelectual defendía a idea de que existe unha arquitectura científica e moral do saber. O filósofo Diderot e o matemático d'Alembert publicaron en 1751 a Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (coñecido como "A Enciclopedia") que permitiu acceder a todo o coñecemento científico da época. Esta Enciclopedia vén ser coma un himno ao progreso científico.
Coa Enciclopedia nace igualmente a concepción clásica que a ciencia debe a súa aparición ao descubrimento do método experimental. Jean le Rond d'Alembert explica así, no Discours préliminaire de l'Encyclopédie (1759), que:
Racionalismo e ciencia moderna
O período chamado das luces iniciou o ascenso da corrente racionalista, que proviña de René Descartes e, despois, de filósofos ingleses como Thomas Hobbes e David Hume, que adoptaron unha vía empírica, poñendo o acento nos sentidos e a experiencia na adquisición dos coñecementos, en detrimento da razón pura. Pensadores, igualmente científicos (como Leibniz, que desenvolveu as matemáticas e o cálculo infinitesimal, ou Kant, ou o barón de Holbach, no seu Sistema da natureza, no que sostén o ateísmo contra calquera concepción relixiosa ou deísta, o materialismo e o fatalismo, é dicir, o determinismo científico, ou mesmo Pierre Bayle cos seus Pensées diverses sur la comète fixeron da Razón (con maiúscula) un culto ao progreso e ao desenvolvemento social. Os descubrimentos de Isaac Newton, a súa capacidade para confrontar e para ensamblar as probas axiomáticas e as observacións físicas nun sistema coherente, déronlle o ton a todo o que seguiría a súa exemplar Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Principios matemáticos da filosofía natural). Enunciando a teoría da gravitacion universal, Newton inaugurou a idea dunha ciencia como discurso tendente a explicar o mundo considerado como racional por estar ordenado por leis reproducíbeis.
O século XIX
Tras dun século coma o XVIII, no que a maior actividade dos biólogos se desenvolveu no campo da sistemática, nun intento de clasificar as especies procedentes do Novo Mundo, suscitouse no século XIX unha interpretación, baseada na razón, tanto da aparición das diferentes especies coma da súa distribución e parentesco. Así xurdiu a teoría evolucionista. Un dos primeiros en defendela foi Jean-Baptiste de Monet, coñecido como Lamarck, que explicaba a súa hipótese baseándose en dous principios: "a necesidade crea o órgano e a súa función desenvólveo", e "os caracteres adquiridos transmítense hereditariamente".
Esta teoría (lamarckismo) batía, por un lado, coa crítica daqueles que pedían datos, experiencias etc., que a confirmaran e, por outro, coa opinión do francés Georges Cuvier, considerado como o pai da paleontoloxía e da anatomía comparada, e os seus seguidores. Cuvier era fixista, é dicir, cría na inmutabilidade das especies. Para explicar a desaparición de especies que só existiron no pasado, e das que só nos chegaron restos fosilizados, supoñía que houbera unha serie de catástrofes sucesivas que producirían a súa extinción (catastrofismo). Posteriormente, despois de cada catástrofe, desenvolvíase unha nova e distinta creación. miniatura|160px|Charles Darwin.
A oposición entre ciencia e relixión refórzase coa aparición, en 1859 de A orixe das especies segundo a selección natural do naturalista inglés Charles Darwin. Neste libro Darwin recolleu as conclusións ás que chegara durante a viaxe científica que moitos anos antes (1831 - 1836) realizara por todo o Novo Mundo e o Pacífico a bordo do Beagle.
A teoría de Darwin (darwinismo) apóiase en dous puntos: a variabilidade da descendencia e a selección natural ou, dito doutro xeito, a supervivencia do máis apto. Pronto se desencadeou unha controversia entre os seguidores do francés Lamarck e os do inglés Darwin (e, algo máis tarde, e máis intensamente, entre estes últimos e os sectores relixiosos).
O filósofo Herbert Spencer utilizou o impacto do darwinismo na sociedade do século XIX para, dándolle unha carga relixiosa da cal esta teoría en principio carece (Darwin era agnóstico), realizar un ataque contra a opinión doutros científicos. Así, produciuse unha primeira reacción de rexeitamento do darwinismo en moitos ambientes relixiosos e científicos.
Darwin morreu en 1882 sen poder achegar datos que explicaran a orixe da variabilidade entre os descendentes dunha mesma parella, fenómeno que constitúe a base fundamental da súa teoría evolucionista.
No primeiro terzo deste século XIX cómpre recordar tamén o labor de Edward Jenner, descubridor da primeira vacina, a da varíola, que abriu o camiño da inmunoloxía. Posteriormente Schleiden e Schwann destacaron en citoloxía e histoloxía por enunciar a teoría celular. Máis tarde, en microbioloxía, Louis Pasteur levou a cabo experimentos definitivos sobre a falsidade da xeración espontánea, descubriu que algúns microorganismos tiñan carácter patóxeno, deduciu o concepto de inmunidade e descubriu a vacina antirrábica; está considerado como o pai da microbioloxía.
Posteriormente, Robert Koch illou o microbio que producía o carbúnculo, o bacilo da tuberculose e o vibrio do cólera. En 1865, o médico escocés Joseph Lister (1827 - 1912) descubriu que as infeccións das feridas se deben ás bacterias, e en 1867 utilizou fenol para crear un ambiente bactericida nas salas de operacións (antisepsia). En 1884, o médico e bacteriólogo español Jaime Ferrán descubriu a vacina contra o cólera.
A bioloxía coñece no século XIX profundos cambios co nacemento da xenética, cos traballos de Gregor Mendel. En 1865, o freire agostiño Gregor Mendel publicou os seus traballos sobre as leis que rexen a herdanza biolóxica.
O abandono definitivo do vitalismo, despois da (accidental) síntese da urea, en 1828, a partir de amoníaco e dióxido de carbono, polo alemán Friedrich Wöhler, que demostrou que os compostos orgánicos obedecen ás mesmas leis fisicoquímicas que os compostos inorgánicos, favoreceu o desenvolvemento da fisioloxía. Nesta disciplina destacou o francés Claude Bernard, que pode ser considerado o pai desta ciencia.
A mediados do século XIX apareceu por primeira vez o termo ecoloxía para designar unha nova rama das ciencias biolóxicas. O alemán Ernst Haeckel foi o introdutor desta palabra e talvez o primeiro que definiu a nova ciencia. Nun traballo publicado en 1870 dicía: "Entendemos por ecoloxía o conxunto dos coñecementos referentes á economía da natureza, a investigación de todas as relacións do animal tanto co seu medio orgánico coma inorgánico". Tamén a mediados deste século o zoólogo francés Étienne Geoffroy Saint-Hilaire propuxo a denominación de etoloxía para o estudo das relacións dos organismos dentro da familia, da sociedade no seu conxunto e da comunidade.
A Revolución industrial
A Primeira e a Segunda Revolucións Industriais estiveron marcadas por profundos cambios económicos e sociais, derivados das innovacións e descubrimentos científicos e técnicos. O vapor e, despois, a electricidade contan entre os progresos notábeis que permitiron a mellora dos transportes e da produción. Os instrumentos científicos son máis numerosos e máis seguros, tales como o microscopio ou o telescopio, que se perfeccionan.
Estabelécense así os fundamentos das ciencias do século XX, sobre todo os principios da física de partículas, a propósito da natureza da luz.
Unha ciencia postindustrial
miniatura|esquerda|200px|A informática, a maior innovación do século XX, representa unha enorme axuda para a investigación.
A historia recente da ciencia está marcada polo continuo refinamento do coñecemento adquirido e o desenvolvemento tecnolóxico, acelerado xa desde a aparición do método científico. Se ben as revolucións científicas de principios do século XX déronse sobre todo no campo da física a través do desenvolvemento da mecánica cuántica e a relatividade xeral, no século XXI a ciencia enfróntase á revolución biotecnolóxica.
No século XX produciuse unha aceleración sen precedentes do progreso científico. Esta revolución científica débese tanto á aparición de novos instrumentos, como o microscopio electrónico, que permitiu, xunto co progreso que experimentaron outras ciencias, como a química orgánica, grandes avances en citoloxía e histoloxía, como á gran cantidade de persoas e grupos de investigación que se dedican á ciencia en todo o mundo. Prodúcese unha importate mellora da precisión dos instrumentos que, eles mesmos, resultan dos avances máis recentes da ciencia.
Os intercambios internacionais dos coñecementos científicos son cada vez máis rápidos e fáciles. Cada vez máis os descubrimentos máis coñecidos do século XX preceden a verdadeira mundialización e á uniformación lingüística das publicacións científicas.
Ética e ciencia: o porvir da ciencia no século XXI
O século XXI caracterízase por unha aceleración dos descubrimentos "punta", como a nanotecnoloxía. Ademais, no seo das ciencias naturais, a xenética promete cambios sociais ou biolóxicos sen precedentes. A informática é á vez unha ciencia e un instrumento de investigación xa que a simulación informática permite experimentar modelos cada vez máis complexos e gorentosos en termos de potencia de cálculo.
A ciencia democratízase. Por unha parte, importantes proxectos internacionais ven a luz (loita contra a SIDA e o cancro, programa SETI, astronomía, detectores de partículas etc.). E por outra, a vulgarización científica permite acceder a cada vez máis persoas ao razoamento e á curiosidade científica.
Filosofía da ciencia
A efectividade da ciencia como método para obter coñecemento constituíu un notable campo de estudo para a filosofía. A filosofía da ciencia intenta comprender a natureza do coñecemento científico e as súas implicacións éticas.
Foi difícil establecer unha explicación do método científico definitiva que poida servir para distinguir a ciencia da non-ciencia. Aínda que hai argumentos lexítimos sobre onde están exactamente os límites da ciencia, o que se coñece como o problema da demarcación.
Non obstante, hai un conxunto de preceptos principais que posúen un consenso entre os filósofos da ciencia e dentro da comunidade científica. Por exemplo, é universalmente aceptado que debe ser posíbel verificar independentemente as hipóteses e as teses científicas doutros científicos para que sexan aceptadas pola comunidade científica.
Hai diferentes escolas de pensamento na filosofía do método científico. O naturalismo metodolóxico mantén que a investigación científica debe incluír os estudos empíricos e a verificación independente como proceso para desenvolver e avaliar apropiadamente as explicacións naturais de fenómenos observábeis. Deste modo o naturalismo metodolóxico rexeita explicacións sobrenaturais, argumentos de autoridades e estudos observacionais tendenciosos. O racionalismo crítico, por outro lado, afirma que a observación non tendenciosa non é posíbel, e que a demarcación entre explicacións naturais e sobrenaturais é arbitraria; no lugar deste criterio propón a falseabilidade como o límite das teorías empíricas e a falsificación como o método empírico universal. O racionalismo crítico argumenta que a habilidade da ciencia en aumentar o espectro dos valores que poden ser asumidos no coñecemento verificábel, mais ao mesmo tempo propón que a ciencia debería contentarse coa eliminación racional dos erros nas súas teorías, non en buscar a súa verificación (como afirmar certeza ou proba e contra-proba probábel; tanto a proposta como a falsificación dunha teoría son apenas un carácter metodolóxico, conxectural e tentador no racionalismo crítico). O instrumentalismo rexeita o concepto de verdade e enfatiza só a utilización das teorías como instrumentos para explicar e predicir fenómenos.
Que é e que non é a ciencia
A ciencia non se considera dona da verdade absoluta e incuestionábel. A partir do racionalismo crítico, todas as súas verdades poden ser quebradas, bastando apenas unha pinga de evidencia. A ciencia tira conclusións da realidade a través de observacións dos feitos e da natureza.
A ciencia non é unha fonte de xuízos de valores subxectivos, a pesar de poder certamente tratar de casos de ética e política pública ao denunciar as probábeis consecuencias das accións. O que alguén proxecta a partir de hipóteses científicas actuais máis racionais, adentrándose noutros reinos de interese, non é un tópico científico e o método científico non ofrece ningunha axuda para quen desexa facelo desa maneira. A xustificación científica (ou a refutación) para moitas cousas é, polo contrario, exixida frecuentemente. Claro que o valor dos xuízos son intrínsecos á ciencia. Por exemplo, os valores verdadeiros e o coñecemento da ciencia.
O obxectivo subxacente ou propósito da ciencia para a sociedade e os individuos é o de producir modelos útiles da realidade. Tense dito que é virtualmente imposíbel facer inferencias dos sentidos humanos que realmente describan o que "é". Por outro lado, como quedou dito, a ciencia pode facer predicións baseadas en observacións. Estas predicións xeralmente benefician á sociedade ou aos individuos que fan uso delas, por exemplo, a física newtoniana, e en casos máis extremos a relatividade, permítenos predicir calquera causa do efecto dun movemento que unha bóla de billar terá noutras, até cousas como traxectorias de sondas espaciais e satélites. A química e a bioloxía xuntas transformaron a nosa habilidade para usar e predicir reaccións e escenarios químicos e biolóxicos. Nos tempos modernos, estas disciplinas científicas segregadas están sendo máis utilizadas conxuntamente co fin de producir modelos e ferramentas máis complexos.
En resumo, a ciencia produce modelos útiles que nos permiten facer predicións máis útiles. A ciencia intenta describir o que é, mais evita tentar determinar o que é (o que é imposíbel por razóns prácticas). A ciencia é unha ferramenta útil, é un corpo crecente de entendemento que nos permite identificármonos máis eficazmente co medio ao noso redor e a mellor forma de adaptármonos e evolucionarmos como un todo social así como independentemente.
O individualismo é unha suposición tácita subxacente en moitas bases empíricas da ciencia que trata a ciencia coma se fose puramente unha forma na que un único individuo confronte a natureza, verificando e predicindo hipóteses. Pero, de feito, a ciencia é sempre unha actividade colectiva conducida por unha comunidade científica. Iso pode demostrarse de varias maneiras, talvez o resultado máis fundamental e trivial proveniente da ciencia sexa comunicada coa linguaxe. Entón, os valores das comunidades científicas permean a ciencia que elas producen.
Limitacións da ciencia
O home hai xa máis de medio século que chegou á Lúa, acadou desenvolvementos espectaculares en todos os campos e logrou a comprensión de fenómenos que, até hai moi pouco, estábannos vedados. Porén, pese ao enorme impacto que exerce sobre a sociedade moderna, a ciencia non é algo ilimitado na súa capacidade para resolver problemas ou comprender o descoñecido. De feito, existen unha serie de limitacións que son consecuencia das propias limitacións do método científico. Poderiamos resumilas nestes catro puntos:
Por outra parte, as verdades científicas non son absolutas e teñen vixencia só durante un certo período de tempo. O coñecemento da verdade científica acádase por sucesivas aproximacións. E cómpre sinalar tamén que os científicos non poden predicir os efectos que se poidan derivar dos resultados experimentais (e dos que os científicos puros, é dicir, os que se dedican á investigación das ciencias puras, non son responsábeis). Á vista están os efectos sobre o medio ambiente causados pola maioría dos inventos que constiuíron o orgullo da época industrial: contaminación, chuvia ácida... coas súas consecuencias de extinción de especies etc.
E, dado o gran custo económico que supón a investigación científica, existe o perigo de que, por parte do contribuínte, se pida que só se invista en ciencia aplicada: que se cure o cancro, que se acabe coa fame no mundo. A historia, porén, amosa que non hai ciencia aplicada sen investigación básica; aínda que tamén é certo que hoxe a investigación básica adoita requirir uns medios que só a ciencia aplicada lle pode subministrar.
Gran Reserva. El origen
'Gran Reserva. El origen' é unha serie española de televisión producida por Bambú Producciones para La 1 e estreada o 13 de maio de 2013. Trátase da orixe da serie Gran Reserva, emitida anteriormente.
Mirmecobíidos
A dos mirmecobíidos (Myrmecobiidae) é unha familia de mamíferos marsupiais australidelfos, unha das tres recoñecidas dentro da orde dos dasiuromorfos.
Distribución exponencial
En estatística, a distribución exponencial é unha distribución de probabilidade continua cun parámetro \lambda > 0 cunha función de densidade é:
A súa función de distribución acumulada é:
Ciencia
Limitacións da ciencia
Pero cada día estase a ver que, grazas á ciencia, podemos curar cada vez máis enfermidades, axudar a vencer as barreiras da soidade, mellorar o nivel de vida, e promover a cultura. Se non fose pola revolución científica, a maioría de nós nin sequera estariamos vivos ou nin sequera teriamos nacido.
Distribución exponencial
Onde e representa o número e.
Mirmecobíidos
Esta familia conta cun só xénero, Myrmecobius, cunha única especie, Myrmecobius fasciatus, antano difundida en todo o sur de Australia, pero que hoxe se encontra só nalgunhas zonas remotas do suroeste australiano, onde sobrevive en varias pequenas colonias. A súa diminución nos últimos tempos debeuse á destrución do seu hábitat e á depredación de animais introducidos polo ser humano en Australia, de tal xeito que hoxe se encontra en perigo de extinción.
Distribución exponencial
O valor esperado e a varianza dunha variable aleatoria X con distribución exponencial son:
Ciencia
Limitacións da ciencia
Hoxe, con todo, segue a ser certo que é máis o que ignoramos que o que coñecemos. E isto é un reto para atrevernos a saber, para sermos ousados nos nosos intentos de coñecemento científico.
Clasificación das ciencias
As ciencias poden organizarse en grandes disciplinas científicas, especialmente en matemáticas, química, bioloxía, física, mecánica, óptica, farmacia, medicina, astronomía, arqueoloxía, economía, socioloxía, e outras. Estas disciplinas non se distinguen só polos obxectos de estudo e polos métodos empregados, senón tamén polas súas institucións: revistas, sociedades de membros, cátedras ou mesmo polos seus diplomas.
En primeiro lugar podemos distinguir entre as ciencias da natureza e as ciencias sociais ou humanas. As primeiras, como a física, centran o seu estudo nos fenómenos naturais, mentres que as segundas, como a socioloxía, estudan os fenómenos ligados á acción humana.
Un esquema algo máis detallado de clasificación propúxoo o epistemólogo alemán Rudolf Carnap, o primeiro en dividir a ciencia en ciencias puras, ciencias aplicadas e ciencias sociais ou humanas.
Mirmecobíidos
A especie é un emblema de Australia Occidental, e está protexida por programas de conservación.
Ciencia
Clasificación das ciencias
O sentido común asocia unha disciplina a un obxecto de estudo. Por exemplo a socioloxía ocúpase da sociedade; a psicoloxía, do pensamento; a física, dos fenómenos mecánicos, térmicos, ópticos etc.; a química, das características dos elementos, das reaccións da materia etc. Para Robert Nadeau, "recoñécese xeralmente que se poden clasificar [as ciencias] segundo o seu obxecto (...), segundo o seu método (...), e segundo a súa finalidade".
Gran Reserva. El origen
Historia
''Gran Reserva. El origen é unha serie de televisión de emisión diaria, creada a partir da idea orixinal de Ramón Campos, máximo responsable da produtora Bambú Producións, da ficción de prime time Gran Reserva''. Remóntase corenta e cinco anos no pasado (século XX, 1967) dos acontecementos que suceden na serie orixinal. A serie comezou as súas emisións diarias o 13 de maio de 2013 en La 1 de Televisión Española, e é transmitida de luns a venres de 16:30 a 17:30 horas.
Mirmecobíidos
Debido aos seus hábitos alimentarios (a súa dieta consiste exclusivamente en térmites), coñécese na bibliografía internacional, entre outros, cos nomes de mirmecobio, formigueiro marsupial ou numbat (un dos seus nomes en inglés).
Descrición
Tanto a familia como o xénero e a especie foron descritos polo naturalista inglés George Robert Waterhouse. A familia en 1841, nun traballo publicado en ''Nat. Hist. Marsup. or Pouched Animals (Naturalist's Libr.)'', 10: 60. . O xénero e a especie en 1836, en ''Proc. Zool. Soc. Lond.'', 1836: 69.
Etimoloxías
O nome da familia, Myrmecobiidae, formouse, como é a norma, sobre a raíz do nome do seu xénero tipo, Myrmecobius, coa adición da desinencia do latín científico -ĭdae, propia dos nomes das familias de animais.
O nome do xénero, Myrmecobius, está formado polos elementos do latín científico mirmeco-, tirado do grego antigo μύρμηκος ‎mýrmēkos, xenitivo de μύρμηξ ‎mýrmēx, 'formiga', e -bius, derivado do grego antigo βίος ‎bíos, 'vida'. Literalmente, 'os que viven das formigas'.
O epíteto específico, fasciatūs, é o participio do verbo fasciō, derivado de fascia, 'venda', 'vendaxe', pero tamén 'franxa', 'banda', 'tira'. É dicir, que significa 'con franxas', 'con bandas'.
Clasificación
Como quedou dito, a especie Mirmecobius fasciatus é a única da familia. Nela recoñécense dúas subespecies:
Ciencia
Clasificación das ciencias
Pero as investigacións modernas mostran unha ausencia de fronteiras e a necesidade de desenvolver transversalidades. Por exemplo, en certas disciplinas fálase de "físico-química" ou de "quimio-bioloxía", expresións que permiten amosar as fortes ligazóns das especialidades entre elas. Unha disciplina defínese, ó final, polo conxunto de referenciais que utiliza para estudar un conxunto de obxectos, o que forma a súa cientificidade. Porén, este criterio non é absoluto.
Mirmecobíidos
Clasificación
Familia Myrmecobiidae Waterhouse, 1841
Ciencia
Clasificación das ciencias
Outra maneira de categorizar as ciencias consiste en distinguir as ciencias fundamentais, nas que a finalidade primeira é a de producir coñecementos, das ciencias aplicadas, que tratan sobre todo de aplicar estes coñecementos á resolución de problemas concretos.
De maneira xeral, ningunha categorización é completamente exacta nin enteiramente xustificábel, e as áreas epistemolóxicas entre elas son difusas.
Ciencias fundamentais e aplicadas
Esta clasificación primeira responde á noción de utilidade: certas ciencias producen coñecementos que poden actuar sobre o mundo (as ciencias aplicadas, que non hai que confundir coa técnica en tanto que aplicación de coñecementos empíricos), é dicir, na perspectiva dun obxectivo práctico, económico ou industrial, mentres que outras (as ciencias fundamentais) tratan prioritariamente da adquisición de coñecementos novos abstractos.
Por outra parte, as matemáticas considéranse frecuentemente como unha cousa distinta que unha ciencia. En parte, porque a verdade matemática non ten nada que ver coa verdade das outras ciencias. O obxecto das matemáticas é, en efecto, interno a esta disciplina. Tamén, nesta base, as matemáticas aplicadas percíbense nun principio como unha rama matemática ao servizo doutras ciencias (como o demostran os traballos do matemático Jacques-Louis Lions, que explica: o que me gusta das matemáticas aplicadas é que ambicionan dar ao mundo dos sistemas unha representación que permite comprender e actuar) non terían, en principio, finalidade práctica. A contrario, as matemáticas posúen un importante número de ramas, en principio abstractas, que se desenvolveron en contacto con outras disciplinas como a estatística, a teoría dos xogos, a lóxica combinatoria, a teoría da información, a teoría dos grafos entre outros exemplos, mentres que ten ramas que non están catalogadas como matemáticas aplicadas pero que, porén, nutren a outras ramas científicas.
Ciencias nomotéticas e idiográficas
miniatura|150px|[[Wilhelm Windelband.]]
Unha clasificación das ciencias pode apoiarse nos métodos empregados. Unha primeira distinción desta orde pode facerse entre as ciencias nomotéticas e as ciencias idiográficas:
É con Wilhelm Windelband, filósofo alemán do século XIX, cando se fai o primeiro esbozo desta distinción. A reflexión de Windelband prodúcese sobre a natureza das ciencias sociais. Na súa Historia e ciencia da natureza (1894), afirma que a oposición entre ciencias da natureza e do espírito baséase nunha distinción de método e de "formas de obxectivación".
Ciencias empíricas e lóxico-formais
Propúxose unha categorización pola epistemoloxía distinguindo as ciencias empíricas e as ciencias lóxico-formais. O seu punto común reside nas matemáticas e no seu uso nas disciplinas ligadas. Porén, segundo Gilles-Gaston Granger, "a realidade non é tan simple. Porque, por unha parte, é frecuente, en relación a cuestións baseadas na observación empírica, que se liberen de conceptos matemáticos; e por outra parte, se a matemática non é unha ciencia da natureza, non ten por iso menos verdadeiros obxectos". Segundo Léna Soler, na súa Introduction à l’épistémologie, distingue por unha parte as ciencias formais das ciencias empíricas, e por outra parte entre as ciencias da natureza das ciencias humanas e sociais.
Ciencias da natureza e ciencias humanas e sociais
Segundo Gilles-Gaston Granger, existe outra maneira de oposición epistemolóxica, distinguindo por unha parte as ciencias da natureza, que teñen como obxectivo o estudo dos obxectos que emanan do mundo sensíbel, mensurábeis e clasificábeis, e, por outra parte as ciencias do home tamén chamadas ciencias humanas, para as cales o seu obxecto é abstracto. Gilles-Gaston Granger rexeita por outra parte facer do estudo do fenómeno humano unha ciencia propiamente dita. El di: "Aplicar o cualificativo de ciencias ao coñecemento dos feitos humanos está considerado por algúns como un abuso da linguaxe. Está bastante claro, en efecto, que nin os saberes sociolóxicos ou psicolóxicos, económicos ou lingüísticos poden pretender, no seu estado presente e pasado, ter a solidez e a fecundidade dos saberes físico-químicos, ou incluso biolóxicos".
A oposición tradicional entre ciencias humanas e ciencias naturais repousa sobre a diferenza entre natureza e cultura.
Tipo formal puro
Segundo Immanuel Kant a lóxica formal é a "ciencia que expón con detalle e proba de maneira estrita unicamente as regras formais de todo pensamento". As matemáticas e a lóxica formalizadas compoñen este tipo de razoamento. miniatura|Immanuel Kant.
Esta clase fúndase sobre os dous principios constitutivos dos sistemas formais: o axioma e as regras de dedución e tamén na noción de siloxismo, expresada por primeira vez por Aristóteles e ligada ao "razoamento dedutivo" (fálase tamén de razoamento "hipotético-dedutivo"), que expón nos seus Tópicos e no seu tratado sobre a lóxica: Órganon.
Trátase igualmente do tipo que é o máis adecuado á realidade, para a técnica especialmente. A palabra clave do tipo formal puro é a demostración lóxica e non contraditoria (entendida como a demostración que non poderá desviarse no sistema estudado sexa cal for a proposición). Noutras palabras, non se trata propiamente de falar dun razoamento sobre o obxecto, senón máis ben dun método para tratar os feitos no seo de demostracións científicas e, por tanto, sobre as proposicións e os postulados.
Distínguense así neste tipo dúas disciplinas fundamentais:
O tipo formal desenvolveuse particularmente no século XX, co loxicismo e a filosofía analítica. Bertrand Russell desenvolve en efecto un "método atómico" (ou atomismo lóxico) que se esforza en dividir a linguaxe nas súas partes elementais, nas súas estruturas mínimas, a frase simple en suma.
Wittgenstein proxectou elaborar unha linguaxe formal común para todas as ciencias que permitise evitar o recurso á linguaxe natural, e na que o cálculo proposicional representa o seu termo.
Con todo, e a despeito dunha estabilidade epistemolóxica propia, a contrario dos outros tipos, o tipo formal puro é igualmente tributario da historicidade das ciencias.
Tipo empírico-formal
O modelo deste tipo, fundado no empirismo, é a física. O obxecto é aquí concreto e exterior, non construído pola disciplina (como no caso do tipo formal puro). Este tipo é de feito a unión de dúas compoñentes: miniatura|150px|Experiencia demostrando a viscosidade do betume.
A experiencia (no sentido da posta en práctica) é aquí central, segundo a expresión de Karl Popper: "Un sistema que forme parte da ciencia empírica debe poder ser refutado pola experiencia".
Entre as ciencias empíricas, distínguense dúas grandes familias de ciencias: as ciencias da natureza e as ciencias humanas. Porén, o empirismo só non permite, separado da imaxinación, elaborar teorías innovadoras, fundadas sobre a intuición do científico, que permitan superar as contradicións que a simple observación dos feitos non podería resolver.
Existen, porén, debates sobre na natureza empírica de certas ciencias humanas, como a economía ou a historia, que non se sustentan nun método totalmente empírico, sendo o obxecto virtual nas dúas disciplinas.
Tipo hermenéutico
As ciencias hermenéuticas (do grego antigo ἑρμηνευτική [τέχνη], hermeneutiké [téchne], "arte de interpretar", de ἑρμηνεύειν, "interpretar", e do nome do deus da mitoloxía grega Ἑρμῆς, Hermes, mensaxeiro dos deuses e intérprete das súas ordes), descodifican os signos naturais e establecen interpretacións. Este tipo de discurso científico é característico das ciencias humanas, onde o obxecto é o home. No método hermenéutico, os efectos visíbeis considéranse como un texto para descodificar, coa significación agochada. A fenomenoloxía é así a explicación filosófica máis próxima deste tipo, que comprende, entre outras, a socioloxía, a lingüística, a economía, a etnoloxía, a teoría dos xogos etc.
Poden tratarse daquela de dúas categorías de discurso:
Con relación aos dous outros tipos formais, o estatuto científico do tipo hermenéutico é contestado polos partidarios dunha ciencia matemática chamada "dura". Á concepción da unidade da ciencia postulada polo positivismo toda unha corrente de pensamento, seguindo a Wilhelm Dilthey (1833 - 1911), afirma a existencia dunha separación radical entre as ciencias da natureza e as ciencias do espírito. As ciencias da natureza non buscan máis que explicar o seu obxecto, mentres que as ciencias do home, e a historia en particular, piden igualmente comprender o interior e, por tanto, tomar en consideración o vivido.
Estas últimas non deben adoptar o método que se usa nas ciencias da natureza porque elas teñen un obxecto totalmente diferente. As ciencias sociais deben ser obxecto dunha introspección, o que Wilhelm Dilthey chama unha "marcha hermenéutica", é dicir, un camiño de interpretación das manifestacións concretas do espírito humano.
O tipo hermenéutico marca o século XX, con autores como Hans-Georg Gadamer que publicou, en 1960, Verdade e método obra na que, opoñéndose ao todopoderoso empirismo, afirma que "o método non é suficiente".
Cientificidade
A cientificidade é a calidade das prácticas e as teorías que buscan establecer regularidades reproducíbeis, mensurábeis e refutábeis nos fenómenos por medio do medidas experimentais, e así producir unha representación explícita.
porén, cada un destes puntos é problemático, e os cuestionamentos da epistemoloxía tratan principalmente dos criterios de cientificidade. Así, con respecto á coherencia interna das disciplinas, o epistemólogo Thomas Kuhn ataca este criterio de cientificidade, establecendo que os paradigmas cambian nas "revolucións científicas". O principio de obxectividade, que frecuentemente se presenta como un atributo da ciencia, é, por si mesmo, fonte de interrogantes, sobre todo no seo das ciencias humanas. A psicanálise por exemplo non se acepta como ciencia polos partidarios da cientificidade. Karl Popper, como Ludwig Wittgenstein, rexeitan este estatuto en razón do seu carácter non refutábel pola experiencia. Popper engade, en A lóxica do descubrimento científico (1934) que "a actitude científica [é] a actitude crítica", o que constitúe o núcleo da cientificidade.
Para o sociólogo da ciencia Roberto Miguélez "semella que a idea da ciencia supón, primeiramente, a dunha lóxica da actividade científica; e en segundo lugar, a dunha sintaxe do discurso científico. Noutros termos, parece que, para poder falar da ciencia, cómpre postular a existencia dun conxunto de regras —e só dun— para o tratamento dos problemas científicos —o que se chamará entón "o método científico"—, e dun conxunto de regras —e só se un— para a construción dun discurso científico". A socioloxía das ciencias estuda en efecto cada vez máis os criterios de cientificidade, no seo do espazo social científico, pasando dunha visión interna, a da epistemoloxía, a unha visión máis global.
O método científico
O "método científico" (do grego antigo μέθοδος, méthodos, que significa a persecución ou a busca dunha vía para realizar calquera cousa, é "o conxunto dos procedementos razoados para alcanzar un fin; o que pode conducir a un razoamento segundo as regras da rectitude lóxica, de resolver un problema de matemáticas, de conducir a unha experimentación para verificar unha hipótese científica". Está estreitamente ligado á historia da ciencia. O método científico comprende catro operacións distintas:
Experimentación
A "experimentación" é un procedemento científico que consiste en verificar por experiencias repetidas a validez dunha hipótese e en obter datos cuantitativos que permitan afinala. Baséase nos protocolos experimentais que permiten normalizar os pasos.
A física ou a bioloxía constrúense sobre un camiño activo do científico que constrúe e controla un dispositivo experimental reproducindo certos aspectos dos fenómenos naturais estudados. A maior parte das ciencias empregan tamén o método experimental, no que o protocolo se adapta ao seu obxecto e á súa cientificidade. De maneira xeral, unha experiencia debe subministrar precisións cuantificadas (ou estatísticas) que permitan refutar ou sustentar o modelo. Os resultados das experiencias non son sempre cuantificábeis, como nas ciencias humanas. A experiencia dobe tamén poder refutar os modelos teóricos.
A experimentación foi impulsada pola corrente do empirismo. Con todo, o epistemólogo Karl Popper oponlle a abdución (ou método para a conxectura e refutación). A abdución (ou conxectura) é un procedemento consistente en introducir unha regra a título de hipótese a fin de considerar ese resultado como un caso particular que cae baixo esta regra. Consiste na invención a priori dunha conxectura que precede á experiencia. En suma, isto significa que a indución subministra directamente a teoría, mentres que no proceso abdutivo a teoría invéntase antes da experiencia e esta última non fai máis que responder pola afirmación ou pola negación á hipótese.
Observación
A "observación" é a acción de seguir atentamente os fenómenos, sen vontade de modificalos, sexa a simple vista o coa axuda de medios de estudo apropiados. Os científicos recorren a ela principalmente cando seguen un método empírico. É, por exemplo, o caso da astronomía ou da física. Trátase de observar o fenómeno ou o obxecto sen desnaturalizalo, ou incluso interferir na súa realidade. Algunhas ciencias, como a física cuántica ou a psicoloxía, teñen en conta a observación como un paradigma explicativo que inflúe no comportamento do obxecto observado. A filósofa Catherine Chevalley resume así este novo estatuto da observación: "O propio da teoría cuántica é de facer caduca a situación clásica dun "obxecto" existente indrpendentemente da observación que se faga".
A ciencia definiu a noción de observación no cadro da aproximación obxectiva do coñecemento, observación permitida por unha medida e seguindo un protocolo fixado de avance.
Teoría e modelo
Unha "teoría" (do grego antigo θεωρία, theoría, "visión do mundo", de θεωρείν, theoreín, "mirar", "observar") é un modelo ou un cadro de traballo para a comprensión da natureza e do humano. En física, o termo teoría designa xeralmente o soporte matemático, derivado dun pequeno conxunto de principios de base e de ecuacións, que permite producir previsións experimentais para unha categoría dada de sistemas físicos. Un exemplo é a "teoría electromagnética", habitualmente confundida co electromagnetismo clásico, e na que os resultados específicos obtéñense a partir das ecuacións de Maxwell. O adxectivo "teórico" adxunto á descrición dun fenómeno indica frecuentemente que un resultado particular foi predito por unha teoría, pero que non foi aínda observado. A teoría non é así a miúdo máis que un modelo entre a experimentación e a observación que aínda non está confirmada.
A concepción científica da teoría vén ser así unha fase provisoria do método experimental. Claude Bernard, na súa Introduction à la médecine expérimentale insiste no papel clave das preguntas e sobre a importancia da imaxinación na construción das hipóteses, unha especie de teoría en vías de desenvolvemento. O neurobiólogo Jean-Pierre Changeux di:
En efecto, se a experimentación é preponderante, non é porén suficiente, conforme á máxima de Claude Bernard: "O método experimental non dará ideas novas aos que non as teñan", a teoría e o modelo permiten probar a realidade a priori.
Distribución exponencial
A distribución exponencial é un caso particular de distribución gamma con k = 1. Ademais a suma de variables aleatorias que seguen unha mesma distribución exponencial é unha variable aleatoria expresable en termos da distribución gamma.
Exemplo
Exemplos de variables con distribución exponencial son a distribución da lonxitude dos intervalos dunha variable continua que transcorren entre dous sucesos, que se distribúen segundo a distribución de Poisson:
Cálculo de variables aleatorias
Pódense calcular unha variable aleatoria de distribución exponencial x por medio dunha variable aleatoria de distribución uniforme u=U(0,1):