cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ciencia medieval
A ciencia na China medieval
A China da Antigüidade contribuíra sobre todo á innovación técnica, con tres inventos principais que son: o papel (que data do século II a.C.), a pólvora (o primeiro rexistro escrito recoñecido parece ser o Wujing Zongyao que dataría de arredor de 1044) e o compás, utilizado desde o século XI, na xeomancia. O científico chinés Shen Kuo (1031 - 1095) da Dinastía Song describe o compás magnético como instrumento de navegación. Para o historiador Joseph Needham, en Science et civilisation en Chine, vasto estudo de dezasete volumes, a sociedade chinesa produciu unha ciencia innovadora, desde os seus inicios. O mesmo Needham relativiza a concepción segundo a cal a ciencia debe todo a Occidente. Para el, a China estaba incluso animada dunha ambición de recoller de maneira desinteresada o saber, antes inluso que as universidades occidentais. Karine Chelma igualmente demostrou que a opinión estendida segundo a cal a demostración matemática sería de orixe grega é parcialmente falsa, xa que os chineses arranxaban os mesmos problemas na súa época; di tamén: non pode quedar centrada en occidente, a historia das ciencias exixe unha posta en perspectiva internacional dos saberes. Os tratados matemáticos e de demostración son abondosos, como Os Nove capítulos (que presentan preto de 246 problemas) transmitidos por Liu Hui (século III) e por Li Chunfeng (século VII) ou aínda os Reflexos das medidas dos círculos no mar de Li Ye, que datan de 1248, estudados por Chemla e que abordan as nocións aritméticas das fraccións, da extracción de raíces cadradas e cúbicas, do cálculo da área do círculo e do volume da pirámide, entre outras.
A India dos matemáticos medievais
miniatura|200px|[[Aryabhata.]] Os matemáticos hindús da Idade Media eran particularmente abstractos e non estaban orientados cara á práctica, en contraste cos exipcios, por exemplo. É con Brahmagupta (598 - 668) e a súa obra, particularmente complexa e innovadora, cando as diferentes facetas do "cero", a "cifra" e o "número" son perfectamente comprendidas, e cando se perfecciona a construción do sistema de numeración decimal de posición. O período remata co matemático Bhaskara II (1114 - 1185) que escribiu varios tratados importantes. Á maneira de Nasir ad-Din at-Tusi (1201 - 1274) desenvolve a derivación. Encontra as ecuacións polinómicas e fórmulas de trigonometría, entre as cales están as fórmulas da adición. Bhaskara é tamén un dos pais da análise, porque introduciu varios elementos relevantes do cálculo diferencial: a derivada, a diferenciación e a aplicación aos extremos, e incluso unha primeira forma do teorema de Rolle.
Pero é sobre todo con Âryabhata (476 - 550), cuxo tratado de astronomía leva o seu nome, o Aryabatîya, escrito en verso contra 499 a.C., cando as matemáticas hindús se manifestan. Trátase dun curto tratado de astronomía que presenta 66 teoremas de aritmética, álxebra, ou trigonometría plana e esférica. Estes gromos retomáronse e amplificáronse polos matemáticos e astrónomos da escola de Kerala, entre eles: Madhava de Sangamagrama, Nilakantha Somayaji, Parameswara, Jyeshtadeva, ou Achyuta Panikkar, durante o período medieval do século V ao século XV. Así, o Yuktibhasa ou Ganita Yuktibhasa é un tratado de matemáticas e de astronomía, escrito polo astrónomo hindú Jyesthadeva, membro da escola matemática de Kerala en 1530. Jyesthadeva adiantouse tres séculos ao descubrimento do cálculo infinitesimal polos occidentais.
Branca (moeda)
A branca foi unha moeda castelá, de uso moi corrente e valor mínimo. Denominábase así pola cor branca que adquiría ó ser sometidas a unha operación de branqueo, o que as asemellaba á prata.
Historia e características
Instaurouna Pedro I como moeda de billón equivalente a medio marabedí. A partir de 1451 comezaron a emitirse brancas de lei moi baixa (62 unidades equivalían a un real de prata e pesaban 19 g). A partir da reforma de 1497 dos Reis Católicos emitíronse en cobre, de 1,2 gramos (68 unidades equivalían a un real). No reinado de Filipe II as brancas aínda se emitiron por peor lei e deixaron de baterse no reinado de Filipe III. Do ínfimo valor destas moedas procede a expresión quedar sen branca cando alguén queda sen absolutamente nada de diñeiro.
En Galicia cuñáronse na Real Casa da Moeda da Coruña.
Do seu uso quedou algunha pegada no refraneiro:
Karl-Heinz Rummenigge
Karl-Heinz Rummenigge, nado o 2 de setembro de 1955 en Lippstadt, é un futbolista alemán retirado.
Traxectoria
Á idade de 18 anos abandona a súa vila natal e marcha cara Múnic, contratado por un dos equipos da cidade, o Bayern de Múnic. Alí ficaría ata 1984, sendo tres veces o máximo anotador da Bundesliga e ademais unha das estrelas do equipo. Nese tempo entre outros títulos gañou a Copa de Europa en 1976. Despois marcharía ó Inter de Milán, onde xogaría 3 tempadas, retirándose finalmente no Servette suízo en 1989.
Formou parte da selección alemá nos mundiais de Arxentina 78, España 82 e México 86. Nestes dous últimos torneos foi subcampión, e fixo nos tres unha actuación extraordinaria. Si conseguiu a vitoria, porén, na Eurocopa de 1980.
Actualmente traballa para o Bayern de Múnic.
Yehudi Menuhin
Yehudi Menuhin, Barón Menuhin de Stoke d'Abernon, nado en Nova York o 22 de abril de 1916 e finado en Berlín o 12 de marzo de 1999, foi un violinista e director de orquestra norteamericano que pasou a maior parte da súa carreira no Reino Unido. Nacionalizouse suízo en 1970 e británico en 1985. Está considerado un dos maiores virtuosos do violín do século XX.
Traxectoria
Yehudi Menuhin naceu en Nova York nunha familia xudía lituana. Polo seu pai Moshe, antigo estudante rabínico e antisionista, descendía dunha distinguida dinastía rabínica. A finais de 1919, Moshe e a súa esposa Marutha (de solteira Sher) convertéronse en cizadáns estadounidenses e cambiaron o seu apelido de Mnuchin a Menuhin. As irmás de Menuhin foron a pianista e activista polos dereitos humanos Hephzibah, e a pianista, pintora e poeta Yaltah.
Menuhin comezou a tocar o violín en 1921, tendo como profesor a Sigmund Anker. En 1924, aos sete anos de idade, fixo a súa primeira presentación en público, acompañando o seu entón profesor Louis Persinger. Aínda acompañando a Persinger, presentouse dous anos despois coa Orquestra de San Francisco, na súa primeira execución dun concerto. O ano seguinte pasou a ter clases con George Enescu, sendo tamén ese mesmo ano a súa primeira presentación no Carnegie Hall de Nova York.
En 1935 fixo presentacións en diversos continentes, pasando por Australia, Nova Zelandia, Suráfrica e vairos países europeos. Casou en 1938 con Nola Nicholas.
Durante a segunda guerra mundial executou pezas en varias ocasións para tropas e soldados aliados envolvidos no conflito. En 1945, último ano da guerra, tocou para os sobreviventes dos campos de concentración e tamén na asemblea inaugural das Nacións Unidas, en San Francisco. En 1951, fixo a súa primeira viaxe de presentación ao Xapón. Catro anos máis tarde, en 1955, deixou os Estados Unidos para fixar a súa residencia na Europa.
A partir da década de 1960 pasou a involucrarse máis intensamente con festivais, orquestras e as súas organización. De 1959 a 1968, por exemplo, foi director artístico do festival de Bath, fundando nese período a Bath Festival Orchestra. Fundou tamén a Yehudi Menuhin School en Londres, posteriormente trasladada a Surrey. Asumiu en 1969 a dirección artística do festival de Windsor, en compañía de Ian Hunter. En 1975, dirixiu por primeira vez a Royal Philharmonic Orchestra.
Foi tamén entre as décadas de 1960 e 1970 cando fixo algunhas das súas máis famosas interpretacións con músicos doutros xéneros musicais, principalmente o indio Ravi Shankar e o violinista francés de jazz Stéphane Grappelli. esquerda|miniatura|250x250px|Menuhin con [[Stéphane Grappelli]] En 1979 visitou a China, sendo o primeiro músico occidental que se converteu en profesor honorario do conservatorio de Pequín.
Pouco tempo despois, en 1987, a raíña de Inglaterra fíxoo membro da Orde do Mérito do Reino Unido. En 1993 nomeárono barón, recibindo o seu asento na Cámara dos Lords.
Dama de Elx
miniatura|Dama de Elx no [[Museo Arqueolóxico Nacional de España (Madrid).]]
A Dama de Elx é un busto ibero tallado en pedra calcaria que se data entre os séculos IV e V a. C. Mide 56 cm de altura e ten nas súas costas unha cavidade case esférica de 18 cm de diámetro e 16 de profundidade, que posiblemente servía, para introducir reliquias, obxectos sacros ou cinzas como ofrendas ao defunto. Outras moitas figuras ibéricas de carácter relixioso, achadas noutros lugares, teñen tamén nas súas costas un oco e, como a Dama, os seus ombreiros móstranse lixeiramente curvados cara adiante.
Exhíbese no Museo Arqueolóxico Nacional de España en Madrid.
Yehudi Menuhin
Traxectoria
O ano seguinte, 1996, cumpriu oitenta anos de vida e dirixiu máis de 110 concertos. Fixo tamén ese mesmo ano a súa última presentación como solista no 40.º festival de Gstaad. Dirixiu o concerto para a paz en Saraxevo, co apoio da UNESCO.
O 15 de maio de 1998 Menuhin recibiu de Portugal a Grã-Cruz da Orde Militar de Sant'Iago da Espada.
Yehudi Menuhin morreu o 12 de marzo de 1999, en Berlín, cando estaba na cidade presentándose coa Sinfónica de Varsovia. O ano anterior falecera a súa nai con cen anos de idade.
Dama de Elx
Descrición da escultura
miniatura|Dama de Elx. miniatura|Debuxo hipotético da policromía segundo Francisco Vives. A súa indumentaria é totalmente ibérica. Leva unha túnica azul de fino liño, mantilla sostida por un peite (que pode parecer unha tiara), que cae atravesada sobre o peito. Esta mantilla era avermellada e nela aínda quedan restos de pintura gastados. Sobre a mantilla, un gran manto (albornoz) de tea grosa cubríaa. Era de cor marrón cun reberete vermello. Os beizos conservan tamén restos da súa cor vermella. Está feita de calcaria fina, laranxa e a cara ten a cor natural desta pedra, probable cor natural da súa cute.
A Dama leva unhas xoias características dos iberos: unhas rodas que cobren as orellas e que colgan dunhas pequenas cadeas suxeitas a unha tira de coiro que lle cingue a fronte, uns colares e coroas con esferiñas e filigranas. Son reproducións de xoias que tiveron a súa orixe en Xonia no século VIII a. C. e que despois pasaron a Etruria (Italia). Nas últimas análises descubriuse un pequeno fragmento de pan de ouro nun dos pregos das costas. Isto induce a supor que as xoias da escultura estaban recubertas de pan de ouro.
Artemidoro de Éfeso, home de Estado que viaxou polas costas de Iberia cara ao ano 100 a. C, describe á muller ibera nun texto que chegou até os nosos días, e no que pode recoñecerse moi ben a descrición da Dama de Elx, tal é o parecido:
Debate sobre a autenticidade da Dama
Houbo moitas críticas e opinións sobre o achado desta peza arqueolóxica e especulouse sobre a posibilidade de que non fose de tal antigüidade senón que se tratase dunha fraude moderna. En 1995, na University of Florida Press, o profesor John F. Moffitt escribiu sobre o tema en Art Forgery: The Case of the Lady of Elx.
Recentemente, a análise da súa policromía realizado polo equipo de Mª Pilar Luxán do CSIC en España, evidenciou a antigüidade do pigmento e a estrutura das capas de imprimación e pigmentación, así como o proceso da súa perda por disolución e recristalización do morteiro de xeso que se preparou para recibir a cor.
Presidente de Ucraína
Dende o 1917 cando a Ucraína tornouse pola primeira vez unha república ata hoxe, o país tivo 7 xefes de estado no poder, e outros 4 no exilio.
Esta é a lista dos xefes de estado de Ucraína de 1917 ata hoxe.
República Popular de Ucraína (1917-1921)
A República Popular de Ucraína foi formada logo da Revolución Rusa de 1917, e durou ata a Paz de Riga, celebrada en marzo de 1921, e que puxo fin ao conflito entre a Rusia Soviética e a Polonia. Esta é a lista dos xefes de estado do país neste período. Na época, ningún deles tivo oficialmente o título de "presidente".
Presidentes da República Popular de Ucraína no exilio (1921-1992)
Logo da derrota do movemento nacionalista prol-independencia e a incorporación de Ucraína á Unión Soviética, algúns políticos que emigraron do país crearon o "goberno da Ucraína no exilio", que existiu ata a caída do comunismo na Unión Soviética e a nova independencia de Ucraína. Esta é a lista dos 4 presidentes da República Popular de Ucraína no exilio (1926-1992).
Marie-José Pérec
Traxectoria
Nada e criada en Basse-Terre, unha illa do arquipélago de Guadalupe nas Antillas francesas, trasladouse a vivir a París cando tiña 16 anos e xa destacaba polas súas condicións naturais para o atletismo. Da man do preparador Jacques Piasenta en poucos anos chegou á elite mundial.
En 1989 proclamouse campioa de Europa dos 200 m en pista cuberta na Haia e foi 6ª nesta mesma proba nos mundiais en pista cuberta de Budapest.
En 1990 logrou a súa primeira medalla nunha gran competición ao aire libre, sendo 3ª nos Campionatos de Europa de Split, tras as alemás orientais Grit Breuer e Petra Schersing.
A súa consagración chegou ao ano seguinte nos Campionatos do Mundo de Toquio, onde conseguiu a vitoria facendo ademais a mellor marca mundial do ano con 49'13.
Chegaba como gran favorita aos Xogos Olímpicos de Barcelona 1992, e confirmou os prognósticos gañando a medalla de ouro cunha gran marca de 48'83 por diante da vixente campioa olímpica Olga Bryzgina (49,05) e da colombiana Ximena Restrepo (49,64). Foi a segunda francesa en gañar o ouro olímpico nesta proba logo de Colette Besson en México 1968.
Nos Campionatos de Europa ao aire libre de Helsinqui 1994, gañou comodamente nos 400 m, e ademais obtivo outra medalla de ouro co equipo francés de substitucións 4×400 m, xunto a Francine Landre, Viviane Dorsile e Evelyn Elien. Ese ano volveu ser a mellor do mundo cunha marca de 49,77 feita na reunión atlética de París.
En 1995, nos Campionatos do Mundo de Gotemburgo gañou o seu segundo título mundial con 49,28 e sacando unha gran vantaxe aos seus rivais. Ademais con esa marca lideraba a clasificación mundial por cuarto ano consecutivo.
A competición máis importante da súa carreira deportiva foron os Xogos Olímpicos de Atlanta 1996. Aínda que era a gran favorita para revalidar o seu título olímpico nos 400 m, ninguén esperaba que puidese gañar tamén nos 200 m, unha proba menos adecuada ás súas características e onde a xamaicana Merlene Ottey parecía contar con moitas máis opcións.
Con todo Perec logrou facer dobrete gañando tanto en 200 e como en 400 m, algo que só conseguira antes a estadounidense Valerie Brisco-Hooks nos Ánxeles 1984. Perec derrotou a Ottey nos 200 m cunha marca de 22,12, mentres que nos 400 m fixo a mellor carreira da súa vida con 48,25 que era unha nova marca olímpica e tamén se converteu na primeira muller que lograba revalidar o título olímpico en 400 metros.
Tras os Xogos de Atlanta xa non voveu a conseguir resultados destacables. As desgrazas en forma de lesións e enfermidades cebáronse sobre ela. En 1997 lesionouse, e tras unha tímida reaparición, caeu enferma co virus Epstein-Barr, perdéndose toda a tempada de 1998.
Non reapareceu seriamente ata o ano 2000, e fíxoo con resultados bastante discretos. Tamén tivo problemas co seu adestrador John Smith, ao que deixou para irse a Alemaña a adestrar con Wolfgang Meier, o marido e ex-adestrador da plusmarquista mundial Marita Koch.
Acudiu aos Xogos Olímpicos de Sydney 2000, onde levantou unha grande expectación por ver se era capaz de rivalizar coa autraliana Cathy Freeman, a gran favorita. Con todo Perec non chegou a competir en Sydney. Uns días antes da competición abandonou precipitadamente a cidade por motivos que nunca foron completamente aclarados. Segundo dixo a propia Perec, había un individuo que a ameazaba na porta do seu hotel e temía pola súa seguridade, aínda que outros din que o seu estado de forma non era bo e que se foi porque sabía que non tiña posibilidades de facer nada destacado.
Tras varios anos afastada das pistas intentou volver en 2003 para participar nos Campionatos do Mundo de París, aínda que finalmente renunciou a facelo. Deste xeito puxo punto final á súa carreira deportiva.
Perec foi unha das mellores atletas da década dos 90, destacando pola súa elegancia á hora de correr e as súas longuísimas pernas. A súa carreira deportiva veu marcada tamén polos problemas físicos, así como polas numerosas polémicas en que se viu inmersa, debidas en parte ao seu carácter un tanto difícil.
Historia de Hanoi
Co Loa
No final da dinastía, disque Thuc Phan derrotou o último dos seus reis, fundou o reino unificado de Au Lac e estableceu unha nova capital, Co Loa (257 a. de C., ao norte na outra beira do río Vermello, ao seu paso pola cidade actual ). Co Loa tiña un complexo sistema defensivo de murallas de barro (ata 12 m de altura e 25 m na base) e fosos de auga en espiral. Tres sucesivos recintos (de 2 x 3 km o exterior, con torres de garda, e 6,5 km de perímetro o interior) protexían unha cidadela elevada de forma rectangular (Co Loa Thanh) que contiña o pazo real.
Dominación chinesa
Dende o 207 a. de C., cando Co Loa caeu ante o imperio Qin, a presenza chinesa no territorio vietnamita foi constante durante un milenio, cunha práctica ausencia de datos históricos para a cidade ata o século V, no que aparece nomeada como Tong Binh (454-456), xa na beira sur e oeste do río Vermello.
No ano 866, na loita da dinastía Tang contra o territorio rebelde do sur (Dali, actual Yunnan), Tong Binh foi convertida en cidadela (comezada en 767 con vestixios previos do século VII) e recibiu o nome de Dai La (tamén coñecida a terra no tempo como Long Do, "Ventre de Dragón"). Seica se alzaba no pequeno outeiro Nung (tamén chamado Long Do) como coroa circular que contiña un anel interior (Kinh Do, "tres pazos"). Ese outeiro, a única elevación nunha terra practicamente chá e anegada, sería o foco central de todas as intervencións urbanas posteriores.
Capital do reino Dai Viet
Así, en 1010 o primeiro gobernante da vietnamita dinastía Ly, Ly Thai To, trasladou a capital do reino Dai Viet ao sitio da cidadela Dai La co novo nome de Thang Long ("Dragón Ascendente"). Tres murallas concéntricas arrodeábana: a exterior, de terra, servía como dique de protección ao longo dos ríos de arredor (o Vermello ao leste e dous brazos de auga a noroeste e sur); a interior protexía os pazos reais. O Pazo Can Nguyen, arrodeado de oito pazos máis e catro mansións, conformaba a cidade real (en 1029 foi destruído erixíndose o aínda maior Pazo Thien An no canto del). Parques con pagodas e templos enriqueceron axiña a capital. Ata finais do século XIV a estabilidade do reino permitiu a conformación dun centro cosmopolita economicamente e culturalmente rico. A área residencial estendíase ao leste da cidadela real (entre esta e a área portuaria no río Vermello) e o organismo enteiro aparecía arrodeado de lagos máis aló das murallas.
Cambios de nome
En 1397 perdeu a corte cambiando o nome a Dong Do. En 1408 os chineses da dinastía Ming que ocupan Vietnam renoméana Dong Quan. En 1428, coa recuperación da independencia chamouse Dong Kinh, elixida de novo como capital. Mentres a cidade non cambiou en termos xerais (foi dividida en dous distritos), a cidadela real foi ampliada e enriquecida de continuo (gran Pazo Kinh Thien) acadando a súa máxima extensión. A capital gozou dun período de prosperidade económica grazas ao desenvolvemento dos gremios artesanais e o comercio (principal porto do país con establecementos holandeses, ingleses e alemáns).
Século XIX
miniatura|120px|Mapa de Hanoi,1873. En 1788 a ameaza chinesa da dinastía Qing provocou o traslado da capitalidade ao sur (Phu Huang e Hue). Porén, a cidade seguiu conservando a primacía económica e cultural do país e a cidadela real, os templos, as pagodas e as escolas foron restauradas. A partir de 1802 os novos gobernantes do sur (os Nguyen) renoméana Bac Thanh, destruíron as antigas fortificacións e mandaron erixir unha nova cidadela, cadrada con bastións segundo o tipo de Vauban.
Capital da Indochina francesa
miniatura|150px|Mapa de Hanoi, 1920. A etapa colonial supuxo a modernización de Hanoi, con novas infraestruturas (estradas, ponte sobre o río Vermello, ferrocarril, etc.) e dotacións homologables ás dunha cidade occidental da época. Desenvolveuse unha extensión urbana de corte europeo ao sur da cidade histórica e do lago Hoan Kiem, que así ficou central na cidade contemporánea.
Pero tamén se decidiu a demolición das murallas da cidadela e a intervención no complexo palatino interior con destrucións indiscriminadas.
Capital de Vietnam
En 1954, lograda a independencia, foi designada capital de Vietnam do Norte e en 1976, despois da guerra de Vietnam, cando soportou intensos bombardeos, capital do país unificado.
Tinamiformes
Os tinamiformes son unha orde de aves que vive en México, Centroamérica e Suramérica, que comprende unha única familia, a dos tinámidos (Tinamidae), dividida en dúas subfamilias con 47 especies. Moitas veces se lles dá en xeral o nome común de tinamús (palabra da lingua caribe galibí), aínda que tamén hai un xénero especificamente denominado Tinamus; no Brasil chámaselles iñambús a algunhas das especies. É un dos grupos vivos de aves máis antigos, que aparece no rexistro fósil desde o Mioceno. Os tinamús consideráronse tradicionalmente un grupo irmán das aves non voadoras ratites, pero traballos máis recentes sitúanas dentro da radiación das ratites, o que implica que as ratites basais podían voar. Son xeralmente sedentarias, viven no chan e, aínda que poden voar se queren, sempre que lles é posible evitan voar e prefiren agocharse ou correr cando notan algún perigo. Encóntranse en diversos hábitats, desde praderías alpinas semiáridas a bosques tropicais. As dúas subfamilias están moi separadas polos seus hábitats, xa que os Nothurinae son tinamús de estepa e campo aberto e os Tinaminae son tinamús de bosque.
Aínda que algunhas especies son bastante comúns, os tinamús son aves tímidas e silenciosas. Son activas durante o día, e retíranse a pousadeiros de noite. Xeralmente teñen plumaxe críptica, e os machos e femias son similares en aparencia, aínda que as femias son xeralmente máis grandes. Aliméntanse de forma oportunista e omnívora, consumindo unha ampla variedade de plantas e animais, desde froitos e sementes a vermes, insectos e pequenos vertebrados. Danse baños de po e lávanse poñéndose baixo a chuvia. É máis fácil oílos que velos, xa que se comunican entre eles con diversas chamadas características, que emiten frecuentemente, especialmente durante a estación reprodutora.
Con excepcións ocasionais, un macho de tinamú defende un territorio e lugar de nidación durante a estación reprodutora, que visitan sucesivas femias, todas as cales poñen ovos no mesmo niño. As femias vagan por varios territorios apareándose cos machos e poñendo ovos nos niños do macho residente. Os niños fanos sempre no chan, agochados entre a vexetación ou entre rochas. Os ovos son relativamente grandes e brillantes, xeralmente de vivas cores cando os poñen, e son incubados polos machos durante un período de dúas a tres semanas. Os pitiños poden correr axiña que eclosionaron e son en boa medida autosuficientes ás tres semanas de vida.
Os tinamús e os seus ovos teñen moitos predadores naturais, desde falcóns e vampiros a xaguares. Tamén foron cazados en grandes cantidades polos humanos e ás veces perseguidos como pragas agrícolas. Porén, a principal ameaza para as súas poboacións é a destrución do hábitat debido á deforestación e ao desenvolvemento agrícola. Sete das especies están na lista de IUCN de especies vulnerables e outras sete como case ameazadas. Entraron na mitoloxía dos pobos indíxenas da súa área de distribución. A miúdo foron trasladados a outros lugares e crían doadamente en catividade, pero nunca se conseguiu domesticalos.
Taxonomía e sistemática
miniatura|As [[moa (ave)|moas Dinornis robustus e Pachyornis elephantopus, ratites de Nova Zelandia que son curmás extintas dos tinamús]]
A familia Tinamidae consta dunhas 47 especies en nove xéneros. As dúas subfamilias son os Nothurinae (tamén coñecida como Rhyncotinae), que son os tinamús de estepa, e os Tinaminae, os tinamús de bosque. "Tinamidae" foi definida por Gauthier e de Queiroz (2001): "Tinamidae refírese ao clado coroa separado do antepasado común máis recente dos Tetrao [Tinamus] major Gmelin 1789 e todas as aves existentes comparten un antepasado máis recente con esas especies que con Struthio camelus Linnaeus 1758 e Vultur gryphus Linnaeus 1758." As súas semellanzas con outras aves que viven no chan como as perdices e megápodos é o resultado da converxencia e simplesiomorfia e non de innovacións evolutivas compartidas.
Orixinados en Gondwana, os tinamús son membros das ratites, que comprenden as Palaeognathae ("mandíbula antiga"), mentres que todas as outras aves vivas pertencen ás Neognathae ("mandíbula nova"). A difeenza doutras palaeognatas, os tinamús teñen un esterno con quilla, pero igual que outras palaeognatas, teñen un distintivo padal. Críase anteriormente que os Tinamiformes separáranse das ratites cedo debido a que conservan o esterno con quilla. A posesión polos tinamús de plumas de penuxe pulverulentas e de glándula uropixial, das que carecen as ratites, foi causa de confusións ao determinar a súa taxonomía. A familia do tinamú considérase monofilética. Os estudos filoxenómicos situáronos como grupo irmán das ratites de Australasia e Oceanía (é dicir, os casuarios, emús e kiwis), dentro da árbore filoxenética das ratites, cos ñandús de Suramérica e as avestruces de África como sucesivos grupos externos (outgroups). As investigacións publicadas en 2010 atoparon que os tinamús son un grupo irmán das extintas moas de Nova Zelandia; as moas están emparentadas máis distantemente cos emús e casuarios do que se cría anteriormente. Estes descubrimentos implican que a evolución da perda da capacidade de voar ocorreu independentemente moitas veces na evolución das ratites.
Rexistro fósil
As aves voadoras Lithornithidae que viviron do Paleoceno ao Eoceno parecen que foron os precursores estruturalmente máis similares dos tinamús, e puideron ser ancestrais con respecto a eles e tamén con respecto ás ratites, aínda que as súas relacións precisas non están claras. O fósil máis antigo que é inequivocamente un tinamiforme data do Mioceno, pero os taxons similares a ratites sen capacidade de voar do Paleoceno poden pertencer tamén a este grupo.
Atopáronse varios fósiles de tinamús na Formación Santa Cruz do Mioceno temperán a medio de hai entre 16 e 17 millóns de anos e o contemporáneo, ou lixeiramente máis antigo da Formación Pinturas da provincia de Santa Cruz da Patagonia Arxentina, incluíndo o tinámido Crypturellus reai. Os fósiles asociados indican que o palaeoambiente local ao principio deste período foi caracterizado por un clima húmido, subtropical, con vexetación forestal, facéndose co tempo máis seco e máis aberto. Algúns dos materiais fósiles de tinamús parecen ser intermedios entre as dúas subfamilias, suxerindo que o período coincide coas orixes da radiación dos Nothurinae nos hábitats de campo aberto en expansión.
Atopáronse fósiles de Nothurinae clasificados como Eudromia e Nothura na Formación Cerro Azul do Mioceno tardío da rexión da Pampa do centro do sur da Arxentina. Os timamús descritos a partir de materiais do Plioceno inclúen: Eudromia olsoni Tambussi & Tonni, 1985, Nothura parvulus Rovereto, 1914 e Nothura padulosa Mercerat, 1897. Os xéneros fósiles do Plioceno Cayetornis Brodkorb e Tinamisornis Rovereto foron considerados sinónimos de Nothura e Eudromia, respectivamente. Atopáronse fósiles que teñen afinidades con varios xéneros existentes en depósitos do Plistoceno.
Especies
miniatura|[[Tinamus major]] miniatura|[[Nothocercus nigrocapillus]] miniatura|[[Crypturellus cinereus]] miniatura|[[Rhynchotus rufescens]] miniatura|[[Nothoprocta cinerascens]] miniatura|[[Nothura boraquira]] miniatura|[[Tinamotis ingoufi]]
Clave do status de conservación:
Orde Tinamiformes Huxley 1872 [Crypturi Goodchild 1891 ; Dromaeomorphae Huxley 1867 ] Family Tinamidae
Descrición
miniatura|dereita|Vista ventral do cranio do Rhynchotus rufescens
Os tinamús son aves repoludas e compactas con pescozos delgados, cabezas pequenas e normalmente peteiros curtos curvados, aínda que algúns teñen peteiros longos. As femias son xeralmente máis grandes que os machos. A especie máis pequena, o Taoniscus nanus, pesa uns 43 g e ten unha lonxitude de 14,5 cm. As femias da especie máis grande, o Tinamus tao, pesan uns 2 kg cunha lonxitude de 49 cm. Os pés teñen tres dedas cara adiante; e a deda traseira pode ser máis grande e retrocedida ou estar ausente. A parte de atrás do tarso está cuberta de escamas, cuxa cor axuda á identificación.
Os tinamús teñen un esqueleto pneumatizado cunha quilla esternal, un pescozo con 16 a 18 vértebras cervicais, e vértebras torácicas fusionadas. Teñen un sistema circulatorio pouco desenvolvido, que se evdencia polo ton verdoso da súa pel. Tamén teñen corazóns e pulmóns que en termos relativos son os menores de todas as aves, que supoñen só do 1,6 ao 3,1% do seu peso corporal, mentres que o eqivalente nunha galiña é do 12%. Malia a súa pouca habilidade para o voo, a porcentaxe da súa masa corporal constituída por músculos é do 28,6 ao 40%, que é similar á dos colibrís. As glándulas uropixiais son pequenas e con plumas. O macho ten un pene con forma de sacarrollas, similar ao das ratites e ao hemipene dalgúns réptiles. A femia ten un pequeno órgano fálico na cloaca, que se fai máis longo durante a estación reprodutora.
Plumaxe
miniatura|Unha das especies cristadas é o Eudromia elegans
A plumaxe da familia é críptica, como é habitual en aves que viven no chan, e as cores típicas van da marrón escura, avermellada, beis, amarela á cincenta. A plumaxe non adoita diferir entre sexos, pero nunhas poucas especies as femias son máis coloridas. Os que habitan en bosques tenden a ser máis escuros e máis uniformes, mentres que as especies de estepa son máis claras e máis barradas, con pintas ou bandas. Os tinamús teñen pulviplumas (que se desfán soltando po) ben desenvolvidas; estas crecen contiuamente e desintégranse polas puntas formando un po que se espalla polo resto das plumas e serve para o acicalamento. Isto dá á plumaxe unha aparencia brillante e impermeable á auga. As súas colas son curtas, ás veces ocultas detrás das plumas coberteiras, e posiblemente indicativas dunha capacidade para sacrificar esas plumas ante o ataque dun predador para escapar cando os agarran. Algúns tinamús teñen cristas. Os membros de Eudromia teñen as cristas máis desenvolvidas e, cando están excitados, diríxenas cara adiante.
Voz
miniatura|Voz do tinamú dos Andes Nothoprocta pentlandii (1m 16s) miniatura|Voz do tinamú dos Andes Nothoprocta pentlandii (16s)
Os tinamús son máis fáciles de oír que de ver nas zonas onde viven, xa que teñen unha ampla variedade de chamadas ou vocalizacións. Están entre as vocalizacións das aves máis características de Suramérica e América Central, a miúdo lembrando sons feitos por unha frauta ou un asubío. Algunhas chamadas son uniformes e monótonas, mentres que outras teñen moitas frases. Varían en intensidade e adoitan poder oírse desde lonxe. Non obstante, tratar de localizar unha ave pola súa chamada non é doado.
Os tinamús que viven nas chairas teñen voces máis delicadas e moi agudas. Poden tamén ser menos melódicas, lembrando ás veces os sons dos grilos. As especies forestais adoitan ter chamadas altas e graves, axeitadas para penetrar entre a vexetación. O tinamú macho da especie Nothocercus bonapartei pode sentirse a varios quilómetros de distancia a través de bosques densos. Cando emiten as chamadas, un tinamú estende o pescozo verticalmente, inclina a cabeza un certo ángulo, e abre moito o seu peteiro. Estas aves cando se asustan emiten un agudo trilo.
A identificación dos tinamús non é doada; utilizar as súas chamadas como feramenta é esencial. Cada especie ten a súa propia e exclusiva chamada ou chamadas. O Tinamus solitarius ten 11 vocalizacións. Na maioría das especies ambos os sexos emiten chamadas; nalgunhas os machos e femias teñen chamadas diferentes. As femias adoitan ter voces máis graves. Algunhas especies, como algúns Crypturellus, teñen dialectos rexionais. Os machos do tinamú Crypturellus boucardi teñen chamadas o bastante peculiares coma para ser recoñecidas individualmente polos humanos.
As chamadas séntense máis frecuentemente durante a estación reprodutora. Porén, o momento do día pode variar entre as distintas especies, xa que algunhas son máis vocais pola mañá, outras polo serán, e algunhas vocalizan máis durante a calor do mediodía. Algunhas emiten chamadas pola noite desde os seus pousadeiros. A frecuencia pode variar entre as especies e entre individuos. Un macho de Nothoprocta cinerascens chama cada poucos minutos desde o mencer ao solpor (unhas 500 chamadas diarias). Algunhas especies de Crypturellus usan sitios fixos para emitir as súas chamadas. Só unhas poucas posúen unha chamada de alarma.
Área de distribución
Aparecen nunha ampla variedade de hábitats. Os xéneros Tinamus, Nothocercus e Crypturellus viven en bosques densos, e os Nothocercus prefiren elevadas altitudes, e os membros da maioría dos outros xéneros viven en pradeiras, na puna, bosques forestais e sabanas. Os Tinamotis e Nothoprocta prefiren hábitats de grande altitude, de ata 5 000 m, mentres que os outros tinamús de estepa teñen un rango de altitudes máis amplo. Os tinamús habitan a maior parte de América do Sur e Central, e tamén as rexións tropicais de México, pero coa excepción de hábitats acuáticos, cubertos de neve ou verdadeiramente desérticos, e chegan ata o extremo máis ao sur da Patagonia.
Ecoloxía
miniatura|O Nothura darwinii  ocupa pradeiras a grandes altitudes
A separación ecolóxica e de comportamento entre as especies de tinamú é evidente alí onde se solapan as súas áreas de distribución debido á utilizacion de diferentes fontes de alimentos e a ocupación de microhábitats limitados. Estes microhábitats non son sempre doados de identificar, e son moi vulnerables aos cambios ambientais. Algunhas especies, como o Rhynchotus rufescens, utilizan moitos háitats, como as sabanas abertas amazónicas e os vales secos dos Andes. De xeito similar, o Crypturellus obsoletus aparece tanto na cunca amazónica coma nos bosques de montaña húmidos das ladeiras andinas.
Panamá é un exemplo de zona con separación ecolóxica entre os tinamús. O tinamú das terras altas Nothocercus bonapartei  ocupa as zonas elevadas do país. O Tinamus major prefire os bosques pluviais das ladeiras. O Crypturellus kerriae tamén gusta dos bosques pluviais, pero está limitado ao sueste do país. Finalmente, o Crypturellus soui encóntrase en bosques secundarios densos das vertentes do Pacífico e do Atlántico por riba de 1 000 m. A diferenza en tamaños permite que coexistan o Rhynchotus rufescens e o Nothura maculosa, xa que ambos ocupan o mesmo hábitat no Brasil, a sabana tropical, mais o primeiro prefire os pasteiros con herbas longas, mentres que o segundo prefire herbas curtas.
Outros exemplos da mencionada diversidade poden encontrarse nos Andes, onde unha pequena subespecie, a Nothura darwinii boliviana, vive en praderías a uns 2 000 m sobre o nivel do mar. Aquí tamén están os Rhynchotus rufescens, que prefiren o campo aberto con algúns arbustos e matos, e o Nothoprocta pentlandii, que prefire as zonas de vexetación densa entre regatos. O seu hábitat esténdese ladeira arriba a través dos bosques de Polylepis ata as praderías da puna. Na puna vive outra subespecie, Nothura darwinii agassizii, que prefire praderías de matas. Tamén na puna vive o Nothoprocta ornata, que frecuenta as ladeiras rochosas e cantís de uceiras de Parastrephia lepidophylla. En zonas máis altas da puna vive o Tinamotis pentlandii, que vive xusto debaixo da liña de neves a 5 300 m de altura e en zonas semidesérticas do altiplano.
Movementos
miniatura|O Crypturellus boucardi encóntrase en bosques de terras baixas tropicais.
Os tinamús son en gran medida aves sedentarias. Os tinamús dos bosques móvense a curtas distancias se as condicións climáticas, como a chuvia intensa, asolagamentos do terreo ou a seca os forzan a facelo. A maioría das especies amazónicas móvense entre os bosques brasileiros de "várzeas" e a terra seca dependendo dos niveis da auga. O  Tinamotis pentlandii ocupa as zonas altas nos Andes, pero con mal tempo baixa ao fondo dos vales.
As especies forestais, como o Crypturellus boucardi, habita en grandes áreas polas cales se move seguindo patróns aparentemente aleatorios. O macho do Nothoprocta cinerascens mantén un territorio dunhas 20 ha, pero vaga ocasionalmente fóra del pasando ao dos seus veciños. As femias vagan polos territorios de moitos machos. O Nothoprocta ornata vive principalmente nas partes altas das pradeiras de puna con outeiros pero desprázase cada mañá á parte baixa das ladeiras para alimentarse e beber. As especies granívoras móvense diariamente a campos de grans e algúns, como o Nothura darwinii, permanecen nos campos ata que non queda comida neles. As especies de campo aberto e do sur conservan territorios só durante a estación reprodutora e o resto do tempo vagan ao chou.
Comportamento
Os tinamús forman un dos grupos de aves con capacidade de voar máis terrestres, xa que pasan virtualmente todo o seu tempo no chan. Camiñan silenciosamente, facendo pausas frecuentes na súa marcha. Cando detectan unha posible ameaza, quedan normalmente quedos nunha ou dúas posicións, ou ben agachados ou co pescozo estendido para arriba. Sempre que lles é posible, evitan recorrer a botarse a voar e escapan camiñando silenciosamente ou correndo lonxe do perigo ou ocultándose entre a vexetación. Poden tamén pararse para ollar a causa da súa alarma desde un lugar a cuberto. Tamén se agochan en buratos. O seu comportamento críptico serviulles para sobrevivir ou mesmo prosperar en áreas onde foron exterminadas aves como os crácidos.
Voo
A diferenza das ratites relacionadas con eles, os tinamús poden voar, aínda que o fan torpemente e de mala gana, preferindo camiñar ou correr. Cando se ven forzados a voar, fano só en curtas distancias e a gran velocidade. As súas pequenas ás danlles unha alta carga alar. Engalan con rápidos e ruidosos batidos de ás, ata que gañaron altitude dabondo, despois planan mentres se deslizan aos lados, con algún aleteo extra ocasional. Debido á súa case ausencia de cola que lles sirva de temón ou contrapeso, os tinamús son moi malos guiando o seu voo. Frecuentemente chocan contra obxectos cando teñen que tomar terra, ás veces con fatais consecuencias. Raramente voan máis de 150 m e isto adoitan facelo voando ladeira abaixo cando o terreo o permite. Toman terra en posición ergueita co pescozo estarricado cara arriba. Algunhas especies toman terra correndo. O Nothoprocta cinerascens realiza un xiro brusco de 90° inmediatamente antes de aterrar.
Descanso pousados
miniatura|O Tinamus major pousado.
Aínda que os tinamús son diúrnos, moitas especies están menos activas a mediodía. Descansan ou aliméntanse durante este período, mentres que durante a noite cesan toda actividade. Son cautelosos na escuridade; están pousados pola noite e sábese que tamén o están durante os eclipses solares. Pousan no chan ou nas árbores, segundo a especie. As especies forestais pousan en árbores, como fan os do xénero Tinamus. Prefiren ramas horizontais a unha altura de 2 a 5 m, e elixen sitios con boa visibilidade e saídas francas. Para minimizar os esforzos implicados en subir aos seus pousadeiros, nos terreos con outeiros acceden a eles desde o terreo elevado da ladeira e, cando están ameazados, voan ladeira abaixo para afastarse da ameaza.
Os tinamús prefiren ramas grosas nas cales pousarse, xa que non se agarran ás ramas coas dedas, senón que descansan sobre elas coas patas flexionadas. Non repiten as mesmas localizacións e evitan defecar preto para evitar que o pousadeiro sexa detectado polos predadores. As especies de bosque máis pequenas, xunto cos tinamús de estepa, pousan no chan, ás veces baixo o refuxio dun arbusto. Estas especies usan a mesma localización repetidamente; exemplos coñecidos son os tinamús Eudromia elegans e Nothoprocta ornata.
Socialidade
Tanto as especies de estepa coma as de bosque son territoriais, aínda que a territorialidade varía entre especies desde ser característica só durante a estación reprodutora a ser unha territorialidade que dura todo o ano. Cando defenden os seus territorios dos seus conespecíficos, os tinamús emiten moitas vocalizacións, creando unha cacofonía de sons. Cando se decatan da presenza dun intruso, se é do mesmo sexo, confróntanse con el. Isto pode orixinar unha liorta, na que usan as patas e as ás para atacar. Defenden os seus territorios tanto os machos coma as femias; porén, en cada especie só un dos sexos é ferozmente territorial.
Reprodución
miniatura|O Crypturellus variegatus ten unha proporción de sexos asimétrica, con máis femias que machos.
Na maioría das especies de tinamús, o macho practica unha polixinia simultánea e as femias unha poliandria secuencial. Isto non é invariable; o Nothoprocta ornata forma parellas estables, e os Nothura maculosa son monógamos cando son novos e polígamos cando son máis vellos. Hai maior número de femias que de machos; por exemplo, o Crypturellus variegatus ten unha proporción de 4 femias por cada macho.
A estación reprodutora varía segundo a especie; os que viven en bosques tropicais, onde hai poucos cambios estacionais, poden reproducirse durante todo o ano, aínda que xeralmene hai un período preferido. En áreas cunha flutuación estacional marcada, os tinamús reprodúcense xeralmente cando a comida é máis abundante, o cal xeralmente ocorre no verán. Os estudos realizados atoparon que non é a duración das horas de luz do día o que determina o comezo da reprodución, senón a cantidade de luz que traspasa a cuberta nubosa.
Cortexo
O proceso do cortexo nestes animais empeza cando o macho proclama as súas habilidades con continuas chamadas. Trata de atraer múltiples femias. Nas especies do xénero Tinamus o macho baixa o seu peito ata o chan, estendo o seu pescozo cara adiante, e esponxa o dorso para parecer máis grande do normal. Cando se observa frontalmente, todo o dorso da ave está á vista mentres que as coberteiras da cola están expostas, unha pose similar á que usan os ñandús. A femia escaravella coas patas no chan como parte do ritual.
Nidación
O tinamú sempre aniña no chan; en áreas abertas faino preto de arbustos; en matos, nunha densa zona de herbas; en bosques, na base dunha árbore entre os contrafortes que teñen moitas árbores. O Nothocercus bonapartei é o único que aniña nunha cavidade ou baixo unha rocha que sobresae en viseira nunha pendente abrupta. Moitas especies non constrúen niños, e elixen unha fina cama de follas para poñer os seus ovos. Outras especies constrúen niños de forma moi meticulosa. O niño do Nothoprocta ornata é circular e feito de herbas sobre unha superficie de céspede. O macho do tinamú Nothoprocta cinerascens empeza a escarvar un niño despois de copular; pode construír varios, aínda que só se usará un.
Posta de ovos
Pode haber ata 16 ovos nunha posta dun niño, como consecuencia de que varias femias foron poñendo ovos no mesmo niño controlado por un macho. O macho máis maduro é o que atrae máis femias e pode acumular os ovos de ata catro femias. Os tinamús Crypturellus variegatus e Nothoprocta ornata son excepción por teren niños nos que pon unha soa femia, e, en consecuencia, no niño hai un ou dous ovos. Isto pode ser o resultado da escaseza de comida na súa área de distribución e da consecuente capacidade de coidar só a un ou dous pitiños.
Os ovos están fortemente coloreados, xeralmente dunha soa cor, e brillan como a porcelana dura. A cor varía coa especie, e vai do verde, ao púrpura, violeta, turquesa, gris aceiro, chocolate e amarelo limón. Aínda que os ovos son brillantes e coloridos cando os poñen, co tempo empalidecen e fanse máis apagados. Por exemplo, o ovo do Rhynchotus rufescens pasa do púrpura á cor chumbo. A maioría dos ovos de tinamús son de cores lisas, sen pintas nin manchas, pero os ovos dos Tinamotis poden ter pequenas manchas brancas. Non se coñece que beneficio obteñen de poñer ovos de cores rechamantes, pero non lles é prexudicial, xa que a maioría dos predadores dos tinamús cazan de noite.
Os ovos son relativamente grandes en comparación coa masa das femias, aínda que mesmo as aves máis grandes producen ovos moi semilares en tamaño ao das especies máis pequenas. As súas formas poden ser esféricas e elípticas; pero sempre os dous extremos do ovo son case idénticos e difíciles de distinguir (xa que non son ovoides). As cascas son o suficientemente delgadas para permitir ver por transparencia o embrión que está dentro.
Incubación
O período de incubación dura uns 16 días en Crypturellus, xénero que contén as especies máis pequenas, e de 19 a 20 días nos Tinamus e Eudromia. Durante este período o macho é tipicamente silencioso, e en caso de que faga chamadas, faino lonxe do niño. Cando está dedicado a chocar os ovos, abandona o niño de cando en vez para alimentarse e regresa a el pasados 45 minutos ou cinco horas, deixando os ovos cubertos con follas. Mentres incuba, queda a maior parte do tempo inmóbil e é remiso a moverse, mesmo se detecta que hai un posible perigo. É posible que unha persoa se ahegue ao niño e toque o macho que está incubando sen orixinar unha resposta aparente do animal. Algunhas especies aplánanse contra o chan, estendendo os pescozos e elevando os dorsos. Esta postura fai que semelle unha planta; porén, se a esaxeran, poderán verse os ovos que ten debaixo desde atrás.
Se o macho se alarma dabondo como para abandonar o niño, intenta facer unha exhibición de distracción. Isto xeralmente implica unha exhibición de falsa lesión, similar á que fai a píllara rabirrubia (Charadrius vociferus). Para facelo, salta sobre unha pata e intenta voar, caendo sempre. Realiza esta exhibición se os ovos non eclosionaron ou se os pitiños son aínda moi novos para voar. Crese xeralmente que os tinamús non teñen tanto éxito con estas manobras de distracción coma teñen outras aves.
Pitiños
miniatura|Un Crypturellus undulatus novo en catividade