cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Concilio de Trento
Acordos adoptados nas sesións
Entra despois no tema da liturxia e afirma a supremacía e excelencia do canon romano, baseándose en que está composto polas palabras de Cristo, as tradicións apostólicas e o maxisterio dos pontífices. Tamén afirma que a Misa non debe celebrarse en todas partes en lingua vulgar e que debe conservarse o uso aprobado pola igrexa romana. Este decreto significaba, na práctica, a desaparición de moitos ritos litúrxicos propios de igrexas occidentais, como o mozárabe ou o bracarense.
Complétase este decreto con outro de carácter disciplinario. Por exemplo, pídese aos bispos que non permitan que celebren misa curas vagabundos ou descoñecidos, ou que estean acusados dalgún crime, que non se permita a celebración de misas en casas particulares ou que se revise o canto litúrxico.
Decreto sobre a reforma, que trata sobre o clero, e os criterios de admisión a determinados postos.
Sesión XXIII, 15 de xullo de 1563:
Decreto sobre o sacramento da orde: declárao verdadeiro sacramento, instituído por Cristo e presente desde sempre na Igrexa. Este sacramento imprime carácter e divídese en diversos graos, cos Bispos, como sucesores dos Apóstolos, na primeira orde xerárquica e coa plenitude funcións do sacerdocio.
Decreto sobre a reforma: consta de dezaoito capítulos i é un dos que tivo máis repercusión na futura organización da Igrexa. O máis destacado deste decreto é:
Porén non se chegou ao que pedían algúns bispos, que a obriga de residencia fose declarada de dereito divino, é dicir, esixida pola propia natureza a fe cristiá e, polo tanto, obrigatoria universalmente e imposible de limitar ou derrogar.
Así, os que sexan admitidos para a primeira tonsura (cap. IV), deben estar confirmados, ter coñecementos básicos de relixión, saber ler e escribir, e será preciso asegurarse que non buscan fuxir da xustiza secular posto que o clero tiña un foro propio (os seus propios tribunais e réxime xurídico). Para recibir as ordes menores (cap. V) será necesario un informe do párroco do ordenando sobre a súa familia, idade e exemplaridade de vida.
Os capítulos VII e VIII, ofrecen normas xerais sobre as condicións que deben reunir os ordenandos e o xeito en que se debe celebrar a ordenación. O bispo, cando convoque os que queiran recibir o sacramento da orde debe, axudado por peritos na materia, informarse sobre a familia, a persoa, a idade, a educación, os costumes, a doutrina e a fe dos candidatos. A ordenación será pública e haberá de celebrarse, como norma, na Catedral da diocese polo bispo titular desta. Así como o capítulo X reforza a autoridade do bispo á hora de conferir as chamadas ordes menores.
Dos capítulos XI ao XIV, detállanse as condicións que deben reunir os candidatos ao sacerdocio. Dunha banda establécense uns períodos de tempo mínimos, que en linguaxe canónica se chaman intersticios, que teñen que pasar entre que un candidato reciba un grao da orde sacerdotal e o seguinte. Estas esperas obrigatorias remataban con prácticas ata ese momento habituais, onde nun só día e na mesma cerimonia, un home recibía tódolos graos e pasaba de segrar para presbítero, incluso para bispo. Ademais permitía dúas cousas: comprobar o progreso do candidato tanto na súa formación teolóxica (as condicións ían endurecéndose segundo se subía de grao) como na súa coherencia de vida (que era examinada como paso previo a cada grao novo); e garantía unha idade mínima para todos os ordenados.
A creación de seminarios busca poñer fin a esta situación. En réxime de internado, os aspirantes terán garantida unha formación mínima:
O capítulo esténdese sobre a organización dos seminarios: establece a obriga de que parte dos beneficios de case todas as institucións da diocese contribúan ao seu mantemento, obriga a contar cun corpo de profesores expertos nas materias correspondentes.
O concilio entende que debe de haber un seminario por diocese, pero tamén establece que, segundo os casos poida haber máis dun nas dioceses grandes e que varias dioceses pequenas ou con escasas rendas, poidan unirse para a creación dun seminario en común.
Sesión XXIV, 11 de novembro de 1563:
Comeza a sesión cunha exposición teolóxica que declara sacramento ao matrimonio baseándose na paixón de Cristo e nas palabras de San Paulo: “maridos, amade ás vosas mulleres como Cristo ama á súa Igrexa.”
Despois publicouse un decreto sobre o matrimonio que ten como obxectivo, sobre todo, poñer orde na práctica matrimonial, achegar o que hoxe chamariamos “seguridade xurídica” e establecer procedementos e lexislación que, en boa parte aínda seguen en uso na Igrexa.
No primeiro capítulo prohibe os matrimonios clandestinos (pola súa nula seguridade xurídica) e ordena que no sucesivo, os párrocos publiquen as amoestacións para lle dar publicidade aos futuros matrimonios. Ademais, ordena que os matrimonios se celebren ante testemuñas e polo propio párroco ou sacerdote que teña o debido permiso.
Dos capítulos 3 ao 7 trata o tema dos impedimentos por razóns de parentesco. Declara nulos os matrimonios celebrados ou por celebrar que non cumpriren estas disposicións e establece casos de posible dispensa, entre os que chama a atención que non se conceda dispensa en caso de consanguinidade de segundo grao, é dicir entre irmáns, excepto en caso de grandes príncipes e por algún ben público. Co que se lexitima a endogamia entre as casas reais de Europa.
O capítulo 11 declara que a ninguén se pode obrigar a casar. E o 12 e último, pide que non se celebren matrimonios no Advento, Nadal, Coresma e Oitava de Pascua.
25ª: Reafirman a existencia do purgatorio e a veneración dos santos e reliquias. Reforma das ordes monásticas. Supresión do concubinato en eclesiásticos. Deixouse ao Papa a tarefa de elaborar unha lista de libros prohibidos, a elaboración dun catecismo e a revisión do Breviario e do Misal. Clausura do concilio
Comentarios finais
Aínda que non conseguiu reunificar a cristiandade, o concilio de Trento supuxo para a Igrexa católica unha profunda catarse.
Convocouse como resposta á reforma protestante para aclarar diversos puntos doutrinais. Tamén aboliu os ritos eucarísticos locais e estableceu un rito unificado coñecido como Misa Tridentina. Desde un punto de vista doutrinal é un dos concilios máis importantes e influentes da historia da Igrexa católica.
Por outro lado, tratouse a reforma da administración e disciplina eclesiásticas. O concilio eliminou moitos abusos flagrantes como a venda de indulxencias ou a educación dos clérigos, e obrigou aos bispos a residir nos seus bispados, co que se evitou a acumulación de cargos.
Faramir
Faramir é un personaxe da novela O Señor dos Aneis escrita por J. R. R. Tolkien. É o fillo máis novo de Denethor II, Mordomo de Gondor, e de Finduilas de Dol Amroth. O seu irmán máis vello é Boromir.
Traxectoria
Faramir é moi distinto ao seu irmán: para el o coñecemento e a sabedoría prevalecen sobre a forza e o poder. É xunto a Aragorn o único humano que resiste á tentación do Anel, o que o fai aínda máis admirable. Gran condutor de homes, era reverenciado e amado polo seu pobo, así como todos canto o coñeceron.
Admiraba ao seu irmán (estaban moi unidos) e ansiaba o amor do seu pai, que sentía pouco amor por el e prefería ao seu irmán, o cal case o leva á morte na Guerra do Anel. Foi enviado polo seu pai a defender o posto de Osgiliath, o cal resultou case suicida. Regresou moribundo a Minas Tirith, tras ser atacado polos Nazgûl.
Concilio de Trento
Presenza de bispos galegos no Concilio
Limitámonos a unha lista deles, segundo constan nas actas conciliares:
Faramir
Traxectoria
Denethor de súpeto sente remorsos por lle escatimar o seu agarimo ao seu único fillo vivo (pois Boromir morrera pouco antes) e desesperación pola aparente caída do seu reino, e decide inmolarse xunto ao seu fillo, a quen cre morto.
Pipin, arrepiado, avisa a Gandalf, quen chega a tempo para salvar a Faramir, aínda que non a Denethor. Posteriormente é levado ás Casas da Saúde e curado por Aragorn con axuda da herba athelas.
Concilio de Trento
Presenza de bispos galegos no Concilio
Juan Francisco Blanco, bispo de Ourense, presentou un bando do teor seguinte:
Faramir
Traxectoria
Cando Aragorn subiu ao trono de Gondor, recoñeceu en Faramir a un gran mandatario, leal e xusto. Ademais de ratificalo como Mordomo do Reino e Capitán de Gondor, concedeulle o título de Príncipe de Ithilien.
Concilio de Trento
Presenza de bispos galegos no Concilio
Tal como se recolle nas actas:
Faramir
Traxectoria
Durante a súa estadía nas Casas da Saúde, coñeceu a Éowyn, Señora de Rohan e irmá de Eomer, Rei dos Rohirrim e entre eles floreceu o verdadeiro amor. Terminada a Guerra do Anel, casou con ela e xuntos tiveron un fillo chamado Elboron. Finalmente residiron en Emyn Arnen.
Pipin, por agarimo e admiración ao Mordomo de Gondor, chama Faramir ao primeiro fillo que ten xunto á súa esposa Diamante de Quebra Longa, o cal logo casaría con Riciños de Ouro, filla de Samsagaz Gamllí e Rosiña Cotón.
Faramir comparte co propio Tolkien e con Christopher, o fillo máis novo deste, un soño recorrente de temática atlántida. No soño unha grande onda arrasa e afunde baixo a auga un país, que no mundo de Tolkien será Númenor, patria orixinaria dos Dúnedain.
Laiantes
O topónimo Laiantes pode referirse a:
Laiantes de Abaixo, Armeses, Maside
Laiantes de Abaixo é un lugar da parroquia de Armeses no concello ourensán de Maside na comarca do Carballiño. Tiña 7 habitantes no ano 2012 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 2 eran homes e 5 mulleres.
Universidade de León
A Universidade de León é unha universidade española de carácter público, con campus en León e Ponferrada.
Foi fundada en 1979 como escisión da Universidade de Oviedo, a partir das diversas Escolas e Facultades que, dependentes daquela, existían desde había máis ou menos tempo en León. Con todo, as orixes da universidade remóntanse a 1843, cando se crea a Escola Normal de Mestres, e 1852 coa fundación da escola subalterna de Veterinaria, sentando as bases da futura universidade leonesa.
Centros docentes
250px|miniatura|Facultade de Filosofía e Letras
Misiones
Misiones pódese referir a:
Ala (baloncesto)
Descrición da posición
Móvense por posicións distantes do aro, podendo en moitas ocasións desempeñar accións de escolta, cos que ás veces non se diferencian completamente, sobre todo no baloncesto modero. No baloncesto profesional, a estatura dun ala atópase habitualmente entre 1,96 e 2,06 metros. Son capaces de axudar no rebote ou de correr para culminar un contraataque. Coa posesión do balón, deben ser capaces de anotar tanto dende longa distancia coma penetrando a canastra, así coma provocar faltas.
Na actualidade, debido á versatilidade esixida para esta posición, existen diferentes perfís de ala: bos no pase (coma LeBron James ), anotadores (Carmelo Anthony, Kevin Durant), ou especialistas defensivos (Metta World Peace , Tayshaun Prince). Existen xogadores cun perfil intermedio entre escolta e ala (Paul Pierce, Andre Iguodala), así coma xogadores capaces de facer indistintamente de ala ou de ala-pivote (Dirk Nowitzki, Lamar Odom).
Xogadores históricos
miniatura|160px|[[Clyde Drexler.]]
Historia da ciencia
miniatura|[[Frontispicio (libro)|Frontispicio das Táboas Rudolfinas, de Johannes Kepler, celebrando aos grandes astrónomos do pasado: Hiparco, Tolomeo, Copérnico e, especialmente, a Tycho Brahe. ]]
Ala (baloncesto)
NBA
* Entre parénteses, o equipo no que cada xogador desenvolveu a maior parte da súa carreira.
Historia da ciencia
Orixe da ciencia
A historia da ciencia dá conta do desenvolvemento humano, marcado polos sucesivos cambios de paradigmas sobre a natureza, cambios que, á súa vez, están marcados polo continuo refinamento do coñecemento adquirido e polo desenvolvemento tecnolóxico, acelerado desde a aparición do método científico na chamada revolución científica. A actividade científica, é dicir, a ciencia, comezou nun pasado moi remoto, moito antes da aparición dos primeiros documentos escritos, é dicir, na prehistoria. Moi probabelmente, a ciencia desenvolveuse a partir das primitivas prácticas de maxia tribal. Tamén, probabelmente, tiveron a mesma orixe tanto a relixión coma a arte, de tal xeito que ciencia, relixión e arte se nos presentan como irmáns cun obxectivo común: entender e interpretar o universo no seu conxunto, aínda que por métodos totalmente diferentes.
Maxia, arte e relixión
Como maxia podemos entender as artes, coñecementos e prácticas coas que se pretenden producir resultados contrarios ás leis naturais, conseguidas valéndose de certos actos ou palabras, ou ben coa intervención de seres fantásticos. O termo moderno maxia procede de "magi", un dos elementos relixiosos de Babilonia relacionado cos conxuros, herbas medicinais e sortilexios. A maxia é o acto ou representación explícita pola cal o individuo cre que demostra o seu recoñecemento da existencia dunha ou diversas deidades ou forzas que teñen poder sobre o seu destino, e a quen obedece, serve e honra.
A arte é un compoñente da cultura inherente a calquera das culturas humanas ao longo do espazo e o tempo. Os antropólogos adoitan consideraren que coa aparición do Homo sapiens a arte tivo en principio unha función ritual, máxica ou relixiosa, pero esa función cambiou coa evolución do ser humano, adquirindo co tempo unha compoñente puramente estética e unha función social, pedagóxica, mercantil ou simplemente ornamental.
Segundo antropólogos como Anthony F. C. Wallace e Olivier Herrenschmidt, a relixión é unha actividade social que se pon de manifesto pola existencia de crenzas en seres ou realidades sobrenaturais, e que se realiza mediante prácticas rituais que teñen como obxectivo establecer relacións entre os participantes e aquelas forzas sagradas.
Durante a prehistoria, admítese xeralmente que a explicación máxica dos fenómenos era a regra. Porén, para numerosos paleontólogos e prehistoriadores como Jean Clottes, as pinturas rupestres mostran que o home daquela época posuía as mesmas facultades cognitivas que o home moderno
Así, o home prehistórico sabía, intuitivamente, calcular ou deducir os comportamentos da observación do seu medio, base do razoamento científico. Certas protociencias, como o cálculo ou a xeometría en particular, aparecen, particularmente, por razóns do traballo agrícola. A astronomía permite, nestes primeiros tempos, constituír unha cosmogonía. Os traballos de André Leroi-Gourhan, especialista da técnica, estudan as evolucións á vez biopsíquicas e técnicas do home prehistórico; segundo el, "as técnicas avanzan nun movemento ascensional fulminante", desde a adquisición da estación vertical, é dicir, moi cedo na historia do home.
A separación da maxia en ciencia, arte e relixión
Como se produciu a diverxencia entre ciencia e relixión a partir do seu común tronco máxico?
Podemos tratar de aclaralo mediante un exemplo sinxelo. Hai varios miles de anos era xeralmente admitido que eran necesarios ritos máxicos para conseguir que o trigo nacera das sementes. Neste caso particular, os ritos máxicos tomaban dúas formas diferentes e contrapostas:
Ou ben se intensificaban as actividades sexuais coincidindo coas festas comunais da sementeira, ou ben estas actividades se restrinxían até chegar á total abstinencia. O primeiro procedemento é un rito de maxia imitativa. O razoamento consistía en que, xa que a sementeira do trigo era semellante dalgún xeito á fecundación humana, o home podía ensinar ao solo o que pretendía e inducilo a que imitase a súa conduta sendo fértil. Un significado parecido terían as pinturas rupestres con escenas de caza respecto desta actividade.
O segundo procedemento é un rito que se deu en chamar maxia contaxiosa. Xorde da crenza de que para que todos os seres viventes se dispoñía dunha cantidade limitada de potencia reprodutora e, en consecuencia, se o home non usaba esa potencia, o solo a recibiría en maior cantidade.
En distintos tribos, épocas e lugares, usáronse ambos os tipos de maxia para acadaren un mesmo fin: para que a terra frutificase. A maxia tiña, no entanto, unha debilidade fundamental: a súa falta de eficacia. Ás veces tiña éxito, pero moi frecuentemente non o tiña. Os malos solos, as malas sementes, as malas condicións climáticas ou os insectos deberon derrotar a miúdo ás mellores maxias.
Co tempo, algúns homes chegaron a comprobar que os ritos máxicos non desempeñaban ningún papel na xerminación e crecemento do trigo, mentres que as condicións do solo, das sementes ou do clima, si tiñan relevancia. Isto foi un descubrimento científico. A maxia converteuse en ciencia cando o home comezou a considerar situacións que podían ser preditas e controladas sen recorrer aos ritos máxicos. En moitos casos nos que a maxia parecía ter éxito, o home atopou unha explicación científica oculta dos feitos.
Quedaban, así e todo, moitos problemas que a maxia non resolvía e para os que tampouco se achaba unha explicación científica. Seguindo co exemplo do trigo, a pesar do clima adecuado, do bo solo e da boa semente, podía suceder que o trigo non xerminase, a causa dalgún virus ou dalgún fungo, fenómenos que foron descoñecidos até tempos moi recentes, permanecendo por tanto fóra da comprensión humana. Nesta situación, o home primitivo constatou que o seu esforzo era en ocasións vencido por "algo", por "cousas" invisíbeis e incontrolábeis. Estas "cousas" acabaron sendo os espíritos e os deuses e, a menos que as oracións e a ofrenda de sacrificios propiciase a boa vontade dos deuses, a cólera destes podería desfacer toda empresa humana. Así pois, os ritos máxicos evolucionaron cara ás relixións primitivas.
Esta separación foise facendo cada vez maior, a medida que a ciencia daba explicación a cada vez máis feitos até entón inexplicábeis, constatándose que o que nun momento non ten explicación científica, pode tela en determinado prazo de tempo. Así prodúcese a separación total entre ciencia e relixión, comezando un desenvolvemento da actividade científica, en todos os campos, que semella non ter límites.
A ciencia moderna ten as súas orixes en civilizacións antigas, como a babilónica, a chinesa e a exipcia. Así e todo, foron os gregos da Antigüidade clásica os que deixaron máis escritos científicos na Idade Antiga. Tanto nas culturas orientais coma nas precolombianas evolucionaron as ideas científicas e algúns historiadores da ciencia consideran que, durante séculos, foron moi superiores ás occidentais, sobre todo en matemáticas e astronomía. Así e todo, os gregos deixaron tratados moi modernos de xeometría, álxebra e astronomía.
A prehistoria
Durante moito tempo, a maxia foi o punto de unión da sociedade, a institución na que se depositaba a sabedoría e a experiencia acumulada até o momento. A práctica da actividade máxica estaba en mans de homes especialmente adestrados: magos, meigos, bruxos, curandeiros e equivalentes. Eles foron os precursores dos científicos e dos sacerdotes actuais.
miniatura|dereita|200px|O uso do [[sílex é a primeira invención do Homo sapiens.]]
A técnica precede á ciencia nos primeiros tempos da humanidade. Apoiándose en observacións empíricas, o home desenvolve as súas ferramentas (traballa os ósos, a pedra), e descobre o uso do lume no Paleolítico inferior. A maior parte dos prehistoriadores concordan en pensar que o lume empezou a utilizarse desde hai 250,000 anos ou 300,000 anos.
Durante este período, admítese xeralmente que a explicación máxica dos fenómenos era a regra. Porén, para numerosos paleontólogos e prehistoriadores como Jean Clottes, as pinturas rupestres mostran que o home daquela época posuía as mesmas facultades cognitivas que o home moderno
Así, o home prehistórico sabía, intuitivamente, calcular ou deducir os comportamentos da observación do seu medio, base do razoamento científico. Certas protociencias, como o cálculo ou a xeometría en particular aparecen, sobre todo, por razóns do traballo agrícola. A astronomía permite, nestes primeiros tempos, construír unha cosmogonía. Os traballos de André Leroi-Gourhan, especialista da técnica, estudan as evolucións á vez biopsíquicas e técnicas do home prehistórico; segundo el, "as técnicas avanzan nun movemento ascensional fulminante", desde a adquisición da estación vertical, é dicir, moi cedo na historia do home.
Antigüidade
Durante moitos anos as ideas científicas conviviron con mitos, lendas e pseudociencias (falsas ciencias). Así, por exemplo, a astroloxía conviviu coa astronomía, e a alquimia coa química. A astroloxía sostiña que os astros exercen influencia real e física sobre a nosa personalidade (a astroloxía actual xa non sostén iso, agora consiste no estudo da influencia simbólica sobre a nosa forma de ser). A alquimia, pola súa parte, tiña por obxectivo encontrar a fórmula para converter calquera metal en ouro e descubrir a pedra filosofal e o elixir da eterna xuventude. Ningunha destas dúas disciplinas (astroloxía e alquimia) aplica o método científico de forma rigorosa e, por tanto, aínda que modificaron as súas afirmacións antigas, non poden chamarse ciencias.
Mesopotamia
Os primeiros trazos de actividades científicas datan das civilizacións humanas do neolítico, onde se desenvolven o comercio e a urbanización Así, para André Pichot, en La Naissance de la science, a ciencia nace en Mesopotamia, contra o ano 3500 a.C., principalmente nas cidades de Sumer e Elam. As primeiras interrogacións sobre a materia, coas experiencias da alquimia, están ligadas aos descubrimentos das técnicas metalúrxicas que caracterizan este período. A fabricación de esmaltes data de 2000 a.C. Pero a innovación máis importante provén da invención da escritura cuneiforme (en forma de cravos) que, polos pictogramas, permite a reprodución de textos, e a elaboración abstracta de conceptos. A escritura perfeccionouse no denominado período acádico.
miniatura|220px|Pequena táboa de arxila en [[escritura cuneiforme. ]]
É importante destacar que as nocións matemáticas empregadas polos mesopotámicos non acreditan que poidamos falar propiamente do uso que delas se fixeron despois da época mesopotámica. O de "demostración matemática", por exemplo, é un abuso da linguaxe, empregado con fin de facer comprender ao lector moderno o que se relata do uso que o mesopotámico facía dos seus obxectos matemáticos de maneira intuitiva. Así, os mesopotámicos "demostran" verdadeiramente que a solución dun problema dado é a boa, pero non demostraban teoremas. Do mesmo xeito certos termos son anacrónicos: non existen teoremas entre eles, tampouco non existen ecuacións (a súa invención, descoñecida, foi en efecto máis tardía). A súa linguaxe matemática non estaba tampouco adaptada ás nocións modernas.
A numeración foi tamén o primeiro método científico que veu a luz, nun sistema sexaxesimal (de base 60), (gesh, en mesopotámico), que permitía realizar cálculos cada vez máis complexos. André Pichot explica tamén que "con dúas canas de diámetros diferentes, podían escribir todos os números [sobre táboas de arxila]. Os sumerios descobren as fraccións e tamén que a numeración chamada "de posición" permitía o cálculo de grandes números. O sistema decimal aparece igualmente, vía o pictograma do cero inicial, que tiña o valor dunha coma, para notar as fraccións. A civilización mesopotámica levou tamén á constitución das primeiras ciencias tales como a metroloxía, moi adaptada á práctica, a álxebra (descubrimento de placas de cálculo que permitían as operacións de multiplicación e de división, ou táboas de inversos para esta última ; pero tamén as potencias, as raíces cadradas e cúbicas, así como ecuacións de primeiro grao, cunha e dúas incógnitas), a xeometría (cálculos de superficies), teoremas ), e a astronomía (cálculos de mecánica celeste, previsións dos equinoccios, describiron constelacións , denominaron dos astros visíbeis). A medicina ten un estatuto particular; é a primeira ciencia práctica herdeira dun savoir-faire ás apalpadas.
As ciencias estaban daquela en mans dos escribas que, apunta André Pichot, se entregaban a numerosos xogos numéricos que lles permitían procesar os problemas. Porén, os sumerios non practicaban a demostración. Desde o principio, as ciencias mesopotámicas foron asimiladas ás crenzas, como a astroloxía ou a mística dos números, que darían lugar ulteriormente a pseudociencias.
A historia da ciencia está moi ligada á das técnicas, os primeiros inventos testemuñan a aparición dun pensamento científico abstracto. En Mesopotamia créanse tamén os primeiros instrumentos de medida, do tempo e do espazo (como os gnomon, clepsidra, e polos). Con todo, se esta civilización xogou un papel de primeira orde, non coñeceu a racionalidade porque "non elevou ao rango de principal o criterio da verdade, nin na organización do pensamento e da acción, nin a fortiori, na organización do mundo.
O Exipto faraónico
miniatura|[[O escriba sentado. Museo do Louvre, París.]] miniatura|O ollo Oudjat, ou ollo de Horus.
O antigo Exipto desenvolveu a herdanza precientífica mesopotámica. Con todo, por razón da súa unidade cultural específica, a civilización exipcia conserva "unha certa continuidade na tradición [científica]" no seo da cal os elementos antigos permanecen moi presentes. A escritura dos xeróglifos permite a representación máis precisa de conceptos; fálase entón dunha escritura ideográfica.
A numeración é decimal, pero os antigos exipcios non coñecían o cero. Contrariamente á numeración mesopotámica, a numeración exipcia evoluciona cara a un sistema de escritura de grandes números (entre 2000 e 1600 a.C.) por "numeración de xustaposición".
Principalmente a xeometría deu un gran salto adiante. Os exipcios construían monumentos grandiosos non recorrendo máis que ao sistema das fraccións simbolizado polo "ollo de Horus", no cal cada elemento representaba unha fracción.
Desde o 2600 a.C. os exipcios calculaban correctamente as áreas do rectángulo e do triángulo. Non quedan máis que uns poucos documentos atestiguando a amplitude dos matemáticos exipcios; só os papiros de Rhind (que data de 1800 a.C.), de Kahun, de Moscova e do Rolo de coiro esclarecen as innovacións desta civilización que son sobre todo as de problemas alxébricos (de división, de progresións aritmética e xeométrica).
Os exipcios aproximaron igualmente o valor do número pi (π), elevando ao cadrado os 8/9 do diámetro da circunferencia, descubrindo un número equivalente a ≈ 3,1605 (en lugar de ≈ 3,1416). Os problemas de volume (da pirámide, do cilindro —para os grans—) resólvense doadamente.
A astronomía progresa igualmente: o calendario exipcio é de 365 días, o tempo mídese a partir dun "reloxo estelar" e danlle nome ás estrelas visíbeis.
En medicina, a cirurxía fai a súa aparición. Establécese unha teoría médica coa análise dos síntomas e con tratamentos, e isto desde 2300 a.C. (o papiro Ebers é tamén un verdadeiro tratado de medicina).
Para André Pichot, a ciencia exipcia, como a de Mesopotamia antes dela, "está aínda empeñada no que se chama a vía dos obxectos, é dicir, que as diferentes disciplinas están xa esbozadas, pero que ningunha delas posúe un espírito realmente científico, isto é, de organización racional recoñecida como tal.
A China da antigüidade
Os antigos chineses descubriron o teorema de Pitágoras (que os babilonios coñecían quince séculos antes da era cristiá). En astronomía, identificaron o cometa Halley e comprenderon a periodicidade das eclipses. Inventaron a metalurxia do ferro. En 104 a.C. promúlgase o calendario Taichu, primeiro verdadeiro calendario chinés. miniatura|esquerda|A numeración chinesa con bastóns.
En matemáticas, os chineses inventan, contra o século II a.C., a numeración con bastóns; trátase dunha notación posicional de base 10 que comprendía dezaoito símbolos, cun espazo baleiro para representar o cero, é dicir, a decena, centena etc. En 132, Zhang Heng inventa o primeiro sismógrafo para a medida dos terremotos e foi o primeiro en construír, na China, un globo celeste rotatorio; inventou tamén o hodómetro. A medicina progresou baixo os han orientais con Zhang Zhongjing e Hua Tuo, a quen se debe o primeiro sistema de anestesia xeral. Nesta época, en matemáticas, Sun Zi e Qin Jiushao estudan os sistemas lineais e as congruencias.
A civilización da antiga India
A civilización chamada do val do Indo (do 3300 a.C. ao 1500 a.C.) coñécese, sobre todo na historia da ciencia, debido á emerxencia das matemáticas complexas (ou "ganita"). A numeración decimal de posición e os símbolos numerais hindús, dos que derivaron as cifras árabes, influíron considerabelmente en Occidente a través dos árabes e os chineses. Os grandes libros hindús tradúcense no século IX nas "casas do saber" por alumnos de Al-Khwarizmi, pai árabe do algoritmo. Os hindús inventaron o cero, os números negativos, as funcións trigonométricas así como o cálculo diferencial e integral, as series e os límites. Os "Siddhânta" son o nome xenérico que se lles dá ás obras científicas sánscritas.
Os gregos, primeiros filósofos da ciencia
Dentro do marco cultural no que nós nos desenvolvemos (a chamada cultura occidental), algúns filósofos e científicos buscan as raíces da ciencia moderna na época dos antigos gregos, na Grecia clásica, hai uns 300 anos a.C. Eles foron os creadores da lóxica dedutiva. Porén a súa filosofía natural tiña un defecto moi importante: consideraba innecesaria a comprobación experimental das conclusións. Era, incluso, degradante para o filósofo da época suxerir que as conclusións obtidas nun proceso mental lóxico precisaban seren confirmadas pola comprobación experimental. Esta maneira de ver as cousas non variaría, substancialmente, até mediados do século XVII, data na que, grazas ás figuras de Francis Bacon e René Descartes, os fundamentos experimentais, que son a base da ciencia, chegan a ser filosoficamente respectábeis.
Os presocráticos
Porén para algúns, como o epistemólogo Geoffrey Ernest Richard Lloyd, o método científico fai a súa aparición na Grecia do século VII a.C. Así Aristóteles foi un dos primeiros sabios en elaborar demostracións científicas. No entanto, os filósofos denominados presocráticos foron os primeiros en interrogarse sobre os fenómenos naturais, polo que foron chamados φυσιολογοι (physiologoi, "fisiólogos") por Aristóteles, porque tiñan un discurso racional sobre a natureza, investigaban sobre as causas naturais dos fenómenos, que chegaron a ser os primeiros obxectos do método.
Tales de Mileto (ca. 625 - 547 a.C.) e Pitágoras (ca. 570 - 480 a.C.) contribuíron principalmente ao nacemento dalgunhas das primeiras ciencias, como as matemáticas, a xeometría teorema de Pitágoras), a astronomía e mesmo a música.
As súas primeiras investigacións están marcadas pola vontade de imputar a constitución do mundo (ou κόσμος, cosmos) a un principio natural único (o lume para Heráclito por exemplo) ou divino (para Anaximandro). Os presocráticos introducen os principios constitutivos dos fenómenos, os αρχή (arqué).
A súa teoría atomista afirma que a materia está formada por entidades innumerábeis e indivisíbeis, os átomos. Estes xúntanse para formaren a materia como as letras se xuntan para formaren as palabras. Todo está constituído por átomos, comprendidos os deuses. Estes, segundo Epicuro, non se interesan en absoluto polos homes, e non hai, por tanto, que temelos.
Encóntrase pois no epicureísmo a primeira formulación clara da separación entre o saber e a relixión, mesmo se, de maneira menos explícita, o conxunto dos presocráticos se caracteriza polo rexeitamento a deixar que os mitos expliquen os fenómenos naturais, como as eclipses.
Habería que esperar a Aristóteles para conciliar as diferenzas entre as dúas correntes de pensamento mencionadas máis arriba.
O método presocrático está igualmente fundado no seu discurso, apoiado nos elementos da retórica: as demostracións proceden por unha argumentación lóxica e pola elaboración de conceptos abstractos, aínda que xenéricos.
Pitágoras afirmaba que a Terra era unha esfera, opinión que sustentaban tamén moitos outros pensadores gregos. E, ao redor de 235 a.C., Eratóstenes deu un paso adiante ao determinar o diámetro terrestre por primeira vez, para o que deseñou un enxeñoso experimento. Obtivo un resultado asombrosamente próximo ao real, só un 15 % máis elevado do que se considera correcto actualmente, a pesar dos escasos medios dos que dispoñía.
Platón e a dialéctica
miniatura|200px|Busto de [[Platón.]]
As ciencias sitúanse na vía da filosofía, no sentido do discurso sobre a sabedoría; pola súa parte, e á inversa, a filosofía busca nas ciencias un fundamento seguro.
A utilización da dialéctica, que é a esencia mesma da ciencia, completa entón á filosofía, que ten a primacía do coñecemento discursivo (polo discurso), ou διάνοια, diánoia, en grego.
Para Michel Blay "o método dialéctico é o único que, rexeitando sucesivamente as hipóteses, se eleva até o principio mesmo para asegurar solidamente as súas conclusións". Sócrates expón os principios no Teeteto. Para Platón, a busca da verdade e da sabedoría (a filosofía) é indisociábel da dialéctica científica, é en efecto o sentido da inscrición que figura sobre o frontón da Academia, en Atenas: "Que ninguén entre aquí se non é xeómetra".
Aristóteles e a física
miniatura|dereita|200px|[[Aristóteles. Museo do Louvre.]]
É sobre todo con Aristóteles, que funda a física e a zooloxía, cando a ciencia adquire un método, baseado na dedución. A el débese a primeira formulación do siloxismo e da indución. As nocións de "materia", "forma", "potencia" e "acto" foron os primeiros conceptos de elaboración abstracta. Para Aristóteles, a ciencia está subordinada á filosofía ("é unha filosofía secundaria", dixo) e ten por obxecto a busca dos primeiros principios e das primeiras causas, o que o discurso científico chamará o causalismo e que a filosofía denomina aristotelismo.
Porén, Aristóteles é a orixe dun retroceso do pensamento en relación a certos presocráticos en canto ao lugar da Terra no espazo. Seguindo a Eudoxo de Cnidos, imaxina un sistema xeocéntrico e considera que o cosmos é finito. E será seguido nisto polos seus sucesores en materia de astronomía, até Copérnico, coa única excepción de Aristarco, que propuxera un sistema heliocéntrico. Determina, por outra parte, que o vivo está ordenado segundo unha cadea xerarquizada, pero a súa teoría é sobre todo fixista. Estabelece a existencia dos primeiros principios indemostrábeis, antecesores das conxecturas matemáticas e lóxicas. Descompón as proposicións en nome e verbo, base da ciencia lingüística.
Período alexandrino. Alexandría na época romana
210px|miniatura|esquerda|[[Arquimedes.]]
O período chamado alexandrino ou helenístico (de 323 a.C. até 30 a.C.) é o prolongamento da cultura grega na época romana e está marcado por progresos significativos en astronomía e en matemáticas, así como por algúns avances na física. A cidade exipcia de Alexandría foi o centro intelectual dos sabios da época, que eran gregos.
Os traballos de Arquimedes (292 a.C. - 212 a.C.) sobre o impulso hidrostático (principio de Arquimedes) conduciron á primeira lei física coñecida despois de Eratóstenes (276 a.C. - 194 a.C.) sobre o diámetro terrestre ou de Aristarco de Samos (310 a.C. - 240 a.C.) sobre as distancias Terra-Lúa e Terra-Sol que testemuñaran un grande enxeño.
Apolonio de Pérgamo constrúe o modelo dos movementos dos planetas coa axuda de órbitas excéntricas. Hiparco de Nicea (194 a.C. - 120 a.C.) perfecciona os instrumentos de observación como o dioptro, o gnomon e o astrolabio.
En álxebra e xeometría, divídese o círculo en 360°, e créase incluso o primeiro globo celeste (ou orbe). Hiparco redacta tamén un tratado en 12 libros sobre o cálculo das ordes (denominadas hoxe en día trigonometría).
Os seus postulados, como o denominado "postulado de Euclides", que expresa que "por un punto dado dunha recta pasa unha, e unha soa, paralela a esta recta" está na base da xeometría sistematizada.
En astronomía, proponse unha "teoría dos epiciclos" que permitirá á súa vez o establecemento de táboas astronómicas máis precisas. O conxunto revelaríase amplamente funcional, permitindo por exemplo calcular por primeira vez as eclipses lunares e solares.
miniatura|200px|[[Claudio Tolomeo, segundo un gravado alemán do século XVI.]] Claudio Tolomeo de Alexandría (ca. 85 d.C. - ca. 165) prolonga e amplía os traballos de Hiparco e de Aristóteles sobre as órbitas planetarias e promove un sistema xeocéntrico do sistema solar, que foi aceptado no mundo occidental e árabe durante máis de mil trescentos anos, até o modelo de Nicolao Copérnico.
Parece que foi membro da escola de Alexandría, cidade na que se supón que viviu toda a súa vida.
A súa obra astronómica principal son os 13 libros que integran a Composición matemática ou Gran Sintaxe, máis coñecida por Almaxesto —nome que deriva do título árabe que recibiu durante a Idade Media— que até a época de Copérnico e Kepler foi a obra fundamental da astronomía.
O desenvolvemento da trigonometría grega e as súas aplicacións á astronomía acadan o seu apoxeo nesta obra. Nela Tolomeo estabeleceu unha táboa que proporcionaba a lonxitude das cordas en función dos arcos de circunferencia que subtenden, o que equivalía a dar unha táboa de senos.
Tamén contén o Almaxesto a exposición do sistema xeocéntrico do mundo que, co nome de sistema tolemaico, tivo vixencia mesmo despois da obra de Copérnico. Nel daba conta das súas observacións astronómicas: cada planeta percorría, cun movemento uniforme, en sentido directo, unha pequena circunferencia, o epiciclo, o centro da cal describía á súa vez unha circunferencia moito maior, o deferente, que ten por centro á Terra, considerada como inmóbil no centro do universo.
Consta esta obra, ademais, dun catálogo de estrelas (que, para el, estaban fixas sobre unha especie de bóveda celeste), así como da descrición dos instrumentos necesarios para a observación astronómica.
A obra xeográfica de Tolomeo (Planisphaerium, Geographia), é tamén de grande importancia, e permaneceu vixente até o Renacemento. Porén, o seu valor científico non é comparábel ao da obra astronómica, á parte de que existen dúbidas acerca da súa autenticidade.
miniatura|200px|dereita|[[Hipatia, imaxinada polo pintor inglés Charles William Mitchell (1885).]] Tolomeo foi autor, así mesmo, dun tratado de astroloxía (Tetrabiblon), dunha teoría matemática dos sons (Harmonicus), e dun tratado de óptica.
Os tratados científicos de Tolomeo, especialmente o Almaxesto e a Xeografía, que é unha discusión profunda sobre os coñecementos xeográficos do mundo grecorromano, exerceron unha moi grande influencia sobre as ciencias islámicas e europeas.
Cómpre sinalar tamén, nos derradeiros anos deste período, a Hipatia de Alexandría (ca. 355 - ca. 415), filósofa, e mestra neoplatónica grega, que destacou tamén nos campos das matemáticas e a astronomía, membro e líder da Escola neoplatónica de Alexandría.
Seguidora de Plotino, cultivou os estudos lóxicos e as ciencias exactas, levando unha vida ascética. Dela dixo Sócrates Escolásico:
Educou unha selecta escola de aristócratas cristiáns e pagáns que ocuparon posteriormente altos cargos, entre os que destacan o bispo Sinesio de Cirene —que mantivo unha importante correspondencia con ela—, Hesiquio de Alexandría e Orestes, prefecto de Exipto no momento da súa morte.
O feito de ser unha filósofa pagá (nun medio maioritariamente cristián) considérase como un dos factores que contribuíron para que fose asasinada. Hoxe está considerada como a primeira gran científica, especialmente matemática, da historia da humanidade.
A Roma imperial
A civilización romana non proporcionou grandes avances na ciencia. A filosofía, a medicina e as matemáticas son de orixe grega, así como algunhas técnicas agrícolas.
Aínda así, na época romana cabe citar os nomes de Dioscórides, grego, un dos primeiros botánicos; de Lucrecio e a súa obra De rerum naturae (Das cousas da natureza), e de Plinio o Vello (23 - 79 d.C.), autor dunha importante Historia natural na que se citan especies tanto reais coma inventadas. Posteriormente destaca Galeno (129 - 201), famoso polas súas achegas no campo da medicina.
En cambio, a tecnoloxía romana é un dos aspectos máis importantes da súa civilización. Esta tecnoloxía, en parte ligada á técnica da bóveda, probabelmente préstamo dos etruscos, foi certamente a máis avanzada da Antigüidade. Permitiu a domesticación do contorno, especialmente mediante as vías e os acuedutos.
Porén, os lazos entre a prosperidade económica do Imperio romano e o nivel tecnolóxico discútese por certos especialistas: algúns, como Emilio Gabba, historiador italiano, especialista da historia económica e social da República romana, consideran que os gastos militares frearon o progreso científico e técnico que, pese a todo, foi rico.
Para J. Kolendo, o progreso técnico romano estaría ligado a unha crise da man de obra, debida á ruptura no abastecemento de escravos non cualificados, baixo o emperador Augusto. Os romanos serían así capaces de desenvolver técnicas alternativas. Para L. Cracco Ruggini, a tecnoloxía traduce a vontade de prestixio das capas dominantes.
O período durante o cal a tecnoloxía romana alcanza o seu apoxeo é entre os séculos II a.C. e I a.C., sobre todo na época de Augusto, co cemento, as conducións de chumbo, os guindastres, as máquinas, as cúpulas, os arcos etc. Para a agricultura, desenvolven os muíños de auga.
Porén, os sabios romanos foron pouco numerosos e o discurso científico abstracto progresou pouco durante a Roma antiga: "Os romanos, facendo prevalecer as humanidades, a reflexión sobre o home e a expresión escrita e oral, sen dúbida ocultaron para o futuro as realidades científicas e técnicas, deixando á parte algúns grandes pensadores, como Vitruvio ou Apolodoro de Damasco, frecuentemente de orixe estranxeira.
Os romanos achegaron, sobre todo, o sistema de numeración romana para as unidades de medida, utilizando o ábaco romano para os cálculos, o que permitiu homoxeneizar o cómputo dos pesos e as distancias.
A ciencia na Idade Media
Considérase xeralmente, desde un punto de vista evidentemente eurocentrista, que, tras da caída do Imperio Romano de Occidente (476 d.C.), gran parte de Europa (a Europa occidental) perdeu o contacto co coñecemento escrito, iniciándose a escura Idade Media.
Pero cómpre ter en conta os avances tecnolóxicos e a evolución do pensamento científico do mundo oriental (civilización árabe-musulmá) e, en primeiro lugar, os do Imperio Bizantino que, herdeiro do saber latino, e cos saberes que tomou do mundo árabe-musulmán, e mesmo dos da China, foi decisivo na construción da ciencia moderna.
O período da Idade Media esténdese desde a data antecitada até 1492 (data do descubrimento de América) e coñece un desenvolvemento sen precedente das técnicas e das disciplinas científicas, a despeito dunha imaxe escurantista, propagada polos manuais escolares. Ademais, na actualidade, é común considerar o desenvolvemento da ciencia como un proceso continuo e gradual, cos seus antecedentes tamén medievais, e tamén na Europa occidental.
Europa
Os bizantinos dominan a arquitectura urbana e a captación de auga; perfeccionaron igualmente as clepsidras (reloxos de auga) e as grandes norias para a irrigación; tecnoloxías hidráulicas que a civilización árabe herdou e que transmitiu á súa vez. A hixiene e a medicina experimentaron igualmente progresos. As universidades bizantinas así como as bibliotecas recompilaron numerosos tratados e obras de estudo sobre a filosofía e o saber científico da época.