cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Narval
Comportamento
Cando se alimentan móvense e forma errática e moi lenta, e pasan pouco tempo na superficie, mergullándose durante 7 a 20 min. Pero durante as migracións nadan rápido e permanecen na superficie ou cerca dela. Todos os membros do grupo poden saír á superficie e somerxerse ao mesmo tempo. Poden permanecer na superficie até 10 min, con parte do dorso ou dunha aleta pectoral fóra da auga. Ás veces só asoma o dente.
En mares tumultuosos adoitan permanecer a gran profundidade. Son bastante correntes as saídas para vixiar, e os golpes na auga coa cola ou coas aletas pectorais. Raramente saltan con todo o corpo fóra da auga, como fan os golfiños. O sopro respiratorio é débil e pouco visíbel.
Os machos fan torneos cos seus dentes cruzados, tanto na superficie como debaixo da auga. O son que producen recorda ao de dous bastóns de madeira que se golpean entre si. Os machos xuvenís adoitan xogar a pelexárense, pero poucas veces se atacan de verdade. O adultos adoitan teren cicatrices debidas a feridas producidas en pelexas importantes. Nas pelexas poden participar máis de dous animais e ás veces un terceiro (de ambos os sexos) pode actuar de "observador". Pénsase que estas pelexas serven para establecer niveis na xerarquía social, e os torneos rituais os manteñen. Os machos máis poderosos, cos dentes máis longos e largos, poden ser capaces de loitar por varias femias.
Alimentación
Os narvais aliméntanse principalmente despois da migración de oiutono ao norte, durante o inverno, facénddo moi pouco durante o verán, cando as augas están desprovistas de xeo. Esta afirmación baséase no achado de individuos do oriente do Canadá e o oeste de Groenlandia co estómago baleiro ou sen evidencia recente de comida durante o verán, contrastando coa presenza de restos considerábeis de alimento sen dixerir desde finais do outono e durante o inverno. Nestas mesmas poboacións, durante o verán a dieta principal está formada por bacallau ártico (Arctogadus glacialis), bacallau polar (Boreogadus saida) e luras do xénero Gonatus. En outono, a especie Gonatus fabricii parece constituír a única fonte de alimento. A finais do outono e no inverno o alimento principal está constituído principalmente por fletán negro (Reinhardtius hippoglossoides) e G. fabricii, encontrándose as dúas especies no 51 e no 73%, respectivamente, dos individuos estudados. Os fletáns negros encontrados tiñan de media 39 cm e 556 g e G. fabricii unha media de 23 g con 8,5 cm de lonxitude. A baixa diversidade de presas indica que os narvais teñen unha dieta moi restrinxida ao longo de todas as estacións. Á parte das presas mencionadas tamén se encontraron camaróns das especies Pasiphaea tarda e Hymenodora glacialis.
Reprodución
A idade á que alcanzan a madurez sexual estímase entre os 6 e 7 anos para as femias e os 9 para os machos. A época de emparellamento ocorre entre marzo e abril, e os nacementos das crías se produce en xullo e agosto do ano seguinte. A duración da xestación estímase en 15,3 meses e o período de lactación é superior a 12 meses. O intervalo entre xestacións é de 3 anos. A taxa de nacemento anual estímase en 0,07. Normalmente nace unha soa cría, pero rexistráronse casos de xemelgos. Os pequenos nacen cunha capa graxa de 2,5 cm de espesor, miden entre 1,5 e 1,7 m e pesan uns 80 kg.
Caza
Os depredadores do narval son as candorcas, as morsas, os osos polares e os tiburóns. Pero o seu principal inimigo, porén, é o home. Os inuit (esquimós) véñeno cazando desde hai moitos séculos, xa que eran unha das principais fontes da súa economía de subsistencia, aproveitando tanto os dentes como a grosa pel, a graxa subcutáne e a carne. A pel comíana crúa e está considerada como un manxar exquisito por este pobo. A carne utilízana sobre todo para alimentar aos cans, aínda que tamén a comen os humanos, e a graxa como combustíbel para cociñar e para a iluminación.
Os narvais aínda hoxe proporcionan varios elementos importantes para economía de subsistencia das poboacións humanas na rexión ártica. Actualmente os seus produtos úsanse principalmente como alimento, consumindo a carne, a pel, a graxa e as vísceras. Coa pel e a graxa subcutánea preparan un prato chado muktuk. Os ósos utilízanos para fabricar ferramentas e pezas de arte. Os dentes son comercializados e véndense como souvenir no Canadá e tamén como obxecto ornamental en moitos mercados do mundo. O prezo del marfil de narval incrementouse substancialmente nos últimos anos. Tradicionalmente era exportado desde Canadá e Groenlandia ao Reino Unido, e a miúdo era reexportado desde alí. A raíz da prohibición deste comercio co Reino Unido abríronse novos mercados no Xapón e Suíza. Porén, actualmente o comercio está regulado a través da Convención sobre o comercio internacional de especies ameazadas de fauna e flora silvestres (CITES), requiríndose un permiso gobernamental para a importación e exportación de produtos animais. Adicionalmente, Groenlandia estableceu a prohibición para a exportación de calquera dos produtos do narval en 2006.
Os gobernos do Canadá, os Estados Unidos e Groenlandia ditaron leis para regular esta caza de subsistencia. Actualmente se lles permite a caza cun un número de capturas o ano de aproximadamente 1 000 animais segundo un informe de 1991. Máis recentemente, entre 2002 e 2004 as capturas anuais por parte dos inuit oscilaban entre 535 e 433 en Groenlandia occidental e o Canadá, respectivamente. Dos animais que se recollen mortos a maioría son machos, pero sospéitase que existe un baleiro nos datos rexistrados, debido principalmente a que hoxe en día os inuit do Canadá perseguen aos narvais con lanchas motoras, e os cazan con potentes rifles, en vez de arponealos a pé desde unha placa de xeo, como antano, e este moderno sistema de caza é pouco rendíbel, xa que como mínimo a metade dos animais van para o fondo, ou ben escapan feridos para morreren pouco despois. Por iso, a pesar das poucas capturas anuais, as mortes son bastante máis elevadas. Deste xeito no número real de mirtes pode incrementarse como mínimo nun 40 %.
A Comisión para os mamíferos mariños do Atlántico Norte (NAMMCO) expresou a súa preocupación pola diminución das poboacións de narval en Groenlandia occidental. Porén, para a temporada 2006-2007 mantivéronse cotas de caza só para Groenlandia de 385 animais, non atendendo a recomendación de cazar unicamente 135 individuos, mentres que no oriente da illa asúmese que polo menos se capturan anualmente 100 exemplares fóra da cota fixada sen avaliación da sustentabilidade da poboación.
Outras ameazas
Como quedou dito, os depredadores naturais dos narvais son os tiburóns, as candorcas, os osos polares e as morsas. Porén, a mortalidade ocasionada por estes animais non parece ser significativa. Hai informes que indican que son os narvais son vítimas frecuentes de atrapamento no xeo, quedando gran número deles illados durante a temporada de formación rápida das capas, e dispoñendo soamente dun reducido espazo e de pequenas polinias para respirar; na maioría dos casos terminan por morrer durante o inverno pola imposibilidade de alimentarse, por esgotamento tras saír a respirar en repetidas ocasións, rompendo o xeo coa cabeza (non co dente), e ao se converter en presa fácil para os cazadores. Por exemplo, en 2008 se informou da morte de 575 individuos que deberon ser sacrificados por cazadores ao quedaren atrapados no xeo cerca da comunidade de Pond Inlet, na illa de Baffin
Os principais contaminantes vertidos polos humanos e que supoñen unha ameaza para os narvais son os metais pesados e os pesticidas organoclorados. Os niveis de cadmio nos narvais son os máis altos rexistrados entre os cetáceos. As concentracións máis elevadas deste metal encontráronse nos individuos que habitan as costas do Canadá, mentres que os niveis máis altos de chumbo acháronse nas poboacións que viven ao occidente de Groenlandia. A carne, vísceras, pel e graxa do narval consómense, como quedou dito, na rexión ártica, o cal pode representar un risco para a saúde humana, debido a que en animais de Svalbard (Noruega) se encontrou un amplo rango de contaminantes en altas concentracións, como bifenilos policlorados (PCB), plaguicidas clorados e éteres difenilpolibrominados (EDPBs). Comparado con outros mamíferos mariños da zona os niveis de contaminantes foron os máis altos rexistrados, indicando que a especie posúe unha baixa capacidade para metabolizar estes tóxicos. Os altos niveis tamén se explican pola alta concentración de substancias nocivas nos animais do fondo mariño dos que se alimenta o narval. A concentración de BFPs e de diclorodifeniltricloroetano (DDT) en exemplares de Groenlandia occidental, foi a metade da encontrada nos animais ao oriente da illa e en Svalbard, a concentración de mercurio total encontrada foi de 0,59 µg/g na pel e capa graxa dos animais, excedendo os límites do goberno do Canadá para a exportación e consumo de carne de peixe (0,5 µg/g).
Estado de conservación
Na Lista Vermella da IUCN, o narval foi clasificado en 2008 como especie pouco ameazada (NT, do inglés Near Threatened). Previamente (1996), se catalogara como especie con datos insuficientes (DD, do inglés Data Deficient). A xustificación para ser incluído nesta categoría débese a que a poboación estimada de animais na zona circumpolar é probabelmente maior a 80 000 e que, a nivel global, a especie non reúne ningún dos criterios para ser clasificada como especie ameazada. Porén, non existe certeza sobre a cantidade de exemplares e ameazas específicas nalgunhas áreas da súa distribución, e existe unha clara evidencia de declinación para algunhas subpoboacións. Adicionalmente, a caza intensiva en Groenlandia e o Canadá é causa de preocupación debido á inexistencia de datos reais sobre a mortalidade por lesións serias causadas en animais que logran escapar despois de ser arponeados.
En 1976 establecéronse regulacións no Canadá para a protección desta especie, contidas na Lei de pesca. Entre outras medidas, fixa limitacións nas cotas de caza con protección total para as crías e as súas nais, e accións para evitar o desperdicio dos produtos do animal, incluíndo o seguimento dos dentes obtidos. Porén, estas medidas non se aplican na práctica. En Estados Unidos están protexidos, coa excepción da caza de subsistencia por parte dos inuit. En Rusia, a especie está totalmente protexida e en Noruega as cotas de caza se limitan ao occidente de Groenlandia.
O narval na cultura
miniatura|240px|A comercialización de dentes de narval na [[Europa|Europa medieval contribuíu á lenda do unicornio.]] miniatura|240px|Unicornio, narval e suposto unicornio fósil, comparados no Museum Museorum, en [[1704.]]
Segundo a mitoloxía do pobo inuit (os esquimós), os narvais con cornos foron creados cando unha muller que cazaba estes animais canda un seu fillo foi arrastrada por un narval moi grande ás profundidades. Entón ela converteuse nun narval, e os seus cabelos, que levaba recollidos nun moño enrolado, convertéronse en corno.
Na Europa medieval, os viquingos procedentes da súa colonia en Groenlandia comercializaban dentes de narval, aos que facían pasar por cornos do fabuloso e marabilloso unicornio.
Críase que estes supostos cornos tiñan poderes máxicos, entre outros, a capacidade de curar envelenamentos e a melancolía, e por isto eles e outros comerciantes de orixe nórdica ás vece cobraban por estes cornos o seu peso en ouro.
Os dentes usábanse para facer copas, xa que se cría que podían neutralizar calquera veleno que estivese nunha bebida.
Estas crenzas aínda perduraron plenamente entrado o Renacemento e así, cóntase que, durante o século XVI, a raíña Isabel I de Inglaterra adquiriu un dente de narval tallado e con xoias incrustadas polo que pagou 10 000 £, (que en 2007 terían un valor que oscilaría entre 1,5 e 2,5 millóns de £).
A verdadeira orixe destes dentes foi desvelándose gradualmente durante a era dos descubrimentos, nos séculos XV e XVI, cando exploradores e naturalistas empezaron a visitar o Ártico.
O primeiro en mencionar dalgunha forma o narval foi o escritor e eclesiástico sueco Olaus Magnus, que na súa principal obra, Historia de gentibus septentrionalibus, escrita en 22 libros sobre a xeografía, tradicións, costumes, asuntos eclesiásticos e xurídicos dos pobos escandinavos e publicada en 1555 en Roma, describe un animal chamado monoceros do que di que é "un monstro mariño que ten na súa fronte un gran corno, co que podía esnaquizar barcos e destruír moitas persoas".
Pero aínda no século XVIII se escribían cousas como esta, referida ao Museum Museorum (O Museo dos Museos):
O Sequelo, Marín (San Xián), Marín
O Sequelo é un lugar da parroquia de San Xián de Marín no concello pontevedrés de Marín, na comarca do Morrazo. Tiña 41 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 24 eran homes e 17 mulleres.
Dynamite Warrior
Dynamite Warrior é un filme tailandés dirixido por Chalerm Wongpim que foi estreado no 2006.
Sinopse
Historia ambientada no Siam de 1890. Un bandido que rouba bois para dárllelos á xente pobre intentará vingarse do asasino que acabou coa vida dos seus pais. Cando cre atopalo nunha pequena vila do norte de Tailandia, decátase de que es un poderoso bruxo.
Richard Griffiths
Richard Griffiths nado o 31 de xullo de 1947 en Thornaby-on-Tees (Yorkshire) e finado o 28 de marzo de 2013 en Coventry, foi un actor inglés de teatro, cinema e televisión condecorado coa Orde do Imperio Británico. Recibiu o Laurence Olivier Award como mellor actor, o Drama Desk Award como mellor actor en escena, o Outer Critics Circle Award de mellor actor e un Premio Tony á mellor actuación como actor principal, todo para o seu papel na obra The History Boys. Tamén foi coñecido principalmente por encarnar a Vernon Dursley nos filmes de Harry Potter, o tío Monty en Withnail and I e Henry Crabbe en Pie in the Sky.
Griffiths foi distinguido coa Orde do Imperio Británico, outorgada pola Raíña de Inglaterra o día de Aninovo de 2008.
Premios e nomeamentos
Premios BAFTA
Premios Tony
Historia dos xudeus de Tesalónica
A historia dos xudeus de Tesalónica é a historia da comunidade xudía, principalmente sefardí, que habitou a cidade grega de Tesalónica, tamén chamada Salónica, dende a súa chegada á cidade a finais do século XV ata a súa aniquilación case completa durante a segunda guerra mundial. A comunidade xudía foi durante varios séculos maioritaria na cidade, o que converte a Tesalónica no único caso coñecido de cidade da diáspora con predominio xudeu.
Richard Griffiths
Premios e nomeamentos
Laurence Olivier Award
Historia dos xudeus de Tesalónica
Os xudeus están indisolublemente unidos á historia de Tesalónica, e a influencia da comunidade hebrea desta cidade, tanto na orde cultural como na económica, deixouse sentir en todo o mundo sefardí. Chegaron á cidade, procedentes de España, en 1492 por causa do decreto de expulsión dos xudeus. Durante o século XVI e baixo dominio otomán, a poboación xudía de Tesalónica viviu unha idade de ouro, seguida dun relativo declive ata mediados do XIX, época na cal emprendeu unha importante modernización, tanto económica coma cultural. A historia dos xudeus de Tesalónica tomou un rumbo tráxico no século XX, tras a aplicación da solución final polo réxime nazi, que se traduciu na eliminación física da inmensa maioría dos membros da comunidade.
Os primeiros xudeus
Sábese que houbo comunidades xudías na cidade de Tesalónica dende a Antigüidade, como o testemuña a Primeira epístola aos tesalonicenses de Paulo de Tarso, dirixida aos xudeus helenizados desta cidade. En 1170, Benxamín de Tudela menciona a existencia en Tesalónica dunha comunidade de 500 xudeus. Nos séculos seguintes engadíronse a esta comunidade xudeus romaniotas (é dicir, de lingua grega) e italiotas. Houbo, polo tanto, presenza xudía na cidade en época bizantina, pero debeu de ser mínima, xa que apenas deixou pegada algunha. Non se sabe con exactitude en que parte da cidade atopábanse asentados os xudeus.
Ao iniciarse a dominación otomá da cidade, en 1430, os xudeus eran aínda pouco numerosos. Os otománs tiñan o costume de trasladar poboacións ao interior do seu imperio a medida que avanzaban as súas conquistas militares, mediante o chamado sürgün ou traslado forzoso de poboacións, e, tras a caída de Constantinopla, en 1453, xudeus procedentes de comunidades dos Balcáns e de Anatolia foron forzosamente trasladados a Istambul para poboar a nova capital do imperio. Por mor destas medidas, Tesalónica foi baleirada da súa poboación xudía, como amosa o censo otomán de 1478, no que non aparece nin un só habitante hebreo na cidade. A política de traslado de poboacións continuaría durante o século XVI, tras a chegada dos sefardís: sábese, por exemplo, que en 1523 cento cincuenta das familias xudías máis ricas de Tesalónica foron obrigadas a trasladarse a Rodas.
Chegada dos sefardís
miniatura|250px|As rutas da [[diáspora xudía converxían en Tesalónica.]] Non foi ata logo da expulsión dos xudeus de España, en 1492, que Tesalónica foi converténdose progresivamente nun centro de acolleita para numerosos xudeus procedentes de España, que chegaron alí directamente ou tras pasar por Portugal ou o sur de Italia, zonas que máis tarde se sumarían tamén aos decretos de expulsión. O Imperio Otomán, de acordo co establecido na lexislación musulmá sobre as «xentes do libro» (en árabe ahl a o-kitâb), que acordaba unha especial consideración a cristiáns e xudeus na súa condición de dhimmi, aceptou e ata alentou a instalación de xudeus afectados polos decretos de expulsión.
Os primeiros sefardís empezaron a chegar en 1492, procedentes de Mallorca. Tratábase de "arrepentidos", que regresaran ao xudaísmo tras a súa conversión forzosa ao catolicismo. En 1493 uníronselles xudeus de Castela e de Sicilia, e, nos anos seguintes, doutros lugares, como Aragón, Valencia, Calabria, Venecia, Puglia, Provenza e Nápoles. Posteriormente, entre 1540 e 1560, buscaron refuxio en Tesalónica xudeus portugueses, que fuxían da persecución desencadeada en devandito país contra os chamados "marráns" (criptoxudeus). Ademais dos sefardís, chegaron tamén algúns asquenacís de Austria, Transilvania, e Hungría, ás veces trasladados á forza nos sürgün que seguiron ás conquistas dos mencionados territorios por Suleiman o Magnífico, desde 1526. Así, os rexistros de Tesalónica indican a presenza de «xudeus de Buda» tras a conquista desta cidade polos turcos en 1541. A importancia da inmigración xudía foi tal que en 1519 os hebreos representaban xa o 56% do total dos seus habitantes, e en 1613, o 68%, con 2.933 familias. Desde o século XVI, Tesalónica converteuse na cidade hebrea máis importante do Mediterráneo, ata o punto de ser chamada "a Xerusalén dos Balcáns".
Organización relixiosa
Cada congregación tiña as súas propias estruturas administrativas e encargábase da recadación dos impostos para as autoridades otomás. Estaba rexida por un consello executivo, de entre seis e oito membros, elixidos para un período limitado de tempo (xeralmente un ou dous anos), que se encargaba das cuestións relativas aos impostos, a educación, o culto e outros asuntos da incumbencia da congregación. Cada congregación tiña o seu propio rabino, que tiña a capacidade de ditar ordenanzas, así como de presidir o tribunal relixioso.
Unha institución federal, denominada Talmud Torah Hagadol, creouse en 1520 para coordinar ao conxunto das congregacións e tomar decisións (ascamot) conxuntas. Estaba formada por sete membros cun mandato anual. Esta institución proporcionaba educación aos homes novos, cun curso preparatorio para a entrada nas yeshivot. A escola do Talmud Torah, moi renomeada, acollía a centenares de alumnos. Ademais dos estudos xudaicos, ensinábanse humanidades latinas e árabes, así como Medicina, Ciencias naturais e Astronomía. As yeshivot de Tesalónica eran frecuentadas por xudeus de todo o Imperio Otomán, e ata de fóra das súas fronteiras: sábese que tiveron alumnos procedentes tanto de Italia coma de Europa do Leste. Tras terminar os seus estudos, certos alumnos eran nomeados rabinos das comunidades xudías do Imperio Otomán, de Ámsterdam ou de Venecia. O éxito das institucións educativas era tal que non había ningún analfabeto entre os xudeus de Tesalónica.
Actividades económicas
miniatura|250px|No século XVI, Tesalónica estaba situada no corazón do Imperio Otomán, e a influencia da súa comunidade chegaba a todo o mundo xudeu oriental.
A poboación sefardí instalouse principalmente nos grandes centros urbanos do Imperio Otomán: Istambul, Tesalónica e, posteriormente, Esmirna. A diferenza do que ocorría noutras grandes cidades do Imperio, nas que os negocios estaban principalmente en mans de cristiáns (gregos e armenios), en Tesalónica eran os xudeus quen os controlaban. A súa puxanza económica fíxose tan grande que o porto e os comercios non funcionaban o sábado, o día do descanso semanal (shabat) prescrito polo xudaísmo. A actividade económica relacionaba a Tesalónica co resto do Imperio Otomán, pero tamén cos estados latinos de Venecia e Xénova, así como, naturalmente, con todas as comunidades xudías dispersas polo Mediterráneo. Proba da grande influencia dos xudeus de Tesalónica sobre os negocios da zona foi o boicot, en 1566, ao porto de Ancona, nos Estados Pontificios, tras o auto de fe de 25 marranos ordenado polo Papa Paulo IV.
Pero o principal negocio dos xudeus era a artesanía téxtil, concretamente o fiado da la. Cando chegaron os sefardís, na cidade existía xa unha pequena industria téxtil, pero a la que producía era moi basta. Os recentemente chegados importaron de España, onde esta artesanía alcanzara un gran desenvolvemento, técnicas que eran descoñecidas no Imperio Otomán (como o tear mecánico). Tamén tiveron un importante papel no desenvolvemento desta artesanía os tecedores xudeus expulsados de Sicilia. Ao redor desta industria viraban numerosos oficios: tecedores, tintureiros, prensadores, aprestadores, cardadores e outros obreiros especializados. Todos eles eran principalmente xudeus.
Dada a importancia desta industria, a comunidade tomou moi pronto en relación con ela decisións que afectaban a todas as congregacións: así, estaba prohibido baixo pena de excomuñón (kherem) exportar a la e o índigo a lugares que se atopasen a menos de tres días de marcha da cidade. Os panos, mantas e tapices de Salónica alcanzaron moi pronto unha gran notoriedade e vendíanse por todo o Imperio, de Istambul a Alexandría pasando por Esmirna, e a industria difundiuse por todas as localidades próximas do golfo de Tesalónica. Esta actividade chegou a converterse nun asunto de estado cando o sultán decidiu vestir ás tropas de xanízaros con tecidos de la de Tesalónica, quentes e impermeables. Tomáronse disposicións para asegurar o aprovisionamento. Así, un firman de 1576 obrigaba aos criadores de gando lanar a vender a súa la en exclusividade aos artesáns xudeus ata que estes dispuxesen da cantidade suficiente para satisfacer as demandas da Sublime Porta. Outras disposicións regulamentaban estritamente os tipos de tecidos de la que debían producirse, as normas de produción e os prazos de entrega.
Toneladas de tecidos eran transportadas a Istambul por barco, a lombo de camelos ou de cabalos, e logo solemnemente distribuídas aos xanízaros ao achegarse o inverno. Cara a 1578 foi acordado por ambas partes que a provisión de pano serviría para o pago da taxa de capitación ao tesouro estatal, substituíndo ao pago en especies, o que máis tarde resultaría ser unha decisión nefasta para os xudeus.
Decadencia económica
O aumento do número de xanízaros, a inflación e a crise financeira do estado contribuíron ao aumento progresivo das demandas da Sublime Porta, o cal, xunto á subida progresiva do prezo da la en bruto, puxo aos xudeus nunha difícil situación. De 1.200 pezas que debían ser entregadas inicialmente, pasaron a esixirse máis de 4.000 cara a 1620, sen ter en conta as difíciles circunstancias que os artesáns debían afrontar. Isto fixo que os xudeus de Salónica entregasen pezas de peor calidade, nun intento de burlar as normas establecidas para así minimizar as súas perdas. O rabino Juda Covo, á cabeza dunha delegación de Tesalónica, foi chamado a Istambul para explicar esta diminución da calidade, e condenado á forca, o que causou gran consternación na comunidade xudía de Tesalónica. Como consecuencia, as demandas imperiais reducíronse en parte, e reorganizouse a produción.
Castrillo del Val
Castrillo del Val é un concello español da provincia de Burgos (Castela e León). A súa poboación é de 805 habitantes (INE 2012).
Historia dos xudeus de Tesalónica
Decadencia económica
Estes pesadumes anunciaban unha época sombría para os xudeus de Tesalónica. A afluencia de inmigrantes procedentes da Península Ibérica foi aos poucos esgotándose, xa que estes preferían instalarse en cidades de Europa occidental como Londres, Ámsterdam ou Bordeos. Isto tivo como consecuencia un distanciamento dos xudeus sefardís otománs con respecto a Occidente. Dado que á súa chegada basearan en parte o seu éxito na introdución de varias tecnoloxías europeas, incluída a imprenta, foron facéndose paulatinamente menos competitivos fronte a outros grupos étnico-relixiosos. Os médicos e tradutores xudeus, antes moi reputados, foron aos poucos suplantados polos seus homólogos doutras etnias, principalmente gregos e armenios. No mundo dos negocios, os cristiáns occidentais tomaron a dianteira aos xudeus, beneficiándose da protección das potencias europeas por mediación das instancias consulares, e Tesalónica perdeu a súa posición de privilexio tras o inicio da decadencia de Venecia, o seu socio comercial, e o auxe do porto de Esmirna. Ademais, os xudeus, como o resto dos dhimmis, deberon sufrir as consecuencias das sucesivas derrotas do Imperio fronte a Occidente. A cidade, estratexicamente situada nas rutas militares, foi sometida en varias ocasións ás represalias dos xanízaros contra os "infieis". Durante todo o século XVII, numerosos xudeus de Tesalónica emigraron a Istambul, a Israel e, sobre todo, a Esmirna, cuxa actividade económica empezaba por entón a despuntar. De feito, a maioría dos membros da comunidade de Esmirna procedían de Tesalónica. A peste e outras epidemias (como o cólera que afectou a Tesalónica a partir de 1823), contribuíron tamén á decadencia da cidade e da súa comunidade xudía.
Os produtos occidentais, que comezaron a chegar masivamente a Oriente a partir de mediados do século XIX, foron un duro golpe para a economía de Tesalónica e especialmente para a panería xudía. Os xanízaros terminaron por preferir os londrins provenzais aos panos de Tesalónica, cuxa calidade non cesara de deteriorarse, e revendían a baixo prezo os lotes distribuídos polo estado. Isto fixo que o gran visir decidise que en diante só a metade da capitación se pagase en panos, esixindo que a outra metade se retribuíse en especie. A produción declinou entón rapidamente e cesou por completo cando en 1826 foi abolido o corpo de xanízaros.
Esclerose do xudaísmo e chegada de Shabtai Zevi
En Tesalónica, 300 familias de entre as máis ricas da cidade optaron por abrazar o islam en 1685, sen que as autoridades rabínicas puidesen protestar, xa que a conversión era ben vista polas autoridades otomás. Desde entón, os que os turcos chamaron dönme, é dicir, "conversos", eles mesmos divididos en tres grupos: os Izmirlis, os Kuniosos e os Yacoubi, constituíron un novo compoñente do mosaico étnico-relixioso de Tesalónica. Aínda que elixiran a conversión, non se mesturaron cos turcos, practicando unha estrita endogamia, vivindo en barrios separados, edificando as súas propias mesquitas e conservando unha liturxia propia en xudeoespañol. Durante o século XIX, participaron en gran medida na propagación das ideas modernizadoras. Despois, do mesmo xeito que os turcos, marcharon a Istambul cando os gregos se apoderaron da cidade.
Renovación
Os xudeus de Tesalónica coñeceron a partir da segunda metade do século XIX un verdadeiro renacemento. A rexeneración proveu dos xudeus franceses, os frankos, é dicir, os chegados naquela época de países católicos, e en particular dos xudeus de Livorno, en Italia. A renovación inscribiuse nun contexto xeral de apertura dos Balcáns á modernidade occidental que levou ao mundo otomán técnicas e ideas novas.
Industrialización
Tesalónica coñeceu a partir da década de 1880 un importante proceso de industrialización que a converteu no pulmón económico do Imperio Otomán na súa fase de decadencia. Entre 1880 e 1912, duplicouse o volume de mercancías que pasaban polo seu porto, convertido no terceiro máis importante do Imperio. A cidade, ademais, foi comunicada por ferrocarril con Istambul, por un lado, e con Bosnia e Serbia (e, desde esta última, con Viena), polo outro. Os empresarios que estiveron na orixe deste proceso eran maioritariamente xudeus (caso único no mundo otomán xa que no resto das grandes cidades a industrialización foi levada a acabo por outros grupos étnico-relixiosos). Familias como os Modiano e, sobre todo, os Allatini, foron a punta de lanza do empresariado xudeu. Puxeron en funcionamento numerosas fábricas de fariña e outros produtos de alimentación, e de ladrillos. Un auxe especial tivo a industria tabaqueira, coincidindo co auxe das plantacións de tabaco nas rexións próximas: Tesalónica converteuse no principal centro de produción e comercialización de cigarros. Varios empresarios apoiaron a introdución da industria téxtil, tradicional na zona, que no pasado se levara a cabo no seo dun sistema de produción artesanal. Empresarios xudeus foron tamén os fundadores do Banco de Tesalónica. Dos 50 grandes negocios existentes na cidade por aqueles anos, 38 pertencían a xudeus.
Esta industrialización tivo como consecuencia a proletarización dun gran número de tesalonicenses, á marxe da súa confesión relixiosa, coa conseguinte aparición dunha importante clase obreira xudía, caso insólito no mundo sefardí, sobre todo en relación coa industria do tabaco. A nova clase cifrouse en aproximadamente nunhas 10.000 persoas.
Haskalá
A Haskalá, movemento filosófico xudeu inspirado na Ilustración europea, chegou ao mundo otomán a finais do século XIX, logo de propagarse entre as comunidades xudías de Europa occidental e oriental. Os mesmos que levaron a cabo a renovación económica de Tesalónica convertéronse nos emisarios deste novo movemento. O primeiro campo de acción destes maskilim e, en primeiro lugar, do empresario livornés Moïse Allatini, foi a educación. En 1856, coa axuda dos Rothschild, fundou nos anexos da escola talmud torah (e, xa que logo, co consentimento dos rabinos, gañados para a súa causa grazas ás súas importantes doazóns para obras de beneficencia), a escola Lippmann, unha institución modelo dirixida polo profesor Lippmann, un rabino progresista de Estrasburgo. Tras cinco anos de existencia, o establecemento pechou as súas portas e Lippmann debeu abandonar a cidade baixo a presión do rabinato, en desacordo cos seus innovadores métodos educativos. Con todo, tivo tempo de formar a un bo número de alumnos, que anos despois tomarían o seu relevo.
O doutor Allatini instou en 1862 ao seu cuñado Salomon Fernandez a fundar unha escola italiana, grazas a unha doazón do reino de Italia. Fracasaron varios intentos de implantar a rede de escolas da Alianza Israelita Universal (Alliance Israélite Universelle), debido á presión dos rabinos, que non admitían que unha escola xudía puidese estar patrocinada pola embaixada francesa. Pero a necesidade de centros educativos era tan urxente que os partidarios da súa implantación tiveron finalmente éxito en 1874, grazas ao mecenado de Allatini, convertido en membro do comité central da AIU en París. A rede educativa desta institución estendeuse rapidamente: en 1912 contaba con nove escolas, tanto masculinas como femininas, que atendían a todos os niveis educativos, desde preescolar ata secundaria, en tanto que as escolas rabínicas se atopaban en franca decadencia. Isto trouxo como consecuencia unha duradeira implantación do francés na comunidade xudía de Tesalónica, do mesmo xeito que en todo o mundo xudeu oriental. Estas escolas proporcionaban non só formación intelectual, senón tamén manual, o que permitiu a aparición dunha xeración ao tanto dos cambios do mundo moderno e apta para incorporarse ao mercado de traballo dunha sociedade en vías de industrialización.
Activismo político e social
A irrupción da modernidade traduciuse tamén na crecente influencia de novas ideas políticas que proviñan da Europa occidental. Os xudeus non foron indiferentes a esta axitación política e tomaron parte activa nela. En 1908, a revolución dos Mozos Turcos, cuxas principais bases estaban en Tesalónica, proclamou a monarquía constitucional, e adoptou como ideoloxía o otomanismo, que proclamaba a igualdade de todos os millets no seo do Imperio. Algúns xudeus de Tesalónica tiveron un influente papel no movemento dos Mozos Turcos, maioritariamente musulmán, pero foi sobre todo no campo social no que os xudeus estiveron máis activos. A partir desta época, un vento de liberdade soprou sobre Tesalónica, permitindo aos movementos obreiros estruturarse e embarcarse en loitas sociais pola mellora das condicións de traballo. Unha tentativa de unión das diferentes nacionalidades no seo dun só movemento obreiro tivo lugar coa formación en 1909 da Federación Obreira Socialista dirixida por Abraham Benaroya, xudeu tesalonicense educado en Bulgaria. A Federación, recoñecida pola II Internacional, emprendeu a publicación dun órgano en catro linguas, o Jurnal do Lavorador (1909-1910), difundido en grego, turco, búlgaro e xudeoespañol (máis adiante aparecerían outras publicacións, como Solidariedade ovradera, entre 1911 e 1912, e Avanti, entre 1911 e 1934). Con todo, o contexto balcánico, propicio ás escisións, afectou ao movemento, e logo da partida da sección búlgara, a Federación quedou practicamente constituída só por xudeus. Finalmente, en 1918, terminaría por integrarse no Partido Socialista dos Traballadores de Grecia, xerme do futuro Partido Comunista.
Tamén naquela época estendeuse o movemento internacional coñecido como sionismo, que propugnaba a instauración dun Israel político. O seu auxe iniciouse coincidindo coas guerras dos Balcáns (1912-1913), e estaba estreitamente relacionado co rexeitamento que suscitou entre a poboación hebrea a integración da cidade en Grecia, así como co incremento do antisemitismo entre a poboación helena. En 1919 fundáronse dúas asociacións de importancia: a Federación Xeral dos Sionistas de Grecia; e o grupo Mizrahi, de carácter máis relixioso e conservador. Ambas as asociacións publicaban xornais en francés e xudeoespañol. O sionismo atopou en Tesalónica a competencia e oposición da Federación Obreira Socialista, manifestamente antisionista e, ao non ter éxito entre a clase obreira, volveuse cara aos burgueses e intelectuais, menos numerosos, con todo.
Tesalónica, cidade grega
miniatura|250px|Familias sen aloxamento tras o [[pogrom de 1931.]] En 1912, tras a primeira guerra dos Balcáns, os gregos apoderáronse de Tesalónica xunto cos búlgaros, e despois terminaron por incorporar a cidade ao seu territorio. Este cambio de soberanía foi mal recibido polos xudeus, que temían lles causase prexuízos, inquietude reforzada polas propagandas de Bulgaria, Serbia e o Imperio Austrohúngaro, que desexaban atraer aos xudeus á súa causa. Certos xudeus avogaron entón pola internacionalización da cidade baixo a protección das grandes potencias europeas, pero a súa proposta tivo pouco eco, xa que os países europeos terminaron por aceptar os feitos consumados. Os gregos, con todo, tomaron certas medidas provisionais co obxecto de favorecer a integración dos xudeus, por exemplo permitirlles traballar os domingos para así poder gardar o sabbat. A economía beneficiouse da anexión, xa que abriu a Tesalónica as portas do mercado da Grecia setentrional e de Serbia, coa cal Grecia establecera unha alianza; a instalación de tropas do exército de Oriente dos Aliados, despois do estalido da primeira guerra mundial, tivo como consecuencia un renacemento da actividade económica. O goberno grego vía con bos ollos o desenvolvemento do sionismo e o establecemento dun fogar en Palestina para o pobo xudeu, xa que coincidía co seu desexo de desmembrar o Imperio Otomán. A cidade recibiu a visita de grandes líderes sionistas, como Ben Gurión, Ben Zvi e Jabotinsky, quen vían en Tesalónica a cidade modelo na que debería inspirarse o seu futuro estado.
Con todo, pode apreciarse unha clara diferenza entre a actitude benévola do goberno e a da poboación local. Unha testemuña, Jean Leune, correspondente de L'Illustration durante as guerras balcánicas e logo oficial do exército de Oriente, informa:
Incendio de 1917 e desenvolvemento do antisemitismo
miniatura|dereita|250px|Os barrios da cidade baixa, maioritariamente habitados por xudeus, foron gravemente afectados polo incendio de 1917.
O grave incendio de 1917 supuxo un punto de inflexión. A comunidade xudía, concentrada na cidade baixa, foi a máis afectada polo sinistro; o lume destruíu a sede do gran rabinato e os seus arquivos, así como 16 das 33 sinagogas da cidade, e unhas 10.000 familias hebreas quedaron sen teito. A diferenza da reconstrución que levou a cabo tras o incendio de 1890, os gregos decidiron aproveitar o suceso para levar a cabo unha remodelación da cidade. Deste xeito, expropiaron a todos os habitantes, concedéndolles, con todo, un dereito preferente de compra sobre as novas vivendas reconstruídas segundo o novo plan. Pero foron maioritariamente os gregos os que se instalaron nos novos barrios, en tanto que os xudeus preferían a miúdo trasladarse á periferia.
Aínda que o primeiro aniversario da Declaración Balfour se celebrou en 1918 en Tesalónica cun fasto sen parangón en Europa, a decadencia xa comezara. A afluencia de decenas de miles de refuxiados gregos de Asia Menor e a partida dos turcos e os dönme de Salónica tras a «Gran catástrofe» e a posterior firma do Tratado de Lausana, modificaron considerablemente a composición étnica da cidade. Os xudeus deixaron de ser a maioría absoluta e, en vésperas da segunda guerra mundial, non representaban máis do 40% da poboación. A esta helenización crecente de Tesalónica ía aparellada unha política menos conciliadora cara aos xudeus. Así, en 1922 prohibiuse traballar os domingos, o que impuña de facto aos xudeus a obriga de traballar en sábado. Prohibíronse tamén os carteis en linguas estranxeiras, e os tribunais rabínicos perderon a súa potestade sobre asuntos de dereito patrimonial. Do mesmo xeito que noutros países de Europa oriental, como Hungría e Romanía, unha importante corrente de antisemitismo xurdiu en Tesalónica no período de entreguerras, aínda que non alcanzou nunca o nivel de violencia dos países mencionados. Debeuse sobre todo á chegada de inmigrantes gregos de Asia Menor, a miúdo desprovistos de todo, que entraban en competencia directa cos xudeus polo traballo e a vivenda. O antisemitismo fíxose visible na prensa a través do xornal Makedonia e da organización ultranacionalista Ethniki Enosis Elas (Unión Nacional de Grecia, EEE), ambos próximos ao Partido Liberal (no poder), dirixido por Venizelos. Os xudeus eran acusados de non querer integrarse na nova nación; a difusión do comunismo e do sionismo entre os hebreos eran observados coa maior sospeita. O goberno grego adoptou unha actitude ambivalente, practicando unha política de asosegamento, pero rexeitando distanciarse claramente destes dous sectores do antisemitismo. Este fenómeno cristalizou en 1931, ano no que tivo lugar o pogrom de camp Campbell: un barrio xudeu foi enteiramente incendiado, o que deixou sen fogar a 500 familias, aínda que só morreu unha persoa. Varias decenas de tumbas do cemiterio xudeu de Salónica foron profanadas nesa ocasión.
Metaxas no poder
A toma do poder polo ditador de estrema dereita, de tendencia fascista, Ioannis Metaxas en 1936, traduciuse paradoxalmente nun notable descenso dos actos de violencia antisemita. Metaxas prohibiu a organización EEE e as alusións antisemitas na prensa, e mantívose en boas relacións co gran rabino de Salónica, Zvi Koretz. Isto explica o desenvolvemento a partir de entón dunha forte corrente nacionalista entre os xudeus de Tesalónica, a pesar de que só eran gregos desde 1913. Desde entón, ata o inferno dos campos de concentración, non deixaron nunca de sentirse membros da nación helena.
Emigración
Un fenómeno migratorio comezara a aparecer desde comezos do século XX, cando os otománs fixeron obrigatorio o recrutamento para todos os súbditos otománs independentemente do seu credo, pero foi sobre todo tras a incorporación de Salónica a Grecia cando este fenómeno alcanzou unha maior amplitude. As malas condicións económicas, o auxe do antisemitismo e, en menor medida, o desenvolvemento do sionismo, impulsaron aos xudeus a emigrar, principalmente a Europa Occidental, a América do Sur e a Palestina. A finais do século XIX, calcúlase que había na cidade uns 80.000 xudeus. No primeiro censo oficial grego, de 1913, a cifra é de 61.439, sobre un total de 157.889 habitantes da cidade. Para 1935 calculouse que habería en Tesalónica uns 60.000 xudeus, e en vésperas da segunda guerra mundial, a poboación xudía da cidade decrecera aínda máis. Algúns autores mencionan un descenso aínda máis pronunciado: para Régis Darques, a poboación xudía pasou de 93.000 en época otomá a 53.000 en vésperas da guerra mundial. Algúns dos emigrantes que deixaron a cidade tiveron despois un éxito notable: Isaac Carasso, establecido en Barcelona, fundou a empresa Danone; Maurice Abravanel dirixiuse coa súa familia a Suíza e logo aos Estados Unidos, onde se converteu nun director de orquestra de moita sona. Un dos avós do presidente francés Nicolas Sarkozy emigrou a Francia nesta época. Tamén o avó paterno do escritor francés Patrick Modiano procedía de Tesalónica. No Mandato británico de Palestina, a familia Recanati fundou un dos bancos máis importantes do actual estado de Israel, o Eretz Yisrael Discount Bank, actualmente Israel Discount Bank.
Batalla de Grecia
O 28 de outubro de 1940, Italia decidiu invadir Grecia tras rexeitar o seu ultimato o ditador grego Ioannis Metaxas. Seguiu a batalla de Grecia. Aínda que a nación helena resistiu con éxito as primeiras ofensivas italianas, ata marzo de 1941, o 6 de abril foi invadida por Alemaña e rapidamente conquistada. Os xudeus participaron nas campañas militares. 12.898 deles formaron nas filas do exército grego; 4.000 participaron nas campañas de Albania e Macedonia; 513 enfrontáronse aos alemáns. En total, morreron na guerra 613 xudeus, dos que 174 eran de Tesalónica. A Brigada 50 de Macedonia era chamada «batallón Cohen» a causa do gran número de xudeus que formaban nas súas filas. Tras a derrota grega, moitos soldados xudeus sufriron a conxelación das súas extremidades inferiores ao regresaren a pé aos seus fogares
Ocupación
miniatura|250px|Repartición de Grecia entre alemáns, italianos e búlgaros. A zona de ocupación alemá aparece de cor vermella, a italiana en azul e a búlgara en verde. Tesalónica quedou baixo ocupación alemá.
Grecia quedou dividida en varias zonas de ocupación. O norte -e, polo tanto, a cidade de Tesalónica- quedou baixo ocupación alemá, en tanto que o sur do país caía en mans dos italianos, quen, durante o seu período de ocupación (ata setembro de 1943) non puxeron en práctica a política antixudía. A maior parte da poboación xudía de Grecia atopábase na zona alemá; en Tesalónica vivían daquela 56.000 xudeus.
Na cidade, onde os alemáns entraron o 9 de abril de 1941, as medidas antisemitas foron aplicándose de forma progresiva. O oficial alemán Max Merten, encargado da administración da cidade, repetía continuamente que as leis de Nürnberg non se aplicarían en Tesalónica. A prensa xudía foi inmediatamente prohibida, o que supuxo o peche dos diarios francófonos L'Indépendant e Le Progrés, e do xornal en xudeoespañol El mensajero, á vez que facían a súa aparición dous diarios gregos pro-nazis, Nea Evropi e Apoyevmanti, que pronto comezaron a publicar soflamas antisemitas. Casas e edificios comunitarios foron requisados polos ocupantes, entre eles o hospital construído grazas ás subvencións do barón Hirtsch. A finais do mes de abril apareceron carteis que prohibían aos xudeus a entrada nos cafés, e despois expulsóuselles das súas emisoras de radio. O gran rabino de Tesalónica, Zvi Koretz, foi arrestado pola Gestapo o 17 de maio de 1941 e enviado a un campo de concentración nas proximidades de Viena, de onde regresaría en xaneiro de 1942 para volver á súa posición de rabino. En xuño, enviados do Einsatzstab ('estado maior especial') Rosenberg chegaron ao lugar e saquearon os arquivos xudeus, enviando toneladas de documentos da comunidade ao Instituto nazi de investigacións xudías (Institut für Judenforschung) con sede en Frankfurt. Todos eses documentos perderíanse para sempre. Doutra banda, os xudeus sufriron, como o resto dos seus concidadáns, unha terrible fame negra, xa que o réxime nazi non concedía ningunha importancia á economía grega. Calculouse que durante o inverno de 1941-1942 morreron de fame uns 600 xudeus na cidade.