cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Parque Nacional das Illas Atlánticas
Xeoloxía
miniatura|300px|Sitema de barreira-lagoon entre a illa Monteagudo e do Faro das Cíes: a praia de Rodas pechando o lago do Neno.
Composición
O substrato de rochas do parque atopase dentro do dominio xistoso da zona de Galicia-Tras Os Montes do macizo hespérico.
No parque dominan as rochas graníticas, seguidas das lousas e xistos, cunha alta fracción de cuarzo. Están presentes tamén, inda que nunha fracción reducida, os depósitos cuaternarios. As Cíes e Ons son similares en canto a súa composición xa que en esencia están formadas por rochas graníticas alcalinas. Ora ben, nas Ons as lousas e xistos, así como os depósitos cuaternarios teñen unha maior presenza.
O arquipélago de Sálvora dominan as rochas graníticas calcoalcalinas. Están presentes ademais as granodioritas biotítica-anfibólica nas que o graos son grosos e en xeral de cuarzo, plaxiocasa ou biotita. Tamén, en Sálvora teñen unha representación significativa os depósitos recentes cuaternarios xa que existen as praias de area e os depósitos coluviais.
Xeomorfoloxía
miniatura|Bloque granítico nas Ons fracturado e con ocos formados por diferentes procesos xeolóxicos. miniatura|Buraco do Inferno na Ons. Os arquipélagos mostran unha alta variedade de paisaxes. Namentres que as Cíes e as Ons son arquipélagos alongados con dúas faces diferenciadas (unha elevada e outra chaira), Sálvora e Cortegada son illas arredondadas e chairas.
Nas illas atlánticas os cantís acusados danse na vertente occidental. Alí destacan as formacións de erosión das rochas graníticas e metamórficas das illas, que son un substrato que se fractura e erosiona en diferente grao e que moldean as ondas e o vento. Cabe subliñar que as rochas graníticas son máis resistentes á erosión que as metamórficas. A erosión xunto cos procesos de meteorización dan lugar a formacións como os bloques e bolos, alvéolos ou pías. Os bloques son fracturacións e os bolos son grandes bloques arredondados que se forman pola erosión e meteorización dos bloques. Os alvéolos, as pías e tafonis fórmanse por procesos como de alteración ou exfoliación dos bolos.
Nesta costa fórmanse ademais pequenos cantos rodados, que caen fracturados e se moldean grazas as ondas do mar, e se acaban depositando en praias desta zona do litoral. Tamén nesta vertente das illas, en especial as Cíes e Ons, aparecen coluvións, derrubes, covas mariñas e furnas, que se formaron pola erosión dos cantís. Tamén se aprecian marmitas.
No litoral interior das illas Cíes e Ons predomina a formación de illas e os cantís son menos acusados, pois non superan os 10 m. As praias de area acadan lonxitudes importantes e contan con cordóns dunares ou mantos areosos na súas cabeceiras. Como exemplos, a praias de Rodas ou a de San Martiño nas Cíes ou as de Canexol e Melide na Ons están preto ou superan o quilómetro de longas. Nas Cíes compre subliñar que a praia de Rodas é un sistema de barreira-lagoa que conecta as illas Monteagudo e Faro e que no seu interior alberga unha lagoa, o lago dos Nenos. Porén, en Sálvora as praias, como a de Zafra ou a de Vionta, ocupan todo o litoral pero son menores en tamaño. No caso de Cortegada, estando no interior da ría, as dúas praias que ten están modeladas polas mareas da ría.
Mórula
miniatura|250px|Paso de mórula (1) a [[blástula (2).]]
Parque Nacional das Illas Atlánticas
Xeomorfoloxía
Tamén están presentes nas illas os sistemas de cordóns dunares, como na praia de Melide nas Ons ou na illa de Vionta de Sálvora.
Mórula
En embrioloxía, mórula (do latín morŭla, amora, debido á súa aparencia), é o primeiro estadio de desenvolvemento do embrión dos animais, despois de que o cigoto comece a dividirse para formar unha esfera con 64 células, ou blastómeros. Cando a división do cigoto chega aos de 12 a 16 blastómeros, xa pode ser chamado mórula.
Parque Nacional das Illas Atlánticas
Edafoloxía
Os solos das illas atlánticas non, polo xeral, dunha estrutura pouco desenvolta, ácidos e cunha fertilidade reducida. Neles predomina a fracción de area, cunha parte de limos e arxilas que non supera o 15%. Entre os presentes destacan os solos ligados aos depósitos coluviais, como é o caso das Ons, por acadar maior profundidade e estar máis desenvoltos. Os solos das illas sofren unha seca importante durante a tempada estival.
Mórula
Despois desta fase, a mórula comeza a formar unha cavidade central chea de líquido, denominada blastocele, e pasa a denominarse blástula.
Parque Nacional das Illas Atlánticas
Ecosistemas mariños
As especies de interese do parque habitan nas zonas bentónicas, planctónicas e nectónicas do atlántico galego; e están baixo as condicións das principais correntes deste litoral e dos afloramentos que chegan ás rías e das mareas.
Nos hábitats mariños máis superficiais, como son o supramareal e intermareal, existe un amplo abano de hábitats, grazas ás formacións que crea a liña de costa e ós depósitos desta; como son os rochedos, as covas e as furnas ou as paredes. No supralitoral dominan as especies terrestres, como plantas e liques adaptados á alta salinidade, inda que xa aparecen caramuxos como Littorina neritoides ou cunchiñas de mar como Ligia oceanica. Xa no intermareal as especies que están presentes dependen de canto están somerxidas polas mareas. Aí habitan bivalvos como os mexillón s, percebes, ou lapas como Patella spp.; gasterópodos como bígaros (p.ex. Littorina neritoidesy ou Nucella lapilus); ou algas calcarias como Lithophyllum. Nas pozas das rochas poden existir microhábitats onde a auga está continuamente e aí alóxanse as anémonas como Anemonia sulcata ou camaróns como Palaemon serratos. No submareal dominan os grandes bosques de algas pardas de gran tamaño, fundamentalmente as Saccorhiza polyschides, Laminaria ochroleuca e a Laminaria hyperborea. Estas macrófitas forman bosques somerxidos que acollen a especies de poliquetos, lapas, centolas, nudibranquios ou peixes como os congros. Entre estas algas sóense dar espazos dominados polas anémonas, como Anemonia viridis. Ademais unha fanerógama acuática importante pola súa abundancia é a Zostera marina. Nas áreas do submareal onde aparecen pendentes de rochas escasean as algas e dominan os equinodermos e os ofiuroideos. Nas covas destas zonas danse os corais de Alcyonium spp. e aparecen as esponxas Clionacelata.
No submareal as especies de algas reducen en tamaño e dominan os areais, os substratos de grava ou os fangos. Aí aumentan a presenza os bivalvos, como as vieiras, os berberechos ou as navallas, xa que ou son arenícolas ou ocupan os ocos destes substratos. Tamén dominan os crustáceos, como os cangrexos ermitáns ou os ourizos de mar, equinodermos e peixes planos.
Neste rexión atlántica destacan os fondos de Maërl, que son depósitos de algas coralinas submareais, polo xeral non xeniculadas, e que forman xeometrías como de pólas de árbores moi ramificadas. Estes hábitats galegos fórmanos as especies Lithotamnion corallioides e Phymatolithon sp.. Son espazos que ofrecen multitude de nichos para outras especies. Empréganos os bivalvos como as ameixas rubias, gasterópodos como o cangrexo Pisidia longicornis, poliquetos ou as fases xuvenís doutras especies. Os fondos de Maërl supoñen cando menos 2,3 km2 do parque.
Igual que estes fondos de Maërl, e as veces mesturados con eles, outro hábitat submareal a destacar son os depósitos de cascallos. Neles habitan especies como as de polbo.
Na zona peláxica están presentes o plancto e o necto. No caso do necto, nestas augas dominan os bancos de lanzóns (Ammodytes tobianus) e de xardas (Scomber scombrus), ou peixes que non van en bancos como o peixe de San Pedro (Zeus faber). Cómpre destacar a presenza dos cetáceos como os delfíns Tursiops truncatus e Delphinus delphis, as toniñas comúns (Phocoenaphocoena) e os caldeiróns (Globicephala melas).
As especies mariñas presentes no parque e que teñen un interese particular de protección na Rede Natura 2000 , a nivel estatal ou dentro do convenio de Berna son:
Así mesmo, cómpre citar un equinodermo, un cnidario, catro gasterópodos, dous réptiles (que teñen pasos migratorios polas augas das illas) e dúas especies de algas (as que forman os fondos de Maërl e novos nichos que acollen unha alta diversidade mariña) están catalogadas no rexistro galego de especies clave ou no convenio de Berna. Estas son:
Ecosistemas terrestres
A superficie terrestre do parque só ocupa o 14% do parque, e inda así a súa biodiversidade, inda que menor que a mariña, é de interese de conservación.
Flora
A vexetación de cada arquipélago varía lixeiramente e perfila diferentes paisaxes. Ademais as especies que aparecen en cada lugar das illas están adaptas ás condicións de salinidade, ós substrato areosos ou á estar expostas ás rachas de aire que dominan en cada área.
Nas Cíes a vexetación é máis variada e a composición da flora muda desde as dunas ata os cumes. Namentres que nos altos prevalecen as especies de toxos, nas zonas de menos altitude atópanse bosques de acacias, eucaliptos e pinos. A flora asociada ás dunas ou ás furnas e rochedos da costa domina no seu litoral.
As Ons, pola contra, teñen unha orografía máis suave e a vexetación varía en parches. Atópanse bosques de acacias, eucaliptos e pinos a algúns salgueiros en pequenos recunchos. Nos seus cantís dominan as formacións de armerias, como A. pubigera.
En Sálvora a vexetación é baixa e, xa que está asociada ás formacións graníticas, está dominada polas especies herbáceas como os toxos e os fieitos. Nos cantís e nos illotes deste arquipélago domina a vexetación baixa e adaptada ás rachas de vento. Nalgúns espazos dos illotes existe flora dunar.
En Cortegada dominan os bosques densos de carballos, loureiros e salgueiros con especies trepadoras neles. Nalgúns casos hai piñeiros e eucaliptais. Nos illotes, porén, si que volven a dominar as especies herbáceas e danse algúns cerquiños.
As especies en perigo de extinción e catalogadas como especies ameazadas son :
Fauna
Salvando os invertebrados, a fauna terrestre das illas supera as 150 especies. A meirande parte destas especies son aves.
Invertebrados
miniatura|200px|A bolboreta [[Papiliónidos|papiliónida Iphiclides podalirius.]] Os grupos de invertebrados mellor estudados das illas son coleópteros e os lepidópteros.
Os endemismos de coleópteros das illas están fundamentalmente nos cantís e toxeiras das Cíes e áreas achegadas. Algunhas especies a citar son Stenosis oteroi, Tetramelus parvus e a especie descrita na illa Ernobius vinolasi. Algúns endemismos, como Ergates faber ou Lucanus cervus, habitan os piñeirais e viven nas madeiras, furándoas. Porén, os cervos voadores só están presentes en Cortegada, e seguramente por mor de que alí si hai carballeiras.
Entre os lepidópteros cabe destacar a bolboreta arlequín, en perigo de extinción, ou endemismos como Papilio machaon ou Brithys crini. Os lepidópteros atópanse en diferente grao en todas as illas.
Outros invertebrados de interese presentes nas illas están os orteópteros como os grilos Callicrania seoanei e a cascuda Ectobius Brunei, e os gasterópodos terrestres como a lesma Geomalacus maculosus.
As especies catalogadas do parque son :
Anfibios e réptiles
A riqueza de especies de anfibios e réptiles das illas é baixo, mais as especies presentes son de interese por seren endemismos ou por teren as súas poboacións reducidas.
As píntegas comúns (Salamandra salamandra) limítanse case ás Ons e son totalmente vivívaparas (algo que non se dá nos individuos desta especie no continente). O tritón Triturus boscai están presente só nas Ons e Cortegada. As ras Discoglossus galganoi estiveron en todas as illas do parque mais agora están en declive e case na extinción no parque.
Á contra dos anfibios, os réptiles son máis abundantes no parque. O lagarto ocelado (Timon lepidus) e a lagarta ibérica (Podarcis hispanica) son comúns en todo o parque. Como excepción, a lagarta ibérica non está en Cortegada mais si a Podarcis bocagei, probablemente por maior proximidade á costa continental.
Os escánceres Anguis fragilis e Chalcides striatus son comúns en todo o parque e o Chalcides bedriagai nas Cíes. Esta última especie está en serio risco de extinción.
As cóbregas están presentes no parque inda que abundan pouco. Viven nel a lisa meridional (Coronella girondica, a visperina (Natrix maura) e a cóbrega de escada (Rhinechis scalaris). A de escada é maior en tamaño e só está nas Ons.
Algunhas das especies catalogadas como de interese de protección do parque son :
Aves
O número de especies de aves protexidas ou catalogadas pola lexislación supera as 100 especies. É por iso que as illas Ons e Cíes foron declaradas como ZEPAs.
As illas oceánicas albergan as maiores colonias de cría da gaivota patiamarela (Larus michahellis) que supera as 31.000 parellas, o que representa máis do 10% da poboación total e o núcleo máis importante do mundo. Así mesmo, os efectivos do corvo mariño cristado (Phalacrocorax aristotelis) poden roldar as 2.000 parellas, cantidade que supón un 70% da poboación ibérica e sitúa estas illas entre os principais núcleos da especie en Europa. De menor magnitude, pero de grande interese por tratarse de aves de distribución moi localizada en España, son as poboacións de gaivota escura (Larus fuscus) (60-70 parellas) e de paíño pequeno (Hydrobates pelagicus) (mínimo de 19 parellas). Entre as aves mariñas que non aniñan destaca o furabuchos balear (Puffinus mauretanicus) endemismo en perigo crítico de extinción, que utiliza as augas do parque nacional como área regular de parada migratoria en cantidades importantes (ata máis de 1.000 exemplares en ocasións), así como o arao dos cons (Uria aalge) especie que, aínda que extinguida localmente por non aniñar desde o 1988, forma concentracións durante a invernada e a migración. O corvo mariño grande (Phalacrocorax carbo) utiliza principalmente as illas como lugares para durmir, e albergan unha gran parte das aves que se alimentan de día nas rías (1.500-2.000 exemplares).
A avifauna non mariña de cantil ten unha importancia de conservación por ser un espazo no que se atopan protexidas dentro das Rías Baixas. Inda así, os efectivos de todas as especies son escasos e varias delas se atopan xa en situación crítica. Entre elas destacan o falcón peregrino (Falco peregrinus) (3-5 parellas), a pomba das rochas (Columba livia), o andoriñón real (Apus melba) (25-30 parellas), a choia biquivermella (Pyrrhocorax pyrrhocorax), a gralla pequena (Corvus monedula) e o corvo grande (Corvus corax).
Mamíferos
Existes cando menos cinco especies de morcegos no parque. Un caso a destacar é o do morcego grande de ferradura (Rhinolophus ferromequinum), xa que está en grave risco de desaparición.
A londra, inda que tamén estivo en risco, atópase nas Ons e en Sálvora.
Cómpre citar a presenza e interese de conservación das seguintes especies :
Patrimonio
As illas atlánticas conta cun patrimonio de diferentes períodos históricos e culturalmente ligado á costa.
Patrimonio arqueolóxico
miniatura|300px|Xacemento dunha salgadeira romana (século I-IV) na praia de Canexol, nas Ons Existen restos arqueolóxicos en case todo o territorio das illas atlánticas, en particular nas Cíes e nas Ons.
Os restos do paleolítico e neolítico non permiten identificar asentamentos estables nas illas. Porén, nas Cíes atopáronse bifaces e poutadas empregadas para a pesca ou marisqueo e nas Ons raspadores feitos de gneis e tallados en granitos destes períodos. Así mesmo, preto do Montefaro das Cíes destaca un posible lugar de culto druída e unha ara de sacrificios. Nas Ons existen petróglifos na Chan da Pólvora e na Laxe.
Durante o período romano tamén houbo unha ocupación das illas e quedan restos del. Nas Cíes atopáronse ánforas, colares e mesmo un anel cunha inscrición que indica que puido ser de tipo militar. Nas Ons existe a factoría de salgadura na praia de Canexol así como gravados na Laxe, e que se denominan petróglifos, que datan do século IV a C. ao II d.C. Na Cortegada acháronse varias ánforas e pecios desta época.
Patrimonio arquitectónico
A illa de Ons, a habitada de xeito máis constante durante a historia, destaca pola súas casas mariñeiras e horreos, así como as fontes e lavadoiros. Estas seguen en uso grazas a ser unhas illas habitadas. Nas Cíes tamén destaca patrimonio como os muíños de sifón da enseada da Concela. Igualmente Sálvora e Cortegada tiveron as súas aldeas abandonadas, arestora abandonadas.
Tanto nas Cíes como nas Ons destacan as fortificacións do século XIX. Nas Ons, arredor do faro, existen a fortificación de Pereiró e a do Curro, a chamada castelo da Roda. Nas Cíes e preto da praia de Nosa Señora da Monteagudo, están presentes os almacéns de artillería, o cuartel de carabineiros e o cárcere.
En Sálvora destaca o pazo dos Marqueses, o cal se construíu en 1779 a fío da fábrica de salazón do Almacén. Conta ademais con monumentos como cruces conmemorativas dos naufraxios, como a Serea do Mar ou o cruceiro do buque Santa Isabel.
En Cortegada cómpre citar aos restos do hospital de 1652, que se abandonou no século XVIII, e das ruínas dun cuartel.
Faros
Nas Cíes existen catro faros. Un atópase na illa Sur e os outros tres na illa Norte. O primeiro faro construído foi o das Cíes en 1852, que se atopa no Montefaro. Os outros tres, o do Peito, do Príncipe e o de Bicos, construíronse dentro do século XX para sinalizar as chegadas á ría de Vigo.
A Ons conta co Faro de Ons, que se construíu en 1865 no monte do Cucorno. Este faro volveuse a construír sobre do primeiro en 1926, engadíndolle vivendas, almacén e un taller.
En Sálvora atópase o faro inicialmente construído en 1852 na punta Besugueiros. Creouse outro novo no lugar do anterior en 1921 e que segue en activo.
Os faros das Ons e Sálvora atópanse en funcionamento con persoal neles. O faros das Cíes funcionan de xeito automatizado.
Patrimonio relixioso
Nas Cíes atópase unha capela e un altar así como un mosteiro, todos de orixe recente. O mosteiro é o de Santo Estevo e atópase na illa do Faro. A capela está adicada á virxe do Carme e data de 1963. Xa na súa illa do Sur existe un pequeno altar de 1930 e que foi empregado por unha sociedade de caza.
Nas Ons están por unha parte a capela de San Xaquín e a súa casa reitoral no Canexol así como unha igrexa recente, asentada no barrio do Curro tamén co seu cruceiro e cemiterio.
Na illa de Sálvora atópase a capela de Santa Catarina, a cal foi unha taberna no seu momento. Na illa de Cortegada quedan restos dunha ermida, a da virxe de Cortegada, e dun mosteiro. A ermida de Cortegada, que arestora está en ruínas, data do século XIV e mudouse unha vez de lugar na illa. Así mesmo en Cortegada existen varios cruceiros, como o da punta Corveiro ou o da capela na Malveira Grande.
Problemática ambiental
O parque nacional afronta diversos problemas que afectan á protección dos seus valores naturais e culturais. Por un lado citar as diferentes especies en declive, a introdución de especies exóticas ou invasoras, que viven tanto nos fondos mariños coma na superficie terrestre, o risco de incendios, o impacto da actividade industrial ou comercial nas rías ou a presión do turismo.
Especies invasoras
Existen múltiples especies exóticas que se introduciron nas illas atlánticas e algunhas que actúan como invasoras, desprazando a especies autóctonas.
As especies de flora introducidas viñeron de par ao asentamento da poboación nas illas e á súa, e consecuente, gandería e agricultura. Porén, cómpre destacar o impacto da introdución de flora para ornamentación arredor das vivendas e faros desde o século XIX. Nese período introducíronse especies ornamentais e herbáceas. Nas ditaduras de Primo de Rivera (1923-1931), de xeito piloto, e no franquismo (1936-1975), tanto por parte do goberno como de particulares, as illas convertéronse en lugares de ensaio e introdución de especies forestais exóticas, aumentando a problemática. En concreto neste período leváronse a cabo campañas de plantación nas Cíes de especies de Pinus e Eucalyptus, namentres que nas Ons seguiu predominando a agricultura e como moito a introdución dalgúns pinos. As especies introducidas nas Cíes foron fundamentalmente Pinus pinaster e Eucalyptus globulus, e ás veces Pinus radiata. Nalgúns lugares plantáronse Acacia melanoxylon, Robinia pseudoacacia, Fraxinus americana ou Cupressus macrocarpa. Ademais das anteriores, outra flora introducida e que tivo un impacto foron as especies como Arctotheca calendula ou Zantedeschia aethiopica, que afectan aos ecosistemas dunares.
Algunhas das principais especies de flora invasora son :
No parque existen programas de erradicación de especies de flora invasora. É o caso das margaridas africanas, as acacias negras, as falsas acacias, os eucaliptos e as calas. Conseguiuse erradicar do parque a herba do coitelo, Carpobrotus edulis.
En canto á fauna terrestre, cómpre citar aos gatos domésticos asilvestrados (Felis silvestris catus), a rata negra (Rattus rattus) e ao visón americano (Neovision vison). O efecto dos gatos e os visóns americanos é que son depredadores de aves mariñas e pequenos vertebrados. Outras especies introducidas tamén en Sálvora foron os cabalos. Nas Ons introducíronse tamén as ovellas e cabras e en Cortegada os xabarís e algunhas cabras asilvestradas.
No medio mariño das Illas Cíes pódense citar tamén as especies invasoras de algas Sargassum muticum, algas de wakame (Undaria pinnatifida), a alga vermella (Asparagopsis armata) e a Codium fragile. Outra especie invasora é o briozoo Watersipora subtorquata.
Industria, tráfico marítimo e pesca
miniatura|300px|A praia de Rodas e o porto da illa de Monteagudo. O tránsito marítimo de persoas na ría de Vigo comezou a aumentar entre o 1930 e 1950 grazas a intercomunicación entre portos como o de Cangas e Vigo. Na década de 1970 publicitáronse as primeiras viaxes turísticas ás Cíes. Con iso, as visitas ás illas aumentaron progresivamente ata ser reguladas dun xeito estrito en 1999. A apertura ao público facilitou a entrada de especies exóticas nas illas, grazas a transportarse en vestimentas, ou similares, sementes ou propágulos destas. Uns exemplos son o de Sporobolus indicus ou o escaravello vermello Rhynchophorus ferrugineus.
O elevado tránsito marítimo pode ter implicacións no asentamento de aves dentro do parque. De feito nas illas atlánticas lévase dando unha grande mortaldade de aves acuáticas dende antes de crearse o parque, especialmente dende 2005. Ademais, o baleirado dos hidrocarburos dos barcos supoñen unha fonte de contaminación mariña.
Turismo
miniatura|Centro de Visitantes Cambón, no casco vello de Vigo. miniatura|300px|Centro de visitantes no Curro, na illa de Ons.
Os servizos de atencións aos visitantes existentes son :
Ademais hai outros puntos de información en Bueu, Ribeira e Vilagarcía de Arousa.
En febreiro do ano 2007 o xornal británico The Guardian elixiu á praia de Rodas, na illa de Monteagudo, como "a praia máis bonita do mundo".
Lexislación
A protección das illas atlánticas comezou co decreto de 1980 cando se lle deu protección ás illas Cíes e se creou o "Parque Natural das Illas Cíes". En 1999 decretouse o plano de ordenación de recursos naturais das illas Cíes e dos arquipélagos de Ons e Sálvora. Foi coa lei estatal 15/2002, trala proposta de novembro de 2000 do parlamento galego, cando se declarou o actual territorio do parque como nacional e se denominou "Parque Nacional marítimo-terrestre das Illas Atlánticas de Galicia". Os decretos 88/2002, que establece o réxime da illas de Cortegada, e o decreto 23/2006 continuaron avanzando nos plans de ordenación de recursos naturais do parque. O decreto 177/2018, do 27 de decembro, aprobou o último plano reitor deste parque marítimo-terrestre. Dende o xullo de 2008 a xestión e planificación do parque compételle en exclusividade ao goberno autonómico galego.
Ademais de ser un parque, as Illas Atlánticas acollen ou coinciden en parte con outras categorías de espazos galegos protexidos, todos eles dentro da Rede Natura 2000. O parque contén totalmente :
Está incluído na súa totalidade, exceptuando Cortegada, dentro dentro da ZEPA Espazo mariño das Rías Baixas de Galicia, e contén parte :
Ademais, estas illas galegas están dentro do Convención para a protección ambiental mariña do Atlántico Nordeste (OSPAR) como "Illas Atlánticas de Galicia” e as illas Ons e Cíes están dentro dos inventarios españois de aves da SEO/BirdLife (IBA).
Así mesmo o arquipélago de Sálvora é un Ben de Interese Cultural (BIC) protexido desde 2018.
Desde 2018 as "Illas Cíes - Parque Nacional das Illas Atlánticas de Galicia" son unha candidatura inicial a Patrimonio da Humanidade da UNESCO.
Lucy
Lucy é o segundo álbum da banda estadounidense de post-grunge Candlebox, editado o 3 de outubro de 1995 a través do selo Maverick Records. A pesar de que álbum non vendeu tan ben como o seu predecesor, o sinxelo "Simple Lessons" foi moi radiado na época, e Lucy finalmente chegou a ser disco de ouro.
Listaxe de cancións
Todos os temas compostos por Candlebox.
Golfo de Morrosquillo
Como particularidade cómpre mencionar que en Morrosquillo remata o oleoduto Caño Limón–Coveñas, onde se carga o petróleo procedente do piedemonte llanero. No extremo norte do golfo atópase o arquipélago de San Bernardo, un popular destino turístico que se estende mar adentro uns 15 quilómetros e está composto polas illas Cabruna, Boquerón, La Palma, Mangle, Tintipán, Panda, El Islote, Múcura, Maravilla e Ceycén.
Yukón
Yukón (ás veces denomínaselle Yukon Territory, «Territorio do Yukón», nalgúns documentos en inglés) é o máis occidental dos tres territorios do norte do Canadá. Sitúase ao leste do estado estadounidense de Alasca, ao oeste dos Territorios do Noroeste, e ao norte da Columbia Británica. Ten unha poboación de aproximadamente 31.000 habitantes. A súa capital é Whitehorse (23.272 habitantes).
A etimoloxía do seu nome provén dunha lingua aborixe local, o gwich'in, e quere dicir "río grande". O territorio é famoso entre outras cousas por ser o escenario da febre do ouro de Klondike, un feito histórico que ocorreu en 1897 e que foi de gran transcendencia para a rexión.
Prehistoria
Atopáronse restos humanos da que foi a poboación máis antiga e primitiva de Norteamérica, aínda que a súa datación é bastante discutida. Unha gran cantidade de ósos modificados e de trazos humanoides que foron descubertos na rexión de Old Crow, ao norte do Yukón, teñen entre 25.000 e 40.000 anos de antigüidade, segundo o estudo polo método do carbono-14. O centro e norte do Yukón non foron afectados polas glaciacións.
Unha erupción volcánica en Mount Churchill, próximo á fronteira con Alasca, cubriu de cinzas o sur do Yukón. Aquel depósito de brasas e restos de magma pode apreciarse aínda ao longo da autoestrada de Klondike. As historias das Primeiras Nacións do Yukón falan sobre a morte dos animais e peixes a consecuencia deste suceso, do mesmo xeito que outras provenientes das tribos de linguas atabasca, navajo e apache, o que levou a moitos antropólogos á conclusión de que a emigración de pobos atabascanos ao que é hoxe coñecido como o suroeste dos Estados Unidos puido ser consecuencia de dita erupción. Pouco despois, as innovacións na tecnoloxía da caza favoreceron a substitución dos lanzadardos polo arco e a frecha.
Desenvolvéronse redes extensivas de comercio e intercambio entre os tlingits da costa e as "Primeiras Nacións" do interior. Crese que os primeiros intercambiaban aceite de eulacón e outros produtos do seu contorno por cobre e peles das "Primeiras Nacións".
Século XIX
As incursións europeas no que máis tarde se coñecería como o Yukón deron comezo na primeira metade do século XIX. Os exploradores e comerciantes da Compañía da Baía de Hudson, que chegaron desde os postos comerciais do río Mackenzie, empregaron dúas rutas diferentes para penetrar no territorio, creando postos comerciais por toda a ruta. A ruta do norte nacía en Fort McPherson, Territorios do Noroeste, a beira do Mackenzie, cruzaba as montañas polos ríos Bell e Porcupine e chegaba ata o río Yukón. A do sur comezaba, en cambio, en Fort Liard (Territorios do Noroeste), e dirixíase cara ao oeste polo río Liard ata o lago Frances, seguía cara ao oeste seguindo o curso do río Liard ata o lago Frances, e logo polo río Pelly ata que este desembocaba no Yukón.
Tras fundar Fort McPherson, o explorador John Bell cruzou as montañas para chegar á cunca do Yukón en 1845, e descendeu polo río Rat (hoxe coñecido como Bell) ata a súa confluencia co Porcupine. Tras organizar o comercio de peles en Fort McPherson regresou ao Bell, e seguiu río abaixo polo Porcupine ata chegar de novo ao río Yukón, no lugar en que máis adiante se levantaría o forte do mesmo nome (Fort Yukon). Non moito tempo despois, Alexander Hunter Murray estableceu postos comerciais en Lapierre House (1846), e en Fort Yukon (1847), na confluencia dos ríos Porcupine e Yukón. Murray fixo varios debuxos das tendas de venda de pel e dos habitantes da zona, e escribiu o Journal of the Yukon, 1847-48 (Diario do Yukón), unha valiosa fonte de información acerca da cultura local dos gwich'in na época. Como o posto estaba en realidade na Alasca rusa, a Compañía da Baía de Hudson continuou a súa actividade comercial alí ata que foi expulsada tras a adquisición de Alasca polos Estados Unidos en 1869. Un novo posto comercial, Rumpert House, foi establecido augas arriba do Porcupine, pero se demostrou que se achaba tamén dentro de Alasca. Os gwich'in, especialmente baixo o liderado de Sahneuti, enfrontaron á Compañía da Baía de Hudson cos comerciantes estadounidenses da Compañía Comercial de Alasca.
Por esa mesma data, Robert Campbell, procedente de Fort Simpson, explorou boa parte do sur do Yukón e fundou Fort Frances (1842) sobre o lago homónimo na cunca do río Liard, e Fort Selkirk (1848) na confluencia dos ríos Yukón e Pelly. En 1852, Fort Selkirk foi saqueado por guerreiros tlingit da costa, que se opuxeron violentamente a esta inxerencia na súa actividade comercial. Por mor deste incidente, Fort Selkirk quedou abandonado e non se restableceu ata 1889.
Os misioneiros anglicanos e católicos seguiron o ronsel do comercio de peles, sendo digno de mención William Carpenter Bompas, que se converteu no primeiro bispo anglicano do Yukón. Pola súa banda, os misioneiros católicos pertencían á orde dos Oblatos de María Inmaculada, aínda presente no territorio.
En 1859, Robert Kennicott emprendeu unha expedición para colleitar espécimes de historia natural nos vales do hoxe chamado río Mackenzie e do río Yukón, e na tundra ártica. Kenicott adquiriu popularidade entre os traficantes da Compañía da Baía de Hudson, e incentivounos a buscar espécimes de historia natural e obxectos manufacturados polas "Primeiras Nacións" e a enviar o solicitado ao Instituto Smithsoniano. En 1865, organizouse a "Expedición do Telégrafo da Western Union", co fin de atopar algunha ruta posible para establecer unha liña de telégrafo entre Norteamérica e Rusia a través do Mar de Bering. Kennicott foi o xefe científico da expedición, e entre o grupo de naturalistas que a integraban atopábase W. H. Dall. Lamentablemente, Kennicott faleceu dun ataque cardíaco cando remontaba o río Yukón. Con todo, os seus esforzos deron a coñecer ao mundo este territorio canadense.
Paralelamente, o Exército dos Estados Unidos enviou ao tenente Frederick Schwatka co fin de recoñecer o río Yukón para o exército estadounidense. Atravesando o Paso de Chilkoot, a expedición construíu balsas e navegou polo Yukón ata o seu estuario no mar de Bering, dando nome a moitas zonas xeográficas durante ese tramo. A expedición de Schwatka alarmou ao goberno canadense, que enviou ao seu propio grupo de expedicionarios ao mando de George Mercer Dawson en 1887. William Ogilvie, un agrimensor que saltaría á fama durante a febre do ouro de Klondike, mediu os terreos para fixar con precisión a fronteira natural con Alasca.
En 1894, preocupado pola afluencia de mineiros estadounidenses e o tráfico de licor, o goberno canadense encargou ao inspector Charles Constantine da Policía Montada do Canadá investigar as condicións baixo as que se atopaba o distrito do Yukón. Constantine declarou que se achegaba unha febre do ouro e reclamou, de forma urxente, a presenza dunha forza policial que fose capaz de controlar a zona. Un ano despois, regresou ao Yukón en compañía de 20 homes que se atopaban alí cando comezou a Febre do ouro de Klondike, en 1897.
Febre do ouro de Klondike
miniatura|200px|dereita|As rutas de Klondike miniatura|200px|esquerda|Campamento en Klondike A Febre do ouro de Klondike constitúe un feito crucial na historia do Yukón. Un grupo comandado por Skookum Jim Mason descubriu ouro nun afluente do río Klondike en agosto de 1896. Entre 30.000 e 40.000 persoas desafiaron unha infinidade de dificultades para alcanzar os campos de ouro de Klondike no inverno e a primavera de 1897-1898, logo de que o achado se fixese oficial en 1897. Coa afluencia de inmigrantes estadounidenses, o goberno canadense decidiu crear un territorio separado para controlar mellor a situación. En 1901, logo de que moitos regresasen aos seus fogares, o censo daba unha poboación de 27.219 habitantes, unha cifra que non volvería alcanzarse ata 1991. A masiva afluencia de inmigrantes na rexión estimulou a exploración mineira noutras partes do Yukón e propiciou dúas "febres do ouro" de menor importancia en Atlin (Columbia Británica) e Nome (Alasca), así como varias pequenas incursións. A necesidade de transporte cara aos campos de ouro levou á construción do ferrocarril de White Pass e Yukón.
O escritor estadounidense Jack London reflectiu a vida dos buscadores de ouro en varias das súas novelas e relatos. Foi seducido, como tantos outros, pola idea de facerse rico en pouco tempo, pero logo de pasar varios meses alí enfermou de escorbuto e regresou coas mans baldeiras. Algúns dos seus mellores contos ambientados na dura vida do Norte son A fogueira (To buil a fire, 1908), O silencio branco (The white silence, 1899), O filón de ouro (All gold canyon, 1905), Amor á vida (Love of life, 1905), e as novelas A chamada da selva (The call of the Wild, 1903) e Cairo Branco (White Fang, 1906).
Século XX
Ao termo da febre de ouro, a poboación do territorio declinou rapidamente, alcanzando un mínimo de 4.157 en 1921 e permanecendo bastante estable ata os anos 1940. Isto a pesar do desenvolvemento doutras áreas mineiras, incluíndo xacementos de prata en Conrad e especialmente en Mayo, de ouro na rexión do lago Kluane, e de cobre preto de Whitehorse. En Klondike, os dereitos de varios mineiros particulares foron adquiridos e consolidados, con apoio do goberno, por un reducido número de compañías, entre elas a Yukon Gold Corporation de Solomon R. Guggenheim, que utilizaba dragas flotantes. A Yukon Consolidated Gold Company ("Compañía do Ouro Consolidada do Yukón") continuou dragando en busca de ouro ata a década de 1960, gozando dun breve período de prosperidade durante os anos 1930 coa subida do prezo do ouro.
Cara a 1920 o consello territorial electo quedara reducido a tres membros, e Yukón pasou a ser gobernado por un Comisionado do Ouro, funcionario federal dependente do Ministerio do Interior do Canadá.
O seguinte feito importante na historia do Yukón foi a construción, durante a segunda guerra mundial, da Autoestrada de Alasca, a cal, tras a súa renovación levada a cabo polo goberno canadense a fins da década de 1940, abriu o territorio ao tráfico por estrada. A guerra tamén foi testemuña da construción de varios aeródromos como parte da plataforma da ruta do Noroeste. Porén, a afluencia de traballadores para as obras da autovía do sur tivo efectos devastadores para algunhas das Primeiras Nacións, que sufriron un gran número de mortes ao verse expostas a enfermidades ás que non eran inmunes.
miniatura|200px|dereita|Autoestrada de Alasca (Alaska Highway). Nas décadas de 1950 e 1960 construíronse outras autoestradas, o que tivo como consecuencia a decadencia e consecuente desaparición dos barcos fluviais, que foran ata entón o principal medio de transporte na zona. Na segunda metade do século XX, a White Pass & Yukon Route (Ruta de White Pass e Yukón) iniciou os fretes de transporte intermodal en contedores. A minería tamén resucitou, incluíndo a explotación de cobre en Whitehorse, prata e chumbo en Keno City e Elsa, e asbesto en Clinton Creek. A maior mina de cinc ao descuberto de todo o mundo abriuse en Faro a comezos dos anos 1970. A minería do ouro regresou a Klondike e a outras zonas coa importante subida dos prezos deste metal nos anos 1970.
miniatura|200px|esquerda|Curva do White Pass Entre as décadas de 1980 e 1990, a minería minguou e o papel do goberno aumentou considerablemente, con transferencias económicas que foron incrementando a súa importancia. En 1978, conseguiuse establecer un goberno responsable e partidos políticos que o sustentasen. Doutra banda, as "Primeiras Nacións" comezaron a organizarse e iniciaron negociacións para facer valer os seus dereitos territoriais, que culminaron coa firma do Umbrella Final Agreement (Acordo Final de Umbrella) en 1992. Aínda que a maioría das "Primeiras Nacións" asinaron acordos, as súas reivindicacións territoriais e de autogoberno continúan na actualidade. As "Primeiras Nacións" son consideradas actualmente un cuarto nivel de goberno, e a natureza específica das relacións intergobernamentais é un aspecto no que se segue traballando.
Xeografía
O territorio do Yukón localízase no extremo noroeste do Canadá. Escasamente poboado, destaca pola súa paisaxe natural de lagos de xeo derretido e montañas perennemente nevadas, entre as que se atopan moitas das máis altas do Canadá. O clima é ártico, subártico e moi seco, con longos invernos e breves veráns. Con todo, as prolongadas horas de sol no estío son suficientes para o florecemento de brotes e froitos comestibles. A maior parte do territorio atópase cuberta de bosques e matogueiras boreais, sendo a tundra o tipo máis común de paisaxe só no extremo setentrional e sobre elevacións altas. O campo de xeo non polar máis grande do mundo, o Kluane, sitúase maioritariamente no Yukón.
Yukón ten unha forma similar á dun triángulo rectángulo, limitando co estado de Alasca ao oeste, cos Territorios do Noroeste ao leste, e coa provincia da Columbia Británica ao sur. Comprende unha superficie aproximada de 482.443 km2, dos cales 474.391 km2 son terra e 8.052 km2, auga.
O Yukón está delimitado polo paralelo 60º de latitude no sur. A súa costa norte áchase sobre o mar de Beaufort, e a súa ribeira occidental circunscríbese aos 141 graos oeste de lonxitude. O seu límite leste (algo desemparello) segue a división do curso fluvial que subxace entre a conca do río Yukón e o estuario do Mackenzie ata a cadea montañosa do mesmo nome. A totalidade do Yukón sitúase ao oeste de Vancouver, polo que alberga ás comunidades máis occidentais do Canadá.
Orografía
miniatura|Mapa do Yukón, os seus límites e accidentes xeográficos. Excepto pola chaira costeira do mar de Beaufort (océano Ártico), o resto do territorio forma parte das Montañas Rochosas. O terreo inclúe cadeas montañosas, mesetas e vales fluviais.
O suroeste atópase dominado polos campos nevados de Kluane (Kluane National Park and Reserve). As montañas de Saint Elias, tamén nesta zona, representan a cinco das máis altas elevacións canadenses. Un bo número de glaciars emerxen destes campos, entre os que destacan o Logan, o Hubbard e o Kaskawulsh.
Así mesmo, o permafrost é moi frecuente, sobre todo no norte e no centro (onde se acha máis estendido). O sur, en cambio, carece de grandes concentracións deste fenómeno, só véndose en carazos xeados bastante illados.
Dúas grandes fallas, a de Denali e a de Tintina, foron as responsables da creación de vastos vales denominados trincheiras: Shakwak e Tintina. A primeira separa ás cordilleiras de Kluane doutras montañas do norte. Tanto a vía de Haines como a de Alasca, no punto setentrional da intersección Haines, foron construídas sobre esta trincheira. A de Tintina rodea ao Yukón de noroeste a sueste, e as súas beiras son ricas en depósitos minerais, como os xacementos de ouro de Klondike ou os de chumbo e cinc preto de Faro.
Fontes: Precisións xeolóxicas do Yukón en Yukon Geoprocess File User Guide (arquivo PDF, 1.2MB)
Cordilleiras
As montañas de Saint Elias forman parte do relevo costeiro que se estende desde o sur da Columbia Británica ata Alasca, abarcando ao sueste do Yukón. Mentres que estas son as máis elevadas, existe outra boa cantidade de montes como, por exemplo, as Montañas Británicas ben ao norte, que compoñen á cordilleira de Brooks; as Montañas Mackenzie e Richardson ao leste; as de Cassiar ao sueste; as de Pelly no centro; e as Ogilvie no Yukón nórdico, pasando Dawson City pola vía de Dempster.
As cordilleiras do Yukón inclúen (co seu nome orixinal en inglés):
Puntos máis elevados
!Montaña !Altura (metros) !Altura (pés) !Posto
Hidrografía
Outra gama de ríos e regatos desembocan no océano Pacífico ou directa ou indirectamente no Ártico. A drenaxe do Alsek-Tatshenshini segue o seu curso cara ao Pacífico desde o suroeste territorial, e os dous ríos principais do Yukón, o Liard e o Peel, flúen cara ao Mackenzie e terminan nos Territorios do Noroeste (sueste e nordés respectivamente).
Clima
miniatura|250px|esquerda|Cans seppala, medio de transporte alternativo fronte ao duro inverno do Yukón O clima predominante é o subártico, caracterizado por invernos profundos e breves veráns tépedos. A pista de aterraxe de Snag, 25 quilómetros ao leste de Beaver Creek, sobre a fronteira con Alasca, experimentou a temperatura máis baixa rexistrada na historia de Norteamérica, -63,0 °C (-81,4 °F) o 3 de febreiro de 1947. A costa do océano Ártico posúe un clima polar. A media yukoniana é o dunha constante seca, de poucas precipitacións, e lixeiramente húmido no sueste. As choivas son máis abundantes nas montañas, e o xeo comeza a derretirse no verán, propiciando as caídas intensas de auga nos meses de xullo e agosto.
Fonte: Environment Canada, Temperaturas normais promedio do Canadá 1971-2000
Ecoloxía
miniatura|150px|esquerda|Bosque de Taiga, na chaira A tundra predomina en case todo o Yukón. De acordo coas definicións da ecozona de Environment Canada, o sur e centro do territorio representan a "Ecozona da Cordilleira Boreal", mentres que o bosque do norte constitúe a "Ecozona da Cordilleira de Taiga". O sector do río Peel no nordés forma parte da chaira de Taiga, e o litoral ártico, da "Ecozona do Ártico meridional".
Flora
miniatura|dereita|300px|Herba de lume Epilobium angustifolium, a flor territorial do Yukón, e picea branca (Picea glauca) no sur, próximo á "Vía de Klondike" A picea negra (Picea mariana) e a branca (Picea glauca), o chopo (Populus tremuloides) e o chopo balsámico (Populus balsamifera) están presentes ao longo de todo o territorio. Aínda que pouco común, o bidueiro de Alasca (Betula neoalaskana) pode atoparse tamén no panorama vexetal do Yukón. Unha variedade de conífera (Pinus contorta) alcanza o seu extremo setentrional e central-meridional, mentres que o alerce (Larix laricina) remóntase ao sueste, e o abeto subalpino (Abies lasiocarpa) ás elevadas alturas da rexión sur.
Fauna
Os mamíferos máis grandes son: o reno (Rangifer tarandus, de baldío e de bosque), o alce (Alces alces), o lobo (Canis lupus), o oso pardo (Ursus arctos horribilis) e o oso negro americano (Ursus americanus). Na altura pódense ver ovellas (Ovis dalli) e, no sur, á cabra das neves (Oreamnos americanus). Os osos polares (Ursus maritimus) penétran na costa ártica. O Odocoileus hermionus e o seu predador, o puma (Felis concolor), volvéronse moi populares no sur, e os coiotes (Canis latrans) gañaron terreo no norte. O uapití (Cervus elaphus) e o bisonte foron introducidos tardiamente.
Hai un gran número de roedores, incluíndo esquíos, esquíos de terra, lemmings, pikas, castores, varias ratas de campo, ourizos cachos, ratas almiscreiras etc. Os mustélidos son tamén moi representativos: glutón (Gulo gulo), marta (Martes americana), furón (Mustela erminea), donicela (Mustela nivalis), visón americano (Mustela vison), e lontra de río (Lontra canadensis). Outros pequenos carnívoros son: o lince canadense (Lynx canadensis), o raposo vermello (Vulpes vulpes) e o raposo polar (Alopex lagopus) no litoral norte. miniatura|150px|esquerda|Corvo común Máis de 250 especies de aves sobrevoan o Yukón. O corvo común (Corvus corax) é o ave máis estendida. Entre outros paxaros autóctonos atopamos a aguia calva (Haliaeetus leucocephalus), a aguia real (Aquila chrysaetos), o xerifalte (Falco rusticolus) e o falcón peregrino (Falco peregrinus), e cinco tipos de pita do monte (da picea, azul, gorguera, ptarmigano, e o ptarmigano de cola branca). Moitas aves migratorias apareanse e crian no Yukón, como ocorre no perímetro norte do Pacífico.