cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ciclo menstrual
Fase folicular
Baixo a influencia dun aumento da hormona estimulante dos folículos (FSH) durante os primeiros días do ciclo, estimúlase o crecemento duns cantos folículos ováricos. Estes folículos, que xa estaban presentes no momento do nacemento e que se estiveran desenvolvendo durante case todo un ano (proceso chamado foliculoxénese), compiten uns con outros para facerse o folículo dominante. Influídos por varias hormonas, todos agás un deterán o seu crecemento, e só o que se fixo dominante continuará madurando. Este folículo chega á fase madura na que se chama folículo terciario ou folículo de De Graaf, e nel está o ovocito que ovulará.
A medida que os folículos maduran, segregan cada vez máis estradiol (un estróxeno). O estróxeno inicia a formación dunha nova capa de endometrio no útero, polo que neste estado se denomina endometrio proliferativo. O estróxeno tamén estimula nas criptas do cérvix uterino a produción de moco cervical fértil, que pode ser detectado pola muller.
Ovulación
miniatura|Ovario a piques de liberar un óvulo.
Durante a fase folicular o estradiol suprime a produción de hormona luteinizante (LH) na adenohipófise. Cando o ovocito está case maduro, os niveis de estradiol atinguen un limiar por encima do cal empezan a estimular a produción de LH. Estas respostas opostas do LH e o estradiol poden deberse á presenza de dous receptores de estróxenos diferentes no hipotálamo: o receptor de estróxenos alfa, que é responsable do bucle de retroalimentación negativa estradiol-LH, e o receptor de estróxenos beta, que é responsable do efecto positivo estradiol-LH. Nun ciclo medio esta ondada de LH comeza arredor do día 12 do ciclo e pode durar 48 horas.
A liberación de LH fai madurar o ovocito e debilita a parede do folículo ovárico, causando que o folículo se desenvolva totalmente e libere o ovocito secundario que contén. O ovocito secundario remata a súa maduración transformándose no óvulo maduro. O óvulo maduro ten un diámetro duns 0,2 mm.
A fertilización do óvulo polo espermatozoide, se ocorrer, xeralmente ten lugar na parte final máis larga da trompa de Falopio, chamada ampola da trompa de Falopio. Un óvulo fertilizado empeza inmediatamente o proceso da embrioxénese humana. O embrión en desenvolvemento tarda uns tres días en chegar ao útero e outros tres días en implantarse no endometrio. Normalmente, o embrión chegou nese momento ao estado de blastocisto, no cal se implanta.
Fase lútea
A fase lútea tamén se chama fase secretora. Nela é fundamental a actuación do corpo lúteo, o cal se orixinou a partir da transformación dos restos do folículo postovulatorio. O corpo lúteo continúa a medrar durante algún tempo despois da ovulación e produce cantidades significativas de hormonas, especialmente proxesterona. A proxesterona é vital para que o endometrio se faga receptivo á implantación do blastocisto e o manteña durante o inicio do embarazo; tamén ten o efecto de facer aumentar a temperatura basal corporal da muller.
A formación do corpo lúteo debeuse á influencia sobre o folículo postovulatorio das hormonas FSH e LH, e a proxesterona que este produce fai que as glándulas adrenais produzan estróxeno. As hormonas producidas polo corpo lúteo tamén suprimen a produción de FSH e LH, que o propio corpo lúteo precisa para manterse. Como consecuencia da baixada rápida de FSH e LH o corpo lúteo atrófiase e dexenera. Ao dexenerar caen os niveis de proxesterona, o que desencadea a menstruación e o comezo do seguinte ciclo. Desde a ovulación ata o comezo da menstruación adoitan pasar unhas dúas semanas (14 días). Nunha determinada muller a duración da fase folicular pode variar de ciclo a ciclo, pero, polo contrario, a fase lútea ten unha duración bastante constante.
A perda do corpo lúteo non se produce se o óvulo foi fecundado, xa que o embrión resultante produce gonadotropina coriónica humana (hCG), que é moi similar á LH e mantén o corpo lúteo durante uns meses, ata que a placenta tome o relevo na produción de hormonas. Como a hCG é exclusiva do embrión, a maioría das probas de embarazo buscan a presenza desta hormona.
Período fértil
O período de maior fertilidade (coa maior posibilidade de embarazo ao ter unha relación sexual) está comprendido entre os 5 días antes da ovulación e 1 ou 2 días despois. Nun ciclo de 28 días con 14 días de fase lútea, isto corresponde co período entre a segunda semana e o inicio da terceira. Ideáronse varios métodos para axudar a que unha muller estime os días relativamente fértiles ou relativamente infértiles dos seus ciclos, chamados métodos contraceptivos naturais. Algúns destes métodos baséanse en medir a duración dos ciclos e denomínanse métodos baseados no calendario. Os métodos que requiren a observación dun ou máis dos tres principais signos de fertilidade (temperatura basal corporal, moco cervical, e posición cervical) denomínanse métodos baseados nos síntomas. Existen tests de urina en farmacia, denominados predictores da ovulación, que detectan a ondada de LH que aparece de 24 a 36 horas antes da ovulación.
A fertilidade tamén depende da idade da muller. Como os gametos dos que potencialmente poderá dispoñer a muller se forman na idade fetal, e algúns son ovulados décadas despois, suxeriuse que esta vida tan longa no corpo pode facer que a cromatina dos ovocitos sexa máis vulnerable cá dos espermatozoides (que se forman continuamente). Porén, malia o que cabería esperar segundo esta hipótese, obsérvase un efecto similar en homes e mulleres en relación coa idade sobre a fertilidade ou anormalidades nos gametos ou no embarazo.
Efecto sobre outros sistemas corporais
Algunhas mulleres con trastornos neurolóxicos experimentan un agravamento dos síntomas nun mesmo momento do seu ciclo menstrual. Por exemplo, a caída menstrual dos niveis de estróxenos desencadea xaquecas, especialmente cando a muller que sofre as xaquecas está tamén tomando a pílula anticonceptiva. Moitas mulleres que sofren de epilepsia teñen máis crises cun patrón asociado co ciclo menstrual; e isto denomínase "epilepsia catamenial". Parecen existir diferentes patróns (como ataques epilépticos coincidentes co momento da menstruación, ou co momento da ovulación), mais a frecuencia coa que ocorren non foi aínda firmemente establecida. Seguindo unha determinada definición do fenómeno, nun estudo atopouse que arredor dun terzo das mulleres con epilepsia parcial intratable tiñan epilepsia catamenial. Suxeriuse que existe un efecto hormonal, no cal a baixada nos niveis de proxesterona e o incremento de estróxenos desencadearían as crises epilépticas. Recentemente, algúns estudos atoparon que as doses altas de estróxenos poden causar ou empeorar as crises, e as doses altas de proxesterona poden ter un efecto antiepiléptico. Outros estudos publicados en revistas médicas indican que as mulleres que están menstruando teñen unha probabilidade 1,68 veces maior de cometer suicidio.
Os ratos utilízanse como modelo experimental para investigar os posibles mecanismos polos cales os nives de esteroides sexuais hormonais poderían regular o funcionamento do sistema nervioso. Durante a parte do ciclo estral do rato no que a proxesterona está a un nivel máis alto, o nivel do receptor GABA subtipo delta das neuronas é tamén alto. Como eses receptores GABA son inhibirtorios, as neuronas con máis receptores delta é menos probable que envíen impulsos cós que teñen menor cantidade de ditos receptores. Durante a parte do ciclo do rato no que os niveis de estróxenos están máis altos cós de proxesterona, o número de receptores delta decrece, incrementando a actividade da neurona, o que aumenta a ansiedade e a susceptibilidade ás crises.
Os niveis de estróxenos poden afectar tamén á tiroide. Por exemplo, durante a fase lútea do ciclo (cando os estróxenos están baixos), a velocidade do fluxo sanguíneo na tiroide é menor ca durante a fase folicular (cando os estróxenos están máis altos).
Antes pensábase que entre mulleres que vivían xuntas en estreita convivencia tendía a sincronizarse o comezo da menstruación. Este efecto describiuse por primeira vez en 1971, e propúxose en 1998 unha explicación para el baseada na produción de feromonas. Pero posteriores investigacións puxeron esta hipótese en cuestión.
Ciclos anormais e outros trastornos
A menstruación pouco frecuente ou irregular denomínase oligoovulación. A ausencia de ovulación chámase anovulación. O fluxo menstrual normal pode presentarse sen ir precedido dunha ovulación, é dicir, nun ciclo anovulatorio. Nalgúns ciclos, o desenvolvemento folicular pode comezar pero non completarse totalmente; porén, os estróxenos estimulan igualmente a formación do endometrio uterino. O fluxo anovulatorio orixinado pola descamación dun endometrio moi desenvolvido resultante de niveis de estróxenos altos e prolongados denomínase sangrado en medio do ciclo (estrogen breakthrough bleeding). Os ciclos anovulatorios ocorren xeralmente na menopausa (perimenopausa) e nas mulleres con síndrome de ovario poliquístico.
Un fluxo moi pequeno (menos de 10 mL) denomínase hipomenorrea. Os ciclos regulares con intervalos de 21 días ou menos denomínanse polimenorrea; e a menstruación frecuente pero irregular coñécese como metrorraxia. Os fluxos abundantes súpetos ou cantidades superiores a 80 mL denomínanse menorraxia. As menstruacións abundantes que se presentan de forma frecuente e irregular coñécense como menometrorraxia. O termo co que se denominan os ciclos con intervalos que superan os 35 días é oligomenorrea. O termo amenorrea aplícase cando, en mulleres non embarazadas, en idade reprodutora as menstruacións non se producen nun período de tres a seis meses.
Algúns estudos indican que as mulleres con ciclos irregulares regularizan os seus ciclos cando son expostas a extractos das secrecións da axila masculina. Os autores deses estudos hipotetizan que a explicación pode ser que na axila se producen feromonas.
Contraceptivos hormonais
miniatura|dereita|[[Pílula anticonceptiva|Contraceptivos orais combinados. As pílulas brancas son placebos.]] Os contraceptivos hormonais funcionan interrompendo o ciclo menstrual. A retroalimentación negativa exercida polos proxestáxenos fai decrecer a frecuencia pulsátil de liberación de hormona liberadora da gonadotropina (GnRH) polo hipotálamo, a cal fai diminuír a liberación de hormona estimulante dos folículos (FSH) e hormona luteinizante (LH) pola adenohipófise ou pituitaria anterior. A diminución dos niveis de FSH inhibe o desenvolvemento folicular, impedindo así que se incremente a produción de estradiol. A retroalimentación negativa dos proxestáxenos e a falta da retroalimentación positiva dos estróxenos sobre a liberación de LH impide a ondada de LH de metade do ciclo. En consecuencia, a inhibición do desenvolvemento folicular e a ausencia da ondada de LH impide a ovulación.
O grao de supresión da ovulación dos contraceptivos con só proxestáxeno depende da actividade e dose do proxestáxeno. Os contraceptivos de só proxestáxeno de baixa dose (as tradicionais pílulas de só proxestáxenos, os implantes subdérmicos, e o sistema intrauterino) inhiben a ovulación en ~50% dos ciclos e dependen para a súa efectividade como contraceptivos principalmente doutros efectos, como o espesamento do moco cervical. Os contraceptivos de só proxestáxenos de doses intermedias (pílulas de só proxestáxenos e implantes subdérmicos) permiten algún desenvolvemento folicular pero inhiben a ovulación nun 97–99% dos ciclos, e con eles teñen lugar os mesmos cambios do moco cervical cós producidos polos proxestáxenos de moi baixa dose. Os contraceptivos de só proxestáxenos de alta dose (inxectables) inhiben completamente o desenvolvemento folicular e a ovulación.
Os contraceptivos hormonais combinados conteñen tanto estróxeno coma proxestáxeno. A retroalimentación negativa dos estróxenos sobre a adenohipófise fai decrecer moito a liberación de FSH, o que fai aos contraceptivos hormonais combinados máis efectivos na inhibición do desenvolvemento folicular e para impedir a ovulación. Os estróxenos tamén reducen a incidencia do sangrado en medio do ciclo irregular. Varios contraceptivos hormonais combinados (pílulas e parches) utilízanse xeralmente dun modo que causa o sangrado (regra) por privación da hormona. Como nos ciclos normais, a menstruación ocorre cando os niveis de estróxenos e proxesterona caen rapidamente, un descanso temporal no uso dos contraceptivos hormonais combinados durante unha semana (tomando pílulas placebo, ou suspendendo o uso do parche) ten o efecto similar de causar a descamación do endometrio. Se non se desexa o sangrado (regra) por privación da hormona, os contraceptivos hormonais combinados poden tomarse continuamente, sen a mencionada interrupción, aínda que isto incrementa o risco de sangrado en medio do ciclo.
Amenorrea durante a lactación
A lactación materna produce unha retroalimentación negativa sobre os pulsos de secreción de hormona liberadora da gonadotropina (GnRH) e de hormona luteinizante (LH). Dependendo da potencia con que actúe esta retroalimentación negativa, as mulleres que están dando o peito aos seus fillos poden experimentar algún dos seguintes fenómenos: unha completa supresión do desenvolvemento folicular, ou ben desenvolvemento folicular pero sen ovulación, ou tamén poden recomezar os ciclos menstruais normais. A supresión da ovulación é máis probable cando a succión do meniño se produce con máis frecuencia. A produción de prolactina en resposta á succión é importante para manter a amenorrea lactacional. Como media, nas mulleres que están alimentando aos seus fillos totalmente dando o peito con succións frecuentes obsérvase unha reaparición da menstruación catorce meses e medio despois do parto. Hai un amplo rango de respostas entre as mulleres que están dando de mamar; a algunhas vólvelles a menstruación aos dous meses e outras permanecen no estado amenorreico durante 42 meses despois do parto.
A lúa e a menstruación
A palabra menstruación está etimoloxicamente relacionada con lúa, concretamente coa palabra latina mensis (mes), que á súa vez está relacionada co termo grego mene (lúa).
Algúns autores cren que as mulleres nas sociedades tradicionais doutras épocas históricas nas que non había iluminación artificial nocturna ovulaban coa lúa chea e menstruaban coa lúa nova, e mesmo algúns autores documentan os controvertidos intentos de utilizar esa posible asociación coas fases da lúa para mellorar un "método de calendario" para regular a concepción.
Publicáronse algúns estudos en humanos e outros animais que atoparon que a luz artificial nocturna inflúe no ciclo menstrual dos humanos e no ciclo estral dos ratos (os ciclos son máis regulares en ausencia de luz artificial nocturna). Suxeriuse tamén que a exposición á luz pola mañá favorece que os ciclos sexan máis regulares. Un autor mesmo suxeriu que a sensibilidade dos ciclos das mulleres á iluminación artificial nocturna está causada por deficiencias nutricionais en certas vitaminas e minerais.
Por outra parte, en relación coas fases da lúa, aínda que se publicaron algúns estudos que mostraban unha correlación entre o ciclo menstrual das mulleres e as fases do ciclo lunar, unha metaanálise de todos os estudos realizados desde 1996 non mostrou que houbese ningunha correlación. Fixéronse tamén estudos sobre o pobo africano dogon, que en xeral non utiliza luz eléctrica e pasa a maioría das noites ao aire libre, para ver se, sen a interferencia da luz eléctrica, a lúa influía nos seus ciclos menstruais, pero non se observou que houbese neles ningunha correlación entre as fases da lúa e o seu ciclo menstrual.
Habitabilidade planetaria
200px|miniatura|Comprender a habitabilidade planetaria é, en parte, extrapolar as condicións terrestres, xa que a [[Terra é o único planeta coñecido que contén vida.]] A habitabilidade planetaria é unha medida do potencial que ten un corpo astronómico de sustentar vida. Pódese aplicar tanto ós planetas coma ós satélites naturais dos planetas. O único requisito absoluto para a vida é unha fonte de enerxía. Por este motivo, é interesante determinar a zona de habitabilidade de diferentes estrelas, mais a noción de habitabilidade planetaria implica o cumprimento de moitos outros criterios xeofísicos, xeoquímicos e astrofísicos para que un corpo astronómico sexa quen de sustentar vida.
Como se descoñece a existencia de vida extraterrestre, a habitabilidade planetaria é, en gran parte, unha extrapolación das condicións da Terra e as características do Sol e do Sistema Solar que semellan favorables para a aparición da vida. É de interese particular o conxunto de factores que favoreceron o xurdimento na Terra de animais pluricelulares e non só organismos unicelulares. A investigación e a teoría sobre este tema son compoñentes da ciencia planetaria e a disciplina emerxente da astrobioloxía.
A idea de que outros planetas poidan aloxar vida é moi antiga, aínda que historicamente estivo enmarcada tanto dentro da filosofía como dentro das ciencias físicas. A finais do século XX vivíronse dous grandes avances nesta materia. Para comezar, a exploración robótica e a observación doutros planetas e satélites naturais do Sistema Solar subministraron información esencial para definir os criterios de habitabilidade e permitiron establecer comparanzas xeofísicas substanciais entre a Terra e outros corpos. O descubrimento de planetas extrasolares —que comezou en 1992 e se disparou dende entón— foi o segundo fito. Confirmou que o Sol non é único que aloxa planetas e estendeu o horizonte da investigación sobre habitabilidade alén do Sistema Solar.
Segunda división española 2004/05
A tempada 2004–05 da Segunda División de España de fútbol foi a 74ª edición desta competición. Comezou o 29 de agosto de 2004 e finalizou o 19 de xuño de 2005.
Lingua macuna
O macuna, tamén coñecido como buhagana ou wahana, é unha lingua tucana falada pobo macuna que habita en Colombia e no Brasil.
Auvernia
Auvernia ou Auverña (en francés Auvergne; en auvernés Auvernho, en occitano: Auvèrnha en feminino ou Auvèrnhe en masculino) é unha rexión do centro de Francia. Comprende catro departamentos: Puy-de-Dôme, Cantal, Alto Loira e Allier.
A raíz da reforma territorial de 2014 fusionouse coa rexión Ródano-Alpes para formar Auvernia-Ródano-Alpes.
Auvergne foi historicamente unha provincia de Francia. O seu nome deriva de Averni, o nome dunha tribo gala que antigamente ocupou a rexión. En 1790, a provincia histórica foi dividida nos catro departamentos actuais. A súa capital é Clermont-Ferrand.
Historia
miniatura|esquerda|160px|Estatua adicada a [[Vercinxetórix]] Auvernia debe o seu nome ao pobo galo Arverno do cal Vercinxetórix era o seu rei cando se produciu a invasión romana. Un dos fitos históricos de Auvernia corresponde ao sitio de Gergovia no que o xefe arverno derrotou a Xulio César no ano 52 a.C.. No século V Sidonio Apolinar, nobre da zona, xa menciona a Auvernia de finais da Antigüidade.
No século VII, Auvernia foi motivo de disputa entre os francos e os aquitanos. Conquistada polos carolinxios pertenceu, durante un tempo, ao reino de Aquitania. Os condes de Auvernia, os Guilhemides, foron conseguindo aos poucos a súa autonomía.
O Vinquiño
O Vinquiño pode referirse a dous lugares de Sanxenxo:
Auvernia
Historia
No século X, Auvernia protagonizou a rivalidade dos condes de Tolosa e de Poitiers, e na Idade Media, foi o Condado de Auvernia, título creado cara ao século IX, e moito máis tarde, en 1155, apareceu o condado espiscopal de Clermont-Ferrand. Outro condado sería lexitimado en 1302 converténdose no Delfinado de Auvernia.
Co tempo Auvernia foi integrándose aos patrimonios de Afonso de Poitiers, (1241-1271) e Xoán de Berry (1360-1416). Durante a Guerra dos Cen Anos, a rexión soportou numerosas incursións e devastacións, entre elas por exemplo a revolución dos Tuchins. En 1424, pasou á rama dos Borbón, da Casa dos Capetos e en 1531, por mor da traizón do condestable Carlos III de Borbón, foi herdada por Catarina de Médici, antes de pertencer aos dominios reais.
En 1790, a provincia histórica desapareceu como entidade administrativa. Máis tarde, a partir da Cuarta República Francesa, Francia crea novas estruturas intermediarias diferenciando as rexións departamentais das nacionais, estas entidades serán oficiais, nas rexións, a partir de 1972.
A rexión administrativa de Auvernia, moi diferente da antiga provincia, quedou constituída nos actuais catro departamentos:
Allier corresponde máis ou menos á provincia histórica do Borbonés, o Alto Loira inclúe Velay que pertencía á antiga provincia de Languedoc. A rexión recupera, tamén, unha parte das terras do Lyonnais. Por último destacar que durante a segunda guerra mundial, Vichy foi sede do goberno do Estado francés.
Xeografía
miniatura|262px|O meandro de Queuille A rexión administrativa de Auvernia comprende catro departamentos, mentres que a Auvernia histórica corresponde, pouco máis ou menos, a unha zona que comprende os departamentos de Cantal, Puy-de-Dôme e unha pequena parte do departamento do Alto Loira e do sur de Allier.
A cidade máis importante de Auvernia é Clermont-Ferrand, con máis de 400.000 habitantes, case un terzo da poboación rexional. Clermont Ferrand está considerada como a capital de todo o Macizo Central. A proposta dunha fusión das rexións de Auvernia e Lemosín foi exposta por Valéry Giscard d'Estaing antes das eleccións rexionais do 2004 (idea que non foi ben acollida polos habitantes de Lemosín). Con todo, a influencia de Clermont-Ferrand é pouco perceptible no Alto Loira, cuxa economía depende máis de Saint-Étienne e a rexión do Ródano-Alpes, mentres que o sur do Macizo Central inclínase cara a outras rexións.
Case toda a rexión de Auvernia forma parte do Macizo Central, macizo herciniano, de finais da era primaria que ocupa, aproximadamente, unha sexta parte da superficie total de Francia. É unha peniplanicie cruzada por profundos vales. Na era terciaria ou cuaternaria, sucedéronse varios episodios volcánicos. Os volcáns máis recentes teñen uns 8.000 anos, e forman un conxunto chamado Chaîne des Puys. O norte da rexión de Allier está conformado por outeiros. O punto máis elevado de Auvernia, situado no Pico de Sancy, no macizo dos Montes Doure, alcanza os 1.886 m.
Rexión esencialmente montañosa, atópase na diverxencia dos eixos de comunicación históricos de Francia, como os do corredor do Ródano ou do litoral atlántico, que deixan illada á rexión auvernesa. Este illamento aínda persiste a pesar da vontade demostrada polas institucións de impulsar a realización dunhas infraestruturas de comunicación que atravesarían a rexión permitindo o seu acceso cara ao exterior. Esta situación de illamento non resulta favorable para o desenvolvemento económico e urbano e foi un dos factores que contribuíu ao estancamento e regresión demográfica da rexión. Por este motivo, identifícase a Auvernia, dende que terminou a guerra, como a parte central do que se deu en chamar a diagonale du vide.
Transportes
A construción, aínda sen terminar, das principais vías de comunicación norte-sur e este-oeste (autovías A71, A75, A77, A85, e A89), deron o primeiro paso para a saída do tradicional illamento da rexión. Así mesmo a electrificación e mellora da liña SNCF París-Clermont, e a posta en marcha do servizo Téoz en setembro de 2003, facilitou que, en tres horas, poida facerse o percorrido de Clermont á capital gala.
Economía
Dada a súa situación de illamento, a rexión tivo un desenvolvemento industrial e económico relativamente limitado, aínda que conta con algunhas industrias importantes.
Industria
miniatura|Montluçon, cidade sede da compañía [[Dunlop]] miniatura|[[Vichy]] miniatura|[[Clermont-Ferrand]]
Auvernia é unha rexión pouco industrial, este sector representa entre a poboación activa representa un 20% o que supón uns 110.000 empregos, máis ou menos na media estatal. A súa principal industria atópase no sector do pneumático, representado por Michelin, líder mundial neste sector, cuxa sede social e histórica está situada en Clermont-Ferrand, e pola sociedade Dunlop implantada en Montluçon. A parte disto existe unha gran variedade de pequenas industrias diseminadas pola rexión, especialmente establecidas no Alto Loira e no Puy-de-Dôme. A industria da agro-alimentación conta cuns 12.000 asalariados.
No norte de Allier atópase o bosque de Tronçais (10.400 ha) que é, realmente, unha curiosidade turística. É un gran monte de carballos, creado na época de Colbert para as necesidades da mariña e que, actualmente, proporciona a madeira necesaria para a fabricación dos toneis utilizados para a contención do cru.
Turismo
Auvernia conta con abundantes mananciais ricos en sales minerais, estando moitas destas augas comercializadas. A máis coñecida é a Auga de Volvic, que basea a súa estratexia publicitaria no patrimonio xeolóxico da rexión.
A estación termal de La Bourboule, situada no Puy-de-Dôme, fundada en 1875 despois do descubrimento das augas termais, foi un centro turístico moi importante, especialmente ao redor de 1900 cando, máis de 10.000 persoas acudían cada ano a tomar as augas porén, aínda que hoxe segue en funcionamento non ten tanta afluencia. A cidade de Vichy tamén se desenvolveu ao redor das súas augas termais.
Cómpre destacar demais o turismo verde, que está a adquirir un grande auxe en toda a rexión, especialmente na zona do Parque Natural dos Nolcáns de Auvernia. A raíz disto no ano 2002 foi inaugurado Vulcania, un parque de atraccións centrado no vulcanismo. Así mesmo conta con moitas estacións de esquí, adicadas sobre todo ao esquí de fondo.
Agricultura
Con 14.000 empregos, a agricultura representa o 8,5% dos empregos rexionais, o dobre que a media do estado francés. Na súa parte montañosa, Auvernia caracterízase por ser especialmente unha rexión de cría de gando orientada cara á produción láctea, sendo berce das razas bovinas salers e aubrac.
Distínguese pola súa produción de queixos con denominación de orixe (AOC) con seis especialidades: o Bleu d'Auvergne, o Cantal Entre-deux, o Cantal Jeune, o Fourme d'Ambert, o Salers e o Saint-Nectaire. Con 50.000 toneladas, produce a cuarta parte da totalidade francesa dos queixos con esta denominación. Fabrica, así mesmo, o queixo Roquefort e o Bleu des Causses.
Outro actividades destacables spn o cultivo de lentellas verdes do Puy sobre as planicies de Velay e o Alto Loira, a cria de gando de Allier orientada especialmente á produción de carne. Tamén os cereais (trigo, millo ou cebada), oleaxinosos (colza, girasol) e remolacha azucreira nas partes baixas de Allier e Limagne ou as fábricas de azucre de Clermont-Ferrand.
miniatura|centro|400px|Catro queixos AOC de Auvernia : Cantal, Bleu d'Auvergne, fourme d'Ambert e Saint-nectaire
Demografía
Auvernia, con 1 335 938 habitantes e unha densidade de poboación de 51 hab/km2 ocupa o posto número 22 de 26 na clasificación estatal, o que o fai unha rexión moi pouco poboada. Isto é debido á xeografía da rexión, que é de relevo montañoso o que limitou o desenvolvemento das cidades, ademais de sufrir o grande éxodo rural que, dende o século XIX, foise producindo no campo. A cuarta parte da poboación da rexión atópase concentrada na súa capital, Clermont-Ferrand.
Cultura
miniatura|Briude, Auvernia miniatura|Lo Puèi de Velai, Velai miniatura|Allier, Borbonés miniatura|Sinal do [[Camiño de Santiago con símbolos occitanios]]
Linguas
A Auvernia ten dúas linguas autóctonas o occitano, falado en case toda a rexión e o francés na metade norte do Borbonés (departamento de Allier) cara a Moulins. O termo algunhas veces acuñado de linguaxe borbonés é ambiguo xa que designa de igual modo tanto aos que falan occitano como aos que falan o francés do Borbonés.
No ano 2006 foi levada a cabo unha enquisa que demostrou que, tanto para unha lingua como para a outra o termo máis utilizado para definilas era o de patois (78% da poboación), xunto coas definicións máis rexionais (auvernés, borbonés, vellave). No entanto, consérvase un certo grao de identidade cultural xa que o termo borbonés era preferido por un 5% e lingua de oc ou occitano por un 12% da poboación. A lingua rexional segue sendo a lingua maiormente utilizada na rexión:
Desgraciadamente a gran maioría da poboación que comprende ou fala normalmente estas linguas, non sabe lelas e moito menos escribilas.
A transmisión da linguaxe practícase, xeralmente, no ámbito familiar e pouco ou case nada no ámbito escolar. A este respecto o Estado xoga un papel preponderante xa que, o 40% da poboación laméntase por non ensinar aos seus fillos o idioma materno. A porcentaxe é maior entre as xeracións seguintes (58% con menos de 35 anos). Advírtese, entre a poboación, o desexo de aprendelo, especialmente entre aqueles que teñen menos de 35 anos (23%).
A petición de que estas linguas sexan impartidas nas escolas é máis pronunciada nos departamentos do Alto Loira (53%), Puy-de-Dôme (51%) e Cantal (74%). O interese de que os seus fillos aprendan esta linguaxe é maioritario 41% e 58% entre os menores de 35 anos. O 71% da poboación decláranse favorables ao mantemento e desenvolvemento da lingua e a cultura rexional que segue sendo preponderante entre os menores de 35 anos (76%).
Música
Auvernia conta cunha gran cultura musical, especialmente no que concirne á música adicada á danza popular. Posta de moda novamente nos anos 1970, co novo rexurdir da música folk, a música tradicional oral foi recuperada e gravada para a súa conservación e divulgación.
Siri Hustvedt
right|miniatura|Hustvedt en 2014. Siri Hustvedt, nada en Northfield (Minnesota) o 19 de febreiro de 1955, é unha novelista, ensaísta e poeta estadounidense. Actualmente reside en Brooklyn (Nova York).
Entre as súas obras que acadaron unha mellores vendas internacionais figuran What I Loved e O verán sen homes, única das súas obras traducidas ao galego. Textos seus foron traducidos a preto de trintena de linguas.
Recoñecementos
En 2019, recibiu o Premio Princesa de Asturias de Letras,. por toda unha obra sustentada no feminismo, arte e ciencia.
Vampeta
Marcos André Batista dos Santos, coñecido como Vampeta, nado en Nazáre das Farinhas, Baía, o 10 de marzo de 1974, é un exfutbolista brasileiro, que xogaba como centrocampista. Foi campión do mundo coa selección brasileira, coa que disputou un total de 39 partidos entre 1998 e 2002. Na Copa do Mundo de 2010 foi comentarista da TV Bandeirantes.
The Impossible
The Impossible (en castelán: Lo imposible; en galego: O imposible) é un filme español de suspense dramático. Está dirixido por Juan Antonio Bayona, producido por Apaches Entertainment e Telecinco Cinema e protagonizado por Naomi Watts, Ewan McGregor, Tom Holland e Samuel Joslin. A película nace a partir dunha historia real onde se recrea a experiencia dunha familia española no tsunami que devastou a costa do Sueste Asiático en 2004 e que causou a morte de centos de miles de persoas.
Pobo missouria
Os missouria ou missouri (na súa propia lingua niúachi ou niutachi) son un pobo indíxena orixinario da rexión dos Grandes Lagos antes do contacto cos europeos. A tribo pertence á póla chiwere das linguas síux xunto cos pobos iowa e otoe.
Historicamente, a tribo vivía en grupos preto da boca do Gran Río e a súa confluencia co río Missouri. Dende a deportación masiva dos indios, viven principalmente en Oklahoma. Están recoñecidos federalmente como a Tribo de Indios Otoe-Missouria, con base en Red Rock, Oklahoma.
A Costa, Caroi, Cerdedo-Cotobade
A Costa é un lugar da parroquia de Caroi, no concello pontevedrés de Cerdedo-Cotobade. Segundo o IGE en 2016 tiña 5 habitantes (dous homes e tres mulleres), un menos ca en 2006.
Ao igual ca outros lugares co mesmo topónimo, debe o seu nome a estar situado ao pé dun outeiro.
Servette FC
O Servette FC, é un club de fútbol da cidade suíza de Xenebra. Fundouse en 1890 como o "Football Club de la Servette" (sendo a Servette o barrio da cidade xenebrina onde o conxunto granate disputaba os seus partidos), é o segundo club máis laureado do fútbol helvético.
Actualmente disputa os seus encontros no Stade de Genève desde o 2003, ano no que abandonou o seu vello e histórico Stade des Charmilles, no mencionado barrio da Servette, para trasladarse a este novo estadio construído con motivo da celebración, no verán de 2008, da Eurocopa.
O conxunto granate compite nestes momentos na segunda división do fútbol suízo, a Challenge League, tras caer na bancarrota no ano 2004 e retomar a competición na 1ère Ligue, liga de afeccionados.
Pleven
Pleven (en búlgaro:Плевен, pronunciado:[ˈplɛvɛn]) é a sétima cidade en poboación de Bulgaria. Está localizada na parte norte do país, e é o centro administrativo da Provincia de Pleven, así coma da municipalidade de Pleven.
É coñecida internacionalmente polo Cerco de Pleven (ou cerco de Plevna, que é como se coñecía na antigüidade á vila) en 1877. Na actualidade constitúe o motor económico do nordeste e norte búlgaro, sendo a terceira cidade en poboación do norte do país, despois de Varna e Rousse.
Krzysztof Penderecki
Krzysztof Eugeniusz Penderecki, nado en Dębica (Polonia) o 23 de novembro de 1933 e finado en Cracovia o 29 de marzo de 2020, foi un compositor e director de orquestra polonés. The Guardian nomeouno o mellor compositor vivo de Polonia, e foi considerado un dos mellores compositores contemporáneos dende a creación de Strophen en 1959, gañando prestixio na década de 1960 ao incorporar ás súas obras novas técnicas relacionadas principalmente coa textura e a notación, evolucionando posteriormente a unha linguaxe máis neorromántica. Entre as súas obras máis coñecidas destacan Tren ofiarom Hiroszimy, Passio et mors Domini nostri Jesu Christi secundum Lucam, Polskie Requiem, Anaklasis, catro óperas, oito sinfonías e outras pezas orquestrais, varios concertos para instrumentos solistas, obras para coro de textos principalmente relixiosos, así como numerosas obras de cámara e instrumentais. Coa súa estrutura e dramaturxia distintiva, así como a súa mensaxe profundamente humanista, a súa música é apreciada por unha ampla audiencia. Ao longo da súa carreira recibiu numerosos premios e recoñecementos de prestixio, tales como o Premio Príncipe de Asturias das Artes en 2001.
1933-58: primeiros anos
Esta "hibridación" cultural tería un impacto decisivo na súa personalidade como compositor, e no xeito no que definiría a súa relixiosidade, así coma a súa identidade filosófica e artística.
Penderecki foi o máis pequeno de sete irmáns; súa irmá, Barbara, que casou cun enxeñeiro de minas, e seu irmán máis vello, Janusz, estudou dereito e medicina na época na que el naceu. Seu pai Tadeusz era violinista afeccionado e tamén tocaba o piano, polo que Penderecki tivo un contacto próximo e regular coa música dende moi novo, aínda que mostrou outros moitos talentos, especialmente para o debuxo, mentres que seu avó o introduciu no mundo da natureza (especialmente das árbores), a literatura, a relixión, e deulle exemplo da actividade social-patriótica. En 1939, co estoupido da segunda guerra mundial, a familia de Penderecki trasladouse dende o seu apartamento cando o Ministerio de Alimentación comezou a operar alí. A familia viviu nunha casa pertencente a un grupo de xudeus poloneses desaloxados. 250px|miniatura|esquerda|A Akademia Muzyczna w Krakowie, onde Penderecki estudou e posteriormente impartiu clase. Durante a ocupación alemá a vida musical de Polonia interrompeuse. Non foi ata despois da Segunda Guerra Mundial cando os músicos poloneses crearon unha rede de escolas de música, conservatorios, orquestras de radio e revistas. Neste contexto, Penderecki comezou a asistir á escola secundaria en 1946, e a estudar violín con Stanisław Darłak, director da banda militar de Dębica que organizou unha orquestra para a sociedade musical local despois da Guerra, sendo nesta época cando Penderecki desenvolveu o seu interese pola música. Tras graduarse na escola secundaria en 1950, Penderecki trasladouse a Cracovia en 1951, onde asistiu á Universidade Iaguelónica e cursou filosofía, historia e historia da literatura. Estudou violín con Stanisław Tawroszewicz e teoría da música con Franciszek Skołyszewski, con quen descubriría a súa verdadeira vocación, e quen descubriu a un compositor no seu novo discípulo. O ensino musical na Polonia comunista estaba dominado polo chamado realismo socialista, que dominou a creación artística do país entre 1947 e 1954, se ben en Polonia foi menos pronunciado que noutros réximes comunistas, o que permitiu que despois da morte de Stalin en 1953 se producira unha progresiva apertura que propiciou a creación en Varsovia do Festival Internacional de Outono de Música Contemporánea, que viu nacer na súa primeira edición de 1956 unha xeración de músicos locais adicados á música de vangarda, creando o que se coñecería fóra do país coma a "Escola polonesa".
Aos 18 anos Penderecki entrou na Akademia Muzyczna w Krakowie (Academia de Música de Cracovia) e en 1954, e unha vez que finalizou os seus estudos de violín no seu primeiro ano, centrouse por completo na composición. O profesor principal de Penderecki na academia polonesa foi Artur Malawski, un compositor coñecido polas súas obras corais e orquestrais, así coma música de cámara e cancións, se ben continuou as súas clases con Skołyszewski. Despois da morte de Malawski en 1957, Penderecki tomou máis leccións con Stanisław Wiechowicz, un compositor coñecido principalmente polas súas composicións corais. Nesa época, o derrocamento do stalinismo en Polonia levantou a estrita censura cultural e abriu as portas a unha onda de creatividade. Neste contexto, o Penderecki non compartiu os puntos de vista estéticos do seu mestre, desenvolvendo independentemente os seus intereses e uniuse aos círculos de novos compositores que definiron o carácter da nova música de Polonia.
1958-'70: Primeiras composicións
Ao graduarse na Academia de Música de Cracovia en 1958, Penderecki ocupou un posto como profesor na Academia, onde exerceu durante uns anos e da cal sería director en 1972. As súas primeiras obras amosan a influencia de Anton Webern e Pierre Boulez, así como de Igor Stravinskii. Foi a xeración de Penderecki e Henryk Górecki (1933-2010), xunto con Bogusław Schaeffer (1929-) ou Włodzimierz Kotonski, a que revolucionou a música polonesa coa adopción da música serial e aleatoria, movementos que abandonarían na década seguinte para adoptar un estilo comprometido coas texturas e o timbre orquestral que se denominaría "sonorismo".
250px|miniatura|A catedral de Münster viu a estrea da Paixón segundo San Lucas de Penderecki en 1966. O recoñecemento internacional de Penderecki chegou en 1959 no Warszawska Jesień (Outono de Varsovia) coa estrea da obra Strophen, unha das tres obras coas que gañou o primeiro premio do II Concurso Nacional de Novos Compositores, as outras dúas foron Psalms of David, e Emanations. Coa estrea de Anaklasis, escrita para 42 instrumentos no Donaueschingen Festival en 1960, Penderecki fíxose un sitio na vangarda internacional. Mais a obra que realmente atraeu a atención internacional foi a súa composición de 1960 Tren ofiarom Hiroszimy (orixinalmente titulada 8' 37", mais posteriormente decidiu adicarlla ás vítimas do bombardeo de Hiroshima), escrita para 52 instrumentos de corda na que fai uso de técnicas instrumentais estendidas e presenta moitas novas texturas, cun grande uso dos clústers, e que se converteu nunha das súas composicións máis coñecidas e que foi premiada pola UNESCO. Seguiulle Fluorescences ao ano seguinte; nela incrementa a densidade orquestral con máis vento e metais, e unha enorme sección de percusión de 32 instrumentos para seis músicos que inclúen un güiro mexicano, máquinas de escribir, gongs e outros instrumentos pouco habituais. A obra foi composta para o Donaueschinger Musiktage de música contemporánea en 1962, e a súa interpretación foi vista como provocativa e polémica. Mesmo a partitura semellaba revolucionaria; a forma de notación gráfica que Penderecki desenvolvera evitou a aparencia familiar das notas no pentagrama, representando no seu lugar a música como sons morfolóxicos.
Penderecki foi pronto recoñecido por institucións musicais de fóra de Polonia que comezaron a encomendarlle encargos que lle darían unha estabilidade económica. Foi nesta época cando concluíu as súas exploracións de vangarda e gañaría reputación entre un público máis amplo coa estrea de Passio et mors Domini nostri Jesu Christi secundum Lucam na catedral de Münster (Alemaña) en 1966, a primeira grande obra da súa carreira, que fora encargada pola WDR Sinfonieorchester Köln para conmemorar o 700 aniversario da catedral alemá e que supuxo un punto de inflexión na súa carreira, converténdose no artista máis aclamado dende Igor Stravinskii. Porén, Passio secundum Lucam supuxo a crítica dos que o consideraron unha traizón á vangarda. A partir deste momento Penderecki aventuraríase na esfera sacra con obras coma Dies irae (tamén chamada Oratorio Auschwitz e composta en 1967), Utrenja (1971) e Polskie Requiem (versión definitiva de 2005), o seu Credo (1998), ou a Missa brevis (2012).
As súas intencións nesta época estaban influenciadas por Cage: "O único que me interesa é a liberación do son máis alá de toda a tradición." Esta preocupación no son culminou en De Natura Sonoris I, que insta frecuentemente á orquestra a empregar técnicas non estándar para producir son e cores orixinais. En 1971 compuxo unha secuela, De Natura Sonoris II: coa súa orquestra máis limitada, incorpora máis elementos dos posrománticos que na súa predecesora. Esta anuncia a renuncia de Penderecki coa vangarda a mediados dos anos '70, aínda que ambas as pezas contan con dramáticos glissandi, densos clústers, e un uso dos harmónicos e instrumentos pouco habituais (a serra musical característica da segunda peza). Na segunda metade da década de 1960, entre 1966 e 1968, Penderecki exerceu como profesor na Volkwang Hochschule für Musik de Essen (Alemaña).
En 1968 Penderecki recibiu o Premio Estatal de primeira clase, e ese mesmo ano recibiu unha bolsa de estudos da Organización Alemá de Intercambio Académico (DAAD). Un ano despois chegaría a estrea da súa primeira ópera, Die Teufel von Loudun (Os demos de Loudun), unha ópera en alemán en tres actos sobre libreto propio que foi estreada na Hamburgische Staatsoper de Hamburgo (Alemaña) cun notable éxito que se reproduciu en moitos outros países, e que o 12 de febreiro de 2013 foi estreada de novo en Copenhague (Dinamarca nunha nova versión). A seguinte grande obra de Penderecki chegou pouco despois coa composición de Utrenja entre 1970 e 1971, e nesa mesma época compuxo outro oratorio, Kosmogonia, para as Nacións Unidas. Porén, non completou a súa Primeira Sinfonía ata 1973, que dirixiría na súa estrea na localidade inglesa de Peterborough.
Con motivo do aniversario da República Popular de Polonia foi condecorado coa Cruz de Comandante (1974) e a Cruz de Cabaleiro da Orde de Polonia Restituta (1964). Ese mesmo ano estreou en Salzburgo (Austria) o seu Magnificat, outra encarga para conmemorar o aniversario da catedral de Salzburgo, que dirixiría na súa estrea no Festival de Salzburgo.
Dende 1970
Entre 1972, o mesmo ano que foi designado reitor do Conservatorio de Cracovia, comezou a súa carreira como director, que o levou a poñerse á fronte das máis importantes orquestras do mundo, tamén entre ese mesmo ano e 1978 foi profesor na Yale School of Music. Ao ano seguinte dirixiu unha produción escénica da súa segunda ópera, Paradise Lost, no Teatro alla Scala de Milán, e deu un concerto no Vaticano por invitación do papa, o tamén polonés Xoán Paulo XX. Nesa época, o estilo de Penderecki comezou a cambiar. O Concerto para violín Nº 1 deixa en gran medida atrás os densos clústers cos que fora asociado, e no seu lugar centrouse en dous intervalos melódicos: o semitón e o trítono. Esta liña continuou coa Segunda Sinfonía, Nadal, composta en 1980, que é harmónica e melodicamente bastante sinxela. Nela fai uso frecuentemente da melodía da panxoliña Noite de Paz.
Penderecki explicou este cambio dicindo que chegara a sentir que a experimentación coa vangarda chegara demasiado lonxe das calidades expresivas, non formais da música occidental:
Penderecki conclúe que el estaba
250px|miniatura|esquerda|Penderecki en Varsovia en 1993. En 1980, Penderecki estableceuse coa súa familia nunha casa de campo na localidade polonesa de Lusławice, ao leste de Cracovia, no que se convertería no seu paraíso na terra e na que organizaría xunto coa súa muller Elżbieta festivais de música de cámara en 1980, 1983 e 1984, aos que invitaron destacados músicos e para os que encargaron obras a outros compositores. Ese mesmo ano recibiu o encargo por parte do líder do sindicato Solidarność, Lech Wałęsa, de compoñer unha obra para a inauguración dunha estatua nos estaleiros de Gdańsk para conmemorar aos que foran asasinados nas protestas contra o goberno que tiveron lugar alí en 1970. Penderecki respondeu ao encargo coa composición de Lacrimosa, que posteriormente el mesmo incluiría nunha das súas obras máis coñecidas do seu último período, o Polskie Requiem (1980-84, 1993, 2005). De novo as harmonías son ricas, aínda que hai momentos que lembran as súas obras na década de 1960. Finalmente, o 28 de setembro de 1984 estreábase o seu Requiem completo conmemorando o 40 aniversario do final da Segunda Guerra Mundial coa Radio-Sinfonieorchester Stuttgart des SWR baixo a dirección do violonchelista ruso Mstislav Rostropovich en Estocolmo (Suecia). Tres anos máis tarde, en abril de 1987 recibiu o doutoramento honorífico da Universidade de Madrid, e posteriormente o Karl-Wolf Award da Wolf-Foundation de Israel.
Nos últimos anos tendeu cara a unha concepción máis tradicional de construcións tonais, como as escoitadas no Concerto para violonchelo Nº 2 (1988) e no Credo. Penderecki dirixiu o Credo con motivo do 70 aniversario de Helmuth Rilling, o 29 de maio de 2003. En novembro de 1989, Lorin Maazel dirixiu a Segunda Sinfonía, encargada polo Goberno Francés polo bicentenario da Revolución Francesa.
En decembro de 1996 rematou a súa Sétima Sinfonía, subtitulada "Sete portas de Xerusalén", que pecharía as celebracións do trimilenario da cidade de Xerusalén, sendo estreada na mesma cidade o 9 de xaneiro de 1997; e o 4 de outubro dese mesmo ano estreaba en Moscova o Hymne an den heiligen Daniel, que fora encargado por unha canle de televisión moscovita para conmemorar o 850 aniversario da capital rusa; e posteriormente, o 18 de outubro, estreouse o Hymne an den heiligen Adalbert para conmemorar o 1.000 aniversario da cidade polonesa de Gdańsk. Poucos anos despois, o 23 de xaneiro de 2000, Penderecki recibiu o premio ao "Mellor Compositor Vivo" no Midem Classic en Cannes (Francia), e en outubro dese mesmo ano era nomeado doutor honorario da Universidade de Lucerna.