cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maserati
Anos De Tomaso-FIAT
A partir de 1990, toda a gama do Biturbo recibiu un lifting facial deseñado por Marcello Gandini, segundo as liñas do estilo de Shamal. A última versión do cupé Biturbo chamouse Racing. Foi un modelo de transición no que se probaron varias funcións que se atopan no próximo Ghibli.
Os fundamentos do nado morto Chubasco deron orixe ao Maserati Barchetta, un pequeno coche deportivo con motor central con teito descuberto deseñado por Carlo Gaino de Synthesis Design. En 1992 e 1993 celebrouse unha serie de carreiras de marca, usando a versión de carreiras da Barchetta Corsa, a Barchetta Stradale de estrada nunca se puxo en produción. Só se produciron 17 unidades do Barchetta.
Entre 1992 e 1994, todos os modelos salvo o Ghibli e o Shamal foron deixándose progresivamente.
Propiedade FIAT
thumb | Maserati Quattroporte IV
O 19 de maio de 1993, 17 anos despois de rescatalo da liquidación, Alejandro De Tomaso vendeu a súa participación do 51% en Maserati a FIAT, que se converteu no único propietario.
En 1994, o envellecido Quattroporte III / Royale foi substituído polo Quattroporte IV, que finalmente estaba baseado nos fundamentos do Biturbo. Estilizado por Marcello Gandini, inicialmente estaba dispoñible cun motor V6 compartido co Ghibli II. Unha variante V8 máis potente púxose a disposición en 1996 e introduciuse o distintivo "Seicilindri" e "Ottocilindri" (seis e oito cilindros en italiano) para distinguir entre os dous modelos. O motor do modelo V8 era un desenvolvemento do V8 do Shamal.
Máis de dúas décadas despois do malogrado Chrysler TC de Maserati durante a breve participación de Chrysler en Maserati, as dúas empresas volveron interconectarse cando FIAT adquiriu o control maioritario de Chrysler en 2011 como resultado da bancarrota de Chrysler.
Ferrari
En xullo de 1997, FIAT vendeu unha participación do 50% na compañía ao antigo rival de Maserati Ferrari (o propio Ferrari é propiedade de FIAT). En 1999, Ferrari tomou o control total, facendo de Maserati a súa división de luxo. Construíuse unha nova fábrica que substituíu ás instalacións da era dos anos 40.
Os pasos adoptados pola nova empresa matriz resultaron na mellora do "Quattroporte Evoluzione" que se presentou no marzo de 1998 no Salón do Automóbil de Xenebra.
En 1998, comezou un novo capítulo na historia de Maserati cando a compañía presentou o 3200 GT. Este cupé de dúas portas está alimentado por un V8 turboalimentado de 3,2 L derivado do motor Shamal, que ten unha potencia de.
As últimas ligazóns coa era de Tomaso cortáronse no 2002, cando o 3200 GT substituíuse polo Maserati Coupé e o Spyder, evolucionou a partir do 3200, estes coches usaban un V8 de 4,2 litros completamente novo, aspiración atmosférica, cárter seco cunha caixa de cambios transeixo. Á súa vez Cupé e Spyder foron substituídos polos GranTurismo e GranCabrio.
Mentres tanto, amosáronse ao público dous novos modelos, o MC12 superdeportivo de estrada e exitoso GT racer cun chasis e motor derivados do Ferrari Enzo e o novo [ [Maserati Quattroporte # Quattroporte V (M139, 2003–2012) | Quattroporte]], unha berlina de luxo con motor V8 de 4,2 litros do Gran Turismo. Hoxe en día, Maserati volveu á actividade e vende exitosamente automóbiles a nivel global. En 2001, Ferrari decidiu cambiar todas as antigas ferramentas e instalou dispositivos de alta tecnoloxía na fábrica de Módena.
thumb|O MC12 marcou o regreso de Maserati ás carreiras despois dun longo parón
Desde principios de 2002, Maserati entrou de novo no mercado dos Estados Unidos, que se converteu rapidamente no seu maior mercado mundial. A compañía tamén entrou de novo no campo de carreiras co seu Trofeo e, en decembro de 2003, o MC12 (anteriormente coñecido como MCC), que desenvolveuse segundo a normativa GT da FIA e desde entón competiu con grande éxito no campionato mundial da FIA ​​GT, gañando o campionato por equipos tres veces consecutivas do 2005 ao 2007. O MC12 tamén se disputou varios campionatos nacionais de GT, así como na serie americana Le Mans. O MC12 está baseado no coche deportivo Ferrari Enzo Vendéronse 50 modelos homologados para estrada (roadsters e cupés).
O grupo Maserati e Alfa Romeo no grupo FIAT
thumb | distintivo "Tridente" de Maserati
O grupo Maserati e Alfa Romeo, baixo o Grupo Fiat, comezou no 2005, cando Maserati se separou de Ferrari e asociouse con Alfa Romeo. O 9 de xuño de 2005, o Maserati 20.000, un Quattroporte V, saíu de fábrica. No segundo trimestre de 2007, Maserati obtivo beneficios por primeira vez en 17 anos baixo a propiedade de FIAT.
O 22 de xaneiro de 2010, FIAT anunciou que creara un novo grupo de asociación/marcas para Alfa Romeo, Maserati e Abarth. O grupo estaba dirixido por Harald J. Wester, o actual CEO de Maserati. Sergio Marchionne afirmou que "o propósito de unir ás marcas Alfa Romeo, Maserati e Abarth baixo o mesmo liderado é enfatizar e aproveitar o valor das calidades compartidas das tres marcas en canto ás súas características deportivas e de rendemento." Abarth permaneceu baixo o liderado de Wester ata 2013, deixando a Maserati e Alfa Romeo no grupo de marcas, liderado por Wester. Aínda que Maserati e Alfa Romeo forman parte dun grupo de marcas, Alfa Romeo estrutúrase baixo FCA Italy SpA, que por si mesma está estruturada baixo FCA, mentres que Maserati estrutúrase unicamente baixo FCA. Ademais, nunha entrevista con Wester en 2015, aclarou que o seu "papel en Maserati é diferente ao de Alfa Romeo xa que este último está mellor integrado no grupo FIAT" e que "o novo coche Alfa non compartirá ningunha peza co modelo Maserati actual. Non estou a planear ningunha fusión técnica destas dúas marcas."
En 2013, Maserati iniciou a súa expansión co Quattroporte VI, que deseñouse para competir mellor co Mercedes-Benz S-Class. A continuación seguiu a presentación do Ghibli, previsto para competir contra o Mercedes-Benz Clase E e o BMW Serie 5. O 6 de maio de 2014, Maserati confirmou a produción do SUV Levante e do  Alfieri (anteriormente un coche deportivo de concepto 2 + 2 que recibiu o nome de Alfieri Maserati). O Alfieri aínda non iniciou a produción. Neste evento, revelouse que 2014 será o último ano de produción dos GranTurismo e GranTurismo Convertible, aínda que a produción do GranTurismo estendeuse ata 2016, aínda que se presentou un GranTurismo facelift en 2018. O modelo finalmente eliminouse en novembro de 2019.
thumb| A liña Maserati 2014, como se mostra no 100 aniversario de [[AutoWorld (museo) | Autoworld Brussels De esquerda a dereita: Maserati GranCabrio Sport, Maserati Ghibli III e Maserati Quattroporte VI]]
As vendas de Maserati en 2013 foron de 15.400 unidades, o que supera en algo máis de 6.000 unidades en todo o mundo en 2012 (2013 incluíu a presentación dos novos Quattroporte e Ghibli cara a finais de ano e, polo tanto, o primeiro ano en representar plenamente as vendas incluídos estes modelos é 2014). En maio de 2014, Maserati vendeu un récord de máis de 3.000 coches en todo o mundo, o que fixo que aumentasen a produción de Ghibli e Quattroporte. Durante ese mesmo mes nos Estados Unidos, Maserati vendeu 1.114 vehículos, o que supón un aumento do 406,19% respecto ao mesmo mes do ano anterior nos Estados Unidos. O mellor mes de vendas de Maserati nos Estados Unidos foi setembro de 2014, con 1.318 unidades vendidas. O mes en 2014, onde o aumento das vendas do mesmo mes do ano anterior foi o máis alto foi maio, cun aumento do volume do 406,19%. O obxectivo de vendas para 2018 foi de 75.000 unidades en todo o mundo.
2014 marcou un récord histórico de 13.411 unidades totais vendidas en Norteamérica durante o ano, un aumento do 169% respecto ao 2013, co ano de vendas máis elevado de Maserati North America, Inc. En todo o mundo, en 2014 Maserati vendeu uns 36.500 coches, un incremento do 136% con respecto a 2013. Harald J. Wester afirmou que Maserati non superaría as 70.000 vendas ao ano e que Maserati mantería a súa posición actual no mercado máis alto de automóbiles deportivos de luxo, en lugar de expandirse a un mercado inferior e facer vehículos máis pequenos e menos custosos que os Ghibli e o Levante (como os similares ao Audi Q5 e Mercedes-Benz Clase C) ,como outras marcas FCA, concretamente Alfa Romeo, están neses espazos de mercado
Desde 2009, Marco Tencone foi o principal deseñador de Maserati, aínda que, a finais de 2015, anunciouse que permanecía en postos executivos só en Lancia e FIAT.
Fórmula Un
Maserati participou na Fórmula Un durante os anos 1940 e 1950. O seu programa de traballo na Fórmula 1 foi amplamente exitoso, proporcionando un puñado de vitorias en Grandes Premios e un título mundial de Juan Manuel Fangio. Maserati deseñou tres coches de Fórmula Un: o Maserati 4CLT, o Maserati A6GCM e o Maserati 250F, e o pre-Segunda Guerra Mundial Maserati 4CL tamén foi utilizado con certo éxito. Con todo, debido ás dificultades financeiras a finais de 1950 o equipo tivo que retirarse da Fórmula Un a pesar de que o 250F aínda tiña éxito. Privados, como Fangio, continuaron utilizando o 250F ata 1960.
Comezos na Fórmula Un
O Maserati 4CLT de 1948 foi un dos primeiros coches construídos coa normativa da Fórmula Un, introducida en 1946, e foi desenvolvido a partir do Maserati 4CL voiturette de 1938. O deseño anterior era aínda competitivo a pesar da interrupción da segunda guerra mundial e participou en carreiras de Fórmula Un cando as carreiras reiniciaronse logo da guerra. O seu éxito animou a Maserati para desenvolver o deseño do coche e estas melloras foron reunidas no 4CLT.
Víctor Manuel López Quijada
Víctor Manuel López Quijada, nado en Ribadavia en 1928 e finado en Madrid o 30 de novembro de 2021, foi un político galego.
Traxectoria
Foi profesor do ciclo de Matemáticas do Instituto Laboral de Ribadavia. Empregado na Caixa de Aforros Provincial de Ourense, foi fundador e directivo da Cooperativa Vitivinícola do Ribeiro. Foi nomeado alcalde de Ribadavia en xullo de 1970, permanecendo no cargo até 1975. Afeccionado á fotografía, foi presidente da Agrupación Artístico-Fotográfica de Ribadavia.
Finou en Madrid o 30 de novembro de 2021.
Joaquín Robla Díez
Joaquín Robla Díez, nado en Santovenia de San Marcos (concello de Soto y Amío, León) en 1911 e finado en Madrid en 1980, foi un político español.
Traxectoria
Licenciado en Filosofía e Letras. Director da Banca Nogueira en Ribadavia. Foi nomeado alcalde de Ribadavia en febreiro de 1955, permanecendo no cargo até 1964. En 1961 foi nomeado procurador en Cortes como representante dos municipios da provincia de Ourense.
Galicia
Galicia ou Galiza  é unha nación recoñecida internacionalmente en 1933   e establecida xurídica e administrativamente dende 1978 como comunidade autónoma segundo a Constitución española co rango de nacionalidade histórica determinado no seu Estatuto de autonomía, dentro do Reino de España e a Comunidade Europea. O seu territorio está situado no extremo noroeste da Península Ibérica e linda, ao leste, coas comunidades autónomas de Asturias e Castela e León, ao oeste co océano Atlántico, ao norte co mar Cantábrico e ao sur coa República de Portugal. miniatura|Galicia en Europa. Ten como lingua propia o galego, de orixe común co portugués (ambas as dúas proveñen da lingua medieval coñecida como galego-portugués), e comparte oficialidade co castelán, que é oficial en toda España. Así mesmo, como unha das seis autonomías con dereito foral, posúe o seu Dereito civil propio.
A súa superficie é de 29 576,74 km², pola que se espallan 30 377 núcleos de poboación, a metade dos existentes en España. Estes esténdense por 3 771 parroquias, que compoñen 313 concellos, agrupados en 53 comarcas e catro provincias. Santiago de Compostela é a capital, cun estatuto especial. Forman parte do territorio unha serie de illas e illotes próximos á costa, entre os que destacan a Illa de Arousa e as illas Cíes e Ons.
Galicia posúe 2 695 645 habitantes dos que 1 297 301 son homes e 1 398 344 mulleres (datos a 1 de xaneiro de 2021). Conta cunha distribución da poboación que aglomera a meirande parte na franxa entre Ferrol e Vigo. Os núcleos urbanos con rango de cidade son sete, que segundo criterios de poboación son os seguintes: Vigo, A Coruña, Ourense, Lugo, Santiago de Compostela, Pontevedra e Ferrol.
O concello máis poboado é o de Vigo con 292 374 habitantes (datos de 2022) e o menos poboado o de Negueira de Muñiz con 228 habitantes no 2022. O concello máis extenso é o da Fonsagrada cunha superficie de 438,42 km² e o máis pequeno o de Mondariz-Balneario con 2,31 km². A Coruña é o concello con maior densidade de poboación con 6 545,18 hab./km² e Vilariño de Conso é o que ten menor densidade de poboación con 2,62 hab./km² no 2020.
Etimoloxía
miniatura|esquerda|Europa segundo Estrabón coa localización das [[Casitérides.]] Os nomes "Galiza" e "Galicia" derivan da palabra latina Gallaecia (ou Callaecia), que significaba literalmente «terra dos galaicos». Callaecia 'a terra dos Callaeci', de *kallā- «madeira» co sufixo complexo local -āik-. Posteriormente tornouse Gallicia, actual Galicia ou Galiza. Os galaicos (en latín: Gallaeci, en grego: Καλλαϊκοί) foron o pobo máis numeroso do noroeste da Península Ibérica xa antes da súa integración ao Imperio Romano no século I a. C., aínda que algúns autores consideran que en orixe o termo "galaico" era empregado para denominar unha pequena tribo ao norte do río Douro, os callaecos; sexa como for, este nome acabou por denominar todo un grupo étnico de lingua celta e culturalmente homoxéneo, situado entre o mar Cantábrico e o río Douro.
A primeira referencia histórica dos galaicos, remóntase ao ano 136 a. C., cando o xeneral romano Décimo Xunio Bruto Galaico regresa a Roma —despois da súa vitoriosa campaña bélica contra dous pobos previamente descoñecidos, lusitanos e galaicos— recibindo do propio Senado romano o título de Gallaecus ou "galaico" en honor á dura expedición militar contra estes. Tras estes primeiros contactos, o mundo grecolatino vai denominar o seu país como Gallaecia, tal e como fixeron Estrabón, Plinio e Apiano, entre outros. Será este nome Gallaecia a que irá evolucionando durante máis de trece séculos, e que acabará por adoptar as formas "Galiza" e "Galicia".
Bandeira de Galicia
miniatura|esquerda| Bandeira do antigo [[Reino de Galicia.]] Aínda que durante séculos, a antiga bandeira galega foi de fondo azul con cruces douradas, e un gran copón no centro ao xeito do escudo, a actual bandeira galega foi creada a finais do século XIX polos galeguistas históricos do Rexurdimento, como insignia nacional, ondeando dende polo menos o ano 1891. Ten fondo branco e presenta unha franxa azul dende o ángulo superior esquerdo ata o inferior dereito.
Escudo de Galicia
O cáliz, figura heráldica que representa a Galicia, foi documentado por vez primeira no escudo dos reis de Galicia (roys de Galyce) do Armorial Segar de Inglaterra no ano 1282. Ten experimentado diferentes cambios ao longo do tempo, o actual escudo de Galicia é descrito no artigo número 3 da Lei de símbolos de Galicia:
Himno galego
O himno galego (Os Pinos) é o símbolo acústico máis solemne de Galicia como comunidade política. O texto son as dúas primeiras partes (catro primeiras estrofas) do poema Queixumes dos pinos de Eduardo Pondal, e a música é da autoría de Pascual Veiga. Foi estreado na Habana, Cuba, o 20 de decembro de 1907. Ademais a Antiga Marcha do Reino de Galicia é recoñecida na Lei 5/1984, do 29 de maio, de símbolos de Galicia como distintivo tradicional.
Prehistoria
miniatura|esquerda|[[Mina da Parxubeira|Dolmen de Corveira, construído entre o IV e III milenios a. C., é unha típica anta de corredor que forma parte do conxunto Sotorraño-Parxubeira-Portocoiro, Eirón, Mazaricos.]] As primeiras probas líticas de presenza humana en Galicia remóntanse a hai uns 300.000 anos, no Paleolítico inferior, durante o Plistoceno medio. Apareceron restos destes poboadores por todo o litoral, dende Ribadeo ata A Guarda. Estes restos son instrumentos líticos, que nos amosan unha industria acheuliana a base de bifaces, fendedores, triedros... feitos sobre unha base de cuarzo ou cuarcita. Coñécense dúas culturas, o Paleolítico inferior arcaico (ou "cultura dos cantos tallados") e o Paleolítico inferior clásico ou acheuliano. A técnica é máis simple na primeira delas. As industrias son simples e o número de tipos reducido.
A primeira claramente identificada, caracterízase pola súa capacidade construtora e arquitectónica, xunto co seu sentido relixioso, fundamentado no culto ós mortos como mediadores entre o home e os deuses. Este sentido relixioso abrangue a súa importancia ata a actualidade. Estaban constituídos en clans. Desa época dan testemuña milleiros de mámoas e medorras espalladas por todo o territorio.
Idade de Bronce
É nestes tempos cando se acada o desenvolvemento metalúrxico, impulsado pola riqueza mineira. Parece que debido ós cambios climáticos, varios pobos da meseta trasladáronse a Galicia, incrementando a poboación e os conflitos entre pobos. É a época de produción de diversos utensilios e xoias de ouro ou de bronce, que mesmo foron levadas máis aló dos Pireneos.
Etapa castrexa
miniatura|esquerda|[[Castro de Santa Trega.]] Floreceu na segunda metade da Idade de Ferro, resultado da fusión da cultura da Idade de Bronce e outras contribucións posteriores, coexistindo en parte coa época romana. Os celtas trouxeron novas variedades de gando, o cabalo domesticado e probablemente o centeo.
O primeiro pobo celta que invade Galicia é o dos saefes, no século XI a. C. Someterá os oestrimnios, pero este influirá no primeiro sobre todo no eido da relixión, da organización política e das relacións marítimas con Bretaña. O seu carácter eminentemente guerreiro fixo que Estrabón dixese deles que eran os máis difíciles de vencer de toda Lusitania. Cómpre dicir que a provincia romana da Gallaecia propia dos galaicos aínda non estaba constituída política e administrativamente.
Os castros son recintos fortificados de forma circular, provistos dun ou varios muros concéntricos, precedidos xeralmente do seu correspondente foso e situados, os máis deles, no cume de outeiros e montañas. Entre os castros de tipo costeiro destacan o de Fazouro, Santa Trega, Baroña e O Neixón. No interior poden mencionarse os de Castromao e Viladonga. Común a todos eles é o feito de que o ser humano se adapta ó terreo e non ó contrario.
En canto ós templos, a única construción atopada é a de Elviña. O de Meirás conserva unha necrópole. Noutros castros existían pequenas construcións en forma de caixa onde se gardaban as cinzas (cultura sorotáptica, dos campos de enterramento de furnas ou Urnenfelder como se coñecen pola súa denominación en alemán). Existen tamén outras parcialmente soterradas, cun depósito para a auga, nas que os vestixios de lume indican que debían servir para incinera-los cadáveres.
Dende finais do Megalítico aparecen inscricións sobre as rochas graníticas a ceo aberto das que se descoñece aínda a verdadeira orixe e significado (son moi coñecidas as de Campo Lameiro).
A romanización
miniatura|esquerda|[[Torre de Hércules na Coruña.]]
Os romanos someteron a Galicia para aproveita-los seus recursos mineiros. Co tempo converteríana en provincia do imperio e recoñecerían a súa personalidade chamándoa Gallaecia. Con eles, os castros perderon o seu vello valor defensivo. Trouxeron novas técnicas, novas vías de comunicación, novas formas de organiza-la propiedade e unha lingua nova, pero foron tolerantes coa cultura existente.
O cristianismo chegaría a Galicia cos romanos. Lograría o que non acadou o latín e impúxose ó arianismo dos suevos e ó paganismo prerromano. Os suevos, que mantiveron Galicia como reino independente cento setenta anos, foron progresivamente mediatizados polos visigodos. Foi na súa época na que se impuxeron definitivamente a lingua latina e o cristianismo, evolucionando o primeiro cara ao galego e mesturándose o segundo cos costumes pagáns.
miniatura|dereita|[[Muralla de Lugo|Muralla romana de Lugo.]] miniatura|dereita|[[Catedral de Santiago de Compostela.]] O islam chegaría ó sur de Galicia e só o norte se mantería como bastión da Reconquista ata que, logo de recupera-lo sur, este se independizara co nome de Portugal.
Idade Media
A aparición do sepulcro do Apóstolo 'Sant Iago' no século IX conferiulle a Galicia unha importancia clave dento do fortalecemento dos reinos cristiáns, erixíndose Santiago de Compostela como centro relixioso e destino de peregrinos que fortaleceron as ligazóns con Europa. O Camiño de Santiago converteuse nun eixe cultural polo que se espallaron, entre outros, a arte románica ou a lírica dos trobadores, facendo dela tamén un contrapeso cultural fronte ó centralismo.
Idade Moderna
A partir da escriturización normativa en castelán comezada por Afonso X, o galego como lingua comezou unha decadencia acelerada dentro do proceso de uniformación de España, pasando polos chamados Séculos Escuros, nos que a supervivencia lingüística foi só oral. No século XVIII comezouse a tomar conciencia da situación de división lingüístico-social entre o pobo galegofalante e os poderosos, castelanfalantes. Neste século, Galicia era un dos territorios máis poboados de Castela, e ata 1750 experimentou un rápido crecemento demográfico.
Século XIX
En 1833 Galicia perde a súa representatividade como unidade administrativa e desaparece a Xunta do Reino de Galicia. É aquí onde nacen as actuais catro provincias galegas que estruturan o territorio baixo administración do goberno central. Anteriormente as divisións eran outras, sendo a anterior a división en cinco provincias (reinado de Fernando VII): Ourense, A Coruña, Lugo, Vilafranca do Bierzo (que foi dividida entre Ourense e León) e Vigo (que pasaría a Pontevedra). Atopamos neste século o primeiro xurdimento dun movemento político que vai defender Galicia por causa desta perda de poder.
O pronunciamento de Solís vai levantar en armas a unha parte do exército para defende-la unidade de Galicia contra a perda da desa administración anterior. Finalmente foron masacrados na batalla de Compostela e o 23 de abril de 1846 fusilados os sobreviventes, coñecidos a partir de aí coma os Mártires pola Liberdade ou Mártires de Carral.
O Rexurdimento supón unha tentativa culturalista de defensa da galeguidade posterior a esa tentativa política o afianzamento da conciencia de diferenciación cultural parella a un ideal político de autopertenza. Isto supón a recuperación da lingua galega como vehículo de expresión culto. Desta época son Rosalía de Castro, Manuel Curros Enríquez, Murguía, Manuel Leiras Pulpeiro ou Eduardo Pondal, entre outros.
Século XX
Logo do provincialismo, federalismo e rexionalismo do século anterior, xorde a etapa da Solidaridad Gallega, de 1907 á primeira guerra mundial, co obxectivo de conseguir unha fronte electoral unida para eliminar o caciquismo e acadar unha representación galega (o que se saldou cun fracaso).
Unha primeira etapa, ata Primo de Rivera, é a marcada polas Irmandades da Fala, cunha preocupación fundamental pola defensa da lingua. Ao estendérense, vai callando de novo a idea política do galeguismo. Así, Vicente Risco e Otero Pedrayo traballaron no aspecto cultural e tiveron contraparte no aspecto político en Porteira e Lois Peña Novo. O relevo constitúeo a chamada xeración Nós, en torno á revista do mesmo nome, acompañada de 1920 á Segunda República por unha preocupación pola creación dun galeguismo controlado e instrumental dende o poder político central.
Na Segunda República hai dúas tendencias fundamentais: a correspondente á Organización Republicana Gallega Autónoma (ORGA) e a contraparte no Partido Galleguista (PG). O PG xorde da unión de varias tendencias representadas nas figuras de Vicente Risco, R. Otero Pedrayo, Ramón Cabanillas, Ramón Suárez Picallo, Castelao... En 1936 o PG, para lograr o estatuto para Galicia, aliouse coa Fronte Popular e como consecuencia desa alianza sufriu unha escisión. Porén, logrouse o Estatuto e Castelao presentouno nas Cortes pouco antes da guerra civil española.
Franquismo
Durante o franquismo, cualificado por Celso Emilio Ferreiro de "longa noite de pedra", sucedéronse diferentes etapas represivas coas ideas galeguistas, a partir da loita armada de moitos galeguistas contra Francisco Franco.
En democracia
miniatura|200px|dereita|[[Manuel Fraga, Presidente da Xunta dende 1989 ata 2005]]
Demografía
miniatura|150px|dereita|[[Vigo é a cidade máis poboada de Galicia.]] Cunha poboación de 2 695 645 habitantes (1 297 301 homes e 1 398 344 mulleres; datos a 1 de xaneiro de 2021) Galicia é a quinta comunidade autónoma de España por poboación. A súa densidade de poboación, de 92,94 hab./km², é lixeiramente superior á media española e semellante á europea.
A poboación de Galicia concéntrase na súa maioría nas zonas costeiras, sendo as áreas das Rías Baixas e o Golfo Ártabro (áreas metropolitanas da Coruña e Ferrol) as de maior densidade de poboación. O concello de Vigo, con 292.374 habitantes, constitúe o máis poboado de Galicia, seguido dos da Coruña, 245 468 habitantes (2021), e Ourense, 104 596 habitantes (2021). Xunto con estas tres cidades, Galicia conta con outras catro localidades consideradas cidades: Lugo, Santiago de Compostela (capital administrativa de Galicia), Pontevedra e Ferrol.
O saldo vexetativo, é dicir, a diferenza entre o número de persoas nadas e as falecidas, é negativo en Galicia dende final dos anos oitenta. No 2013 houbo un total de 30.433 falecementos polo que a diferenza entre defuncións e nacementos é de 10.706 persoas.
Canto á esperanza de vida, os galegos tiñan en 2013 unha esperanza de vida ao nacer de 82,59 anos (79,48 anos para os homes e 85,59 anos para as mulleres). Dende 1981, ano en que a esperanza de vida dos galegos era de 75,4 anos, esta medrou en 7 anos, grazas á mellora da calidade de vida. O avellentamento da poboación tamén se pon de manifesto no incremento de anciáns de idade avanzada que rexistra gradualmente a comunidade cada exercicio. Galicia contaba en 1996 con 226 persoas con máis de cen anos. Dezaoito anos despois, a cifra medrou un 466,8% ao superaren o século 1.281 galegos no ano 2014.
No ano 2014 residían en Galicia 98.245 estranxeiros, o que supón o 3,57% da poboación total. As nacionalidades predominantes son a portuguesa (19,03% do total de estranxeiros), a romanesa (9,36%) e a brasileira (8,34%).
Evolución demográfica
A finais do século XVIII, o reino de Galicia era a unidade territorial máis poboada da Monarquía Hispánica, e a única que superaba o millón de habitantes. Após a abolición en 1833 dos antigos reinos da devandita monarquía, a historia demográfica de Galicia foi a dunha continua perda de peso respecto ao resto do Estado, froito da emigración cara a Iberoamérica, Centroeuropa ou outros territorios do Estado. Así, en 1857 a densidade de poboación en Galicia era a meirande de todas as rexións que conforman o estado, representando a cota galega o 11,49% da poboación española Así e todo, no 2021, Galicia pasou a representar unicamente o 5,69% da poboación estatal.
Divisións administrativas
miniatura|300px|Santiago de Compostela é a capital de Galicia. Ficheiro:City locator 14.svgSantiago de Compostela Administrativamente a Galicia actual divídese en 4 provincias, 53 comarcas, 313 concellos e 3 771 parroquias.
Provincias
Durante a Idade Moderna e até a División territorial de España en 1833 Galicia estivo dividida en 7 provincias: A Coruña, Betanzos, Lugo, Mondoñedo, Ourense, Santiago e Tui. Actualmente Galicia estrutúrase en 4 provincias:
Concellos, parroquias e lugares
thumb|right|150px|Concellos de Galicia
Galicia está dividida en 313 concellos e 3 771 parroquias. O territorio do concello estrutúrase en parroquias e estas á súa vez en aldeas ou lugares.
Demograficamente, Galicia caracterízase pola súa alta taxa de dispersión demográfica, o que, xunto a un elevado número de poboacións, fai que un 50 % das entidades de poboación de España se atopen en Galicia, ocupando só o 5,8% da superficie total. Así, calcúlase que en Galicia existe máis dun millón de topónimos e microtopónimos.
Economía
miniatura|esquerda|Tenda [[ZARA en Hong Kong. ZARA, do grupo INDITEX, é o primeiro grupo europeo e segundo mundial de confección e roupa. Ten a súa sede central en Arteixo, A Coruña.]]
Galicia é unha terra de contrastes económicos. Mentres a costa oeste, sede dos maiores centros de poboación, e tamén das industrias manufactureiras e de derivados da pesca, é próspera e incrementa a súa poboación, a zona rural das provincias de Ourense e Lugo basea a maior parte da súa economía na agricultura tradicional, asentada no minifundio, ou pequenas explotacións agrícolas e/ou gandeiras. O crecemento do turismo, aproveitamento forestal sostible e agricultura orgánica e natural, así como explotacións gandeiras de certo tamaño están aumentando as posibilidades da economía galega.
miniatura|dereita|O 85% dos turistas que visitan Galicia visitan [[Santiago de Compostela, un dos principais reclamos turísticos galegos .]]
Aséntanse en Galicia poucas grandes industrias. Cabe contar entre elas coa planta de aluminio que a multinacional Alcoa ten en San Cibrao (Cervo), a industria manufactureira de automóbiles da tamén multinacional Citroën en Vigo, a mina e as centrais térmica e de ciclo combinado de Endesa das Pontes de García Rodríguez, a refinería da Coruña ou os estaleiros de Ferrol e Vigo, con desigual sorte e en proceso de reconversión case continua na súa maioría dende os anos 80. Nos anos 90 unha industria galega comezou a desenvolverse internacionalmente, o grupo téxtil Inditex (Zara, Pull and Bear etc.), con sede en Arteixo.
As industrias manufactureiras de produtos agrícolas están en pleno retroceso, caendo en mans foráneas as industrias de derivados lácteos e outras sufrindo unha reestruturación, como lle pasou á antiga industria estatal FRIGSA (Frigoríficos Industriales de Galicia) que acabou sendo desmantelada, tratando de ocupar o seu lugar unha serie de empresas moito máis pequenas.
Galicia tamén conta con dúas importantes entidades financeiras filiais de entidades foráneas: Abanca, que é filial do grupo Banesco, e o Banco Pastor, que é propiedade do Banco Popular. Abanca é a marca comercial do banco que se creou no ano 2014 trala fusión por absorción do Banco Etcheverría por parte de NCG Banco, sendo este último á súa vez resultado da fusión de dúas caixas de aforros; Caixa Galicia e Caixanova. O Banco Pastor pola súa banda é unha marca para Galicia do Banco Popular, que o adquiriu no ano 2011. Até entón o Pastor era o segundo banco máis antigo de España despois do Banco Etcheverría.
A pesca, na que tradicionalmente Galicia é unha potencia, vén minguando o número de capturas dende hai anos tanto polo esgotamento das pesqueiras tradicionais como polas condicións políticas de acceso a estas. Estanse comezando a desenvolver os cultivos mariños, algúns deles seguindo a liña tradicional das mexilloeiras (que aínda hoxe representan a maioría do valor de especies cultivadas) ou as cetarias.
O turismo, de desenvolvemento máis tardío ca noutras zonas da Península, representa hoxe en día unha importante fonte de ingresos, coa peculiaridade de que se concentra na costa (principalmente nas Rías Baixas) e Santiago.
Segundo o IGE, durante o ano 2014 Galicia recibiu 4.089.870 turistas en aloxamentos turísticos, un 8% máis que no ano 2013, e un 4,5% menos que o último ano santo xacobeo do 2010. O turismo supón o 12 por cento do Produto Interior Bruto (PIB) galego e emprega a un 12 ou 13 por cento dos traballadores.
Enerxía
A xeración neta en 2014 alcanzou os 31.287 GWh dos cales 10 069 obtivéronse das centrais termoeléctricas do carbón, 10.245 de fonte hidráulica, 8.314 da enerxía eólica, e 19 de solar fotovoltaica. Esta cantidade supuxo o 11,72 % do total de España. Ese mesmo ano a demanda na comunidade galega ascendeu a 19.451 Gwh. miniatura|[[Aeroxeradores en Carnota.]]
As principais fontes de xeración son os combustibles sólidos procesados transformados principalmente nas centrais térmicas de Meirama e As Pontes. Esta última é a maior central térmica de España cunha potencia de 1.468 Mw distribuída en catro grupos xeradores.
A porcentaxe de produción de enerxía renovable (hidráulica, solar e térmica renovable) en Galicia no ano 2014 foi aproximadamente do 60 %. Dentro deste grupo, as enerxías renovables están nunha etapa de gran crecemento, destacando a enerxía eólica que supuxo en 2005 o 83,1 % do total da potencia instalada de enerxías renovables, e que no ano 2014 colocaba a comunidade no terceiro posto nacional con 3.362 MW de potencia instalados Nos próximos anos espérase unha expansión da enerxía térmica solar así como da enerxía undimotriz.
Xeografía
miniatura|Imaxe de Galicia tomada por un satélite da [[NASA.]] O territorio de Galicia está comprendido entre 43º 48' N (Estaca de Bares) e 41º 49' N (Portela do Home, na fronteira con Portugal) en latitude. En lonxitude, entre 6º 44' O (límite entre Ourense e Zamora) e 9º 18' O (cabo Touriñán).
Relevo
miniatura|esquerda|[[Praia de Carnota. Cos seus 7 km de lonxitude constitúe o maior areal do país.]] Na xeografía galega destaca o contraste entre o relevo costeiro e o de interior, máis elevado có primeiro. Tamén contrasta a morfoloxía entre as chairas elevadas setentrionais e as serras e depresións meridionais.
miniatura|Vista xeral da [[Ría de Ferrol.]]
A costa galega conta con 1.498 km dos que máis de 800 son cantís e 300 son de praias. A costa do país caracterízase pola presenza das rías, indentacións na costa nas que o mar anegou vales fluviais por descenso do nivel terrestre (ascenso relativo do nivel mariño). As rías están tradicionalmente divididas en Rías Altas (Ribadeo, Foz, Viveiro, Barqueiro, Ortigueira, Cedeira, Ferrol, Ares, Betanzos, A Coruña, Corme e Laxe e Camariñas) e Rías Baixas de maior tamaño, atópanse ao sur de Fisterra como punto máis occidental de Galicia (Corcubión, Muros e Noia, Arousa, Pontevedra e Vigo). Entre as Rías Altas faise decote unha división entre as denominadas propiamente Rías Altas (ó leste de Estaca de Bares) e as Rías Medias.
As rías destacan pola súa importante achega á pesca de Galicia, contribuíndo a que a costa galega sexa unha das zonas pesqueiras máis importantes do mundo.
miniatura|esquerda|[[Cabo Ortegal.]]
Ó longo da costa galega atópanse pechando as rías un gran número de arquipélagos que destacan tanto polos seus fondos mariños como polas súas colonias de aves mariñas. Os principais grupos de illas son os arquipélagos de Cíes, Ons, Sálvora así como as illas de Cortegada (xunto cos tres arquipélagos anteriores forman o Parque nacional das Illas Atlánticas), Arousa, Sisargas e Malveiras.
miniatura|As [[nubes que entran por Galicia baten cos Ancares ó penetraren no interior da Península Ibérica.]]
O aspecto orográfico que presenta Galicia no seu interior é de montañas baixas e romas. As pendentes suaves ás veces ceden o paso a ladeiras escabrosas, como acontece nos canóns do río Sil. Noutras zonas aparecen amplos vales, aínda que son minoritarios.
Galicia é percorrida de norte a sueste por dúas fallas tectónicas, partindo as características do chan galego por tales lugares. Así, atopámonos na zona do Porriño con canteiras de granito, rocha moi abundante en boa parte de Galicia, pero ausente no extremo nordeste.
As principais cadeas montañosas do país son as serra do Xistral (norte de Lugo), Os Ancares (fronteira con León e Asturias), O Courel (fronteira con León), O Eixo (fronteira entre Ourense e Zamora; a 2.124 m atópase Pena Trevinca, o teito de Galicia), Macizo Central ourensán (corazón da provincia de Ourense), O Faro (fronteira entre Lugo e Pontevedra), Cova da Serpe (fronteira Lugo e A Coruña), Montemaior (provincia da Coruña), Montes do Testeiro (entre Pontevedra e Ourense), A Peneda, e as do Xurés e O Larouco (fronteira entre Ourense e Portugal).
Os principais cumios de Galicia son Pena Trevinca (2.127 m), Pena Survia (2.095 m), Alto do Torno (1.942 m), Maluro (1.925 m), Monte Cuíña (1.987 m) e Cabeza de Manzaneda (1.778 m).
Hidrografía
miniatura|esquerda|Desembocadura do [[Río Miño|Miño na Guarda.]] Galicia cualifícase moitas veces como a terra dos mil ríos pola cantidade de cursos fluviais que mantén. En xeral, e debido á súa pequenez, salvo o Miño na súa desembocadura ou nos moitos encoros, non son navegables (excepción feita para pequenas barcas no tramo final sen pendente dalgúns, que propicia a celebración de festas semiacuáticas como as chamadas "zaleas").
Os ríos galegos pertencen a dúas vertentes: a Cantábrica e a Atlántica. Na vertente cantábrica son ríos moi curtos, onde destaca o río Navia, que nace nos Ancares e desemboca na localidade asturiana de Navia, e o río Eo, que desemboca no límite con Asturias. Algo máis longos son na atlántica, coas excepcións novamente de Miño e Sil que teñen unha lonxitude de varios centos de quilómetros, 310 e 225 km respectivamente, sendo o Miño o noveno de España en lonxitude. Na vertente atlántica cabe destacar ademais, de norte a sur, os ríos Eume, Tambre, Ulla, Lérez e Limia, que desemboca en territorio portugués.
miniatura|O [[Río Lérez, ría de Pontevedra|río Lérez, na súa desembocadura en Pontevedra.]] Existen moitos encoros para a produción de enerxía eléctrica, debido ó caudal, pendente e angostura, o que produce tamén o fenómeno dos 'canóns', como os afamados canóns do Sil (moitos deles aproveitados para encoros).
Climatoloxía
En xeral, Galicia ten un clima suave de influencia oceánica, moi chuvioso. Con todo, a irregular orografía ten como consecuencia a existencia de múltiples microclimas, con fortes variacións en áreas con pouco máis de 200 km².
A grandes trazos, pódense distinguir as seguintes zonas: miniatura|250px|[[Río Sil ao seu paso pola Ribeira Sacra, onde forma os famosos Canóns do Sil.]]
O territorio galego ten unha temperatura media anual ponderada de 13,3 °C. Durante o inverno a temperatura media acada os 8,5 °C, na primavera chega aos 15 °C, no verán os 19 °C e durante o outono os 11 °C. É, polo tanto, no primeiro terzo do ano (meses de xaneiro a marzo) cando se dan os valores máis baixos de temperatura para a maior parte de Galicia. É na zona atlántica de Galicia –provincias da Coruña e Pontevedra onde se rexistran as temperaturas medias anuais máis elevadas, superando lixeiramente os 14 °C e sendo de 1 a 2 °C máis altas cás de Lugo e Ourense, respectivamente. Os valores medios normalizados van dende mínimos por debaixo dos 6 °C nas montañas das serras orientais e sudorientais (Os Ancares e O Eixo), ata máximos superiores aos 15 °C nas áreas costeiras a baixa altitude, especialmente nas Rías Baixas. A distribución espacial das temperaturas presenta unha variación costa-interior, relacionada coa presenza do océano Atlántico —quen ten un efecto de regulador térmico nas zonas costeiras e incluso en zonas máis interiores—, e outra norte-sur, en relación co balance anual entre as compoñentes climáticas temperada e subtropical. En conxunto, marcan un efecto diagonal NW-SE de diminución da temperatura é dicir, poderíase trazar unha liña dende Tui ata Ribadeo que diferenciaría dúas zonas principais climáticas en Galicia, unha con temperaturas máis suaves (a costa) e outra con temperaturas máis continentais (o interior).
Flora
miniatura|esquerda|As [[fragas do Eume constitúen un reduto do bosque atlántico galego que outrora cubriu case toda Galicia.]] Galicia ten unha gran porcentaxe de monte (un 68,96%) con máis de 600 millóns de árbores cubrindo a súa superficie, valorada en 28 000 millóns de euros, onde se desenvolven importantes especies forestais en estado natural, aínda que nas últimas décadas as características boscosas están cambiando debido á importación do eucalipto, quedando un número de fragas reducido, en particular no centro-norte da provincia de Lugo.
Dentro do aproveitamento da terra fóronse introducindo diversos cultivos, pero respecto á cantidade de terra dedicada compiten cos pastos debido á presión do aproveitamento económico do gando.
Galicia é unha forte potencia de riqueza forestal para o Estado Español. A pesar dos incendios forestais que queiman moitas hectáreas tódolos anos, a madeira producida en Galicia é unha importante fonte de ingresos, así como a pasta de celulosa procedente de madeiras brandas. A rexión é unha zona de transición entre tres climas e os seus biótopos: Debido á bonanza do clima, danse tamén facilmente especies subtropicais e mesmo tropicais: palmeiras, orquídeas etc. En Galicia houbo tres revolucións botánicas ou forestais, que se deron en tres épocas diferentes e con resultados ben distintos:
Fauna
miniatura|[[Gaivota patiamarela|Gaivotas patiamarelas nas Illas Cíes.]]
Existen en Galicia 262 especies de vertebrados inventariados, dos que 12 son peixes de augas doces, 15 anfibios, 24 réptiles, 152 aves e 59 mamíferos.
Os animais que se ven topicamente como máis característicos de Galicia son domésticos, e corresponden ás explotacións gandeiras. Porén, os bosques e montes galegos albergan unha variedade de pequenos mamíferos (lebres, coellos) e outros non tan pequenos (como xabarís ou corzos) que son aproveitados nas tempadas de caza.
Dentro das aves, cabe citar os varios sitios de paso ou invernada, zonas ZEPA etc., como a da ría de Ribadeo.
Cabe mencionar o cabalo de pura raza galega e a galiña autóctona de Mos, que se atopa en perigo de extinción, aínda que o número de exemplares aumentou considerablemente en 7 anos.
Lingua
miniatura|Falantes de galego como primeira lingua segundo os censos do IGE dos anos 2001 e 2011. O galego, idioma romance derivado do latín que se falaba na antiga Gallaecia romana, é a lingua propia de Galicia e constitúe a máxima expresión cultural do pobo galego. Dende o punto de vista filoxenético é de orixe común ao portugués (co que mantén un 85% de intelixibilidade) e similar a outros romances ibéricos tales coma o asturiano ou o castelán.
A lingua galega desenvolveu tradición literaria temperá canda outros romances coma o occitano. Esta prematura tradición acredita o seu prestixio. Atravesou posteriormente períodos de decadencia literaria e sociolingüística debido ao status político de Galicia ao longo da súa historia.
Actualmente, a lingua galega posúe un estándar elaborado pola Real Academia Galega en base á súa tradición literaria. O galego contemporáneo, como lingua oficial, posúe unha variante culta que é empregada tanto nos medios de comunicación de Galicia coma no ensino primario, secundario e universitario.
A lingua galega é falada por máis de 3 millóns de persoas arredor do mundo. En relación ó número de falantes, o galego ocupa o posto 146 na lista mundial, na que están incluídos máis de 6.700 idiomas.
Hai que notar que tanto o galego coma o portugués son derivados do antigo galego, chamado habitualmente galego-portugués. As dúas linguas comezaron a se afastaren progresivamente coa separación política de Portugal e Galicia.
Aeroportos
miniatura|Torre de control do [[aeroporto de Santiago de Compostela.]] En Galicia hai tres aeroportos situados no eixe atlántico, que dan servizo ás cidades máis importantes de Galicia:
Cabe destacar que os tres aeroportos teñen voos directos a Madrid, Barcelona, Valencia, Bilbao, Sevilla, Gran Canaria, Tenerife, Palma, París e Londres.
Portos
miniatura|esquerda|[[Porto de Vigo coas Illas Cíes ó fondo.]]Entre os portos galegos cabe destacar o porto de Vigo, que é o maior porto de pesca da península ibérica e un dos maiores do mundo. O seu tráfico total en 2014 foi de 4.087.402 toneladas. Outros portos a destacar son os de Ferrol-San Cibrao e A Coruña, cuns tráficos totais de 13.091.673 e 11.956.980 toneladas respectivamente, así como os de Marín e Vilagarcía de Arousa, con 1.923.971 e 989.082 toneladas respectivamente.
En Galicia hai ademais outros 122 portos xestionados polo ente público Portos de Galicia.
Estradas
miniatura|250px|Autoestrada [[AP-9 cara a Vigo.]] A rede de estradas de Galicia está formada por varias autoestradas e autovías que unen as principais cidades, e unha rede nacional e secundaria que chega ó resto de concellos.
Cabe destacar as autovías de acceso a Galicia: Está en proxecto a A-76, que entrando por Valdeorras, seguirá un percorrido similar ao da actual N-120 unindo Ponferrada e Ourense.
No interior de Galicia atopamos a AP-53/AG-53 (Autoestrada Central Galega) entre Santiago e Ourense. Están actualmente en construción as autovías A-54 entre Santiago e Lugo, e A-56 entre Lugo e Ourense. Hai ademais da AG-53 outras autoestradas e autovías con titularidade da Xunta de Galicia, que dan servizo a algunhas capitais comarcais, como:
Ferrocarril
miniatura|esquerda|Liñas de ferrocarril. O ferrocarril inaugurouse en Galicia o 15 de setembro de 1873 coa posta en servizo do treito entre O Carril (Vilagarcía) e Cornes (Santiago). En 1875 inaugurouse a segunda liña, que unía A Coruña e Lugo, e non foi até 1883 cando Galicia quedou conectada co resto da España peninsular a través do Barco de Valdeorras.
A rede de ferrocarril en Galicia ronda os 1.100 km. Hai varias liñas de largo ibérico (1.668 mm) que corresponden a Adif e Renfe Operadora e que unen tódalas cidades galegas. Hai outra liña de largo inferior (1.000 mm) correspondente a FEVE, co percorrido Ferrol-Ribadeo-Oviedo. De todas estas liñas a única electrificada é a que entra por Ponferrada cara a Monforte, Ourense e Vigo.
Alta velocidade
No século XXI comezaron a construírse novas liñas de ferrocarril en Galicia para poder acadar velocidades máis altas. As principais obras foron a construción da liña de alta velocidade Madrid-Galicia, aínda sen rematar, e o eixe atlántico.
O 10 de decembro de 2011 inaugurouse a liña de alta velocidade entre Ourense e A Coruña, aínda que en ancho ibérico para facilitar a circulación dos trens ata a inauguración do treito entre Zamora e Ourense, que conectará Galicia co resto da rede de alta velocidade. En 2015 quedou inaugurado o treito do eixe atlántico entre Santiago e Vigo, tamén en ancho ibérico de xeito provisional.
Cultura
Galicia conta cunha rica historia na que diferentes pobos, xunto coa poboación nativa, deixaron a súa marca na cultura.
Literatura
miniatura|Os [[Cantares gallegos de Rosalía marcan o comezo do Rexurdimento.]] Como acontece coa maior parte das linguas romances, as primeiras manifestacións literarias en galego (algunhas veces denominado actualmente galego-portugués) datan da Idade Media. Logo desta etapa medieval (na que resulta especialmente relevante a produción poética), tivo lugar un longo período de algo máis de tres séculos de seca literaria, denominados séculos escuros, no que se produciu un case total abandono da lingua galega como lingua literaria. Co Rexurdimento, fundamentalmente na segunda metade do século XIX, a literatura en galego volve a cultivarse xurdindo nomes fundamentais como Rosalía de Castro.