cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Árabes
Lingua
A lingua e a cultura árabes, con todo, tiveron unha primeira expansión máis reducida antes do Renacemento islámico, desde o século II, polo oeste de Asia, con árabes cristiáns (as tribos gassànidas, lakhmidas e Banu Judham) que emigraron desde o norte de Arabia cara ao deserto de Siria e cara á costa oriental do Mediterráneo (Palestina e Líbano). Actualmente, entre un 7,1% e un 10% dos árabes son cristiáns, xunto con outras minorías da zona.
Alfabeto árabe
miniatura|300x300px|left|Verde escuro: estados onde o alfabeto árabe é o único oficial. Verde claro: estados onde son empregados outro tipo de alfabeto adicional ao árabe. A lingua árabe escríbese no seu propio alfabeto, o Alif, desde o século IV. O alfabeto árabe xurdiu dunha evolución da alfabeto nabateo, que provén da variante siríaca do alfabeto arameo, e esta variante deriva do alfabeto fenicio. É un alfabeto consonántico moi parecido o hebreo. Isto quere dicir que as vogais curtas non se escriben, senón que deben deducirse do contexto. Esta situación vese aliviada co feito de que as linguas semíticas poñen a maior parte do significado nas consoantes e vogais longas, que si se escriben. A escritura árabe, que vai de dereita a esquerda, é unha escritura ligada e cursiva, máis que unha sucesión de caracteres individuais. Isto quere dicir que a forma da letra está influída pola súa posición dentro de cada palabra ou na frase.
De antes da chegada do islam só se conservan cinco inscricións que eran indubidablemente en alfabeto árabe. No século VII engadíronse puntos encima e debaixo das letras para diferencialas, xa que a lingua aramea só tiña 15 letras coas que o árabe debía representar os seus 28 sons, coas conseguintes ambigüidades. O documento máis antigo conservado que utiliza estes puntos data do 643. Pero este sistema para diferenciar os sons non foi obrigatorio ata moito máis tarde. Cara ao século VIII alterouse a orde das letras, que se xuntaron por afinidade de forma. Tamén se engadiron signos vocálicos e diacríticos para facilitar a lectura e eliminar parcialmente as ambigüidades, inicialmente utilizando un sistema de puntos vermellos. Con todo, este sistema tamén provocaba certa confusión cos puntos das letras e uns cen anos máis tarde adoptaría o actual sistema de diacríticos. Coa expansión territorial, moitas outras linguas adoptaron historicamente a alfabeto árabe, ou o seguen facendo hoxe en día. As principais das que o fan hoxe en día son o urdu e o persa, e entre as históricas destacan o turco ata o ano 1928 e a lingua romance que falaban os mozárabes. A miúdo, a adopción deste alfabeto por parte doutra lingua, especialmente se non é unha lingua semítica, comportou a necesidade de adaptalo, incorporando algunhas letras novas.
A caligrafía árabe considérase unha arte en si mesma. Como o islam sunní prohibe a representación de figuras animadas, as mesquitas e os demais edificios públicos do ámbito musulmán adoitan estar decorados con versos do Corán delicadamente escritos xeralmente con relevos de xeso. Un exemplo é o Palacio da Aljafería de Zaragoza.
Numerais árabes
Como se pode apreciar no cadro seguinte, os dous sistemas só difieren no 4, o 5 e o 6:
Cultura
miniatura|dereita|400px|Fórmula matemática en árabe, que hai que ler de dereita a esquerda, e que equivale a:.
A cultura árabe non é tanto só a cultura dos árabes, senón que inclúe todo aquilo que teñen en común os pobos de lingua árabe e tamén as diversas especificidades que se manifestan entre eles, especialmente nos países do Próximo Oriente. Ademais, debido a que os árabes expandironse polos países veciños desde moi antigo e foron asimilando as culturas preexistentes en todos estes países, a miúdo máis desenvolvidas que a súa, agora non é posible discernir unha cultura propiamente árabe da que se chama cultura islámica. As diversidades existentes en relixión, arte e cociña son algúns dos termos principais que definen a cultura árabe.
Artes plásticas
miniatura|200px|Caligrafia mural en [[Marrocos.]]
Debido á prohibición corànica de representar a figura humana, a arte arábiga tense que limitar a unha serie de disciplinas que inclúe as miniaturas, a caligrafía ou os arabescos.
A arte islámica naceu e desenvolveuse a partir do século VII, absorbendo e superando a primitiva arte do pobo árabe preislámico. Debido á expansión do islam, estendeuse rapidamente por Oriente Próximo e pola Mediterráneo ata a Península Ibérica, e chegou ata Persia e a India.
A arte islámica presenta unha certa unidade estilística debida aos desprazamento dos artistas, dos comerciantes e das obras. O uso dunha escritura común en todo o mundo musulmán e a importancia particular da caligrafía reforzan esta idea de unidade. Outros elementos foron postos en valor de xeito xeral, como a atención preferente ás artes decorativas e a importancia que se dá á xeometría e as decoracións en tapizado. Con todo, pese a estes trazos comúns, esta arte presenta unha gran diversidade de formas, segundo os países e as épocas.
Aínda que a arte islámica non se manifesta case nada na escultura, o traballo en obxectos de metal, de marfil ou de cerámica alcanza frecuentemente unha gran perfección técnica. Tamén destacan a pintura e a iluminación dos libros sagrados e profanos con representacións humanas, de animais e, aínda que non sexa corrente, ata do Profeta.
Arquitectura
A arquitectura islámica, máis que árabe, é un termo amplo que agrupa os estilos relixiosos propios da cultura islámica desde os tempos de Mahoma ata os nosos días, influenciando no deseño e construción de edificios e estruturas en todo do mundo. Os tipos principais de construcións da arquitectura islámica son: a mesquita, a madrasa, a tumba, o palacio e o forte, aínda que tamén destacaron edificacións de menor importancia como os baños públicos, as fontes e a arquitectura doméstica. Dise que a columna, o arco e a cúpula son a "santísima trindade" da arquitectura islámica, xa que as tres xuntas son características que lle dan beleza e orixinalidade.
Por outra banda, a decoración dos edificios é sempre a base de motivos xeométricos, vexetais e caligráficos, debido ao tabú das representacións figurativas.
Música
miniatura|200px|Escena musical, [[século -I|século I a.C.]] miniatura|200px|"Bayad tócalle o [[laúde á señora", manuscrito de finais do século XII.]] A música árabe clasifícase en tres tipos: clásica, sentimental e tradicional. Pódense atopar desde pezas de música secular e popular ata algunhas de carácter eminentemente relixioso. É particular o enfoque que a música árabe outorga á melodía e o ritmo, xa que xera unha música homofónica e contraposta á cuestión harmónica.
A música árabe é, de feito, a música dos pobos araboparlantes, dentro e fóra da Península Arábiga. O mundo musical árabe estivo dominado durante moito tempo pola cidade do Cairo, aínda que haxa unha gran cantidade de centros de innovación musical e de estilos rexionais desde Marrocos ata Iraq. Agora ben, desde hai algúns anos, Beirut desprazou o Cairo como principal centro de produción musical árabe. A música clásica árabe é enormemente popular entre a poboación, especialmente un pequeno número de intérpretes "superestrelas" coñecidos en todo o Mundo árabe. Entre os estilos rexionais de música popular atópanse o raï alxerino, o gnawa marroquí, o Sawt kuwaití e o gil exipcio.
Fóra do Mundo árabe, hai que dicir que en Turquía, país non árabe pero si musulmán, tamén é moi viva a música popular de estilo árabe, pero cantada en turco. Ademais, parte dos conceptos musicais árabes entraron en contacto coa música doutros lugares, destacando a súa presenza no flamenco da Península Ibérica e Occitania, e en ritmos africanos, tanto en lingua bérber na África do Norte, como en suahili na África Oriental.
Literatura
miniatura| 200px |esquerda| Exemplar dun dos manuscritos máis antigos de  [[As mil e unha noites (século XIV).]] A literatura arábiga, que non inclúe as outras literaturas escritas en alfabeto árabe, como a persa e a urdu, esténdese ao longo de dous milenios, e distínguense tres fases: a literatura preislámica, a islámica e a moderna.
O Corán (644-655) é a principal fonte literaria árabe, cunha influencia capital sobre a lingua: o árabe coránico é considerado como o árabe clásico e, aínda que o árabe moderno afastouse lixeiramente, segue sendo considerado o modelo lingüístico por antonomasia. Ademais, inspirou moitas obras ulteriores e non só é a primeira obra cunha extensión significativa escrita en lingua árabe, senón que tamén supón un enriquecemento estrutural respecto as primitivas mostras de literatura nesta lingua.
A investigación sobre a vida de Mahoma (os hadiths) para determinar a lexitimidade dos diversos escritos foi unha das primeiras motivacións importantes para profundar na lingua. A tradición conta que o califa Ali ibn Abi Talib, logo de ler un Corán con erros, instou a Abu-l-Àswad ad-Dualí a escribir unha obra na que se codificara a gramática do árabe. Al-Khalil ibn Àhmad, máis adiante, escribiu 'Kitab al-ayn, o primeiro dicionario de árabe, e o seu discípulo, Sibawayh, produciría a obra máis respectada de gramática árabe, coñecida simplemente como Al-kitab'' ("O libro").
A finais do século VII, o califa Abd al-Malik ibn Marwan fixo da árabe a lingua oficial da administración do novo imperio, o que favoreceu que a literatura árabe saíse definitivamente da Península Arábiga e se desenvolvese por todas as terras onde se estendía o islam, e onde o árabe converteuse lingua de prestixio. Abriuse así o amplo campo da literatura árabe clásica, que gozou dunha gran profusión de xéneros e autores.
O califa Hixam ibn Abd-al-Màlik (691-743) favoreceu a literatura cando encargou a tradución de moitas obras ao árabe. Foi a partir destas traducións que as obras orixinais, especialmente as da literatura da antiga Grecia, foron redescubertas en Europa durante a Idade Media. O califa Al-Mamun (787-833) fixo construír Bayt al-Hikma ou Casa da Sabedoría, en Bagdad, para a investigación e a elaboración de traducións.
Naturalmente, son miles os autores árabes modernos que teñen unha certa notabilidade , e moitos deles destacaron non só como poetas ou escritores, senón tamén noutros campos, como políticos, científicos ou intelectuais, entre outros.
Ciencia
miniatura|200px |dereita| Tratado de mecánica hidráulica.
Gastronomía
miniatura|200px | Pastelería árabe A gastronomía do Mundo árabe, que inicialmente foi unha cociña de pastores que vivían en contornas desérticos, coa expansión territorial foi recollendo as tradicións gastronómicas dos pobos ocupados e foinas esparciendo por toda a súa área de influencia. A cociña árabe ha ter moita influencia na cociña dos Países Cataláns durante a Idade Media. Actualmente, é unha cociña mediterránea basicamente, con certa influencia da cociña india e asiática en xeral, en especial para o uso de especies, en razón da ruta da seda e da expansión do Imperio Otomán.
O puré de garavanzos e o de berenxena son moi populares; conteñen pasta de sésamo. En menor cantidade cómese carne, especialmente de cordeiro, e, na costa, peixe, especialmente azul. E existe unha gran variedade de pasteliños moi sofisticados, que se poden tomar para acompañar o té ou o café.
O antigo politeísmo
Antes da aparición do islam, a maioría dos árabes seguían sendo politeístas adorando aun número indeterminado de deuses incluíndo a Hubal (este era o principal deus que adoraban), aínda que tiñan outros (Wadd, Alilat, Manat e Uzza). Algúns grupos illados, os chamados  Hanifs, con todo rexeitaran o politeísmo e abrazado o monoteísmo pero sen apuntarse a ningunha relixión concreta. Outras tribos convertéronse primeiro ao xudaísmo ou ben, máis tarde, ao cristianismo. Os principais reinos árabes cristiáns foron os Ghassanides e os Lakhmidas. Cando o rei dos homeritas se converteu ao xudaísmo a finais do século IV, as elites dos outros reinos importantes de Arabia convertéronse en vasalos do reino Homerita, e aparentemente tamén convertidos, polo menos parcialmente. Coa expansión do islam, os árabes politeístas foron islamizados rapidamente, e as tradicións politeístas foron desaparecendo gradualmente, o igual que ocorreu coa maior parte dos árabes xudeus e os árabes cristiáns.
Islam
miniatura | 200px | esquerda | A [[Kaaba, localizada na Meca (Arabia Saudita), é o centro do islam, considerada "a casa do Deus único"]]
Hoxe en día, a maior parte dos árabes son musulmáns, e máis concretamente sunnitas, especialmente no Norte de África. Esta primacía tan grande dos musulmáns sobre calquera outra relixión, unida ao feito de que o islam orixinouse, de feito, en Arabia, é o que leva a miúdo á confusión totalmente errónea entre os conceptos  árabe/musulmán e mundo árabe/mundo islámico.
Tamén existe un pequeno grupo de ismaelitas, que se atopan situados principalmente en Siria e no Iemen. O ismaelismo é unha seita musulmá derivada do xiísmo.
Cristianismo
miniatura|200px|A Igrexa da Natividade, en Belén (Palestina), construída sobre a cova onde a tradición sitúa o lugar do nacemento de Xesús.
Os árabes cristiáns seguen en xeral as igrexas orientais, como a Igrexa Ortodoxa Grega, a Igrexa Católica Melquita, a Igrexa Maronita, a Igrexa Ortodoxa Siríaca, a Igrexa Católica Caldea (estas dúas maioritarias en Iraq) e a Igrexa Ortodoxa Copta (en Exipto). Os católicos gregos e os maronitas mantéñense baixo a obediencia de Roma, e forman parte, polo tanto, da gran familia católica mundial.
Hoxe en día, entre un 7,1% e un 10% dos árabes son cristiáns, xunto con outras minorías da zona, e constitúen o 5,5% da poboación total do Próximo Oriente, pero a súa distribución é moi desigual. No Líbano atópase a concentración de cristiáns máis grande do Mundo Árabe, en torno ao 39%. En Siria chegan ao 16% da poboación. Na antiga Palestina británica estímase que se chegou a un máximo do 25%, pero hoxe en día baixouse ata o 3,8% principalmente debido ao éxodo palestino de 1948 (tamén coñecido como a Nakba (en árabe النكبة, "catástrofe"). Hoxe en día, neste mesmo ámbito, en Cisxordania, son un 8% e na Franxa de Gaza tan só o 0,8%, mentres que en Israel os árabes cristiáns son o 1,7% (aproximadamente o 9% da poboación palestina do Estado de Israel). En Iraq hoxe en día os cristiáns son só un 2%, tras o forte descenso tras a guerra do Golfo. En Xordania son o 6%. e en Exipto o 10% (coptos).
A maior parte dos árabes emigrados a Norteamérica e Suramérica son cristiáns, así como a metade aproximadamente dos que hai en Australia, chegados principalmente desde o Líbano, Siria e Palestina.
Xudaísmo
miniatura|100px | Xudeu iemení de finais do século XIX.
Os xudeus dos países árabes, principalmente mizrahim e iemenís, hoxe en día non son considerados árabes. De feito, hoxe en día sería un tabú absoluto dicirlle árabe a un xudeu oriental, desde o estalido do Conflito árabe-israelí. Agora ben, no pasado, a situación era moi diferente. O sociólogo Philip Mendes afirma que antes dos ataques antixudíos dos anos 1930 e 1940, todos os xudeus de Iraq "víanse eles mesmos como árabes de fe xudía, máis que unha raza ou nacionalidade diferenciada ". Así mesmo, antes das migracións masivas de xudeus sefardíes en Oriente Próximo nos séculos XVI e XVII, as comunidades xudías do que agora son Siria, Iraq, Palestina, Líbano, Exipto e o Iemen eran chamados polos demais xudeus musta'arabi, é dicir, "arabizados". E antes da aparición do termo Mizrahi, a miúdo chamábase "xudeus árabes" a todos os xudeus do Mundo árabe. Esta denominación hoxe en día caeu en desuso. Os poucos xudeus que aínda permanecen nos países árabes concéntranse basicamente no Marrocos e Tunisia. Desde o 1948 ata os primeiros anos 1960, logo da creación do Estado de Israel, a maioría destes xudeus deixaron os seus países de nacemento e se irán a instalar exclusivamente no novo estado xudeu. Algúns emigraron a Francia, onde agora son a maior comunidade xudía, superando en número aos xudeus asquenacís, e uns poucos aos Estados Unidos.
Os drusos
Os drusos son unha pequena comunidade relixiosa árabe que se concentra no Líbano, Palestina, Israel e Siria. Os drusos considéranse eles mesmos musulmáns, aínda que os musulmáns auténticos non o aceptan. De feito, derívanse da rama xiíta. Con todo, moitos reclaman a independencia da súa fe respecto das outras relixións da zona, e consideran que a súa é máis ben unha filosofía, aínda que teñen libros de culto, cren na reencarnación e rogan a cinco mensaxeiros de Deus.
A Fe Bahá'í
Os bahá'í son unha comunidade moi particular, cunha mensaxe máis filantrópica que relixiosa, e con implantación en todo o mundo. Aínda que ten un dos seus centros mundiais na cidade palestina de Haifa (Israel), a Fe Bahá'í é orixinaria de Irán (fora do Mundo árabe).
Expansión territorial
Hoxe en día, o Mundo árabe é a terceira unidade xeocultural máis grande do mundo, logo de Rusia e angloamericano, cunha poboación que excede os 300 millóns e un territorio de máis de 14.000.000 km², desde o Océano Atlántico ao oeste ata o Mar de Arabia ao leste. A táboa seguinte baséase nos falantes de árabe:
Estados árabes
Diáspora
A diáspora árabe comprende entre 30 e 50 millóns de persoas distribuídas por todos os continentes e por case todos os países do mundo. Máis da metade dos árabes na diáspora concéntranse en Latinoamérica. Outras rexións con importantes concentracións son Europa occidental, Asia occidental e Norteamérica.
Segundo a Organización Internacional para as Migracións, hai 13 millóns de emigrados árabes de primeira xeración en todo o mundo, 5,8 dos cales viven nos propios países árabes. Os expatriados contribúen á circulación de capitais financeiros e humanos á zona e, deste xeito, á promoción dun desenvolvemento rexional significativo. En 2009 os países árabes recibiron un total de 35,1 billóns de dólares en remesas procedentes dos emigrantes. E o volume das remesas enviadas a Xordania, Exipto e Líbano desde outros países árabes son entre un 40% e un 190% máis elevadas que os intercambios comerciais entre estes mesmos estados.
Árabes do Cáucaso e de Asia Central
En 1728, un funcionario ruso describiu un grupo de árabes sunnitas nómades que poboaban a chaira de Mughan, na costa do Mar Caspio, na actual Acerbaixán, e que falaban unha mestura de turco e árabe. Crese que estes grupos de árabes chegaron ao Cáucaso no século XVI. A edición de 1888 da Encyclopædia Britannica aínda mencionaba un certo número de árabes que poboaban a provincia de Bakú, no Imperio Ruso. Esta xente conservarían un dialecto árabe ("árabe de Shirvan") polo menos ata mediados século XIX, aínda que desde entón foron totalmente asimilados polos seus veciños azarís e tats, a maioría xiítas. Hoxe en día, só en Acerbaixán, aínda hai unha trintena de topónimos que conteñen o prefixo Arab- por exemplo, Arabgadim (en azarí, Ərəbqədim), Arabojaghy (en azarí, Ərəbocağı), Arab-Yengija (en azarí, Ərəbyengicə) etc.
Desde a época da conquista árabe do Cáucaso, vaise producir unha corrente migratoria árabe continua pero de pouco volume desde varias zonas arabeparlantes cara ao Daguestán, o que vai influír e formar a cultura das poboacións locais. Ata mediados século XX, aínda había persoas no Dagestani que declaraban o árabe como lingua materna, e a maioría vivían na poboación de Darvag, ao noroeste de Derbent. O último destes testemuños é dos anos 1930. A maioría de comunidades árabes no Daguestán meridional sufriron un proceso de turquización lingüística, de maneira que hoxe Darvag é unha poboación maioritariamente azarí.
Segundo o historiador Ibn Khaldun, os árabes que había na Asia Central resultaran mortos ou fuxiran cando se produciu a invasión da rexión polos tártaros, e só permaneceron os poboadores autóctonos. Con todo, hoxe en día moita xente da Asia Central identifícase como árabe. A maioría están completamente integrados coas etnias locais, e a miúdo identifícanse ata co nome, é dicir, que se chaman eles mesmos taxikos ou ben uzbekos, pero tamén empregan títulos que lles permiten identificar de xeito inconfundible a súa orixe árabe, como sayyid ("señor" en árabe), Khoja ("mestre" en persa) ou o apelido familiar Siddiqui (os descendentes do primeiro califa, Abu Bakr, moi estendidos ata en toda a India e Paquistán). En Irán tamén hai unha importante minoría de orixe e lingua árabe, localizada sobre todo na provincia meridional do Khuzestan (antes "Arabistan").
Período preislámico
miniatura|200px|A antiga cidade de [[Petra, en Xordania, construída a principios do século I polos nabateos.]] O país de onde son orixinarios os árabes é a Península Arábiga, entre o Mar Vermello e o Golfo Pérsico, comprendendo o norte as terras áridas ao leste do río Xordán e ao oeste de Mesopotamia. Os pobos semitas que estableceron as primeiras civilizacións en Mesopotamia e o Próximo Oriente (arameos, acadeos e cananeos ) tamén poderían ser orixinarios de Arabia. A miúdo mesturáronse xeneticamente entre si. Aos poucos, con todo, os pobos semitas foron perdendo a súa supremacía no próximo Oriente e acabaron sometidos o Imperio Persa. Con todo, o arameo seguiu funcionando como lingua franca de Mesopotamia e o Próximo Oriente ata que foi substituído polo grego logo das conquistas de Alexandre Magno.
A primeira referencia escrita do etnónimo "árabe" é unha inscrición asiria do ano 853 a.C., en que o rei Salmanasar III menciona un rei Gindibu de mâtu arbâi ("a terra árabe") aos que puido derrotar na batalla de Karkar. Algúns dos nomes que atopamos nestes textos son en arameo, mentres que os outros son as primeiras testemuñas dos dialectos protoárabes: varios etnónimo traduciron convencionalmente por "árabe": arabi , arubu, ARIB e urbi. Moitas raíñas quedaritas foron descritas como raíñas dos ARIB. A Biblia hebrea refírese ocasionalmente aos pobos ARVI (ou outras variantes), que traducimos por "árabes" ou "arábigos". O alcance real deste termo nesta época tan primitiva non é suficientemente claro, pero parece que se refire a varias tribos semitas nómades dos desertos de Siria e de Arabia.
Os nabateos foron uns nómades recentemente chegados que ocuparon o territorio que abandonaran os edomitas. As inscricións máis antigas que nos deixaron son en arameo, pero aos poucos fóronse pasando o árabe, e son o primeiro pobo que escribe nesta lingua. De feito, o alfabeto nabateo foi adoptado polos árabes e converteuse na escritura árabe moderna cara ao século IV.
Primeiras migracións
Para os gregos e para os romanos, o termo "arabi" servía para designar calquera tribo nómade dos desertos do Próximo Oriente. Os romanos chamaban Arabia Petrea a súa provincia fronteiriza co Imperio Persa, ao redor da cidade de Petra, e que desde os últimos séculos antes da era cristiá foi caendo cada vez máis baixo a influencia árabe, sobre todo coa migración dos gassánidas, desde o século III. O afastado Iemen era a Arabia Félix, porque era o único recuncho fértil da península. E os desertos non conquistados máis aló das fronteiras orientais e meridionais do Imperio eran o Arabia Magna.
Os gassánidas, os lakhmidas e os kinda protagonizaron a última gran migración de xente do Iemen cara ao norte antes da aparición do islam.
miniatura|200px| Expansión do Califato {{legend|#a1584e|Mahoma, 622–632}} {{legend|#ef9070|Califas Raixidun, 632–661}} {{legend|#fad07d|Califas Omeias, 661–750}}
Período islámico
Na termoloxía islámica máis antiga, no Corán, ʿarabiy refírese á lingua árabe e ʾaʿrāb aos árabes beduínos, coas connotacións negativas de ser a xente que se atrincheiraba no deserto para resistir o avance da islamización. Pero logo da conquista do deserto interior, no século VIII, a lingua que falaban os nómades beduínos pasou a ser vista como a forma máis pura e incontaminada da lingua árabe.
Siria e Iraq
A aparición da islam fixo que se xuntaran moitas tribos de Arabia que ata entón vivían enfrontadas, e proxectounas cara ao norte á conquista de Siria e o Iraq. No ano 661, baixo o goberno da dinastía Omeia, Damasco converteuse na capital do Califato. Nos novos territorios conquistados, os árabes constituían a elite militar dominante e, en consecuencia, gozaban de privilexios especiais. Sentíanse moi orgullosos dos seus antepasados árabes e promovían a poesía e a cultura da Arabia preislámica, que se fundía progresivamente coa cultura destes países. Hai estableceron gornicións militares en Ramla, Raqqa, Basora, Kufa, Mosul e Samarra, todas as cales máis adiante se converterían en cidades.
O califa Abd-al-Malik estableceu o árabe como idioma oficial do Califato no 686. Esta disposición tivo unha grande influencia nos países non árabes conquistados e alimentou a arabización da rexión. Con todo, a situación privilexiada dos árabes sobre os non árabes conversos e os impostos adicionais que debían pagar estes foron xerando un resentimento contra os árabes de orixe. O califa Umar II intentou resolver o conflito cando asumiu o poder no 717, proclamando que todos os musulmáns debían ser tratados igual, pero as súas intencións reformadoras non tiveron efecto porque morreu cando só levaba tres anos no poder. En consecuencia, o malestar contra os Omeias espallouse por toda a rexión e estalou unha revolta que deu o poder aos abbásida e trasladou a capital a Bagdad. Os Abbásida tamén eran árabes, xa que descendían de Abbas, o tío de Mahoma, pero, a diferenza dos Omeias, eles tiñan o apoio dos grupos musulmáns non árabes. Cando houberon adoptado a lingua árabe e a relixión islámica, as poboacións de Oriente Próximo e de Iraq forón, ademais, arabizadas.
O norte de África e o Al-Andalus
miniatura| 200px | A mesquita de Uqba ou Gran Mesquita de Kairouan (Tunisia), fundada en 670, é a máis antiga de todo o islam occidental. Ao Norte de África, os bérberes resistíronse moito á conquista arabomusulmá, pero, logo de ser derrotados e asimilados, van contribuír decisivamente á invasión de Hispania. De feito, a maior parte da tropa que pasou a estreito de Xibraltar a partir do ano 711 constituíana bérberes, e ata a comandaba o xefe bérber Tariq ibn Ziyad. Os primeiros séculos da dominación musulmá no Norte de África e da Península Ibérica a inmigración árabe na zona foi pouco importante. A Hispania musulmá, Al-Andalus, era de poboación maioritariamente hispana (ibero-romano-goda) cunha minoría significativa bérber, mentres que os árabes constituían unha pequena pero poderosa elite. Non pasou moito tempo ata que o Al-Andalus e boa parte do Magreb liberáronse do Califato Omeia. No Marrocos, as tribos bérberes propiciaron a aparición de varios estados independentes. Co colapso do Califato Omeia, Al-Andalus converteuse no escenario de conflitos étnicos entre árabes e bérberes. O último supervivente da dinastía Omeia, Abd ar-Rahman I, puido fuxir da persecución dos seus rivais e refuxiouse no Al-Andalus. Como descendía a vez de árabes e de bérberes, foi capaz de acougar aos contrincantes e creou o Emirato de Córdoba.
O groso máis importante de inmigración árabe ao Magreb non chegou ata o século XI, cando as tribos beduínas Banu Hilal foron enviadas polos fatimídas contra a dinastía Zirida, e, logo de derrotala, seguiron avanzando pola súa conta. Isto contribuíu decisivamente á arabización da rexión, e tamén á expansión do nomadismo en zonas que antes foran predominantemente agrícolas. Foron destruídos moitos pobos e cidades en todo o Magreb. Mentres que as áreas costeiras e urbanas seguiron baixo control bérber, o interior quedou fóra de control e baixo o dominio dos beduínos. Ibn Khaldun testemuñou que as zonas devastadas polos invasores Banu Hilal desertizaronses completamente. Aínda que os bérberes seguiron gobernando a súa rexión ata o século XVI, con varias dinastías, como os Almorábides, os Almohades etc., O certo é que a chegada destas tribos contribuíu moito á súa arabización desde os puntos de vista lingüístico e político.
O Califato
miniatura|200px|Vista da [[Alhambra desde Albaicín, en Granada.]] Durante a época da expansión do islam do século VII e principio do VIII, vaise a establecer o Califato, primeiro sera o "Califato Raixidun", que vai a dar nun dos imperios máis grandes da historia. A Idade de ouro do islam iniciouse a mediados do século VIII coa chegada ao poder da dinastía abbásida e a substitución da vella capital Damasco pola recentemente fundada Bagdad. Durante o período dos abbásides, baixo a influencia dos preceptos coránicos e os hadith, como que "A tinta dos eruditos é máis sagrada que o sangue dos mártires", que reforza o valor do coñecemento, o Mundo islámico converteuse nun centro cultural de primeira orde, onde floreceron a ciencia, a filosofía, a medicina e o ensino, de modo que os abbásides alentaron a causa do coñecemento e estableceron a "Casa do Saber" (en árabe:بيت الحكمة) en Bagdad, onde os intelectuais, musulmáns e non musulmáns, esforzábanse por traducir e recoller a totalidade do coñecemento humano en lingua árabe. Moitas obras da Antigüidade clásica, que xa foran esquecidas, foron traducidas o árabe e logo o turco, o persa, na hebreo e ao latín. Durante este período, o mundo islámico foi un crisol de culturas onde se recollía, se sintetizaba e facíase avanzar o coñecemento obtido pola Humanidade desde as antigas civilizacións de Mesopotamia, Roma, Chinesa, India, Persia, Exipto, Norte de África, Grecia e Bizancio. As dinastías musulmás rivais, como os fatimites de Exipto e os Omeias de Al-Andalus tamén foron núcleos importantes de cultura, con cidades como O Cairo e Córdoba que rivalizaban con Bagdad.
Califato Otomán
miniatura|200px|Os árabes (en marrón) no Imperio Otománn. Cando O Imperio Otomán someteu o Califato árabe e adoptou para o seu soberano o título de califa, iniciouse unha nova era de dominación para todo o pobo árabe, que se estendeu desde 1513 ata 1922. Pero os árabes non notaron moito o cambio, de feito que, os turcos otománs aproveitaron o modelo de administración árabe preexistente.
Na actualidade
Nos anos trinta do século, cando en moitos estados musulmáns, e sobre todo árabes, discutíase sobre unha nova organización política e territorial trala disgregación do imperio otomán, xurdiron dúas novas ideoloxías que propugnaban a unión, ben de todos os árabes nunha soa nación (o panarabismo), ben de todos os musulmáns en torno o islam e baixo o imperio da lei islámica (o panislamismo). Ambas ideoloxías unitaristas, con todo, han ter que competir na escena política cos nacionalismos locais dos diversos Estados árabes. miniatura|200px|esquerda|Datas de incorporación dos membros da Liga Árabe. Unha consecuencia práctica do panarabismo foi a creación da Liga Árabe, fundada no Cairo o 22 de marzo de 1945 con seis membros: Exipto, Iraq, Transxordania (chamada Xordania a partir de 1946), Líbano, Arabia Saudita e Siria. O Iemen engadiuse o 5 de maio. Actualmente ten 22 membros e catro observadores. O obxectivo principal da organización é "reforzar as relacións entre os estados membros e coordinar a colaboración entre eles, salvagardar a independencia e soberanía dos Estados membros, e tratar de xeito xeral os asuntos e intereses dos países árabes".
O caudillo exipcio Nasser foi o principal líder do panarabismo. Como líder carismático, todo o mundo árabe esixíalle que terminase co problema palestino, mediante a derrota militar de Israel. Por outra banda, os dirixentes israelís percibían como un perigo que Nasser puidese unir os atomizados países árabes da zona baixo unha estrutura estatal única, e tamén que puidese converterse nun novo Atatürk árabe, de maneira que se buscou o enfrontamento armado para derrotalo e provocar a súa caída. Estas tensións levaron en 1967 á guerra dos Seis Días, que supuxo un fracaso militar enorme para os países árabes que participaron (Exipto, Siria e Xordania), e para todos os seus aliados. Esta derrota marcou o final do panarabismo, xa que a poboación árabe sentiuse tan defraudada polos resultados desta guerra, como xa lles pasara coa guerra árabe-israelí de 1948, e, do mesmo xeito que entón , a opinión pública radicalizouse , esta vez ao redor de movementos islamistas como o que eclosionou en 1979 coa revolución islámica en Irán. En parte como reacción contra a occidentalización e en parte atizada por conflito árabe-israelí, a finais do século estendeuse entre os árabes unha forte onda de islamismo político radical, que domina calquera movemento político, non só aos países árabes, senón a todo o Mundo islámico en xeral.
Por outra banda, a partir de 2010, varios países víronse axitados con diversa intensidade pola primavera árabe, un movemento de protesta e vontade de rexeneración política que se xerou e estendio principalmente por iniciativa popular e coa axuda das novas tecnoloxías, aínda que o seu avance choca frontalmente coa forza e a implantación popular do islamismo político.
Troián de Abaixo, Sofán, Carballo
Troián de Abaixo é un lugar da parroquia de Sofán no concello coruñés de Carballo na Comarca de Bergantiños. Tiña 18 habitantes no ano 2019 segundo datos do IGE, dos cales eran 10 homes e 8 mulleres.
Piran
O centro do concello contaba 4.576 habitantes (2002), moradores nunha área de 1 km². Outros importantes núcleos do municipio son Portoroz (Portorose en italiano) e Santa Lucia, que medraron en épocas recentes. Sito no sur de Istria, o concello linda xa con Croacia.
Piran é unha vella e ben conservada cidade mediterránea colocada na punta da península homónima (Punta Madonna en italiano). A cidade é como un grande museo a aire libre, cunha rica arquitectura medieval e unha potente herdanza cultural, proveniente do longo dominio e influencia da República de Venecia.
O centro da vida urbana é a praza de Tartini (Tartinijev trg, en esloveno; Piazza Tartini, en italiano), denominada así en honra do compositor e violinista Giuseppe Tartini (1692-1770), natural da cidade.
Escape Plan
Escape Plan é un filme estadounidense de acción e suspense de 2013 protagonizado por Sylvester Stallone e mais Arnold Schwarzenegger, conta tamén coa interpretación de Jim Caviezel, 50 Cent, Vinnie Jones, Vincent D'Onofrio e Amy Ryan, dirixido polo sueco Mikael Håfström con guión de Miles Chapman e Jason Keller (co pseudónimo de 'Arnell Jesko'). É o primeiro filme protagonizado conxuntamente polas iconas de filmes de acción Stallone e Schwarzenegger, o argumento xira arredor de Ray Breslin (Stallone), un enxeñeiro estrutural que vai á cadea na prisión máis secreta e segura do mundo, e un criminal alemán Emil Rottmayer (Schwarzenegger) que vai elaborar un plan para fuxir. miniatura|Sylvester Stallone e Arnold Schwarzenegger forman a parella protagonista do filme
Argumento
Ray Breslin é un ex-fiscal e un dos propietarios de Breslin-Clark, unha firma de seguridade con sede nos Ánxeles e especializada en examinar a fiabilidade de prisións de máxima seguridade. O seu traballo consiste en infiltrarse nas prisións para estudar os seus deseños e os hábitos dos gardas para atopar e explotar os fallos de seguridade para escapar sen problema ningún e sen vítimas. A súa finalidade é asegurarse que os criminais enviados a prisión permanezan dentro, eliminando os puntos febles de cada cárcere; un xeito de se asegurar que non se repita o que lle pasou á súa familia, un preso fuxido que el enviara con éxito á prisión matou a súa muller e ao seu fillo.
A axente da CIA Jessica Mayer ofrécelles a el e ao seu socio, Lester Clark unha oferta multimillonaria por avaliar un presidio da axencia da máis alta seguridade e secreto, con reclusos que deixaron de existir no mundo exterior e ver se é realmente a proba de fugas. Non obstante, desta volta nin el nin os seus colegas van saber onde está localizada para minimizar o risco de recibir axuda exterior ao escapar. Breslin contra as súas propias regras acepta o acordo, e permite que o prendan en Nova Orleáns (Luisiana), baixo a identidade de "Anthony Portos", un terrorista español. Así a todo o plan escapa ao seu control cando lle quitan o microchip de rastrexo que levaba so o seu brazo e o drogan de camiño á prisión, o que lle impide aos seus colegas saber onde o levan.
Decio
Gaius Messius Quintus Traianus Decius emperador romano entre os anos 249 e 251. É o primeiro dos chamados emperadores ilirios. Naceu preto da cidade de Mikowitz, na baixa Panonia (a actual Hungría) no ano 201.
Folgoso, Cuntis, Cuntis
Folgoso é un lugar da parroquia de Cuntis, no concello pontevedrés de Cuntis.
Decio
Traxectoria
miniatura|esquerda|Busto de Decio no anverso dunha [[Moeda da Antiga Roma|moeda do seu tempo (antoniniano)]] Co motivo da invasión da zona do Danubio polos godos en tempos de Filipo I, e sublevacións por parte das lexións, noméase a Quinto Decio comandante para esta loita. As lexións, as cales nomearan emperador a Pacatiano, mataron a este e Decio púxose á fronte na loita contra os godos. As súas vitorias déronlle gran popularidade entre os lexionarios, polo que o nomearon emperador. El era contrario a este nomeamento, xa que estaba a ver a descomposición do Imperio, pero as lexións, formadas na súa maior parte por xentes de baixa cultura, moitos deles bárbaros que só loitaban polo botín e que non tiña apego nin ó imperio nin ó emperador, cuxa figura xa non tiña ningún prestixio. Decio aceptou a pesar de que supoñia un enfrontamento directo co emperador Filipo.
Escape Plan
Recadación
Aínda que debutou ben nos Estados Unidos, recadando 9.890.000 dólares na súa estrea en 2.883 cines, finalmente só fixo no país 25.100.000. Non obstante, foi un éxito internacional, quedando en primeiro lugar en recadación en moitos países de Asia e Europa. recadando en total 137.300.000 mentres o seu orzamento foi de 50 millóns.
Decio
Traxectoria
Púxose en marcha cara a Italia, onde Filipo I, ó ser coñecedor desta manobra, saíu de Roma para detelo, atopándose un co outro preto de Verona, onde Decio venceu na batalla que lle custou a vida a Filipo I e ó seu fillo. Aceptado polo Senado como novo emperador, foi nomeado no 249.
Afterpiece
Afterpiece é o termo en inglés co cal se designaba aos espectáculos complementarios que se ofrecían logo dunha extensa obra teatral durante o século XVIII.
Decio
O seu mandato
Decio adaptou o nome de Traianus pola súa admiración do emperador hispalense. Era moi consciente da progresiva caída e deterioración do Imperio. Os males do imperio viñan do abandono dos antigos costumes, de deixar o Senado sen as obrigas que tiña noutros tempos e procurou tomar medidas para vover a tempos mellores.
Escape Plan
Críticas
Tom Huddleston de Time Out London puntuouna con dúas estrelas sobre cinco, comentando que a película podería ser un vehículo perfecto, para Chuck Norris ou mesmo Jean-Claude Van Damme. Pero deses dous enormes heroes da vella escola podería esperarse algo mellor. Ben Rawson-Jones de Digital Spy deulle catro sobre cinco estrelas. Neil Genzlinger de The New York Times comentou que Escape Plan cumpriu o seu obxectivo e dá xusto que se esperaba dela.
Decio
O seu mandato
A figura do censor era moi importante, polo que propuxo ó Senado o seu nomeamento, despois de lle devolver as súas atribucións civís. O elixido foi o futuro emperador Valeriano, pero coñecedor das relacións, que se tiña que opor a moitas decisións pola forza, declinou o insidioso honor, aducindo que o cargo de censor debía ser inseparábel da dignidade imperial.
Afterpiece
Un afterpiece é unha obra curta, xeralmente humorística dun acto representada ou unha obra musical que seguía á atracción principal, a obra completa, para concluír a velada teatral. Esta pequena comedia, farsa, ópera ou pantomima foi unha forma teatral moi popular nos séculos XVIII e XIX. Foi presentado para alixeirar as traxedias de cinco actos que se adoitaban representar. As reducións nos prezos de admisión logo do terceiro acto posibilitou aos afeccionados menos refinados e aos traballadores, ver o final do melodrama e o afterpiece dun acto.
Decio
O seu mandato
No 250 nomeou os seus fillos, Quinto Herenio Decio Mesio e Valente Hostiliano Mesio Quinto, césares e ordenou a reparación urxente de tódalas calzadas romanas no territorio do imperio, para mellorar a mobilidade do exército e contribuír ó comercio.
Fiel ás súas ideas de vover á dignidade dos tempos antigos, ordenou que tódolos cidadáns do imperio foran portadores dun documento que acreditase a súa fidelidade as divindades romanas. Este documento era moi sinxelo, con só facer unha ofrenda nun templo. Moitos cristiáns negáronse, polo que comeza unha persecución no 250, que custou a vida a Fabián, bispo de Roma, quen foi martirizado; a Cipriano, bispo de Cartago, que foi exiliado e a Oríxenes, un dos pais da Igrexa, foi encarcerado e torturado.
A fin do seu reinado
Os godos consideraran que a loita entre Filipo o Árabe e Decio polo poder levaría a Roma a unha longa guerra civil. Pero a loita polo poder rematou nunha soa batalla en Verona, a pesar do cal, e polo descontento das lexións licenciadas por Decio, xa trataron, con ánimo de conquista e non meras correrías, a invasión dos territorios romanos. A iniciativa correspondeu ós godos, que xa aparecian divididos en dous grupos, os greutunxios,coñecidos como ostrogodos ou godos orientais, e os tervingos, ou visigodos ou godos occidentais. En ámbolos dous grupos imperaba naquel intre o rei Gniva, o cal, aproveitando a guerra civil, invadiu Mesia, que quedara sen guarnición. A resistencia oposta polas guanicións de Marcianopolis e Caova, e o pronto remate da loita en Italia, obrigárono a deixar Mesia, xa que dende Verona, o fillo de Decio, Erenio Etrusco, foi na súa axuda. Os godos, atravesando os montes Enos (actuais Balcáns) atacaron Filipopólis. Na defensa daquela cidade, acudiu o gobernador da Macedonia, Filipo Prisco, pero foi vencido en Berve, pasándose ó campo dos godos baixo a promesa do seu apoio á púrpura imperial. Por esta traizón, caeu Filipopólis en mans dos godos, os cales masacraron unha gran parte da poboación.
Para tentar de reparar o desastre, Decio acudiu á zona, e mediante hábiles manobras, pechando a saída cara ó Peloponeso, situando a Aurelio Claudio, quen 18 anos despois chegaría a emperador, ó mando e control do paso das Termópilas. A Treboniano Galo situouno pechando a súa retirada nas fronteiras do Danubio. Feito isto, levou o seu exército contra os godos, vencendo nalgunhas batallas, pero na batalla de Forum Trebonii (actual Abrito) morre illado nunha lameira en novembro do 251. Na mesma batalla e a resultas das feridas sufridas, morre tamén Herenio, o seu fillo, e os soldados elixen novo emperador a Caio Vibio Treboniano Galo
Lamas do Biduedo, Triacastela
Santo Isidro de Lamas do Biduedo é unha parroquia do concello lugués de Triacastela na comarca de Sarria. No ano 2007 tiña 102 habitantes (56 homes e 46 mulleres) distribuídos en 4 entidades de poboación, o que supón unha diminución de 15 habitantes en relación ao ano 2000.
Toponimia
O orónimo provén do latín, e indica un lugar con lama ou lodo.
Patrimonio
A igrexa parroquial está situada no núcleo de Lamas, nunha elevación do terreo. Foi construída en 1949, con estilo ecléctico de trazado neogótico e espadana clásica. Ten planta rectangular pechada cunha ábsida plana e cunha cuberta a dúas augas. O adro de acceso ten cuberta a catro augas. A fachada principal ten no lugar do rosetón un oco apuntado de iluminación. A espadana ten corpo central de dous ocos e medio punto con molduras e frontón triangular de remarte con pináculo e arco de medio punto. Na parte posterior sitúase a sancristía, máis baixa e reducida cá nave central.
No lugar do Biduedo hai unha capela adicada a San Pedro. Ten unha nave única duns 5 por 10 m, cun oco na fachada sur e cuberta a dúas augas con artesoado de madeira.
Manuel Ángel Álvarez
Manuel Ángel Álvarez, nado na Guarda o 15 de febreiro de 1855 e finado en Madrid o 1 de novembro de 1921, foi un pintor, ilustrador e escultor galego de finais do s. XIX e comezos do XX. Asinaba as súas obras co seu primeiro apelido, Ángel.
Traxectoria
Pertencente a unha familia acomodada, fillo de Manuel Ángel Portela e Emilia Álvarez Alonso, iniciouse moi novo na pintura e aos dezaoito anos de idade xa gravara os frescos da igrexa de Santa Mariña do Rosal. En Madrid estudou na Escola Especial de Pintura, Escultura e Gravado, perfeccionando en 1873 a súa aprendizaxe como copista no Museo Nacional del Prado, e entre 1873 e 1875 estudou na Real Academia de Belas Artes de San Fernando, nunha clase dirixida polo escultor Ponciano Ponzano; nese último ano emigrou á Habana, onde residía un irmán seu. Alí traballou como ilustrador da revista La Ilustración Gallega y Asturiana e iniciouse na paisaxe e os temas históricos, alcanzando un alto recoñecemento, en especial como retratista; algúns dos seus cadros, como Recluída ou Violación, chegaron a venderse por 1 125 pesetas.
Pintou o gran salón do Centro Gallego de La Habana e, logo de pasar por Porto Rico, onde contou co apoyo de Agustín Sobrino Vicente, regresou a España en 1881 con dous proxectos: concorrer á Exposición Nacional dese ano coa súa obra Doña Leonor Téllez, reina de Portugal, en el convento de Tordesillas (3,3 x 2,40 m) e presentar, o ano seguinte, á Exposición do Ministerio de Ultramar a súa obra El Mariscal Pedro Pardo de Cela. A prensa dedicoulle grandes eloxios e denominouno "O pintor da Historia", título co que foi coñecido posteriormente. Doou á Deputación de Pontevedra o óleo do mariscal a cambio dunha bolsa de 1 000 pesetas para realizar estudos en Madrid e Florencia. E anos despois pediu que estivese presente na Exposición Rexional Galega de Lugo de 1896. Foi a única vez que o cadro saíu do Pazo Provincial de Pontevedra. miniatura|page=25|210px|Esta edición do [[Don Quixote da Mancha|Quixote leva 318 ilustracións de Manuel Ángel.]] A primeira edición d'O divino sainete (1888) de Manuel Curros Enríquez contaba na súa portada cun debuxo de Manuel Ángel, datado en 1885. En branco e negro, a ilustración inclúe numerosas referencias iconográficas: unha muller deitada e semiespida cun crucifixo na man dereita e unha máscara de teatro na esquerda; un animal cun rosario entre as mans; unha serpe enroscada a unha árbore, e unha cabaza. Na parte da dereita hai un home de barba vestido coa peza impermeable tradicional feita con palla, a falar con outro home vestido elegantemente con abrigo e sombreiro. O deseño do home co vestido tradicional galego casa coas cabeceiras de numerosas publicacións desa época, que incluían debuxos de homes vestidos co traxe tradicional de gala (polainas, pucho, chaleco…).
En Madrid tiña o seu estudo na céntrica Praza de Santa Catalina de los Donados. Estivo en 1882 na Exposición Artística del Salón do xornal El Globo con Una reclusa e Una chula e participou tamén na Exposición Nacional de 1884 con Coquetería e en 1887 con Un juicio de Dios. Foi galardoado con mencións honoríficas nas Exposicións Nacionais de 1897 e 1912, e presentou na edición de 1915 os cadros Retrato de la señorita doña Virginia Portilla e os debuxos Ilustraciones. Foi membro da Asociación da Prensa e colaborador gráfico de varios xornais como Nuevo Mundo, El Liberal e La Ilustración Nacional. Tamén traballou como ilustrador para a Editorial Calleja, destacando en especial os seus traballos para El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha (moi reimpreso) e España y su historia: álbum gráfico de los hechos más notables (1913) entre outros.
(I Just) Died In Your Arms
(I Just) Died In Your Arms é unha canción da banda estadounidense Cutting Crew, editada como sinxelo do seu álbum Broadcast.
Ermida, Cuntis, Cuntis
Ermida é un lugar da parroquia de Cuntis, no concello pontevedrés de Cuntis. Segundo o IGE no 2008 tiña 63 habitantes deles 33 homes e 30 eran mulleres, o que supón que aumentou a poboación desde 2007.
Toponimia
O topónimo deriva do latín, que é unha igrexa pequena, polo xeral lonxe ou fóra dun núcleo de poboación, ou tamén pode facer referencia a un sitio ermo ou sen traballar.