cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marcial
Obra
Os Xenia (libro XIII) e os Apophoreta (Libro XIV) son dísticos compostos para os agasallos que facían aos patróns os clientes na festa das Saturnais. miniatura|[[Clásicos en Galego 16. Epigramas I.]] Os libros I e XII posúen un contido vario: literatura, sociedade e temas persoais. Chama a atención o silencio do autor sobre o historiador Tácito e o poeta Estacio, os seus contemporáneos; se ao segundo puido consideralo un rival, a falta de alusións ao primeiro é máis difícil de explicar.
A fama de Marcial deriva principalmente do seu enxeño satírico; pero, aínda que foi un observador penetrante da sociedade do seu tempo, a súa visión está afectada pola máis absoluta indiferenza moral, polo que non se lle pode ter estritamente por satírico. O ton das súas pezas oscila da máis pura lírica á obscenidade máis abxecta. Os seus epigramas son tamén importantes polo seu valor documental, pola información que achegan sobre a sociedade romana da época, que reflicte cunha gran vitalidade. Fai gala dun enxeño agudísimo e dunha extrema concisión; tamén sabe atopar habilmente a parte miserábel e oculta das aparentes grandezas humanas. Os aproveitados, os lerchos, os dexenerados, os hipócritas, a dama semimundana que envellece, o bailarín e toda a comedia humana da gran metrópole que era Roma naquel tempo aparecen vistosamente atacados e descritos nos seus poemas. Pero aínda que se burla sempre, ás veces ferindo, xamais o fai con irritación moral. Quéixase calculadamente da súa pobreza e dedica loanzas arrastradas e indignas ao emperador Domiciano. miniatura|Clásicos en Galego 16. Epigramas II. No cadro renacentista Retrato de Giovanna Tornabuoni (1488) de Domenico Ghirlandaio, podemos ler un dos seus epigramas no fondo da escena, que di: "ARS VTINAM MORES ANIMVMQUE EFFINGERE POSSES PVLCHRIOR IN TERRIS NVLLA TABELLA FORET" (Arte, oxalá puideses plasmar a conduta e o espírito, non habería na terra pintura máis fermosa).
Tradutores e comentaristas de Marcial
O cóengo de Huesca Manuel de Salinas y Lizana fixo unha tradución dos Epigramas de Marcial que pode atoparse na Agudeza y arte de ingenio de Baltasar Gracián; Juan de Iriarte fixo outra xa no século XVIII, que se acha no primeiro tomo das súas Obras sueltas, (Madrid, Francisco Manuel de Mena, 1774). Víctor Suárez Capalleja fixo outra en tres tomos para a Biblioteca Clásica da Casa Editorial Hernando.
As agudezas de Marcial suscitaron frecuentemente, á vez que admiración, tamén o comentario erudito ou moral dos humanistas desde o Renacemento. Entre os escoliastas españois destacan Baltasar de Céspedes polo seu Comentario aos Epigramas de Marco Valerio Marcial; Lorenzo Ramírez de Prado, polos seus de 1607; o deán de Alcoy, Manuel Martí; a xesuíta P. Tomás Serrano, que discutiu con Girolamo Tiraboschi acerca dos méritos de Marcial no seu singular libro Super iudicium Hieronymi Tiraboschi de Marco Valerio Martiale, Roma, 1786?; outros comentaristas foron Víctor Suárez Capalleja, Marcelino Menéndez Pelayo e Arturo Masriera.
SPA (automoción)
dereita|miniatura|300px|S.P.A. 50 HP 9000 1914 SPA, acrónimo de Società Piemontese Automobili, foi un fabricante italiano de automóbiles entre 1906 e 1926. A empresa foi fundada por Matteo Ceirano e Michele Ansaldi de Turín baixo o nome de Società Automobili Piemontese. Os primeiros coches foron exhibidos na Esposizione dei Torino. Estes modelos, deseñados por Ceirano, chamábanse 28/40HP e 60/70HP.
O ano seguinte un SPA pilotado por Ciuppa gañou a carreira Targa Florio. Antes da primeira guerra mundial, había dous coches, de catro e seis cilindros, o máis grande tiña un desprazamento 11.536cc. En 1916, tanto Ceirano e Ansaldi abandoaran.
Logo da guerra, a produción renovouse cos modelos anteriores á guerra (25/30 HP e 14/16HP). En 1923 a empresa trasladouse a Turín, unha vez máis. Os novos modelos deportivos (Tipo 23,Tipo 24 e Tipo 25) comercializáronse - o modelo máis progresista tiña un motor de seis cilindros DOHC de 24 válvulas.
Por mor dos problemas financeiros da empresa, Fiat fíxose cargo en 1925 e a compañía pronto suspendeu a fabricación de coches en favor dos vehículos comerciais e militares. Logo da segunda guerra mundial, Fiat renovou a produción de automóbiles durante un tempo, pero en 1947 a empresa foi absorbida para rematar, en Fiat.
Nervio axilar
miniatura O nervio axilar é un nervio do membro superior humano pertencente á rexión posterior da escápula. Orixínase no fascículo posterior do plexo braquial. Sae da axila pola parede posterior e entra na rexión posterior escapular, onde discorre preto da arteria e vea circunflexa umeral posterior, pasando polo pescozo cirúrxico do úmero.
O nervio axilar innerva:
Ten ademais unha póla cutánea, o nervio cutáneo lateral superior do brazo, que recolle a sensibilidade xeral da pel situada sobre a parte inferior do músculo deltoide
Gyanendra do Nepal
Traxectoria
Como o segundo fillo do príncipe (máis tarde rei) Mahendra, Gyanendra foi declarado rei durante dous meses (1950-1951) cando o resto da familia real marchou ao exilio á India, pero non foi recoñecido internacionalmente. O seu avó Tribhuvan recuperou o trono pouco despois.
Cando o seu sobriño Dipendra matou a maior parte da familia real, incluído o rei Birendra pouco antes de se suicidar, Gyanendra converteuse en rei novamente.
O 1 de febreiro de 2005 depuxo ao primeiro ministro e asumiu o control do goberno.
Hipótese de 1421
miniatura|dereita|200px|Mapa chinés de 1763 que segundo o seu autor (anónimo) está baseado nun mapa de 1418, e motivo entre outros da controversia xurdida.
A Hipótese de 1421 é unha recente e controvertida hipótese elaborada en 2002 polo mariño británico xa retirado Gavin Menzies quen suxire que o mariño chinés Zheng He circunnavegou o planeta e descubriu América a principios do século XV, moito antes das viaxes de Cristovo Colón e de Fernando de Magalláns. Porén esta hipótese non está demostrada e carece de credibilidade entre os historiadores posto que non son máis ca especulacións.
Bases da teoría
Esta hipótese baséase en que no século XV a arquitectura naval chinesa era a máis avanzada do mundo. Os xuncos eran moito máis grandes e resistentes cós barcos europeos e contaban xa con avances técnicos descoñecidos en occidente, como o temón fenestrado ou os tabiques dunha embarcación para impedir o afundimento.
Entre as probas que aporta Menzies está unha escultura chinesa da Dinastía Ming atopada en Kenya e exemplares de porcelana atopados en lugares como Perú ou California. .
O mapa
En xaneiro de 2006, The Economist e BBC News publicaron artigos centrados na exposición dun mapa chinés de navegación no cal aparecen detalladas descricións dos nativos americanos e australianos. Este mapa esta datado en 1763 e supostamente é unha copia doutro feito en 1418. Gavin Menzies afirma que este mapa demostra a hipótese de que Zheng He navegou por América e Australia. Os críticos apuntan que o mapa, no caso de ser autentico, parecese máis a unha creación recente baseada nun mapa europeo do século XVIII.
Na cultura popular
No videoxogo Age of Empires III: The Asian Dynasties a historia que se desenvolve ao longo da campaña chinesa está baseada nesta hipótese.
Músculo redondo maior
miniatura| O músculo redondo maior ou teres major é un músculo do membro superior humano pertencente á rexión posterior da escápula. Orixínase na escápula, na superficie posterior do ángulo inferior escapular. É un músculo ancho, con forma de cordón, que se dirixe cara arriba e cara a fóra, rematando en forma de tendón plano. Insírese na superficie anterior do úmero, no tubérculo menor do suco intertubercular. A súa función abrangue a rotación medial do ombreiro e a extensión do brazo.
É innervado polo nervio subescapular inferior.
Tagma (zooloxía)
En zooloxía, tagma (termo derivado do grego antigo τάγμα tágma; plural τάγματα tágmata que, á súa vez, deriva do verbo τάσσειν, tássein, "poner en orde"), é como se denomina a cada unha das rexións que se distinguen na parte máis anterior do corpo dalgúns artrópodos, formado por series de metámeros ou segmentos similares entre si e diferenciados do resto.
Denomínase tagmatización ao proceso de diferenciación das rexións do corpo destes artrópodos, que conduce á formación do tagma. O concepto correspóndese co da metamerización heterónoma, e oponse ao de metamerización homónoma, no cal todos os metámeros e todos os apéndices son equivalentes.
A fusión dos metámeros dun tagma pode ser total, de modo que se perde a segmentación externa. Os diferentes tagmas que forman o corpo dos artrópodos varían na súa morfoloxía e no seu número, o que ás veces fai difícil a homologación dos tagmas nos diferentes grupos de artrópodos. Ademais, para cada grupo adoita usarse unha terminoloxía particular para as rexións do corpo, e tagmas co mesmo nome en diversos grupos (por exemplo, o cefalotórax) non son homólogos entre si.
Número defectivo
En matemática, un número defectivo ou número deficiente é un enteiro n para o cal σ(n) < 2n. A función σ(n) é a función divisor: a suma de todos os divisores positivos de n, incluíndo o propio n. O valor 2n − σ(n) é a defectividade de n.
Un número non defectivo chámase número abundante.
Exemplo: 15 < 1 + 3 + 5 = 9
Os números defectivos foron introducidos por Nicomachus na Introductio Arithmetica (arredor do ano 100). Os primeiros son: 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 13, ... (secuencia A005100 na OEIS).
Existe un número infinito de números defectivos pares e números defectivos impares. Por exemplo, todos os números primos, as súas potencias e todos os divisores propios dos números defectivos e dos números perfectos son defectivos.
Steve Young
Jon Steven Young (popularmente Steve Young), nado o 11 de outubro de 1961 en Salt Lake City, Utah, é un ex xogador profesional de fútbol americano, que competiu na National Football League entre os anos 1985 e 1999, defendendo durante dúas tempadas as cores dos Tampa Bay Buccaneers, e durante outras 13 tempadas as cores dos San Francisco 49ers.
Carreira
Nas súas primeiras dúas tempadas como profesional na NFL (1985 e 1986), xogando en Tampa Bay Buccaneers, disputou 19 encontros como quarterback titular, dos cales o equipo perdeu 16. Neses 19 encontros Young tan só conseguiu dar 11 pases de touchdown, e sufriu 21 intercepcións. Malia súas malas actuacións cos Buccaneers, Bill Walsh, o adestrador dos San Francisco 49ers, viu algo nel, e fichouno para ser o suplente de Joe Montana no equipo.
Young debutou cos 49ers na tempada 1987 fronte ós Chicago Bears despois dunha lesión de Montana, facendo unha grande actuación con catro pases de touchdown, que valeron para gañar o encontro por 41-0. Nas seguintes tempadas, malia súa suplencia, fixo varias actuacións salientables, demostrándolle ó seu adestrador que cando Montana se retirase, el sería un substituto de confianza.
Os 49ers gañaron as Super Bowls de 1989 e 1990, pero para Steve Young eses dous títulos non eran propiamente seus. Antes do comezo da tempada 1991, Montana sufriu unha grave lesión, que lle fixo perderse tódolos encontros daquel ano. Young colleu a titularidade do equipo, e xa non a deixou ata 1999, facendo que o propio Montana, unha vez recuperado, tivese que marchar a outro equipo.
En 1992 e 1994 foi elixido MVP da NFL, sendo esta última a tempada mais salientable da carreira de Steve Young, xa que foi a que rematou co quinto título dos 49ers, na Super Bowl XXIX disputada en xaneiro de 1995, na que tamén foi elixido MVP.
Nos últimos anos da súa carreira Young tivo varias lesións que baixaron o seu rendemento. Non obstante, cando se retirou, Young tiña varios récords históricos da competición que actualmente aínda non foron superados.
Carlo Maderno
miniatura|300px|Fachada de San Pedro do Vaticano, por Carlo Maderno|alt= Carlo Maderno (1556 - 30 de xaneiro de 1629). Foi un arquitecto de orixe italiana, nado en Capolago, cantón do Tesino (Suíza), coñecido mundialmente por ser o autor da fachada da basílica de San Pedro do Vaticano. Ás veces é citado como Carlo Maderna.
Biografía
A súa primeira obra romana importante foi a fachada de Santa Susanna, realizada entre 1595 e 1603, na cal utilizou como modelo a fachada de Il Gesú, de Roma. obra de Della Porta, ben que Maderno introduciu unha maior volumetría que acentúa o claroscuro, precedente directo do que se fará no barroco. miniatura|esquerda|200px|Sant'andrea della Valle, Roma
A fachada de San Pedro do Vaticano
Baixo o pontificado de Paulo V, gañou o concurso para a conclusión da Basílica de San Pedro do Vaticano, proxecto no que propón, inicialmente, para obter unha maior capacidade de fieis, transformar o proxecto de Miguel Anxo, mudando a planta de cruz grega centralizada nunha planta de cruz latina, que primase o aspecto lonxitudinal. A solución de Maderno habería ser un compromiso que non alterase o concepto fundamental proposto por Miguel Anxo, coa cúpula como elemento dominante e organizador do espazo, de feito que ao acometer a monumental fachada, esta é desenvolvida, no posíbel, lonxitudinalmente, e non tanto en altura, a pesar da súa grande monumentalidade.
Con todo, a cúpula de Buonarrotti, quedou desprazada cara o fondo, a causa dos novos volumes introducidos. A pesar disto está recoñecido o mérito de Maderno por obrar cun grande respecto pola obra de Miguel Anxo, e por lograr articular o edificio, con todos os condicionamentos que se lle presentaban, tendo moi en conta o espazo que o precedía e preparándoo para a gran solución urbanística dada logo por Gian Lorenzo Bernini para a praza.
Maderno participou ademais en numerosas grandes obras da Roma e arredores da súa época.
Serra Morena
miniatura|dereita|225px|Serra Madrona, parte de Serra Morena. Serra Morena é un cordal que constitúe o reborde meridional da Meseta Central da Península Ibérica.
Características
A súa aparición produciuse na Era Terciaria, como froito do movemento da oroxenese alpina, cando a presión da placa africana afectou o zócolo do macizo hespérico e os sedimentos depositados nas súas beiras. De xeito que máis que dun pregamento pódese falar dunha combinación de flexión e falla, con presenza de materiais duros e antigos, xunto con outros máis plásticos e novos. De feito, máis semella unha grande enfesta que un cordal, pois actúa como chanzo de descenso desde a Meseta até a depresión do río Guadalquivir, que a flanquea polo Sur.
Esténdese uns 400 km polo norte de Andalucía e en dirección leste-oeste, incluíndo en si varias serras: Serra Madrona, a Serra de Aracena, Serra de Hornachuelos etc.
Presenta unha gran riqueza mineira, explotada desde tempos prehistóricos, ademais do aproveitamento forestal, cinexético e gandeiro. Na actualidade boa parte da súa superficie está protexida pola declaración de varios destas paraxes ou Parques Naturais, como son: Despeñaperros, a Serra de Andújar (Xaén), a Serra de Cardeña-Montoro, o Parque Natural da Serra de Hornachuelos, Serra Norte de Sevilla, e a Serra de Aracena (Huelva).O seu monte máis alto é a Bañuela, 1.330 msnm, en Serra Madrona.
Identifícase co Saltus Castulonensis dos romanos.
Cocito
Cocito ou Kokytos  (Κωκυτός, literalmente "lamento") é un río no inframundo, na mitoloxía grega. Cocito desemboca no río Aqueronte, no outro lado do que se atopa Hades, o inframundo, a morada mitolóxica dos mortos. Hai cinco ríos que rodean o Hades: o Estixia, Flegetonte, Lethes, Aqueronte e o Cocito.
Os que non podían pagar a Caronte percorrían as ribeiras do Cocito, segundo a maioría de fontes, durante 100 anos. Era afluente do Aqueronte (e trae a auga da lagoa Estixia) e estaba alimentado polas bágoas de ladróns, pecadores e todos aqueles de mala conduta. Presuntamente, o seu pai foi, como ocorre con outros ríos, Océano.
Na tradición romana (ntablemente en Virxilio), o Cocito converteuse no principal río do Hades.
Na mitoloxía grega
Como parte da mitoloxía grega, e segundo algunhas tradicións, o Cocito foi o río que delimitou a fronteira entre o reino dos vivos e os mortos, en continuidade co famoso Aqueronte, do que era afluente. Os mortos condenados a cruzalo tiñan que pagar un óbolo ao barqueiro Caronte, os que non podían permitirse pagar os custos víanse obrigados a vagar, coma as sombras, polas súas riberiras. Non obstante, moitas outras tradicións atribúen o papel da conca do inferno grego ao río Estixia e outras ao Aqueronte.
Na literatura
O río Cocito foi un dos ríos que rodeaban Hades. Cocito, xunto cos outros ríos relacionados co inframundo, foi un tema común para os autores antigos. Dos autores antigos, Cocito foi mencionado por Virxilio, Homero, Cicerón, Esquilo, Apuleio e Platón, entre outros.
Na Divina Comedia
miniatura|250px| Dante e [[Virxilio no Cocito, ilustración de Gustave Doré.]]
Na visión do inferno dada por Dante na súa Divina Comedia, o Cocito é un enorme lago conxelado, situado no noveno e máis baixo círculo do Inferno. Aquí, segundo Dante, os traidores eran castigados, enterrados polo xeo e afectados continuamente polos refachos fríos de vento producidos polas inmensas ás de Lucifer. Na descrición de Dante, Cocito é retratado como un lugar terrible, cuxo aire fai eco das queixas das almas que sofren continuamente torturadas pola picadura de xeadas, con extremidades e caras xeadas polo frío extremo.
Segundo Dante, os pecadores, culpables de traizón á patria, enterrados no xeo a distintas profundidades, segundo a gravidade do seu crime, eran castigados aquí. Consecuentemente, Cocito dividiríase en catro zonas circulares concéntricas (4 esferas ou seccións) entre elas:
left|miniatura|250px| O cocito dantesco, ilustración de Gustave Doré.
No corazón da Xudeca, a última das catro zonas concéntricas está Lucifer, inmerso nunha pequena capa de xeo ata a súa cintura. Estes descríbeno como un enorme trifronte que coa súa tremenda boca mastiga continuamente en cuestión de segundos aos tres maiores traidores da historia: Caio Cassius Longinus e Marco Xunio Bruto, traidores de César e, na boca central Xudas Iscariote, o traidor de Xesús.
Palos de la Frontera
Palos de la Frontera é unha localidade andaluza, da provincia de Huelva. No ano 2006 tiña 8.415 habitantes. A súa extensión superficial é de 50 km² e ten unha densidade de 168,3 hab/km². Atópase situada a unha altitude de 23 metros e a 14 quilómetros da capital da provincia, Huelva.
Historia
Aínda que existen vestixios de poboamento na zona desde o Paleolítico Superior, así como numerosas lendas que aluden ao seu pasado tarteso, romano, visigodo e musulmán, Palos nace á historia en 1322, data na que Afonso XI a doa a Alonso Carro e Berenguela Gómez, a súa muller. Desta forma sepárase do que constituíra o reino almohade de Niebla, ao que seguía pertencendo aínda logo da súa conquista a mediados do século XIII. Palos era por estas datas, como presumiblemente o foi en toda a súa anterior historia, un pequeno núcleo de poboación que subsistía da pesca litoral, aproveitando as cualidades que, como porto interior, ao abrigo do vento e os ataques de piratas, ofrecía o río Tinto.
As orixes
miniatura|dereita|Reis Católicos. Señores da vila de Palos. Álvar Pérez de Guzmán, considerado pai e fundador da vila de Palos, contaba só catorce anos cando, Xoán I de Castela, en 1379, concédelle as vilas de Palos e Villalba como compensación por lle arrebatar as localidades de Huelva e Gibraleón para cedelas á Duquesa de Medinaceli. Álvar Pérez conseguiu do monarca o privilexio de eximir de calquera imposto real ás 50 primeiras familias que se instalasen en Palos acudindo á súa iniciativa de repoboación, estableceu coa súa lexislación as bases do ordenamento xurídico municipal e dedicou as escasas e pouco fértiles terras do termo palermo ao cultivo do oliva e a produción de aceite. Logo da prematura morte de D. Álvar, a súa viúva, Dona Elvira de Ayala, filla do Chanceler de Castela, proseguiu o seu labor ata que morre en 1434.
A época dourada
A Vila de Palos, a mediados do século XV, atravesaba un período de desenvolvemento demográfico (2.500 habitantes) e económico grazas ás actividades marítimas dos seus homes, que estableceron unhas prósperas relacións comerciais coa Europa Mediterránea e Noratlántica, baseándose na pesca e outros produtos que obtiñan na rexión de Guinea.
Voo 871 de Scandinavian Airlines System
O voo 871 de Scandinavian Airlines System era un servizo regular entre Copenhague e O Cairo, con varias escalas polo medio. O 19 de xaneiro de 1960 o Sud Aviation Caravelle que realizaba a ruta esnafrouse mentres voaba entre o aeroporto Yesilköy e o aeroporto de Ancara Esenboğa en Turquía. O voo estaba na aproximación pero caeu a seis millas do aeroporto, matando os 42 ocupantes do aparello. Foi o primeiro accidente fatal dun Caravelle.
Accidente
O voo 871 engalou do aeroporto de Copenhague-Kastrup ás 09:44 UTC. O avión xa parara en Düsseldorf e Viena antes de chegar a Istanbul ás 17:20 UTC, onde embarcou unha nova tripulación para operar o resto da ruta. O avión saíu do aeroporto Yesilköy de Istanbul ás 18:00 UTC cara ao aeroporto de Ancara Esenboğa. Había 35 pasaxeiros e 7 tripulantes a bordo do avión. O voo foi tranquilo ata que a tripulación comezou a aproximación ao aeroporto. Ás 18:41 UTC a tripulación informou ao control de tráfico aéreo que o avión estaba descendendo de FL135 (uns 13 500 pés) a FL120 (12 000 pés). Ás 18:45 UTC a tripulación informou que entraba nos 6 500 pés (1 981 m) aínda no descenso. Ás 18:47 UTC o avión golpeou o chan a unha altura de 3 500 pés (1067 m), entre o LFR de Ancara e o aeroporto. O accidente matou os 42 pasaxeiros e tripulantes a bordo do aparello.
Palos de la Frontera
Palos, berce do descubrimento de América
miniatura|Colón e os irmáns Pinzón chegan a América. Pintura de Dióscoro Puebla (1862) Palos de la Frontera é mundialmente coñecido como o berce do Descubrimento de América. Do seu porto partiron o 3 de agosto de 1492 as carabelas, Santa María, La Pinta e La Niña, co Almirante Cristovo Colón, os irmáns Pinzón, os mariñeiros de Palos e a comarca próxima rumbo ao descoñecido e que de feito sería o encontro co continente americano. miniatura|Estatua dos Irmáns Pinzón en [[Palos de la Frontera, ao fondo obsérvase a Fontanilla e a Igrexa de San Xurxo Mártir.]] As súas incursións a Guinea, outrora encomiadas, foron entón delituosas e obxecto de castigo. Por unha destas incursións foron condenados certos palermos, a servir á Coroa, durante dous meses, con dúas carabelas aparelladas á súa costa. O 30 de abril de 1492, os Reis ordenaron que esas naves se puxern ao servizo de Cristovo Colón.
Rzeszów
Rzeszów é unha cidade de Polonia cunha área urbana duns 170 000 habitantes.
Palos de la Frontera
Palos, berce do descubrimento de América
A Coroa reducía así os gastos da expedición e vinculaba a ela aos bravos e expertos mariños de Palos, os máis aptos, segundo crenza xeral da época, para realizar unha empresa de tal envergadura. Ademais, os Reis, para que non existise a menor dúbida do carácter real da expedición, quixeron que as naves partisen dun porto Real. Para iso adquiriron, a fins de xuño de 1492, a metade da vila de Palos pertencente ao Conde de Cifuentes por 16.400.000 marabedís.
Voo 871 de Scandinavian Airlines System
Causas
Non se puido determinar con certeza a causa do accidente, pero hai sospeitas de que os tripulantes non leron correctamente os seus altímetros. O avión estaba equipado con catro altímetros, tres deles con tres agullas, pero o capitán tamén tiña un altímetro moderno con dúas agullas que se le dun xeito diferente. Isto puido provocar que o capitán voase uns 1 100 pés demasiado baixo, esnafrándose así contra o terreo.
Palos de la Frontera
Palos, berce do descubrimento de América
Así, Palos foi berce do descubrimento de América e os seus homes foron protagonistas da fazaña colombina, feito importante que trouxo expectativas de desenvolvemento para unha España e Europa en expansión comercial e que sinala o paso definitivo da Idade Media á Moderna.
Palos, os franciscanos e a evanxelización de América
Cando se fala do papel desenvolvido pola vila de Palos de la Frontera na historia de América, pénsase, de forma case exclusiva, nos acontecementos relacionados coa preparación e execución da primeira viaxe colombina. Pero pouco a pouco, a investigación e o estudo van perfilando múltiples actuacións nas que os palermos amósanse como destacados protagonistas na colonización do Novo Mundo, e entre os pioneiros que axudaron a construír os piares da nova sociedade, dunha nova cultura e particpando activamente na evanxelización cristiá dos indíxenas.
O verdadeiro nome de Palos
Etimoloxicamente a denominación toponímica procede do vocábulo romano Palus ("lagoa") e de feito a cidade chamouse unicamente Palos ata 1642, pero a mediados do século XVII os primeiros cronistas de Indias, Gonzalo Fernández de Oviedo e Francisco López de Gómara, crendo que Palos e Moguer eran un só pobo, crearon o incorrecto Palos de Moguer. Esta denominación errada produce malestar nos habitantes de Palos de la Frontera, posto que fixo que moita xente pensara que o pobo pertencera nalgún momento á xurisdizón de Moguer, cousa que non é certa e que nunca ocorreu. Existen multitude de documentos onde se testemuña o verdadeiro nome de Palos, por exemplo na Real Provisión enviada por uns veciños de Palos para que puxeran naos ó servizo de Colón, con data do 30 de abril de 1492, recollida no '''Archivo General de Indias. Sinatura: PATRONATO, 295 N.3, na que a poboación é denominada unicamente como Palos'''. Como exemplo de que posteriormente pasou a denominarse Palos de la Frontera sirva o seguinte documento dun dos descendentes directos de Martín Alonso Pinzón no que se di:que se estendeu rapidamente, pasando a enciclopedias e manuais de estudo. Algo parecido sucedeu con frei Juan Pérez e frei Antonio de Marchena, cos que crearon un único e inexistente personaxe: frei Juan Antonio Pérez de Marchena.
En maio de 1642 o Concello Municipal de Palos adoptou o nome de Palos de la Frontera, aproveitando que unha conspiración independentista producida o ano anterior e liderada polo Marqués de Ayamonte fixera pasar as tropas portuguesas desde o río Guadiana ata o río Tinto, e para poñer un "apelido" a Palos, que tapara o que o facía desaparecer como pobo, uníndoo á máis poderosa cidade veciña de Moguer.
miniatura|esquerda|Mapa topográfico da zona no século XVIII.
Antonio Couceiro Freijomil
Antonio Couceiro Freijomil, nado en Pontedeume o 2 de xuño de 1888 e finado en Santiago de Compostela o 9 de maio de 1955, foi un filólogo, bibliógrafo, pedagogo e escritor galego, coñecido polo seu Diccionario bio-bibliográfico de escritores. Foi membro de número da Real Academia Galega desde 1941.
Traxectoria
miniatura|dereita|Placa na casa natal na rúa de Santo Agostiño de [[Pontedeume.]] Estudou Maxisterio na Escola Normal de Santiago de Compostela e fundou en Pontedeume un colexio de primeiro ensino. Exerceu como profesor en varios colexios de Lugo e Ourense, onde casou con Elisa Pavón Rodríguez. Foi membro da Real Academia Galega e do Seminario de Estudos Galegos.
Fundou con Edmundo Roberes Alonso El Eco de Puentedeume en 1906, foi redactor de Ecos del Eume, redactor xefe de El Diario de Orense e colaborou en La Zarpa, Galicia, El Norte de Galicia, Vida Gallega, El Compostelano, El Correo Gallego e La Noche.
Obra
miniatura|200px|Diccionario bio-bibliográfico de escritores.
Domesticación
miniatura|300px|O cordeiro, unha das primeiras especies en ser domesticadas. A domesticación é a acción ou o efecto de facer doméstico algún ser vivo, é dicir, que viva a carón do ser humano, que se críe na casa. O termo deriva do latín domus, que significa «casa», e domesticus, que ten o mesmo significado que o termo actual. Describe o paso dende estado salvaxe a estado doméstico dalgúns animais pola acción do home. Este proceso prodúcese por mor dos intereses humanos de obter das especies salvaxes alimento, servizo, compaña, roupa, etc.,e comezou hai arredor de once mil anos.
Unha especie domesticada, animal ou vexetal, é unha especie que desenvolveu unhas características morfolóxicas, fisiolóxicas, ou mesmo comportamentais novas e hereditarias, como resultado dunha interacción prolongada, dun control ou dunha selección á mantenta por parte do ser humano.
A domesticación fai referencia tamén ó estado no cal a reprodución, as curas e a alimentación dos animais, ou o ciclo das plantas son controlados de xeito máis ou menos directo polo ser humano. Na linguaxe corrente, a expresión «animal doméstico» emprégase acotío no senso de animal de compaña. Este último termo pódese aplicar a un animal individual, mentres que a domesticación concirne unha poboación ou unha especie enteira. Unha acepción ampla da domesticación tende a tratar tódalas formas de interacción regular da especie humana cunha especie animal.
A principal utilidade das plantas e animais domésticos é a produción de alimentos, así como a doutros produtos útiles como a la, o algodón, ou a seda. Malia isto, os motivos da práctica da gandería ou da agricultura non son sempre estritamente utilitarios e inclúen o pracer, a recreación ou prácticas relixiosas. A domesticación ds plantas e dos animais veu da man dos inicios da agricultura e foi un factor esencial no desenvolvemento da civilización. No pasado permitiu a revolución neolítica, mais tamén é un proceso que aínda se mantén até a actualidade. miniatura|Carpas koi, variedade ornamental da [[carpa.]]
Datas e lugares de domesticación
miniatura|esquerda|250px|Figura en bronce dun [[cabra|bode atopada en Cefisia, probablemente fabricada en Ática no século -V.]] As domesticacións esténdense dende o neolítico até a actualidade, agás a do can, que precede en diversos millenios a cría doutras especies e a sedentarización. A Idade Media é un período no que non se coñece ningunha nova achega na domesticación, mentres que a partir do século XIX prodúcese unha importante medra de novas especies criadas, e nalgúns casos pódese falar de domesticación.
As datas e os lugares das antigas domesticacións foron calculados con procedementos esencialmente arqueolóxicos, e máis polo miúdo, arqueozoolóxicos. Estes métodos consisten en examinar ou revisar os resultados das escavacións con ocupación humana prehistórica. Os restos animais son datados segundo os métodos arqueolóxicos:
Trátase de determinar a presenza ou non de animais salvaxes ou de cría, e máis globalmente a natureza das súas relacións cos humanos. Deste xeito, o esqueleto dun gato que atopado a carón dunha tumba humana indica que se trataba probablemente dun animal de compaña. Unha certa homoxeneidade na idade dos animais atopados indica a existencia dunha gandería na que se mataban os animais á idade óptima.
As novas técnicas, e en particular o estudo do ADN mitocondrial, permiten revisar as datas de domesticación, así como a árbore xenealóxica das especies domésticas actuais, polo que estes coñecementos continúan evolucionando. A liñaxe do can, en particular, teríase separado da do lobo hai entre 150 000 e 100 000 anos. É posible que o devanceiro do can se asociase con grupos humanos que seguía para obter restos de comida, tendo un papel de alerta, ou mesmo de axuda na caza. A data de domesticación que dan as fontes arqueolóxicas correspondería entón cun intre no que a relación se fixo máis estreita e existía un control máis grande do home sobre o animal, hai uns 17 000 anos. miniatura|280px|Bestiario no [[Antigo Exipto, contra o -1400.]]
Despois da do can, o primeiro escenario no que es produciu a domesticación foi no Oriente Próximo, en particular na parte que chamada Crecente Fértil. Tamén destaca Asia oriental, a conca do Mediterráneo e América do Sur. Algunhas rexións do mundo non coñeceron ningunha domesticación de especies locais até épocas moi recentes, como é o caso de Australia ou o sur de África.
Nalgunhas áreas, a domesticación produciuse de xeito independente, por evolución cultural dos grupos humanos locais e por adaptación de especies silvestres locais. Noutras, a domesticación foi influída (pola domesticación de especies locais a partir do coñecemento doutras áreas) ou importada (por pasar o cultivo e a gandería de especies xa domesticadas a outras áreas). Hai 5 áreas nas que existen probas concluíntes de domesticación independente, 4 máis nas que hai indicios e 3 máis onde se produciu a domesticación despois de recibir influencia foránea. A táboa seguinte amosa estes territorios e algúns exemplos de especies domesticadas.
O número de especies domésticas dispoñibles aumentou drasticamente a partir do século XVI en ámbolos costados do Atlántico, co que se chamou intercambio colombiano. O continente americano tiña con anterioridade cinco especies de animais domésticas, das cales só o can era coñecido no mundo antigo. Os cabalos e bois chegaron a América a través deste intercambio, mentres que un gran número de plantas domésticas americanas foron introducidas en Europa, Asia e África.
Proceso de domesticación
Téñense proposto diversas situacións iniciais que conducirían á domesticación de animais. A tradición de adoptar crías de animais é un fenómeno que explica a orixe da domesticación, e dende esta maneira é doado obter animais que se familiarizaron dende pequenos cos humanos. Porén, é preciso lembrar que o proceso de domesticación implica a cría de liñaxes de animais durante moitas xeracións, que non é o que pasaría se se capturasen sempre novos animais salvaxes. Por outra banda, esta práctica, que aínda existe na actualidade, é característica dos pobos cazadores-recolectores, que precisamente non teñen animais domésticos. Por este motivo, estes aprovisionamentos estarían integrados nunha cultura baseada na caza e non na gandería, e existiría unha oposición entre sociedades «de aprovisionamento» e sociedades «de domesticación». Este sistema non semella poder ser considerado un xeito de domesticación. Ademais, mentres que o factor cultural é probablemente esencial para explicar a domesticación (ou a non-domesticación) dunha especie, o sistema económico e cultural dunha sociedade non é fixo. A meirande parte das sociedades baseadas na caza crían cans, polo que este sistema tería sido un elemento chave da domesticación.
É posible que a domesticación pasase por unha fase de mutualismo entre animais e seres humanos, é dicir, un achegamento e unha axuda mutua. De feito, esta relación obsérvase aínda hoxe no can paria, e crese que foi unha etapa da domesticación do porco.
Diversas especies foron obxecto dunha tradición de caza que posteriormente evolucionaron cara a un control das poboacións, e unha xestión de poboación salvaxe razoable. Esta caza podería terse convertido en selectiva, escollendo, por exemplo, os animais meirandes e os machos con proporcións máis grandes, e conducindo cara a un tipo de gandaría extensiva, máis intensificada. Todos estes estadios practícanse actualmente cos renos en diferentes rexións. Este proceso semella ter afectado a diferentes especies, entre as cales destacan as cabras, as ovellas, e pequenos camélidos como as llamas.
Finalmente, a gandería podería ter comezado sinxelamente con animais capturados e despois criados en estrita catividade. Este é o caso da maioría de domesticacións recentes ou contemporáneas. É nesta situación que o control e a selección poden ser máis fortes, facendo posible unha transformación máis rápida das especies seleccionadas. O guión de domesticación dunha especie podería ter ocorrido segundo un destes esquemas ou ter sido unha combinación simultánea ou sucesiva.
No caso do coello, as etapas da domesticación foron establecidas na Idade Media, que constitúen unha reserva de caza. Con algúns destes coellos practicouse unha selección, permitida pola captura dos animais vivos grazas ós furóns. Esta selección conduciu á aparición das primeiras variedades de coello durante o século XVI, que se distinguen pola súa cor e o seu tamaño. A gandería intensificouse e a forte selección levou a unha gran variabilidade de razas domésticas. O comportamento do coello de gandería evolucionou probablemente de xeito conxunto por mor dunha selección de animais menos salvaxes, podendo ser unha selección tan intencional como indirecta; os animais máis difíciles de recapturar non podían ser dados a novos criadores.
As prácticas de cría e de selección que se poden observar ó longo da historia poden dar unha idea de como se desenvolveu o proceso de domesticación. Son prácticas moi variadas, igual que o són os coñecementos e representacións que teñen os criadores dos mecanismos da herdanza e da influencia que podían exercer sobre unha poboación animal. Algúns deles facían unha selección metódica dentro dun rabaño, mentres que outros non concibían a influencia que podía ter a elección dos reprodutores nos seus produtos, dentro dunha especie ou variedade. Con todo, estes criadores podían ver o interese de adquirir unha nova liñaxe ou efectuar cruzamentos con animais de orixe diferente e participar así na súa difusión.
A domesticación dunha especie é froito dunha historia múltiple difícil de reconstruír. Os factores importantes son a predisposición de cada especie, as prácticas dos criadores ou protocriadores en períodos longos que efectúan unha selección consciente ou non, e os intercambios de animais que permiten que as liñaxes máis domesticadas se espallen.
Aspecto biolóxico
miniatura|300px|Vacas da raza [[hereford, seleccionada para a produción de carne.]] O proceso de domesticación comeza cando un número limitado de animais son illados doutros individuos da especie salvaxe. Esta poboación pode experimentar un fenómeno de microevolución, por mor da adaptación ás condicións da gandería e da selección humana. Esta evolución está marcada pola aparición de trazos domésticos, é dicir, dos novos caracteres considerados como mutacións xenéticas conservadas, mentres que os alelos que os portan seguirían a ser raras ou terían sido eliminadas pola selección natural en estado salvaxe.
Trátase de caracteres morfolóxicos, como po exemplo un tamaño meirande ou máis cativo que o da especie salvaxe, coloracións novas, o pelo longo, rizado ou o rabo acurtado. Tamén son caracteres fisiolóxicos, como o aumento da fecundidade ou a precocidade do crecemento. Obsérvase tamén a perda de caracteres morfolóxicos como os cornos nalgunhas razas de cordeiro, ou de aptitudes como unha diminución da mobilidade, da velocidade de carreira ou da capacidade de voo, así como a perda de aptitudes comportamentais. Isto fundamenta unha interpretación da domesticación como unha alteración do xenotipo, cousa que é indiscutible no caso do albinismo. Buffon describe a domesticación como unha dexeneración. A variabilidade morfolóxica é importante en certas especies, e moito menos noutras coma o camelo bactriano. Tamén se interpretan as transformacións da domesticación co concepto de neotenia, segundo a cal os caracteres morfolóxicos (como as orellas que colgan) ou condutistas (como o agarimo), orixinalmente propios dos estadios xuvenís, mantéñense até a idade adulta.
Aspecto comportamental
miniatura|Un can [[fox terrier coa súa dona.]] A domesticación non é só unha modificación dos trazos físicos dunha especie, senón tamén do seu comportamento. Esta evolución consiste en primeiro lugar nun carácter menos fero ou salvaxe, unha tolerancia ou unha familiaridade máis marcada cara os humanos, e a mitigación dos comportamentos potencialmente perigosos para o home. Tamén é unha adaptación ás condicións de cría, e polo tanto ós grupos importantes e a promiscuidade, que poden ser mal tolerados polos conxéneres salvaxes.
Tamén se emprega a etoloxía en referencia á domesticación cando se fala dos trazos comportamentais que permiten ou permitiron que unha especie fose domesticada; o principal sería o carácter social dunha especie. O feito que esta especie vivise en grupos xerarquizados permitiría ó criador exercer un control sobre estes animais asumindo a posición de elemento dominante do grupo.
Aspecto zootécnico
Actualmente, os obxectivos da domesticación de novas especies ou a mellora das razas xa domesticadas concirnen esencialmente á produción. Trátase da adaptación ás condicións de cría, a fecundidade, a velocidade de crecemento, e acotío a calidade da carne ou doutros produtos como o leite ou a la.
Os rexistros máis antigos descubertos que recollen listas de liñaxes,amosando unha formalización da selección dos animais, datan do século -XVI e están escritos en lingua hitita. A selección moderna das especies recorre a ferramentas notablemente estatísticas aplicadas ós coñecementos xenéticos. Requiren dunha avaliación tan obxectiva como sexa posible dos suxeitos e unha organización rigorosa dos programas de cría, co fin de obter unha mellora do rendemento das liñaxes en función de obxectivos determinados. Estas seleccións son implementadas por organizacións especializadas.
A selección sobre a base de criterios estritos de rendemento é criticada polos inconvenientes que comporta, como por exemplo a fraxilidade dos suxeitos, ou pola ameaza que representa par a biodiversidade das razas domñesticas, impoñendo un número reducido de liñaxes. Como resposta, téndese a integrar criterios de selección máis amplos, como a facilidade de parto, ademais do rendemento ó aleitar ou o crecemento. Esta selección tamén pode intentar responder a necesidades moi precisas, como unha redución dos elementos máis contaminantes das feces dos animais, que representan un problema en sitacións de cría intensiva. Por outra banda, as variedades pouco seleccionadas (chamadas «rústicas») son recoñecodes* non só como recursos xenéticos potenciais, senón tamén pola súa adaptación a determinados xeitos ou sistemas de cría intensiva. O CNRS francés calculou no 2005 que o 50% das razas de paxaros domésticos están en vía de extinción. A selección dos animais está relacionada cuns obxectivos e un tipo de cría determinados. Ademais, se as organizacións especializadas se encargan da selección, isto pode reducir a autonomía dos produtores e deixalos nunha situación de dependencia cara estas organizacións, especialmente no tocante ó tipo de produción.
Malia estes límites, a selección actual ten unha grande eficacia. O progreso xenético obtido pode ser significativo sobre un período duns anos, cousa que amosa que a transformación das especies domésticas non está nin de lonxe rematada. Os esforzos tamén se concentran nas novas especies criadas, especialmente peixes.
Aspecto cultural
A domesticación tamén é un fenómeno cultural polo feito de que ó comezo implica un cambio radical da relación do home coa natureza e coas especies concernidas. Aparentemente, os sistemas culturais humanos e a súa evolución son o primeiro factor que determina a domesticación ou non domesticación das especies.
Operón lac
Esquema do operón lac. [[Ficheiro:Lac Operon.svg|miniatura|250px|O operón lac. Arriba: Reprimido. Abaixo: Activo.
'1: ARN polimerase, 2: Represor, 3: Promotor, 4: Operador, 5: Lactosa, 6: lacZ, 7: lacY, 8: lacA''.]]
O operón lac operon utiliza un mecanismo de control que consta de dúas partes para asegurar que a célula gasta enerxía en producir os encimas codificados polo operón lac só cando é necesario. Está controlado principalmente polo represor lac, que detén a produción de encimas en ausencia de lactosa, e polo EIIAGlc, que corta a produción de lactosa permease cando se está a transportar glicosa á célula. Este mecanismo de control dual causa a utilización secuencial da glicosa e a lactosa en dúas fases distintas do crecemento da bacteria, o que se coñece como diauxia.
Estrutura do operón lac
miniatura|300px|Estrutura da lactosa e dos produtos da súa clivaxe por [[hidrólise.]]
O operón lac consta de tres xenes estruturais, un promotor, un terminador, un regulador, e un operador. Os tres xenes estruturais son: lacZ, lacY, e lacA. Só os xenes lacZ e lacY parecen ser estritamente necesarios para o catabolismo da lactosa.
Nomenclatura xenética
Utilízanse abreviacións de tres letras empezando con maiúscula e con letra normal para describir os fenotipos de bacterias como E. coli.
Son exemplos:
As mesmas tres letras utilízanse normalmente para designar os xenes implicados nun determinado xenotipo, pero esta vez escritas con minúscula e en cursiva. Cada xene diferente distínguese cunha letra adicional; por exemplo os xenes lac que codifican os tres encimas do operón lac denomínanse lacZ, lacY, e lacA. Hai un cuarto xene lac que é lacI, que codifica o represor da lactosa, no que "I" significa inducibilidade.
O uso actual designa as proteínas codificadas por un xene coas mesmas letras en maiúscula e normais (non cursivas). Así, LacZ é o produto proteico (a β-galactosidase) do xene lacZ.
Varias secuencias curtas que non son xenes pero tamén afectan á expresión xénica son o promotor lac ou lac p, e o operador lac ou lac o. Aínda que non é estritamente un uso estándar, as mutacións que afectan a lac o denomínanse lac oc, por razóns históricas.
Regulación
O control específico dos xenes lac depende da dispoñibilidade do substrato lactosa para a bacteria. A bacteria non produce estas proteínas cando a lactosa non está dispoñible como fonte de carbono. Os xenes lac están organizados nun operón; é dicir, están orientados na mesma dirección uns detrás dos outros no cromosoma e son cotranscritos nunha soa molécula de ARNm policistrónico. A transcrición de todos os xenes empeza coa unión do encima ARN polimerase (RNAP), que é unha proteína que se une ao ADN nun sitio de unión específico do ADN, que é o promotor, situado inmediatamente augas arriba do xene. Na unión da ARN polimerase ao promotor colabora a proteína activadora por catabolito (CAP) unida á adenosina monofosfato cíclica ou AMPc (a CAP tamén se chama proteína receptora do AMPc). Desde esta posición a ARN polimerase avanza para transcribir os tres xenes (lacZYA) nun ARNm. As secuencias de ADN do operón lac de E. coli, do ARNm lacZYA, e dos xenes lacI  están dispoñibles en GenBank (ver).