cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
James Iha
The Smashing Pumpkins
Na banda de Chicago Iha escribiu ou co-escribiu parte dos temas do grupo, entre eles, "Blew Away" no Pisces Iscariot, "Bugg Superstar" no Vieuphoria, "Take Me Down" no Mellon Collie and the Infinite Sadness, "...Said Sadly", "Believe", "The Boy", e "The Bells" en The Aeroplane Flies High, "Summer" no sinxelo de "Perfect" e "Go" para o MACHINA II/Friends and Enemies of Modern Music. Co-escribiu con Billy Corgan "I Am One" do Gish, "Soma" e "Mayonaise" no Siamese Dream, "Plume" no Pisces Iscariot e "Farewell and Goodnight" do Mellon Collie and the Infinite Sadness. Tamén canta en "Take Me Down", así como na versións de The Cure "A Night Like This" e de Syd Barrett "Terrapin".
Cadrado máxico
Variantes
Algúns cadrados conservan a suma máxica ó longo de tódalas diagonais crebadas, ademais de ringleiras, columnas e diagonais principais, coma o da dereita. Estas disposicións adóitanse denominar cadrados demoníacos ou cadrados diabólicos, aínda que tamén se chama ás veces así ó cadrado de Durero que non cumpre esta condición. Este último tamén é chamado ás veces cadrado satánico porque existen moitas combinacións, certamente peculiares, de números simetricamente distribuídos ó longo da matriz cos que se consegue a suma máxica, como xa se amosou con anterioridade cando se falou del. Ó respecto cabe lembrar que o número de combinacións de n cifras, tomadas da serie aritmética 1 a n×n, é incluso superior ó de cadrados que se poden construír con ditas cifras, polo que atopar disposicións aparentemente peculiares tales que se obteña a suma máxica é máis común do que se cre. Se nos fixamos por exemplo no cadrado diabólico da figura, veremos que tales disposicións tamén suman 34 (as catro esquinas e as catro centrais, as catro submatrices de orde catro etc., e ademais as diagonais crebadas, claro que nel non aparece a data de creación de Melancolía coma acontecía no cadrado de Durero, no que existen máis de 34 combinacións).
Bico de coral común
Carácter invasor en España
Debido ao seu potencial colonizador e constituír unha ameaza grave para as especies autóctonas, os hábitats ou os ecosistemas, esta especie foi catalogada no catálogo español de especies exóticas invasoras, aprobado por Real Decreto 630/2013 de 2 de agosto, estando prohibida en España a súa introdución no medio natural, posesión, transporte, tráfico e comercio.
James Iha
Despois dos Pumpkins
En xullo do 2003 uniuse a A Perfect Circle, durante a xira do álbum Thirteenth Step. Dende entón apareceu no álbum do 2004 eMOTIVe e contribuíu nas remesturas de "Blue" e "The Outsider". En 2003 xuntouse tamén á banda Vanessa and the O's, que editou o EP Plus Rien en Suecia ese ano.
Cadrado máxico
Variantes
Se entendémo-los cadrados máxicos coma matrices, coas súas operacións usuais de suma e produto, o cadrado máxico de orde 3 ten a interesante propiedade de que a súa matriz inversa volve ser un cadrado máxico que ten valores fraccionarios positivos e negativos e que a súa constante máxica é 1/15.
James Iha
Despois dos Pumpkins
Recentemente Iha colaborou en proxectos no Xapón, tanto musicais como de deseño. Coa axuda do amigo e representante Isao Izutsu, Iha creou a marca de roupa Vapor no 2001. Iha tamén fixo a música para a película xaponesa Linda, Linda, Linda, que saíu a finais do verán do 2005.
O 17 de febreiro do 2009 anunciouse que James Iha, xunto co vocalista Taylor Hanson, o baixista de Fountains Of Wayne Adam Schlesinger, e o batería de Cheap Trick Bun E. Carlos, formara unha nova banda chamada Tinted Windows.
Cadrado máxico
Variantes
Este é o cadrado máxico de orde 3 habitual...
Kylesa
Kylesa é unha banda estadounidense de heavy metal formada en Savannah, Xeorxia. A súa música incorpora experimentación con riffs pesados, guitarras con afinación grave e elementos do rock psicodélico. O grupo formárono no ano 2001 antigos membros de Damad, aos que se uniu a guitarrista Laura Pleasants. Dende entón pasou por diferentes cambios na súa formación; os únicos membros orixinais que quedan son Phillip Cope e Laura Pleasants. No ano 2006 o grupo engadiu dous baterías, Carl McGinley e Jeff Porter. Eric Hernandez uniuse en 2008 para substituír a Porter.
Cadrado máxico
Variantes
...e este é o seu cadrado máxico inverso.
Kylesa
O 16 de abril de 2016 a banda anunciou a través da súa páxina de Facebook que entrarían nun hiato indefinido, dicindo: "Decidimos colectivamente tomar unha pausa sen unha data establecida para regresar".
Cadrado máxico
Variantes
Os cadrados p-máxicos son aqueles tales que elevadas tódalas cifras do cadrado á k potencia, sendo 1≤k≤p, seguen sendo máxicos:
Pódense construír cadrados máxicos con números extraídos de calquera sucesión aritmética independentemente do número inicial e da razón da serie. Sendo a0 primeiro termo e r a razón, doadamente demóstrase que a constante máxica será neste caso:
Analogamente, pódense construír cadrados máxicos a partir de sucesións xeométricas, que neste caso serán os produtos os que dean por resultado a constante máxica. Estes pódense construír coas regras dadas para os cadrados aritméticos, sen máis ca substituí-lo termo da serie xeométrica na posición indicada pola correspondente da serie aritmética:
A constante máxica é no caso xeral
Que ten unha similitude coa xa obtida para as series aritméticas é palpable.
Por último sinalarémo-la existencia de disposicións máxicas n-dimensionais; así, coa serie 1 - n³ pódense construír cubos máxicos, e en xeral, coa serie 1 - nr cadrados máxicos r-dimensionais de orde n, coas súas respectivas variantes multimáxicas das cales a súa visualización non é inmediata, aínda que pódense tratar comodamente mediante o emprego de ordenadores.
Cadrados máxicos esotéricos
Nota: para apreza-las comparacións, para os cadrados máxicos esotéricos, tomáronse outras cores, diferentes ás empregados ata aquí.
Un cadrado máxico esotérico, usa criterios máis restritivos en canto a condicionantes para ser tido por un cadrado máxico, tanto é así, que só existe un por cada n. Deseguido detállanse os condicionantes.
Propiedade de equivalencia
En sentido esotérico, só se considera cadrado máxico, a aqueles que teñen as mesmas cifras que o número de celas (que seguen a serie de números naturais dende 1 ata n²). O cadrado da figura (cor laranxa, á esquerda) non é un cadrado máxico esotérico. Neste caso é o resultado dun cadrado máxico de n=3 e que ás súas cifras se lle sumou 20, comparar co orixinal (cor laranxa á dereita)de n=3, vendo a situación das cifras e a súa concordancia.
Propiedade das esquinas
Tamén a suma das cifras das 4 celas que forman unha cruz (as que están no medio entre dúas esquinas adxacentes), suman Cm2. A particularidade de n=par_impar produce dous casos.
Amósanse un cadrado de n=3 para exemplo de caso par, e un de n=6 para exemplo de caso impar. Obsérvese que do caso impar, tómanse as dúas celas centrais de CRUZ, razón, pola que hai que dividir logo entre dous.
.
Propiedades posicionais
Pola que se considera a un cadrado máxico esotérico que está ordenado cando se cumpren ademais outras condicións que son lixeiramente distintas nos cadrados de n-par sobre os de n-impar (o mesmo cadrado rotado ou reflectido, deixa de ser ordenado aínda que non deixa de ser esotérico).
Alusións á Cábala
As regras particulares, así coma esta xeral, foi descoñecida por moitos que ó longo dos tempos trataron de desentraña-los seus misterios ou de desenmascara-las súas mentiras, é por isto que os estudos daqueles que ignoraron tales cuestións carecen de validez, pois a palabra tomaba o número de acordo ás regras deste para interpreta-la palabra, e non a palabra se convertía en número para interpreta-la palabra, como tales pretendían. Así como as palabras tiñan as súas regras, tamén as tiñan os números, e era así como se convertía en sagrada a súa interpretación, pois non abondaba con coñece-los números se non se coñecían as súas regras, igual que non abondaba para comprender un idioma, aínda que se coñezan as súas letras, se se descoñecen as súas regras....
Xarope de pradairo
200px|miniatura|Xarope de pradairo do Canadá O xarope de pradairo é un xarope feito a partir da auga e do zume de pradairo (Aceraceae) de comezos da primavera, que foi concentrado por ebulición. Faise nas forestas de América do Norte (sobre todo Ontario, Quebec e Vermont) e véndese hoxe en día en todo o mundo.
O xarope de pradairo non é un doce moi popular en Europa, tampouco en Galiza, aínda que se pode atopar nalgúns supermercados. Adóitase empregar para adozar torradas, filloas, chulas etc, coma se fose mel.
Fabricación do xarope de pradairo
Entre as numerosas especies de pradairos, dúas son principalmente utilizadas pera a produción de xarope de pradairo: o pradairo negro (Acer nigrum) e mailo pradairo azucreiro (Acer saccharum), moitas veces consideradas a mesma especie, ou mesmo, a primeira, coma subespecie do A. saccharum.
O xarope de pradairo prodúcese maioritariamente no Canadá - 83% da colleita mundial - particularmente na provincia do Quebec, cunha menor produción en Ontario. Faise tamén nalgúns estados dos Estados Unidos de América. Así mesmo, a produción de xarope de pradairo nos EUA tende a continuar sendo constante, mentres que no Canadá multiplicouse por dous en vinte anos.
Colleita da auga de pradairo
A auga de pradairo apáñase na fin do inverno ou ao comezo da primavera, segundo as rexións, cando as noites de xeada veñen seguidas de días de desxeo. Esta auga contén arredor dun 2% ou 3% de azucre. Este azucre (esencialmente glicosa) é almacenado no raizame durante o outono, onde pasa o inverno. Na primavera, sobe baixo a casca e distribúese por toda a árbore, a fin de proporcionar enerxía de abondo para reactivar o seu metabolismo.
A auga de pradairo non é o zume. Este, claramente máis cargado en minerais e moléculas orgánicas complexas, só sobe polas raíces cando o metabolismo da árbore é reactivada. A chegada do zume e do seu sabor agre marca a fin da colleita da auga de pradairo. É dicir, non se fai a colla do zume, senón da auga de pradairo.
Se o diámetro do toro do pradairo é inferior a 20 cm a auga nunca se recolle. A regra xeral é, pois, agardar deica os 45 anos despois da plantación do pradairo antes de comezar a apañar a auga. Así mesmo, un pradairo azucreiro pode vivir até os 300 anos, incluso máis. Deste xeito, pode dar auga cada primavera por moitos anos.
Romualdo Acevedo Rivero
Romualdo Acevedo Rivero, nado en Villaviciosa en 1847 e finado en Lugo o 21 de decembro de 1902, foi un avogado, xornalista e escritor galego.
Traxectoria
Fillo do médico galego Agustín María Acevedo, director de baños minerais, estudou o bacharelato en Oviedo. Aos catorce anos retornou a Galicia, e estudou Dereito na Universidade de Santiago de Compostela, licenciándose en 1867.
En Compostela publicou o seu primeiro traballo na revista El Eco Escolar. Trasladouse a Lugo, colaborou en Revista de España e fundou e dirixiu en Lugo La Idea Moderna. Publicou estudos literarios en El Diario de Lugo, algúns asinados co pseudónimo Amorodul.
Foi concelleiro de Lugo dende 1886, e foi a alcalde interino nalgunhas ocasións.
Sotigui Kouyaté
Traxectoria
Sotigui Kouyaté naceu en Malí, sendo os seus pais de Guinea, pero era burkinense de adopción. Cando era neno, desfrutaba dos espectáculos koteba. Chegou a xogar na selección de fútbol de Burkina Faso. Kouyaté comezou a súa carreira teatral en 1966, nunha obra histórica producida polo seu amigo Boubacar Dicko. Ese mesmo ano, fundou unha compañía de teatro con 25 persoas e axiña escribiu a súa primeira obra, The Crocodile’s Lament.
Galardóns e nomeamentos
No 2009, Kouyaté gañou o Oso de Prata do Festival de Cine de Berlín pola súa actuación no filme de Rachid Bouchareb London River.
Pepe Viyuela
José Viyuela Castillo, nado en Logroño o 2 de xuño de 1963, máis coñecido como Pepe Viyuela, é un actor, pallaso, poeta e humorista rioxano licenciado en Filosofía.
Traxectoria
Amais de Filosofía, Viyuela estudou Arte dramática, iniciándose no mundo da interpretación con parodias con obxectos e sen palabras. A súa primeira aparición televisiva foi en Un, dos, tres...responda otra vez como humorista, coa súa famosa frase «Pero, ¿esto qué es?», e co seu número máis coñecido, no que se vía atrapado por unha cadeira pregable.
Como actor traballou con Julio Medem en Tierra (1995). Posteriormente interpretou a Filemón nas dúas películas baseadas en Mortadelo e Filemón: La gran aventura de Mortadelo y Filemón (Javier Fesser, 2003) e Mortadelo y Filemón. Misión: Salvar la Tierra (Miguel Bardem, 2008). En teatro participou no Festival de Teatro Clásico de Mérida, con Androcles y el león (1999), de George Bernard Shaw, Rómulo el grande (2005), de Friedrich Dürrenmatt e Miles Gloriosus (2008), de Plauto. En 2009 protagonizou, xunto a Teté Delgado, El pisito. En televisión participou na serie Aída no papel de Chema o tendeiro. Fixo papel de dobraxe ao castelán en Open Season.
En 2003 publicou a novela Bestiario del circo, con prólogo de Andrés Aberasturi. Gañou a segunda edición do Premio Internacional de Poesía Margarita Hierro co seu primeiro poemario, Y amarte sin saber. A obra consta de 51 poemas e está dedicada a Margarita Hierro e a Manolo Romero, cunha ilustración na portada de José Hierro. En 2008 publicou o seu segundo poemario, Las letras de tu nombre.
É vicepresidente da ONG Payasos Sin Fronteras e socio honorífico da ONG Amigos de la Tierra.
Xochiquetzal
miniatura|Xochiquetzal, códice Ríos, século XVI Xochiquetzal (náhuatl: "paxaro florido") na mitoloxía azteca e tolteca é a deusa das flores, os nenos, o amor, os xogos e as danzas, orixinalmente asociada coa Lúa estaba casada co deus da choiva, Tlatoca e era irmá do deus do millo, Xochipilli. Tezcatlipoca raptouna para obrigala a casar con el.
Era a deidade protectora do mes de Xochitl do calendario místico azteca.
Txabi Etxebarrieta
Primeiro asasinato de ETA
O 7 de xuño de 1968, o coche no que viaxaban Etxebarrieta e o tamén activista Iñaki Sarasketa é detido por un control da Garda Civil en Aduna (Guipúscoa). Temendo que fosen descubertos, Txabi Etxebarrieta descendeu do coche disparando ó axente José Pardines Arcay. Foi o primeiro asasinato de ETA.
A morte de Etxebarrieta
Etxebarrieta e Sarasketa déronse á fuga refuxiándose na casa dun cura de Tolosa. Tras permanecer unhas horas refuxiados decidiron abandonar a casa parroquial, sendo parados inmediatamente por axentes da Garda Civil que aínda non coñecían as súas identidades, durante o cacheo non detectaron a pistola que portaba Sarasketa, con todo si atoparon a de Etxebarrieta, nese momento iniciouse un tiroteo no que resultou morto Txabi Etxebarrieta con dúas feridas de bala en Benta Haundi (Tolosa). Iñaki Sarasketa logrou escapar do tiroteo apuntando coa súa arma ó condutor dun coche, ó cal obrigou a transportarlo até a Igrexa de Errezil, onde se refuxiou para ser detido ó día seguinte.
Posteriormente Sarasketa foi sometido a un Consello de Guerra, o primeiro tras a Guerra Civil Española, no que foi condenado á morte. Coa intercesión ante Francisco Franco do Xeneral das Xesuítas, o pai Pedro Arrupe, foi conmutada a pena de morte pola de reclusión e, brutalmente mallado, ingresou en prisión, onde pasou 9 anos até a amnistía de 1977.
Canario
O canario doméstico (Serinus canaria domestica) é unha subespecie desenvolvida durante séculos de selección en catividade partindo de exemplares do canario silvestre ou canario salvaxe (Serinus canaria), unha especie de ave da orde paseriforme da familia dos fringílidos, endémica das illas Canarias, Azores e Madeira.
É a ave doméstica criada como animal de compañía máis abundante do mundo. A pesar disto, non se coñecen poboacións asilvestradas. left|miniatura|267x267px|Canario amarelo.
Historia
left|miniatura|222x222px|Canario llarguet branco dominante. left|miniatura|170x170px|Un macho de [[Cardenaliño de Venezuela|cardenalito de Venezuela. Mediante cruces con esta especie logrouse fixar os xenes necesarios para asimilar e metabolizar os carotenos (causantes do lipocromo vermello) nos canarios domésticos.]] O canario doméstico foi criado por primeira vez no século XVII. Exemplares capturados no seu hábitat orixinal foron levados a Europa por mariñeiros españois. A súa cría fíxose moi popular nas cortes dos reis europeos e os seus prezos eran prohibitivos. Os monxes foron os que comezaron a crialo, e para facer que o prezo se mantivese alto, só vendían exemplares machos, que son os que cantan. Finalmente, algúns criadores italianos obtiveron femias e foron capaces de reproducilos por si mesmos, polo que se fixeron moi populares en toda Europa continental. En Inglaterra nun principio eran só propiedade de adiñeirados pero co tempo comezaron a ser criados tamén alí facéndose moi populares, xurdindo moitas razas a través da cría selectiva.
Selección artificial
Desde o século XVII, e partindo de exemplares silvestres de plumaxes con cores gris pardentas na parte superior e amarelo-verdosas na cara e partes inferiores, unha prolongada e intensa selección artificial dos criadores de todo o mundo redundou na creación dun significativo número de razas, as que, aténdonos ao obxectivo para o cal foron seleccionadas, os canaricultores adóitanas dividir en 3 grandes grupos: canarios de canto, canarios de cor, e canarios de forma. A paciente cruza selectiva deu orixe ás cores vivas coñecidos hoxe en día, entre os cales atopamos o branco puro, crema pálido, pardo, ágata, dourado, amarelo brillante, laranxa, laranxa-verdoso, cobre, vermello, negro ou mosaico negro-marrón, pastel, opalino, satén, gris, topacio, ónix, cobalto, xaspeado, etc. Mediante a combinación destas cores, xéranse centos de cores de plumaxes posibles. right|miniatura|180x180px|Canario con lipocromo vermello intenso.
Hibridación
O canario doméstico crúzase facilmente con outras especies da familia dos frinxílidos, mesmo doutros xéneros. Algúns híbridos son estériles, como o cruzamento entre canario e Carduelis magellanica mentres outros son fértiles; de feito, as plumaxes con tonalidades de cor vermella só se puideron introducir no canario doméstico no ano 1835, ao cruzalos con exemplares de Carduelis cucullata, unha ave nativa de Venezuela que conta de maneira natural cunha plumaxe de tons avermellados. O canario vermello resultante foi o primeiro animal creado grazas á incorporación de xenes doutra especie mediante selección xenética. Tamén se logrou hibridalos co paporroibo real, entre outras especies.
Hábitos e características
Emite os seus cantos mantendo o pico pechado e inchando a garganta de forma moi peculiar. Só o abre para efectuar tons metálicos, pero non se busca que o faga con estridencia xa que esta non é agradable ao oído humano.
O tamaño das razas que se crían no século XXI vai desde os 11,5 cm na raza Gloster, até os 20 cm. Xeralmente a maior parte posúe un tamaño que rolda os 13 ou 14 cm. A súa esperanza de vida é, segundo a raza, de 6 a 15 anos, algúns mesmo chegan a unha idade de 20 anos.
Inia geoffrensis
Inia geoffrensis é unha especie de golfiño de auga doce, única do xénero Inia e da familia dos iníidos, propia das cuncas dos ríos Amazonas e Orinoco, polo que na bibliografía internacional se coñece como golfiño do Amazonas, golfiño rosado (este último nome debido á súa coloración) e boto, entre outros.
No mioceno, a Amazonia estivo cuberta de auga de mar intermitentemente. Este golfiño descendería de antepasados que poboaban o océano no mioceno e que entraron no Amazonas e que, despois, evolucionarían para adaptarse á auga doce cando o mar se retirou.
Como os outros odontocetos posúe un órgano chamado melón que utiliza para a ecolocación. A aleta dorsal ten pouca altura (realmente, máis que unha aleta é unha especie de crista), pero é moi longa, e as aletas pectorais son grandes; esta característica, xunto ao seu mediano tamaño e á falta de fusión das vértebras cervicais, confírenlle unha gran capacidade de manobra para desprazarse polos bosques inundados para capturar as súas presas.
Ten a dieta máis ampla entre os odontocetos. Aliméntase principalmente de peixes, dos que se identificaron 53 especies diferentes, e entre os que se encontran esciénidos, cíclidos e pirañas (caraciformes). Complementa a súa dieta con tartarugas de río e cangrexos.
Habita no curso dos principais afluentes do ríos Amazonas e Orinoco, por debaixo dos 400 m sobre o nivel do mar. Na temporada de chuvias desprázase ás zonas inundadas da selva, onde existe unha oferta maior de alimento.
A especie non foi obxecto de caza significativa pero, nas últimas décadas, convertéronse en ameazas principais a perda do hábitat, a contaminación ambiental e as capturas accidentais con artes a aparellos de pesca.
Polo seu rechamante ton rosado é unha das especies de odontoceto mantida en cativerio en varios acuarios do mundo, principalmente nos Estados Unidos, Venezuela e Europa. Porén, é unha especie difícil de adestrar e cunha mortandade alta en catividade.
Taxonomía
O naturalista francés Henri Marie Ducrotay de Blainville describiu a especie en 1817 en ''Nouv. Dict. Hist. Nat.'', Nouv. ed., 9: 151, designándoa como Delphinus geoffrensis na honra do seu colega Étienne Geoffroy Saint-Hilaire.
Na máis recente clasificación dos cetáceos (1998) Inia geoffrensis aparece como única especie do xénero, con tres subespecies recoñecidas. A maioría da comunidade científica acepta esta clasificación como especie única, como o fan, entre outros, a UICN, o SIIT, o ou o WoRMS.
Características
Inia geoffrensis é o golfiño de río máis grande. Os machos adultos alcanzan unha lonxitude e un peso máximos de 2,55 m (media 2,32 m) e 185 kg (media 154 kg), mentres que as femias, moito menores, chegan a medir e pesar até 2,15 m (media 2,00 m) e 150 kg (media 100 kg). É un dos cetáceos con dimorfismo sexual máis marcado (os machos miden e pesan entre o 16% e o 55% máis que as femias) sendo, neste sentido, único entre os golfiños de río, nos que as femias son polo xeral máis grandes que os machos.
A contextura do corpo é robusta, pero bastante flexíbel. A diferenza dos golfiños oceánicos, as súas vértebras cervicais non están fusionadas, permitiéndolle á cabeza unha ampla gama de movementos. A aleta caudal é ancha e triangular, cos extremos acabados en punta, os bordos posteriorers esgazados e cunha marcada fendedura central separando os lobos. En lugar de aleta dorsal ten unha xiba en forma de quilla, de pouca altura pero moi alongada, estendéndose desde a metade do corpo até a rexión caudal. As aletas pectorais son grandes, curvadas e en forma de remo; a lonxitude destas aletas permítenlle realizar movementos circulares dándolle unha manobrabilidade excepcional para nadar a través da vexetación na selva inundada (aínda que esta característica fai diminuír a velocidade da natación.
A cor do corpo varía coa idade. Os acabados de nacer e os xuvenís teñen un ton gris escuro, que na adolescencia se transforma en gris claro, e os adultos tórnanse en rosados como consecuencia da abrasión repetida da superficie da pel. Os machos tenden a seren máis rosados que as femias debido aos traumatismos máis frecuentes entre eles pola agresión intraespecífica (entre individuos da mesma especie).
Nalgúns adultos a superficie dorsal é máis escura; crese que a diferenza na cor depende da temperatura, da transparencia da auga a da situación xeográfica. Rexistrouse un exemplar albino que foi mantido en catividade durante un ano nun acuario de Alemaña.
O ollos son pequenos (como en todos os golfiños de río), pero parece ter boa visión dentro e fóra da auga. Na fronte ten un melón de pequeno tamaño, cuxa forma pode modificar mediante control muscular cando o usa para a ecolocación. As meixelas son grandes e avultadas, e poden chegar a impedir a visión cara a abaixo, polo que normalmente nada en posición invertida.
Distribución
miniatura|Brazo principal do [[río Amazonas preto da Fonte Boa, Brasil. Obsérvanse as múltiplas zonas inundábeis, lagoas e canles menores, hábitat do golfiño rosado ao longo do ano.]] miniatura|Inia geoffrensis boliviensis en [[Rurrenabaque, departamento del Beni, Bolivia.]]
Vive nas concas do río Amazonas e o Orinoco, en Venezuela, Colombia, Ecuador, Bolivia, Güiana e o Brasil, nunha área que comprende ao redor de sete millóns de quilómetros cadrados. Habita en todo o traxecto do río Amazonas e os seus principais tributarios, incluso en afluentes pequenos e lagos próximos, desde a súa desembocadura preto de Belém (Pará), até a súa orixe na confluencia dos ríos Marañón e Ucayali no Perú. Os seus límites están establecidos por cadoiros de auga infranqueábeis, como as dos ríos Xingú e Tapajós no Brasil, e as zonas de augas moi pouco profundas. Unha serie de rápidos e cadoiros no río Madeira illaron a poboación que alí vive, recoñecida como a subespecie I. g. boliviensis, ao sur da conca do Amazonas, en Bolivia.
Recoñécense tres poboacións separadas (que se corresponden coas tres subespecies): a da conca do Orinoco, a do Amazonas e a do Madeira. Estas poboacións amosan diferenzas físicas menores, e están separadas xeograficamente, pero parece que non son xeneticamente diferentes. Nalgunhas zonas pode aparecer a máis de 3000 km río adentro.
Adoita asociarse a Sotalia fluviatilis, o tucuxí, que é o outro único cetáceo da conca do Amazonas (é un golfiño oceánico que, ademais de vivir nas zonas do nordeste de Suramérica, se interna no Amazonas); ás veces comparte zonas de alimentación coa londra xigante (Pteronura brasiliensis).
É máis común nas unións turbulentas dos ríos principais cos seus afluentes, xusto por debaixo dos rápidos e cerca das ribeiras. Na época seca (agosto a novembro) está confinado nos ríos principais e os seus afluentes, pero na época das enchentes (decembro a xuño) adoita entrar nas xunglas e praderías inundadas, nadando con habilidade entre as árbores. Cando a auga descende (a partir de xullo), o seu nivel pode baixar até 10 m, e os golfiños poden quedar varados en charcas.
Lonxevidade
miniatura|O golfiño rosado chamado "Apure", que logrou sobrevivir máis de corenta anos e morreu en catividade no [[zoo de Duisburgo, Alemaña.]]
A esperanza de vida do golfiño rosado na natureza descoñécese, pero en cativerio rexistrouse a sobrevivencia de individuos saudábeis por espazo de dez a trinta e un anos. Porén, a lonxevidade media en animais cativos é de só 33 meses. Con todo, calcúlase que un individuo chamado Apure conseguiu vivir máis de corenta anos, os últimos trinta e un dos cales no zoolóxico de Duisburgo, Alemaña.
Hábitat
Dentro das concas fluviais nas que está presente o golfiño rosado, ocupa case todos os hábitats, incluíndo os cursos principais dos ríos, as canles, as desembocaduras dos afluentes, os lagos e lagoas, os rápidos e os cadoiros. Os cambios cíclicos no nivel dos ríos durante as temporadas de chuvias e de seca ao longo do ano determinan que zonas poden ser ocupadas e a dispoñibilidade de alimento nelas. Durante a estación seca, a especie sitúase nos leitos principais dos ríos, debido a que as canles menores teñen moi pouca profundidade e as presas se sitúan ao longo das marxes dos ríos. Durante a temporada de chuvias, os botos poden desprazarse con facilidade aos tributarios máis pequenos, á selva e ás planicies inundadas.
Machos e femias parecen ter preferencias selectivas de hábitat; os machos regresan ás canles principais dos ríos cando aínda os niveis de auga permanecen elevados, mentres que as femias coas súas crías continúan nas zonas inundadas durante máis tempo. A razón pola que o dúo nai-fillo permaneza máis tempo pode obedecer a múltiplas razóns. As augas máis mansas permiten aos xuvenís descansar, lactar e propician a consecución de alimento nun ambiente calmo, lonxe das correntes fluviais. Tamén diminúe o risco de agresión por parte dos machos cara ás crías e a depredación por parte doutras especies.
Comportamento
Inia geoffrensis é unha especie que tende a ser solitaria e non é frecuente vela en grupos. Cando o fan, congréganse en asociacións de até catro individuos, excepcionalmente até 15, en zonas onde abunda o alimento, como na confluencia dos ríos, ou tamén poden facelo para descansar e socializar. O máis frecuente é observar parellas nai-fillo, pero os pequenos grupos poden estar formados por machos, femias e xuvenís, ou por machos exclusivamente. Existe unha segregación importante durante a temporada de chuvias, na cal os machos se sitúan nos leitos dos ríos, mentres que as femias e as súas crías aparecen nas zonas inundadas; na temporada seca non existe tal separación.
Os estudos en cativerio mostraron que o golfiño rosado é menos tímido que o arroaz, pero tamén menos sociábel, mostra menor agresividade, fai menos xogos e menos saltos, aínda que ás veces o fai, especialmente os xuvenís, chegando a elevarse até 1 m no aire. Pero o normal é que só saquen a punta do bico, o melón e o espiráculo, seguidos por unha parte da crista dorsal. É máis activo a primeiras horas da mañá e ó final da tarde.
É moi curioso e é notábel a falta de temor que amosa cara aos obxectos estraños. Porén, é posíbel que en cativerio non demostre o mesmo comportamento que no seu medio natural. En liberdade exhiben variedade de comportamentos: suxeitan os remos dos pescadores, fréganse contra os botes, arrincan plantas baixo a auga, lanzan paus e xogan con troncos, arxila, tartarugas, cobras e peixes.
O golfiño do Amazonas é un nadador lento; a velocidade máis frecuente de desprazamento varía entre 1,5 e 3,2 km/h, pero rexistráronse velocidades máximas de entre 14 e 22 km/h e é capaz de nadar velozmente durante longos períodos. Raramente saca a cola da auga antes de realizar inmersións, que adoitan durar entre 30 e 40 seg. Tamén poden axitar as aletas pectorais, sacar a aleta caudal e a cabeza sobre a auga, isto último para observar o contorno.
O sopro respiratorio pode ser forte e alto, e ás veces chega a acadar os 2 m, pero normalmente é lento e case silencioso, coma un suspiro. Son máis difíciles de adestrar que a maioría dos outros golfiños.
Migracións
Na Reserva Nacional Pacaya Samiria, Perú, recorreuse á fotoidentificación para recoñecer os individuos, baseándose nos patróns de pigmentación, cicatrices e anormalidades no bico. Recoñecéronse 72 exemplares, dos cales volveron a observarse 25 entre 1991 e 2000. Os intervalos entre cada avistamento variaron entre un día e 7,6 anos. O rango máximo de movemento foi de 220 km, cunha media de 60,8 km. A maior distancia percorrida nun día foi de 120 km, cunha media de 14,5 km. Nun estudo previo levado a cabo no centro do río Amazonas observouse que os golfiños se movían só algunhas decenas de quilómetros entre a temporada de seca e a época de inundacións. Porén, víronse a tres dos 160 animais apuntados a máis de 100 km do sitio onde foran rexistrados.
Reprodución
As femias alcanzan a madurez entre os seis ou sete anos, cando miden entre 1,75 a 1,80 m. Os machos, cando alcanzan aproximadamente 2 m de lonxitude. A época de reprodución é estacional e coincide coa temporada seca, cando o nivel da auga é baixo. O período de xestación prolóngase durante once meses e os nacementos ocorren durante a temporada de inundacións. As crías ao nacer pesan de 7 a 8 kg, e a etapa de lactancia dura un ano. As femias preñan cada dous ou tres anos.
Antes de determinarse que a especie tiña un marcado dimorfismo sexual, postulouse que os golfiños do Amazonas eran monógamos. Posteriormente demostrouse que os machos eran máis grandes que as femias e documentouse que mostraban un comportamento sexual moi agresivo no seu medio natural e en catividade. Os machos adoitan presentar numerosas cicatrices na crista dorsal, nas aletas caudais e pectorais e no espiráculo debido a mordeduras. Isto suxire unha competencia feroz polo acceso ás femias, o que parece indicar un sistema polígamo de apareamento, pero a poliandria e a promiscuidade non poden descartarse.
En animais cativos documentouse un cortexo e xogos previos ao apareamiento. Os machos toman a iniciativa mordendo as aletas da femia que, no caso de non sexa receptiva, pode reaccionar agresivamente. Observouse unha alta frecuencias nas cópulas; nunha parella en catividade contáronse 47 nun período de 3,5 horas, utilizando para iso tres posicións diferentes: contactando o ventre en ángulo recto, xacendo paralelamente cabeza a cabeza ou cabeza a cola.
A época dos nacementos coincide coa temporada de inundaciones, como quedou dito, e é posíbel que isto proporcione unha vantaxe debido a que as femias e as súas crías permanecem nas zonas inundadas máis tempo que os machos. En canto o nivel da auga comeza a decrecer, a densidade de presas nos sectores inundados aumenta debido á perda de espazo, polo que as nais poden ofrecer aos lactantes a enerxía necesaria para cumprir as altas demandas requiridas para o crecemento (duns 20 cm ao ano). A duración da crianza prolóngase de dous a tres anos. Esta duración relativamente prolongada de lactancia e crianza suxiere un forte vínculo nai-fillo.
Alimentación
A dieta de Inia geoffrensis é a máis diversa da observada en calquera outro odontoceto. Componse de polo menos 43 especies diferentes de peixes de 19 familias diferentes. O tamaño das presas oscila entre os 5 e os 80 cm, cunha media de 20 cm. Os peixes consumidos con maior frecuencia pertencen ás familias dos Sciaenidae (corvinas), Cichlidae e Characidae (pirañas); pero a súa dentadura heterodonta permite acceder a presas provistas de cuncha, como tartarugas de río (como Podocnemis sextuberculata) e cangrexos (como Poppiana argentiniana).
A súa dieta é máis diversa durante a estación húmida, cando os peixes se esparexen polas zonas inundadas fóra dos leitos fluviais facéndose máis difíciles de atrapar, tornándose máis selectiva durante a estación seca, cando a densidade de presas é maior.
Usualmente aliméntanse sós e son activos durante o día e a noite; porén, cazan sobre todo nas primeiras horas da mañá e nas primeiras da tarde. Consomen arredor do 5,5% do seu peso corporal ao día. A miúdo sitúanse para cazar preto dos cadoiros de auga e na confluencia tumultuosa dos ríos, momento en que se disgregan os cardumes de peixes facendo máis fácil a súa captura. Tamén aproveitan as perturbacións producidas polos botes na auga para atrapar ás súas presas desorientadas. miniatura|O xuvenil golfiño "Orinoko" (esquerda) xogando co seu colega, o famoso "Apure". Acuario do zoolóxico de [[Duisburgo, Alemaña.]]
En ocasións incluso se asocian cos tucuxís (Sotalia fluviatilis) e as londras xigantes (Pteronura brasiliensis) para cazaren en forma coordinada: reúnen e atacan os bancos de peixes ao mesmo tiempo. Aparentemente, existe pouca competencia polo alimento entre estas especies, xa que cada unha delas prefire presas diferentes. Tamén se observou que os golfiños en catividade comparten o alimento.
Comunicación
Esta especie, ao igual que os outros delfínidos, utiliza chíos tonais para comunicarse. A emisión destes sons relaciónase co momento en que regresan á superficie, antes de realizar inmersións, suxirindo que teñen que ver coa alimentación. As análises acústicas revelaron que as vocalizacións son distintas en estrutura ás típicas dos integrantes da familia dos delfínidos.
Caza e mortes deliberadas
Pode dicirse que polo xeral a especie foi respectada no pasado, aínda que hai rexistros do uso do aceite extraído dela como fonte de luz por parte dos colonizadores portugueses. Os indíxenas mura cazaban botos preto de Manaus (Brasil). Durante o século XIX os tikuna e cocama capturábanos preto de Leticia (Colombia) e no baixo Ucayali, respectivamente, polo menos até a década de 1950. Tamén se utilizaron diversos produtos de exemplares capturados accidentalmente para fabricar medicinas e como amuletos de amor. Nos mercados da Amazonia comercialízanse ollos de boto, pero as análises moleculares demostraron que proveñen do golfiño costeiro Sotalia guianensis, ao que lle chaman boto nalgunhas rexións. miniatura|300px|Xogando cun gofiño rosado no río Ariaú, [[Estado do Amazonas, Brasil.]]
No departamento de Beni (Bolivia), rexistrouse a caza da especie por medio de rifles e redes. En 1996 realizouse unha investigación para cuantificar o número de capturas incidentais e a comercialización de produtos do golfiño rosado, e os resultados mostraron que as capturas foran efectivamente accidentais e só unha pequena cantidade destes cadáveres se utilizaran con propósitos comerciais.
Na Amazonia colombiana algúns pescadores mataron botos (mediante arpóns, disparos e envelenamento) para impedir a interacción cos aparellos de pesca. Na conca do Orinoco e na Amazonia peruana existen algúns informes de mortes, debidas tamén, aparentemente, á interacción cos pescadores.
No río Amazonas os golfiños rosados aprenderon a sacar proveito dalgunhas actividades pesqueiras. Poden romper as redes de pesca (en especial redes de cerco) causando perdas considerábeis de peixes e danos ás artes de pesca. Tamén se reúnen para alimentarse de peixes atordoados polo uso ilegal de dinamita. En ambas as circunstancias os pescadores poden optar por matar os golfiños.
Pesca excesiva
O uso de redes de malla de nailon está estendido en toda a Amazonia e coa presión exercida pola pesca, a competencia entre golfiños e pescadores é máis intensa. Porén no centro do Amazonas esta competencia é aínda mínima. As análises da dieta no boto demostraron que só o 43% das 53 especies incluídas no seu menú se comercializan, e que os peixes capturados polos golfiños non teñen o tamaño suficiente como para teren interese comercial.
Degradación do hábitat
miniatura|300px|Imaxe de satélite do nordeste da [[Amazonia|selva amazónica. Apréciase a crecente intervención humana con zonas de deforestación cultivadas e vías de comunicación. A deforestación, unha das consecuencias da presenza humana na área de distribución do boto, é unha das pricipais causas da perda do seu hábitat.]]
A poboación humana estase expandindo rapidamente a través da área de distribución da especie, especialmente en Colombia e Brasil. A presenza destes poboadores implica un incremento da deforestación e das actividades agrícolas e gandeiras. A deforestación de planicies inundábeis para actividades agrícolas e a industria madeireira, afectan o ciclo hidrolóxico e o ecosistema das ribeiras. Unha das peores consecuencias da deforestación é a diminución do desenvolvemento de poboacións de peixes, o que redunda nunha subministración restrinxida de alimento para os golfiños e outros depredadores.
Outra causa potencial de alteración do hábitat é a construción de centrais hidroeléctricas. Estas estruturas supoñen un obstáculo para as migracións da especie e das súas presas, limitando o acceso ao alimento e propiciando o illamento entre as diferentes poboacións. Ademais, as poboacións atrapadas detrás destas barreiras están expostas a un ambiente inadecuado, con baixas concentracións de oxíxeno, diminución do pH e menos alimento. No río Formosa rexistráronse varamentos a consecuencia dos cambios no nivel da auga pola desviación dos leitos para irrigación.
Finalmente, en Colombia, a explotación do petróleo tamén representa unha ameaza potencial para a especie. Isto ocorreu durante as últimas décadas, como resultado dos múltiples derramos de cru a causa de atentados guerrilleiros contra oleodutos na Amazonia e na Orinoquia do país. Algúns deles foron moi extensos con resultados non cuantificados.
Contaminación das augas
Na Amazonia e na Orinoquia incrementouse o uso de grandes cantidades de praguicidas en actividades agrícolas. A contaminación con metais pesados no Amazonas provén sobre todo das minas de ouro, que utilizan, de forma incontrolada, o mercurio para separar o metal precioso da rocha circundante.
Os efluentes das plantas de celulosa son tamén unha fonte potencial de contaminación. Porén, a concentración de mercurio (176 ng/ml) achada no leite dunha femia capturada no río Amazonas preto de Manaus estaba preto do nivel mínimo de toxicidade de metilmercurio en mulleres adultas non embarazadas. Isto suxire que polo menos nesta parte do río, a contaminación é baixa.
Depredadores
Non existen rexistros de depredadores naturais dos botos, pero o caimán negro (Melanosuchus niger), o tiburón touro Carcharhinus leucas, a anaconda (Eunectes murinus) e o xaguar (Panthera onca) eventualmente poderían capturar a un boto. Algúns animais posúen cicatrices en forma de media lúa atribuídas a peixes gato das familias dos Cetopsidae e Trichomycteridae.
Patoloxías
Nun estudo publicado en 2006 referíase á causa de morte en catividade de golfiños, entre 1956 e 2006, establecida segundo os informes médicos, necropsias e estudos histopatolóxicos. Entre os animais nacidos no seu medio natural, a mortandade foi máis alta nos dous primeiros meses posteriores á súa captura, sumado 32 do total das mortes. A causa máis frecuente fueron as pneumonías de diferente orixe e lesiones cutáneas, como úlceras e abscesos, no 42% e o 36% dos casos, respectivamente. En 21 destes animais encontrouse caquexia evidente. Quince animais tiñan evidencias de patoloxía renal, que foi a principal causa da morte en trece deles. Documentouse patoloxía renal en 18 casos, e sepsis ocasionadas por bacterias confirmáronse mediante estudos histolóxicos en 16 mortes. Das lesións cutáneas cultivouse con máis frecuencia Streptococcus e Escherichia coli e, en menor medida, Proteus, Pseudomonas, Klebsiella e Alcaligenes.
En animais cativos nos Estados Unidos documentouse unha síndrome cutánea caracterizada pola presenza de abscesos de aspecto nodular e lento crecemento, secundario a infección por Streptococcus iniae e bacterias gramnegativas, con escasa resposta ao tratamento con antibióticos. O tratamento cirúrxico asociado a tratamento intensivo con antibióticos proporciona unha melloría gradual do cadro clínico. Streptococcus iniae pode ser responsábel de enfermidades dermatolóxicas crónicas dos golfiños rosados.
Medidas de protección e status actual
En 2008 Inia geoffrensis foi catalogada na Lista vermella de especies ameazadas da UICN como en estado "DD" (especie con datos insuficientes''), avaliaciòn que se mantén a día de hoxe (2013). Previamente (anos1990) fora catalogada como "vulnerábel'', que se cambiou debido á limitada información actual dispoñíbel sobre ameazas, ecoloxía e tendencias da poboación. Nas zonas onde os golfiños se estudaron parece que están ben estendidos e que son relativamente abundantes. Porén estas áreas representan só unha pequena proporción da distribución total da especie e, moitas veces, son lugares onde están protexidos, polo que as informacións destas áreas pode que non sexan representativas, e non ser válidas a longo prazo.
Debido á crecente contaminación e a destrución paulatina da selva amazónica e á vulnerabilidade da especie tomáronse medidas para a súa protección en todos os países en que habita. Os seus maiores inimigos son a deforestación e as actividades humanas que contribúen a perturbar e alterar o seu medio ambiente.
Unha causa de preocupación estriba na dificultade que representa manter exemplares en cativerio con vida, debido á agresión intraespecífica e á escasa lonxevidade. Por iso se a poboación do boto chegase a diminuír até niveis perigosos na natureza, correría un risco aínda más alto de extinguirse pola dificultade de mantelo longo tempo en catividade.
En 2008, a Comisión Baleeira Internacional (CBI) expresou a súa preocupación pola captura de botos para utilizalos como engado para peixes na Amazonia central, un problema emerxente que se estendeu a grande escala recentemente.
De acordo coa avaliación feita por parte do Comité científico da CBI en 2000, a poboación do golfiño do Amazonas parece ser grande, sendo escasas as evidencias de decrecemento da poboación en número e área de distribución, se é que hai algunha. Porén, recoñécese a crecente intervención humana sobre o seu hábitat, polo que se cre que no futuro a consecuencia máis probábel sexa a diminución do seu rango e poboación. Por iso emitíronse unha serie de recomendacións para garantir o seguimento apropiado da especie, entre as que figuran a realización e publicación de estudos sobre a estrutura das poboaciones, a elaboración dun rexistro da distribución da especie, documentación sobre ameazas potenciais como a magnitude das operacións pesqueiras e a situación dos oleodutos, rexistros máis detallados sobre os riscos, distribución, cantidade de cada unha das subpoboacións etc.
Cativerio
miniatura|Gofiño rosado cativo nun acuario de [[Singapur.]] miniatura|"Zues" e "Maria", dous golfiños rosados do Acuario de [[Valencia, Venezuela|Valencia (Venezuela).]]
O golfiño rosado, principalmente desde a década de 1950 e até principios da década de 1970, foi cazado e exhibido en catividade en diversos acuarios en todo o mundo. A primeira captura rexistrada con este fin data de 1956, en Leticia (Colombia), onde se capturaron catro exemplares que se exportaron aos Estados Unidos. Desde entón, 140 exemplares enviáronse a este país, 5 a Europa e 2 ao Xapón.
A especie ten a reputación de ser moi fráxil ao cativerio; porén, algúns exemplares nacidos en acuarios e individuos subtraídos do seu medio natural lograron sobrevivir durante moitos anos.
Mitoloxía
Pero a lenda máis difundida refírese á súa actividade, especialmente sobre a súa personificación humana e as relacións entre golfiños e mulleres. Por exemplo, na Amazonia crese que o golfiño rosado se transforma nas noites de lúa chea nun garrido varón que acode ás festas e bailes para seducir e levarse ás mulleres coa intención de reproducirse. Por iso moitos e moitas advirten ás mozas de que teñan moito coidado cando se encontren cun hombe lanzal, descoñecido, vestido de branco, xa que pode tratarse dun boto. Este mito utilízase adoito para xustificar embarazos fóra do matrimonio.
Anseriformes
miniatura|240px|Os tres dedos anteriores das patas deste ganso ([[Anser fabalis) están unidos por unha membrana interdixital]]
A dos Anseriformes é unha orde de aves acuáticas que comprende unhas 180 especies vivas repartidas en tres familias:
A maioría das especies modernas da orde están moi ben adaptadas para unha existencia acuática na superficie da auga. Coa excepción dos anímidos, os machos teñen pene, unha característica que se perdeu nas neoaves.
Debido á súa natureza acuática, a maioría das especies teñen os pés palmados (é dicir, cos tres dedos dianteiros unidos por unha membrana interdixital).