cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reino de Galicia
Consolidada Compostela como capital do reino desde o século XI, a separación de Portugal (1128) e a individualización dos reinos de Castela e León tras o ano 1065, delimitaron o seu territorio practicamente ó actual. Mantivo unha soberanía política plena —compartindo rei co reino de León— ata o ano 1230 cando o rei castelán Fernando III usurpou o trono poñendo temporalmente o reino baixo control da coroa de Castela.
Territorio e concepto
No século V a Gallaecia pasou de ser unha provincia romana a albergar un reino en mans dos suevos. O seu territorio foi descrito por destacados autores coetáneos á fin da dominación romana, grazas a eles sábese que as súas proporcións eran moito maiores cás da actual Galiza, cuns límites que permaneceron practicamente intactos ata o século XII, momento no cal Portugal deixou de pertencer a Galiza e as terras de León cobraban personalidade propia, configurándose como reino diferente, aínda que unido a Galiza por unha monarquía compartida por ambas.
miniatura|esquerda|230px|Escudo do Reino de Galiza ilustrado no L'Armorial Le Blancq. [[Bibliothèque nationale de France, 1560.]] O territorio de Galiza nesta época (séculos século IV-V) aparece daquela relatada por numerosos autores da época. Así, o historiador e teólogo galaico-romano Paulo Orosio, a comezos do século V na súa obra Historiarum, explicou que Cantabri et Astures Gallaecie provinciae portio sunt, é dicir, cántabros e ástures forman parte da provincia de Gallaecia, idea que o cronista bracarense Hidacio reflectiu de igual xeito no seu Cronicon a mediados do século V, onde denominaba Campus Gallaeciae (Campos de Gallaecia) á gran chaira coñecida hoxe como Terra de Campos, na actual Castela e León. Posteriores autores como Isidoro de Sevilla, no século VII continuaron a facer fincapé na extensión da Gallaecia, xa baixo o dominio visigodo, así na súa obra Etymologiae matizaba que "Asturia e Cantabria, son rexións sitas en Galiza" (regiones partes sunt provinciarum (...) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia).
Estes autores puxeron de relevo a polisemia do concepto, por unha banda; unha Gallaecia ampla que incluía o territorio comprendido entre Fisterra ata a actual Rioxa, onde se atopaban galaicos, ástures e cántabros entre outros pobos, por outra, a existencia dun territorio que, non sendo nin ástur nin cántabro, era a propia Galiza. Tal concepción interna mantívose séculos despois, sendo apreciable na documentación medieval que lle daría o nome a todo o noroeste peninsular ata o século XII.
Coa chegada dos suevos dende Centroeuropa entre os anos 409-411, Galiza deixou de ser unha provincia romana: no ano 411, un pacto co emperador Honorio asignou os suevos a provincia da Gallaecia, nas súas rexións máis occidentais , porén a existencia deste foedus continúa a ser motivo de discusión entre os investigadores sen que se teña acadado un criterio unánime.
Esta cesión deu lugar finalmente á creación dun reino coa corte fixada en Braga, un reino que os suevos tentaron axiña acrecentar polo sur a expensas do Imperio Romano, incorporando ó seu dominio e de xeito permanente boa parte da provincia romana de Lusitania, chegando a facerse temporalmente coa capital, Emerita Augusta (Mérida), no ano 439, e mesmo tomando Hispalis (Sevilla) (441), cidades que finalmente foron abandonadas trala reacción visigoda, culminada coa batalla do río Órbigo.
Trala batalla de Vogladum no ano 507, os visigodos foron expulsados da Galia (agás da Septimania) polos exércitos francos que lideraban o rei Clodoveo I. Despois do século VI, o nome da Hispania deixou de designar unicamente á Península Ibérica, pasando tamén a designar o territorio gobernado polos visigodos. Pola súa banda, Gallaecia —gobernada por unha monarquía sueva— asumiu do mesmo xeito esta nova diferenciación política —posteriormente tamén xeográfica— individualizándose da Hispania. A fin das monarquías sueva e visigoda non cambiaron xa esta nova concepción da Península Ibérica, que quedaba repartida así en dúas entidades xeográficas, Hispania e Gallaecia, manténdose do mesmo xeito durante máis de cinco séculos, diferéncianse unha da outra con fórmulas tales como Galletiam et Ispaniam, Hispaniae et Galliciae , Hispaniis et Gallicis regionibus , presentes ó longo de toda a Idade Media.
A comezos do século XII, a ampla Gallaecia comezou a fragmentarse, decisivamente no ano 1128 coa independencia de Portugal, e que acabará por excluír a León (con Asturias e Estremadura) e a Castela da antiga demarcación galega, tornándose en reinos propios nun lento proceso de particularización. A finais do século XII, Galiza, León, Castela e Portugal xa eran reinos diferentes con personalidade propia, aínda que ás veces con monarcas compartidos.
A monarquía sueva (409-585)
miniatura|esquerda|250px|[[Teodomiro (rei suevo)|Teodomiro (ou Ariamiro), rei de Galiza cos bispos Lucrecio, André e Martiño. Códice Vixilano.]] A orixe do reino atópase no século V d. C., cando os suevos asentan definitivamente na antiga provincia romana chamada Gallaecia. Estes, encabezados polo seu rei Hermerico, fixarían a súa corte na antiga Bracara Augusta, creando así o que se chamaría regnum suevorum, "regnum galliciense" ou Reino Suevo, comezando o seu reinado no 409. No 449 o primeiro rei suevo nado na Gallaecia, Requiario (fillo de Requila, neto de Hermerico), decide converter o reino en católico, ó igual que a maioría da súa poboación, aínda que do 465 ó 550 se volvería ó arianismo.
Un século máis tarde as diferenzas entre os nativos galaicos e os suevos comezarían a desaparecer. Este feito tería por resultado que os autores coetáneos se refiran ó reino nese momento como Galliciense Regnum (Reino Galego), e ós reis indistintamente como Regem Galliciae (rei de Gallaecia), Rege Suevorum (rei dos suevos) ou Galleciae totius provinciae rex (rei de toda a provincia de Gallaecia), mesmo os bispos como Martiño de Dumio serán recoñecidos como episcopi Gallaecia (bispos de Gallaecia). Todo isto propicia que no século VI poidamos falar do Reino Suevo de Galiza. ou, simplemente, do Reino de Galiza.
A monarquía visigoda (585-711)
miniatura|esquerda|200px|Mapa político do Suroeste europeo arredor do ano 600 d. C. onde se reflicten tres diferentes territorios baixo goberno visigodo; Hispania, Gallaecia e Septimania.
No ano 585, Leovixildo, rei visigodo de Hispania e Septimania, conseguiu rematar coa independencia política que os reis suevos mantiveran na Gallaecia dende o ano 409, derrotando o derradeiro rei suevo, Andeca. Deste xeito, o territorio da chamada entón Gallaecia pasou a formar parte da órbita de poder de Toledo, dende onde os monarcas visigodos exercían o seu poder tras seren expulsados da Galia polos francos.
miniatura|200px|esquerda|Mapamundi do [[Anónimo de Rávena (c. 670). Galletia na parte inferior.]]
No reino, a organización territorial herdada de séculos anteriores non mudou, e mesmo as elites culturais, relixiosas así como aristocráticas aceptaron os novos monarcas, que se ben tiñan a súa corte en Toledo, asumían o control político de tres antigos reinos; Hispania, Septimania e Gallaecia, de xeito que nos concilios relixiosos como o realizado en Toledo no ano 589 estaban presentes episcoporum totius Hispaniae, Galliae et Gallaetiae, é dicir, "bispos de toda España, Galia e Galiza". Destaca neste contexto a figura de san Froitoso, bispo galaico de ascendencia visigoda, famoso polas numerosas fundacións levadas a cabo por todo o occidente peninsular, case sempre en lugares agochados nas montañas e mesmo illas, das que sobresaía a súa austeridade.
A concepción tripartita atópase ó longo do goberno visigodo dende o ano 585, diferenciando mediante diversas fórmulas as tres entidades visigodas nos documentos como fines Spanie, Gallie, Gallecie ou Spaniae et Galliae vel Gallitiae entre outras. O mantemento da estrutura galega maniféstase tamén pola gran cantidade de cecas do período visigodo que fican dentro dos límites do antigo reino suevo-galego, pois a este espazo correspóndense ata máis da metade das coñecidas (polo menos 41 de 79). Estas particularidades permiten supor que Galiza tivo disposicións fiscais diferentes ás do resto dos dominios visigodos.
A crise final visigoda remontábase ó reinado de Éxica. Este monarca declarou herdeiro o seu fillo Witiza e xa en vida asociouno ó trono, no ano 698 pese a que a lei visigoda obrigaba á elección dun novo rei e non á transmisión hereditaria. Dita asociación consistiu en entregarlle o goberno da Gallaecia, exercendo como rei con capital en Tui. Witiza vai ser rei da Gallaecia cando menos ata a morte do seu pai, o que supón unha situación novidosa nesta etapa final e conflitiva da monarquía visigoda, evidenciando a actividade política que a rexión conservaba cen anos despois da fin da monarquía sueva. No ano 702, coa morte de Éxica, Witiza asume tamén o goberno de Hispania, trasladándoo a Toledo, onde gobernaría ata o ano 710. Trala súa morte, un sector aristocrático visigodo impediu a subida ó trono do seu fillo Axila, impoñendo pola forza a Rodrigo, o que supuxo un irresoluble conflito civil entre os seus partidarios e os dos fillos de Witiza. Será no ano 711 cando os inimigos de Rodrigo logren que un exército musulmán cruce o estreito de Xibraltar e presente batalla a Rodrigo en Guadalete, onde este é derrotado, fito que marca a fin do goberno visigodo en Hispania, e que terá unha transcendencia histórica total para as dúas restantes entidades políticas: Gallaecia e Septimania.
A formación da nova monarquía galaica (711-739)
miniatura|esquerda|200px|[[Crónica Albeldense|Crónica albeldense ou Codex Conciliorum Albeldensis seu Vigilanus é un manuscrito medieval, ademais dunha crónica histórica que vai dende época visigoda ata o ano 883.]]
Trala caída das provincias de Hispania no ano 714, e da Septimania no 719, baixo dominio musulmán, a Gallaecia foi a única entidade xeográfica na Península Ibérica que apenas coñeza a pegada islámica (especialmente no norte), tal e como relataba o humanista alemán Georgius Agricola no ano 1538; Eodem anno Saraceni resarturi perpessa malae, cum ingenti exercitu in Hispaniam irruunt omnem terram excepta Gallicia depopulantes ("Neste ano (720) os Sarracenos resarcíronse dos males sufridos, irrompendo en Hispania cun exército inxente e despoboando todas as terras agás a Gallaecia"), mantendo intactas e en plena evolución histórica as súas estruturas socioeconómicas herdadas do pasado galaico-romano e suevo. Así atopámonos cun territorio dende o mar Cantábrico ata o río Douro, que xa non se atopa ligado ó goberno visigodo desde Toledo, nin tampouco ó seu herdeiro político o emirato omeia de Córdoba, en última instancia supeditado ó califato de Damasco. A decadencia e a final desaparición do reino visigodo supuxo un baleiro de poder central, é dicir, a volta á independencia política dos pobos do noroeste respecto a Toledo, propiciando que os nobres locais da Gallaecia; galegos, ástures e vascóns do momento, emerxesen con forza dende os seus pequenos señoríos co obxectivo de acrecentalos, ben pola vía da diplomacia mediante pactos e matrimonios, ben pola vía das armas procurando impoñerse militarmente sobre os demais.
Con todo, o estudo das institucións políticas así como dos seus reis durante este contexto histórico, resulta especialmente complicado debido á carencia dunha documentación propia da época (séculos VIII e IX). A primeira mención a un personaxe que ostentou o cargo de señor/rei despois da derrota visigoda (ano 711), atópase nun documento do ano 812, denominado Testamentum Regis Adefonsi (testamento do rei Afonso) onde se describe a un nobre de nome Paio (Pelagius), que tería loitado na rexión de Asturias nunha revolta contra o poder musulmán en Covadonga posiblemente señor do territorio onde se sitúa Cangas de Onís onde tería vivido arredor do ano 710, sendo o ciclo cronístico de Afonso III o que o describa con maior detalle pese a ser esta crónica redactada máis de 150 anos despois destes supostos feitos.
miniatura|dereita|250px|[[Igrexa de Santa Comba de Bande, construída a finais do século VII, mantívose cando menos en activo ata comezos do século VIII, e restaurada no ano 872 por Odoario.]] Chama a atención que nas crónicas como a bizantina-arábiga ou a Crónica mozárabe, redactadas nos anos 741 e 754 respectivamente, non se mencione nin a figura de Paio nin a súa revolta en Covadonga, o que segundo autores actuais pon en dúbida seriamente a relevancia ou a propia existencia do mesmo Paio e do mito de Covadonga. No veciño Al-Andalus así coma no mundo arábigo atopamos referencias a estes acontecementos, talvez baseado na idea de que Paio fora fillo do duque Fáfila na corte galega de Witiza en Tui, a compilación de textos chamados Ajbar Machmúa relata o seguinte:
Pola súa banda, tamén Al-Maqqari fai mención a isto: Di Isa ben Ahmad Al-Razi que en tempos de Anbasa ben Suhaim Al-Qalbi, ergueuse en terras de Galiza un asno salvaxe chamado Belai, se ben é certo que estas, do mesmo xeito que as crónicas cristiás, foron escritas máis de século e medio despois destes supostos acontecementos.
As referencias máis descritivas deste nobre chamado Pelagius chegan a finais do século IX, onde son numerosas as orixes que se lle adxudican dende as tardías crónicas cristiás. Para a Crónica albeldense, Paio era neto de Rodrigo, derradeiro rei visigodo de Toledo, para a Crónica rotense foi escollido en concilium polos propios ástures como obrigaba a lei electiva visigoda, e para outras fontes foi descendente dos propios Leovixildo e Recaredo ou mesmo fillo do duque visigodo Fáfila que tería servido o rei Witiza na súa corte en Tui. En calquera caso o único que se pode afirmar é que a figura de Paio, convertida en mito, posiblemente se baseara nun dos moitos señores cristiáns da Gallaecia nese momento, tendo unha relevante importancia no denominado Regnum Asturorum ou a rexión dos ástures (as terras entre as actuais Asturias e Cantabria) a comezos do século VIII, desde a súa modesta corte en Cangas de Onís, algo que non entra en desacordo co relato do musulmán Al-Maqqari que o describe como: "un infiel chamado Belai, natural de Asturias, en Galiza". Este sería sucedido polo seu fillo chamado Fáfila, pero por curto espazo de tempo.
Orixe e consolidación do reino cristián (739-791)
miniatura|esquerda|Mappamundi da obra Etimoloxías, realizado no ano [[946, amosa a división política existente na Península Ibérica entre Galiza e España (parte inferior).]]
As crónicas explican esta expansión territorial por medio de "repoboacións", suxerindo que Afonso I de Asturias repoboou con xentes "Asturias, Primorias, Liébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia e a parte marítima de Galiza". Porén, a análise arqueolóxica e documental ten demostrado en datas recentes que todo o norte e noroeste peninsular foi habitado sempre polas mesmas xentes, logo, debemos entender tal afirmación non como un repoboamento de xentes sobre unha terra deshabitada, senón como un ordenamento baixo un poder señorial, é dicir baixo a esfera de influencia de Afonso I sobre uns territorios que vivían á marxe dunha autoridade estatal superior.
No ano 757 Afonso I foi presumiblemente sucedido polo seu fillo Froila, despois de que este asasinara o seu irmán Vimarano nas disputas por herdar o trono paterno. Froila I acrecentou os dominios dos seus antecesores alén do cordal Cantábrico, tendo que facer fronte a numerosas revoltas, pois non todos os nobres de Galiza aceptaron de bo agrado a súa autoridade, como amosa a redacción rotense da Crónica de Afonso III, onde di:
Despois de once anos de goberno, Froila foi asasinado por un sector da nobreza que se lle opoñía. Porén, non foi o seu fillo Afonso, o que máis tarde sería coñecido como Afonso II, quen lle sucedeu, pois un nobre de nome Aurelio accedeu ó trono apoiado por un sector aristocrático afín política ou territorialmente a el, desprazando a Afonso II do goberno. A orixe de Aurelio, quen tería gobernado entre os anos 768 e 774, é incerta como a maioría destes "princeps" ou señores con atribucións reais, un enigma histórico. As dúas redaccións da Crónica de Afonso III veñen coincidir practicamente no mesmo: tivo que facer fronte a unha rebelión campesiña. Concretamente a Crónica rotense explica: "No seu tempo os homes de condición servil erguéronse en rebelión contra os seus señores, mais, vencidos pola dilixencia do rei, foron reducidos á antiga servidume", poboación campesiña local que foi entrando en dependencia nos dominios agrarios da nobreza e da Igrexa, e oposta polo tanto ó proceso de restauración da autoridade dos monarcas, entendida esta nun sentido político-institucional.
miniatura|esquerda|200px|Miniatura medieval de [[Alcuíno de York, líder intelectual da corte de Carlomagno, participou cos bispos galegos no sínodo de Frankfurt contra o adopcionismo.]]
Morto Aurelio, un novo nobre de nome Silo (774-783), toma por esposa a Adosinda. O feito de que o lexítimo herdeiro Afonso, continuara a non poder acceder ó trono, fai pensar a numerosos autores que Silo contou coa axuda da mesma facción nobiliaria que apoiou a suba de Aurelio. Del consta que era un "alleo á terra", e polo feito de instalar en Pravia a súa corte, é dicir, levala dende o oriente asturiano ata o occidente, e de posuír terras no oriente galego, parece que a súa orixe se situou nas terras occidentais de Asturias e orientais de Galiza. O Diploma do rei Silo, que asegura que o príncipe Silo tiña propiedades nas proximidades da cidade de Lugo, reforza a tese da súa orixe occidental. Se ben é coñecido con manter a paz con Spania, tamén este soberano tivo que facer fronte no seu reinado a unha revolta dos pobos galegos, continuación sen dúbida das habidas contra os reis Froila I e Aurelio. Así o cronista Sebastián conta: "Ós pobos de Galiza que se rebelaron contra el, venceunos en combate no Montecubeiro e someteunos ó seu imperio". Con seguridade a natureza desta rebelión sexa a mesma das anteriores; é dicir, a oposición á integración forzosa nunha estrutura estatal superior.
Afonso II e tumba apostólica (791-842)
miniatura|dereita|180px|[[Carlomagno (esquerda) e Pipino o Xiboso. Copia realizada no século X, dun manuscrito orixinal de arredor do ano 830.]]
Educado no mosteiro de Samos, probablemente baixo a tutela dun destacado nobre da zona —práctica común con moitos dos reis sucesores—, durante o reinado de Afonso II (791-842) comezou a auténtica consolidación da nova monarquía na Galiza altomedieval. Por unha banda remataba un período de enfrontamentos bélicos internos entre os diferentes princeps territoriais polo trono (Silo, Froila I, Vermudo I etc.), mentres que por outra parte, e a diferenza dos seus predecesores, no reinado de Afonso II pasouse dunha anexión polas armas a unha integración pacífica dos pobos libres desta Galiza altomedieval (populos Gallecie), ó Christianorum regnum do norte.
A Galiza de Afonso II, máis estable politicamente e proxectada ó resto da Europa cristiá, mantivo contactos diplomáticos coa gran potencia da época, o Imperio franco de Carlomagno, apoiando decisivamente a este emperador contra a chamada "herexía adopcionista", iniciada probablemente na época de Mauregato e que se prolongou nos reinados de Vermudo I e o propio Afonso II. Dous feitos históricos de suma transcendencia para a Galiza da época que relataron os cronistas de Carlomagno e que no entanto foron silenciados polas posteriores Crónicas de Afonso III (866-910).
Con todo, o feito máis salientable é que no seu reinado produciuse a descuberta ou "invención" (inventio) da tumba dun dos doce apóstolos de Xesús Cristo, Santiago o Maior. Tal acontecemento sucedeu no lugar chamado Compostela, e da man do bispo Teodomiro da diocese de Iria, con toda a carga político-relixiosa que este feito histórico ten nun momento no que a monarquía estaba a necesitar de símbolos integradores.
miniatura|esquerda|330px|Urna de prata onde segundo a tradición católica, repousan os restos de [[Santiago o Maior. Catedral de Santiago de Compostela.]]
Na Idade Media "o culto a un santo ben podía axudar a moldear un reino". Consciente diso, Afonso II decidiu construír unha igrexa, que se ben non foi unha obra de grande envergadura, supuxo a primeira pedra do que máis tarde sería a alfaia da arquitectura románica europeo.
A pesar do casual desta descuberta, a maioría dos historiadores contemporáneos ven neste feito unha "invención" con claros fins políticos así como relixiosos, principalmente motivados pola crise relixiosa do Adopcionismo que supoñería a creación dunha igrexa nacional na Gallaecia, independente da mozárabe (que tiña a súa sé en Toledo), da que estaba ligada dende a fin do poder suevo en Braga. Os partidarios desta postura opinan pois, que a invasión musulmá foi o factor de base que explica a descuberta da tumba do apóstolo Santiago en Galiza, e non en Hispania; porque foi a antiga provincia romana de Gallaecia a única que ficou á marxe da marea musulmá que asolagou a Península Ibérica por volta do ano 711. De feito, esta descuberta ou "invención" do sartego tivo lugar no reinado de Afonso II (791-842), pero foi no período inmediatamente predecesor cando se puxeron as bases ideolóxicas do que ía ser, de contado, o achado "casual" do edículo compostelán polo bispo Teodomiro de Iria, entre o 818 e 847. Tanto Mauregato coma Vermudo I foron contemporáneos da querela adopcionista, dos Comentarios á Apocalipse, atribuídos a Beato de Liébana, e da fabricación do primeiro Himno litúrxico específico en honor de Santiago, que se asocia co rei Mauregato a través dun acróstico.
Así mesmo estableceu en Oviedo a capital do reino, primando na elección o feito de que o lugar era propiedade persoal do monarca, e fundamentalmente a ausencia previa dunha sé episcopal que recurtara o seu goberno na cidade. Así pois, Afonso II converteuse no primeiro rege oventese, dominando toda Galiza dende a cidade de Oviedo. Non obstante, é común a suplantación da súa titulación ovetense pola de rei de Asturias, denominación esta, acuñada na España do século XIX polos primeiros historiadores romanticistas como Modesto Lafuente en pleno período de creación do nacionalismo español contemporáneo.
Período e liñaxe ramirense (842-866)
miniatura|260px|Actual igrexa de [[Santa María do Naranco. Antigo pazo real de Ramiro I nos arredores de Oviedo, século IX d. C.]]
Tras o longo e estable reinado de Afonso II, o feito de que este monarca morrese sen ter fillos herdeiros, desencadeou un conflito sucesorio entre dous aspirantes ó trono de Galiza; por unha banda, o nobre palatino (comes palatii) Nepociano, e por outra o fillo de Vermudo I, Ramiro. No caso de Nepociano, ademais de contar co apoio dos nobres asturianos e vascos, era segundo as crónicas cognatus regis, é dicir, parente directo de Afonso II, polo que as súas pretensións á coroa podían ter unha sólida base. Pola outra banda, Ramiro contaba co apoio da aristocracia galega e segundo as crónicas de Afonso III (o seu neto), o propio rei defunto (Afonso II) elixírao a el como herdeiro.
O conflito entre ambos estalou ó pouco de morrer Afonso II no ano 842 cando Nepociano foi coroado en Oviedo polos seus seguidores, motivando a ira de Ramiro que nese momento se atopaba na procura de esposa na antiga rexión de Bardulia (actual Áraba). Desprazado á cidade amurallada de Lugo, Ramiro reuniuse alí cos nobres galegos partidarios seus que o apoiaban para acceder ó trono e depoñer a Nepociano, polo que unha vez reunido un importante continxente militar galego, dirixiuse dende Lugo ata a rexión de Asturias.
miniatura|esquerda|180px|Frota de naves [[Escandinavia|escandinavas, posiblemente dinamarquesas, representadas nun manuscrito do século XI.]]
De camiño a Oviedo, produciuse a primeira confrontación entre Ramiro e Nepociano, concretamente no lugar de Curniana na ponte sobre o río Narcea, onde o exército galego derrotou os ástures e vascos, coa conseguinte fuxida de Nepociano do campo de batalla, como nos conta a Crónica Ovetense, Cui Nepotianus occurrit ad pontem fluuii Narcea adgregata manu asturiensium et vasconum. Cara ó ano 843 Ramiro I xa controlaba finalmente Oviedo, impoñendo o seu goberno sobre a rexión de Asturias e finalmente sen outros rivais ó trono do Reino de Galiza.
Os historiadores tenden a cuestionar a veracidade destes acontecementos narrados polas crónicas afonsinas, xa que estas —redactadas posteriormente ós sucesos, por orde de Afonso III—, estaban dirixidas a presentar a liñaxe de Ramiro (avó de Afonso III) como a verdadeira liña monárquica, e dese xeito facer incuestionable a lexitimadade de Afonso III. As contradicións das crónicas afonsinas, a chamada Nomina Leonesa e unha doazón real feita por Nepociano, inducen a consideralo como rei lexítimo durante o ano 843, e a Ramiro como o aspirante que lle logrou usurpar a coroa.
A confrontación entre Ramiro e Nepociano supuxo unha auténtica guerra civil entre os pobos occidentais e orientais do reino da Galiza altomedieval, sustentada nos particularismos étnicos e territoriais dos diferentes bandos. Ramiro I contou co apoio militar de dous importantes condes galegos: Sonna e Escipión, pese a isto non houbo intención ningunha de crear un trono na parte occidental, nas terras galegas propiamente ditas, senón de arrebatar o trono xa asentado en Oviedo. Mostra disto semella ser a erección dun pazo en Naranco, a escasos quilómetros da corte ovetense, que segundo un estudo da Universidade de Oviedo, posiblemente serviu como corte alternativa destinada á recepción e actos xudiciais onde Ramiro e os seus partidarios se terían asentado antes de acometeren a captura de Nepociano.
O fundador da dinastía dos Ramírez, Ramiro I (843-850), pasou á historia como un monarca enérxico: os cronistas intitulárono Virga Iustitiae ("verga da xustiza"), dado que derrotou con brevidade a aqueles que se lle rebelaron. Porén, paradoxicamente el mesmo accedeu ó trono encabezando unha revolta contra o herdeiro lexítimo, o nobre de palacio chamado Nepociano, cuñado de Afonso II o Casto, que contaba co apoio da nobreza oriental da antiga Gallaecia, tal e como informan a Crónica Albeldense e a Rotense.
Ramiro I logrou consolidarse no trono sendo a cabeza indiscutible dunha dinastía que se remonta ós tempos de Vermudo I o Diácono, e que se mantivo por liña masculina ata ben entrado o século XI. A maioría dos historiadores coinciden en sinalar a importancia para as terras galegas de que o candidato da súa aristocracia fose o vencedor, así Ramón Menéndez Pidal opinou que "con Ramiro I foi Galiza quen prevaleceu no seo da monarquía", conclusión parecida á que chegou Vicente Risco cando apunta, na súa Historia de Galicia, que "a partir de Ramiro I iniciouse un predominio de Galiza no seo do reino occidental". Ademais, con este monarca iniciouse un estirón territorial que parou a finais o século IX coa integración das cidades e terras da bacía do Douro. A partir do reino de Ramiro I recuperouse no reino unha sucesión patrilineal, de pais a fillos.
Consonte isto, foi o seu fillo herdeiro Ordoño I quen accedeu ó trono á morte de Ramiro, no ano 850, mortuus est Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie et filius eius Ordonius successit in regno ("morto Ramiro, fillo de Vermudo rei de Galiza, sucedeuno o seu fillo Ordoño no reino"), tal e como conta o castelán Rodrigo Ximénez de Rada no século XII. Pese á brevidade do seu reinado que durou apenas dezaseis anos, foi quen de espallar a súa autoridade rexia ata León, Astorga, Tui e Amaia Patricia, segundo as crónicas de Afonso III. Durante o seu reinado, Galiza viuse atacada por unha vaga de incursións normandas que foron rexeitadas polo conde Pedro. Con Ordoño I iniciouse pois, o gran proceso de expansión terrotorial da segunda metade do século IX, que incorporou gran parte da Galiza meridional no Christianorum Regnum, proxecto de expansión que completou pouco despois o seu fillo Afonso III, neto de Ramiro I.
180px|esquerda|miniatura|Miniatura medieval do Libro dos Testamentos (Oviedo) no que se representa o rei Afonso III coa raíña [[Ximena Garcés|Ximena e o bispo Gomelo II.]]
O reinado de Afonso III e o neogoticismo (866-910)
Coa morte de Ordoño I no ano 866 iniciaba o seu reinado Afonso III. Con este monarca acadouse unha sensible afirmación do aparato político que con tantas dificultades se fora mantendo ó longo do século IX. Son dous os acontecementos políticos máis salientables a destacar durante o seu reinado; por unha parte na segunda metade do século IX acadouse a incorporación para os dominios do Regnum Christianorum, dos territorios situados entre Miño e Douro, e pola outra banda a elaboración dos artefactos ideolóxicos necesarios para consolidar a súa lexitimidade política e os alicerces do nacente estado.
Este último punto, vai ser a innovación máis importante que leve a cabo o seu reinado, así os esforzos de Afonso III por impoñer a lexitimidade da súa preminencia política orientáronse a demostrar a existencia dunha liña hereditaria precedente ininterrompida non só ó longo dos séculos VIII e IX, senón inclusive remontando ata o ano 711 para entroncar directamente cos reis anteriores, é dicir, cos visigodos, dos que así lograba ser considerado sucesor natural por herdanza distante. Para tal empresa, foi preciso crear (fose ou non certa) unha secuencia de reis capaz de encher o baleiro histórico do século VIII, e ademais facelos a eles partícipes deste mesmo convencemento dos antecedentes visigodos, ideoloxía que recibe o nome de Neogoticismo.
Afonso III ordenou redactar dúas crónicas: a Albeldense, redactada entre os anos 881 e 883 (da que só se conservan copias realizadas finais do século X) e a coñecida como "Crónica de Afonso III", da que existen dúas versións, a chamada Sebastianense e a Rotense.
miniatura|dereita|340px|Mapa político do Noroeste da [[Península Ibérica no ano 891, durante o reinado de Afonso III.]]
Nesta última chégase a poñer en boca de Paio a expresión Spes nostra (...) sit Spanie salus et Gotorum gentis exercitus reparatus ("a nosa esperanza de salvar España e restaurar o exército godo"). Con este ciclo cronístico, Afonso III pretendeu facer fincapé na baza relixiosa e cristiá que compartían o antigo reino visigodo e a nova monarquía nacente na Gallaecia, en contra do poder establecido en Córdoba. Estas crónicas fan entroncar persoalmente a Paio con antigos monarcas visigodos, unha estudada e interesada liña sucesoria que de calquera xeito tería sido aínda de menor lexitimidade cá dos sucesores de Abd al-Aziz ibn Musa —quen casara coa derradeira raíña visigoda, Exilona— e por tanto lexitimos señores de Spania.
Os monarcas ovetenses e os seus predecesores, xa que logo, foron considerados intencionadamente polas crónicas afonsinas como restauradores do reino visigodo grazas á rebelión iniciada en Asturias, transmitíndose o legado da monarquía de Toledo a Oviedo coa axuda da "provindencia".
Porén, os indicios históricos (arqueolóxicos e documentais) demostran sobexadamente a falsidade desta manipulación interesada, chegando a rotense a afirmar que ó mesmo tempo foron repoboadas a propia Asturias e zonas marítimas de Galiza, unha irracionalidade que pretendía presentar un territorio despoboado e baleiro, totalmente afastado da realidade, e adxudicando a súa restauración a reis antecesores, que nunca exerceron tal feito. O neogoticismo constituíu o ingrediente máis recoñecido das crónicas da época de Afonso III, introducindo un mito duradeiro no tempo, que sería, ben por ignorancia ben por interese, considerado como fonte fidedigna por numerosos autores españois dende o século XIX.
miniatura|esquerda|250px|Mappamundi do Beato de Burgo de Osma. Na Península Ibérica apreciase na metade sur o nome "Span" (Hispania), en todo o norte-noroeste o nome "Gallecia" e na súa franxa costeira norte "Asturias". Catedral de Burgo de Osma. Ano [[1086.]]
Traslado da corte á cidade de León (910)
A consolidación da monarquía propiciou que no ano 910 os monarcas de Galiza decidisen definitivamente trasladar a súa corte desde Oviedo ata o antigo campamento romano de Legio (León). Esta decisión estivo motivada por diferentes factores económicos, pois Legio, situada no centro do Reino de Galiza, posuía unha estratéxica localización preto de Astorga, onde confluían dúas importantes rutas; por unha banda, a vía que unía a antiga capital sueva, Braga coa cidade francesa de Bordeos, e por outra, a Vía da Prata, que chegaba desde a Spania musulmá pasando polas cidades de Sevilla e Mérida. Con esta nova capital, tratábase de impulsar os itinerarios da circulación humana e comercial que conectaban co reino de Francia e co Emirato de Córdoba, aproximándose economicamente a este último de xeito importante.
Con todo, o motivo máis determinante para que os reis de Galiza optasen por un pequeno enclave como Legio (León) en troques dunha urbe consolidada como Astorga, foi precisamente que esta última se atopaba gobernada desde época sueva por bispos, ó ser Astorga unha das sés episcopais do Reino de Galiza. Así, o feito de que León -ó igual que acontecera con Oviedo- carecese de bispos ou señores feudais que puidesen recortar a autoridade dos monarcas, inclinou a balanza a favor deste antigo asentamento militar romano para asentar a nova corte galaica.
Como consecuencia do traslado do trono, os reis de toda Galiza deixaron de empregar o título de ovetense para se titularen legionense, é dicir "de Legio", aludindo á cidade de Legio (actual León), na que recaía a nova sede rexia. León, unha cidade estratexicamente útil situada na Galiza altomedieval como destacaban os propios cristiáns in civitate que vocitatur Legio, territorio Gallecie (na cidade que chaman León, territorio de Galiza) ou in Legione de Galletia (en León de Galiza) e musulmáns, convertíase a comezos do século X na nova capital de Galiza.
Contenda civil (910-984)
miniatura|esquerda|180px|Miniatura medieval onde se representa ó rei [[Ramiro II de León|Ramiro II no seu trono. Catedral de Santiago de Compostela.]]
O derrocamento do goberno de Afonso III polos seus fillos no ano 910, foi o preludio dun longo período de inestabilidade política, na que diferentes faccións da familia real loitaron entre si por obter o goberno da capital, León, e en xeral de toda Galiza, apoiados por diferentes grupos arisctocráticos territoriais que tentaban impoñer o seu peso político na capital e no conxunto do reino. Despois do derrocamento de Afonso III polo seu fillo máis vello, García I de León, este impúxose en León, como rei de toda Galiza, pola súa banda a aristocracia propiamente galega apoiou a Ordoño, fillo segundo de Afonso III e casado con Elvira, e finalmente o terceiro fillo, Froila pasou a gobernar as terras asturianas, é dicir, as terras entre o cordal cantábrico e a costa. A relación entre os irmáns foi estritamente feudal, García gobernou toda Galiza dende León, o seu irmán máis novo Ordoño rendeulle vasalaxe dende a súa xurisdición occidental, e Froila a este último, e consecuentemente a García en última instancia. Moitos autores entenden tal exercicio como a creación dun novo reino, o de León (por ter a capital nesta cidade), mentres outros apóianse na idea dunha suposta creación de tres reinos (Galiza, León e Asturias), con todo o reino nunca deixou de ser o mesmo e baixo a mesma familia real nin perdeu nunca a súa concepción unitaria, como se manifesta ante a morte de García (914) herdando o trono seus irmáns sucesivamente e con total normalidade, práctica semellante á acontecida pola monarquía francesa dos capetos, onde baixo moitos ducados se mantiña a idea de unidade do reino, como pon de relevo a historia contemporánea.
As tensións internas comezaron arredor do ano 924 coa sucesión de Ordoño II, producindo grandes rivalidades entre os fillos deste, e o seu irmán Froila. Foi a liñaxe de Ordoño II a que se logrou impoñer a Afonso Froilaz, fillo de Froila II, con apoio da aristocracia galega propiamente e navarra, repartíndose de novo os poderes entre os fillos de Ordoño II. Será de novo o irmán máis vello Sancho Ordóñez, coroado rei en León, polo tanto rei de toda Galiza, os seus irmáns máis novos, Afonso e Ramiro exercen como señores feudais en diferentes territorios. Existen diversas interpretacións sobre a relación con Afonso IV, quen á morte de Sancho Ordóñez no ano 929 pasou a actuar como rei de Galiza e de León. Afonso IV tomou armas contra o seu irmán máis novo, Ramiro II —Galleciensis rex Ranimirus—, quen axudado polos nobres galaicos expulsan a Afonso no ano 931, reinstaurando a estabilidade monárquica en toda Galiza ata o ano 951.
Árbitro nesa inestabilidade foi san Rosendo, que mediou entre Ordoño IV e Sancho I (Gallecie princeps), ámbolos dous coroados en Santiago de Compostela. Resultado dunha desas rebelións foi a coroación de Vermudo II (15 de outubro do ano 982), quen acabou por derrotar a Ramiro III, e tomou o trono da cidade de León unificando novamente ás diferentes faccións cara ó ano 985.
Crise monárquica e hostilidades con Al-Andalus (984-1010)
miniatura|dereita|220px|Miniatura medieval das Cantigas de Afonso X o Sabio, nela aprécianse exércitos de relixión musulmá e cristiá.
Vitorioso grazas á axuda dos nobres galegos, León abría as portas a Vermudo II no ano 984, dende onde entón gobernaría toda Galiza, Regnante Veremudo rex in Galezia (reinante o rei Vermudo en Galiza). O novo rei apresurouse a ser recoñecido como tal por Almanzor, recibindo axuda militar do musulmán para facer fronte ós nobres insurrectos, que coa súa axuda logrou sufocar. Con todo, a extensa estadía das forzas musulmás no sur do reino levou a Vermudo II a expulsalas por consideralas forzas de ocupación, rompendo de facto a alianza con Almanzor. A ruptura desta alianza puxo de manifesto, a incapacidade do rei de afrontar satisfactoriamente a guerra contra o xeneral musulmán, levándoo a perder no ano 987 importantes cidades do sur de Galiza, como Coímbra e Viseu ademais de sufrir o asalto e saqueo doutras cidades tan influentes como Astorga, Compostela e a mesma León, véndose forzado Vermudo a aceptar a presenza de gobernantes musulmáns en Toro. As campañas levadas a cabo por Almanzor entre os anos 987 e 996 cesarían cunha alianza rexia que se ratificou a paz pola vía matrimonial. O propio Almanzor casaba cunha filla de Vermudo II ó se asinar a paz no ano 996, e o rei Abdalá de Toledo, cunha irmá de Afonso V.
O reinado de Vermudo II supuxo un forte achegamento ós intereses galegos, materializándose isto na crianza do único herdeiro, o futuro Afonso V, a súa educación foi depositada no poderoso duque galego, Mendo Gundisalviz, o cal significaba depositar o poder en mans deste sector concreto da nobreza, neutralizando así a longa hostilidade padecida polos reis de parte dos condes de Castela, mais en absoluto rematou con ela, e finalmente desembocou de forma fatal no reinado e na persoa do seu fillo, Vermudo III. Co reinado de Afonso V, Rex Gallitianus (rei de Galiza) o reino recuperou a unidade institucional que a monarquía galaica perdera ó longo do século X, cando numerosos príncipes e infantes se proclamaban reis co apoio dos nobres ben en Compostela ben na cidade de León coa fin de chegar a gobernar toda Galiza, dende Fisterra ás terras alavesas. No seu curto reinado, Afonso V foi quen de emprender a restauración de cidades como León e a reconquista das cidades de Coímbra e Viseu, que tempo atrás conquistara Almanzor. Foi precisamente no asedio desta última cidade no ano 1028 onde unha frecha acabou coa vida deste rei, herdando o trono o seu fillo Vermudo III con tan só once anos de idade.
Conflitividade entre os reinos de Galiza e Navarra (1010-1037)
miniatura|dereita|220px|Psalterio de [[Londres, mapamundi inglés onde se representan as nacións coñecidas, na parte inferior recoñécense as situacións de "Galiza" e "Hispania". Século XII.]]
O casamento do rei de Navarra, Sancho Garcés III coa condesa castelá, Munia Sánchez no ano 1010 propiciou a apartir desta data, unha importante conflitividade entre o monarca galego Vermudo III e o navarro, pois se ben o condado de Castela e os seus condes servían vasalaxe ós monarcas de Galiza, o matrimonio de Sancho con Munia semellaba lexitimar o navarro para exercer demandas de soberanía sobre Castela, ou cando menos para intervir de facto nese territorio oriental sito entre os ríos Araduey e Pisuerga, xa nos confíns da Galiza do século XI (finibus Galliciensium usque ad fluvium Pisorga).
O feito de que Sancho Garcés estivera tan ligado ó condado de Castela propiciaba que na documentación figure cun dominio rexio sobre Castela, sen por iso cuestionar a superioridade de Vermudo III, aludindo a el como imperator domnus Veremudus in Gallecia", é dicir, "emperador don Vermudo en Galiza". Porén, todo isto supuña unha situación indiscutiblemente ambigua e propensa ó litixio. As complicadas relacións entrámbolos reinos semellaban chegar a unha efémera tregua co casamento da irmá de Vermudo III, Sancha co conde García Sánchez de Castela, cuñado do rei navarro Sancho Garcés III, voda que se ía celebrar no ano 1029. Mais días antes das nupcias o castelán é asasinado na cidade de León pola casa de Vela, opoñentes a calquera enlace que significara o achegamento entre a monarquía galega e os condes casteláns.
miniatura|esquerda|300px|Mapa da disputa territorial por [[Castela entre os monarcas de Galiza (Vermudo III) e Navarra (Sancho Garcés III), a comezos do século XI.]]
Á morte de García Sánchez, a súa irmá Munia asume o total control do condado de Castela, e propicia que o rei navarro inicie entón a directa intervención en Castela, asumindo a titulación sobre esa zona. Así no ano 1034, en efecto o navarro chega a presentarse na cidade de León como rei, obrigando a Vermudo a retirarse ós territorios da Galiza actual onde contaba con sólidos apoios, mais retorna ó ano seguinte mantendo a dignidade rexia sobre a capital galaica (León).
No ano 1032, Vermudo III, nun derradeiro esforzo diplomático, conseguiu enlazar matrimonialmente á súa irmá Sancha filiam Adefonsi Galliciensis regis ("filla de Afonso, rei de Galiza") con Fernando Sánchez, segundo fillo de Sancho Garcés III, e futuro Fernando I.
A morte de Sancho non supuxo a fin das disputas. O seu fillo máis vello, García III de Navarra, quen herdou o trono de Pamplona, continuou a empregar a titulación rexia sobre Castela como se este fose un condado navarro. Pola súa parte, o seu irmán máis novo Fernando, casado con Sancha, herdou o condado de Castela e tamén a formal vasalaxe feudal a León, e ó seu cuñado, Vermudo III. Con todo, a lexitimidade de ámbolos reinos sobre Castela parecía estar aberta tanto a Pamplona como a León, e así no ano 1037 os dous irmáns navarros, García III e Fernando Sánchez, preséntanlle batalla a Vermudo III, onde este último morreu presumiblemente por ter liderado a primeira fileira da carga de cabalería.
Fragmentación política do reino (1065)
200px|miniatura|esquerda|[[Afonso VI de León|Afonso VI logrou unificar politicamente de novo os territorios do Reino de Galiza no ano 1072. Con todo, o reino eran de facto xa tres territorios diferentes. Miniatura medieval. Catedral de Santiago de Compostela.]] miniatura|dereita|200px|Mapa do reino durante o goberno de [[Sancha e Fernando I antes do ano 1065.]] miniatura|dereita|200px|Mapa que amosa a fragmentación do reino despois do ano [[1065, dividíndose da seguinte maneira: {{legend|#b97f45|Dominios de García II (Galiza).}} {{legend|#c2a542|Dominios de Afonso VI (León).}} {{legend|#dcc882|Dominios de Sancho II (Castela).}}]]
Coa morte de Vermudo III, o trono de Galiza recaeu na irmá Sancha que por dereito sucesorio herdaba todo o reino, conseguindo o seu marido navarro, Fernando, ser coroado como rei consorte de Galiza (domus Fernandus princeps super omnem Galletiam), gobernando dende a cidade de León. Ambos conseguiron non só manter o territorio herdado senón tamén amplialo, recuperando algunhas cidades perdidas como a importante Coímbra, que volvía render vasalaxe ós reis galegos, pese a que o seu gobernador fose musulmán.
A morte do rei Fernando I en 1065 supuxo un novo conflito interno, pois no canto de recaer a coroa nun único herdeiro, o goberno foi disputado polos seus tres fillos maiores, que pasaron a gobernar autonomamente os territorios nos que conseguiran establecer relacións familiares. Se ben é verdade que parte da historiografía considera tal feito como un repartimento xa predisposto por Fernando I antes da súa morte, a titulación de Sancha como raíña aínda, e a ausencia de calquera documento de repartimento feito por Fernando I ou Sancha induce a pensar que non existiu tal. Anos máis tarde, cada un dos tres fillos aparecía gobernando diferentes territorios en calidade de reis, así o maior, Sancho II dominou as terras orientais, o condado de Castela grosso modo, Afonso VI a capital, León, e as súas terras próximas así como Asturias, o terceiro García II herdou as terras galegas entre Coímbra e o cabo Ortegal. Aínda que esta situación tivo por consecuencia a fragmentación política do Reino de Galiza, "Galiza" seguiu sendo o termo que se empregue para denominar o conxunto destas terras.