cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Singapur
Clima
miniatura|left|Marina Bay. Singapur está situado tan só a un grao ao norte da liña do Ecuador, por tanto, o clima segundo a clasificación de Köppen é de selva tropical e non hai realmente estacións marcadas. Debido á súa posición xeográfica, e á súa proximidade ao mar, o clima caracterízase por unha temperatura e unha presión uniforme, cunha grande humidade e choivas torrenciais, sendo a precipitación media anual duns 2.342,5 mm. As maiores precipitacións diarias que se observaron nunca foron 512 mm en 1978, 467 mm en 1969 e 366 mm o 19 de decembro de 2006).
En canto as temperaturas, oscilan entre os 23 e 26 °C de mínima e os 31 e 34 °C de máxima. Nos datos rexitrados, as temperaturas nunca caeron por baixo de 18,4 °C ou subiron por riba de 37,8 °C. A humidade relativa oscila entre o 60% da tarde e o practicamente 100% da mañá. Esta humidade do 100% adóitase acadar despois dunha precipitación abundantes. Xeralmente, hai máis choivas no oeste que no leste de Singapur, de modo que a parte oriental é algo máis seca e lixeiramente máis cálida que o oeste. É notable como un pequeno outeiro como o de Bukit Timah pode causar este fenómeno, que a pesar do seu tamaño pode provocar que por un lado haxa sol e polo outro chova.
Xeografía urbana
miniatura|Vista nocturna de Singapur. Nos primeiros tempos da colonización británica, a cidade de Singapur abarcaba tan só a costa sur da illa, ao redor da desembocadura do Río Singapur, zona que é agora o centro da cidade. O resto da illa estaba composto por granxas, campos de cultivo e fragas. Durante a década de 1960, o goberno comezou unha grande expansión da zona urbanizada, estando actualmente a illa case completamente urbanizada, con algunhas notables excepcións, como a Reserva natural de Bukit Timah e as terras gañadas ao mar (pólders) que están á espera de ver o seu desenvolvemento. Con todo, a maioría dos rañaceos atópanse na zona centro, lugar onde están situados os distritos financeiro e comercial, preto do porto.
A Autoridade de Desenvolvemento Urbano é a que se ocupa da planificación da illa, sendo o seu obxectivo utilizar a terra de maneira máis eficiente, minimizando ao mesmo tempo a contaminación e mantendo a calidade do transporte, algo importante debido á súa posición como cidade-estado. A industria lixeira tende a concentrarse nos polígonos industriais, mentres que a industria pesada concéntrase no distrito e na illa de Jurong.
Como Singapur non ten lagos nin ríos, a principal fonte de auga potable é a choiva. Con todo, non é suficiente para satisfacer a demanda da poboación, importando a maioría de Malaisia e Indonesia. Para reducir esta dependencia, as autoridades de Singapur construíron encoros para recoller auga de choiva, así como complexos de purificación de auga. Tamén hai unha instalación de desalinización na costa occidental de Tuas, a cal esta planificada para que poida proporcionar a metade da auga potable da illa.
Expansión da cidade
miniatura|Vista da cidade. Cando o mariño Thomas Stamford Raffles izou por primeira vez a bandeira británica en Singapur en 1819, atopouse cunha pequena illa cuxo espazo era compartido por nativos, pescadores e piratas. A illa hoxe en día é máis grande que na época da súa fundación xa que, grazas a diversos proxectos de enxeñaría, expandiu o seu territorio. O proxecto aínda non rematou, miles de operarios están a traballar ao longo da costa para gañar máis quilómetros cadrados dentro dun plan que espertou grandes críticas por parte de ecoloxistas e un enfrontamento diplomático con países veciños.
Este problema deriva de que para que Singapur se expanda, precisa materiais que obtén principalmente das illas indonesias máis próximas, as cales proporcionaron o 80% dos materiais necesarios para os proxectos de ampliación. As provincias indonesias de Riau e Bangka-Belitung venderon unha media de 300 millóns de metros cúbicos anuais de area a Singapur, acumulando grandes ganancias á vez que provocaban un desastre ecolóxico nos seus territorios. Algúns dos illotes máis pequenos de Riau foron escaldados até quedar mergullados baixo o mar e outras illas maiores viron as súas praias reducidas en tamaño.
O coordinador da campaña iniciada por varias ONGs indonesias para frear a extracción de máis area do seu territorio, Nur Hidayati, afirmou que por mor desta comercialización da area, as illas de menor tamaño perden a súa capacidade de resistir a erosión das ondas, o que co tempo pode provocar a súa desaparición. Anteriormente, nos anos 1960, Singapur utilizara terra das súas montañas para a realización das primeiras obras até que o seu territorio quedou practicamente chan. Foi entón cando o Goberno comezou a comprar area de Malaisia e Indonesia en cantidades que foron aumentando segundo o facían as necesidades de ampliación da superficie.
A nivel diplomático, varios parlamentarios indonesios chegaron a asegurar que a venda de máis area a Singapur debería ser considerada un delito de "traizón á nación". Malaisia tamén tomou a situación como unha afronta patriótica. O Goberno de Kuala Lumpur denunciou que poderían obstruír o paso de grandes buques a través do seu porto de Tanjung Pelepas, xa que consideran que a liña a través do estreito de Malaca estase estreitando pola expansión de terreo de Singapur.
Política e goberno
miniatura|[[Lee Hsien Loong, Primeiro Ministro de Singapur dende 2004.]] miniatura|Lee Kuan Yew, considerado o pai da patria, foi Primeiro Ministro de [[1959 a 1990. ]] A constitución de Singapur está inspirada no parlamentarismo británico, onde os membros da única cámara parlamentaria representan a cada un dos distintos distritos electorais. A maioría do poder executivo atópase nas mans dun Gabinete ou Consello, liderado por un Primeiro Ministro de Singapur. Por outra banda, a presidencia de Singapur, ao igual que sucede noutros moitos estados, é un cargo simbólico, aínda que conta con dereito a veto en certos asuntos, como o uso das reservas financeiras e o nomeamento dos xuíces.
O órgano lexislativo do Goberno é o Parlamento. Os parlamentarios tenden unha ponte entre a comunidade e o Goberno e aseguran que as opinións dos seus constituíntes sexan consideradas. O actual Parlamento conta con 94 membros, dos cales 84 son elixidos, 9 nomeados e o restante nomeado sen distrito electoral. Dende a independencia de Singapur, o Partido de Acción Popular domina a política do país. Os outros partidos partidos políticos con representación parlamentaria son o Partido dos Traballadores e o Partido Popular, cuxo representante non é electo. Segundo a Economist Intelligence Unit do semanal británico The Economist, o sistema de goberno de Singapur é un "réxime híbrido" que conta con trazos democráticos e autoritarios, mentres que a ONG Freedom House cualifica ao país de "parcialmente libre".
Lee Kuan Yew, considerado como o pai da patria, foi o único primeiro ministro dende 1959 até 1990, cando pola súa propia vontade decidiu deixar o cargo para dar paso á seguinte xeración de políticos. Cando Goh Chok Tong asumiu o cargo de Primeiro Ministro, creou un ministerio sen carteira para Lee Kuan Yew e nomeouno "Senior Minister" (do inglés: Ministro Superior). Anos máis tarde, Goh Chok Tong tomou unha decisión similar e decidiu deixar o cargo á xeración e en 2004 Lee Hsien Loong, fillo de Lee Kuan Yew, asumiu o cargo. Nese momento o seu pai pasou de ser chamado Senior Minister a Mentor Minister (do inglés: Ministro Mentor) e Goh Chok Tong pasou a ser Senior Minister.
Relacións diplomáticas
Singapur é membro da Organización das Nacións Unidas, da Commonwealth de Nacións, da Cooperación Económica Asia-Pacífico, do Movemento de Países Non Aliñados e da Asociación de Nacións do Sueste Asiático, mantendo relacións diplomáticas con 175 países, aínda que non conta cunha alta commisión ou embaixada en moitos deles. Por razóns xeográficas, as relacións máis importantes son as que mantén con Malaisia e Indonesia, aínda que as relacións bilaterais con estes países poden ser afectadas pola súa política interior. Tamén conta con relacións moi próximas con Brunei, onde e mantén instalacións militares.
Singapur mantén estreitas relacións con moitos países europeos como Francia, Alemaña e o Reino Unido, co que comparte relacións a través do Five Power Defence Arrangements (FDPA) xunto con Malaisia, Australia e Nova Zelandia. Tamén mantén boas relacións cos Estados Unidos, país percibido polo goberno como un poder estabilizador que desempeña o papel de contrapeso na rexión. Unha das políticas do Estado é apoiar o concepto de rexionalismo no sueste asiático, tendo un papel activo na ASEAN, da que é un dos membros fundadores. É tamén membro do Foro de Cooperación Económica Asia-Pacífico, unha organización cuxo secretariado está no país.
Economía
miniatura|left|[[Rañaceos no centro de Singapur.]] Singapur posúe unha próspera economía de libre mercado, con prezos son estables, sendo o seu PIB per cápita un dos máis altos do mundo. Xunto con Corea do Sur, Hong Kong e Taiwán, é considéraso como un dos catro tigres asiáticos. Aínda que sexa unha potencia industrial e tecnolóxica, ten forte dependencia da importación de alimentos, enerxía e materias primas.
A economía depende principalmente das exportacións e do refinamento de importacións, particularmente as do sector electrónico e industrial. O sector manufactureiro constituíu o 26% do PIB en 2005, diversificado, entre outros, no sector químico, de refinaría de petróleo, enxeñaría mecánica e ciencias biomédicas. De feito, a refinaría petroleira maior de Asia atópase en Singapur. Así, aínda que Singapur sexa un país extremadamente pequeno, sen recursos naturais e sen espazo para a agricultura, a súa economía non para de medrar.
O porto marítimo de Singapur é o que manexa o maior volume de carga anual, tanto en tonelaxe como en número de colectores, do mundo. Así mesmo, o país é un importante centro financeiro internacional, contando co cuarto mercado de divisas maior do mundo detrás de Nova York, Londres e Toquio. Ademais, considérase que a súa economía é unha das economías máis acolledoras do mundo, polo cal hai miles de expatriados no país traballando en empresas multinacionais.
Transporte
miniatura|240px|Aeroporto Internacional de Singapur Changi. Dado a elevada densidade de poboación da illa de Singapur, o número de automóbiles privados está restrinxido, a fin de controlar a polución e os atoamentos. Os que merquen un coche deben pagar taxas por un valor dunha vez e media o valor de mercado do vehículo e unha factura para adquirir o Certificado de Titularidade (en inglés: Certificate of Entitlement, COE) de Singapur, que permite que o vehículo transite durante unha década. Os prezos dos coches son en xeral de modo significativo superiores en Singapur que en calquera outro país de fala inglesa. Por todo isto, só un de cada dez residentes posúe coche.
Moitos dos residentes de Singapur viaxan a pé, en bicicleta, en autobús, taxi ou tren lixeiro. A rede de autobuses urbanos e de ferrocarril é operada por dúas compañías, SBS Transit e SMRT Corporation. En canto aos taxis, hai máis dunha ducia de compañías, que entre todas poñen en servizo a uns 25.000 vehículos. Os taxis son unha forma popular de transporte público, xa que as tarifas son relativamente baratas comparado con moitos outros países desenvolvidos. Singapur ten un sistema de estradas que abarca 3.356 km, entre os que se inclúen 161 km de autoestradas.
Singapur é un gran nó de transportes internacionais en Asia, punto de paso de moitas rutas comerciais marítimas e aéreas. O Porto de Singapur, xestionado polos operadores portuarios PSA International e Jurong Port, foi o segundo porto con máis tráfico do mundo en 2005 en termos de carga xestionada, con 1.150 millóns de toneladas brutas, e en termos de tráfico de colectores, con 23,2 millóns de colectores de vinte pés (TEU). É así mesmo o segundo máis importante do mundo, por detrás de Shanghai, en termos de toneladas de carga con 423 millóns de toneladas xestionadas. Ademais, é o porto con maior número de operacións de embarcacións e o centro de reposición maior do mundo.
A nivel aeroportuario, é un centro de conexións aéreas para o sueste asiático. Hai oito aeroportos no país, e o Aeroporto de Singapur Changi ostenta unha rede de oitenta aerolíneas que conectan con 200 cidades en 68 países. Foi designado como un dos mellores aeroportos internacionais polas revistas de viaxes internacionais, incluíndo o galardón outrogado por Skytrax de mellor aeroporto do mundo en 2006. A aerolínea nacional é Singapore Airlines.
Demografía
Despois do Principado de Mónaco, Singapur presenta a maior densidade de poboación do mundo, vivnto o 85% dos seus habitantes en vivendas públicas construídas polo House Development Board (HDB). A diversidade étnica da poboación é moi marcada: os chineses representan o 76,8% da poboación, os malaios o 13,9%, os indios o 7,9% e o 1,4% restante provén de diversos países, sobre todo occidentais. A esperanza de vida dos singapurianos no ano 2007 era de 81 anos, o 92,5% da poboación estaba alfabetizada e a media de fillos por muller era de tan só 1,07.
A diversidade étnica tamén se pon de manifesto nas linguas oficiais. A pesar de ser un país moi pequeno, posúe catro idiomas co estatuto de oficial: inglés, chinés, támil e malaio, tanto na súa norma estándar como indonesia. Toda a poboación debe ser bilingüe, aprendendo inglés e un dos outros tres idiomas, dependendo estoutro da orixe dos pais. Se ningún dos pais é dalgunha das etnias que falan un dos outros idiomas, á parte do inglés, estes poden entón escoller cal dos outros tres idiomas estudarán os seus fillos na escola.
Relixión
miniatura|left|Gopuram hinduísta. A relixión máis practicada en Singapur é o budismo, seguido polo 42% da poboación, na súa maioría os de orixe chinesa, practicado nas súas tres vertentes principais: Mahayana, Theravada e Vaghrayana. Aínda que o budismo Mahayana é maioritario, tamén se popularizaron o Theravada, o budismo tibetano ou tántrico e o Soka Gakkai xaponés. Segundo os censos, o budismo experimenta un incremento constante, sendo practicado polo 27% en 1980, polo 31% en 1990 e polo 41% no 2000, é dicir, un crecemento de dez puntos porcentuais cada dez anos.
A segunda relixión máis practicada é o islam, seguido principalmente pola etnia malaia, que representa o 14,9%. O seu número mantense estable, pasando do 13% en 1980 e 1990 ao 14% no 2000. Séguelle numericamente cun 14,6% da poboación o cristianismo, con todas as súas principais ramas: católica, protestante e ortodoxa. Os cristiáns tamén experimentan un crecemento, aínda que máis conservador que no caso do budismo, pasando do 10% en 1980 ao 12% en 1990 e o 14% actual. O taoísmo é a cuarta relixión principal do país maior, seguida polo 8%. Sufriu un declive significativo, sendo seguida polo 30% en 1980 e polo 22% en 1990. Algúns estudosos pensan que a razón disto é que moitos singapurianos practican o budismo e o taoísmo de forma conxunta, pero decláranse budistas no censo por ser o budismo unha relixión máis organizada e internacionalmente recoñecida. Outros pensan que aínda que o taoísmo é unha relixión nacional chinesa e pode formar parte da súa cultural chinesa, o budismo cumpre tamén con ese rol sen ser exclusivamente chinés. En todo caso, na propia China continental o budismo ten máis seguidores que o taoísmo. miniatura|dereita|250px|Catedral [[Comuñón Anglicana|Anglicana de Santo André, construída entre 1835 e 1836.]] Despois do taoísmo segue en número de practicantes o hinduísmo, que é seguido polo 4% da poboación segundo o censo do 2000, manténdose estable no tempo, 3% en 1980 e 1990. Ademais destes grupos relixiosos existen pequenas minorías de xudeus, xainistas, sikh e zoroastrianos. A relixión en Singapur, do mesmo xeito que nos seus veciños Malaisia e Indonesia, está moi ligada á identidade étnica. Así, a maioría de chineses son budistas, a maioría de malaios son musulmáns (de feito a porcentaxe de malaios e de musulmáns é practicamente idéntica) e a maioría de indios son hinduístas. Onde existe máis diversidade é na comunidade chinesa que, aínda que maiormente budista, tamén ten entre os seus membros bastantes cristiáns e taoístas.
A Igrexa da Unificación de Sun Myung Moon e as Testemuñas de Xeová son ilegais en Singapur ao estar clasificadas polo goberno como seitas destrutivas, polo que teñen prohibido predicar e distribuír material proselitista. Salvo por isto, en xeral Singapur é un país que, dende tempo colonial, caracterizouse pola tolerancia relixiosa. As institucións gobernamentais e educativas promoven o ensino da tolerancia e convivencia entre as relixións, e mesmo existen centros relixiosos onde diferentes confesións rezan unidas, por exemplo o Templo Loyang Tua Pek Kong, sitio de reunión de budistas, hinduístas e musulmáns. A pesar de ser unha sociedade cosmopolita e industrializada a relixión segue sendo importante entre os singapurianos e moitos dos edificios máis grandes da cidade son templos e centros relixiosos.
Cultura
miniatura|250px|Raffles Place. Sendo Singapur unha pequena e relativamente moderna amálgama de poboamentos chineses, malaios e indios, non se pode dicir que haxa unha cultura especificamente singapuriana. Así, conviven elementos das culturas chinesa, británica, malaia e hindú, nunha conxunción de elementos dunha historia que se distingue pola inmigración. Adicionalmente, o 42% da poboación de Singapur son estranxeiros, o cal o converte no país cunha das maiores proporcións de estranxeiros a nivel mundial.
Dun xeito enteiramente único, os varios grupos étnicos continúan a celebrar as súas propias culturas. Singapur é probabelmente o único lugar do mundo onde se pode atopar, por exemplo, un casamento malaio a ter lugar lado a lado cun casamento chinés. Os festivos principais reflicten o xeito en que a cultura local celebra esta diversidade. Ao contrario de moitas outras sociedades multiculturais, as principais festividades públicas inclúen o Ano Novo do calendario gregoriano, o ano novo chinés, o Hari Raya Haxi e o Deepavali.
Gastronomía
A gastronomía de é un reflexo da mestura étnica existente. A cociña ten moitas influencias da cociña malaia, chinesa, hindú (en especial da cociña támil) e de formar parte das cociñas do Sueste Asiático. Posúe tamén influencias de occidente debido á ocupación das illas polos británicos no século XIX. Como exemplo de variedade e fusión de estilos, nos hawker stores de Singapur, pode observarse como os chefs orixinarios da China preparan pratos hindús, mentres que os chefs hindús preparan diversos pratos de Malaisia.
Notas
<references group="lower-alpha"/>
Ambosores (homónimos)
O topónimo Ambosores pode referirse ás seguintes parroquias eclesiástica e civís ou lugares:
Virgilio Fernández de la Vega Lombán
Traxectoria
Fillo do médico Wenceslao Fernández de la Vega Pasarín e de Dolores Lombán Cotarelo, era irmán de Elisa, Jimena e Wenceslao Fernández de la Vega Lombán. Foi vogal do Consello Superior de Fomento durante a monarquía afonsina. Foi elixido deputado centrista nas eleccións xerais de 1936 pola provincia de Lugo. Finou en Madrid o 26 de marzo de 1976.
Serra do Laboreiro
A serra do Laboreiro é un macizo montañoso de perfís suaves situado entre Galiza e Portugal na denominada Raia Seca, que se eleva dende o val do río Deva para formar un amplo altiplano duns 1200 m de altitude media que se estende pola freguesía portuguesa de Castro Laboreiro. Dos seus cumios nacen ríos que van ao Miño (Deva e Troncoso), ao Arnoia (Tuño e Ourille), e ao Limia (Cadós, Grou e Casal na vertente galega e Castro Laboreiro na portuguesa).
Extensión
Esta serra describe un arco cunha orientación NO-S que comeza no val do río Troncoso, dirixíndose cara o leste entre os concellos galegos de Padrenda, Quintela de Leirado, Verea, Lobeira e Entrimo e o concello portugués de Melgaço. Prolóngase ao nordeste cara as Lombas da Pena da Edra. Extreman co Laboreiro a serra da Peneda, a serra de Queguas, o pequeno macizo do Coto de Fonte Santa e a Serra da Moura.
Morfoloxía
O principal trazo a destacar desta serra son as súas pendentes suaves orixinadas por unha prolongada erosión. Esta erosión foi desgastando os materiais que cubrían ás masas graníticas, as cales se formaron no interior da codia terrestre durante a oroxénese herciniana, deixándoas ao descuberto en forma de grandes bloques, bolos ou penedos como o penedo de Penagache ou o penedo de Anamán. Esta composta por granodioritas na parte occidental, granitos de dúas micas na central e xistos na oriental.
Historia etnográfica
Estas terras non entenderon de fronteiras ata que Portugal se independizou de Galiza e comezouse a trazar a fronteira entre os dous lados, fortificáronse as comarcas fronteirizas con castelos como os de Castro Laboreiro ou o Alcázar de Milmanda nas Terras de Celanova. Durante a guerra civil converteuse nunha ruta de paso para os contrabandistas que traian produtos de Portugal e se querían saltar a alfándega de Pontebarxas.
O Monte Penagache ademais do seu atractivo destaca historicamente por ser onde tivo lugar a primeira ascensión deportiva do montañismo en Galicia.
Flora
A vexetación distribúese en dúas zonas diferenciadas:
Fauna
A fauna salvaxe esta composta por aves de rapina coma o miñato (Buteo buteo); mamíferos coma o xabarín, o raposo ou incluso o lobo que se refuxian dos rigores do inverno nos bosques das partes baixas; réptiles coma lagartos, víboras ou cobras e unha gran variedade de insectos. Esta fauna convive con outras especies domesticadas como vacas cachenas e mandas cabalos en semiliberdade.
Tamén cómpre destacar a presenza dun can endémico desta serra o chamado Can de Castro Laboreiro.
Accesos
miniatura|dereita|220px|Acceso ao Laboreiro dende o Outeiro de Augas Podemos dividir os accesos máis directos aos distintos lugares da serra:
Usos agrarios
Os amplos pastos dos cumios serven de alimento para explotacións gandeiras de vacas cachenas e cabalos, dos bosques baixos aprovéitase a madeira, principalmente de piñeiro.
Usos turísticos
Ademais dos usos cinexéticos existentes, tamén destaca o seu potencial para realizar actividades turísticas coma o sendeirismo.
Lingua irlandesa antiga
Unha forma aínda máis antiga de Irlandés é coñecida como irlandés primitivo. Coñécense fragmentos de irlandés primitivo, especialmente nomes persoais, polas inscricións sobre pedra escritas no alfabeto oghámico. Estas inscricións datan de sobre os séculos IV a VI. O irlandés primitivo está aínda moi próximo do celta común, o devanceiro de todas as linguas célticas.
O irlandés antigo aparece por primeira vez nas marxes de manuscritos relixiosos latinos do século VI. Un amplo número de antigos textos literarios irlandeses, malia estaren conservados en manuscritos do período do Irlandés medio (como o Lebor na hUidre e o Libro de Leinster), teñen o carácter esencial de irlandés antigo.
O irlandés antigo é o devanceiro de irlandés moderno, gaélico escocés, e manx (falada na Illa de Man). Con todo, é moi diferente destas. Falando en xeral, a gramática e os sons das linguas modernas son máis simples cós do irlandés antigo.
Os estudos actuais do irlandés antigo débenlle aínda moito ás obras dun pequeno grupo de estudosos activos a finais do século XIX e principios do XX, entre eles Rudolf Thurneysen (1857-1940) e Osborn Bergin (1873-1950). As súas obras considéranse material imprescindíbel para todo estudoso actual desta lingua.
Consoantes
O inventario consonántico do irlandés antigo atópase na táboa seguinte. /N/, /Nʲ/, /L/, /Lʲ/, /R/, /Rʲ/ representan soantes fortes cuxa articulación precisa nos é descoñecida, pero que probabelmente foron máis longos, máis tensos e xeralmente máis fortemente articulados cás súas parellas lenes /n/, /nʲ/, /l/, /lʲ/, /r/, /rʲ/.
Vogais
O inventario dos monotongos do irlandés antigo é:
A distribución das vogais breves en sílaba átona é un pouco complicada. Todas as vogais breves poden aparecer en sílaba final aberta átona (unha sílaba aberta é a que non ten unha consoante explosiva despois), tanto tras consoante velarizada como palatalizada. O vogais posteriores /e/ e /i/ escríbense a miúdo ae e ai tras consoantes velarizadas, cousa que podería indicar unha pronunciación retraída, quizais algo como [ɘ] e [ɨ]. As dez posibilidades aparecen nos seguintes exemplos:
En sílabas átonas pechadas (isto é, as que rematan en consoante explosiva), a calidade dunha vogal breve é case completamente predicíbel mirando se as consoantes que a rodean son are anchas ou finas. Entre dúas consoantes anchas, a vogal é, como en dígal /ˈdʲiːɣal/ "vinganza" (nom.). Entre unha consoante ancha e unha fina a vogal é /e/, como en dliged /ˈdʲlʲiɣʲeð/ "lei" (nom./ac.). Antres dunha consoante fina a vogal é /i/, como en dígail /ˈdʲiːɣilʲ/ "vinganza" (acc./dat.), e dligid /ˈdʲlʲiɣʲiðʲ/ "lei" (xen.). as principais excepcións a esta regra son que /u/ frecuentemente aparece cando a seguinte sílaba contiña un *ū en protocéltico (por exemplo, dligud /ˈdʲlʲiɣuð/ "lei" (dat.) < PC *dligedū), e que /o/ ou /u/ frecuentemente aparece tras unha labial ancha (por exemplo, lebor /ˈLʲevor/ "libro"; domun /ˈdoṽun/ "mundo").
O inventario dos ditongos do irlandés antigo aparece nesta táboa:
Ortografía
Como na maioría das linguas medievais, a ortografía do irlandés antigo non está fixada, de modo que as seguintes afirmacións cómpre tomalas só como xeneralizacións. Cada manuscrito pode variar en grande medida destas indicacións.
O alfabeto do irlandés antigo consiste nas seguintes dezaoito letras do alfabeto latino:
Ademais, o acento agudo e o punto adscrito úsanse como diacríticos con certas letras:
Tamén se empregan un número de dígrafos:
En posición inicial de palabra, cando non se produce mutación consonántica, as letras consoantes teñen os seguintes valores; son anchas ante vogais anteriores (a, o, u) e finas antes vogais posteriores (e, i):
Malia o irlandés antigo ter tanto un son /h/ e unha letra h, non hai unha relación consistente entre as dúas. As palabras en vogal inicial escríbense ás veces cun h non pronunciado, especialmente se son moi curtas (a preposición i "en" escríbese ás veces hi) ou se necesitan ser enfatizadas (o nome de Irlanda, Ériu, escríbese ás veces Hériu). Por outra banda, palabras que comezan co son /h/ escríbense moitas veces sen el, por exemplo a ór /a hoːr/ "o seu ouro". Se o son e a escritura coinciden é por casualidade, como en ní hed /Nʲiː heð/ "non é".
Tras unha vogal ou l, n, ou r as letras c, p, t poden representar oclusivas tanto xordas como sonoras; poden escribirse dobres con cada valor:
Tras unha vogal as letras b, d, g representan as fricativas /v, ð, ɣ/ ou os seus equivalentes finos:
Tras m, b é unha oclusiva, pero tras d, l e r é unha fricativa:
Tras n, l, e r, g é frecuentemente unha oclusiva, pero é unha fricativa nunhas poucas palabras:
Tras vogal m é normalmente unha fricativa, pero ás veces unha oclusiva (nasal), en tal caso a miúdo escríbese dobre:
Os dígrafos ch, ph, th non aparecen en posición inicial de palabra agás en lenición, pero se aparecen pronúncianse /x/, /f/, /θ/.
As letras l, n, e r escríbense dobres cando indican sonoras tensas, e sinxelas cando indican sonoras laxas. (Pero as sonoras tensas escríbense normalmente sinxelas cando están en inicial de palabra.):
Sintaxe
O irlandés antigo segue a estrutura típica VSO (verbo-suxeito-obxecto) compartida pola maioría das linguas célticas (malia seren posíbeis outras ordes, en especial segundo a Lei de Bergin). Os verbos conxúganse plenamente, e teñen a maioría das formas típicas das linguas indoeuropeas, é dicir, os tempos presente, imperfecto, pasado, futuro e pretérito, os modos indicativo, subxuntivo, condicional e imperativo, e voz activa e pasiva. A única forma verbal que faltaba en irlandés antigo é o infinitivo (presente de forma limitada no irlandés moderno), no canto do cal o irlandés antigo empregaba construcións co nome verbal. Os pronomes persoais, cando se empregaban como complemento directo, infixábanse dentro do verbo co que ían asociados. O que se considera equivalente ás preposicións en galego están xeralmente no mesmo sitio que no galego, aínda que algunhas están infixadas no verbo mesmo.
Nomes
O irlandés antigo mantiña tres xéneros, masculino, feminino e neutro; tres números, singular, plural e dual (o terceiro número, o dual, só está testemuñado nun grao limitado nalgunhas formas, malia que case sempre vai precedido polo cardinal dá, que significa "dous"; e cinco casos (nominativo, vocativo, acusativo, xenitivo e dativo). Thurneysen describiu catorce clases de nomes, definidas pola marca morfolóxica do tema, con sete temas vocálicos e sete consonánticos (incluíndo unha clase de nomes irregulares e indeclinábeis).
Verbos
Os verbos sitúanse en posición inicial na frase (só precedidos por algunhas partículas, formando un 'complexo verbal', e moi poucos adverbios). A maioría dos verbos ten, ademais dos tempos, voces, e modos citados antes, dous grupos de formas: unha forma conxunta e unha forma absoluta.
Armentón de Arriba, Armentón, Arteixo
Armentón de Arriba é un lugar da parroquia de Armentón no concello coruñés de Arteixo na comarca da Coruña. Tiña 5 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales eran 3 homes e 4 mulleres.
Gales
O País de Gales (Galés: Cymru; IPA pronunciado: /ˈkəmrɨ/, “Camri aproximadamente”) é unha das catro nacións constitutivas do Reino Unido, situada nunha península ao suroeste da illa de Gran Bretaña e limitada polos condados ingleses de Cheshire, Shropshire, Herefordshire e de Gloucestershire ao leste, a canle de Bristol (Môr Hafren) ao sur, o canal de San Xurxo (Sianel San Siôr) ao suroeste, e o mar irlandés (Môr Iwerddon) ao oeste e ao norte, e tamén polo esteiro do río Dee (Afon Dyfrdwy) no nordeste. En total cobre unha área de 20 720 km de norte a sur e duns 96 km de leste a oeste. Na actualidade (2005) conta cunha poboación de case tres millóns de habitantes e as cidades máis poboadas son Cardiff, capital de Gales con 300 000 habitantes, e Swansea con 190 000.
Igrexa de Santa Sofía de Istambul
Santa Sofía ou Hagia Sophia (do grego Άγια Σοφία, «Santa Sabedoría»; en latín: Sancta Sophia ou Sancta Sapientia; turco Ayasofya) foi unha antiga basílica patriarcal ortodoxa convertida en mesquita e hoxe en día en museo, sita en Istambul, (Turquía) considérase a obra máis importante da época bizantina. Foi empregada como igrexa durante 916 anos, dende a súa construción no ano 537 ata a conquista da cidade no ano 1453. Dende esta data ata 1934, durante 481 anos, foi empregada como mesquita. Logo de pasar unha restauración cumprida por orde de Mustafa Kemal Atatürk, fundador da república Turca, o 1 de febreiro de 1935, foi inaugurada como museo.
Gales
O ascetismo monástico galés, un sistema lexislativo secular altamente desenvolvido (Cyfraith Hywel) e unha tradición literaria distintiva ilustran un sentido forte da identidade cultural, que emerxeu nos galeses despois da retirada romana de Gran Bretaña no século V. Dos principais principados e reinos que existían en Gales, Gwynedd conservou a independencia ata o século XIII, cando foi conquistado tamén por Inglaterra. Porén, a anexión e a abolición formais da lei galesa non ocorreron ata o século XVI. O País de Gales (con todas as rexións unidas baixo un goberno) nunca foi un estado soberano, aínda que un número de principados rivais seguían sendo independentes ata a conquista inglesa. A partir do século XIX o País de Gales converteuse nunha das rexións máis industralizadas da época, provendo ao imperio británico e ás súas colonias extensas cantidades de carbón e de aceiro. O sector do servizo alcanzou só recentemente á industria como principal sector na economía de Gales. A pesar dun PIB máis baixo que o doutras rexións da Gran Bretaña, o diferencial entre o nivel de vida no País de Gales con outras partes de Gran Bretaña, non é excesivamente pronunciado. A partir do século XX ten lugar un renacemento da conciencia nacional galesa (xunto cun cambio de tendencia no descenso da lingua galesa).
Etimoloxía
O nome inglés para País de Gales orixínase da palabra xermánica Walha, que significa “estranxeiro” ou “foráneo”. O mesmo termo aparece tamén en ”-wall " de Cornwall. Os galeses chámanse a si mesmos cymry, “compatriotas”, e chaman ao seu país Cymru, que se pensa que significa “terra dos compatriotas” en galés antigo; isto fai referencia ao seu coñecemento de que eran os habitantes orixinais do País de Gales (e tamén de Gran Bretaña en virtude dos seus antepasados britanos), e tamén para distinguirse dos invasores estranxeiros de Gran Bretaña, os anglosaxóns (ingleses). Hai tamén unha lenda medieval atopada na Historia Regum Britanniae de Sieffre o Fynwy (Geoffrey de Monmouth) que deriva do nome de Camber (tamén escrito como Kamber), fillo de Brutus e, segundo a lenda, do rei epónimo de Cymru (Cambria en latín); esta porén era en gran parte froito da imaxinación de Geoffrey. Cumberland e Cumbria no norte de Inglaterra derivan os seus nomes da mesma palabra antiga.
Colonización
Os primeiros seres humanos que habitaron o que agora é País de Gales chegaron cara ao final da Idade do xeo pasada. A primeira mención histórica pertence á ocupación romana de Gran Bretaña. Naquel momento a área do País de Gales moderno atopábase dividida en moitas tribos, das cales os silures no sueste e os ordovicos nas áreas centrais e do noroeste eran das máis grandes e maior alcance. Os romanos estableceron unha cadea de fortalezas a través do que agora é o País de Gales meridional, ata Carmarthen (Caerfyrddin; Latín: Maridunum), extraendo ouro das minas en Dolaucothi en Carmarthenshire. Hai probas de que progresaron incluso no oeste máis afastado. Tamén construíron un cuartel de lexión en Caerleon (latín: Isca Silurum), onde se atopa o anfiteatro mellor preservado de Gran Bretaña. No conto medieval galés "Breuddwyd Macsen Wledig" afírmase que Magno Máximo (Macsen Wledig), un dos emperadores romanos occidentais, estaba casado con Helen, a filla dun cacique galés de Segontium, Caernarfon actual. O cristianismo chegou ao País de Gales no século IV.
Igrexa de Santa Sofía de Istambul
A primeira Igrexa
Hoxe en día non quedan restos da primeira igrexa construída nesta localización que se coñeceu como Μεγάλη Ἐκκλησία —Megálē Ekklēsíā, «Igrexa Grande»— ou Magna Ecclesia en latín, debido a que as súas dimensións eran maiores que as das igrexas contemporáneas da cidade. (O alcume de "Megálē Ekklēsíā" seguiuse empregando durante moito tempo, e non se mudou polo nome de Santa Sofia ata logo da conquista bizantina de 1453.) Como a miúdo pasaba naqueles tempos, a actual localización de Santa Sofía foi seleccionada pola existencia previa dun templo pagán. Foi inaugurada o 15 de febreiro do 360 -durante o reinado de Constancio II- polo bispo ariano Eudoxio de Antioquía, a igrexa foi construída preto da área onde se estaba construíndo o palacio imperial. A igrexa próxima de Santa Irene -«Hagia Irene»- foi terminada antes e serviu como catedral ata que se terminou a igrexa de Santa Sofía. Ambas foron conxuntamente as principais igrexas do Imperio bizantino.
Gales
Colonización
Despois da retirada romana de Gran Bretaña en 410, moitas das terras baixas víronse invadidas por varias tribos xermánicas. Porén, Gwynedd, Powys, Dyfed e Seisyllg, Morgannwg, e Gwent xurdiron como estados independentes. Resistiron, en parte debido ás características xeográficas favorables tales como altiplanicies, montañas, ríos e unha sociedade resistente que non se derrubou co final da civilización romana. Esta supervivencia tenaz dos romano-britanos e dos seus descendentes nos reinos occidentais ía converterse na fundación do que hoxe en día coñecemos como País de Gales. Coa perda das terras baixas a mans dos reinos anglosaxóns de Mercia e Northumbria, e de Wessex máis tarde, loitaron contra os reinos de Powys, Gwent, e Gwynedd para definir a fronteira entre os dous pobos.
Igrexa de Santa Sofía de Istambul
A primeira Igrexa
Nun escrito do 440, Sócrates de Constantinopla afirmou que a igrexa foi construída por Constancio II, que se estaba traballando nela no 346. Unha historia posterior ao século ou século VIII, afirma que o edificio foi construído por Constantino I o Grande. Zonaras reconciliou as dúas opinións, afirmando que Constancio reparou o edificio consagrado por Eusebio de Nicomedia despois de que esta se derrubase. Dado que Eusebio foi bispo de Constantinopla do 339 ao 341 e que a morte de Constantino ocorreu no 337, parece posible que a primeira igrexa fose erixida por este último. O edificio foi construído como unha basílica latina tradicional con columnas, galerías e un teito de madeira, e estaba precedida por un atrio. Afirmábase que era un dos monumentos máis destacados do mundo nesa época.
Gales
Colonización
Fóronse perdendo moitas das terras medias do oeste a mans de Mercia no século VI e a comezos do século VII, será cara a finais deste século como un renacente Powys comprobe o auxe do reino de Mercia. Aethelbald de Mercia, mirando de defender as terras que lles arrebatara recentemente, construíu a muralla de Wat (Wat's Dyke). Segundo Juan Davies, este esforzo puido levarse a cabo con acordo do mesmo rei Elisedd ap Gwylog de Powys, polo cal, ao marcarse a fronteira, estendería o seu territorio dende o norte do val de Severn ao esteiro do río Dee, concedendo Oswestry (Galés: Croesoswallt) a Powys. O Rei Offa de Mercia pareceu continuar esta iniciativa consultiva cando el creou un traballo máis grande, agora coñecido como dique de Offa´s Dyke (Galés: Clawdd Offa). Davies escribiu o estudo de Cyril Fox acerca do seu trazado:
Igrexa de Santa Sofía de Istambul
A primeira Igrexa
O Patriarca de Constantinopla, Xoán Crisóstomo, entrou en conflito coa emperatriz Elia Eudoxia, esposa do emperador Arcadio, e foi enviado ao exilio o 20 de xuño do 404. Durante os disturbios que se produciron tras este feito, a igrexa foi queimada e derrubada en gran parte, polo que na actualidade non se conserva nada deste primeiro edificio. 250px|Anacos de pedra da segunda igrexa.|miniatura 250px|Anacos de mármore pertencentes á segunda igrexa.|miniatura
Gales
Colonización
"Na súa formulación, había un grao de consulta cos reis de Powys e de Gwent. Na alta montaña preto de Trelystan, o dique vira ao leste, deixando eses fértiles terreos nas mans de Gales; preto de Rhiwabod, foi deseñado para asegurarse de que Cadell ap Brochwel mantivese a posesión da fortaleza de Penygadden. E para Gwent Offa tiña o dique construído claramente coa intención de recoñecer que o curso do río Wye e o seu tráfico pertencían ao reino de Gwent".
Igrexa de Santa Sofía de Istambul
A segunda igrexa
O 20 de xuño do 404 o patriarca de Constantinopla, Xoán Crisóstomo foi mandado ao exilio despois de entrar en conflito coa emperatriz Elia Eudoxia, muller do emperador Arcadio. A partir do anterior feito, producíronse unha serie de liortas e revoltas durante as cales a antiga igrexa foi queimada. A construción dunha segunda igrexa foi ordenada por Teodosio II, quen a inaugurou o 10 de outubro do 405. Os lumes xurdidos a partir da Revolta de Nika tiveron como consecuencia a destrución da segunda Santa Sofía, queimada entre o 13 e o 14 de xaneiro do ano 532. Tan só algúns anacos de mármore sobreviviron ata a actualidade, estes atópanse expostos no xardín da Santa Sofía actual. Estes anacos de mármore foron atopados por A.M. Schneider en 1935, durante as escavacións que levou a cabo no patio oeste da igrexa, estes formaban parte dunha grande entrada da igrexa que se atopaba no lugar.
Gales
Colonización
O Offa´s Dyke sería en gran parte a fronteira entre galeses e ingleses durante varios séculos, aínda que os galeses recuperarían cara ao século XII a área entre o río Dee e o Conwy, entón coñecidos como o Perfeddwlad. Cara ao século as fronteiras do leste cos anglosaxóns foran fixadas amplamente.
Igrexa de Santa Sofía de Istambul
Terceira e derradeira igrexa
O 23 de febreiro de 532, tan só unhas semanas logo da destrución da segunda basílica, o emperador Xustiniano I decidiu construír unha terceira basílica completamente diferente, máis grande e máis maxestosa que as súas predecesoras.
Gales
Medievo
As terras meridionais e do leste perdidas a mans dos invasores coñecíanse en galés como Lloegyr (galés moderno Lloegr), que puideron referirse ao reino de Mercia orixinariamente, e que veu referirse a Inglaterra na súa totalidade. As tribos xermánicas que agora dominaban estas terras foron chamadas Saeson, significando "saxóns". Os anglosaxóns, alternadamente, etiquetaron os romano-britanos como Walha, significando o "estranxeiro". Os galeses continuaron chamándose a si mesmos Brythoniaid (britanos), aínda que o primeiro uso de Cymru e de Cymry se atopa dende 633 no Gododdin de Aneirin. En Armes Prydain, escrito arredor de 930, as palabras Cymry e Cymro utilízanse como 15 veces. Non será sobre o século XII en que o termo Cymry comece a acadar o mesmo uso que Brythoniaid nos escritos.
Igrexa de Santa Sofía de Istambul
Terceira e derradeira igrexa
Xustiniano elixiu ao físico Isidoro de Mileto e ao matemático Antemio de Trales como arquitectos, aínda que Antemio morreu durante o primeiro ano da empresa. Existe a teoría de que se empregou a Herón de Alexandría para facer fronte aos desafíos que presentaba a construción dunha cúpula expansiva sobre un espazo tan grande.
Gales
Medievo
A partir do ano 800, unha serie de unións dinásticas levarían ao reinado de Rhodri Mawr (844-877) de Gwynedd e de Powys. Os seus fillos alternadamente crearían tres dinastías principais (Aberffraw para Gwynedd, Dinefwr para Deheubarth, e Mathrafal para Powys), cada unha competindo pola hexemonía sobre as outras. Un neto de Rhodri, Hywel Dda (900-950) de Deheubarth a través das súas herdanzas maternas e paternas de Dyfed e de Seisyllg, expulsa os Aberffraw de Gwynedd e de Powys, e codifica a lei galesa en 930, finalmente indo nunha peregrinación a Roma (alegando que o facía para que os códigos da lei fosen bendicidos polo Papa). Maredudd ab Owain (986-999) de Deheubarth (neto de Hywel), (outra vez) expulsa temporalmente a liña de Aberffraw polo control de Gwynedd e Powys. Un descendente de Maradudd (a través da súa filla a princesa Anghared) Gruffydd ap Llywelyn (1039-1063) conquistaría os reinos dos seus primos en Powys, e incluso amplía a súa autoridade en Inglaterra. Owain Gwynedd (1100-1170) da liñaxe de Aberffraw foi o primeiro príncipe galés en usar o titulo de princeps Wallensium (príncipe dos galeses) a raíz da súa vitoria nas montañas de Berwyn, segundo o historiador John Davies. A dinastía de Aberffraw perdería a súa preeminencia co neto de Owain Gwynedd, Llywelyn Fawr (o grande) (1173-1240), recibindo a homenaxe doutros señores galeses en 1216 no consello de Aberdyfi, converténdose no primeiro príncipe de País de Gales. O seu neto Llywelyn II tamén asegurou o seu recoñecemento do título de príncipe de País de Gales por parte de Henrique III de Inglaterra co tratado de Montgomery en 1267.
Igrexa de Santa Sofía de Istambul
Terceira e derradeira igrexa
O historiador bizantino Procopio de Cesarea describiu a construción do templo na súa obra Sobre os edificios -latín: De aedificiis; grego:Peri ktismatōn-. Empregáronse máis de dez mil persoas para a construción, e o emperador fixo traer material procedente de todo o imperio, como as columnas helenísticas do Templo de Artemisa en Éfeso, grandes pedras das canteiras de pórfiro de Exipto, mármore verde de Tesalia, pedra negra da rexión do Bósforo e pedra amarela de Siria. Esta nova igrexa foi recoñecida polos contemporáneos como unha grande obra de arquitectura. O emperador, xunto co patriarca Eutiquio, inaugurou con moita pompa a nova basílica o 27 de decembro de 537. Os mosaicos dentro da igrexa completáronse baixo o reinado do emperador Xustino II (565-578). Santa Sofía foi a sé do patriarca ortodoxo de Constantinopla e o escenario principal das cerimonias imperiais bizantinas, como as coroacións. A basílica tamén ofrecía asilo aos malfeitores. miniatura|A construción de Santa Sofía, durante o reinado do emperador Xustiniano, miniatura 38 da Crónica de [[Constantino Manasés, do século XIV.]]
Gales
Medievo
Máis adiante, porén, unha sucesión de conflitos, incluíndo o encarceramento da súa esposa Eleanor, filla de Simon de Montfort, culmina cunha primeira invasión por parte de Eduardo I. Como resultado da derrota militar, o tratado de Aberconwy en 1277 converteu a Llywelyn en vasalo do monarca inglés. A paz sería de breve duración e en 1282 a conquista inglesa de País de Gales rematou coa liña dos príncipes de Gales ao executar a Llywelyn e o seu irmán o príncipe Dayfdd. Para axudar a manter a súa conquista, os ingleses construíron unha serie de grandes castelos en Beaumaris, Caernarfon e Conwy. E para eclipsar o fogar real galés de Garth Celyn, fundaron Aber Garth Celyn nas costas do norte de Gwynedd. Apenas houbo unha breve sublevación de Owain Glyndŵr en 1404, cando foi coroado príncipe do País de Gales en presenza de emisarios de Francia, España e Escocia, e celebrou asembleas parlamentarias en varias cidades de Gales.
Igrexa de Santa Sofía de Istambul
Terceira e derradeira igrexa
Os terremotos de agosto do 553 e do 14 de decembro de 557 causaron gretas na cúpula principal e na media cúpula oriental. A cúpula principal derrubouse por completo durante un posterior terremoto o 7 de maio de 558, que tamén destruíu o ambón, o altar e o copón. O accidente debeuse principalmente ao exceso de carga da cúpula e ao enorme pulo horizontal que transmitía aos soportes, ao ter un deseño demasiado plano. Isto causou a deformación dos alicerces que sostiñan a cúpula. O emperador ordenou a restauración inmediata, a cal encomendouse a Isidoro o Mozo, sobrino de Isidoro de Mileto, que utilizou materiais máis lixeiros e elevou a cúpula, dando á construción a súa altura interior actual de 55,6 metros (182 pés). Por outra banda, Isidoro cambiou tamén o tipo de bóveda, erixindo unha cúpula nervada con cunchas, cuxo diámetro atopábase entre 32,7 e 33,5 metros. Esta reconstrución, que deu á igrexa a súa actual forma característica do século VI, completouse no ano 562. O poeta bizantino Paulo Silenciario compuxo un poema épico, coñecido como Ekphrasis, para a dedicación da basílica presidida polo Patriarca Eutiquio o 23 de decembro de 562.
Gales
Medievo
Aínda que a conquista inglesa de País de Gales ocorreu baixo o estatuto de Rhuddlan en 1284, a unión formal non tivo lugar ata 1536, pouco despois do cal a lei galesa, que continuaba a ser usada no País de Gales despois da conquista, foi substituída completamente pola lei inglesa coas actas de 1535-1542.
Igrexa de Santa Sofía de Istambul
Terceira e derradeira igrexa
No 726, o emperador León o Isáurico publicou unha serie de edictos contra a veneración de imaxes e ordenou ao exército destruír todas as iconas -inaugurando o período da iconoclasia bizantina-. Nese momento, todas as imaxes e estatuas relixiosas retiráronse da igrexa de Santa Sofía. Logo dun breve respiro durante o mandato da emperatriz Irene (797-802), os iconoclastas reapareceron. O emperador Teófilo (829-842), fortemente influenciado pola arte islámica, prohibiu as imaxes relixiosas e instalou unha porta de bronce de dúas follas co seu monograma na entrada sur da igrexa.