cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Miomorfos
Etimoloxía
O termo Myomorpha está formado pola unión dos elementos do latín cietífico myo-, tirado do grego antigo μῧς, μυός mỹs, myós, "rato", e -morpha, forma plural derivada do elemento do grego antigo -μορφος -morphos, de μορρφή morphḗ, "forma". Literalmente: "os que teñen forma de rato".
Forxa (homónimos)
A forxa é o proceso de conformado de materias férreos a través do uso combinado de calor e presión. O topónimo galego Forxa pode referirse a:
No Passion All Technique
No Passion All Technique é o primeiro álbum de estudio da banda estadounidense de post-punk Protomartyr, publicado o 8 de outubro de 2012 a través do selo Urinal Cake Records. O disco quedou descatalogado rapidamente, converténdose nun obxecto de coleccionista. No mes de maio de 2019 a banda reeditou o álbum con cancións extra.
Boulder
miniatura|Práctica do boulder. Boulder (escalada en bloque ou bouldering) é unha modalidade de escalada que consiste en escalar bloques de rocha ou pequenas paredes, que poden ser de ata 8 metros, sen a necesidade dos materiais de protección convencionais da escalada (corda, arnés, elementos de fixación...), realizándose de lado e subindo moi pouco.
Características
A rocha presenta "problemas" a resolver, tanto en ascenso como en travesía (horizontal). Neste tipo de escalada prima a dificultade extrema durante traxectos moi curtos. Escalar nesta modalidade coñécese en argot como "blocar".
Xeralmente emprégase un xergón portátil denominada "crash pad" e a pericia atenta dos compañeiros, os denominados "porteiros", quen deben coidar ao escalador para que a posible caída non teña consecuencias.
Cara ao final dos anos 1970, apareceu en Mallorca unha derivación deste tipo de escalada, denominada "psicobloc". O mesmo consiste en escalar bloques a grande altura con caída directa ao mar, con, como única protección, a propia auga.
Existen salóns ou muros especializados nesta modalidade que se converteron en verdadeiros ximnasios para o adestramento, xa que este tipo de escalada require dun excelente estado físico e de moita forza nos brazos.
Durante os últimos anos apareceu unha polémica sobre o impacto desta modalidade nas rochas debido á limpeza dos agarres. Está en mans dos "aperturistas" non converterse en meros limpiadores e cepillar seletivamente para non deteriorar o medio e con iso preservar a zona para futuras xeracións de escaladores.
Entre os moitos deportistas que realizan esta disciplina destácanse: Chris Sharma, Dani Andrada, Dave Graham, Patxi Usobiaga e Adam Ondra.
Nos últimos anos esta modalidade de escalada adquiriu moita popularidade e por iso unha gran cantidade de persoas inícianse nesta práctica sen ter nocións previas de escalada ou montañismo. Isto pode presentar un problema no caso de que as persoas non coiden a contorna onde se desenvolve esta actividade e non respecten as normas ou regulacións da escalada en contornas naturais. É por tanto moi importante para o bo desenvolvemento e mantemento destas actividades o coidado e respecto ao medio natural; para iso diversas asociacións de escaladores reúnense cos responsables da xestión dos contornas naturais onde se practican estas actividades co fin de lograr acordos de uso e práctica que sexan compatibles coa boa conservación e uso destes espazos.
Centro público integrado
miniatura|CPI Celso Emilio Ferreiro, [[Coia, Vigo.]] Un centro público integrado (CPI) é un tipo de centro educativo non universitario galego creado pola Consellería de Educación en 1999 polo Decreto 7/1999, de 7 de xaneiro (DOG núm. 16, do 26 de xaneiro de 1999).
Ensinanzas que poden impartir os CPI
En todo caso, poderán impartirse tamén, de acordo coa súa norma de creación, outras ensinanzas de réxime xeral non universitario das establecidas na lei 1/1990, de ordenación xeral do sistema educativo. Ademais, nestes centros poderase impartir así mesmo a educación das persoas adultas, así como a combinación de ensinanzas de réxime xeral e especial, se así o determinase a administración educativa.
V, os visitantes
V, os visitantes é unha serie estadounidense de ficción científica exhibida no canal ABC, estreada no 3 de novembro de 2009. En Galiza foi emitida en galego pola Televisión de Galicia. Este remake da serie de 1983 creada por Kenneth Johnson narra a chegada á Terra dunha especie alieníxena cunha tecnoloxía extremadamente avanzada que aparentemente vén en paz, pero en realidade teñen outros propósitos. As estrelas de V inclúen a Morena Baccarin, Lourdes Benedicto, Morris Chestnut, Joel Gretsch, Logan Huffman, Charles Mesure, Elizabeth Mitchell, Laura Vandervoort e Scott Wolf, e está producida por Scott Rosenbaum, Yves Simoneau, Scott Peters e Jace Hall. A serie é producida pola The Scott Peters Company, HDFilms e Warner Bros.. A segunda temporada estreouse o día 4 de xaneiro de 2011 e rematouse o 15 de marzo de 2011. O 13 de maio de 2011 anunciouse que a serie era cancelaba após dúas temporadas.
Sinopse
Ocorre a aparición de naves xigantes nas 29 principais cidades de todo o mundo e Anna, a bonita e carismática líder dos "Visitantes" ou "V's", afirma vir en paz. A pesar de seren aparentemente benevolentes, un pequeno número de seres humanos comezan a dubidar da sinceridade dos Visitantes, e Erica Evans descobre que os alieníxenas agora están na fase final do seu plano para conquistar a Terra. Érica xúntase ao movemento de resistencia, denominado Quinta Columna, que inclúe Ryan, un Visitante que quere salvar a humanidade.
Dobraxe
Esta é a lista de actores que puxeron a súa voz na dobraxe ao galego.
Produción
250px|miniatura|esquerda|O equipo na [[Convención Internacional de Banda Deseñada de San Diego en 2010 (da esquerda para a dereita: Logan, Elizabeth e Morena).]] A serie foi anunciada en maio de 2009, pola produción executiva Scott Peters, Jace Hall, Steve Pearlman, e Jeffrey Bell. As filmaxes do piloto comezaron no 10 de agosto de 2009. A actriz principal, Elizabeth Mitchell, notou que o show iría relembrar os momentos máis emblemáticos da franquía orixinal.
Peter confirmou que a nova serie iría relembrar a orixinal tamén doutras maneiras. Dixo que ao preguntar ás persoas cales pensan que eran os elementos máis memorábeis da serie V, as respostas incluían "as naves enormes, os uniformes vermellos e o bebés alieníxenas" engadindo que "estamos ben conscientes deses momentos e habemos de relembralos para o público que asistiu a serie nos anos 1983, 1984 e 1985."
A produción do espectáculo foi temporalmente suspensa en agosto de 2009, en canto se agardaba a resolución dun conflito co Writers Guild of America polo creador orixinal Kenneth Johnson. A Warner Bros tentou eliminar o status de Johnson "creado por" alegando que o novo show estaba tan alterado fundamentalmente da premisa orixinal de Johnson que se trataba dun traballo autónomo e non un remake. O Writers Guild, mentres, discordou, e cando a produción é retomada en setembro de 2009, Johnson mantivo o crédito.
En setembro de 2009, foi anunciado que catro episodios de V irían ao ar en novembro de 2009, e que a serie iría retomar a súa temporada de 12 episodios de marzo de 2010, após os Xogos Olímpicos de Inverno de 2010. O presidente da ABC Entertainment, Steve McPherson dixo: "Nós sempre tivemos a intención de quebrar a aparecer en "pods" para tornalo máis dun evento." O cuarto episodio de V foi anunciado no 3 de novembro de 2009 que Scott Rosenbaum fora nomeado produtor executivo e showrunner da serie, con Peters e Hall permanecendo como produtores executivos. A produción dos restantes oito episodios foi retomada en xaneiro de 2010 con novos episodios retornando en 30 de marzo de 2010. No 13 de maio de 2010, a ABC renovou V para unha segunda temporada. A segunda temporada tivo unha orde reducida con 10 episodios (inicialmente 13), e estreouse no 4 de xaneiro de 2011.
Anila
Anila foi un bispo galego da diocese de Tui que ao Segundo Concilio de Braga no ano 572.
V, os visitantes
Recepción
A estrea da segunda temporada recibiu unha puntuación de 49/100 no Metacritic, indicando críticas mistas.
Premios e indicacións
220px|miniatura|esquerda|[[Morena Baccarin destacou na serie.]] V foi nomeada para Mellor Efectos Visuais e Especiais para unha serie en 2010 no Creative Arts Emmy Awards para o episodio piloto. O show tamén foi nomeado para o Favorite New TV Drama no 36º People's Choice Awards e de Mellor Presentación de Televisión. Morena Baccarin foi nomeada para Mellor Actriz Secundaria en TV no 36º Saturn Awards. No 37º Saturn Awards, a serie recibiu tres indicacións: Mellor Serie de TV, (Elizabeth Mitchell) Mellor Actriz en Televisión e Morena Baccarin na categoría Mellor Actriz Secundaria na Televisión.
Interpretación
A serie reimaxinada foi interpretada como unha alegoría da presidencia de Barack Obama. Na súa revisión do show, Troy Patterson do Slate apunta que blogueiros e xornalistas notaran semellanzas entre a premisa do espectáculo e da administración do presidente dos EUA, Barack Obama. Lisa de Moraes, do The Washington Post observou que o feito de a serie se estrear no primeiro aniversario da elección de Obama "non se perdeu en algúns críticos de TV ..." e tamén comentou que o uso de frases presentes na serie (como a "esperanza" e "mudanza" que están a ser ofrecidos polos Visitantes) fixo parecer que "Lou Dobbs conquistara a TV."
O elenco do espectáculo e do equipo negan as acusacións de parcialidade. A actriz Morena Baccarin recoñece que modelara a súa personaxe despois de observar políticos, mais tanto ela como o produtor executivo da serie, Peter, sorprendéronse coa controversia.
Cancelación
No 13 de maio de 2011, a ABC anunciou a cancelación da serie. En resposta a esta cancelación, o grupo de fans devotos chamado "Project Alice" está a apelar á Warner Brothers para renovar V nun outro canal.
Segundo o Deadline, os índices de audiencia da serie eran medianos, mais despois dunha reestrea problemática a serie creceu creativamente e conseguiu facer un fin de temporada — agora “episodio final” — que deixou os fans con auga na boca.
Igrexa de Finlayson
A igrexa de Finlayson (en finés Finlaysonin kirkko) é un templo evanxélico luterano da cidade de Tampere, Finlandia. Está situada no barrio de Finlayson, na área da antiga factoría de Finlayson, no centro da cidade. O edificio de ladrillo foi construído en 1879 en estilo neogótico e deseñado por F. L. Calonius.
Historia
miniatura|Interior da igrexa. A compañía Finlayson naceu en Tampere en 1820. Dende esa década, a construción da factoría involucrou tamén a construción doutros edificios de carácter social como un orfanato, unha escola, un hospital, unha caixa de aforros e a súa propia igrexa. O encargado da súa construción foi o daquela arquitecto municipal de Tampere F. L. Calonius. A construción do edificio tivo lugar entre os anos 1878 e 1879.
Troodon
Troodon (gr. "dente que fere"), é un xénero representado por unha única especie de dinosauro terópodo trodóntido, que viviu a finais do Período xeolóxico|período Cretáceo superior, fai aproximadamente entre 75 a 70 millóns de anos, no Campaniano e Mastrichtiano, no que hoxe é Norteamérica. Descuberto en 1855, é un dos primeiros dinosauros descuberto en América do Norte.
thumb|left|280px|Comparación de tamaño dun '' Troodon inequalis "cun ser humano.
Bande (homónimos)
O topónimo galego Bande pode referirse a:
Franz Stock
Franz Stock, nado o 21 de setembro de 1904 en Neheim-Hüsten, Renania do Norte-Westfalia e finado o 24 de febreiro de 1948 en París, foi un sacerdote católico coñecido por auxiliar aos prisioneiros franceses na represión nazi en París.
Traxectoria
Nado nunha familia obreira, realizou estudos filosóficos e teolóxicos en Paderborn. En 1926 participa no Congreso democrático internacional pola Paz, nun contexto de belicismo e ascenso de réximes autoritarios. En 1932 foi ordenado sacerdote.
En 1934 é nomeado reitor da misión católica alemá en París, pero co estoupido da segunda guerra mundial debe retornar a Alemaña.
Tras a ocupación alemá de Francia volve a París. Preocupado pola represión nazi, comeza a visitar as prisións de Fresnes, La Santé e Cherche Midi. Recibe a encomenda de atender aos condenados a morte polo que é dos poucos non integrados no aparello militar ou nazi que se move con certa liberdade polas prisións onde se ateigaban os represaliados pola ocupación. Comeza así un labor clandestino de asistencia aos prisioneiros e de posta en contacto coas súas familias e amigos arriscando a súa propia vida; filtra información, mesmo memorizando as mensaxes, que impiden novas represións e evita máis detencións e torturas. Prepara os testemuños nos xuízos que conseguen atenuar as penas.
Cando as forzas estadounidenses liberan París en 1944, é detido no hospital de la Pieté e fano prisioneiro de guerra. Deste xeito, comeza un labor de atención aos prisioneiros alemáns. Chega a organizar un seminario no campo de prisioneiros preto de Orleáns.
En 1947 é nomeado doutor honoris causa pola Universidade de Friburgo.
Neufila
Neufila foi un bispo galego da diocese de Tui.
Trabajo (Santiago de Compostela)
Trabajo foi un semanario publicado en Santiago de Compostela en 1931, órgano da Federación Socialista de Santiago de Compostela.
Traxectoria
Apareceu en xuño de 1931 como portavoz da Federación de Entidades Socialistas Obreras, Agrarias y Marineras de la Comarca de Santiago. Dirixido por Tirso Virgós Pintos, o seu redactor xefe era Xoán Xesús González, secretario da Federación. Trala renuncia do director, sucedeuno Jesús Folgar Calvo en xullo, e a este Enrique Gippini a finais de agosto.
Departamento de Rufisque
Rufisque é un departamento da rexión de Dakar, no Senegal.
Braquiario
Braquiario (Brachiarius en latín) foi un monxe que naceu no século IV, posiblemente orixinario da Gallaecia.
Traxectoria
Tralo axustizamento de Prisciliano no 385 tivo que se exiliar pola persecución aos priscilianistas, e escribiu un tratado exculpadorio arredor do 415.
Rasta
miniatura|Rastafari. A rasta é un tipo de peiteado formado por trenzas enleadas, característico dos rastafaris. Moitas veces as rastas fórmanse de xeito non intencionado, e por mor da variedade de cabelos que existen, existen varios métodos para formalas, como o cardado. Un erro moi común é ter as ratas por un peiteado que non se pode lavar. Pola contra, moitos réximes de coidado das rastas requiren o lavado até por dúas veces á semana.
Ás persoas con rastas chámanselle polo xeral rastafaris, pero non é un peiteado exclusivo dese movemento, xa que persoas de moitos grupos étnicos levaron rastas ó longo da historia, incluíndo pobos como os semitas de Oriente Próximo e Asia Menor, os primeiros clans escoceses, os maorís de Nova Zelandia, os maasai en África oriental, e algúns sufís e faquires da India, Nepal e Paquistán.
Ricardo II de Inglaterra
Ricardo II de Inglaterra, nado o 6 de xaneiro de 1367 en Bordeos (Francia) e finado 14 de febreiro de 1400, foi o segundo fillo de Eduardo, príncipe de Gales, alcumado "o Príncipe Negro" e de Xoana de Kent. As sucesivas mortes do seu irmán máis vello Eduardo (1372) e do seu pai (1376), convertérono en herdeiro do seu avó Eduardo III.
Proclamado maior de idade en 1381, durante o seu goberno loitou contra os grandes feudatarios ingleses, e proxectou unha total centralización do poder real, reformas que foron duramente criticadas polos seus principais parentes, sendo o máis importante seu tío e outrora rexente Xoán de Gante.
Buscando unha alianza co Sacro Imperio Romano Xermánico, para, quizais, protexer a súa propia autoridade dos seus inimigos, casou, no Palacio de Westminster, en 1382, con Ana de Luxemburgo, filla de Carlos IV, duque de Luxemburgo, margrave de Moravia, rei de Bohemia e emperador de Alemaña. A raíña Ana foi moi popular en Inglaterra, pero desafortunadamente a unión non tivo descendencia.
Así, solicita a man de Isabel, a primoxénita do rei Carlos VI de Francia, de tan só 7 anos de idade. Celebrada a voda por poderes, primeiro no palacio de Louvre (novembro de 1396), e logo na provincia de Calais -territorio inglés entón-, a pequena nova raíña é enviada a Inglaterra, inspirando en Ricardo os máis tenros sentimentos, pois sendo demasiado nova para ser a súa esposa, sentíase, non obstante, feliz ao seu lado.
Aquela felicidade sería breve: en 1399 morre Xoán de Gante, e Ricardo confisca os bens do defunto, desposuíndo ao seu lexítimo herdeiro, seu curmán Henrique, o cal estaba no exilio en Francia por orde súa.
Henrique regresa a Inglaterra e moi pronto convoca ao seu lado todos aqueles humillados e desposuídos polo rei. Ricardo II, derrotado e capturado por Henrique no castelo de Conway, en Gales, é encarcerado na Torre de Londres, e, o 29 de setembro de 1399, é levado ante o Parlamento e obrigado a formalizar a súa renuncia baixo 33 cargos acusatorios, entre eles o de "ter sentenciado a lores ingleses co único afán de vinganza". A Ricardo non se lle permitiu defenderse das acusacións. O Parlamento proclama a Henrique de Lancaster como o novo rei Henrique IV de Inglaterra.
Segundo a lenda, Ricardo lee "con aire risoño" o documento de abdicación, e logo, declara sentirse indigno de ser rei, recoñecendo ao seu curmán como rei.
Coroado Henrique IV, Ricardo é confinado no castelo de Pontefract, en Yorkshire. Logo dalgúns meses, o 14 de febreiro de 1400, anunciouse a súa morte, ao parecer, asasinado -ou deixado morrer de fame- por orde de Henrique IV.
O seu cadáver foi exposto na catedral de St.Paul de Londres, para que todos se convenceran de que estaba morto, sendo logo sepultado na igrexa de King's Langley.
Os rumores de que estaba vivo persistiron até o reinado de Henrique V, decidindo este sepultar a Ricardo na abadía de Westminster en 1413 con gran pompa e cerimonia.
Dinosauro
Dinosauro (do grego déinos, 'terríbel', e saurós, 'lagarto', e, por extensión, réptil) é a denominación dada a calquera membro dun grupo de arcosauros que xurdiron a fins do período Triásico (preto de 230 millóns de anos atrás) e dominante da fauna terrestre durante boa parte da era Mesozoico, desde o inicio do Xurásico ata o final do Cretáceo (preto de 65 millóns de anos atrás), cando a extinción de case todas as liñaxes, a excepción das aves, únicos representantes actuais. Distinto doutros arcosauros por un conxunto de características anatómicas, entre as cales se destacan a posición dos membros en relación ao corpo, proxectados directamente para abaixo, e o acetábulo (encaixe do fémur) aberto.
Ata finais do século XX, todos os grupos de dinosauros críanse que foran extinguidos; porén, o rexistro fósil indica que as aves son as devanceiras dos dinosauros emplumados, evolucionando dende os antecesores terópodos durante o período Xurásico e agora chamados «dinosauros aviarios». Como tal, as aves foron a única liñaxe dos dinosauros que sobreviviu á extinción masiva. Ao longo do resto do artigo, o termo «dinosauros» é, ás veces, empregado xeralmente para se referir tanto aos dinosauros aviarios coma aos non-aviarios, mentres que outras veces é usado para se referir especificamente aos dinosauros non-aviarios, e os dinosauros aviarios son ás veces sinxelamente nomeados como «aves». Este artigo ocúpase principalmente dos dinosauros non-aviarios.
Os dinosauros son un grupo variado de animais dende o punto de vista taxonómico, morfolóxico e ecolóxico. As aves, cunhas 10 000 especies vivas, son o grupo máis variado dos vertebrados á parte dos peixes perciformes. Coa evidencia fósil, os paleontólogos identificaron ao redor de 500 xéneros distintos e máis de 1000 especies diferentes de dinosauros non-aviarios.
Os dinosauros son representados en cada continente polas especies existentes a mailos restos fósiles. Algúns son herbívoros, outros carnívoros. Mentres os dinosauros eran ancestralmente bípedes, moitos grupos extintos incluían especies cuadrúpedes, e algúns eran capaces de cambiar entre estas posturas. Estruturas elaboradas como cornos ou cristas son comúns a todos os grupos de dinosauros e algúns grupos extintos desenvolveron modificacións esqueléticas como armaduras e pugas. A evidencia suxire que a posta de ovos e a construción do niño son trazos adicionais compartidos por todos os dinosauros.
Mentres que as liñaxes modernas superviventes dos dinosauros (aves) son xeralmente pequenas debido ás limitacións do voo, moitos dinosauros prehistóricos tiñan un corpo grande —os dinosauros saurópodos máis grandes acadaron lonxitudes de 39,7 metros e alturas de 18 metros e eran daquela os animais terrestre máis grandes. Aínda así, a idea de que os dinosauros non-aviarios foron uniformemente xigantes é un erro baseado en parte no erro sistemático da preservación, como os ósos grandes e fortes son máis propensos a durar ata que estean fosilizados. Moitos dinosauros eran bastante pequenos: Xixianykus, por exemplo, medía só sobre 50 centímetros de longo.
Aínda que a palabra dinosauro significa literalmente 'lagarto terrible', o nome é algo etimoloxicamente inapropiado; a pesar de que os dinosauros son réptiles, non son lagartos, nin tampouco descenden deles. En cambio, os dinosauros, coma moitas formas extintas de grupos de réptiles, non amosaron características que tradicionalmente se consideraban como reptiliano, tales como a postura do membro en expansión ou ectotermia (coloquialmente coñecido como «sangue frío»). Adicionalmente, moitos outros animais prehistóricos, incluíndo os mosasauros, ictiosauros, pterosauros, plesiosauros e Dimetrodon, mentres que adoito concibidos popularmente dos dinosauros, non se clasifican taxonomicamente como dinosauros.
Durante a primeira metade do século XX, antes de que as aves foran recoñecidas como dinosauros, a meirande parte da comunidade científica cría que os dinosauros eran lacazáns e de sangue frío. A maioría das investigacións realizadas dende a década de 1970, porén, indicou que todos os dinosauros eran animais activos con metabolismos elevados e abondosas adaptacións para a interacción social.
Etimoloxía
O taxon Dinosauria foi formalmente nomeado en 1842 polo paleontólogo Sir Richard Owen, quen o empregou para se referir á «tribo distinta ou suborde dos réptiles saurios» que foron recoñecidos en Inglaterra e ao redor do mundo. O termo deriva das palabras gregas δεινός (deinos 'terrible', 'potente' ou 'terriblemente grande') e σαῦρος (sauros 'lagarto' ou 'réptil'). Aínda que o nome taxonómico adoito interpretouse como unha referencia aos dentes dos dinosauros, poutas e outras características temibles, Owen pretendía evocar simplemente o seu tamaño e maxestuosidade.
Introdución
Historicamente a denominación do grupo, Dinosauria, foi creada polo paleontólogo e anatomista inglés Richard Owen en abril de 1842 na versión impresa dunha conferencia do 2 de agosto de 1841 en Plymouth, Inglaterra, sobre fósiles británicos de réptiles. O grupo foi erixido para agrupar os entón descubertos Iguanodon, Megalosaurus e Hylaeosaurus. A pesar da natureza fragmentaria dos fósiles, Owen puido recoñecer que eran bastante distintos dos réptiles (vivos e fósiles) ata entón coñecidos:
Características anatómicas distintivas actualmente
Actualmente, os dinosauros distínguense por unha serie de características típicas do grupo. Aínda que algúns descubrimentos recentes fixeron máis difícil presentar unha lista de características universalmente aceptadas, case todos os dinosauros descubertos comparten certas modificacións do esqueleto ancestral dos arcosauros. Algúns dos grupos posteriores de dinosauros presentan versións modificadas destes trazos ancestrais, pero malia todo son considerados dinosauros típicos. Tales características comúns nun grupo taxonómico denomínanse sinapomorfías.
Unha valoración detallada das interrelacións entre os arcosauros feita por S. Nesbitt confirmou ou encontrou as seguintes 12 sinapomorfías inequívocas, algunhas xa coñecidas deste hai tempo: Nesbitt encontrou tamén outras varias sinapomorfías potenciais, e restoulle valor a outras que foran propostas previamente. Algunhas destas están tamén presentes nos silesáuridos, os cales Nesbitt considera un grupo irmán dos Dinosauria, entre elas están a posesión dun grande trocánter anterior, metatarsianos II e IV de lonxitude subigual, contacto reducido entre o isquio e a pube, presenza dunha crista cnemial na tibia e dun proceso óseo descendente no astrágalo, e moitos outros.
miniatura|esquerda|Debuxo esquemático dun cranio diápsido típico. miniatura|Posturas das articulacións da cadeira e patas traseiras de réptiles típicos (esquerda), dos dinosauros e mamíferos (no medio), e dos [[rauisuchia (dereita).]] Os dinosauros comparten outras características esqueléticas, pero como son comúns coas doutros tipos de arcosauros ou non estaban presentes en todos os primeiros dinosauros, estas características non se consideran sinapomorfías. Por exemplo, como son diápsidos, os dinosauros tiñan inicialmente dous pares de aberturas temporais (aberturas detrás da órbita ocular), e como membros do grupo diápsido dos Archosauria, teñen aberturas adicionais no fociño diante da órbita ocular e na mandíbula inferior. Ademais, varias características que unha vez se pensou que eran sinapomorfías sabemos agora que en realidade apareceron antes dos dinosauros, ou estaban ausentes nos primeiros dinosauros e evolucionaron independentemente en diferentes grupos de dinosauros. Entre elas están unha escápula alongada, un sacro composto por tres ou máis vértebras fusionadas (algúns outros arcosauros teñen tres, pero os Herrerasaurus teñen só dúas); e un acetábulo perforado (cavidade da cadeira), que presenta un buraco no centro da súa superficie interna (está pechado nos do xénero Saturnalia, por exemplo). Outra dificultade á hora de determinar as características distintivas dos dinosauros é que os primeiros dinosauros e outros arcosauros do final do Triásico son con frecuencia especies mal coñecidas e moi similares en varios aspectos, polo que estes animais foron ás veces identificados incorrectamente na literatura.
Os dinosauros camiñan ergueitos de modo similar aos mamíferos, xa que os seus membros se dirixen rectos á parte inferior do corpo, e non saen dos lados como na maioría dos demais réptiles, que se arrastran reptando. Esta postura débese ao desenvolvemento dun oco na pelve orientado lateralmente (normalmente unha cavidade aberta) e unha cabeza do fémur orientada cara a dentro, que se corresponde coa cavidade. Esta postura erecta permitiulles aos primeiros dinosauros respirar doadamente á vez que se movían, o cal permitiu un nivel de actividade e enerxía que superaba ao dos réptiles que reptaban. As extremidades ergueitas seguramente axudaron tamén a soportar a evolución de animais de grande tamaño ao reducir os estreses mecánicos nas extremidades. Algúns arcosauros non dinosauros, como os rauisuchia, tamén teñen extremidades ergueitas, pero adquiriron esta característrica porque teñen unha configuración de "piar erecto" na súa articulación da cadeira, onde en vez de teren unha proxección do fémur que se inserta nunha cavidade da cadeira, teñen o ilio rotado formando unha especie de saínte.
Orixes e evolución inicial
miniatura|Esqueleto de Marasuchus lilloensis, un [[ornithodira de tipo dinosauro.]] miniatura|As formas iniciais [[Herrerasaurus (grande), Eoraptor (pequeno) e un cranio de Plateosaurus.]] Os dinosauros diverxeron dos seus devanceiros arcosauros durante o Triásico Medio e Superior, aproximadamente 20 millóns de anos despois do evento de extinción do Pérmico-Triásico que aniquilou o 95% de todas as especies de seres vivos. A datación radiométrica das formacións de rochas que conteñen fósiles do primeiro xénero de dinosauros, Eoraptor, é de 231,4 millóns de anos. Os paleontólogos cren que Eoraptor lembra ao devanceiro común a todos os dinosauros; se isto é certo, as súas características suxiren que o primeiro dinosauro era pequeno depredador bípede. O descubrimento do primitivo grupo dos ornithodira, de tipo dinosauro, como Marasuchus e Lagerpeton en estratos do Triásico Medio da Arxentina apoia esta idea; as análises dos fósiles recollidos suxiren que estes animais eran, efectivamente, pequenos depredadores bípedes. Os dinosauros puideron ter aparecido hai 243 millóns de anos, como o evidencia o achado dos restos do Nyasasaurus nese período, aínda que os fósiles coñecidos destes animais son demasiado fragmentarios como para poder dicir se son dinosauros ou parentes moi próximos aos dinosauros.
Cando apareceron os dinosauros, os hábitats terrestres estaban ocupados por varios tipos de arcosauros e terápsidos, como os aetosauros, cinodontes, dicinodontes, ornitosúquidos, rauisuquios e rincosauros. A maioría destes grupos de animais extinguíronse no Triásico, nun ou dous episodios de extinción. O primeiro tivo lugar na fronteira entre os pisos Carniano e Noriano (hai uns 215 millóns de anos), cando se extinguiron os dicinodontos e varios arcosauromorfos basais, como os prolacertiformes e rincosauros. Isto foi seguido polo episodio de extinción do Triásico-Xurásico (hai uns 200 millóns de anos), que supuxo o final para a maioría dos outros grupos de primeiros arcosauros, como os aetosauros, ornitosúquidos, fitosauros, e rauisuquios. Estas perdas deixaron na terra unha fauna de crocodilomorfos, dinosauros, mamíferos, pterosauros, e tartarugas. As primeiras poucas liñaxes de dinosauros diversificáronse durante os pisos Carniano e Noriano do Triásico, moi probablemente ao ocuparen os nichos dos grupos que se extinguiran.
Evolución e paleobioxeografía
A evolución dos dinosauros despois do Triásico adaptouse aos cambios na vexetación e situación dos continentes. No Triásico final e inicios do Xurásico, os continentes estaban todos unidos formando unha soa masa continental chamada Panxea, e nesa época existiu unha fauna de dinosauros estendida por todo o mundo, composta principalmente por coelophysoidea carnívoros e os primeiros sauropodomorfos herbívoros. As plantas ximnospermas (especialmente coníferas), que eran unha potencial fonte de alimentos, sufriron unha radiación evolutiva no Triásico Superior. Os primeiros sauropodomorfos non tiñan mecanismos sofisticados para procesar o alimento na boca, e debían empregar outros medios para triturar a comida no seu tubo dixestivo. A homoxeneidade xeral da fauna de dinosauros continuou no Xurásico Medio e Superior, no que a maioría das áreas tiñan depredadores como os ceratosauros, espinosauros, e carnosauros, e herbívoros como os estegosauros ornitisquios e grandes saurópodos. Exemplos destes inclúen os atopados na formación Morrison en Norteamérica e na Tendaguru de Tanzania. Os dinosauros da China presentan algunhas diferenzas, como os terópodos sinraptoridae especializados e os raros saurópodos de pescozo longo como Mamenchisaurus. Os anquilosauros e ornitópodos estaban facéndose máis comúns, pero os prosaurópodos xa se extinguiran. As coníferas e pteridófitas eran as plantas máis comúns. Os saurópodos, como os primeiros prosaurópodos, non procesaban na boca o alimento, pero nos ornitisquios estaban evolucionando varios xeitos de tratar a comida na boca, como órganos potenciais de tipo meixela para manter a comida na boca, e movementos mandibulares para triturala. Outro evento evolutivo salientable do Xurásico foi a aparición das verdadeiras aves, descendentes dos celurosauros manirraptores.
Ao inicio do Cretáceo e coa rotura da Panxea que estaba en curso, os dinosauros estaban diferenciándose moito segundo os continentes. Ao comezo deste período espalláronse os anquilosauros, iguanodontes, e braquiosáuridos en Europa, Norteamérica, e norte de África. Estes foron máis tarde suplementados ou substituídos en África por grandes terópodos espinosáuridos e carcarodontosáuridos, e saurópodos rebbaquisáuridos e titanosauros, tamén se encontran en Suramérica. En Asia, os celurosarios manirraptores como os dromaeosáuridos, troodóntidos, e ovirraptorosauros fixéronse os terópodos máis comúns, e os anquilosauros e os primeiros ceratópsios como Psittacosaurus convertéronse nos herbívoros importantes. Mentres, Australia era o fogar dunha fauna de anquilosauros basais, hipsilofodontos, e iguanodóntidos. Os estegosauros extinguíronse nalgún momento do Cretáceo inicial ou a principios do Cretáceo final. Un cambio fundamental no Cretáceo inicial, que se amplificaría no Cretáceo final, foi a evolución das plantas anxiospermas. Ao mesmo tempo, varios grupos de dinosauros herbívoros desenvolveron modos máis sofisticados de procesar a comida na boca. Os Ceratopsios desenvolveron un método para cortar cos dentes amontoados en baterías, e os iguanodontes refinaron un método de triturar cunha baterías de dentes, que levaron ao extremo nos hadrosáuridos. Algúns saurópodos tamén desenvolveron baterías de dentes, e o mellor exemplo é o rebbaquisáurido Nigersaurus.
Houbo tres faunas xerais de dinosauros no Cretáceo Superior. Nos continentes do norte, Norteamérica e Asia, a maioría dos terópodos eran tiranosáuridos e varios tipos de pequenos terópodos manirraptores, cun conxunto predominante de ornitisquios herbívoros formado por hadrosáuridos, ceratopsios, anquilosáuridos, e paquicefalosauros. Nos continentes do sur que antes formaban parte do continente de Gondwana, que agora se estaba dividindo, os abelisáuridos eran os terópodos máis comúns, e os saurópodos titanosauros os herbívoros correntes. Finalmente, en Europa, os dromaeosáuridos, rabdodóntidos iguanodóntidos, nodosáuridos anqulosauros, e os saurópodos titanosauros eran os predominantes. As plantas con flor experimentaban unha grande radiación evolutiva, e as primeiras herbas apareceron ao final do Cretáceo. Os hadrosáuridos que trituraban a comida e os ceratopsios que a cortaban diversificáronse moito en Norteamérica e Asia. Os terópodos tamén experimentaron unha radiación como herbívoros ou omnívoros, e os terizinosauros e ornitomimosauros fixéronse comúns.
As liñaxes superviventes de aves neoornitinas, entre as que estaban os devanceiros das ratites modernas, patos e polos, e unha gran variedade de aves limícolas, diversificáronse rapidamente a inicios do período Paleoxeno, ocupando os nichos ecolóxicos deixados baleiros pola extinción de grupos de dinosauros mesozoicos como as enantiornites de vida arbórea, as hesperornites acuáticas, e mesmo o de grandes terópodos terrestres (como Gastornis, dromornítidas, e as chamadas "aves do terror"). Porén, os mamíferos diversificáronse tamén moito durante esta época, e superaron ás neornites no dominio da maioría dos nichos terrestres.
Taxonomía
Véxase tamén: Taxonomía dos dinosauros
A superorde Dinosauria subdivídese en dúas ordes, de acordo coa estrutura da pelve e algunhas outras características anatómicas. Posto que os seus representantes se atopan só no estado fósil, coa probábel excepción das aves, a taxonomía deste grupo aínda é froito de discusión na comunidade científica.
A extinción
Hai 65 millóns de anos houbo unha extinción en masa de especies animais e vexetais incluíndo os dinosauros. Diversas teorías tentan explicar ese feito, mais a máis probábel de todas é a de que un grande asteroide caeu na Terra e levantou a suficiente poeira na atmosfera para impedir que a luz do Sol chegase á superficie durante moitos anos, matando así moitas especies vexetais que necesitaban da fotosíntese para vivir e, como consecuencia, tamén aos dinosauros vexetarianos. Sen os dinosauros vexetarianos para comer, todos os carnívoros tamén acabaron morrendo, marcando así a fin da era dos dinosauros.
Algunhas especies
Vexa tamén: Lista de dinosauros
Algunhas especies de dinosauros bastante coñecidas:
Paleontólogos famosos
Algúns dos paleontólogos máis famosos:
Clarice Lispector
Clarice Lispector, nada en Chechelnyk, República Popular de Ucraína, o 10 de decembro de 1920 e finada en Río de Xaneiro o 9 de decembro de 1977, foi unha escritora e xornalista brasileira autora de novelas, contos e ensaios, sendo considerada unha das escritoras brasileiras máis importantes do século XX e a maior escritora xudía desde Franz Kafka. A súa obra está repleta de escenas cotiás simples e tramas psicolóxicas, sendo considerada unha das súas principais características a epifanía de personaxes comúns en momentos do cotiá.
É unha das figuras máis influentes da literatura brasileira e do modernismo sendo considerada unha das principais influencias da nova xeración de escritores brasileiros. É incluída pola crítica especializada entre os principais autores brasileiros do século XX.
As súas principais obras marcan cada período da súa carreira. Perto do coração selvagem foi o seu libro de estrea; Laços de família, A paixão segundo G.H., A hora da estrela e Um sopro de vida son os seus últimos libros publicados.
Ampliación
Clarice Lispector, nada en Chechelnyk, República Popular de Ucraína, o 10 de decembro de 1920 e finada en Río de Xaneiro o 9 de decembro de 1977, foi unha escritora e xornalista nada en Ucraína e naturalizada brasileira — e declaraba, en canto á súa brasilidade, ser pernambucana —, autora de novelas, contos e ensaios, sendo considerada unha das escritoras brasileiras máis importantes do século XX e a maior escritora xudía desde Franz Kafka. A súa obra está repleta de escenas cotiás simples e tramas psicolóxicas, sendo considerada unha das súas principais características a epifanía de personaxes comúns en momentos do cotiá.
Naceu nunha familia xudaica de Rusia que perdeu sas súas rendas coa Guerra Civil Rusa e se viu obrigada a emigrar como consecuencia da persecución á que estaban sendo sometidos os xudeus entón, con diversos exterminios en masa. Clarice chegou ao Brasil, aínda pequena, en 1922, cos seus pais e dúas irmás. A escritora dicía non ter ningunha ligazón con Ucraína - "Naquela terra eu literalmente nunca pisei: fun cargada no colo" - e que a súa verdadeira patria era o Brasil. Inicialmente, a familia pasou un breve período en Maceió, até se mudar para o Recife, onde Clarice creceu e onde, aos oito anos, perdeu a nai. Aos catorce anos de idade, trasládase co pai e as irmás para o Río de Xaneiro, onde a familia se estabilizou, e onde o seu pai viría a falecer, en 1940.
Estudou dereito na Universidade Federal do Río de Xaneiro, coñecida como Universidade do Brasil, a pesar de, na época, ter demostrado máis interese polo medio literario, no cal ingresou precozmente como tradutora, logo se consagrando como escritora, xornalista, contista e ensaísta, tornándose unha das figuras máis influentes da literatura brasileira e do modernismo e sendo considerada unha das principais influencias da nova xeración de escritores brasileiros. É incluída pola crítica especializada entre os principais autores brasileiros do século XX.
As súas principais obras marcan cada período da súa carreira. Perto do coração selvagem foi o seu libro de estrea; Laços de família, A paixão segundo G.H., A hora da estrela e Um sopro de vida son os seus últimos libros publicados. Faleceu en 1977, un día antes de completar 57 anos, como consecuencia dun cancro de ovario. Deixou dous fillos e unha vasta obra literaria composta de novelas, novelas curtas, contos e crónicas.
Nacemento
miniatura|esquerda|Ruínas da [[sinagoga de Chechelnyk, aldea onde Clarice naceu.]] Rexistrada como Chaya Pinkhasovna Lispector (en ruso Хая Пинхасовна Лиспектор), Clarice Lispector naceu o 10 de decembro de 1920 na aldea de Chechelnyk, rexión da Podolia, entón parte da República Popular de Ucraína e hoxe parte da moderna Ucraína. Filla dos xudeus rusos Pinkhas Lispector e Mania Lispector (nada Krimgold), naceu en medio dos preparativos da familia para a fuga do país, polo antisemitismo resultante da Guerra Civil Rusa (1918-1920). Pinkhas Lispector era un comerciante, fillo do relixioso Shmuel Lispector e da burguesa  Heived. Pinkhas e Mania casaran no ano novo de 1889, por determinación dos pais. Do casamento nacerían tres fillas: Leah, en 1911; Tania, en 1915; e Chaya (ou Haia), en 1920.
A fuga foi ideada primeiramente por Mania Lispector e a súa familia, que xa emigrara na súa maior parte para América do Sur co fin de traballar en organizacións xudaicas. No entanto, Pinkhas concordou coa emigración só polo avance dos pogroms, no fin da década de 1910. Por volta de 1918, a pobreza fixo que a familia se mudase para a cidade de Haisyn, tamén na Podolia (na actual Rexión de Vinnytsia), onde ocorreran algúns pogroms. Durante un deles, por volta de 1919, Mania foi estuprada por un grupo de soldados, que lle terían transmitido sífilis.
A prohibición da emigración de xudeus fixo que os Lispector buscasen medios ilegais nunha primeira tentativa, que fallou e que fixo que se mudasen para unha aldea máis próxima das fronteiras, Chechelnyk. No inverno de 1921, conseguiran deixar a Ucraína após alcanzaren o río Dnister, a través do cal foran levados á cidade de Soroco, entón pertencente á Romanía e actualmente a Moldavia. Aló viviron nun albergue, e Mania foi internada nun hospital de caridade. Planearan a fuga de Europa, co intento de emigrar para o Brasil ou para os Estados Unidos, opción esta que acabou por ser inviábel debido á aprobación do Emergency Quota Act, que dificultaba a emigración de Europa Oriental.
O 27 de xaneiro de 1922, o consulado ruso en Bucarest concédelle á familia pasaportes válidos para a emigración ao Brasil, que foi feita nunha viaxe que pasou de Hamburgo a Budapest e Praga. En Praga embarcaran nun navío brasileiro que os levou, en condicións precarias, a Maceió, onde a irmá de Mania, Zicela, e o seu marido, Joseph (ou José) Rabin os esperaban. No Brasil, os nomes rusos foran substituídos por nomes da onomástica da lingua portuguesa, coa excepción de Tania: Pinkhas pasou a ser Pedro; Mania transformouse en Marieta; Leah virou Elisa; Chaya virou Clarice.
Infancia
miniatura|Avenida Marquês de Olinda nos anos [[1930, en Recife, para onde se mudou aos cinco anos.|250px]] En Maceió, a familia continuou a vivir en condicións precarias e enfrontou algúns conflitos a consecuencia das dificultades económicas e culturais. Para sustentar a familia, Pedro tornouse vendedor ambulante, comprando roupas vellas e usadas en áreas carentes para revendelas aos comerciantes da cidade, e tamén deu algunhas aulas particulares de lingua hebrea para os fillos dalgúns veciños e vendía cortes de liño. A situación mellorou só cando Pedro, ao lado de José, pasou a fabricar xabón, como facía en Ucraína.
En 1924, aos catro anos de idade, Clarice ingresou no xardín de infancia. En 1925, após tres anos morando en Maceió, mudouse, pouco despois do seu pai, para Recife coa súa nai e irmás, posibelmente como consecuencia dos conflitos familiares e do desexo de Pedro de mellorar as condicións da familia mudándose para un centro económico que presentaba tamén unha poboación xudaica máis cohesionada. Viviran no barrio Boa Vista.
En 1928, aos sete anos, aprendeu a ler e a escribir. En 1930, pouco despois, escribiu, inspirada por unha peza que vira, a súa primeira peza teatral, Pobre menina rica, de tres actos e cuxas páxinas se perderon. En 1931, enviou contos para a páxina infantil do Diário de Pernambuco, mais o xornal non publicou os seus textos porque “''os outros dicían así: ‘Era unha vez, e iso e aquilo...’. E os meus eran sensacións. ... Eran contos sen fadas, sen piratas. Entón ninguén quería publicar''”.. Após completar o xardín de infancia, ingresou no ensino primario, na Escola João Barbalho, mostrando bastante interese polas matemáticas e pasando a dar aulas desa disciplina aos fillos dos veciños.
Por volta desa época, mudáranse para a rúa Imperatriz Teresa Cristina. En 1930, no terceiro curso, Clarice ingresou no Colégio Hebreu-Iídiche-Brasileiro, onde aprendeu hebreo e yiddish. O estado de Mania agravouse, e Clarice escribiu, para tentar agradala, contos e pezas, mais o 21 de setembro de 1930, aos corenta e dous anos, Mania Lispector morreu e foi sepultada no Cemiterio Israelita do Barro. En homenaxe á nai, Clarice compuxo a súa primeira peza para piano.
O 15 de decembro, o seu pai deu inicio ao proceso de nacionalización, solicitando un documento inicial. O 17 de xuño de 1931, encamiñou un pedido de naturalización. En 1932, Clarice, aos doce anos, foi aprobada, ao lado da irmá Tania e da prima Bertha, no Ginásio Pernambucano. En 1933, decidiu tornarse escritora cando “''tomei posesión da vontade de escribir ... vinme de repente nun baleiro. E nese baleiro non había quen me puidese axudar''”. Na súa última entrevista en vida, ela dixo que na súa formación literaria “''mesturei todo. Eu lía novela para rapazas, novela rosa, mesturado con Dostoievski. Eu escollía os libros polos títulos e non polos autores.(...) Mesturei todo. Fun ler, aos trece anos, Hermann Hesse, ‘O lobo estepario’,(...) e tiven un choque. Aí comecei a escribir un conto que non acababa nunca máis. Terminei rachandoo (...)''”. A familia mudouse para unha casa propia na avenida Conde da Boa Vista.
Adolescencia
miniatura|[[Barra da Tijuca, no Río de Xaneiro, na década de 1950, onde pasou a adolescencia.|240px]] O 7 de xaneiro de 1935, con 14 anos, mudouse coa familia para o Río de Xaneiro, no navío inglés Highland Monarch, onde o seu pai esperaba proseguir cos avances do seu negocio e conseguir bos maridos para as súas fillas nos círculos xudaicos cariocas. Elisa, entre tanto, ficou aínda algúns meses en Recife traballando, indo para o Río de Xaneiro pouco máis tarde e prestando concurso para o Ministério do Trabalho. A pesar de ter conquistado as mellores notas, non había prazas, e ingresou no posto grazas á amizade da familia co político Agamenon Magalhães, entón ministro do traballo e anteriormente profesor de xeografía de Clarice e Tania. En 1938, Tania tamén se tornou funcionaria pública.
Pasan a primeira semana no Río de Xaneiro na residencia dun matrimonio xudaico no barrio Flamengo e despois moran nunha casa antiga preto do Campo de São Cristóvão. Estabilízanse na cidade enseguida, ocupando parte da casa 341 da rúa Mariz e Barros, no barrio da Tijuca. Clarice entón estudaba o cuarto ano do ximnasio no colexio Sílvio Leite, na mesma rúa da súa casa.
En 1936, terminou o ximnasio e ingresou, o 2 de marzo de 1937, nunha escola preparatoria, a Facultade de Dereito da Universidade Federal do Río de Xaneiro, entón chamada de Universidade do Brasil. A decisión causou estrañamento na época, tanto por Clarice ser muller canto por non pertencer á elite carioca, mais era xustificada polos seus desexos de mudanzas sociais, pois “o que eu vía [en Recife] me facía como me prometer que non deixaría aquilo continuar”.
De acordo con ela, “como eu non tiña orientación de ningunha especie sobre o que estudar, fun estudar dereito”. A pesar da resistencia do pai, que temía mudanzas estresantes na filla, ela seguiu cos seus plans e tiña un obxectivo: “A miña idea... era estudar dereito para reformar os cárceres”.
En 1938, mudou de escola preparatoria, pasando para o colexio Andrews, na praia de Botafogo, onde se declarou nacida en Pernambuco. Por esa época volveu a dar aulas, desta vez para axudar a renda familiar a través de aulas particulares de matemáticas e portugués, alén de aprender mecanografía e lingua inglesa.