cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pontedeume
Etapas de crecemento
Para protexer a recentemente creada vila fíxose necesario dotala dun bo sistema defensivo. Catorce anos despois da fundación, a vila xa contaba cun valado e portas de acceso. O sistema foise mellorando engadíndolle torres de vixilancia e robustecendo o contorno ata ter unha muralla que circunvalaba completamente a vila. Esta estaba constituída por un sistema de cuadrícula onde as rúas, dispostas paralela e perpendicularmente nas direccións N-S e L-O, dividían os soares de casas en trece bloques, posteriormente ampliados a catorce , que en ningún momento se apoiaban nas murallas.
Xosé Manuel Seivane Rivas
Traxectoria
Faleceu o 27 de xaneiro de 2012 ós 90 anos de idade.
Pontedeume
Etapas de crecemento
miniatura|dereita|250px|Praza da Calzada ou de San Roque, un dos primeiros lugares extramuros de expansión da vila. Xa aos poucos anos de erguérense as murallas existían edificacións extramuros. Así, construíuse a ermida das Virtudes ao leste da vila, probabelmente a finais do século XIV en tempos de Fernán Pérez de Andrade, o Boo; e na entrada sur, onde estaba a ermida de San Roque, vai crecendo un novo barrio aproveitando o paso do camiño real. Na parte oeste medraba tamén o barrio de Porto. A construción do convento dos agostiños no século XVI fai que estes soliciten insistentemente unha porta de acceso á vila por esa parte leste. Simultaneamente a poboación intramuros tamén foi medrando, de tal xeito que a ronda interior da muralla foi invadida polas casas que foron pegándose a aquela.
Resultado de todo o anterior foi o proceso de derrubo ou substitución por casas da parte das murallas que daban ao leste (convento dos agostiños), ao sur (barrio de San Roque ou da Calzada) e ao oeste (barrio de Porto). Proceso que tivo lugar ben entrado o século XVII.
Dous feitos van marcar a expansión da vila: a desamortización de Mendizábal (que fai que o convento dos agostiños pase a propiedade municipal), e a construción da nova estrada que, partindo de Betanzos, vai cara a Ferrol. Así mesmo, segue o proceso de deterioración da muralla da que xa non quedan máis que algúns lenzos e unhas poucas portas.
O primeiro feito fai que se urbanice a zona leste extramuros coa construción, en terreos que eran do convento, da rúa de Raxoi, que permite comunicar o centro da vila co novo barrio de Aguabar, que xa gozaba dunha certa entidade nesas datas.
Poucos anos máis tarde realízase o novo trazado da estrada Betanzos-Ferrol que, baixando de Campolongo, dá un rodeo pola parroquia de Vilar para enfilar a entrada á ponte polo barrio de Aguabar. Este trazado evita que se pase polo camiño real que atravesaba a vila. Consecuencia urbanística desta obra foi a necesidade de comunicar as rúas coa nova estrada, cousa que se fai pola recentemente construída rúa de Raxoi e pola rúa de Santo Agostiño, na que é necesario derrubar os soportais para poder nivelar a rúa coa estrada.
En 1840 derrúbase a capela de San Roque, a rentes do camiño real, para comunicar este coa nova rúa de Raxoi e Aguabar.
En 1884 engádense á parroquia urbana os barrios e lugares do Picho, Porto, Fontenova, Souto da Vila, Fieitela, Penedos e Aguabar, anteriormente pertencentes ás parroquias de Breamo e Vilar.
miniatura|255px|Localización do Torreón dos Andrade. Se no século anterior a vila abriuse polo leste, neste século chega o momento da expansión polo oeste. Por esta dirección atrancaba a expansión o Pazo dos Andrade. A inminente chegada do ferrocarril e a situación da estación ao oeste da vila, fai que o concello se propoña a construción dun vial que comunique con ela. Adquire a propiedade do Pazo e derruba unha parte para o paso da estrada da estación. Detrás do pazo había unha considerábel extensión de terreo, a Horta do Conde, que se urbaniza cun xardín público ao norte da nova estrada, e novas edificacións privadas ao sur. O que quedaba do Pazo vaise deteriorando lentamente ata a case total eliminación nos anos trinta, a pesar de ter sido declarado Monumento Arquitéctonico-Artístico poucos anos antes. O Torreón dos Andrade é o único que queda do Pazo.
Tecidos
O crecemento urbanístico nas distintas etapas é o que vai creando os distintos tecidos urbanos: miniatura|dereita|250px|Av. de [[Ricardo Sánchez Varela|Ricardo Sánchez, principal arteria do barrio de Aguabar.]]
Barrios
O barrio non é unha entidade con recoñecemento oficial, porén si ten un recoñecemento popular e mesmo algúns historiadores locais considérano nos seus estudos. Na vila de Pontedeume pódense considerar os seguintes: miniatura|550px|center|O centro urbano de Pontedeume en 2011.
Historia
miniatura|dereita|250px|[[Castro de Centroña|Castro de Castrelo en Centroña, posíbel localización do asentamento ártabro de Ardóbriga.]]
Prehistoria
Pontedeume e a súa comarca estiveron poboados desde moi antigo. Da época prehistórica existen túmulos e indicios dun petróglifo.
Da época tumularia ou megalítica están catalogados tres túmulos na parroquia de Andrade e catro na parroquia de Ombre (ver detalles). Nestas dúas parroquias e nas do resto do concello existen tamén varias referencias toponímicas e orais.
Hai indicios da existencia de petróglifos na chamada Pena do Gato no Coto do Gato da parroquia de Ombre, á beira do canón do Eume.
Idade Antiga
Pontedeume áchase no que os romanos chamaban Portus Magnus Artabrorum. Nel moraba o pobo dos Ártabros, habendo quen afirma que a cidade ártabra de Ardóbriga estaba en terra eumesa, concretamente na aba do monte Breamo, identificándoa co Castro de Centroña. Están catalogados un total de seis castros no concello (ver detalles).
O pretor Décimo Xunio Bruto, alcumado posteriormente o Galaico estivo en terra eumesa a finais do século II antes de Cristo, asediando e conquistando os asentamentos ártabros. A partir dese momento comeza o proceso de romanización, cuxa pegada marcou profundamente a historia destas terras. Da cultura romana consérvanse os restos de dúas vilas romanas á beira do mar en Centroña e Sopazos.
Por terras eumesas pasaba unha vía romana secundaria nomeada por Uxío Carré Aldao. Un achado illado desta época é a cabeza cuadriforme atopada en 1924 nas obras de ampliación da estrada de Pontedeume a Ombre, que se encontra no Museo Arqueolóxico da Coruña.
Idade Media
Son os suevos os que, coa súa pretensión de organizar a igrexa galega na segunda metade do século VI, nos proporcionan as mencións máis antigas dos territorios radicados na comarca eumesa de Pruzos (ao sur do Eume) e Bezoucos (ao norte do río) que con tempo pasarían a constituíren arciprestados. Entre os anos 572 e 583 as igrexas dos territorios mencionados adscríbense á diocese de Iria.
Polos documentos do Parroquial suevo e o Tombo de Caaveiro, sábese que no século X a comarca eumesa dependía eclesiasticamente da sé de Bretoña.
Non se pode negar a chegada dos musulmáns a terra eumesa, aínda que permanecesen por pouco tempo. Os historiadores dos primeiros séculos da reconquista falan dunha batalla gañada aos musulmáns polo rei Froila I en Pontumio. Non hai certeza da súa localización; aínda que algúns autores sitúano en Pontedeume, outros, como Antonio López Ferreiro, fano nas beiras do río Umia e mesmo algúns en Portugal.
No ano 820 durante o reinado de Afonso II o Casto, o caudillo Abd-el-Kerím, chamado nas crónicas cristiás Alaber, fixo unha incursión seguindo a costa e sempre cara ao norte, atravesou a terra eumesa e foi derrotado polas tropas de Afonso II, segundo todas as posibilidades, en terra de Trasancos, no actual Narón. Algúns autores supoñen que asistira o propio rei ao combate.
A mediados do século VIII aparecen os normandos nas costas galegas. Hai constancia de incursións en terras mariñáns. Despois das primeiras acometidas, os habitantes da costa retiráronse atemorizados cara ao interior, como fixeran os da Coruña que se acolleran ao Burgo. É de supoñer que Pontedeume, agochado no fondo da ría, vise daquela, por esta causa, acrecentada a súa poboación dun xeito considerábel.
Ao comezo da Baixa Idade Media, Pontedeume achábase en terras do Condado de Trastámara que abranguía as terras comprendidas entre o Tambre e o Sor. Á fronte deste condado estaban os Condes de Traba, pertencentes á familia Fróilaz-Pérez. O máis salientábel foi Pedro Fróilaz. Un dos seus fillos, Bermudo Pérez de Traba, fundou o mosteiro de Nogueirosa en 1148.
Para se protexeren dos señoríos laicos e eclesiásticos, xorden por mandato real no século XIII os alfoces de Ferrol (coa freguesía de Mugardos), Vilalba, Pontedeume e As Pontes cuxa xurisdición correspondía exclusivamente ao rei. miniatura|dereita|200px|Selo de [[Afonso X o Sabio|Afonso X, rei que outorgou a Pontedeume a súa Carta-Póboa.]]
Concretamente, Pontedeume obtén de Afonso X o Sabio a súa Carta-Póboa o 30 de decembro de 1270, que instaba aos veciños de Pruzos e Bezoucos a fundaren unha vila no lugar da Ponte Deume. Esta fundouse cun amplo alfoz en ámbolos arciprestados, moi fragmentado por mor das posesións eclesiásticas e nobiliarias.
Pouco máis dun século durou a independencia dos nobres, pois o 19 de decembro de 1371 o rei Henrique de Trastámara concede a Fernán Peres de Andrade o Boo os señoríos de Pontedeume e Ferrol e dous anos máis tarde, o 3 de agosto de 1373, o de Vilalba. Simultaneamente concedéralle a García Rodríguez o señorío das Pontes. Deste xeito desapareceron os señoríos reais que había na comarca.
Fernán Pérez de Andrade, o Boo inicia a liñaxe da Casa de Andrade que gobernará Pontedeume ata o final da Idade Media. Houbo un total de oito señores de Pontedeume ata a fusión no século XVI da Casa de Andrade coa Casa de Lemos. Durante estes 200 anos os Señores tiveron que facer fronte a dous levantamentos protagonizados por Roi Xordo durante o mandato de Nuno Freire de Andrade, o Mao; e Afonso de Lanzós en tempos de Fernán Pérez de Andrade o Mozo, dentro das revoltas irmandiñas. Entrambos feitos é salientábel a protesta de Pedro Padrón, veciño de Ferrol, perante o rei polos abusos e arbitrariedades que a súa vila sufría por parte de Pedro Fernández de Andrade II.
Idade Moderna
miniatura|esquerda|250px|[[Cátedra de Latinidade de Pontedeume|Cátedra de Latinidade (actual Biblioteca Municipal).]] Á morte de Fernando de Andrade, por volta do 1540, sucedeuno o seu neto Pedro Fernández de Castro Andrade, que xuntou na súa persoa os condados de Andrade e Lemos. A partir dese momento os condes deixaron de residiren na vila, o que supuxo a perda do seu mecenado e da súa protección. Os novos condes nomeaban contadores, mordomos de rendas e posteriormente administradores, para velar polos seus intereses na vila, que poucas veces visitaban. miniatura|200px|Escudo no [[pazo de Raxoi de Pontedeume|pazo de Raxoi.]] miniatura|dereita|200px|[[Igrexa de Santiago de Pontedeume|Igrexa parroquial, obra do arcebispo Raxoi.]] A vila e o seu alfoz estaban gobernados por dous alcaldes, un maior e outro ordinario, ao que correspondía o goberno económico e político, e seis ou sete rexedores vitalicios. Estes cargos eran nomeados polo conde. As reunións da Corporación eran convocadas polo alcalde ordinario pero presidía o alcalde maior, representante do conde e con voto decisivo.
Algúns destes alcaldes e rexedores son lembrados hoxe en día por teren sido benfeitores da vila. Así, no século XVI Alonso Mancebo deixou unha parte do seu capital para dar de comer aos pobres e remediar as súas necesidades. A Fundación de Mancebo tivo longa vida, chegando case ata os nosos días. Co paso do tempo, o Estado fíxose cargo da fundación que foi esmorecendo non quedando dela máis ca lembranza.
Neste mesmo século XVI, o rexedor Xoán Beltrán de Anido deixou instaurada unha Cátedra de Latinidade para dar instrución aos mozos da vila. Estableceuse esta cátedra na casa que habitaba o mesmo Beltrán de Anido e que posteriormente pasou a oucpar a Biblioteca Municipal. Ademais da casa, deixou tódolos seus bens para a mencionada institución. Das súas aulas saíron eumeses ilustres, sendo o persoeiro máis salientábel o arcebispo de Santiago, Bartolomé Raxoi e Losada.
Nesta época histórica o concello estaba administrativamente encadrado na provincia de Betanzos desde finais do século XV, e así estivo ata a reestruturación provincial de 1833, ano en que pasou a formar parte da provincia da Coruña.
Os condes tiñan nun estado de completo esquecemento a vila de Pontedeume, sen se preocuparen polo benestar dos seus veciños e sen visitala apenas. En contraste, gozaban dunha serie de propiedades, prebendas e prerrogativas que lles supuñan unha fonte de ingresos moi substancial. Non resulta estraño pois, que foran frecuentes os litixios entre a vila e o conde. Houbo desencontros polo cárcere, os fornos do conde, o privilexio da venda do viño en xuño, a praza do peixe, o mesón etc.
Idade Contemporánea
A comezos do século XIX os ingleses trataron conquistar a estratéxica praza militar de Ferrol. Nunha das súas tentativas, en 1804, a escuadra inglesa estivo fondeada na ría de Ares. Nos areais de Pontedeume fondearon algúns buques menores da frota.
Durante a guerra da Independencia estivo acampado en Pontedeume un escuadrón de cabalería ás ordes do tenente coronel Bédat desde o 20 de xaneiro ata o 2 de febreiro de 1809, cometendo varios excesos. Tamén está constatado o paso por Pontedeume do Batallón Literario de Santiago. Aparece esta noticia nun Diario de Campaña publicado na obra Britanos y Galos de Tettamancy.
En xullo de 1823 volveran pasar por Pontedeume, camiño de Ferrol, as tropas francesas. Eran dous batallóns pertencentes aos Cen Mil Fillos de San Luís, que entraran en España ao mando do duque de Angulema coa fin de reinstaurar o absolutismo de Fernando VII, e que entraron en Ferrol o 15 de xullo.
Durante a primeira guerra carlista proliferaron as faccións dun e doutro bando que deixaron triste lembranza pois eran máis patrullas de bandoleiros ca defensores dunha causa. Un destes facciosos, Modesto Varela, era natural de Pontedeume e fora enviado á cadea de Ceuta.
O século XIX foi pródigo en pronunciamentos de distintos signos políticos. Pontedeume sumouse ao pronunciamento de 1840 contra a rexencia de María Cristina de Borbón. No pronunciamento de 1843 o militar Manuel Rilo botou da vila ás tropas fieis ao goberno. O 20 de abril de 1846 o coronel Miguel Solís e Cuetos, quen seis días despois sería fusilado en Carral, respondeu desde Pontedeume a un requirimento dos sublevados. Na sublevación republicana de Ferrol en 1872, os insurrectos foron alcanzados no lugar do Areal, en Cabanas, producíndose un intercambio de disparos no que caeu morto un soldado do goberno que foi enterrado no cemiterio de Pontedeume. miniatura|[[Juan Armada Losada, Marqués de Figueroa.]] Desde a segunda metade do século XIX e ata a década de 1960 a vila foi capital de partido xudicial e o distrito electoral de Pontedeume estivo representado nas Cortes de Madrid por un deputado ata a ditadura de Primo de Rivera. Algúns destes deputados son lembrados polas súas xestións nalgunhas obras públicas importantes para a vila. Mesmo algunhas rúas eumesas levan ou levaron o nome dalgún deles. Destacan Frutos Saavedra Meneses, Juan Armada Losada, Marqués de Figueroa, José Lombardero y Franco e Julio Wais Sanmartín.
Nos primeiros anos do século XX cobra importancia no distrito eumés o Agrarismo, onde destaca a figura do eumés Valeriano Villanueva, e o Rexionalismo, movemento político-económico de organización campesiña, dirixido a partir de 1907 por Solidaridad Gallega que, co apoio das sociedades agrarias, tentará por dúas veces, en 1910 e 1918, ter representación nas Cortes de Madrid coa candidatura do avogado e publicista ferrolán Rodrigo Sanz López, intentando rachar co poder caciquil. Foi derrotado as dúas veces pola candidatura do bando conservador, a primeira vez por José Lombardero Franco e a segunda por Julio Wais Sanmartín.
A implantación en 1923 da ditadura de Primo de Rivera, supuxo a fin da representación nas Cortes dun deputado elixido polo distrito, así coma un freo ao asociacionismo.
As eleccións municipais que propiciaron a proclamación da Segunda República Española o 14 de abril de 1931 tiveron un desenvolvemento fraudulento en Pontedeume, onde se chegou a cambiar unha urna en Nogueirosa. Isto provocou a repetición dos comicios o 31 de maio, dos que saíron sete concelleiros da coalición ORGA-FRG, cinco do Partido Republicano Radical e tres do PSOE, elixindo como alcalde a Miguel Regueira Fernández. O novo goberno local tomou medidas de índole social e, xunto cos demais concellos da comarca, reivindicaron unha serie de demandas comúns. Todos eles dimitiron en bloque no ano 1932 para reclamaren unha solución ao conflito obreiro provocado polos despedimentos nos estaleiros ferroláns da Sociedade Española de Construción Naval -SECN-. Durante eses anos foron constantes os enfrontamentos do concello cunha moi activa dereita católica, incrementados desde a consolidación da CEDA.
A revolta obreira de 1934 contra o xiro á dereita do goberno nacional, especialmente forte en Asturias e Cataluña, tivo na comarca unha marcada repercusión que provocou algunhas mortes e numerosos detidos, entre os que se achaban catro concelleiros da corporación eumesa. O goberno do Partido Radical-CEDA nomeou delegado gobernamental en Pontedeume a Higinio Fernández Prieto, quen cesou á corporación municipal o 10 de novembro e nomeou outra progobernamental con José Prado Rivas como alcalde. Esta nova corporación despediu a tres peóns municipais polas súas ideas esquerdistas e suspendeu as cativas subvencións do concello aos sindicatos locais.
Coa vitoria en febreiro de 1936 da Fronte Popular, foi nomeado Celestino Sardiña Navarro delegado do gobernador civil para restablecer as corporacións municipais da comarca que xurdiran das eleccións do ano 1931. Foron repostos moitos dos cargos públicos cesados en 1934 e os partidos políticos nomearon a outros para completaren as corporacións. O 9 de marzo Celestino Sardiña Navarro preside o pleno municipal de Pontedeume no que nomea a Manuel López Seijo como alcalde.
Ás oito da mañá do xoves 23 de xullo sae de Ferrol cara a Pontedeume unha columna do Rexemento de Artillería, á que se lle unen quince gardas civís e dez falanxistas. Chegan a Pontedeume sobre as once e, logo dun pequeno tiroteo na barricada da ponte, entran en Pontedeume sobre o mediodía sen apenas achar resistencia. Os defensores da legalidade republicana tentan escapar polo monte Breamo.
Nos días e semanas posteriores produciuse unha forte represión. Houbo detencións e cárcere, paseos ou fusilamentos. Os máis afortunados foron condenados a traballos forzados no muro da rúa de Porto. Outros conseguiron permanecer agachados ou fuxir cara ao monte, onde se unirían á resistencia ou irían ao exilio. As mulleres eran castigadas co corte de cabelo ao rape. Omitindo casos dubidosos e aqueles que foron asasinados posteriormente, o historiador Bernardo Maiz contabiliza vinte e cinco veciños de Pontedeume asasinados entre 1936 e 1939.
A primeira corporación municipal franquista é designada o 28 de xullo de 1936 polo Comandante Militar da vila, sendo elixido presidente da Comisión Xestora o procurador Jesús Calvo Patiño.
Durante os primeiros anos do novo réxime moitos dos fuxidos da comarca agacháronse nas Fragas do Eume. Co paso do tempo, o Partido Comunista organizounos en partidas de guerrilleiros que chegaron a cometer diversos golpes e atentados con consecuencias mortais nalgúns casos. A súa actividade foi minguando co paso do tempo debido ao acoso continuo da Garda Civil. Aínda así, o último guerrilleiro da Fraga, Pancho, caeu nunha emboscada en Ombre o derradeiro día de 1954.
O período franquista estivo marcado pola figura do alcalde Juan Sarmiento Patiño en cuxo longo mandato, de 1939 a 1970, o concello sufriu unha profunda transformación en tódolos eidos, como reflicten algunhas actuacións do seu mandato, entre as que se poden salientar: a mellora da rede de sumidoiros, o alumeado público, a urbanización do barrio de Aguabar, a construción de vivendas sociais, as escolas unitarias nas parroquias, o centro sanitario e o mercado municipal.
Juan Sarmiento sería relevado na alcaldía por Celestino Sardiña Fernández que se mantería nela ata 1987, xa instaurada a democracia en España. Durante a súa primeira etapa de alcalde franquista conmemorouse con diversos actos o Sétimo Centenario da fundación de Pontedeume e levouse a cabo a construción do grupo escolar da vila ao que se lle puxo o nome do eumés Couceiro Freijomil. Celestino Sardiña continuou sendo alcalde durante os anos da Transición e os primeiros de eleccións democráticas, gañando as dúas primeiras nas filas de Alianza Popular.
Nas eleccións de 1987 foi elixido alcalde Belarmino Freire Bujía, do PSOE, quen gobernou durante vinte anos, sempre en coalición con distintos partidos. Despois de máis de medio século, Pontedeume tiña de novo un alcalde socialista.
En 2007 accede á alcaldía Gabriel Torrente Piñeiro do Partido Popular, revalidando en 2011 o seu mandato con maioría absoluta. Bernardo Fernández do PSdeG-PSOE accedeu á alcaldía en 2015 con maioría absoluta, revalidada e aumentada no 2019.
Toponimia
Isidoro Millán, na súa obra sobre a toponimia eumesa, afirma que Eume procede da forma hidronímica céltica Ume, da cal procederán tamén os nomes do río Umia en Pontevedra, do Mao (antigamente Humanum) en Ourense e dos dous ríos Homem existentes no N. de Portugal.
No que respecta ao nome Pontedeume, este existía anteriormente á concesión real para fundar vila de reguengo en 1270. Pódese deducir dos termos da redación do diploma pola chancelería do rei: "...pueblen en el lugar que dizen ponte deume...", mais tamén porque existen documentos anteriores que o mencionan: "...per terminos de Ponte de Eume usque ad flumen de Conido..." nunha doazón dos Condes de Trava en 1162; "...Johan Goth, et Pedro de Deus, todos das Pontes de Eume..." nun documento notarial varios meses anterior no mesmo 1270.
Patrimonio arqueolóxico
Existen tres grupos de túmulos no concello, un na parroquia de Andrade e dous na de Ombre :
Grupo de Seixas, na parroquia de Andrade: Dous túmulos en Pena Grande, parroquia de Ombre: Dous túmulos no Campo da Carreira da parroquia de Ombre:
miniatura|dereita|250px|Castro da Insua. Están catalogados seis castros no concello de Pontedeume :
miniatura|esquerda|Praia de Sopazos, sobre a cal se descubriron restos dunha vila romana.
Patrimonio arquitectónico
miniatura|dereita|200px|Estatua da panadeira, na praza do Pan, obra do escultor [[José Díaz Fuentes.]] miniatura|dereita|250px|Praza Real.
miniatura|250px|Ponte de pedra. miniatura|dereita|250px|Ponte de ferro.
miniatura|Fonte do Pilón co Torreón ao fondo.
Patrimonio natural
miniatura|250px|Alameda de Raxoi no outono. miniatura|250px|[[Praia de Ver.]] miniatura|250px|Xardíns de Lombardero.
Festas e celebracións
miniatura|Día de Feirón diante do Mercado. Seguindo unha orde cronolóxica a partir do comezo do ano, destacan: Celébrase tódolos sábados desde finais dos anos setenta do século vinte. Nas rúas e prazas da vila espállanse distintos postos onde se vende todo tipo de mercancía propia das feiras: desde produtos da terra ata roupa, pasando por utensilios, louza, antigüidades, artesanía etc. Moitos eumeses mercan no Feirón o moi prezado queixo do país que, de forma artesanal, se elabora nas parroquias rurais. O nome é a variante dialectal do Entroido nestas terras. Fortemente arraigado no concello, a primeira referencia documental que se ten del é de 1840, aínda que ata 1900 non se fai referencia a un dos elementos máis característicos do entroido eumés: as comparsas, que nun principio compoñían letras e músicas orixinais para seren cantadas, pasando posteriormente a utilizar a música de cancións populares e escribir letras críticas con algún aspecto da vida local ou nacional. Segundo a tradición oral, a primeira comparsa, Os larpeiros, xa existía en 1890. miniatura|Procesión do Santo Enterro o [[Venres Santo.]] De gran tradición, téñense referencias escritas de 1630. Desde o Xoves Santo ata o Domingo de Resurrección escóitase o son producido polas carracas, instrumentos de percusión instalados nunha das torres da igrexa parroquial en 1765. Comeza coa procesión que sae da ermida das Virtudes o Domingo de Ramos. Continúa o Xoves Santo coa procesión do Viacrucis Mariñeiro, adaptación local da Procesión do Silencio. Na madrugada do Venres Santo transcorre a xenuinamente eumesa Marcha do Paso que percorre as rúas da vila ao son da mesma e reiterada peza musical. Remata no albor do Venres Santo no Encontro na Praza Real das imaxes de San Xoán, A Verónica, Cristo e a Virxe das Dores. Na noite do Venres Santo desenvólvense as procesións do Enterro, ou dos homes, e da Soidade, ou das mulleres, en completo silencio. Remata a Semana Santa o Domingo de Resurrección coa procesión do Cristo da Custodia arredor do adro da igrexa.
miniatura|[[Festa dos maios|Maio tradicional.]] Teñen lugar o primeiro de maio para celebrar a chegada do mes e o augurio dunha boa colleita. Os rapaces confeccionan maios, estruturas compostas por varas, mirtos, flores e laranxas bravas; e maquetas de motivos locais, coma o castelo ou o torreón, cubertas de follas e flores. Son levados por catro nenos que antano ían de casa en casa e cantaban a cambio de algo. Celébrase un concurso que premia aos mellores maios e báilase a recuperada Danza do Biouteiro que simboliza a chegada do maio.
Remóntase ao ano 1557, cando se funda unha confraría que se fixo cargo da igrexa de San Miguel de Breamo. Dita confraría costeaba unha misa mensual no templo e unha procesión cada 8 de maio, o día do Santo, na que se subía a imaxe do santo desde a parroquia de San Pedro de Vilar, onde fora trasladada anos atrás. Despois da procesión facíase unha merenda campestre que foi o comezo da actual romaría. En 1686 a confraría decide celebrar unha segunda romaría o 29 de setembro, día do Arcanxo San Miguel. Deste xeito, as dúas romarías marcan o comezo e o remate das celebracións estivais. Os romeiros soben a pé desde a vila ao cumio do monte Breamo onde está a ermida de San Miguel. Alí os romeiros fan as comidas campestres amenizadas por gaiteiros. Antes do xantar sácase unha imaxe do santo en procesión ao redor da ermida. Unha tradición di que se pode pedir un desexo a San Miguel dando unhas voltas en silencio ao redor da ermida, porén non hai acordo canto o número de voltas sendo tres, sete ou nove o máis aceptado.
Como no resto de Galicia, son tradicionais as fogueiras de San Xoán a véspera de San Xoán. É tradicional comer sardiñas asadas ao carón do lume. Durante a noite déixase auga mesturada con flores e plantas aromáticas para lavar a cara con ela na mañá de San Xoán. Tamén chamado Feirón dos Andrade, celébrase a primeira fin de semana de xullo. Durante estes días moitos veciños vístense á usanza medieval. É moi frecuentada desde a súa primeira edición de 2010. O 15 e 16 de xullo celébranse as festas da Virxe do Carme, patroa dos mariñeiros, que a sacan en procesión marítima o 16, día do Carme. A imaxe da virxe vai presidindo a barca que encabeza a procesión ata a entrada da ría. miniatura|Os Mómaros. miniatura|A Cucaña marítima. Remóntanse a comezos do século XIX, cando o concello acordou celebrar grandes festas na praza de San Roque e anuncialas por tódalas parroquias e aldeas da contorna para acadar a maior concorrencia posíbel. O motivo non era outro que darlle saída á grande abundancia de froitos cuxa exportación era imposíbel, de aí venlle o nome "das Peras". Celébranse do 7 ao 11 de setembro, tendo cada día as súas características propias :
Merecen mención tamén as distintas festas das parroquias :
Folclore
En 1986 a Asociación Orballo recuperou a tradición, vinte e cinco anos esquecida, de bailar a Danza do Biouteiro, que é un modo de representar os maios en forma de danza. No eido musical, a peza musical que se interpreta na Marcha do Paso pódese considerar xenuinamente eumesa.
Gastronomía
miniatura|dereita|200px|Unha [[costrada, prato típico de Pontedeume.]] O produto máis característico da cociña eumesa é a costrada, unha especie de empanada de varias capas elaborada con carne, peixe ou marisco. Conta a tradición que a trouxeron no século XII ao mosteiro de Caaveiro, uns monxes agostiños procedentes de Italia. É un produto caro que só se fai por encarga nalgunhas confeiterías e restaurantes da vila, normalmente co gallo dalgunha festa ou celebración. Outros produtos locais con sona son o queixo do país, os melindres, as rosquillas, a biscoitada e maila proia manteigada. Canto a bebidas destacan o viño romano feito da uva romana das cepas que se cultivan nas parroquias bañadas polo Eume, tanto en Pontedeume coma en Cabanas. É este un viño de moi pouca graduación que se destina, case na súa totalidade, ao consumo privado. A abundancia de guindeiras fai que se elabore o licor de guindas, moi prezado nas mesas eumesas en calquera celebración.
Artesanía
Varios son os artesáns que desenvolven o seu traballo no concello :
Tradición oral
Moitas son as lendas referentes a diversos lugares ou costumes do concello. Algunhas son :
Santa Coloma d'Andorra
miniatura|Igrexa de Santa Coloma d'Andorra. Santa Coloma d'Andorra, oficialmente Santa Coloma, é un núcleo de poboación do Principado de Andorra situado na parroquia de Andorra la Vella. En 2009 tiña 2.994 habitantes.
Igual que do resto da parroquia, os datos históricos conservados son moi xerales. No século X foi cambiasa por Borrell II por outros territorios na Cerdanya e o Alt Urgell, posesións do bispo de Urgell. Foi a primitiva parroquia de Andorra, como aparece na acta de consagración de La Seu d'Urgell (1007) na que se cita Andorra cum Sancta Columba.
Pontedeume
Sectores produtivos
A principal actividade do concello céntrase no sector servizos, que representa, tanto en número de traballadores como de empresas, máis do 70% do total. Os outros sectores son minoritarios, non representando ningún deles máis do 15% do total de traballadores ou empresas. Estes datos contrastan cos de hai unha década (2007), cando a industria e a construción tiñan un certo peso relativo ao absorberen a primeira á cuarta parte dos traballadores e a segunda a case un quinto da poboación activa.
En Pontedeume teñen a súa sede dúas grandes empresas: Leite Celta e Einsa.
Canto ao paro rexistrado, en 2016 había un total de 580 parados, o que representaba un 11,3% da poboación activa comprendida entre os 15 e os 65 anos.
Santa Coloma d'Andorra
Santa Coloma d'Andorra é a sede do arciprestado de Andorra. Nela atópase a sede social de varias institucións da igrexa andorrana, como por exemplo Càrites.
Pontedeume
Infraestruturas de transporte
miniatura|esquerda|Estación de [[Ferrocarril|FFCC de Pontedeume.]]
Infraestruturas portuarias
A vila ten un porto pesqueiro e deportivo practicábel só para barcos de pequeno calado. Hai outros dous puntos de atraque deportivos na praia de Andaío (Boebre) e no río Eume ao remate do paseo marítimo. Ata finais do século XX había un estaleiro de ribeira na vila, Ramón Bedoya, que facía pequenos barcos pesqueiros de madeira.
Infraestruturas industriais
Existe un polígono industrial desde o ano 2001 no lugar do Vidreiro da parroquia de Andrade, a carón da N-651. Ten unha superficie de 113.269 m2 dos que 40.091 son de uso industrial, divididos en 33 parcelas cunha superficie mínima de 821 metros cadrados.
Infraestruturas turísticas
O concello ten os seguintes servizos turísticos:
Medios de comunicación
Tamén se editan no concello dúas revistas:
Deporte
miniatura|dereita|200px|Monumento aos piragüistas. miniatura|dereita|200px|Pavillón de [[deportes A Casqueira.]] Varios son os clubs que representan ao concello nos deportes máis populares:
Individualmente é destacábel a figura do eumés Ignacio Iglesias Villanueva, único árbitro galego da Primeira División do fútbol español.
Educación
miniatura|[[CEIP Couceiro Freijomil.]] A institución máis antiga de ensino da que se ten noticia é unha Cátedra de Latinidade outorgada por Xoán Beltrán de Anido no seu testameto, datado o 5 de febreiro de 1580. Para acollela legou tamén a súa casa, a cal aínda segue en pé acollendo labores culturais, pois é a sede da Biblioteca Municipal. A Cátedra estivo en funcionamento ata mediados do século XIX.
O concello preocupouse desde moi vello de subvencionar escolas de primeiras letras. Sábese que en 1611 había na vila unha escola para nenos, mais estas escolas non tiveron unha vida continua, ora por finalizar o contrato do mestre, ora por apuros económicos do concello. A situación mellorou cando un antigo alumno da Cátedra e posteriormente catedrático dela, Francisco Pérez, que foi cóengo da colexiata da Coruña, fundou en 1707 unha cátedra de menores agregada á de latinidade, para a instrución dos máis novos.
Outro alumno ilustre da Cátedra, o arcebispo de Santiago, Bartolomé Raxoi deu un paso máis na estabilización do ensino primario ao fundar o 16 de maio de 1769 dúas escolas, unha para nenos e outra para nenas. Para albergalas mandou construír un edificio a carón da igrexa parroquial.
As escolas fundadas por Raxoi estaban dotadas coas rendas de dez almacéns do peirao destinados á salgadura do peixe. As rendas foron minguando polo declive da industria da salgadura e non chegaban para manter as escolas. É por iso que en 1838 o concello decide crear dúas escolas, unha para nenos no antigo edificio que ocupaban as escolas de Raxoi, e outra para nenas en dependencias do amortizado convento dos agostiños. Un mestre destacado foi José Serapio Casal, quen levou a escola de nenos durante uns corenta anos ata 1904, e que escribiu varios libros de ensino entre os que destaca unha Aritmética, declarada de texto por Real Orde.
Nas primeiras décadas do século XX había en Pontedeume cinco escolas nacionais, tres de nenos e dúas de nenas.
Logo da guerra civil, o mestre Álvaro Vázquez Penedo funda en 1940 a Academia Cervantes no primeiro andar do edificio da Cátedra de Latinidade. En 1947 a Academia Cervantes estaba a piques de desaparecer, polo que Robustiano de Castro Carballeira funda o Colexio Luís Vives aproveitando as instalacións da academia. Pouco despois o colexio trasladouse a un edificio novo na avenida de Ricardo Sánchez, e a comezos da década dos setenta ampliouse con outro máis novo moi preto do anterior. Finalmente, en 1978, o Estado adquiriu este último edificio para o novo Instituto de Ensino Medio da vila.
A oferta educativa para o curso escolar 2017/2018 incluía un total de 7 centros, dos cales 5 son públicos e 2 privados concertados. Isto supuña un descenso con respecto ao curso 2012/2013 cando había 8 centros nos que 188 profesores impartían docencia a 1570 alumnos. Por niveis educativos, ditos centros son:
Sanidade
A institución sanitaria máis antiga de Pontedeume da que se ten noticia é o hospital que se achaba no medio da ponte do Eume, fundado en 1393 por Fernán Peres de Andrade o Boo, para atender aos peregrinos que ían a Santiago de Compostela. Reedificouse en 1708 e foi derrubado definitivamente en 1867 cando comezou a construírse a ponte actual.
Pontedeume desfrutaba de servizo médico costeado polo concello, polo menos desde mediados do século XVI. Sábese que en 1560 o licenciado Coca exercía este servizo, que sufriu numerosas interrupcións por motivos económicos. O médico recibía pequenas cantidades variábeis dependendo do estado das arcas municipais, e os pacientes cunha certa capacidade económica dábanlle un pequeno estipendio.
Hoxe en día Pontedeume ten catro farmacias e un Centro de Saúde con Punto de Atención Continuada, dependente da Área Sanitaria de Ferrol. A oferta sanitaria privada inclúe centros de fisioterapia, auditivos, podolóxicos, pediátricos, psicolóxicos, psicotécnicos, podolóxicos, clínicas dentais, ópticas e consultas médicas.
Forzas de seguridade
Amais dos efectivos da Policía Local, na parroquia de Vilar hai desde mediados da década de 1970 unha Casa-cuartel da Garda Civil, que substituíu á antiga situada nos baixos da Cátedra de Latinidade.
Goberno municipal
Bernardo Fernández (PSdeG-PSOE) é o alcalde de Pontedeume desde xuño de 2015. No seu segundo intento de acceder á alcaldía logrou a maioría absoluta, obtendo os mellores resultados do seu partido nas eleccións municipais e rematando cos oito anos de goberno de Gabriel Torrente. Revalidou a maioría absoluta nas eleccións de 2023, mantendo o número de concelleiros (9), aínda que cunha lixeira baixada de votos.
Pontedeume contou unicamente con catro alcaldes ao longo da democracia: Celestino Sardiña (AP, 1979-1987), Belarmino Freire (PSdeG-PSOE, 1987-2007), Gabriel Torrente (PP, 2007-2015) e Bernardo Fernández desde 2015.
Grupos municipais
Nas últimas eleccións de 2023, só se presentaron tres partidos políticos e os tres obtiveron representación no concello: O PPdG con 2 concelleiros, o PSdeG-PSOE con 9 concelleiros e o BNG con 2 concelleiros. Non se presentaron O Grupo Pontedeume Siglo XXI (GPSXXI), que si o fixeran nas eleccións de 2011 e 2015, e Somos Maioría que no 2015 non logrou chegar ao centenar de votos.
Sindicatos
A pesar de ser un sindicato minoritario, a Unión Sindical de Traballadores de Galicia (USTG) ten unha certa implantación no concello, contando cun número suficiente de afiliados para formar unha Unión comarcal.
Ata 2014 era o único sindicato que posuía delegación en Pontedeume. En abril dese ano formouse nos estaleiros de Navantia na ría de Ferrol o Movemento Alternativo Sindical (MAS), como unha escisión da USTG. Algúns dos afiliados eumeses deste sindicato pásanse á nova formación e establecen sede en Pontedeume.
Movementos sociais
Durante a primeira década do século XXI existiu en Pontedeume o Colectivo Fusquenlla, que tivo un protagonismo importante na denuncia de ilegalidades e irregularidades, principalmente urbanísticas.
O 27 de abril de 2007 presentouse a Asociación de Veciños de Pontedeume. Entre os seus obxectivos destacan a loita contra o amiguismo, o caciquismo e a corrupción; que se teña en conta a opinión dos veciños nos asuntos locais; e a vixilancia do cumprimento por parte dos políticos locais das súas obrigas.
Véxase tamén
dereita|125px
Policía Militar do Paraná
No Brasil as Policías Militares (PM) son forzas auxiliares e reserva do exército, e forman parte do sistema de seguridade pública e defensa social brasileiro. Os seus membros son chamados militares dos Estados. Os Estados teñen cadansúa propia policía militar, con diferentes formacións, regulamentos e uniformes. As policías das forzas armadas teñen outras denominacións: Policía do Exército (PE), Policía Naval (PN), e Policía da Aeronáutica (PA).
A principal función da Polícia Militar do Paraná (PMPR) é a conservación da orde pública no Estado do Paraná. |dereita|180px
Historia
A Policía Militar do Paraná foi creada como unha unidade de Cazadores (Infantería Leve) en 1854, co nome de Compañía de Forza Policial. Debido a necesidade do Imperio do Brasil, de efectivos militares para situacións de emerxencia.
A historia da PMPR presenta honrosa participación nos acontecementos militares que marcaron a vida nacional brasileira.
Essa situación foi mantida ata a fin da segunda guerra mundial, e foi soamente en 1946 cando a Policía Militar adquiriu a configuración actual; unha especie de xendarmaría que está suxeita aos Estados (da Federación).
Organización
A PMPR está organizada en batallóns, compañías e pelotóns. As sedes dos batallóns están localizadas nas grandes cidades, e as súas compañías e pelotóns son distribuídos consonte coa densidade de poboación nas cidades veciñas.
Batallóns de Policía Militar
A Policía Militar do Paraná está presente en todas as cidades do Estado. miniatura|250px| [[Carro de transporte de presos - 1909.]] miniatura|250px| [[Día da Independencia do Brasil - 1938.]] miniatura|250px| Patrulla de [[Escolas - 2008.]] miniatura|250px| Helicóptero de Patrulla - [[2011.]]
Corpo de Bombeiros
O Corpo de Bombeiros do Paraná foi creado en 1912. A Corporación é militarizada, semellante ao Sapeurs-pompiers de Francia, e está integrada na estrutura da PMPR. Un grupamento é equivalente a un batallón, e un subgrupamento dunha compañía. Os grupamentos e subgrupamentos están baseados nas grandes cidades. Nas cidades pequenas, os combates a incendios son realizados por bombeiros voluntarios. |dereita|120px
Graduación
A PMPR ten a mesma xerarquía do Exército Brasileiro, con insignias diferentes.
Entroido de Samede
O Entroido de Samede é unha celebración popular e tradicional do entroido que se desenvolve na aldea de Samede da parroquia de San Xulián de Vigo, no concello coruñés de Paderne, na bisbarra de Betanzos. Esquecido durante décadas, foi recuperado recentemente, converténdose nunha das referencias do entroido tradicional galego na provincia da Coruña.
Historia do Entroido de Samede
miniatura|Percorrido polas airas o luns de entroido|245x245px
O Entroido de Samede de finais do século XIX a 1961
As referencias máis antigas que se teñen deste entroido veñen de testemuños orais de xente maior da aldea de Samede. Estes veciños declaraban que os seus avós xa o celebraban, o cal situaría a celebración polo menos a finais do século XIX. O veciño identificado máis antigo que se saiba con seguridade que participou no entroido naceu en 1910 e morreu en 1937 na guerra civil.
Por mor da guerra civil, a celebración suspendeuse e retomouse de novo no ano 1944. Os veciños explican que en Samede se puido celebrar o entroido, a pesar de ser unha celebración prohibida durante a ditadura do xeneral Franco, pola tolerancia coa festa do crego que naqueles tempos levaba a parroquia. miniatura|244x244px|Celebración do Entroido de Samede a mediados do s. XX Daqueles anos é unha corneta que se mercou para anunciar o entroido que se segue a usar na actualidade coa mesma función.
A celebración acadou moita sona naquela época e era moita xente das aldeas dos arredores e outros concellos da bisbarra a que se achegaba a Samede para ver o seu entroido.
As primeiras fotos que se conservan, a partir das cales se recuperaron os traxes, son de primeiros dos anos 50. A finais dese década, o Entroido de Samede comezou a esmorecer polo éxodo rural cara ás cidades que baleiraba o lugar de xente moza, que era a que se encargaba da celebración. Os veciños eran conscientes da situación e houbo unha proposta de ir á Coruña para que alguén os gravase e quedase constancia da celebración, pero ao final non se chegou a facer.
No ano 1961, a chegada dun novo párroco moito menos tolerante có anterior coa festa do entroido, provocou que se celebrase por última vez so ameaza de excomuñón.
Recuperación do entroido no ano 2015
miniatura|Recuperación do Entroido en Samede.|246x246pxNo ano 2014 o fillo dunha veciña do lugar, Emilia Cagiao Sánchez, “Miluca de Moreira”, tiña que facer un traballo escolar sobre celebracións tradicionais na súa aldea. Coa idea de axudar o seu fillo, Emi foi falar cuns veciños maiores da aldea. Nesa conversa saíu o tema do entroido que se celebraba alí de vello. A conversa continuou por aí e ao marcharen o veciño dixo: "'Que pena que non haxa quen escriba sobre isto! Imos morrer os que aínda recordamos e vivimos aquela festa e xa se olvidará para sempre, pois ninguén se acordará para contala'."
Impresionada por estas palabras e polo entusiasmo co que os anciáns falaron do entroido, Emi continuou a pescuda e entrevistou máis veciños.
En febreiro do 2015, Emi e un grupo de veciños da aldea vestíronse ao xeito das fotos antigas do Entroido de Samede para dar unha sorpresa aos veciños maiores nas datas do entroido. Ese mesmo ano, Emi contactou coa A.C. Son d’aquí para tentar recuperar a Muiñeira Cruzada, un baile que se bailaba no entroido.
En febreiro do 2016 volveu celebrarse o Entroido de Samede con veciños vestidos de entroido cantando polas casas da aldea. Ao longo dese ano, a A.C. Son d’aquí seguiu traballando na recuperación da Muiñeira Cruzada, o cal estaba a ser bastante complicado pola falta de informantes, mais finalmente apareceu un veciño que fora guía do baile e recordaba a coreografía. miniatura|245x245px O 4 de marzo de 2017, 56 anos despois da última vez, volveu bailarse a Muiñeira Cruzada no Entroido de Samede. Así mesmo, recuperouse a representación do “Enterro do Policarpio”.
En febreiro do 2018 recuperouse a figura do “vixigueiro ou contrario” na celebración do entroido. Ese ano o Entroido de Samede, e o seu traballo de recuperación, déronse a coñecer en diversos encontros de entroidos tradicionais como o “VI Encuentro Astur-luso de Mascaradas” en Valdesoto (Asturias), o “XIII Festival Internacional da Máscara Ibérica” en Belém, Lisboa (Portugal), o “III Encontro de Entroidos en Cobres” en Cobres (Pontevedra) ou o “II Encuentro Internacional de Mascarada Ibérica” en San Martín de Castañeda (Zamora).
No ano 2019 constituíuse a ACDR “Entroido de Samede” e o entroido exhibiuse en varios encontros, destacando a súa presentación internacional en Bulgaria. Así mesmo, a A.C. Son d’aquí, levou a Muiñeira Cruzada do entroido no Festival Interfolk de Plozévet (Francia).
O Entroido de Samede continúa a celebrarse, collendo cada vez máis sona e sendo un referente dos entroidos do norte de Galicia.
A celebración do entroido na aldea de Samede
miniatura|257x257px|Celebración do Entroido na aldea de Samede Un mes antes das datas do entroido, os veciños mozos da aldea de Samede xuntábanse e pola noite ían roubar unha árbore alta, normalmente un piñeiro ou un eucalipto, ás aldeas dos arredores. O tronco chantábase nun cruzamento de camiños e nel colgábase un meco ao que chamaban Policarpio ou Policarpo. A venda deste tronco, cando remataba o entroido, axudaba a pagar os gastos da festa. Hoxe en día o tronco é cedido por un veciño e plántase á luz do día.
A festa en si duraba catro días, do domingo ao Mércores de Cinsa e cada día levábase a cabo un acto distinto.