cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Acordo Ortográfico de 1990
Causas de incumprimento de acordos ortográficos anteriores
O principal motivo do fracaso do Acordo Ortográfico de 1945 e do intento de acordo de 1986 residiu no intento de impoñer unha unificación ortográfica absoluta. En 1945 propúxose unha unificación ortográfica que abarcaba a totalidade do vocabulario xeral da lingua. Así a todo, isto conseguiuse principalmente a través da reintrodución no Brasil das chamadas consoantes silenciosas ou non-articuladas e da xeneralización da práctica ortográfica portuguesa con acento agudo, e non circunflexo, as vogais tónicas [e] e [o], seguidas das consoantes nasais [m] e [n], as palabras proparoxítonas (ou esdrúxulas). Porén, tales propostas acabaron sen ser aceptadas polos brasileiros.
No intento de acordo de 1986 propúxose, en cambio, unha unificación ortográfica practicamente absoluta, pero á custa dunha simplificación drástica do sistema de acentuación gráfica, mediante a supresión dos acentos nas palabras proparoxítonas e paroxítonas, que non foi ben aceptado por unha parte substancial da opinión pública portuguesa. Ante a inviabilidade de igualar absolutamente na escritura diverxencias que se basean en claras diferenzas de pronuncia, foi necesario optar por unha versión «menos contundente» que as acadadas en 1945 e 1986, mais «ainda assim suficientemente forte para unificar ortograficamente cerca de 98 % do vocabulário geral da língua».
Forma e fondo do novo texto
O Acordo Ortográfico de 1990 valora o criterio fonético (ou de pronunciación), en detrimento do criterio etimolóxico. É o criterio da pronuncia o que dicta a supresión gráfica das consoantes mudas, aínda conservadas fóra do Brasil, fundamentalmente por razóns etimolóxicas. E tamén é o criterio de pronuncia o que leva a manter un certo número de dobres grafías (caráter e carácter, facto e fato, sumptuoso e suntuoso etc.) e con dobre acento gráfico (económico e econômico, efémero e efêmero, bónus e bônus, bebé e bebê, metro e metrô etc).
Conservación ou supresión das consoantes [c p b g m t] en determinadas secuencias consonánticas
A solución na ortografía das consoantes [c] e [p] en determinadas secuencias consonánticas interiores foi unha das principais dificultades para unificar a grafía da lingua portuguesa, xa que existen fortes diverxencias na súa articulación:
Sistema de acento gráfico
O sistema de acentuación gráfica en portugués, que se remonta en esencia á Reforma Ortográfica de 1911, non se limita a sinalar a tonicidade das vogais sobre as que recaen os acentos gráficos, senón que tamén distingue o seu timbre. Así, e tendo en conta as diferenzas de pronuncia entre o portugués europeo e o portugués brasileiro, era natural que xurdisen diferenzas de acentuación gráfica entre as dúas versións da lingua. Este e outros argumentos fixeron o lingüista portugués João Malaca Casteleiro admitir que a unificación completa é un mito e que a Academia das Ciências de Lisboa nunca adoptou o Acordo.
Xorden así as dobres grafías de certas palabras nas vogais tónicas ⟨e⟩ e ⟨o⟩, que soan abertas en Portugal mais nos países africanos e reciben, polo tanto, un acento agudo, pero que teñen un timbre pechado en boa parte do Brasil, de sorte que se escriben con acento circunflexo: académico e acadêmico, cómodo e cômodo, efémero e efêmero, fenómeno e fenômeno, ónus e ônus, pónei e pônei, Vénus e Vênus, matiné e matinê, judo e judô etc. Os casos de dobre acentuación gráfica comprenden aproximadamente o 1,27 % do vocabulario xeral da lingua.
O Acordo Ortográfico tamén defende a supresión dos acentos gráficos en determinadas palabras como para (á), flexión de parar, o substantivo pelo (ê) e pelo (é), flexión de pelar, que son homógrafas, respectivamente, das proclíticas para (preposición), pelo (contracción de per + lo) etc. Como razón invócase a coherencia coa supresión do acento gráfico xa consagrada en casos semellantes; por exemplo: acerto (ê), substantivo, e acerto (é), flexión de acertar; acordo (ô), substantivo, e acordo (ó), flexão de acordar; cor (ô), substantivo, e cor (ó), elemento da locución de cor; ou sede (ê) e sede (é), ambos substantivos. Para alén diso, refírese que, tratándose de pares cuxos elementos pertencen a clases gramaticais diferentes, o contexto sintáctico permite distinguir claramente tales homógrafas.
A supresión do acento nestes casos está xustificada non só porque permite eliminar unha diferenza entre a práctica ortográfica brasileira e portuguesa, senón tamén porque é coherente coa eliminación xa establecida do acento nos casos de homografía heterofónica, xa referida, e tamén porque no sistema ortográfico portugués, en xeral, o timbre das vogais tónicas [a e o] das palabras paroxítonas non está marcado, xa que a lingua portuguesa se caracteriza pola súa tendencia á paroxitonía. O sistema ortográfico non esixe, polo tanto, a distinción entre cada (â) e fada (á); para (â) e tara (á); espelho (ê) e velho (é); escrevera (ê), flexión de escrever e primavera (é); moda (ó) e toda (ô); virtuosa (ó) e virtuoso (ô); etc.
Emprego do guión
Coa consulta de dicionarios e a lectura de textos en portugués e brasileiro, no que respecta ao uso do guión, atopámonos ante moitas oscilacións e grafías dobres, é dicir, con guión (hífen) e sen guión: ante-rosto e anterrosto, co-educação e coeducação, pré-frontal e prefrontal, sobre-saia e sobressaia, aero-espacial e aeroespacial, agro-pecuária e agropecuária, alvéolo-dental e alveolodental, micro-ondas e microondas etc. Estas oscilacións débense a certa ambigüidade e falta de sistematización das normas recollidas en textos anteriores, nomeadamente o de 1945, sobre esta materia. Foi necesario, polo tanto, reformular tales normas dunha forma máis clara, sistemática e sinxela.
En 1986 foi proposta unha enorme simplificación e redución do uso do guión; pero, quizais por modificar significativamente a práctica ortográfica vixente neste dominio, provocou unha polémica na opinión pública portuguesa. Moitas destas críticas foron tidas en conta á hora de redactar o texto de 1990: Noutros casos, porén, o non-uso do guión está normalizado. Nos casos en que o prefixo ou pseudoprefixo remata en vogal e o segundo elemento comeza por ⟨r⟩ ou ⟨s⟩, estas consoantes duplícanse, como xa acontece cos termos técnicos e científicos (antirreligioso, microssistema). Nos casos en que o prefixo ou pseudoprefixo remata nunha vogal e o segundo elemento comeza cunha vogal diferente, as dúas formas únense, sen guión, como tamén ocorre no vocabulario científico e técnico: antiaéreo, aeroespacial.
Nova estrutura do texto
O texto do Acordo Ortográfico de 1990 organizouse seguindo o modelo das Bases Analíticas da Ortografía Simplificada de 1986, reunindo nunha mesma base material semellante disperso por diferentes bases en textos anteriores. Mediante un título sucinto dáse o contido recollido en cada base, optando por un sistema de numeración tradicional que permita unha mellor e máis clara ordenación da materia contida nela. Para facilitar a comprensión e aprendizaxe das propostas do Convenio, supostamente foi (tal como se le no propio texto) redactado de acordo coas normas que defende.
Principais cambios
miniatura|Audiencia pública interactiva para debater o Acordo Ortográfico de 1990 O Acordo Ortográfico prevé cambios na forma de escribir das persoas que falan portugués. No Brasil os cambios serán maiores na acentuación, e noutros países terán máis efecto nas chamadas «consoantes silenciosas».
Cambios no Brasil
No Brasil aproximadamente o 0,8 % das palabras sufriron cambios. Estas alteracións afectan, nomeadamente, a eliminación dos acentos nas terminacións -éia e -ôo, como en assembléia e enjôo, que agora se escriben assembleia e enjoo.
Outro cambio foi a eliminación da diérese: as palabras formadas por qu e gü nas que se pronuncia o ⟨u⟩, como em freqüência e lingüiça, pasan a frequência e linguiça, respectivamente, aínda que a pronuncia segue sendo a mesma. Así, o uso da diérese está restrinxido a palabras adaptadas de linguas estranxeiras, como o mülleriano.
Cambios noutros países lusófonos
dereita|miniatura| Cartel indicador en Portugal, mantendo o grupo -cç- Segundo os promotores do Acordo, nos países lusófonos distintos do Brasil, os cambios afectaron a preto do 1,6 % do vocabulario total, ao non cuantificar a frecuencia de palabras cuxa grafía se modifica, bastante frecuente. As alteracións máis significativas consisten na eliminación sistemática das consoantes [c] e [p] en palabras nas que estas letras invariabelmente non se articulan nas variantes cultas da lingua, como óptimo e correcto, que agora se escriben ótimo e correto. O guión tamén se elimina nas formas verbais hão-de e há-de.
Mesmo se mencionou a eliminación do ⟨h⟩ en determinadas palabras como humidade e húmido, que se escribirían coma no Brasil: umidade e úmido. Non obstante, o texto do Acordo é silencioso nestes casos. O texto sinala que se suprime o ⟨h⟩ inicial «quando, apesar da etimologia, a sua supressão está inteiramente consagrada pelo uso» (Base II, art. 2, inciso a). Como os usos difiren dun país a outro, de feito hai dobre ortografía no caso destas palabras.
Cambios en todos os países lusófonos
Cámbianse as regras do guión e suprimen algúns acentos agudos, como nos paroxítonos (palabras serias) que teñen ói na sílaba tónica. Por exemplo: jóia, heróico e andróide convértense en joia, heroico e androide, igual que comboio ou dezaoito.
Exemplos de guionización:
Para contemplar as diferenzas fonéticas existentes, son numerosos os casos de excepcións previstos no Convenio, admitíndose así a dobre grafía en moitas palabras (exemplos: António/Antônio, facto/fato, secção/seção, aspeto/aspecto, amnistia/anistia). Tamén hai diferenzas ortográficas (beringela/berinjela, húmido/úmido, connosco/conosco, o uso de aspas angulares) que o Acordo ignoraba por completo. A palabra connosco cambiouse a conosco no acordo de 1986, pero no texto de 1990 este cambio abandonouse sen explicación. A Academia Brasileira de Letras estuda un novo acordo para unificar a ortografía de por que, que se comezaría a escribir sempre porque, como xa ocorre en Portugal.
Favorábel
Fernando Cristóvão, profesor da Facultade de Letras da Universidade de Lisboa e membro da Academia de Ciências de Lisboa, cuestionou os partidarios de Portugal e o Brasil non se adheriren ao acordo:
Vital Moreira, político e profesor da Universidade de Coímbra, lembra que «não existe nenhuma razão lógica para que uma mesma língua mantenha tantas divergências ortográficas entre duas normas nacionais, quando elas não correspondem a uma divergência real na sua expressão oral». Unha idea corroborada polo xurista portugués Pedro Lomba —«havendo uma língua única, devemos perguntar se será sensato insistir numa divisão desnecessária e complicativa das regras ortográficas dos dois países»— e por Mauro de Salles Villar, coautor do Dicionário Houaiss da Língua Portuguesa: «A variedade do português do Brasil e de Portugal é muito aproximada. Não temos razão em ter duas formas oficiais de grafar a língua».
A profesora portuguesa e eurodeputada do Partido Socialista Edite Estrela asegurou que miniatura| Os presidentes [[Aníbal Cavaco Silva|Cavaco Silva e Luiz Inácio Lula da Silva no Real Gabinete Portugués de Lectura, en Río de Xaneiro en 2008.]] Celso Cunha, lingüista brasileiro, xa en 1964, no seu libro Uma Política do Idioma, afirmou:
Juca Ferreira, entón ministro de Cultura brasileiro, cría na posible adopción do portugués como lingua oficial das Nacións Unidas (ONU), cando dixo: «As Nações Unidas vinham resistindo porque [a língua portuguesa] não tinha uma ortografia comum, então esse acordo ortográfico […] unifica e possibilita essa demanda ser atendida pela comunidade internacional». Para Evanildo Bechara, membro da Academia Brasileira das Letras, «aqueles que estão começando a escrever vão ser beneficiados porque o acordo simplifica muito. O acordo torna a ortografia portuguesa mais simples nos seus grandes problemas como, por exemplo, no emprego do hífen».
O escritor e profesor membro da Academia Brasileira de Filologia Deonísio da Silva aprobou o acordo porque, ao seu ver:
Lauro Moreira, embaixador brasileiro na CPLP, afirmou:
Carlos Reis, filólogo e catedrático portugués, advirte de que é
O escritor angoleño José Eduardo Agualusa di: «Para um país como Angola é muito importante aplicar o acordo, porque este vai fazer aumentar a circulação do livro e facilitar a aprendizagem e a alfabetização, que é, neste momento, a coisa mais premente para Angola e Moçambique.»
O historiador portugués Rui Tavares afirma que
A xornalista e escritora portuguesa Clara Ferreira Alves opina que a «uniformização da grafia só pode beneficiar a língua e promover o seu prestígio e divulgação, facilitando as relações da nossa língua comum com as línguas mais usadas e faladas.»
Teotónio R. de Souza, profesor e membro da Academia Portuguesa da História, advirte:
Alexandra Prado Coelho, xornalista, dixo nun artigo no xornal portugués Público que o «grande argumento […] é que Portugal já não pode recuar num acordo que já assinou». Máis aínda: «É tarde para sair do comboio. Esta é, para Francisco José Viegas, escritor e diretor da Casa Fernando Pessoa, uma das grandes razões para se avançar para o acordo».
Ademais da ampliación e reforzo da cooperación educativa en lingua portuguesa, a implantación do Acordo Ortográfico é unha condición esencial, argumentan os seus defensores, para a definición dunha política lingüística de bases comúns na CPLP e, polo tanto, para a adecuada funcionamento do Instituto Internacional da Língua Portuguesa, entidade creada en 1989 e con sede en Cabo Verde. Co Acordo Ortográfico en vigor, ábrese o camiño para un entendemento entre Portugal e o Brasil sobre a certificación común do dominio da lingua portuguesa para estranxeiros, xa que o Brasil emite hoxe o certificado CELPE-Bras, mentres que en Portugal se expide un único diploma válido, o emitido polo Instituto Camões.
Tamén se tivo en conta o custo económico e financeiro de producir diferentes edicións de dicionarios, libros didácticos e literarios para o Brasil e Portugal. A expansión do mercado de bens culturais escritos en portugués favorecería as manifestacións culturais en todos os países lusófonos ao permitir maiores economías de escala. Por iso, a forza política que impulsa o acordo son os intereses empresariais brasileiros, que prevén unha maior penetración en novos mercados. Pola mesma razón, a resistencia ao acordo en Portugal débese aos intereses empresariais locais, que temen a competencia das editoriais brasileiras. Segundo o vicepresidente da Academia de Lisboa, António Brás Teixeira, os editores portugueses están a presionar «o governo português no sentido de adiar, indefinidamente, a data de início de sua aplicação efetiva».
Contraria
O lingüista portugués António Emiliano defende que
Pasquale Cipro Neto considera que a proposta, na súa actual encarnación, é insuficiente para acadar os seus propósitos, xa que moitas palabras seguirán presentando posíbeis variantes ortográficas. Afirmou que é unha reforma a medias, que non unifica a escrita de feito e que «vamos enterrar dinheiro em uma mudança que não trará efeitos positivos». Ademais, advertiu de que «em Portugal, alguns editores e livreiros foram também particularmente céticos quanto ao Acordo Ortográfico, salientando os elevados custos para a adaptação de dicionários e outros livros às novas regras.» Mentres que o escritor João Ubaldo Ribeiro afirma que «é uma reforma tímida, que não faz grandes inovações».
O profesor Cláudio Moreno móstrase escéptico ante a posibilidade de que a lingua portuguesa se unifique até o punto de ser considerada unha lingua para as relacións internacionais, cando di que «essa ideia messiânica, utópica de que a unificação vai transformar o português em uma língua de relações internacionais é uma tolice».
Miguel Sousa Tavares conseguiu vender 50 000 exemplares do seu libro no Brasil, mantendo a ortografía orixinal do portugués europeo, a pesar dos «agoiros de desastres e da teimosia» do autor. Subliña o orgullo de facer moito máis pola lingua no Brasil que todos aqueles promotores do Acordo dispostos «a vendê-la como coisa velha e descartável» e, así mesmo, que o Acordo ameaza políticos e membros das academias cuxo obxectivo é «pôr-nos [os portugueses] a escrever como os brasileiros, assim lhes facilitando a sua penetração e influência nos países de expressão portuguesa». Isto é, de acordo con Vasco Graça Moura, un «"diktat" neocolonial, no que o máis forte (o Brasil) determina a súa vontade ao máis débil (Portugal)», para deixar a seguinte pregunta: «Alguén imaxina que os Estados Unidos dicten a Inglaterra as regras ortográficas da lingua inglesa? Ou Canadá ditando as do francés a Francia?…»
Segundo Vasco Graça Moura, o recoñecemento oficial da grafía dobre e múltiple debilita seriamente a unidade da lingua portuguesa escrita e «vai mesmo contra o conceito de ortografia». Tamén segundo o escritor e político portugués, as opcionalidades permiten
Moura afirma que a idea do Acordo partiu do presidente brasileiro José Sarney, quen nese momento enviou un emisario aos países PALOP para este fin, e subliña que «para o Brasil, mais realista e mais pragmático, tudo era, desde o início, uma pura questão de mercado.» Na Asemblea da República, o eurodeputado afirmou que, a pesar das intencións do Acordo Ortográfico, «o tratado serve interesses geopolíticos e empresariais brasileiros, em detrimento de interesses inalienáveis dos demais falantes de português no mundo», especialmente de Portugal, e representa «uma lesão inaceitável de um capital simbólico acumulado e de projeção planetária».
A Associação Portuguesa de Linguística, nun ditame de 2005 solicitado polo Instituto Camões e elaborado por Inês Duarte, profesora titular de Lingüística da Facultade de Letras da Universidade de Lisboa, recóllese que
João Andrade Peres, tamén catedrático de Lingüística da Facultade de Letras da Universidade de Lisboa, nun ditame de 2008 sobre as optativas, escribiu:
A exministra de Cultura de Portugal, profesora titular da Facultade de Letras da Universidade do Porto e deputada do Partido Socialista Isabel Pires de Lima, sinalou como unha das principais debilidades do Acordo Ortográfico
O catedrático de Lingüística da Universidade Nova de Lisboa António Emiliano, facendo fincapé na liña argumental de Pires de Lima, afirmou que
O mesmo subscribiu Luísa Mesquita, despois de que o Acordo Ortográfico fora analizado pola Asemblea da República.
Angola
Tras participar na redacción do Acordo Ortográfico, asinado polo secretario de Estado de Cultura de Angola, José Mateus de Adelino Peixoto, e nas reunións da CPLP onde se aprobaron os dous protocolos de modificación, o Goberno angolano aínda non ratificou ningún destes documentos. Durante moitos anos, a ratificación do Acordo foi un asunto que non espertou grandes paixóns no país, con pouca ou nula énfase nos medios de comunicación.
En febreiro de 2008, coa discusión sobre o Acordo en pleno apoxeo en Portugal, o escritor José Eduardo Agualusa, nun artigo publicado no semanario A Capital, de Luanda, afirmaba que Angola «tem mais a ganhar com a existência de uma ortografia única do que Portugal ou o Brasil», porque o país non produce libros, pero precisa «desesperadamente deles». E defendeu que, de non aplicarse o Acordo Ortográfico pola «resistencia» de Portugal, Angola «debe optar pola ortografía brasileira», porque o Brasil publica máis libros que Portugal, ademais de seren máis baratos. En xullo o Ministério da Educação promoveu un encontro de especialistas angolanos de varios sectores (lingüistas, sociolingüistas, metodólogos do ensino da lingua portuguesa, sociólogos, editores, xuristas, expertos en informática e economistas) no Museu Nacional de História Natural, en Luanda, para analizar as diversas cuestións técnicas vinculadas á ratificación do Acordo Ortográfico e elaborar unha previsión do seu impacto financeiro. Os resultados da reunión, denominada «Oficina de trabalho sobre o Acordo Ortográfico», foron remitidos ao Ministério da Educação, que, á súa vez, llos entregou ao Conselho de Ministros, para a súa análise e aprobación. Se a proposta de lei é aprobada polo Conselho de Ministros, correspóndelle á Assembleia Nacional de Angola ratificar o acordo.
A coordinadora da Comisión Nacional do Instituto Internacional da Língua Portuguesa, Paula Henrique, afirmou que o Acordo Ortográfico entraría en vigor pouco despois da súa ratificación: «Assim que for ratificado pretendemos pôr em prática a lei. Não queremos que haja um espaço grande entre a ratificação e a sua implementação». Entrementres, o exministro portugués de Asuntos Exteriores, Luís Amado, o 26 de xullo de 2008, afirmou: «Hoje mesmo Angola anunciou que vai avançar com o processo de ratificação assim que o novo Parlamento tomar posse». As eleccións lexislativas tiveron lugar os días 5 e 6 de setembro de 2008 e o novo Parlamento angolano tomou posesión o 30 do mesmo mes. En marzo de 2010, o deputado Luís Reis Cuanga, que integraba a delegación da II Asemblea da CPLP, informou de que Angola solicitou unha moratoria de tres anos para ratificar o Acordo Ortográfico.
No Consello Extraordinario de Ministros da CPLP, celebrado en Lisboa o 6 de febreiro de 2012, Angola presentou un ditame técnico e os resultados da consulta interna e externa. A inexistencia dun Vocabulario Ortográfico Común —elaborado a partir dos vocabularios ortográficos de cada Estado membro da CPLP—, a falta de cooperación efectiva entre a lingua portuguesa e a lingüística bantú, a dificultade para formar profesores e estudantes, a carga que o cambio supón para os manuais escolares e a urxencia de emendar determinados lapsos detectados no texto do Acordo constitúen, segundo o ditame presentado, auténticos obstáculos para a plena implantación do Acordo Ortográfico en Angola. En agosto de 2013, en declaracións á Rádio Nacional de Angola, a lingüista Amélia Mingas, decana da Facultade de Letras da Universidade Agostinho Neto e exdirectora executiva do Instituto Internacional de Língua Portuguesa, afirmou que «o governo angolano é o único que não ratificou [o Acordo Ortográfico] e eu estou plenamente de acordo com isso, porque a variação que a língua portuguesa sofreu no nosso país não está ali considerada». No entanto, en xullo de 2013, o ministro de Educación Pinda Simão aclarou que «Angola não está contra o acordo ortográfico, é só uma questão de adequação com as suas pretensões». Asemade, Angola anunciaba que financiaría os traballos sobre o Vocabulário Ortográfico Comum da Língua Portuguesa, tratándose «da primeira vez que um PALOP contribui para um instrumento central» do Acordo Ortográfico.
O 30 de xullo de 2019, en declaracións a TV Zimbo, a coordinadora técnica da Comissão Multissetorial para a Retificação do Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa, Paula Henriques, referiu que Angola poderá adoptar o Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa en 2024, estando en elaboración un vocabulario ortográfico nacional e de terminoloxía da administración pública.
O Brasil
No Brasil, o Acordo Ortográfico de 1990 estivo en vigor, con carácter transitorio, dende o 1 de xaneiro de 2009 ata o 31 de decembro de 2015. A partir do 1 de xaneiro de 2016, o acordo entrou en vigor con carácter definitivo e vinculante. O Congreso Nacional promulgou o Acordo Ortográfico o 18 de abril de 1995, xa despois da data en que, segundo o propio Acordo, debería entrar en vigor, é dicir, o 1 de xaneiro de 1994. Dez anos despois, en outubro de 2004, o Segundo Protocolo de Modificación sería ratificado, tres meses despois da súa aprobación polos xefes de Estado e de Goberno no V cumio da CPLP celebrado en Santo Tomé. A ratificación do Segundo Protocolo tamén por Cabo Verde (2005) e Santo Tomé e Príncipe (2006) abriu o camiño para a efectividade do Acordo Ortográfico no Brasil. Non obstante, nunha reunión da Comissão para Definição da Política de Ensino-Aprendizagem, Pesquisa e Promoção da Língua Portuguesa (Colip) o 14 de setembro de 2007, decidiuse recomendarlle ao Goberno brasileiro que esperase a Portugal e non aplicase o Acordo en 2008, porque unha unificación ortográfica sen Portugal xa nacería desunida.
O presidente Lula ditou o decreto para a promulgación do Acordo Ortográfico o 29 de setembro de 2008, día do centenario da morte do escritor Machado de Assis, nunha cerimonia celebrada na Academia Brasileira de Letras. Segundo o decreto, as novas regras entrarían en vigor no Brasil o 1 de xaneiro de 2009. Secasí, ata o 31 de decembro de 2012 as regras do antigo Formulário Ortográfico de 1943 continuaron a ser válidas. O Ministério da Educação, o Ministério da Cultura e o Ministério das Relações Exteriores, coa colaboración da Academia Brasileira de Letras e entidades afíns dos países sinatarios do Acordo, quedaran en elaborar un vocabulario ortográfico común da lingua portuguesa. Porén, o 18 de marzo de 2009, o presidente da Academia Brasileira de Letras, Cícero Sandroni, entregoulles a tres ministros do Goberno brasileiro a nova edición revisada e actualizada do Vocabulario Ortográfico da Lingua Portuguesa, coa ortografía de 381 128 entradas obedecendo ás normas do Acordo Ortográfico e solucionando varias dúbidas e omisións presentes no texto do Acordo. Este traballo foi coordinado por Evanildo Bechara, responsábel do sector de lexicografía e lexicoloxía da entidade, pero non contou coa colaboración de institucións portuguesas nin doutros países lusófonos.
A principios de agosto de 2008 (por tanto antes da publicación do novo VOLP, o que xerou algunhas incoherencias) chegou ás librarías a nova edición do Mini Houaiss, con 30 000 palabras e locucións, o primeiro dicionario brasileiro actualizado segundo as novas normas ortográficas. A edición actualizada do Dicionário Houaiss da Língua Portuguesa chegou ao mercado durante 2009.
Como era de esperar, o Acordo Ortográfico entrou en vigor oficialmente o 1 de xaneiro de 2009, sendo inmediatamente adoptado polos principais xornais brasileiros, como Folha de S. Paulo e O Estado de S. Paulo. Segundo os responsables, os xornalistas adheriron facilmente ás novas normas e a reacción dos lectores foi positiva.
Aínda que no ano 2008, mediante o Decreto núm. 6.583, se estableceu un período transitorio para a execución do convenio ata o 31 de decembro de 2012, nun decreto asinado pola nova presidenta Dilma Rousseff o 27 de decembro de 2012, o mesmo foi prorrogado por outro tres anos, até o 31 de decembro de 2015.
En setembro de 2019, a Comissão de Educação da Câmara dos Deputados celebrou unha audiencia pública para analizar a posibilidade e conveniencia de revogar o Acordo Ortográfico.
Cabo Verde
miniatura| [[José Maria Neves, primeiro ministro de Cabo Verde]] Cabo Verde participou nos traballos de elaboración do Acordo Ortográfico de 1990 —cunha delegación constituída polo lingüista Manuel Veiga e polo escritor Gabriel Moacyr Rodrigues— e ratificou o documento. En 1998 foi o anfitrión do II Cume da CPLP, realizada en Praia, onde foi asinado o primeiro Protocolo Modificativo ao Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa, que retirou do texto orixinal a data para a súa entrada en vigor (1994). Cabo Verde ratificou este documento, ben como o Segundo Protocolo Modificativo (en abril de 2005), sendo o segundo Estado (após o Brasil) en concluír toda a tramitación para a entrada en vigor do Acordo Ortográfico.
Segundo o primeiro ministro José Maria Neves, Cabo Verde é partidario dunha aproximación ortográfica entre as variantes existentes en Portugal e no Brasil e ve a lingua portuguesa como un instrumento «importante para o desenvolvimento de Cabo Verde». Isto a pesar de que os caboverdianos se comunican a diario en crioulo, deixando o portugués para as relacións oficiais ou protocolarias. Pola súa banda, o escritor Germano Almeida advertiu: «Na ausência de um acordo ortográfico, no fim, corremos o risco de ter oito línguas».
Cabo Verde agardaba dende o ano 2005 a conclusión dos trámites legais nos demais países lusófonos para a concertación de actuacións para a posta en práctica do Acordo Ortográfico. Aínda que Manuel Veiga, o actual ministro de Cultura caboverdiano, amosou o seu interese en camiñar na liña de Portugal «dada a cumplicidade e a cooperação nesta matéria», a ministra de Presidencia e Asuntos Parlamentarios, Janira Hopffer Almada, anunciou que Cabo Verde adoptaría o acordo ortográfico a partir do segundo semestre de 2009, posibelmente en xullo ou agosto, prevendo unha transición de seis a dez anos.
A pesar do anuncio, o 26 de marzo de 2009, de que Portugal e Cabo Verde deberían comezar a implementar o Acordo Ortográfico —a modo indicativo— o 5 de maio, Día da Cultura da CPLP, o Acordo só chegou a ser aprobado oficialmente en Cabo Verde o 1 de outubro de 2009, coa ratificación do Protocolo Modificativo polo Consello de Ministros. O Goberno de Cabo Verde prevé un período de transición que pode variar entre seis e dez anos, para a plena aplicación do Acordo. En xuño de 2015, o Goberno caboverdiano confirmou que o período de transición remataría en outubro de 2015 e que, a partir desa data, se adoptaría un Plan de Implementación Complementario por un período máximo dun ano. Cómpre referir que os novos manuais escolares e didácticos dos cinco primeiros anos de escolaridade xa empregan a nova grafía.
Galiza
Unha delegación de observadores galegos, formada por António Gil Hernández e José Luís Fontenla, asistiu aos traballos de elaboración do Acordo Ortográfico de 1990. Galiza, ao non ser membro da Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, non participou nas reunións en que se debateron, aprobaron e asinaron os protocolos modificativos.
Existe unha Comisión Galega para o Acordo Ortográfico da Lingua Portuguesa, de carácter reintegracionista, que levou a cabo unha activa campaña a favor do Acordo Ortográfico, nomeadamente mediante o envío de cartas ao Goberno e ao Parlamento galegos instando a que adopten as normas en Galiza. O 7 de abril de 2008, os galegos Ângelo Cristóvão (Associação de Amizade Galiza-Portugal) e Alexandre Banhos (Associaçom Galega da Língua) participaron na audiencia pública organizada pola Comissão Parlamentar de Ética, Sociedade e Cultura da Assembleia da República, en Lisboa, con intervencións favorábeis ao Acordo Ortográfico.
Aínda que desde o punto de vista científico algúns consideran que o galego é unha variedade dialectal do portugués, a posición oficial da Real Academia Galega e do Goberno galego é que son linguas próximas pero diferentes. A non ser que se produza un cambio nesta política —como parece ser a vontade de certos partidos como o BNG, que mentres pasou de utilizar a normativa «de mínimos» á oficial—, a adopción do Acordo Ortográfico en Galiza non parece posíbel.
Entretanto, en 2008 fundouse a Academia Galega da Língua Portuguesa (AGLP), que defende a converxencia da fala galega coa portuguesa e a implantación do Acordo Ortográfico. Entre outras actividades, a AGLP, que forma parte dos membros consultivos da CPLP, xa elaborou un vocabulario do léxico galego para incorporalo ao Vocabulário Ortográfico Comum. O Vocabulário Ortográfico da Língua Portuguesa da Porto Editora, lanzado en outubro de 2009, incorpora ese léxico.
En xaneiro de 2011, o xornal reintegracionista Novas da Galiza comezou a aplicar o Acordo Ortográfico. A Associaçom Galega da Língua (AGAL) adaptou a súa proposta gráfica para representar as linguas galegas para incluír tamén o acordo ortográfico a través do seu libro Ortografia Galega Moderna, confluente co português no mundo.
Guinea Bissau
miniatura| [[João Bernardo Vieira|Nino Vieira, ex presidente de Guinea-Bissau]] A Guinea-Bissau participou na elaboración do Acordo Ortográfico de 1990 —cunha delegación formada por João Wilson Barbosa e o poeta e xornalista António Soares Lopes Júnior, máis coñecido co pseudónimo Toni Tchekae, e asinado por Alexandre Brito Ribeiro Furtado, secretario de Estado de Cultura—, ben como nas reunións da CPLP onde se aprobaron os dous protocolos de modificación.
En 2006, na clausura do VI cumio da CPLP, celebrado en Bissau, o entón presidente da República João Bernardo «Nino» Vieira, declarou que a entrada en vigor do Acordo Ortográfico sobre a lingua portuguesa era urxente para permitir a proxección da lusofonía. En novembro de 2007, o secretario de Estado de Educación, Joaquim Baldé, reafirmou o interese de Guinea-Bissau por ratificar o Acordo Ortográfico, despois de analizar algunhas cuestións concretas, e apuntou a 2008 como o ano no que se podería concluír todo o proceso, o que non chegou a verificarse.
O 14 de novembro de 2009, o Acordo Ortográfico foi aprobado nunha sesión extraordinaria do Conselho de Ministros, presidido polo novo presidente do país, Malam Bacai Sanhá. O primeiro ministro guineano Carlos Gomes Júnior dixo que o documento sería «submetido ao Parlamento para efeitos de ratificação». Isto ocorreu poucos días despois, o 23 de novembro, cando os deputados da Asemblea Nacional Popular de Guinea-Bissau ratificaron por unanimidade o Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa. O deputado do PAIGC (Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde), Augusto Olivais, considerou que a aprobación do acordo é «bo para o mundo lusófono».
Macau
En 1990 Macau era un territorio baixo administración portuguesa, polo que non participou directamente na redacción do Acordo Ortográfico. A pesar da súa integración na China, desde o 20 de decembro de 1999, Macau mantén o portugués como lingua cooficial, a par do chinés.
A pesar de non ser membro da CPLP, o tema do Acordo Ortográfico foi seguido de preto na Rexión Administrativa Especial de Macau. Os principais xornais locais de fala portuguesa, como Tai Chung Pou, Hoje Macau e Jornal Tribuna de Macau dedicáronlle grande atención. O Consulado Xeral de Portugal en Macau organizou un «Grande Debate sobre o (Des)Acordo Ortográfico», en maio de 2008.
Alan Baxter, lingüista e director do Departamento de Portugués da Universidade de Macau, é claro: «Sou totalmente a favor do acordo […]. Beneficia quem está a aprender a língua». Pola contra, o xurista Ruy Rey contrapuxo «Falamos todos português e entendemo-nos. É desnecessário um acordo internacional», aliñando moitas das súas posturas coas de Vasco Graça Moura, en Portugal.
Maria Helena Rodrigues, presidenta do Instituto Português do Oriente, lamenta a non-implicación de Macau no tema e dise contra «este» Acordo Ortográfico. Porén, declara que o seguirá se for aprobado oficialmente.
En abril de 2011, Li Changsen, presidente da Comissão para o Ensino e Investigação da Língua Portuguesa do Instituto Politécnico de Macau, afirmou que, a pesar de que o proceso de transición é lento, Macau «tem de seguir esta nova norma e implementá-la até 31 de decembro de 2012».
Mozambique
Timor-Leste non participou nos traballos do Acordo Ortográfico de 1990 porque, naquel momento, o territorio estaba ocupado por Indonesia, que recuperou a súa independencia só en 2002. En xullo de 2004 estivo presente no V Cumio da CPLP, celebrado en Santo Tomé, onde se asinou o Segundo Protocolo Modificativo que, ademais de decidir que a ratificación por tres países sería suficiente para a entrada en vigor do Acordo Ortográfico, tamén admitiu Timor-Leste no Acordo.
esquerda|miniatura| [[Armando Guebuza, entón presidente de Mozambique]] En novembro de 2007, o viceministro de Educación e Cultura de Mozambique, o historiador Luís Covane, informou de que o país ratificaría o Acordo Ortográfico «para não ficar atrás» en relación con outros Estados da CPLP, sen indicar, porén, data algunha. polo acto que vincularía Mozambique á nova grafía da lingua portuguesa.
Porén, ao mesmo tempo, nunha entrevista coa revista brasileira Isto É, o escritor mozambicano Mia Couto afirmou:
E en febreiro de 2008 acrecentou: «[…] o acordo ortográfico tem tanta exceção, omissão e casos especiais que não traz qualquer mudança efetiva».
En abril de 2008, o entón presidente da República Armando Guebuza afirmou: «Moçambique está a analisar o acordo ortográfico e, como é óbvio, um dia vai assiná-lo». En novembro o Goberno mozambicano reafirmou o seu desexo de ratificalo. o convenio, tan pronto como concluíse a avaliación técnica que, entre tanto, decidiu realizar.
En xullo de 2011, ao comezo dunha serie de seminarios de promoción e consulta pública sobre o Acordo Ortográfico, o coordinador da Comisión Nacional do Instituto Internacional da Lingua Portuguesa, Lourenço do Rosário, estableceu xullo de 2012 como a data límite probábel para Mozambique aclarar a súa posición respecto da adopción do Acordo Ortográfico, momento no que o país asumiría a presidencia da CPLP. Porén, en setembro de 2011, Lourenço do Rosário afirmou que "ainda há muito caminho pela frente e provavelmente não irá ser tão já que os moçambicanos irão implementar o novo acordo". Finalmente, o 7 de xuño de 2012, o Conselho de Ministros de Mocambique ratificou o Acordo Ortográfico. Un cargo de goberno que tivo en conta a presidencia da CPLP que asumiu o país en xullo do mesmo ano.
En decembro de 2010, o Instituto Internacional da Lingua Portuguesa decidiu que o Vocabulario Ortográfico Común (VOC) debería integrar "não apenas o vocabulário que é comum a todas as variedades nacionais da língua portuguesa, como ainda os vocabulários específicos de cada uma dessas variedades – os vocabulários nacionais". Por iso, Mozambique decidiu proceder á creación do Vocabulario Ortográfico Nacional de Mozambique (VON-MZ), tarefa encomendada a un equipo de investigación coordinado por Inês Machungo, Maria João Diniz e Marta Sitoe, da Universidade Eduardo Mondlane. VON-MZ xa debería formar parte da primeira plataforma do Vocabulario Ortográfico Común da Lingua Portuguesa que se presentará en outubro de 2013 en Lisboa, durante a II Conferência da Língua Portuguesa no Sistema Mundial.
Ratificación e adopción estatal
Aínda que Portugal foi o primeiro país en ratificar o Acordo Ortográfico, xa en 1991 o Goberno da República Portuguesa atrasou varios anos a ratificación do Segundo Protocolo de Modificación de 2004, a pesar das supostas presións de Brasil. O 6 de marzo de 2008, coincidindo coa visita do presidente da República, Aníbal Cavaco Silva, ao Río de Xaneiro para as conmemoracións do 200 aniversario da transferencia da Corte para o Brasil, o Conselho de Ministros aprobou, en Lisboa, unha proposta de resolución sobre o Segundo Protocolo de Modificación que di:
A proposta de resolución do Goberno foi discutida polo Parlamento o 16 de maio, aprobando para a súa ratificación o Segundo Protocolo de Modificación de 2004, con catro votos en contra e algunhas abstencións. O documento sería promulgado polo presidente da República o 21 de xullo de 2008.
O entón conselleiro de Cultura, José Pinto Ribeiro, chegou a declarar que quere que o Acordo Ortográfico se aplique"a nível oficial e em todos os meios de comunicação social, o mais tardar em 1 de Janeiro de 2010". Non obstante, o Ministério de Educação asegurou que o Acordo só entraría en vigor nos centros escolares despois do curso 2010-2011, ante a necesidade de elaborar novos manuais. Pola súa banda, a Associação de Professores de Português, a través do seu presidente Paulo Feytor Pinto, pediu que se estableza "dua forma clara, concreta e definitiva" a data de entrada en vigor do Acordo Ortográfico en Portugal, propoñendo que as novas normas que se introducirá nos centros educativos en setembro de 2010, xunto co novo programa das materias. En canto á preparación do profesorado, engadiu:"contrariamente ao muito que se diz por aí, as alterações que vão ser introduzidas são muito poucas e julgo que basta uma meia hora para os professores aprenderem as novas regras".
Con data do 17 de setembro de 2010 publicouse no Diário da República o anuncio no 255/2010 do Ministerio de Asuntos Exteriores no que se facía público que "o depósito do respectivo instrumento de ratificação foi efectuado em 13 de Maio 2009, tendo o referido Acordo [Ortográfico] entrado em vigor para Portugal nesta data.". O Ministerio de Educación acabou establecendo o curso escolar 2011-2012 como data definitiva para a entrada en vigor do Acordo Ortográfico nos centros, aceptando de inmediato como correcto o uso da nova grafía nas probas comparativas e nas probas nacionais.
Enquisas e sondaxes
Nunha consulta sobre a aplicación do Acordo realizada en 2005 polo Instituto Camões, na que se cuestionaron 27 órganos universitarios e editoriais, 25 foron negativas e só dúas positivas. (Unha destas opinións foi de Malaca Casteleiro, lingüista pagada por adiantar o Acordo en Portugal e polo tanto unha opinión bastante contestada polos seus compañeiros da Academia). A crítica centrouse principalmente na artificialidade da aproximación da escritura portuguesa á de Brasil e na cuestión das optatividades, chegando a algunhas institucións, como a Asociación Portuguesa de Lingüística e o Departamento de Lingüística da Facultade de Letras da Universidade de Lisboa, para propoñer a suspensión inmediata do Acordo.
En xeral, as enquisas realizadas en Portugal apuntan a unha opinión negativa sobre o Acordo, como son os casos:
Peticións, iniciativas cidadás e audiencias parlamentarias
miniatura| [[Asemblea da República, en Lisboa.]] O 7 de abril de 2008, a Comisión Parlamentaria de Ética, Sociedade e Cultura da Asemblea da República celebrou unha audiencia pública das distintas partes interesadas no proceso. Por unha banda, os elevados custos que suporía a adopción do Acordo, o desfiguramento da escritura e da pronuncia no lado portugués (non se considera esta última, só a pronuncia brasileira), o uso xeopolítico e económico por parte do Brasil, a falta de consideración para os demais países da CPLP, as diferenzas léxicas e sintácticas xa existentes nos distintos países, invocando mesmo a inconstitucionalidade do tratado. Por outra banda, destacouse a importancia do Acordo para a unidade da lingua portuguesa, a súa visibilidade e afirmación no mundo, a rapidez coa que a nova grafía entrará (supostamente) nos hábitos do portugués e, no tocante á suposta inconstitucionalidade, lembrouse que xuristas como Vital Moreira xa se pronunciaran a favor da constitucionalidade do Acordo Ortográfico.
Marcelo Rebelo de Sousa, presidente de Portugal, xurista e catedrático de Dereito, nunca se mostrou a favor do Acordo Ortográfico, aproveitando unha visita a Mozambique para lembrar que, se este non aplica o Convenio, é unha boa oportunidade. para que Portugal o suspenda. "Nós estamos à espera que Moçambique decida sim ou não ao Acordo Ortográfico. Se decidir que não, mais Angola, é uma oportunidade para repensar essa matéria." "Mas o cidadão Marcelo Rebelo de Sousa escrevia tal como escrevem os moçambicanos, que não é de acordo com o Acordo Ortográfico" engadiu, aludindo ao facto de que, se alguén traballa para o Estado, está obrigado a adherirse ao Acordo, mesmo que o rexeite.
Paralelamente, en internet comezaron a circular diversas peticións, tanto a favor como en contra do Acordo Ortográfico, a máis mediática delas foi o "Manifesto em Defesa da Língua Portuguesa Contra o Acordo Ortográfico " —que, ademais do Acordo, tamén condenaba a suposta degradación dos programas portugueses nos niveis básico e secundario, defendendo a reposición do ensino da literatura —, foi subscrito orixinalmente por destacados persoeiros do panorama político, cultural e científico portugués, tendo recibido amplo apoio de figuras de distintos estratos da sociedade portuguesa.
Vasco Graça Moura, reaccionando publicamente á postura da Comisión, afirmou que "passado pouco mais de um ano da criação da petição, 109 mil pessoas assinaram o manifesto. Algum Governo responsável poderá ignorar um fenómeno mobilizador com esta expressão?". A petición foi finalmente apreciada polo pleno da Asemblea da República do 20 de maio de 2009, ao ficar arquivada con 113.206 sinaturas válidas. Nesa sesión, o grupo parlamentario do Partido Socialista reiterou a postura do Goberno sobre a rápida aplicación do Acordo e comunicoulle ao Parlamento que a tarefa de elaborar un Vocabulário (VOLP) fora entregada ao ILTC de Lisboa.
O 1 de marzo de 2010 púxose en marcha a través das redes sociais Facebook e Twitter unha Iniciativa Lexislativa Cidadá co obxectivo de suspender e revogar tamén o tratado en Portugal. O fiscal afirmou que "reunirá as 35 mil assinaturas necessárias" para que o texto, que sería redactado por xuristas, entrase na Asemblea da República, invocando que "este acordo só vale para um lado, que é o Brasil" e que "não tem absolutamente nenhuma vantagem para Portugal". Cuestiona a situación de profesionais da lingua como os tradutores que, segundo el, "muitos vão ficar sem trabalho porque o custo de vida é mais alto na Europa que no Brasil e um tradutor em Portugal tem que cobrar mais", que non fai sentido dicir "que os brasileiros são a maioria — ou será que a língua é decidida por votação?". Esta iniciativa contou co apoio do avogado e político Garcia Pereira e da actriz Lídia Franco.