cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monforte de Lemos
A orixe: do Paleolítico aos romanos
A historia de Monforte de Lemos remóntase ao paleolítico, e os seus primeiros habitantes coñecidos foron os Oestrimnios; na chamada época castrexa ou cultura dos castros, propia das tribos célticas, a tribo que poboaba Monforte, era coñecida como tribo dos Lemavos, e as primeiras referencias escritas a ela, datan dos historiadores Romanos Plinio e Estrabón, no século I a.C. A palabra lemos, que dá nome tamén á comarca, coñecida como Terra de Lemos, sería unha palabra céltica que significa "terra húmida ou fértil" e parece entroncar directamente coa raíz da palabra galega lama; crese que durante a prehistoria, Monforte, agora val, foi unha gran lagoa, e probas diso atópanse na dura arxila vermella que emerxe ao escavar uns metros no chan da cidade. Así mesmo o seu río, o Cabe (Chalibes), era xa coñecido polas súas propiedades ferruxinosas e moi prezado á hora de temperar as espadas dos guerreiros célticos, que acudían de moitos lugares con ese fin.
Da Idade Media á Ilustración
Pero é a idade media un dos períodos máis relevantes na historia de Monforte; establécese no mosteiro de San Vicente do Pino, actualmente parador, a comunidade beneditina. A data exacta é imposible de precisar porque os documentos que o podían acreditar arderon durante o século XIX nun espectacular incendio, que acabou tamén con valiosos tapices e con gran parte do palacio que flanquea ao mosteiro, do que que só se conserva unha parte.
A torre da homenaxe e a muralla foron derruídas durante a Revolta Irmandiña, que enfrontou ao pobo coa nobreza; os responsables, unha vez sufocada a rebelión foron forzados a reconstruír o derruído. O conde de Lemos abstívose de practicar execucións dos rebeldes, quedando na memoria histórica a famosa frase do conde, pronunciada fronte ó Mariscal Pardo de Cela (quen suxería encher de Vasalos os Carballos): "Eu non me manteño de carballos".
Dous das máis grandes figuras a apuntar na historia da cidade, son o cardeal Rodrigo de Castro e Pedro Fernández de Castro y Andrade, sétimo conde de Lemos. O primeiro é coñecido como gran benfeitor da cidade; débeselle a construción do colexio de Nosa Señora da Antiga, de estilo herreriano un dos grandes tesouros monumentais de Galicia; coñecido como o Escorial galego, a súa praza adquiriu o nome de Campo da Compañía, pola Compañía de Xesús, á que o cardeal encomendou esta fundación. Arquitectos xesuítas trazaron o edificio e mestres xesuítas rexentaron o colexio ata 1767. Na espectacular igrexa da nosa Señora da Antiga gárdase, entre outras pezas, un enorme retablo esculpido polo gran mestre galego Francisco de Moure; nel é curioso comprobar un espazo en branco, presidindo o conxunto, no que debería figurar a insignia da Compañía de Xesús, borrada trala súa expulsión de España. O colexio, que conta cunha importante pinacoteca na que destacan varios Grecos, está rexentado desde entón polos Pais Escolapios.
miniatura|esquerda|200px|Retablo do [[colexio de Nosa Señora da Antiga, por Francisco de Moure]]En canto a Pedro Fernández de Castro y Andrade, VII conde de Lemos, destacar que foi un fervente impulsor da cultura; mecenas de Cervantes, Góngora, Lope de Vega, os irmáns Argensola e Quevedo, foi definido por este último como "honra da nosa idade" e a el está dedicada a segunda parte do Quixote. Ocupou, así mesmo, entre 1603 e 1618, os cargos de Presidente do Consello de Indias, Vicerrei de Nápoles e Presidente do Consello Supremo de Italia; a el e á súa esposa, Catalina de la Cerda y Sandoval, débeselle a fundación de importantes conventos como o de San Xacinto e Santa Clara, este último cun dos museos de arte sacra máis importantes de España.
Tamén se recorda o protagonismo do conde de Lemos en pugnas de poder entre a nobreza galega e a Monarquía, nunha época que se caracterizaba por constantes friccións; nun ton de ameaza apenas disimulado, escribiu ao rei nestes termos: "Nos que somos tanto como Vos, pero que todos xuntos somos máis que Vos".
Ocupación napoleónica
Monforte ocupaba unha situación estratéxica no territorio galego durante a Guerra da Independencia española, o que fixo que fose atacada tres veces polos franceses, quen bombardeaban a poboación desde o próximo monte de Piñeira. Todas as disputas tiveron lugar en 1809: o 18 de xaneiro, o 20 de abril e desde o 4 ao 11 de xuño.
José Fernández Neira describiu que, a finais de marzo, Monforte converteuse nun centro de fabricación e distribución de armas, baixo o mando dunha delegación da Xunta Superior de Galicia. Tamén se recrutaba e equipaba a soldados. Todo iso puido motivar aos franceses a arrasar Monforte (na segunda disputa) e así acabar con estas actividades.
O 18 de xaneiro tivo lugar a primeira das disputas. As tropas francesas dividíronse ao entrar en Galicia: unha parte seguiu polo camiño de Carlos III, mentres outra parte seguiu polo curso do río Sil. Foron seguramente estes últimos os que entraron en Monforte. miniatura|Proezas de Galicia ([[PDF).]] A segunda tivo lugar o 20 de abril de 1809, a máis sanguenta con diferenza. As tropas de Soult e Ney saíron de Lugo e cruzaron o río Sil en persecución das tropas do Marqués da Romana, as cales acababan de desbandar, e Monforte estaba no seu camiño. Os habitantes da vila enfrontáronse con 6.000 soldados do 6º Exército Francés, comandados polo mariscal Soult, nun momento en que non se atopaban na vila nin o Batallón de Lemos nin o xeneral Martinengo, o encargado da defensa. José Fernández Neira chegara había poucos días a Monforte a entregar dúas sacas de correo roubadas aos franceses, e puido relatar as preparacións dos defensores no seu libro Proezas de Galicia.
A terceira foi entre o 4 e 11 de xuño, aínda que non houbo realmente ningunha batalla real. O marqués da Romana acababa de pasar por Monforte cara o 2 de xuño, fuxindo de Soult. Soult saíu na súa persecución con 17.000 homes. Ao pasar por Monforte, atopouno deserto xa que os habitantes retiráronse ás penas de ao redor, e decidiu parar alí para descansar ás súas tropas e limpar os seus flancos, que estaban cheos de guerrilleiros. Os soldados sufriron constantes ataques que minguaron constante e fortemente o número e a moral das forzas francesas, mentres que os monfortinos sufrían poucas baixas.
Idade Contemporánea
miniatura|esquerda|300px|Antiga Locomotora Mikado restaurada, na [[Estación de Monforte de Lemos|estación de Monforte]] En 1883 o rei Afonso XII inaugura a liña férrea entre Madrid e A Coruña. Monforte convértese nun importante nó ferroviario, ao ser a entrada natural a Galicia. Dous anos máis tarde, en 1885, outórgaselle, por Decreto Real, o título de "cidade" a Monforte de Lemos, en agradecemento polos seus traballos e esforzos para a chegada do ferrocarril. Comeza unha época de crecemento social, económico e cultural, no que a sociedade bole, numerosas asociacións políticas sociais e culturais, así como revistas e periódicos, aparecen na vida Monfortina. Estivo situada en Monforte unha das Irmandades da Fala, organización con moita relevancia na vida cultural galega da época.
En 1916, a petición de Correos, o Estado aprobou que o nome oficial de Monforte pasara a ser Monforte de Lemos para así diferenciar a cidade doutras poboacións españolas e do resto do mundo que tamén se chamaran Monforte.
A guerra civil deixou tamén a súa pegada, e o alcalde Monfortino Juan Tizón Herreros fuxiu a Portugal despois de realizar labores de organización da resistencia na vila, mentres que o seu antecesor no cargo, Rosendo Vila, foi asasinado por sectores incontrolados de Falange Española.
Posteriormente, o motor da vida en Monforte, é dicir a súa estación de ferrocarril, foi desmantelado, o seu nó ferroviario e o posto de mando foron trasladados a Ourense, e comezou unha terrible decadencia económica que deu lugar a numerosas pechaduras de establecementos, perda de servizos e empobrecemento.
Actualmente, a cidade parece experimentar un tímido rexurdir, produto de novas ideas, iniciativas e reformas, e das ganas de persoas de diversas ideoloxías de facer recuperar á cidade o status que lle corresponde; ideas destinadas tanto ao turismo, como o caso do seu Parador, como ó intento de mellorar a súa maltreita industria e atraer novos proxectos, como a construción dun Porto Seco ou a instalación na cidade de empresas como Transfesa e Tradisa.
Un dos puntais deste rexurdimento espérase que sexa a autovía A-76, que uniría a Monforte con Ponferrada e Ourense; tida como imprescindible para o desenvolvemento da zona, está sendo obxecto de polémica, xa que un trazado alternativo desatou un enfrontamento con Ourense, que afonda no conflito iniciado co desmantelamento do nó ferroviario e o seu traslado, xunto con posto de mando, á provincia veciña. Iso provocou multitudinarios movementos de opinión e protesta, que tras varias xuntanzas dos axentes sociais, deron paso a un período de espera, ante o que a comarca considera un irrenunciable dereito.
Símbolos
dereita|100px O escudo de armas de Monforte de Lemos foi aprobado tras o preceptivo informe do Consello Heráldico de Galicia, polo Goberno autonómico segundo Decreto 166/2002, do 25 de abril de 2002. O proceso espertou certa controversia ao contemplar inicialmente a retirada da tau de goles, unha figura heráldica asociada, entre outros, á Orde Hospitalaria de San Antón, e utilizada tradicionalmente como emblema da vila, quedando finalmente brasoado, atendendo a esta particularidade xunto á súa condición histórica de fortaleza e a súa relación coa casa de Lemos, da seguinte forma:
Xeografía
O concello sitúase nunha chaira da Galicia centro-oriental, coñecida como o Val de Lemos. A súa altitude é de 363 metros sobre o nivel do mar e está regado pola conca do río Cabe. Limita cos concellos de Bóveda e O Saviñao ó norte, cos concello de Sober e Castro Caldelas ó sur, cos concellos da Pobra do Brollón e Ribas de Sil ó leste, e cos concellos de Pantón e Sober ó oeste.
O río Cabe, afluente do Sil, é o principal curso fluvial do concello. Entra no seu territorio polo nordés procedente do concello da Pobra do Brollón, aos pés do Moncai, na serra de Fornelas. Pouco despois recibe as augas do río Mao na parroquia da Parte. Logo de pasar por Ribas Altas, entra pola zona norte na cidade. No seu tramo urbano recibe as augas do río Seco e pequenos regatos. Sae pola zona suroeste cara Piñeira e Distriz para entrar xa no concello de Pantón. No límite con este recibe as augas do río Cinsa, o segundo río máis importante, que nace na zona norte do concello.
Clima
Aínda que as precipitacións son suaves e regulares ao longo do ano, o máximo prodúcese entre os meses de novembro a marzo, mentres que entre maio e setembro hai un lixeiro déficit hídrico. " mes máis chuvioso é decembro, cunha media de 123 mm, e as xeadas e as néboas son moi frecuentes no inverno no val.
Demografía
500px|miniatura|Panorámica da cidade de Monforte de Lemos. A poboación do concello en 2015 era de 19.061 habitantes, sendo o segundo da provincia por detrás da capital, Lugo. En canto á distribución por sexos, 10.040 son mulleres e o restante 9.021 son homes. No tocante ao lugar de nacemento, tan só 1.021 habitantes (5,08%) son estranxeiros, 509 proceden do resto da Unión Europea, habendo 21 non comunitarios, 392 de América, 63 de África, 12 de Asia e un de Oceanía. Ademais, cunha extensión de 199,5 km², Monforte ofrece unha das densidades máis altas do conxunto provincial. Desde 2008 Monforte volve gañar habitantes logo dun retroceso que comezou no 2001 e que só dera un respiro cun leve aumento no 2005 (con 24 máis). Porén, o concello parece aínda lonxe de recuperar a cota dos 20.000 habitantes, perdida nos anos noventa.
O conxunto demográfico municipal sufriu un forte aumento desde o 1910 ata 1940, como resultado do crecemento da cidade de Monforte, unha vez convertida nun dinámico centro comercial e económico do sur da provincia de Lugo. Este crecemento enmascarou a perda de poboación na área rural, produto da emigración transoceánica, moi significativa ata a década de 1930. Entre 1930 e 1940 o proceso migratorio detívose pola crise económica mundial e da inestabilidade política do momento. Desde 1940 ata 1970 a poboación descendeu, lentamente, nos anos inmediatamente posteriores á guerra e, dun modo brusco, entre 1950 e 1960. A falta de lugares cara a onde emigrar e o desenvolvemento dalgunhas industrias na capital do municipio explican que, entre 1970 e 1981, os efectivos demográficos aumentasen nun 37%. Pola contra, nos núcleos rurais o envellecemento da poboación e a decadencia do sector primario levaron diminucións xeneralizadas que aínda se manteñen.
Toponimia
Da época romana provén a palabra Monforte, do latín mont(e)[m] forte[m] "monte fortificado", que é a orixe doutros topónimos similares noutras linguas, principalmente en Europa occidental, como Monfort, Monteforte, Monfort ou Montfoort. No caso de Monforte, o topónimo aparece xa documentado na época romana.
En 1916 o estado aprobou denominar oficialmente o municipios como Monforte de Lemos a petición de Correos, para así diferencialo doutras poboacións españolas e do resto do mundo. Lemos significaría, segundo Manuel Murguía, Padín ou Bullete, "chan húmido". Murguía asociaría a súa etimoloxía ás de Lym, Leman, etc. Un dos primeiros pobos que se asentou no territorio do actual concello de Monforte de Lemos foron os lemavos, citados por Plinio, Estrabón, Tolomeo, entre outros, e tamén chamados lemavi, lemavus, lemorvios, lemabus e lemaborus. Na súa obra España Sagrada, Enrique Flórez apunta a que foron os celtas os que introduciron este nome. Tamén Cuevillas apunta a esta orixe celta do termo Lemos.
Patrimonio arquitectónico
miniatura|Vista do [[mosteiro de San Vicente do Pino.]]
Situado no alto do monte da cidade, a súa orixe non se coñece con certeza debido á perda dos escritos gardados do mosteiro primitivo nun gran lume que devastou o mosteiro no século XI, mais podería remontarse ao século IX, aínda que as construcións actuais datan ds séculos XVI, XVII e XVIII. Tanto a fachada como o claustro da praza do edificio son neoclásicos. A igrexa do mosteiro é gótico de transición, aínda que a portada é renacentista. Destacan as súas bóvedas, o coro con órgano de estilo barroco e un baixorrelevo de orixe románica. Na actualidade, parte do antigo edificio do mosteiro alberga o Parador de Turismo da cidade.
A torre da homenaxe foi construída entre os séculos XIII e XV. Durante a Guerra Irmandiña (1467-1469), tanto a torre como a muralla medieval sufriron danos importantes, e unha vez finalizados os enfrontamentos foron reconstruídas. A torre, que era o lugar onde se celebraban as cerimonias da homenaxe (rito de unión do señor e o vasalo), conserva a súa altura de 30 metros, con muros de 3 metros de grosor e 13 metros de lado.
Construído no século XVI, foi a residencia señorial dos condes de Lemos, unha das familias nobres máis importantes de España. No século XVII sufriu un devastador incendio e tivo que ser reconstruído. Actualmente, alberga parte das dependencias do Parador de Turismo, xunto co mosteiro de San Vicente. miniatura|Fachada principal do [[colexio de Nosa Señora da Antiga, no Campo da Compañía.]]
É un edificio de estilo herreriano, construído entre os séculos XVI e XVII, coñecido popularmente como "o Escorial de Galicia", pola súa similitude co seu homónimo madrileño. Conta con dúas ás simétricas e unha igrexa no centro, da que cabe destacar a súa cúpula rematada en lanterna. A súa construción foi iniciada en 1593, baixo as ordes do cardeal Rodrigo de Castro, que dá nome á unha das rúas da cidade. Actualmente, alberga o colexio dos Pais Escolapios e unha pinacoteca con obras de importantes artistas como El Greco. Atópase no Campo da Compañía.
Segundo a tradición, esta ponte da cidade é de orixe romana, aínda que a actual foi edificada a finais do século XVI polo mestre Pedro Rodríguez Remberde. Está formada por seis arcos semicirculares, dous deles cubertos en reformas posteriores. Nos arcos centrais pódense ler diversas marcas do canteiro. A ponte recibe o nome de Vella en contraposición á outra ponte importante da cidade construída no século pasado e coñecida como Ponte Nova. Desde ela, pode accederse aos paseos fluviais das ribeiras do Cabe.
Monforte pertence, xunto con outras 25 cidades españolas e portuguesas, á Rede Española de Xuderías, por estar ligada a súa historia á cultura sefardí. Aínda que os xudeus vivías mesturados coa poboación, habitaban na zona entre as rúas Zapaterías, Falagueira, Pescaderías e a actual Praza de España. No mesmo barrio atopamos o convento da Régoa, o antigo cárcere e parte das murallas medievais.
Situado nun outeiro na parroquia de Tor, é de estilo barroco e data do século XVIII, aínda que conserva algún vestixio anterior. Segundo os documentos, a súa orixe dátase do século IX. Relacionouse con varias liñaxes, como as dos Garza, Quiroga, Losada, Sarmiento ou Taboada. É un dos poucos pazos de Galicia que conserva todo o seu mobiliario e obxectos. Ademais, alberga unha completa biblioteca.
Rúas e prazas
No centro histórico atopamos as rúas máis comerciais. A máis importante da cidade é a rúa do cardeal Rodrigo de Castro que é peonil no seu tramo céntrico e está chea de tendas. Esta pasa pola Praza de España, onde atopamos a Rúa do Comercio, estreita e tamén peonil, onde atopamos a maioría dos comercios. Outra rúa a destacar pola súa concorrencia é a Avenida de Galicia, coas sedes dos grandes bancos e caixas, vértebra da cidade. Praza da Estación e Praza dos Chaos.
Tamén atopamos dúas grandes prazas que reciben o nome de campos, o Campo da Compañía, onde se atopa o colexio de Nosa Señora da Antiga, e o Campo de San Antón, cun cruceiro na honra a un antigo convento e onde atopamos tamén a sede do concello.
Cabe destacar tamén o Paseo do Malecón, que bordea todo o río Cabe polas dúas beiras, e a Rúa Duquesa de Alba, onde atopamos a zona de discotecas.
Museos
A súa colección convérteo no museo máis destacado da cidade e nun dos máis importantes de España en arte sacra. Os VII condes de Lemos e vicerreis de Nápoles, que fundaron o convento no século XVII, doaron parte da súa colección particular.
Esta pinacoteca de pequenas dimensións destaca polo valor das obras que garda. As dúas obras de maior importancias son de El Greco: Frei León meditando sobre a morte, e a Aparición da Virxe co Neno a San Lourenzo. Tamén conta con cinco táboas de Andrea del Sarto, un retrato de Francisco Pacheco e dous óleos da escola compostelá.
Nela atopamos as vaixelas, figuras e xoias de porcelana dura producidas por Sargadelos nas súas factorías no norte de Galicia.
Inaugurado en 2016.
Festas patronais
Celébranse do 11 ó 16 de agosto na honra á patroa da cidade, a Virxe de Montserrat. Destacan nas festas os fogos de artificio desde o castelo, os fogos de artificio do río (actualmente non se realizan por motivos de seguridade), os concertos no Campo da Compañía, o domingo gaiteiro, a procesión e o desfile de carrozas (suspendido dende o 2000).
Renovación do Voto
Celébrase o martes de Pascua e consiste na renovación do voto por parte do Alcalde e dos monfortinos en xeral á patroa, a Virxe de Montserrat. Destacan a misa de renovación do voto, a procesión, e a bendición dos campos.
Patronais pequenas
Celébranse na honra a San Antón o 13 de xuño. Destaca a procesión dos pans. Hai pasarrúas, procesións, fogos de artificio desde a Ponte Vella.
San Brais
Tradición celebrada o 3 de febreiro. Nela os monfortinos bendicen roscas e cintas contra o mal da gorxa que se pasan polo pescozo do santo. A misa máis multitudinaria celébrase na igrexa parroquial conventual de San Vicente do Pino. Celébranse tamén misas por todas as igrexas da vila para celebrar esta festividade.
Romaría do San Mateo
Celébrase na parroquia da Parte, o 21 de setembro. É a romaría de máis sona da Terra de Lemos, e a ela achéganse moitas persoas de diversa procedencia.
Estradas
Entre as estradas destaca a N-120, que une o concello con Ourense cara ao suroeste e con Valdeorras e Ponferrada cara ao leste. Está previsto que nun futuro constrúase a autovía A-76 seguindo o mesmo percorrido. Cara ao norte, a principal vía é o corredor CG-2.2 que une a capital municipal con Sarria e Lugo, alternativa á antiga LU-546 que pasa polo centro das localidades. Cara ao oeste, o corredor CG-2.1 e posteriormente a estrada PO-533 unen Monforte con Chantada e Lalín.
Outras estradas secundarias son a N-120a que chega a Ferreira de Pantón, a LU-617 que une Monforte con Escairón, a LU-903 a Castro Caldelas, e a LU-933 que chega á Pobra do Brollón.
Ferrocarril
250px|miniatura|dereita|Vista aérea da [[estación de Monforte de Lemos.]] Monforte tamén é un importante nó ferroviario, o principal do noroeste da península Ibérica ata finais do século XX. Na estación de Monforte de Lemos, situada ao nordés do centro urbano, conflúen as liñas León-A Coruña e Monforte-Redondela.
Ten conexións directas de longa distancia a cidades como Barcelona, Bilbao, Burgos, Donostia, Gasteiz, León, Lleida, Logroño, Madrid, Pamplona, Tarragona, Valladolid ou Zaragoza, operadas por Renfe Operadora con trens Alvia, Intercity e Trenhotel. Tamén dispón de servizos de media distancia ás principais cidades e vilas galegas, como A Coruña, Lugo, Ourense ou Vigo.
Autobús urbano
Existe unha liña de autobús urbano que une Ribas Altas co cemiterio municipal pasando polos principais lugares de Monforte, como a estación de tren, a estación de autobuses, o concello, o ambulatorio, o hospital ou o centro urbano. Circula entre as 8 da mañá e as 8 da tarde. Desde febreiro de 2020 é gratuíto, xeolocalizable e accesible para pasaxeiros en cadeira de rodas.
Mikel Lejarza
Mikel Lejarza foi un membro do Servizo Central de Documentación, os servizos secretos españois, que se infiltrou en ETA en 1974, o servizo secreto coñecíao co sobrenome de El Lobo e en ETA como Gorka. Lejarza converteuse no xefe de infraestrutura da organización armada, como resultado da súa actuación en 1975 a policía realizou unha importante acción contra ETA, con máis de 150 detencións, ETA encheu as rúas do País Vasco con carteis coa súa fotografía e aínda hoxe é un dos seus obxectivos. Estivera como representante de ETA en Galicia na época na que Moncho Reboiras morreu nun enfrontamento coa policía.
Monforte de Lemos
Deporte
O principal club da cidade é o Club Lemos. Adicado á práctica do fútbol, o Club Lemos fundado en 1923 e xogou 51 tempadas en Terceira División, sendo en 2017 o 12º equipo que máis tempadas competiu na categoría. Os principais logros do club foron os campionatos do Campionato de Galicia e a Copa Galicia, conquistados nas tempadas 1935-36 e 1963-64. Na tempada 2016-17 o equipo competiu na Preferente Autonómica de Galicia.
Mikel Lejarza
No ano 2004 realizouse un filme sobre el, El Lobo.
Monforte de Lemos
Deporte
A nivel individual, en atletismo destacan a atleta Saleta Fernández, campioa de España de salto de altura, e o paralímpico Jairo Salgueiro, campión de España sub-20. En piragüismo destaca Manuel Freire, campión de España en descenso de augas bravas. En taekwondo destaca Álex Losada, campión de España en varias ocasións.
Lugares de Monforte de Lemos
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Monforte de Lemos vexa: Lugares de Monforte de Lemos.
Parroquias
O concello de Monforte de Lemos conta cun total de 27 parroquias, das cales 26 son rurais. A parroquia de Monforte de Lemos é a única parroquia urbana e concentra a maior parte da poboación do municipio, divídese á súa vez en catro parroquias:
O seguinte cadro mostra todas as parroquias do concello:
Bidueiro branco
O bidueiro branco ou bidueiro péndulo (Betula pendula) (sin. B. verrucosa, Ehrh.) é unha árbore caducifolia do xénero Betula. É orixinaria de Eurasia. miniatura|240px|Vista da árbore miniatura|240px|Detalle das follas miniatura|240px|Inflorescencia
Descrición
Ten un característico toro xeralmente delgado (aínda que ocasionalmente pode chegar até os 2 metros de diámetro), coa casca dun branco puro característico, que na base do toro escurece e amosa fendas coa idade. Os exemplares novos teñen a casca acastañada, coma a da cerdeira. O sistema radical é superficial e estendido. A copa é máis ou menos ovada, follosa, mais de pouca sombra, coas pólas case ergueitas. As franzas e os rebentos son glabros, con glándulas resinosas. Os gomos son agudos. A follas miden uns 6 cm, dos cales 1/3 é o pecíolo. Este é cilíndrico, o que o fai distinguilo do xénero Populus. Os nervios son rectilíneos, e chegan a acadar a marxe foliar (diferenza co chopo negro (Populus nigra)). Florea a finais do inverno, estando os amentos masculinos (candeas) xa formados polo outono. Estes son sentados e lampinos e miden uns 3–6 cm e aparecen en grupos de 2 ou 3. As flores masculinas aparecen 3 flores por cada bráctea, cada unha con dous estames de filamento bífido. As flores femininas aparecen en amentos solitarios de 1.5-3.5 cm que chegan a soportar 3 flores acalamídeas con estilos filiformes. O froito é unha sámara bialada, con ás máis largas que a propia noz; despréndense en grupos de 3 xunto a bráctea. Integran un acio cilíndrico bastante compacto que se va desintegrando co tempo. É unha especie de doada xerminación e diseminación.
Distribución
É a especie máis estendida en Europa, aínda que na parte meridional se atopa soamente nas zonas máis altas. Tamén se estende polo suroeste de Asia, de onde é orixinario. Encontrándose ademais moi presente nas montañas do norte de Turquía e do Cáucaso, así como no Canadá. En Galiza aparece nas montañas, sendo máis común no país o bidueiro pubescente
Hábitat e cultivo
Prefire solos acedos, húmidos e fértiles, atopándose a miúdo preto dos cursos de auga e en zonas despexadas. Medra bravo en rexións temperadas de Asia, encontrándose preferentemente en locais montañosos de até 2.700 m. Na Península Ibérica medra nos Pireneos, Sitema Central e Sistema Ibérico (Serranía de Cuenca), Montes de Toledo, Serra Bética e Penibética. Tamén se encontra espallado polo Rif africano. Non adoita superar moito máis dos 120 anos, medrando axiña ao principio. Agroma de esgallo semilígneo e de semente con facilidade.
Non atura as podas severas por mor ás grandes perdas de zume, sendo propenso a enfermar polas feridas.
Etimoloxía
Segundo a teoría máis aceptada, o seu nome galego (bidueiro) procedería do latín betūlla que á súa vez procedería da verba betu que era coma os celtas designaban o bidueiro. Porén, antes da aparición do papel, a casca do bidueiro usábase para escribir sobre ela, polo que hai quen pensa que o seu nome deriva do sánscrito bhurga, 'árbore en cuxa casca se escribe'. Outros opinan que procede de batuere, 'bater', polo uso que daban os pastores as varas que construían coas súas pólas.
Dada a flexibilidade e dureza das poliñas do bidueiro, foron utilizadas como instrumento de flaxelación; noutrora os profesores utilizábanas para impór dura disciplina nas aulas.
Propiedades
Mediante a destilación da súa casca obtense unha brea que se emprega para a elaboración de pomadas para as doenzas da pel. Coas súas follas elabóranse infusións con propiedades diuréticas.
Principios activos
Contén flavonoides (2-3%): hiperósido (0,8%), avicularina (0,5%), galactosil-3-miricetol, glicoronil-3-quercetol, quercitrósido. Aceite esencial (1%): monotropitósido (90%) que hidroliza en salicilato de metilo; triterpenos: ácido betulínico, betulinol. Sales potásicas (4%). Taninos, especialmente na casca (10%). Ácido ascórbico (5%). Outras fontes: follas ricas en aceite esencial (0,04%) o cal ten até un 25% de betulenol. Tanino (9%), saponinas (3%), ácido nicotínico (5%) e certas agliconas como a miricetina (chamada tamén miricitrina). O principal aromático é o ácido betulábico. Compoñente de interese na betulina (alcanfor de bidueiro), heterósido que se atopa especialmente nas follas novas. En menor cantidade hai glicósidos flavónicos: quercetol-3-galactósido (hiperósido) e miricetin-3-digalactósido (2%). A casca ten maior cantidade de taninos (10 ao 20%) e betulina (10 ao 14%). O aceite esencial contén cantidades importantes de salicilato de metilo e triacontano. Na casca atopouse un alcol triterpénico (betulinol). O alcatrán de bidueiro contén metilsalicilatos, hidrocarburos alifáticos e aromáticos e fenois (6%) coma o cresol, o xileno e mais o guaiacol.
Indicacións
Os flavonoides e os sales potásicos conférenlle unha acción como diurético, favorecendo a eliminación de auga, cloruros, urea e ácido úrico. O aceite esencial é analxésico, antiinflamatorio, antiséptico, antipirético e cicatrizante. Os taninos contidos na casca son responsábeis da acción adstrinxente (antidiarreico, hemostático local); o zume ten un efecto diurético e analxésico. Indicado para estados nos que se riquira un aumento da diurese: afeccións xenitourinarias (cistite, ureterite, uretrite, pielonefrite, oliguria, urolitíase), hiperazotemia, hiperuricemia, gota, hipertensión arterial, edemas, sobrepeso acompañado de retención de líquidos. Gripe, arrefriados, síndrome febril, cefaleas. Inflamacións osteoarticulares: artrite, artrose, bursite, tendinite, fibrosite, fibromialxias. En uso tópico: cicatrización de feridas, celulite, eccemas, psoríase, alopecia, vulvovaxinite, cervicite.
Contraindicado con hipersensibilidade aos salicilatos. O uso de diuréticos en presenza de hipertensión ou de cardiopatías, só debe facerse por prescrición e baixo control médico, dada a posibilidade de descompensación tensional ou a potenciación do efecto dos cardiotónicos, pola posíbel eliminación urinaria de potasio. Polo seu contido en salicilatos, aínda que están presentes en escasa proporción na planta, aconséllase ter unha especial precaución á hora de prescribir extractos concentrados a pacientes con trombocitopenia, hemorraxias activas ou que estean seguindo tratamentos con hemostáticos ou anticoagulantes. Cómpre ter en conta o contido alcólico do extracto fluído, tintura e xarope durante a gravidez, a lactación, en pacientes con gastrite, úlceras gastroduodenais, síndrome do intestino irritábel, colite ulcerosa, hepatopatías, epilepsia, párkinson ou outras enfermidades neurolóxicas.
Úsanse as follas, eventualmente a casca, gomos e zume. Infusión de follas: 40 g/l, infundir 10 minutos. Tres cuncas ao día. Cando conveña alcalinizar os ouriños, pódese engadir 1 g de bicarbonato sódico, cando a infusión estea a 40 °C. Decocción de casca ou gomos (febrífugo): 5 g/cunca, ferver 5 minutos, tres cuncas ao día, entre comidas. Zume fresco: 1 a 3 culleradas sopeiras (15 ml) ao día, diluído en infusión, auga ou zume de froitas. O alcatrán de bidueiro, que se obtén por quecemento da casca, é un líquido mesto e bituminoso de cor marrón anegrada e de cheiro intenso e balsámico.
Outros usos
Da casca destílase un aceite (alcatrán de bidueiro) que se usa para curtir o coiro, que disque protexe do ataque de insectos. A maderia é branca, lene, doada de traballar.
Taxonomía
Betula pendula foi descrita por Albrecht Wilhelm Roth e publicado en Tentamen Florae Germanicae 1: 405. 1788. Betula: nome xenérico que deron os gregos ao bidueiro.
A Rilleira, Cabarcos, Barreiros
A Rilleira é un lugar da parroquia de Cabarcos no concello lugués de Barreiros na comarca da Mariña Oriental. Segundo o IGE, en 2011 tiña 76 habitantes (36 homes e 40 mulleres).
Díese
miniatura|dereita|200px|A nota dó díese na [[Clave (notación musical)|clave de sol.]]
A díese, en notación musical, é unha alteración que provoca que unha nota suba a súa altura en medio ton. Pódese anular mediante un becuadro.
A.C. Doukas
O A.C. Doukas (en grego: Αθλητικός Σύλλογος Εκπαιδευτηρίων Δούκα / Α.Σ.Ε.Δ.), é un equipo profesional de baloncesto grego da cidade de Atenas, que compite na A2 Ethniki, segunda máxima categoría helena. Disputa os seus partidos como local no Dais Gymnasium, con capacidade para 1.200 espectadores.
Semitón
Na música occidental, o semitón é a distancia máis pequena entre dúas notas. Un semitón pode ser diatónico, se se produce entre dúas notas da escala diatónica (si-dó), ou cromático, se corresponde a unha nota intermedia entre dúas da escala diatónica (re-re díese).
Isaac II Anxo
Isaac II Anxo (c. 1155 - Constantinopla, 1204), emperador bizantino entre 1185 e 1195 e novamente entre 1203 e 1204.
Semitón
O semitón na música temperada corresponde á metade dun ton. Noutros sistemas de afinación varía, sendo nalgúns o semitón diatónico menor que no cromático e noutros maior. Aínda que a maioría da música interpretada utiliza a escala temperada, algúns instrumentos (como o violín e o clarinete) utilizan outros sistemas.
Isaac II Anxo
Neto de Teodora Comnena Porfiroxéneta, filla máis nova do Emperador Aleixo I Comneno, e polo tanto membro do clan imperial, proclamouse emperador logo de derrocar a Andrónico I Comneno. Enfrontouse coa nobreza. Foi vencido polos búlgaros. Derrocouno Aleixo III Anxo, o seu irmán. Foi restablecido pola Cuarta Cruzada en 1203 e gobernou co seu fillo Aleixo IV Anxo ata que Aleixo Ducas Murzuflos os asasinou, proclamándose emperador co nome de Aleixo V.
Semitón
Un semitón correspóndese coa duodécima parte do intervalo que separa as frecuencias dunha nota e a súa oitava (na música temperada occidental). Tendo en conta que cada oitava dobra a frecuencia da nota, un semitón corresponderase a unha menor diferenza de frecuencia a medida que aumente a altura das notas consideradas.
A Balsa, Muras
Santa María da Balsa é unha parroquia do concello de Muras, na provincia de Lugo. Segundo o IGE, no ano 2019 tiña 86 habitantes (41 homes e 45 mulleres), o que supón un descenso con respecto ao ano 1991, cando tiña 150 (cunha densidade naquel ano de 12 hab./km²). Ten 23 lugares.
Xeografía
Limita coas parroquias do Viveiró (concello de Muras), Vilapedre, San Simón da Costa (concello de Vilalba), Montouto (concello de Abadín) e O Cadramón (concello do Valadouro).
Pertence á serra do Xistral, e toda a parroquia está protexida pola Rede Natura como turbeira. Na parte balsega da serra, no lugar de Camposas de Abaixo, nace o río Eume. Este río transcorre, despois de pasar por Montouto, polo límite entre A Balsa e San Simón da Costa e Vilapedre.
Patrimonio
miniatura|Porta lateral da igrexa de Santa María da Balsa na que se pode ler "ES YGLESIA DE REFUGIO". A igrexa parroquial foi construída no século XII e rematada no XIII. Está fabricada con cachotería de granito e cuberta con lousa, é de planta rectangular e consta de pórtico, nave rectangular, capela maior e sancristía na cabeceira. Tanto fachada coma pórtico e capela maior datan do século XVII. A fronte ten a porta principal, con arco alintelado. A espadana elévase sobre a sancristía: é de dous corpos e tres vans e data do século XVIII. Ten unha porta lateral no muro dereito con arco oxival do século XIII visible dende o interior do edificio, pois leva lintel exterior con inscrición Es iglesia de refugio. No interior: arco triunfal de medio punto, retablo maior renacentista e retablos laterais barrocos, con tallas.
Santiso, Santiso
Santa María de Santiso é unha parroquia que se localiza no sur do concello de Santiso. Segundo o padrón municipal de 2014 tiña 64 habitantes (30 homes e 34 mulleres) distribuídos en 5 entidades de poboación, o que supón un aumento en relación ao ano 2004 cando tiña 85 habitantes e 1999 cando tiña 82 habitantes.
Aleixo IV Anxo
Aleixo IV Anxo (en grego: Αλέξιος Δ' Άγγελος), nado cara 1182 e finado o 8 de febreiro de 1204, foi o emperador bizantino desde xullo de 1203 a xaneiro de 1204), era fillo do emperador Isaac II Anxo e sobriño de Aleixo III Anxo.
Traxectoria
En 1195, cando Aleixo III destronou a Isaac II, o xove Aleixo foi enviado a prisión. En 1201, dous mercadores pisanos conseguiron rescatalo, sacalo de Constantinopla e levalo a Alemaña, onde se refuxiou na corte do seu cuñado Filipe de Suabia, casado coa súa irmá Irene. Estando na devandita corte, coñeceu a Bonifacio de Montferrato, primo de Filipe, que fora escollido para liderar a Cuarta Cruzada, pero que abandonara o asedio de Zara para visitar a Filipe. Bonifacio e Aleixo falaron de desviar a Cruzada cara a Constantinopla, de forma que Aleixo e o seu pai puidesen recuperar o trono. A cambio, Aleixo proporcionaría soldados bizantinos para que loitasen na Cruzada, ademais de diñeiro para pagar a débeda dos cruzados cos venecianos. Así mesmo, prometía devolver a Igrexa ortodoxa grega á obediencia do Papa. Os venecianos mostráronse partidarios do plan cando se lles comunicou, e, en 1202, a frota chegou a Constantinopla. Aleixo fixo unha demostración de forza fóra das murallas, pero os cidadáns non mostraron interese algún nel, pois aínda que Aleixo III fose un usurpador desde o punto de vista dos occidentais, resultaba un emperador aceptábel a ollos dos bizantinos.
En 1203, os cruzados asaltaron a cidade e Aleixo III fuxiu precipitadamente. Á mañá seguinte ao ataque, os cruzados sorprendéronse ao ver que os cidadáns de Constantinopla liberaran a Isaac e volvérano coroar como o seu emperador, a pesar do feito de estar cegado para que non puidese volver selo. Os cruzados non podían aceptar a situación, e obrigaron a Isaac a proclamar a Aleixo IV como coemperador. Malia as grandes promesas de Aleixo, Isaac, o máis experimentado e práctico dos dous, sabía que a tesourería imperial xamais sería suficiente para pagar a débeda dos cruzados. Aleixo parecía non ser consciente de ata que punto se desvalorizaran as finanzas imperiais no último medio século. Aínda así, conseguiu reunir a metade da suma prometida, tomando diñeiros da igrexa e confiscando propiedades dos seus inimigos. A continuación intentou derrotar ao seu tío Aleixo III, que se fixo co dominio de Tracia. O saqueo dalgunhas cidades tracias axudou en certa medida, pero mentres tanto, a hostilidade entre os cruzados instalados na capital e os habitantes da cidade crecía constantemente.
Na noite do 27 ao 28 de xaneiro de 1204, Aleixo IV foi destronado polo dirixente do partido antioccidental, Aleixo Murzufluo. Isaac II morreu pouco despois, de morte natural ou quizais envelenado, e Aleixo IV foi estrangulado o 8 de febreiro. Murzufluo foi proclamado emperador co nome de Aleixo V.
Polonia Nova
miniatura|dereita|150px|Autorretrato de [[Stanisław Wyspiański]] Polonia Nova (en polaco: Młoda Polska) é un período modernista da arte, da literatura e da música polaca que cubriu dende 1890 ata 1918. Foi o resultado da forte oposición ás ideas do positivismo e promoveu as características da decadencia, do neo-romanticismo, do simbolismo, do impresionismo e do Art Nouveau.
Historia
O termo foi coñecido despois dun dos manifestos de Artur Górski. O manifesto foi publicado no diario Życie ("A Vida"), con sede a Cracovia, no ano 1898 e foi inmediatamente aceptado en todas as partes da Polonia dividida, como analoxía a outros termos parecidos como Alemaña Nova, Bélxica Nova, Escandinavia Nova, e así sucesivamente.
Literatura
A literatura polaca do período foi baseada sobre dúas concepcións principais:
Música
Na música, o termo Polonia Nova é aplicado a un grupo informal de compositores que inclúe Karol Szymanowski, Grzegorz Fitelberg, Ludomir Różycki e probablemente tamén Mieczysław Karłowicz. Este grupo actuou baixo a forte influencia do neo-romanticismo da música, e particularmente de compositores estranxeiros como Richard Strauss e Richard Wagner. Os compositores tiveron fortes ligazóns co Grupo dos Cinco, un grupo de compositores rusos que incluíu a Modest Musorgskii, Aleksandr Borodin e Nikolai Rimskii-Korsakov.
Arte
No período da Polonia Nova non hai grandes correntes artísticos na arte polaca. Os pintores e os escultores quixeron continuar coa tradición romántica, introducindo novos modos de expresión xa populares no estranxeiro. A corrente máis influínte foi a Art Nouveau, mesmo se os artistas polacos comezaron a ir en busca tamén de novas formas de estilo nacional. Sexan a escultura que a pintura do período foi gravemente influídos por todas as formas do simbolismo.
A Rilleira
Co topónimo A Rilleira podemos facer referencia a:
Vilarello, Donís, Cervantes
Vilarello é un lugar da parroquia de Donís no concello lugués de Cervantes na comarca dos Ancares. Segundo o IGE, en 2013 tiña 10 habitantes (6 homes e 4 mulleres).
Hasselblad
Victor Hasselblad AB é un fabricante de cámaras de formato medio e equipamento fotográfico con sede en Gotemburgo, Suecia.
A compañía é coñecida polas súas cámaras de formato medio que produce dende a Segunda Guerra Mundial, sendo especialmente famosa polo uso das súas cámaras durante as viaxes espaciais do proxecto Apollo, entre 1969 e 1972. Case tódalas fotografías tomadas durante esas misión foron realizadas con cámaras Hasselblad modificadas.
En xaneiro de 2003 foi adquirido polo Grupo Shriro, e posteriormente, en agosto de 2004, Hasselblad fusionouse co fabricante de sensores ópticos Imacon, pasando a chamarse Hasselblad Imacon.
Sergio Sauca
Sergio Sauca Carrera, nado en Madrid o 22 de xaneiro de 1963, é un xornalista español.
Traaxectoria
Especializado en información deportiva, licenciouse en Ciencias da Información, rama Xornalismo, pola Universidade Complutense de Madrid. A súa primeira experiencia laboral foi en Radio España en 1983, cando aínda non finalizara os seus estudos universitarios.
Desde 1993 estivo vinculado á Liga de Campións de fútbol, desenvolvendo labores de presentador, editor ou comentarista de partidos. Entre outros eventos deportivos, realizou a cobertura dos Xogos Olímpicos de Barcelona 1992, Atlanta 1996, Atenas 2004 e Pequín 2008, e dos Campionatos do Mundo de Fútbol de Estados Unidos 1994, Francia 1998, Alemaña 2006 e Suráfrica 2010; as Eurocopas de Inglaterra 1996 e Bélxica-Holanda 2000 e de varias Copas Davis de tenis.
Desde 1997 presentou a franxa de deportes do Telediario, na edición de fin de semana ata setembro de 2009 e na segunda edición diaria desde esa data ata o verán de 2012. Tras uns meses en retransmisións deportivas (Champions League), en xaneiro de 2013 o seu rostro regresou ao informativo diario, neste caso, á edición das 15 horas, presentada por Ana Blanco.
En canto ás súas colaboracións en prensa escrita, a lista de publicacións inclúe El Semanal, El Mundo e Ronda Iberia.
Formou parte activa dos equipos de traballo que conseguiron dous premios Ondas, en 1992 con motivo da cobertura dos Xogos Olímpicos e en 2011, aos Servizos Informativos de TVE.
Nazón de Breogán
175px|miniatura|Eduardo Pondal A expresión Nazón de Breogán (Nación de Breogán segundo a normativa vixente ) procede do final da cuarta estrofa do poema Os Pinos de Eduardo Pondal, que constitúe a letra do himno galego, musicado por Pascual Veiga.
Dentro da mitoloxía celtista de Pondal, inspirada no Libro das invasións de Irlanda, Breogán (tamén Brigo, Bregon ou Breachdan en irlandés antigo ), sería un rei mitolóxico galaico, ou de tempos prehistóricos. No poema, Fogar de Breogán, Nazón de Breogán, Rexión de Breogán e Eidos de Breogán representan a Galiza. A principal fonte documental sobre Breogán é o Lebor Gabála Érenn. Neste compendio é descrito como o fillo de Brate, e o pai de Ite e Bile, entre outros, así como o devanceiro dos gaels.
O verso é a personificación nacional de Galiza, sendo mencionado no himno Os Pinos a través de referencias metafóricas como "Fogar" e "Nazón de Breogán". O himno remite a tres nacións sen nomealas cos seus nomes contemporáneos: Galiza, Portugal (a nobre Lusitania ou a boa Lusitánia en versión das Irmandades da Fala) e Irlanda, a onde chegarían as fillas de Breogán, no poema de Pondal, ou o fillo Ith e despois os milesianos (de Mil, neto de Breogán), no Lebor Gabála.
Primeiras décadas do XX
Aínda que escrito e composto como himno galego no século XIX, Os Pinos convivía nas reivindicacións con outros poemas tratados como himnos que tamén facían referencia ao carácter de Galiza en tanto nación, como os de Luís Taibo e Alfredo Brañas, ou o de Ramón Cabanillas.
O himno, oficiosamente, eran as catro primeiras estrofas, rematando en "nazón de Breogán", das dez do poema enteiro; porén en 1918, as Irmandades da Fala incluíron unha quinta estrofa, versión da sexta no poema, referida a Portugal (chamado no poema, Lusitania).
Propiedade
En dereito, a propiedade é o poder directo e inmediato sobre un obxecto ou ben, pola que se atribúe ao seu titular a capacidade de dispoñer deste, sen máis limitacións que as que impoña a lei. É o dereito real que implica o exercicio das facultades xurídicas máis amplas que o ordenamento xurídico concede sobre un ben.
Nazón de Breogán
Primeiras décadas do XX
Na campaña polo primeiro Estauto de Autonomía o himno estivo moi presente.
Propiedade
O obxecto do dereito de propiedade esta constituído por todos os bens susceptibles de apropiación. Para que se cumpra tal condición, en xeral, requírense tres condicións: que o ben sexa útil, xa que se non o fose, carecería de fin a apropiación; que o ben exista en cantidade limitada, e que sexa susceptible de ocupación, porque doutro modo non poderá actuarse.
Nazón de Breogán
No franquismo
Esta expresión, de fondo contido nacionalista, motivou que a "segunda parte" do himno (estrofas terceira e cuarta) estivese prohibida durante o franquismo. O himno foi cantado como reivindicación polos estudantes cando o entoaron após a prohibición de empregar o galego nas Festas Minervais.
Na democracia
A Lei 5/1984, do 29 de maio, de símbolos de Galicia establece "nazón de Breogán" como derradeiro verso do himno oficial, limitando a letra ás catro primeiras estrofas do poema.
Prideaux John Selby
Prideaux John Selby, nado o 23 de xullo de 1788 en Alnwick, Northumberland, Inglaterra, e finado o 27 de marzo de 1867 en Bamburgh, Northumberland, foi un ornitólogo, botánico e ilustrador inglés.
Nazón de Breogán
Na democracia
Durante o bipartito inaugurouse a mostra Nazón de Breogán para conmemorar o 70 aniversario do plebiscito do primeiro Estatuto de Autonomía de Galiza e, segundo o Vicepresidente, para lembrar que somos nación, non rexión, aínda que ambos termos son compatíbeis no poema orixinal, onde tamén chama Rexión de Breogán (verso 40). Foi comisariada por Lourenzo Fernández Prieto e á inauguración acudiron numerosas personalidades do país, como Isaac Díaz Pardo, que tamén inaugurou a mostra itinerante na Sala Sargadelos.
Prideaux John Selby
Traxectoria
Selby estudou na Durham School, e despois no University College da Universidade de Oxford. É coñecido polo seu Illustrations of British Ornithology (1821–1834), o primeiro conxunto de ilustracións sobre a vida das aves británicas.
Ramón Rodríguez Somoza
Ramón Rodríguez-Somoza López, nado en Vilanova de Lourenzá (Lourenzá) en 1899 e finado en Santiago de Compostela o 22 de outubro de 1994, foi un reputado médico neuropsiquiatra galego.