cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Itoshima
Itoshima (糸島市, いとしまし, Itoshima-shi) é un concello xaponés da prefectura de Fukuoka. Está situada ó norte da rexión de Kyūshū e ó extremo oeste da prefectura, na zona da provincia histórica de Chikuzen, na illa de Kyūshū. A súa superficie é de 139,99 km²
Historia
A cidade de Itoshima foi fundada pola fusión de dun concello da cidade de Maebaru e dous concellos da vila do distrito de Itoshima (Shima e Nijō) no ano 2010.
2 Fast 2 Furious
2 Fast 2 Furious (tamén coñecido como The Fast and the Furious 2) é un filme de acción estadounidense de 2003 dirixido por John Singleton, producido por Neal H. Moritz e guión de Michael Brandt e Derek Haas. É a segunda entrega da franquía Fast and The Furious  e unha secuela de The Fast and the Furious (2001). Os intérpretes principais son Paul Walker, Tyrese Gibson, Chris "Ludacris" Bridges, Eva Mendes e Cole Hauser. A película segue o ex-policía Brian O'Conner, quen con  Roman Pearce e a axente de alfándegas, Mónica Fuentes, pretende deter a Carter Verone, un narcotraficante.
2 Fast 2 Furious é a única película da marca na que non aparece Vin Diesel, que rexeitou o proxecto para participar en xXx (2002). A maior parte do filme rodouse en Miami e  a súa estrea foi o 6 de xuño de 2003, recadando máis de 236.000.000 de dólares en todo o mundo cun orzamento de 76.000.000. The Fast and the Furious: Tokyo Drift  (2006) foi a seguinte entrega da franquía.
Argumento
Despois de deixar escapar ao fuxitivo Dominic Toretto (Vin Diesel) na primeira película (The Fast and the Furious), o ex-oficial de policía Brian O'Conner (Paul Walker) mudáse dos Ánxeles a Miami para comezar unha nova vida, dende aquela pasou un ano. En Miami fixo novos amigos, como Tej Parker (Chris 'Ludacris' Bridges), un mecánico, Jimmy (MC Jin) e Suki (Devon Aoki). O'Conner agora faise chamar "La Bala" e compite na rúa en carreiras ilegais con apostas altas para gañar cartos, empregando as habilidades que lle aprendeu Toretto. Unha noite, tras gañar unha carreira, axentes de alfándegas dos Estados Unidos captúrano e ofrécenlle un trato para participar nunha investigación conxunta de alfándegas co FBI, en troco hanlle borrar os antecedentes dende que liscou dos Ánxeles. A operación consiste en carreiras nas ruas, mais ao saber que nin alfándegas nin o FBI teñen un corredor experimentado, O'Brian dille a Bilkins que será el quen o seleccione pola súa conta.
Elenco
miniatura|Eva Mendes (nunha imaxe de 2005) dá vida a Monica Fuentes, unha axente de alfándegas infiltrada na banda de Carter Verone
Produción
Tras o éxito de público de Fast and The Furious fixéronse plans para realizar unha secuela, Michael Brandt e Derek Haas escribiuron o guión xunto con Gary Scott Thompson (o guionista do primeiro filme). Ao primeiro realizáronse dous tratamentos para o filme, nun deles non aparecía o personaxe de Vin Diesel no caso que o actor non quixese actuar na secuela. Singleton salientou Top Gun como unha grande influencia para a película, particularmente nas secuencias de acción.
Preprodución
miniatura|Paul Walker repetiu como Brian O'Conner en 2 Fast 2 Furious. A Vin Diesel ofrecéronlle 25.000.000 de dólares por facer de novo na secuela de Dominic Toretto. Así a todo, rexeitou logo de ler o guión ao sentir que o seu potencial era inferior comparado co do anterior filme, e preferiu aparecer en The Chronicles of Riddick.
Paul Walker, que daquela rematara Timeline repetiu o papel de Brian O'Conner. Tyrese Gibson, tamén entrou no elenco, actuara anteriormente en Baby Boy de Singleton, o seu début como actor,  e interpretou a Roman Pearce. Pensouse tamén noutro destacado artista de rap Ja Rule para interpretar a Tej Parker, Rule que xa tivera un pequeno papel en The Fast and the Furious botouse atrás e o director contratou a Chris "Ludacris" Bridges, tamén cantante de rap pero non tan popular na época, a súa participación na película faríao popular e sería o protagonista de filmes como  Crash ou Hustle & Flow. O elenco tamén incluía a  Cole Hauser como o vilán Carter Verone, Eva Mendes como a axente secreta Mónica Fuentes e Devon Aoki como Suki, a única muller piloto na película.
Rodaxe
miniatura|Algunhas escenas de condución extrema graváronse nunha longa ponte nos cayos de Florida A rodaxe principal comezou no outono de 2002 e Mateo F. Leonetti serviu como director de fotografía. Rodouse principalmente en varias partes de Florida, como Miami Beach, Seven Mile Bridge e Homestead Air Force Base, a mansión de Hauser, propiedade de Sylvester Stallone, filmouse en Coral Gables.
Recadación
2 Fast 2 Furious recadou 50.472.480 de dólares na súa estrea nos Estados Unidos en 3.408 cines, quedando en primeiro lugar na fin de semana. Durante os 133 días de exhibición fixo 127.154.901 no mercado interior. A película tivo o 15º mellor ingreso nacional bruto de 2003 e o 16º de todo o mundo de 2003. Internacionalmente fixo  109.195.760, recadando un total de 236.350.661 en todo o mundo.
Crítica
Roger Ebert de Chicago Sun-Times deulle 3/4 indicando "será descerebrado pero fíxose con habilidade e estilo e, meu amigo, é rápido e furioso".
Antonio Olives Quintás
Antonio Olives Quintás, nado en Ferrol en 1952 e finado na Habana o 16 de novembro de 2009, foi un profesor e político galego.
Traxectoria
Integrante do Partido Gallego Independiente, foi deputado do Parlamento de Galicia por UCD en 1981, do que foi secretario dende o 21 de outubro de 1982. En 1983 foi un dos promotores de Coalición Galega con Pablo González Mariñas e Xosé Henrique Rodríguez Peña. Volveu ser deputado na II lexislatura (1985-1989) por Coalición Galega e pasou a Grupo Mixto en novembro de 1986. Posteriormente integrouse no PNG sendo o seu número dous e portavoz parlamentario. En 1989 encabezou a lista do PNG na candidatura da coalición Europa dos Pobos ao Parlamento Europeo.
Abandonou a vida política e dirixiu varias empresas de relacións internacionais que tiñan a súa dirección centralizada en Cuba, onde faleceu o 16 de novembro de 2009.
Camiño Francés
miniatura|300px|Unha peregrina chegando a Villalcázar de la Sirga (Palencia). O Camiño Francés ou Camiño Real é a ruta principal entre as distintas variantes que ofrecen os Camiños de Santiago. Recolle os peregrinos procedentes de Europa e percorre o norte da península desde Roncesvalles (Navarra) ou Somport (Huesca) ata Santiago de Compostela. No seu percorrido vai acollendo outras vías que conflúen nesta en diferentes puntos; esta imaxe de diferentes camiños confluíndo nun mesmo destino final quérese ver representada na figura da vieira como símbolo do Camiño.
Como o resto dos Camiños, tivo numerosas ramificacións e rutas alternativas polas que os peregrinos buscaban achegarse ós distintos santuarios que existían ou se foron construíndo ó longo do Camiño ou, simplemente, optar por rutas máis seguras ou máis cómodas.
A Historia Compostelá, escrita pola contorna do bispo Diego Xelmírez a partir do ano 1109 recolle a primeira referencia documentada sobre o número de peregrinos que ían cara a Santiago. Relata o asombro do emir Alí ibn Yúsuf (1083-1143) cando, na súa viaxe a Galicia para falar coa raíña Urraca, observou a marea de peregrinos e preguntou:
O Camiño de Santiago Francés foi declarado pola UNESCO Patrimonio da Humanidade en 1993, ampliado ás rutas francesas en 1998. Tamén fora declarado o 23 de outubro de 1987 "Primeiro Itinerario Cultural Europeo" polo Consello de Europa e está recoñecido como a Rúa Maior de Europa.
O Camiño no Códice Calixtino
miniatura|Miniatura do Códice Calixtino. O Códice Calixtino, copia realizada entre 1150 e 1160 dun exemplar modelo anterior desaparecido, está formado por cinco libros unidos, dos que o quinto (que é o que no sucesivo se designa como Códice Calixtino) describe con detalle o Camiño Francés a través de trece etapas, desde Port de Cize (na Gascuña francesa) ata Santiago. Cómpre advertir que só as dúas primeiras, ata Pamplona, se podían facer nunha xornada, mentres que o resto esixían dúas ou máis, pois hai tramos de 60, 70 e ata 85 quilómetros.
Aimery Picaud, o suposto autor desta Guía do Peregrino, describe igualmente as localidades que vai atravesando o Camiño, os mecenas que mandaron abrir ou reconstruír tramos ou pontes para facilitar o tránsito dos peregrinos, a calidade das augas dos ríos que había que cruzar (dato fundamental para o mantemento de peregrinos e as súas cabalerías), as características das xentes das distintas rexións que atravesaba e mailos santos e reliquias que cumpría venerar durante a peregrinación. Remata coa descrición da cidade de Santiago e a Catedral e recomendando a tódolos veciños das vilas do Camiño un trato caritativo e respectuoso cos peregrinos, citando varios casos de castigos divinos a quen lles negou pan ou pousada. Hai numerosas referencias ós abusos e enganos que mesoneiros e comerciantes practicaban sobre os peregrinos. Mesmo quedou memoria disto na cultura popular galega: "No Camiño francés venden gato por res, claro que tamén quedou recollido o caso contrario: a presenza no Camiño de falsos peregrinos que engañaban e roubaban ós verdadeiros peregrinos.
Tendo presente que este foi o itinerario seguido persoalmente por Picaud, resulta lóxico que sexa o único Camiño que describe no Calixtino (realmente, nin menciona ningún outro), pero isto non debe dar a entender que xa no seu tempo os peregrinos non puidesen seguir tamén outros Camiños.
O Camiño na actualidade
miniatura|Sinal pintado nunha das beirarrúas de Melide. O Camiño Francés quedou máis ou menos fixado a partir do século XI, aínda que as vicisitudes políticas da Idade Media e posteriores foron modificando o seu trazado ata o establecido na actualidade. En diferentes publicacións poden observarse itinerarios variables e, sobre todo, unha disparidade na división en etapas sen que todo isto implique diferenzas significativas no itinerario a seguir. miniatura|esquerda|Santa María do Cebreiro. A partir de mediados do século XX foron xurdindo distintas iniciativas dirixidas a recuperar o Camiño do case esquecemento en que caera desde o século XVI. Nos anos 40 publicáronse as guías do peregrino de Vázquez de Parga e de Luciano Huidobro. Anos máis tarde, 1971, nace en Estella a primeira das hoxe numerosas Asociacións de Amigos do Camiño, que publica Rutas Jacobeas. miniatura|En León, aínda lle esperan ó peregrino 306 km para alcanzar a súa meta. En torno a 1965, o cura do Cebreiro, Elías Valiña, restaura a igrexa de Santa María do Cebreiro e o conxunto das pallozas desta aldea, e anos despois - finais dos 70- comezou un labor persoal de delimitar as rutas e sinalizar o Camiño coas frechas amarelas que hoxe guían ós peregrinos.
Segundo as distintas fontes, o actual Camiño Francés está dividido 30 ou máis etapas dun percorrido de entre 20 e 30 quilómetros cada unha, o que supón entre 5 e 8 horas de marcha. En calquera caso, esta división é arbitraria e cada peregrino fará o Camiño ó seu aire en función dos seus intereses e as súas capacidades e de que o percorra a pé, a cabalo ou en bicicleta, facendo parada e fonda nas localidades da súa preferencia, sexan as indicadas nos itinerarios ou non.
O Camiño de Santiago en Francia
miniatura|300px En territorio francés existen catro itinerarios diferentes, os tres primeiros conflúen en Ostabat (inmediatamente antes de Saint Jean Pied de Port) para atravesar os Pireneos por Roncesvalles, e o cuarto (Vía Tolosana) faino polo porto de Somport:
Unha inscrición ó pé do monumento ó Peregrino, en Puente la Reina, recolle así a fusión das catro vías nun único Camiño:
1ª etapa: Saint Jean Pied de Port - Roncesvalles
Saint Jean Pied de Port - Huntto - Orisson - Ibañeta - Roncesvalles miniatura|250px|Morte de Roldán. O Camiño comeza sobre a ponte medieval do río Nive, en Saint Jean Pied de Port. Esta cidade foi fundada no século XII e pertenceu ó Reino de Navarra ata finais do XVI en que pasou a mans francesas.
No quilómetro 16,5, o Camiño entra na actual Navarra para subir ó outeiro Lepoeder (1.430 m de altitude). Desde aquí poden seguirse dúas vías cara a Roncesvalles: unha que atravesa o monte Donsimon e outra, máis longa pero tamén máis fácil, polo alto de Ibañeta. Nesta localidade está a capela de San Salvador, erixida en 1965 sobre os restos dun antigo mosteiro medieval no que os monxes tanxían as campás para orientar os peregrinos entre a neve e as néboas.
Na Guía do Peregrino, Picaud fala da existencia no cumio deste monte da chamada Cruz de Carlomagno, e explica que neste lugar se abriu camiño Carlomagno cando ía na conquista de España, e que aquí rezou de xeonllos, cos brazos en cruz e mirando cara a Compostela. Hoxe, a tal cruz desapareceu pero xunto á capela do Salvador hai unha cruz en lembranza desta cruz lendaria de Carlomagno.
Esta primeira etapa é dunha especial dificultade porque hai que ascender desde os 165 m de Saint Jean ata os 1.430 m do alto de Lepoeder. En inverno, sobre todo se se prevé mal tempo, aconséllase tomar unha desviación ó pouco de Saint Jean cara a Arnéguy e Valcarlos, menos esixente e máis segura, que leva ata Roncesvalles.
2ª etapa: Roncesvalles - Zubiri
miniatura|Cruceiro de Roncesvalles. Roncesvalles - Burguete - Espinal - Bizkarreta - Lintzoain - Venta del Puerto - Zubiri
A pouco de saír de Roncesvalles pode verse un cruceiro gótico que foi colocado aquí en 1880.
Bizkarreta (ou Viscarret) (Biscaretum) era o punto final da primeira etapa descrita no Calixtino. Aquí existiu un hospital de peregrinos, hoxe desaparecido. Tras Litzoain, cunha pequena igrexa románica, o Camiño segue ascendendo ata cruzar o alto de Erro, considerado divisoria entre o clima atlántico e o submediterráneo. Inmediatamente antes hai tres grandes pedras, os Pasos de Roldán, que a lenda atribúe ás pegadas de Roldán, da súa dona e do seu fillo.
Logo pasa pola Venta del Puerto, que en tempos foi albergue de peregrinos e hoxe está arruinada, e segue cara a Zubiri, á que accede pola ponte medieval sobre o río Arga, Ponte da rabia, así chamado pola crenza de que se se obriga a un animal rabioso a dar unha volta completa ó redor do piar central, cura da enfermidade. Zubiri, en éuscaro, significa precisamente vila da ponte.
3ª etapa: Zubiri - Pamplona
Zubiri - Ilarratz - Eskirotz - Larrasoaña - Akerreta - Zuriain - Irotz - Arleta - Arre - Villava - Burlada - Pamplona
Desde Zubiri, o Camiño segue o curso do río Arga ata Pamplona, atravesando primeiro todo o val de Esteríbar.
Larrasoaña naceu ó redor dun mosteiro fundado no século X. Un foro dos francos concedido no século XII potenciou o asentamento ó seu abeiro de artesáns estranxeiros, franceses fundamentalmente. Acolleu en 1329 as Cortes de Navarra para asistir ó xuramento dos reis Filipe II de Navarra (Filipe de Évreux) e Juana II de Navarra. Tivo tamén hospital de peregrinos.
Inmediatamente despois, o Camiño pasa por Villava, coñecida hoxe por ser o berce do ciclista Miguel Indurain, e Burlada, hoxe fusionadas.
Acédese a Pamplona pola ponte da Magdalena, sobre o Arga, e éntrase na cidade polas portas de Francia e Zumalacárregui. Nesta cidade destaca a catedral de Santa María, construída nos séculos XIV-XV sobre as ruínas doutra anterior, románica, de 1100-1127 (construída, á súa vez, sobre outros templos anteriores). A fachada, obra de Ventura Rodríguez, é neoclásica.
Pamplona era tamén o fin da segunda etapa do Calixtino. Durante moitos séculos mantivo tres núcleos de poboación ben diferenciados: a navarrería, dos navarros indíxenas; e os buitgos de San Cernín e de San Nicolás, de inmigrantes francos.
4ª etapa: Pamplona - Puente la Reina
miniatura|Alto do Perdón. Pamplona - Cizur Menor - Zariquiegui - Uterga - Muruzábal - Obanos - Puente la Reina
Tras atravesar Pamplona, o Camiño segue pola ponte de Acella, sobre o río Sadar. Cruza Cizur Menor (Cizur Maior queda desviado á dereita da ruta), que tivo hospital de peregrinos, e pasa onda a balsa de Guenduláin, antigo señorío hoxe deshabitado que conserva o palacio dos condes de Guenduláin. miniatura|esquerda|Ponte románica de Puente la Reina. Tras Zariquiegui (coa igrexa románica de Santo André) a ascensión alcanza a fonte de Gambellacos ou, popularmente, de la Reniega. Segundo a lenda, un peregrino, esgotado e sedento, foi tentado neste mesmo lugar polo demo que se lle apareceu en forma de camiñante: indicaríalle onde había unha fonte agochada se renegaba de Deus, da Virxe e de Santiago. O peregrino negouse e comezou a rezar ata que o demo cansou e marchou. Nese momento aparecéuselle Santiago que o levou á fonte na que lle deu a beber nunha cuncha de vieira ata saciar a sede e descansar.
O Camiño segue ascendendo ata o Alto do Perdón (750 m de altitude), entre a conca de Pamplona e a comarca de Valdizarbe. Neste alto instalouse en 1996 un monumento ós peregrinos, obra de Vicente Galbete. Representa unha caravana de peregrinos a pé e a cabalo que recolle a evolución histórica da peregrinación a Santiago. Un rótulo di así: "Donde se cruza el camino del viento con el de las estrellas".
Tras Uterga e Muruzábal (cunha igrexa coa imaxe de Santiago peregrino nun retablo) xorde unha desviación ó sur que leva á ermida de Santa María de Eunate, igrexa románica do XII, de planta octogonal. Desde Eunate, o peregrino pode volver sobre os seus pasos para regresar ó Camiño ou enlazar co Camiño Aragonés que o levará a Obanos.
Obanos, a pouco máis de 2 km de Puente la Reina, é o punto de confluencia dos Camiños Francés e Camiño Aragonés que vén de Somport, concretamente ante a ermida de San Salvador. A cidade conserva numerosos exemplos da arquitectura civil da Idade Media. Foi coñecida como Vila de los Infanzones, onde os nobres de Navarra coaligáronse contra os abusos dos reis.
En Obanos conmemórase outro dos milagres sonados do Camiño de Santiago, o Misterio de Obanos. A lenda conta que a nobre Felicia de Aquitania foi peregrinar a Santiago e, ó regreso, decidiu renunciar á súa vida na corte e quedar aquí axudando ós pobres e peregrinos. Cando veu buscala o seu irmán, Guillerme, ela negouse a acompañalo e el, enrabechado, matouna a puñaladas. Cando, arrepentido, confesou en Roma o asasinato, impúxoselle como penitencia peregrinar el a Santiago, cousa que fixo e, de regreso, quedou como penitente en Obanos, na ermida de Arnotegui. .
5ª etapa: Puente la Reina - Estella
miniatura|Porta do barrio xudeu de Estella. Puente la Reina - Mañeru - Cirauqui - Lorca - Villatuerta - Estella
O peregrino comeza a xornada cruzando a ponte e seguindo o curso do río Arga. Tras pasar por Mañeru, que pertenceu ós Templarios, chégase a Cirauqui, con restos da súa antiga muralla. En Cirauqui pódese ver o templo de San Román e a igrexa de Santa Catalina, ambas góticas.
O Camiño coincide agora cun tramo de calzada romana e cruza o rego Iguste sobre unha ponte tamén romana. A seguir, sobrevoa a Autovía do Camiño (A-12) que discorre paralela ó Camiño desde Pamplona a Burgos, e pasa xunto ás ruínas de Urbe, aldea abandonada que se documenta no século XIII.
No quilómetro 12 desta etapa, o Camiño atravesa o río Salado, do que cómpre lembrar a descrición que dá o Calixtino:
Tras cruzar o río súbese ata Lorca, con hospital para peregrinos fundado en 1209. En Villatuerta, onde tamén houbo hospital, móstrase a imaxe de San Veremundo na igrexa da Anunciación, un dos protectores e benefactores do Camiño, como tamén o foron Santo Domingo e San Juan de Ortega. O Camiño segue e cruza o río Ega, cuxo leito leva ó peregrino ata Estella (Por Estella pasa o Ega, de auga doce, sa e magnífica), onde remata esta etapa así como a terceira etapa do Calixtino.
Estella (Stella no Calixtino, rica en bo pan e excelente viño, e tamén en carne e pescado e chea de toda clase de bens) ascendeu en 1090 á categoría de cidade por orde de Sancho Ramírez de Aragón (1043-1094), rei de Aragón e de Pamplona (coñecido como Sancho I de Aragón e V de Pamplona), que lle concedeu foro franco e numerosos privilexios. A repoboación fíxose en torno á igrexa de San Martín de Lizarra, que dá o nome vasco á cidade. En Estella destaca a igrexa de San Pedro de la Rúa, cuxo claustro románico quedou mutilado ó caer sobre el as paredes do castelo de Zalatabor, demolido por Filipe II en 1572.
Nos últimos quilómetros desta etapa cabe unha desviación que evita pasar por Estella. O Camiño primitivo vai de Villatuerta a Estella e segue por Ayegui (que veremos na seguinte etapa). A ruta alternativa baixa a Zarapuz, Novaleta, cruza o río Ega e pasa por Echavarri, confluíndo co itinerario principal á altura do mosteiro de Irache.
6ª etapa: Estella - Los Arcos
miniatura|200px|Santiago peregrino na igrexa de Santa María (Los Arcos). Estella - Ayegui - Iratxe - Ázqueta - Villamayor de Monjardín - Cabana de Moriones - Los Arcos
En Iratxe, o Camiño pasa onda o mosteiro de Iratxe, dedicado a Nosa Señora a Real, do século XI, onde se fundou o primeiro hospital de peregrinos de Navarra cara a 1051-1054. O mosteiro, que albergou universidade no século XVI, está hoxe sostido polos Padres Escolapios. Tamén se atopa aquí a Fonte do Viño, na que unha adega ofrece ós peregrinos auga e, desde 1991, viño.
A etapa remata en Los Arcos (Arcus, no Calixtino), vila de sona na idade media que acolleu as Cortes de Navarra e chegou a contar con tres hospitais de peregrinos. Na cidade destaca a igrexa de Santa María, construída no XII e moi modificada posteriormente; e a da Asunción, de claustro gótico e fachada plateresca. En Los Arcos puido estar localizada a vila de Curnonium, que Tolomeo menciona na súa Geographia. Picaud conta que "Pola vila chamada Os Arcos discorre unha corrente de auga mortífera, e despois de Os Arcos, a carón do primeiro hospital, é dicir, entre Os Arcos e o devandito hospital, pasa unha corrente de auga mortífera para as cabalerías e os homes que beben dela".
7ª etapa: Los Arcos - Viana
Los Arcos - Sansol - Torres del Río - Bargota - Viana
Nunha etapa que discorre á beira da estrada, Sansol, topónimo derivado de San Zoilo, titular da parroquia, dá paso, a 1 km, a Torres del Río ("Pola localidade chamada Torres, en terras navarras, pasa un río mortífero para os animais e as persoas que beben del"), coa igrexa do Santo Sepulcro, románica do XII e de planta octogonal. Posúe unha alta torre que puido servir de faro para orientación dos peregrinos. Consta a doazón a Irache en 1109 dun mosteiro en Torres, da man de Jimeno Galíndez.
A seguir, en Bargota, o Camiño para xunto á ermida da Virgen del Poyo, que foi albergue de peregrinos, e segue o trazado da estrada NA-111 ata Viana. É posible separarse da estrada durante uns quilómetros por un camiño secundario, ata volver á mesma á altura de Cornava.
8ª etapa: Viana - Navarrete
miniatura|200px|Fachada da Catedral de Santa María la Redonda. Viana - Logroño - Navarrete
Tras deixar Viana, a uns 5 km de marcha, o Camiño entra na comunidade e provincia da Rioxa. O peregrino Künig de Vach escribiría en 1496 que "Aquí coñecerás outra moeda, acabarás alí os coronados e tes que aprender a coñecer os malmedís "). Pasa xunto ó outeiro de Cantabria, onde hai uns interesantes restos arqueolóxicos dunha cidade romana derruída polos godos en 574. Ó pouco chega a Logroño, onde entra pola ponte de pedra sobre o río Ebro, construída no XIX sobre as ruínas doutra que se atribúe ós santos benefactores do Camiño Santo Domingo da Calzada e San Juan de Ortega.
Logroño (Grujnus no Calixtino) creceu grazas ó Camiño e ós privilexios que lle concedeu Sancho o Maior (que ó fixar o itinerario no XI fixo cruzar o Ebro por esta cidade) e Afonso VI de León (que lle concedeu os foros). Na cidade destaca a catedral de Santa María la Redonda, construída no XV sobre unha anterior igrexa románica. A fachada, barroca de 1742, é un elaborado retablo en pedra. Hai tamén unha igrexa de Santiago el Real, de comezos do XVI, con imaxes de Santiago peregrino e matamouros, así como outras escenas da súa vida.
miniatura|esquerda|250px|Tímpano da batalla de Clavijo, na Catedral de Santiago Aínda dentro da cidade, o Camiño atravesa a Porta do Camiño, un arco da antiga muralla que hoxe está incluído dentro do casco urbano. Sae de Logroño atravesando unha ampla zona axardiñada (Vía verde e o Parque de la Grajera) e descende cara a Navarrete. Aquí o Camiño segue dúas rutas paralelas, á dereita e á esquerda da estrada N-232: o Camiño vello de Fuenmayor e o Camiño vello de Navarrete.
Á altura de Fuenmayor, a un lado do Camiño quedan as ruínas do hospital de peregrinos de San Juan de Acre (fundado cara a 1185), do que se retiraron a portada, ventanais e outros elementos para construír o cemiterio de Navarrete a finais do XIX.
A uns 15 km ó sur de Logroño e fóra da ruta xacobea está Clavijo, concello rioxano que se fixo famoso porque nas súas terras tivo lugar, o 23 de maio do ano 844 a lendaria batalla do mesmo nome na que Ramiro I de Oviedo, rei de Asturias, venceu ás tropas de Abd ar-Rahman II grazas á milagrosa intervención do Apóstolo Santiago.
9ª etapa: Navarrete - Nájera
miniatura|Sepulcro de Blanca de Navarra, no panteón de Santa María a Real (Nájera). Navarrete - Sotés - Ventosa - Nájera
A partir de Navarrete, o Camiño segue primeiro paralelo á autovía A-12, ascendendo pouco a pouco. Tras pasar Sotés, un pouco desviado ó sur da ruta, chega a Ventosa e de aí segue subindo ata o Alto de San Antón (670 m de altitude, a única dificultade relativa nesta etapa), desde o que se divisa o val do río Najerilla. No alto están as ruínas do convento de San Antón. Logo pasa polo Poyo de Roldán, onde se supón que se enfrontaron Roldán e o xigante Ferragut, que, tras vencer a once dos doce pares de Carlomagno, foi vencido por Roldán tras varios días de duro combate.
A pouco de cruzar o río Yalde chégase a Nájera, que foi elevada á capitalidade do reino de Navarra por García Sánchez I de Pamplona (García o de Nájera) en 925 trala destrución de Pamplona por Abd al-Rahman III, e levou ata alí o itinerario do Camiño. Entra en Nájera cruzando o río Najerilla sobre unha ponte construída sobre outra anterior, do século XII, levantada por Juan de Ortega. Trala ponte está o lugar de San Lázaro, así chamado porque había unha ermida de peregrinos(Hospital de San Lázaro ou Hospital de Santiago). En Nájera levántase o mosteiro de Santa María a Real, construído en 1052 sobre unha cova na que o rei García atopou unha imaxe da Virxe co Meniño no colo cando intentaba cazar unha perdiz. O mosteiro contén o Panteón Real, que acolle os sepulcros dos reis de Navarra e de Castela e León.
En Nájera conclúe tamén a 4ª etapa da Guía do Peregrino contida no Calixtino.
10ª etapa: Nájera - Santo Domingo de la Calzada
miniatura|Monumento ó Camiño de Santiago, en Santo Domingo. Nájera - Azofra - Ciriñuela - Cirueña - Santo Domingo de la Calzada
A case 6 km de Nájera, o Camiño chega a Azofra, pequena vila que xorde ás beiras do Camiño, onde xa en 1168 existía un hospital e cemiterio de peregrinos; aínda hoxe hai, á saída do lugar, unha Fuente de los Romeiros. Na igrexa de Nosa Señora dos Anxos pode observarse unha imaxe de Santiago Peregrino. Pouco máis adiante pasa xunto unha picota ou rollo de mediados do XVI.
Pasa logo por Hervias, onde estaba o hospital de Bellota (ou Valleota), dos cabaleiros de Calatrava, que no XVI xa non existía. Afonso VIII de Castela menciona este hospital: "in jacobensis camino prope Najera sito". Santo Domingo de la Calzada disque foi fundada por Domingo García (1019-1109), relixioso e construtor que realizou numerosas obras para facilitar o paso e seguridade dos peregrinos, entre elas unha ponte de madeira sobre o río Oja. Desta ponte, naturalmente, xa non quedan restos e a actual data do século XVIII. Na cidade houbo hospital de peregrinos, hoxe reconvertido en Parador de turismo.
Segundo conta a lenda, no século X, uns peregrinos alemáns e mailo seu fillo Hugonell peregrinaban cara a Santiago e hospedáronse na cidade. A moza do mesón quixo facerlle as beiras ó rapaz pero foi rexeitada por este polo que, en vinganza, agochou no seu zurrón unha copa de prata e acusoulle de roubala. Axiña chegou a Xustiza e atopou a copa, polo que o mozo foi considerado culpable, condenado e aforcado, sen que os pais puideran facer outra cousa que rezar a Santiago. Cando se van despedir do corpo do fillo para seguir a peregrinación, escoitan como este lles di que está vivo grazas ó Santo. Acoden ó Correxidor para pedir que o baixen da forca pero este, que estaba ceando unhas galiñas asadas, burlouse deles dicindo que "O voso fillo está tan vivo como este galo e esta galiña que me dispoñía a comer antes de que me importunárades". Nese mesmo instante, as aves saltaron do prato e puxéronse a andar, cantar e cacarexar alegremente.
Evidentemente, o xuíz mandou liberar axiña o rapaz e castigar a moza que o acusara falsamente. A lenda quedou recollida no Libro II do Códice Calixtino, dedicado a recoller os 22 milagres atribuídos a Santiago relacionados co Camiño. O capítulo V describe o milagre Do peregrino colgado a quen Santiago salvou da morte, aínda que estivo pendente no patíbulo trinta e seis días.
11ª etapa: Santo Domingo de la Calzada - Belorado
miniatura|Pía bautismal románica de Redecilla del Camino. Santo Domingo de la Calzada - Grañón - Redecilla del Camino - Castildelgado - Viloria de Rioja - Villamayor del Río - Belorado
O peregrino sae de Santo Domingo pola ponte sobre o río Oja e segue paralelo á estrada nacional N-120. Axiña pasa ante a Cruz dos Valentes, lugar onde se celebrou un Xuízo de Deus entre as aldeas de Santo Domingo e o de Grañón, coa vitoria do representante deste último. Ó pouco chega a Grañón, fronteira en tempos entre o Reino de Navarra e o Condado de Castela. En Grañon deixa, xunto ó Camiño, a ermida dos Xudeus, cun cruceiro no seu interior datado en 1536; no século XI existían os mosteiros de San Tomé e San Miguel e un hospital de peregrinos.
A seguir, Redecilla del Camino (Radicella, no Calixtino), cun rollo xurisdicional á entrada. Como no caso de Grañón, tamén esta é unha aldea nacida á beira do Camiño e tamén tivo hospital, destinado a San Lázaro. Na igrexa da Virgen de la Calle, románica, pode verse unha interesante pía bautismal (románica do XII) cunha copa na que se esculpe unha cidade amurallada, con 8 torres e ameas, que podería representar a Xerusalén celestial.
En Castildelgado, a igrexa de San Pedro contén o sepulcro de Gonzalo Gil Delgado, bispo de Lugo e Xaén; nos documentos medievais cítase un mosteiro e hospital dedicado a Santiago. Na vila seguinte, Viloria de Rioja (Villa Oria en documentos de 1028), naceu Santo Domingo e consérvase a igrexa e maila pía na que foi bautizado.
Finalmente, Vilamayor del Río, cunha Fuente de Santiago, e Belorado (Bellfuratus, no Calixtino). Nesta vila, os restos dun castelo do século X e as igrexas de Santa María (do século XVI pero con fachada reconstruída en 1901), cunha capela dedicada a Santiago, e a de San Pedro, do XVII. Tamén o convento de San Francisco, fundado en 1250.
12ª etapa: Belorado - San Juan de Ortega
miniatura|250px|Mosteiro de San Juan de Ortega. Belorado - Tosantos - Villambistia - Espinosa del Camino - Villafranca Montes de Oca - San Juan de Ortega miniatura|esquerda|Capiteis da capela de San Nicolás. O Camiño sae de Belorado pola ponte do río Tritón. En Villambistia está a igrexa de Santo Estevo, do XVII.
Á saída de Espinosa del Camino pasa ante as ruínas do mosterio mozárabe de San Fiz de Oca, onde se supón que está soterrado o fundador da cidade de Burgos, Diego Rodríguez Porcelos, conde de Castela (m. 885). Cerca deste mosteiro estivo a antiga cidade de Auca (Oca), que foi sé episcopal ata que esta se trasladou a Burgos en 1075; disque o seu primeiro bispo foi San Indalecio, un discípulo de Santiago.
En Villafranca Montes de Oca (Nemus Oque, no Calixtino ), cruzada polo río Oca, destaca a igrexa de Santiago, do XVIII, cunha pía de auga bendita feita coa cuncha dunha enorme Tridacna traída de Filipinas. Tamén se conservan os restos de dous hospitais de peregrinos, un dedicado a San Antón Abade e, segundo os arquivos que se conservan, acollía no século XVI a uns 18.000 peregrinos cada ano.
Tras Villafranca ábrese un longo traxecto, duns 12 km, que non atravesa poboación ningunha. Comeza ascendendo ata o monumento ós Caídos na guerra civil no que algúns peregrinos depositan pedras quizais por confundilo cun monumento xacobeo. Posúe un letreiro que reza: "No fue inútil su muerte, fue inútil su fusilamento".
Cerca do Porto de La Pedraja (1.130 m) chega a Valdefuentes, que tivo hospital no século XII. Aquí o peregrino podía tomar dúas posibles rutas: a ruta de Zalduendo (un pouco ó sur, pasando por Arlanzón, Ibeas de Juarros, Villayuda e Capiscol, onde se fusiona coa outra vía) ou a de San Juan de Ortega, directa a esta localidade (e que é a se describe aquí).
O Mosteiro de San Juan de Ortega atribúese á man de Juan Velázquez (1080-1163), que pasou á posteridade como San Juan de Ortega e que foi discípulo de Santo Domingo de la Calzada, se ben só unha parte é de estilo románico (cara a 1152) e non foi concluído ata o século XV. Crese que foi fundado, xunto co hospital, para protexer os peregrinos dos frecuentes ataques que sufrían ó atravesar os Montes de Oca por parte dos numerosos bandidos que alí os esperaban. Na capela de San Nicolás de Bari (s. XII) destacan os capiteis románicos e, entre eles, o da Anunciación, sobre o que incide o sol só dúas veces ó ano a través dunha pequena ventá, coincidindo cos equinocios do 21 de marzo e 22 de setembro.
Juan de Ortega morreu en Nájera pero foi enterrado en Ortega, nun mausoleo gótico (1464) no que se representran escenas e milagres do santo. Na cripta da mesma igrexa está o sartego románico que se fixo para o santo pero que, segundo a tradición, nunca se utilizou.
13ª etapa: San Juan de Ortega - Burgos
miniatura|Catedral de Burgos. San Juan de Ortega - Agés - Atapuerca - Villalval - Cardeñuela Riopico - Orbaneja Riopico - Castañares - Burgos Elías Valiña describe tres posibles vías para facer esta etapa. Unha baixa cara ao sur a Santovenia e Zalduendo (onde segue cara a Burgos coa variante que vimos na etapa anterior); outra sobe ó norte por Colina, Olmos de Atapuerca, Rubena e Villafría -hoxe un barrio de Burgos- e Burgos ; e unha terceira que é a seguida por Picaud por Agés, Atapuerca, Cardeñuela e Villafría.
Entre os lugares de Agés, fundado no ano 900, e Atapuerca (Altaporca, no Calixtino), hai unha desviación para quen queira visitar o sitio arqueolóxico da Serra de Atapuerca.
En Atapuerca tivo lugar a batalla entre Fernando I de León (ou de Castela]] e o seu irmán García III de Navarra (ou García I de Pamplona, tamén chamado "o de Nájera"), co resultado da morte desde segundo, o 15 de setembro de 1054. Logo vén Villalval, onde o Camiño ascende ata un alto no que hai chantada unha cruz de madeira cuxo pé está cuberto de pedras depositadas polos peregrinos. A partir de aquí, descende lixeiramente ata Burgos.
A seguir vén Cardeñuela Riopico e Orbaneja Riopico e, desde aquí, unha alternativa por Villafría e outra por Castañares. Esta segunda bordea primeiro o enreixado de seguridade do aeroporto de Burgos, toma o paseo fluvial do río Arlanzón para entrar na cidade a través da ponte do Cid (ou de San Pablo). Mesmo existe outra alternativa desde Castañares que, aínda que sexa o Camiño histórico, vai perdendo usuarios, e que consiste en seguir a beiravía da estrada nacional N-120 ata entrar na cidade. Xa á entrada estaba o Hospital de San Xoán Evanxelista.
En Burgos destaca a Catedral de Santa María, gótica do século XIII e construída sobre unha anterior, románica, levantada por Afonso VI. Entre outras obras de arte contidas na Catedral, os sepulcros de El Cid e a súa dona Jimena. Da importancia que tivo Burgos no desenvolvemento do Camiño dá conta o feito de que chegou a contar con máis de 30 hospitais para peregrinos.
Próximos á cidade están dous monumentos que cómpre visitar: o Mosteiro de Santa María a Real de las Huelgas e a Cartuxa de Miraflores. A maior distancia, uns 60 km, o Mosteiro de Santo Domingo de Silos.
En Burgos remata a 5ª etapa do Camiño que describe o Calixtino.
14ª etapa: Burgos - Hornillos del Camino
Burgos - Villalbilla - Tardajos - Rabé de las Calzadas - Hornillos del Camino
O peregrino deixa Burgos tras cruzar o río Arlanzón pola Ponte dos Malatos (denominación antiga dos leprosos) e pasando onda o Hospital del Rey.
Tras cruzar Villalbilla de Burgos e pasar por debaixo da autovía A-231 (Autovía do Camiño de Santiago), que une Burgos e León, chega a Tardajos (Augustobriga na dominación romana; Alterallia, no Calixtino), cunha cruz de peregrinos á entrada, do século XVIII. En 1182 tivo hospital de peregrinos. Por aquí discorría a calzada romana que unía Clunia (hoxe Coruña del Campo, Burgos) con Julióbriga (hoxe Reinosa, Cantabria).
Antes de chegar a Hornillos del Camino o peregrino pasa ante o Hospital de San Lázaro, xa documentado en 1156.
15ª etapa: Hornillos del Camino - Castrojeriz
miniatura|esquerda|Ruínas do convento do Santo Antón. Hornillos del Camino - Hontanas - Castrojeriz
Tras cruzar o rego San Bol, o Camiño chega a Hontanas (Fontana), onde cómpre ver a igrexa da Inmaculada, gótica e moi modificada, e o hospital de San Xoán. De Hontanas é a seguinte descrición dun peregrino do século XVII:
O Camiño segue agora o leito do río Garbanzuelo ata Castrojeriz, pasando antes baixo os arcos das ruínas do convento do Santo Antón, fundado en 1146 como hospital para atender os enfermos do que entón se chamaba fogardente ou lume de San Antón e hoxe se coñece como ergotismo, unha intoxicación por un fungo que crece nos grans do centeo, moi común na Idade Media en terras cerealistas.
Castrojeriz (Castra Sorecia, no Calixtino) puido ser fundada no ano 760 por Siderico (Elías Valiña, px. 77) é hoxe unha pequena vila ó pé das ruínas dun castelo. É unha desas vilas nacidas ó longo do Camiño, que conforma así a rúa principal e onde houbo varios hospitais de peregrinos, catro segundo un célebre peregrino do XV, Künig, sete a principio do século XIX. Na vila destacan a colexiata de Santa María del Manzano (románico tardío de 1214 pero con orixes no século IX ) e as igrexas de San Domingos (gótica do XVI) e do Santo Estevo (hoxe centro cultural e albergue de peregrinos).
16ª etapa: Castrojeriz - Frómista
miniatura|250px|Picota de Boadilla del Camino. Castrojeriz - Itero del Castillo - Itero de la Vega - Boadilla del Camino - Frómista
Comeza esta etapa do Camiño, tras cruzar o río Odra ou Odrilla, cun lento e prolongado ascenso ata o Alto de Mostelares (917 m), no que entra en Terra de Campos, o graneiro de España, caracterizada pola súa topografía plana e uniforme. Deste Mostelares comeza o descenso cara a Itero del Castillo, última vila do Camiño na provincia de Burgos, onde cruza o río Pisuerga sobre a Ponte Fitero (Pons Fiterie, no Calixtino) ou Ponte da Mula. A ponte actual levantouse sobre outra anterior de finais do XI da que non se conservan restos. O topónimo lembra tanto a propia ponte como o feito de estar alí o fito que marcaba os límites occidentais de Castela: era o Pisuerga a fronteira natural entre Castela e León. Ó pé da ponte houbo hospital de peregrinos e un mosteiro.
Xa en Palencia, cruza Itero de la Vega, pasando antes fronte á ermida da Piedade, do século XIII, na que hai unha talla de Santiago peregrino.
Tras cruzar o canal do Pisuerga chégase a Boadilla del Camino, onde destaca unha elaborada picota (rollo) xurisdicional do XV, en estilo gótico tardío, xunto á igrexa da Anunciación (XVI-XVII), que posúe unha interesante pía bautismal románica.
Bordeando agora o canal de Castela, o peregrino chega a Frómista (Frumesta, no Calixtino, de frumenta, rica en cereais), coa igrexa de San Martiño, románica do século XI e fundada pola raíña Dona Maior. Son especialmente interesantes os 315 canzorros que teñen man do tellado, todos eles diferentes. Tamén houbo varios hospitais en Frómista, entre os que destacaban o de Santiago (fundado en 1507) e o de San Martiño (anterior a 1453).
En Frómista naceu Pedro González Telmo (1190-1246), máis coñecido como San Telmo aínda que o certo é que non chegou a ser canonizado, patrón de Tui e avogoso dos mariñeiros.
17ª etapa: Frómista - Carrión de los Condes
miniatura|Estatua de Santiago matamouros na igrexa de Santiago, en Carrión. Frómista - Población de Campos - Revenga de Campos - Villarmentero de Campos - Villalcázar de Sirga - Carrión de los Condes
En Población de Campos estivo o hospital de San Xoán, do que hoxe non quedan vestixios. Tras cruzar o río Uceza, o Camiño segue o seu leito durante un bo pedazo, pasando por Revenga de Campos, coa igrexa de San Lourenzo, e Villarmentero de Campos, coa igrexa de San Martiño de Tours.
A seguir, Villalcázar de Sirga, que foi sé dos Templarios e contou con dous hospitais a carón da igrexa. Aquí destaca a igrexa templaria de Santa María la Blanca (finais do XII), cun notable pantocrátor na portada sur e unha notable colección de sartegos na capela de Santiago. A imaxe de Santa María foi obxecto dalgunhas cantigas do rei poeta Afonso X o Sabio:
Carrión de los Condes (Karrionus, no Calixtino ) foi unha importante cidade medieval (chegou a alcanzar os 12.000 habitantes). Na cidade destacan as igrexas de Santa María del Camino (en cuxa portada está representado o tributo das cen doncelas ) e a de Santiago (cunha notable fachada románica do XI que mostra as figuras dos doce apóstolos e o pantocrátor). As lendas contan que Carlomagno pasou por Carrión cando avanzaba cara a Santiago para liberar o Camiño dos mouros.
18ª etapa: Carrión de los Condes - Ledigos
Carrión de los Condes - Calzadilla de la Cueza - Ledigos miniatura|esquerda|Ledigos. O Camiño continúa agora entre a autovía A-231 e a nacional N-120. Ó pouco de saír de Carrión pasa xunto á abadía de Santa María de Benevívere, fundada en 1169 e practicamente derruída trala desamortización de Mendizábal. Logo cruza a calzada romana XXXIV, prolongación da Vía Aquitania que unía Bordeos con Astorga pasando por Pamplona, Briviesca e Palencia; e coincide durante un breve traxecto co Canellón Real Leonés, unha das diversas rutas que os pastores trashumantes utilizaban para levar os seus rabaños desde os campos de León a Estremadura, e viceversa.
Existe outra ruta alternativa desde Carrión a Sahagún, polo sur do itinerario descrito. Pasa por Calzada de los Molinos, Cervatos de la Cueza, San Román de la Cuba, Pozo de Urama, Villada, Grajal de Campos, San Pedro de las Dueñas e Sahagún.
19ª etapa: Ledigos - Sahagún
miniatura|Igrexa mudéxar de San Tirso, en Sahagún. Ledigos - Terradillos de los Templarios - Moratinos - San Nicolás del Real Camino - Sahagún
Tras deixar San Nicolás, cruzando o río Sequillo, só dous quilómetros despois déixase a provincia de Burgos e éntrase na de León. Ó pouco, o Camiño cruza o río Valderaduey a través dunha pequena ponte ó pé da que se levanta o santuario da Virgen del Puente (XIII), onde tamén houbo albergue para os peregrinos.
Por fin e a través do aínda hoxe coñecido como Camino Francés de la Virgen, o peregrino chega a Sahagún (Sanctus Facundus, no Calixtino), cidade que alcanzou grande importancia a partir do século XI.
En Sahagún estivo a sé central dos cluniacenses no Camiño de Santiago. Tivo ata cinco hospitais entre os que destacaba o do mosteiro de San Facundo (que tiña 60 camas no século XI). Do mosteiro só quedan as ruínas.
Na localidade destacan as igrexas mudéxares de San Tirso (s. XII, comezada en pedra pero rematada en ladrillo) e San Lourenzo (s. XIII, integramente de ladrillo).
En Sahagún remata a sétima etapa descrita no Calixtino.
20ª etapa: Sahagún - El Burgo Ranero
Sahagún - Bercianos del Real Camino - El Burgo Ranero
A segunda ruta, que é a que seguimos aquí, coñécese como Real Camino Francés. Segue cara ao oeste ata Bercianos del Real Camino, que lembra no seu topónimo a repoboación con xentes vidas desde O Bierzo. Nesta localidade só atopamos unha modesta ermida dedicada á Nosa Señora de Perales, onde tamén houbo hospital de peregrinos. Consta a doazón en 1186 da igrexa de Santa María de Bercianos ó Hospital do Cebreiro.
Tamén o nome de El Burgo Ranero evoca a orixe xacobea da localidade. A súa principal, rúa Real, chamouse en tempos Camino Francés.