cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cernado, Manzaneda
Santa María de Cernado é unha parroquia do concello ourensán de Manzaneda, na comarca da Terra de Trives. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 28 habitantes (16 homes e 12 mulleres) nunha única entidade de poboación.
José Núñez Núñez
José Núñez Núñez, nado en Viloira (O Barco de Valdeorras) o 26 de abril de 1858 e finado no mesmo concello o 27 de outubro de 1932, foi un médico, empresario e político republicano galego.
1640
Outros
Historia ano a ano
Baamonde, Baamonde, Begonte
Baamonde é un lugar da parroquia de Baamonde no concello lugués de Begonte na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2011 tiña 243 habitantes (126 homes e 117 mulleres).
Portrait de M. et Mme Auguste Manet
O Portrait de M. et Mme Auguste Manet (en galego: Retrato do Señor Auguste Manet e Señora) é unha obra realizada polo pintor Edouard Manet en 1860. O cadro representa aos pais do artista, e foi presentado no Salon de Paris no ano 1861, ao mesmo tempo que Le Chanteur espagnol (O cantante español).
Esta pintura, constitúe un dos primeiros éxitos de Manet durante os comezos da súa carreira. Isto axudou a tranquilizar aos seus pais que temían que o seu fillo se trabucara de camiño renunciando definitivamente a entrar na escola naval ou a estudar lei.
A Casanova, Sofán, Carballo
A Casanova é un lugar da parroquia de Sofán no concello coruñés de Carballo na comarca de Bergantiños. Tiña 11 habitantes no ano 2019 segundo datos do IGE, dos cales eran 5 homes e 6 mulleres.
Toponimia
Segundo Nicandro Ares Casanova coincide co latín: casa nova.
Soutomerille, Soutomerille, Castroverde
Soutomerille é un lugar da parroquia de Soutomerille no concello lugués de Castroverde na comarca de Lugo. Segundo o IGE, en 2013 tiña 0 habitantes.
Organización Nacional Indíxena de Colombia
Historia
A organización indíxena foi reconstruída entre 1910 e 1946, á calor de loitas no Cauca e demais zonas do país, onde a presenza indíxena predominaba na Serra Nevada de Santa Marta, Huila, Caldas e Tolima, dirixidas polo líder indíxena Quintín Lame. Posteriormente constituíronse Consellos e Ligas de Indios que pretendían reivindicar os dereitos dos indíxenas, establecendo alianzas con organizacións campesiñas e obreiras. Porén, a Época da Violencia en Colombia e a represión entre 1946 e 1958 practicamente exterminou gran parte da poboación indíxenas e que só puido volver formarse dentro de organizacións campesiñas como a Federación Agraria Nacional, especialmente grazas ó establecemento do decreto gobernamental da Asociación Nacional de Usuarios Campesiños.
76
Outros
70er
Lech Kaczyński
Lech Aleksander Kaczyński, nado en Varsovia o 18 de xuño de 1949 e finado en Smolensk (Rusia) o 10 de abril de 2010, foi un político polaco. Exerceu o cargo de presidente de Polonia dende 2005 até o seu falecemento nun accidente de aviación en 2010. Liderou, xunto ao seu irmán xemelgo Jarosław, o partido político conservador Lei e Xustiza (en polaco Prawo i Sprawiedliwość ou PiS).
Entre novembro de 2002 e decembro de 2005 foi presidente da capital do país, Varsovia (un cargo equivalente ao de alcalde).
Lech presentouse candidato a presidente da nación nas eleccións de 2005. Na convocatoria do 9 de outubro de 2005 ficou segundo, por detrás de Donald Tusk, pero conseguiu superarlle na segunda volta que se decidiu na xornada electoral do 23 de outubro.
Familia
Lech, e o seu irmán xemelgo Jarosław, eran fillos de Rajmund Kaczyński, enxeñeiro que combateu na segunda guerra mundial, tomando parte no levantamento de Varsovia contra a ocupación alemá en 1944. Ambos os dous irmáns protagonizaron en 1962, á idade de trece anos, na película de aventuras O dwóch takich, co ukradli księżyc ("Sobre dous que roubaron a lúa").
Falecemento
Durante un voo de Varsovia a Smolensk, o avión en que Kaczyński e maila súa delegación viaxaban estrelouse. Este dirixíase a unha homenaxe en memoria das vítimas do masacre de Katyń. A néboa acompañara o avión dende a súa saída de Varsovia e durante o voo. Na investigación que seguiu ao accidente apuntouse como causas do accidente a negativa do piloto a mudar o rumbo cara a Minsk ou Moscova, as condicións meteorolóxicas adversas e os erros nas manobras de aterraxe no aeroporto de Smolensk (Rusia). Como resultado da apertura dunha nova investigación sobre o accidente en 2015, concluíuse que o avión se incendiara no ar debido a unha primeira explosión na á esquerda do Tupolev 154, seguida dunha segunda explosión no casco do aparato. No accidente morreron Kaczynski, a súa dona Maria Helena Kaczyńska Mackiewicz, e todas as persoas que viaxaban no mesmo avión. Segundo o gobernador de Smolensk e a axencia PAP de Polonia (que cita fontes rusas), non houbo sobreviventes. En novembro de 2016 comezaron as labores de exhumación dos restos de 83 vítimas, entre eles os de Lech Kaczyński e a súa muller, a pesar da oposición das familias de dúas das vítimas, razón pola que Polonia foi condenada polo Tribunal Europeo de Dereitos Humanos. Logo das análises os corpos foron soterrados o 18 de novembro de 2018 na catedral Wawel, en Cracovia.
Palláns, Pexegueiro, Tui
Palláns é un lugar da parroquia de Pexegueiro, no concello pontevedrés de Tui, na comarca do Baixo Miño. Segundo o padrón municipal de habitantes do Instituto Galego de Estatística no ano 2019 tiña 19 habitantes (10 homes e 9 mulleres), un descenso de 6 habitantes respecto ao ano 1999.
Casal
Casal é un topónimo galego, portugués e catalán, referido a un conxunto de casas. En portugués tamén ten o significado de "parella". Pode referirse a:
Amais, como apelido, pode referise a:
Carmen Temprano Salorio
Carmen Temprano Salorio, coñecida polo alcume A moza, nada en Iñás (Oleiros) e finada en Zas (Negreira) o 5 de marzo de 1949, foi unha guerrilleira antifranquista galega.
Traxectoria
Integrante do grupo de Juan Couto Sanjurjo "Simeón". Foi ferida en Beldoña (Abegondo) nun tiroteo coa Garda Civil na mesma noite na que ardeu a Casa do Concello de Abegondo despois dun incendio provocado. Vestía con roupa masculina. Morreu ao fuxir logo de que a Garda civil descubrise o seu agocho nunha casa de Zas (Negreira).
Os seus restos mortais foron localizados nunha fosa común á beira da Igrexa de Santa María de Páramos en outubro de 2016.
Cesuris, Manzaneda
Santa María de Cesuris é unha parroquia do concello ourensán de Manzaneda, na comarca da Terra de Trives. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 139 habitantes (66 homes e 73 mulleres) distribuídos en 8 entidades de poboación.
Nevers
miniatura|dereita|275px|Nevers ás beiras do Loira
Nevers é un concello francés de 40.932 habitantes, capital do departamento de Nièvre, na rexión da Borgoña. Foi a capital do antigo Nivernais.
Xeografía
A cidade está situada na confluencia do río Nièvre co Loira. O xentilicio en francés é neversois.
Antiga tradición de Nevers é a elaboración de porcelana. É un importante nó ferroviario. POla vila pasa o Camiño de Santiago.
Reme de Arriba, Covelas, Ribadeo
Reme de Arriba é unha pequena aldea situada no leste da parroquia de Covelas no concello de Ribadeo, por ela pasa o río Grande e o río Pequeno que desembocan na Ría de Ribadeo. A localidade está formada por 4 casas con 11 veciños.
Fauna
A súa fauna é moi prezada: destacan os raposos, xabarís e corzos. Ademais hai case todos os tipos de animais domésticos. Destes os que máis destacan son as vacas e os porcos, habendo tamén coellos e galiñas.
Flora
Nos montes de Reme de Arriba domina de forma case exclusiva o eucalipto entre o que hai tímidas manchas de pino. Existen algunhas plantacións de castiñeiros así como unha carballeria enriba do río Grande.
Historia
Reme de Arriba era propiedade dun único dono que vendeu aos actuais veciños. No río Grande, no lugar coñecido como A Veneira cargábase madeira traída dos montes próximos, en barcas aproveitando a baixamar. Logo, unha vez que subía a marea, estas barcas saían con diferentes destinos. Tamén se cargaba mineral de ferro traído das minas de Vilela, todo isto era transportado en carros tirados de bois ou vacas. Este transporte deixou de facerse debido a construción da ponte de FEVE de Reme de Abaixo que, ao ser moi baixa, non deixa paso as embarcacións. Nos anos 60 do século XX, construíuse nas inmediación unha planta de procesado de leite, que chegou a empregar unhas cincuenta persoas. Logo de sucesivas compras e vendas, acabou sendo pechada por Renny-Picot na década dos 90. Desde mediados dos setenta, as catro explotacións agrarias especializáronse en vacún de leite, chegando a sumar arredor de 60 cabezas. Dende principios do século XXI xa non queda ningunha explotación profesional, sendo case toda a produción, tanto de gando como de horta, para autoconsumo.
Ensanche da Coruña
miniatura|Situación do Primeiro Ensanche (vermello) e o Ensanche de Riazor (laranxa) no concello da Coruña. En amarelo, áreas previstas no segundo Ensanche e en verde, a Cidade Xardín. O Ensanche é unha área da Coruña composta por ampliacións sucesivas da cidade fóra da zona antiga.
Historia
miniatura|Rúa de Sánchez Bregua contra 1906. Co crecemento da poboación da cidade decidiuse a ordenación do plano e a súa ampliación. As zonas escollidas foron o Campo de Carballo, onde se derrubaran as murallas da fronte da Pescadería en 1869, e as Hortas de Garás.
O Primeiro Ensanche, entre o Camiño Novo e Garás, foi proposto en 1878 e aprobado segundo o proxecto do arquitecto municipal Juan de Ciórraga en 1885. Rematou de urbanizarse nas décadas de 1930 e 1940 coa construción dos edificios que rodean a praza de Vigo.
Proposto o concurso en 1903, o proxecto do Segundo Ensanche de Pan de Soraluce e Pedro Mariño publicouse en 1907 e tras recibir varias alegacións foi aprobado o 24 de maio de 1910. O plan incluía espazos industriais e colonias de obreiros na Gaiteira e grandes parques, e por primeira vez incluía a urbanización de Riazor e San Roque, ademais de estenderse ata a antiga estación de ferrocarril. Porén, poucas das propostas do Segundo Ensanche se levaron a cabo e as que se fixeron en xeral non foron máis que algúns plans de aliñamentos. Sobre o proxecto dun gran parque creouse a Cidade Xardín e a zona comprendida entre a Avenida de Fisterra, a Avenida de Bos Aires e a Cidade Xardín foi modificada en 1935, creando a praza do Mestre Mateo. A construción do Estadio de Riazor tamén transformou esa área, que finalmente se converteu na Cidade Escolar.
Descrición
Os quinteiros do Ensanche son parcelas rectangulares situadas entre rúas que se cortan perpendicularmente. No proxecto orixinal do Primeiro Ensanche tívose en conta a orientación dos ventos habituais na cidade.
No Primeiro Ensanche estableceuse parte da burguesía da Coruña, o que deu lugar á existencia de edificios de interese de estilo modernista, como os que se localizan na praza de Lugo ou na rúa de Ferrol.
A Rega, Baamonde, Begonte
A Rega é un lugar da parroquia de Baamonde, no concello lugués de Begonte, na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2014 tiña 8 habitantes (3 homes e 5 mulleres).
Poboación (bioloxía)
As poboacións poden estudarse dende dous puntos de vista: a distribución no tempo e a distribución no espazo dos organismos.
Dinámica das poboacións
Estuda a distribución nos tempos a través dos seguintes parámetros: Para calcular o tamaño dunha poboación emprégase a taxa de crecemento, que é a relación entre a variación do número de individuos e o colectivo inicial. A taxa de crecemento máxima ou teórica chámase potencial biótico.
Distribución espacial
Os organismos dunha poboación poden distribuírse no espazo de tres formas:
Trol
miniatura|Troles cunha princesa raptada ([[John Bauer, 1915).]] dereita|miniatura|[[Askeladden e un trol, por Theodor Kittelsen]] Un trol (do nórdico troll) é un temible membro dunha mítica raza antropomorfa do folclore escandinavo. O seu papel nos mitos cambia desde xigantes diabólicos –similares aos ogros dos contos de fadas ingleses– ata teimados salvaxes máis parecidos a homes que viven baixo terra en outeiros ou montículos, inclinados ao roubo e o rapto de humanos que, no caso dos infantes, eran substituídos por nenos cambiados. Tamén se lles pode chamar «xente do outeiro» ou «do montículo». Nos contos das illas Shetland e Orcadas, os troles son chamados trowes.
Os troles no folclore escandinavo
Os troles, que adoitan amorear ouro, son unhas das criaturas máis frecuentes nos contos de fadas escandinavos, máis comúns incluso que os elfos, ananos, meigas ou xigantes (hai que dicir que nestes contos de fadas non hai unha distinción clara entre meigas e troles femia, como tampouco entre troles macho e xigantes). Aparecen descritos baixo calquera tamaño, podendo ser tan enormes como xigantes ou tan pequenos como ananos. Non obstante, sempre se lles considera posuidores dunha pobre intelixencia (especialmente os machos, mentres que as femias ou trollkonor poden ser bastante maliciosas), un nariz grande, brazos longos, peludos e non demasiado agraciados (excepto algunhas femias). Nos contos de fadas escandinavos, os troles xeralmente vólvense de pedra ó contacto coa luz solar. Esta debilidade compártena cos "Svartalfar" (elfos escuros) e os ananos nórdicos.
Os troles viven no bosque e nas montañas e ás veces raptan nenos obrigándoos a vivir con eles (especialmente princesas). De cando en vez, atrévense incluso a roubar un bebé acabado de nacer, deixando en troques un dos seus propios pequenos. Os nenos suecos máis novos cren a miúdo nos troles, e unha maneira de ensinarlle ós nenos a cepillarse os dentes é dicirlles que é para desfacerse duns "dentes de trol" moi pequeniños, porque se non lles farán buracos nos dentes.
Nos contos das illas Shetland e Órcadas, os troles denomínanse Trowe, que é unha variante escocesa do trol nórdico.
Na literatura
Na literatura infantil sueca, os troles non son malos por natureza, senón primitivos e incomprendidos. As súas falcatruadas débense a unha combinación dos trazos da personalidade humana máis básicos e comúns, como a envexa, o orgullo, a avaricia, a inxenuidade, a ignorancia e maila estupidez. Nalgúns contos de principios do século XX, concretamente de Elsa Beskow, os troles son tamén descritos como unha raza indíxena de cazadores e recolectores que foxen da invasión da civilización humana, polo que cando o home constrúe unha estrada, os troles desaparecen da zona.
A autora finlandesa de lingua sueca Tove Jansson, acadou fama e recoñecemento internacional grazas á familia de troles Mumin.
No mundo de J. R. R. Tolkien, os troles son uns humanoides creados na Primeira Idade do mundo por Melkor, moi altos (miden en torno ós 10 pés/3 metros de altura) pero de pobre intelixencia, que cando se ven expostos á luz solar, vólvense de pedra. No O Señor dos Aneis, unha nova raza de troles aparece, os chamados Uruk-hai que, a diferenza dos troles correntes, son capaces de viviren á luz do sol.
Na serie de libros sobre o Mundodisco de Terry Pratchett, os troles son grandes criaturas silíceas, é dicir, de composición rochosa. Segundo van crecendo e facéndose maiores, pasan de simples croios a enormes montañas. Teñen unha tendencia "cultural" cara á violencia, e a súa intelixencia é inversamente proporcional á temperatura ambiente, tornándoos notablemente necios en climas temperados ou cálidos. O bar O Tambor Roto ten troles como gardas de seguridade, que a miúdo se comen ós malos clientes.
No mundo de Harry Potter, os troles son xigantescos monstros que matan a quen queira que atopan. En Harry Potter e a pedra filosofal, Harry e Ron Weasley salvan a Hermione Granger dun trol da montaña adulto. Na película (igual que na película O Señor dos Aneis), o trol foi animado por ordenador. Hai outras poucas mencións posteriores dos troles: por exemplo, rumoreouse que a Firebolt (vasoira voadora último modelo) de Harry, que Dolores Umbridge "confiscou" foi custodiada por troles. Uns "Troles de Seguridade" son tamén mencionados en varias ocasións, xa que aparentemente poden ser contratados como gardiáns.
Mina de Jwaneng
miniatura|Mina de Jwaneng. A mina de Jwaneng é a mina de diamantes máis rica do mundo e atópase no centro sur de Botswana a uns 120 km ó oeste da cidade de Gaborone, no val do río Naledi do Kalahari. Jwaneng, que quere dicir "lugar de pequenas pedras", é propiedade de Debswana, unha sociedade empresarial entre a compañía inglesa De Beers e o goberno de Botswana. É a segunda mina máis nova das catro operadas pola compañía, comezando as súas operacións en 1982.
Trol
Na literatura
Nas novelas do paleontólogo e escritor finlandés (que, curiosamente, tamén escribe en sueco) Björn Kurtén, como por exemplo, A Danza do Tigre, os neandertais son chamados "troles" polo home moderno.
Na cultura popular
Os troles teñen unha gran presenza en tódalas obras de corte fantástico, e polo tanto, teñen cabida como personaxes destacados en xogos de rol ou mesmo videoxogos.
Lola de Valencia
Lola de Valencia (en francés: Lola de Valence) é unha pintura realizada polo pintor Édouard Manet en 1862. A tea representa unha bailarina vestida con roupas tradicionais españolas. A tea foi pintada na mesma época que o Chanteur espagnol. Estas dúas pinturas son características do período hispano do pintor, no tempo no que estivo fortemente inspirado nas pinturas de artistas españois como Diego Vélazquez.
Lola de Valencia ten a particularidade de ser a primeira obra de Manet en suscitares unha desaprobación debido ao seu erotismo suxerente, ao igual que obras como Déjeuner sur l'herbe e Olympia.
Sistema inercial
Un sistema inercial é un sistema de referencia que presenta inercia, isto é: non presenta aceleracións, e daquela, non está a sufrir forzas. Tales sistemas ou están parados (velocidade=0) ou en movemento rectilíneo uniforme. É importante subliñar, que desde esta perspectiva, non pode haber curvas no movemento, pois se as houber, habería unha aceleración e iso contraría a condición imposta para termos un sistema inercial. Este marco clásico ven caracterizado polas transformacións de Galileo.
Características
Na teoría especial da relatividade, mantense a definición de sistema inercial, mais coa diferenza de que o tempo non transcorre xa do mesmo xeito nos dous sistemas, non hai xa invarianza na progresión do tempo. Esta é substituída pola invarianza na velocidade da luz, dando lugar á relatividade da simultaneidade. Agora as mudanzas de coordenadas cumpren as transfomacións de Lorentz, nas que todo isto queda reflictido.
E finalmente, na teoría xeral da relatividade (a día de hoxe a máis rigorosa e aceptada), a diferenza entre sistema inercial e non inercial, e o conseguinte principio de inercia, definidos sobre a base dunha métrica euclídea perden sentido por completo; así vense desprazados por un principio de movemento xeodésico, definido agora con base a unha métrica de Minkowski, polo que os obxectos (e sistemas de referencia) se moven do xeito ditado pola curvatura do espazo-tempo. Deste xeito xa non existen sistemas inerciais, nin ten senso a súa definición.
A Chousa Nova
miniatura|dereita|350px|A Chousa Nova, reconstruída. A Chousa Nova ou Chousa Nova 1 (hai dous túmulos máis na zona) é un túmulo megalítico situado na parroquia de Abades (Silleda), atopado e escavado durante as obras de construción da liña do AVE entre Ourense-Santiago. A cámara interior do dolmen non fora espoliada, estaba intacta e mantivérase co enxoval funerario. Foi o segundo dolmen atopado intacto no noroeste peninsular. As probas por Carbono-14 deron para A Chousa Nova unha datación que o sitúan como un dos dolmens máis antigos de Galiza.
Historia
As obras do AVE pasan polo túmulo de Chousa Nova. O túmulo como tantos outros en Galiza non estaba escavado, tiña unha estrada ao carón que danara parte da masa, un poste eléctrico sobre ela e estaba nunha zona de explotación agrícola e forestal. Tiña evidentes signos de violación. A escavación foi dirixida por María José Bóveda, do Gabinete de Arqueoloxía e Xestión de Patrimonio durante as obras do AVE. As probas de carbono-14 deron datas ao redor do 4350 antes da era actual, máis antigas que o dolmen de Dombate en Cabana de Bergantiños ou Forno dos Mouros en Toques.
A escavación
miniatura|dereita|350px|Vista xeral de Chousa Nova. Ao retirar as pedras da coiraza atopáronse variedades cromáticas con terras de diferentes cores. As terras foran dispostas de xeito intencionado como tentando xuntar a súa obra coa natureza. O túmulo ten dúas fases de construción: a edificación do propio monumento (coa capa á vista) e a ampliación do perímetro do monumento e soterrado de todo o monumento.
77
Outros
70er
A Chousa Nova
A escavación
A cámara está formada por cinco lousas graníticas. A capa da cámara era unha grande lousa de 2.950 kg de peso. Estaba crebada en tres anacos, un deles achado na mesma posición de cando romperan e os outros dous dentro da cámara. esquerda|miniatura|Colar atopado na Chousa Nova con contas de ámbar. No interior do monumento atopáronse os obxectos do enxoval de hai seis mil anos. Un colar con 35 contas, algunhas de ámbar, e outras de varisicita, posiblemente dunha veta da provincia de Zamora, semellando estar sobre un peito humano. É o segundo colar atopado in situ en Europa. Unha eixada posta próxima á cabeza, preto da man un cicel e un gastado afiador baixo os pés. A eixada e o cicel, que estaban novos, interprétanse como un símbolo de luxo e posición social.
A reconstrución
Tras a escavación, o proxecto trocou a inicial trincheira para o paso do AVE por un falso túnel sobre o que se reconstruíu A Chousa Nova. As lousas do monumento foron gardadas durante case dous anos nunha nave en Silleda. A reconstrución foi supervisada arqueoloxicamente e situouno exactamente no mesmo lugar. Trocouse o camiño que cortara parte da mámoa afastándoo e movéronse os postes eléctricos. O espazo está valado, sinalizado e musealizado, libre xa de uso agrícola e forestal. Hai paneis explicativos do monumento, da escavación e dos traballos de reconstrución. O monumento está tal como se sabe foi construído. Os tres anacos da lousa da capa foron pegadas e están á vista; unhas pedras de balastro ferroviario marcan os límites da construción. Moi preto da zona hai dous túmulos máis sen escavar.
Voo 995 de Spantax
O voo 995 de Spantax era un voo chárter dende o Aeroporto de Madrid-Barajas ata o Aeroporto Internacional John F. Kennedy de Nova York con escala no Aeroporto de Málaga. Cando o avión, un McDonnell Douglas DC-10-30CF, estaba a engalar en Málaga, o piloto sentiu unha forte vibración e abortou a engalaxe. A tripulación perdeu o control do aparello e foi incapaz de paralo dentro da pista saíndose dela e golpeando unha caseta de formigón perdendo un motor. Posteriormente cruzou a autoestrada entre Málaga e Torremolinos golpeando varios vehículos antes de chocar contra un terraplén ferroviario e incendiarse. Realizouse unha evacuación de emerxencia no avión, pero 50 dos 394 ocupantes morreron no seu interior.
O pasaxeiro Carlton Maloney, un especialista de audiovisuais da Pace University, estaba gravando unha cinta de son durante o accidente como parte dunha serie de gravacións de engalaxes e aterraxes. Cando se decatou de que algo ía mal comezou a informar do incidente e das súas consecuencias inmediatas. O locutor de Chicago Steve Dahl reproduxo a cinta de Maloney no seu podcast do 26 de marzo de 2010.
Avión
O McDonnell Douglas DC-10-30CF, con rexistro EC-DEG, realizara o seu primeiro voo o día 13 de abril de 1977 e posteriormente foi entregado á aeroliña Overseas National Airlines o 6 de xuño dese ano. Spantax recibiría o avión o 24 de outubro de 1978. No momento do accidente o avión tiña pouco máis de 5 anos, e segundo a última revisión estaba en perfecto estado.
Imperio Bizantino
O Imperio Bizantino (chamado tamén, Imperio Romano de Oriente) foi un imperio cristián medieval de cultura grega cuxa capital estaba en Constantinopla ou Bizancio (actual Istambul). Abarcaba todo o Mediterráneo oriental, pero co tempo foi sufrindo importantes reducións territoriais.
Non hai un consenso xeral en canto á data de inicio do Imperio Bizantino. Para algúns autores a data clave é a fundación de Constantinopla no ano 330, en tanto que outros estudosos consideran como acta de nacemento do Imperio Bizantino a morte de Teodosio I, en 395, cando o Imperio Romano foi definitivamente dividido en dúas metades, oriental e occidental. Outros pensan que pode falarse con propiedade de Imperio Bizantino a partir do momento en que foi deposto o último emperador romano de Occidente, Rómulo Augústulo (476).
O nome "Imperio Bizantino"
"Imperio Bizantino" é unha expresión moderna que resultaría estraña aos seus contemporáneos. O nome orixinal do Imperio en grego era Romania (Ρωμανία) ou Basileía Romaíon (Βασιλεία Ρωμαίων), tradución directa do nome en latín do Imperio Romano,.
O éxito do termo pode gardar certa relación co histórico rexeitamento de occidente a ver no Imperio Bizantino ao herdeiro lexítimo de Roma, polo menos desde que, no século IX, Carlomagno e os seus sucesores esgrimiron o documento apócrifo coñecido como "Doazón de Constantino" para se proclamaren, coa conivencia do Papado, emperadores romanos. Desde esta época, o título Imperator Romanorum (emperador dos romanos) quedou reservado aos soberanos do Sacro Imperio Romano Xermánico, mentres que o emperador de Constantinopla era chamado Imperator Graecorum (emperador dos gregos), e os seus dominios, Imperium Graecorum, Graecia, Terra Graecorum ou mesmo Imperium Constantinopolitanus.
A palabra "bizantino" adquiriu despois un sentido pexorativo, como sinónimo de "decadente", debido á obra de historiadores como Edward Gibbon, William Lecky ou o propio Arnold J. Toynbee, quen, comparando a civilización bizantina coa Antigüidade clásica, viron a historia do Imperio Bizantino como un prolongado período de decadencia. Influíu seguramente tamén nesta apreciación o punto de vista dos cruzados dos reinos de Europa occidental que visitaron o imperio desde final do século XI.
En galego utilízase a expresión «discusión bizantina» para referir a unha disputa sobre cuestións carentes de verdadeira importancia, seguramente baseada nas interminábeis controversias teolóxicas sostidas polos intelectuais bizantinos.
Orixe
Para asegurar o control do Imperio Romano e facer máis eficiente a súa administración, Diocleciano, no final do século III, instituíu o réxime de goberno coñecido como tetrarquía, dividindo o imperio en dúas metades, gobernadas por dous emperadores augustos, cada un dos cales levaba asociado un césar, un "vice-emperador" e futuro herdeiro. Trala abdicación de Diocleciano o sistema perdeu a súa vixencia e abriuse un período de guerras civís que non concluíu ata 324, cando Constantino I o Grande unificou ambas partes do Imperio.
Constantino foi tamén o primeiro emperador en adoptar o cristianismo, relixión que foi incrementando a súa influencia ao longo do século IV e terminou por ser proclamada polo emperador Teodosio I, no final de dita centuria, relixión oficial do Imperio. Á morte do emperador Teodosio, en 395, o Imperio dividiuse definitivamente: Honorio, o seu fillo máis vello, herdou a metade occidental, con capital en Roma, mentres que ao seu outro fillo, Arcadio, lle correspondeu a oriental, con capital en Constantinopla. Para a maioría dos autores, é a partir deste momento cando comeza propiamente a historia do Imperio Bizantino. Mentres que a historia do Imperio Romano de Occidente concluíu en 476, cando foi deposto o xove Rómulo Augústulo polo xermano Odoacro, a historia do Imperio Bizantino prolongarase durante aínda case un milenio.
Historia temperá
En tanto que o Imperio de Occidente se afundiu de forma definitiva, os sucesores de Teodosio foron capaces de conxurar as sucesivas invasións de pobos bárbaros que ameazaron o Imperio de Oriente. Os visigodos foron desviados cara a Occidente polo emperador Arcadio (395-408). O seu sucesor, Teodosio II (408-450) reforzou as murallas de Constantinopla, facendo dela unha cidade inexpugnábel (de feito, non sería conquistada por tropas estranxeiras ata 1204), e logrou evitar a invasión dos hunos mediante o pago de tributos ata que se disgregaron e deixaron de representar un perigo trala morte de Atila, en 453. Pola súa banda, Zenón (474-491) evitou a invasión do ostrogodo Teodorico, dirixíndoo cara a Italia.
A unidade relixiosa foi ameazada polas herexías que proliferaron na metade oriental do Imperio, e que puxeron de relevo a división en materia doutrinal entre as catro principais sedes orientais: Constantinopla, Antioquía, Xerusalén e Alexandría. Xa en 325, o Concilio de Nicea condenara o arianismo que negaba a divindade de Cristo. En 431, o Concilio de Éfeso declarou herético o nestorianismo. A crise máis duradeira, con todo, foi a causada pola herexía monofisita que afirmaba que Cristo só tiña unha natureza, a divina. Aínda que foi tamén condenada polo Concilio de Calcedonia, en 451, gañara numerosos adeptos, sobre todo en Exipto e Siria, e todos os emperadores fracasaron nos seus intentos de restabelecer a unidade relixiosa. Neste período iníciase tamén a estreita asociación entre a Igrexa e o Imperio: León I (457-474) foi o primeiro emperador coroado polo patriarca de Constantinopla.
No final do século V, durante o reinado do emperador Anastasio I, o perigo que supoñían as invasións xermánicas parece definitivamente conxurado. Os pobos xermánicos, xa asentados no desaparecido Imperio de Occidente, están demasiado ocupados consolidando as súas respectivas monarquías como para interesárense por Bizancio.
A época de Xustiniano
miniatura|300px|dereita|Mapa do Imperio Bizantino en [[550. As conquistas de Xustiniano aparecen en verde]]
Durante o reinado de Xustiniano (527-565), o Imperio chegou ao apoxeo do seu poder. O emperador propúxose restaurar as fronteiras do antigo Imperio Romano, para o que emprendeu unha serie de guerras de conquista en Occidente:
Na fronteira oriental, Belisario detivo as ansias expansionistas do persa Cosroes I (531-579), ao que derrotou na batalla de Daras.
miniatura|290px|esquerda|Xustiniano nos mosaicos da igrexa de San Vital de Rávena As campañas de Xustiniano en Occidente deixaron exhausta a facenda imperial e precipitaron ao imperio nunha situación de crise, que chegaría ao seu punto culminante a comezos do século VII.
A época de Xustiniano non só destaca polos seus éxitos militares. Baixo o seu reinado, Bizancio viviu unha época de esplendor cultural, malia a clausura da Universidade de Atenas, destacando, entre outras moitas, as figuras dos poetas Nono de Panópolis e Paulo Silenciario, o historiador Procopio, e o filósofo Xoán Filópono. Entre 528 e 533, unha comisión nomeada polo emperador codificou o Dereito romano no Corpus Iuris Civilis, permitindo así a transmisión á posteridade dun dos máis importantes legados do mundo antigo. O esplendor da época de Xustiniano atopa o seu mellor exemplo nunha das obras arquitectónicas máis afamadas da historia da Arte, a igrexa de Santa Sofía, construída durante o seu reinado polos arquitectos Antemio de Tralles e Isidoro de Mileto.
O repregamento de Bizancio
Os séculos VII e VIII constitúen na historia de Bizancio unha especie de "Idade Escura" acerca da cal temos moi escasa información. É un período de crise, do cal, malia as tremendas dificultades externas (a fustrigación do islam e os continuos ataques de búlgaros e eslavos) e internas (as loitas iconoclastas), o Imperio saíu transformado e reforzado.
As ameazas exteriores
O século VII comeza coa crise provocada pola espectacular ofensiva do monarca sasánida Cosroes II, que coas súas conquistas en Exipto, Siria e Asia Menor, chegou a ameazar a existencia mesma do Imperio. Esta situación foi aproveitada por outros inimigos de Bizancio, como os ávaros e eslavos, que puxeron sitio a Constantinopla en 626. O emperador Heraclio foi quen, tras unha guerra longa e esgotadora, de conxurar este perigo, rexeitando o asalto de ávaros e eslavos, e derrotando definitivamente aos persas en 628.
Con todo, apenas uns anos despois, entre 633 e 645, a fulgurante expansión do islam arrebata para sempre ao Imperio, exhausto pola guerra contra Persia, as provincias de Siria, Palestina e Exipto. A mediados do século VII, as fronteiras estabilizáronse. Os árabes continuaron facendo presión, chegando ata a ameazar a capital, pero a superioridade naval bizantina, reforzada polas súas magníficas fortificacións navais e o seu monopolio do "lume grego" (un produto químico capaz de arder baixo a auga) salvou a Bizancio.
Na fronteira occidental, o Imperio viuse obrigado a aceptar desde a época de Constantino IV (668-685) a creación dentro das súas fronteiras, na provincia de Moesia, do reino independente dos búlgaros. Ademais, pobos eslavos foron instalándose nos Balcáns, chegando ata o Peloponeso. En Occidente, a invasión dos longobardos fixo moito máis precario o dominio bizantino sobre Italia.
A querela iconoclasta
Entre os anos 726 e 843, o Imperio Bizantino foi esgazado polas loitas internas entre os iconoclastas, partidarios da prohibición das imaxes relixiosas, e os iconódulos, contrarios á devandita prohibición. A primeira época iconoclasta prolongouse desde 726, ano en que León III (717-741) suprimiu o culto ás imaxes, ata 783, cando foi restabelecido polo Segundo Concilio de Nicea. A segunda tivo lugar entre 813 e 843. Neste ano foi restabelecida definitivamente a ortodoxia.
Segundo algúns autores, o conflito iconoclasta reflicte tamén a división entre o poder estatal - os emperadores, a maioría partidarios da iconoclastia-, e o eclesiástico - o patriarcado de Constantinopla, en xeral iconódulo-; tamén se sinalou que mentres que en Asia Menor eran maioría os iconoclastas, a parte europea do Imperio era máis ben partidaria do culto ás imaxes.
Transformacións
A principios do século IX, o Imperio sufrira varias transformacións importantes:
Renacemento macedónico
O final das loitas iconoclastas supón unha importante recuperación do Imperio, visíbel desde o reinado de Miguel III (842-867), último emperador da dinastía Amoriana, e, sobre todo, durante os case dous séculos (867-1056) en que Bizancio foi rexido pola dinastía macedonia. Este período é coñecido polos historiadores como "renacemento macedónico".
A política exterior
O grande inimigo occidental do Imperio durante esta etapa foi o Estado búlgaro. Convertida ao cristianismo a mediados do século IX, Bulgaria alcanzou o seu apoxeo en tempos do tsar Simeón (893-927), educado en Constantinopla. Desde 896 o Imperio estivo obrigado a pagar un tributo a Bulgaria, e, en 913, Simeón estivo a piques de atacar a capital. Á morte deste monarca, en 927, o seu reino comprendía boa parte de Macedonia e de Tracia, xunto con Serbia e Albania. O poder de Bulgaria foi con todo declinando durante o século X, e, a principios do século seguinte, Basilio II (976-1025), chamado Bulgaróctonos ("matador de búlgaros") invadiu Bulgaria e anexionouna ao imperio, dividíndoa en catro themata.
As relacións con occidente foron tensas desde a coroación de Carlomagno (800) e as pretensións dos seus sucesores ao título de emperadores romanos e ao dominio sobre Italia. Durante toda esta etapa, malia a perda de Sicilia, o imperio seguiu tendo unha enorme influencia no sur da península itálica. As tensións con Odón I, quen pretendía expulsar aos bizantinos de Italia, resolvéronse mediante o matrimonio da princesa bizantina Teófano, sobriña do emperador bizantino Xoán Tzimiscés, con Odón II.
A política relixiosa
Trala resolución do conflito iconoclasta, restaurouse a unidade relixiosa do Imperio. No entanto, houbo de facerse fronte á herexía dos paulicianos, que no século IX chegou a ter unha gran difusión en Asia Menor, así como á súa repunta en Bulgaria, a doutrina bogomilita.
Durante esta época foron evanxelizados os búlgaros. Esta expansión do cristianismo oriental provocou os receos de Roma, e a mediados do século IX estalou unha grave crise entre o patriarca de Constantinopla, Focio e o papa Nicolao I, quen se excomungaron mutuamente, producíndose unha primeira separación das igrexas oriental e occidental que se coñece como Cisma de Focio. Ademais da rivalidade pola primacía entre as sedes de Roma e Constantinopla, existían algúns desacordos doutrinais. O Cisma de Focio foi, con todo, breve, e arredor do 877 as relacións entre Oriente e Occidente volveron á normalidade.
A ruptura definitiva con Roma consumouse en 1054, con motivo dunha disputa sobre o texto do Credo, no que os teólogos latinos incluíran a cláusula filioque, significando así, contra a tradición das igrexas orientais, que o Espírito Santo procedía non só do Pai, senón tamén do Fillo. Existía tamén desacordo noutros moitos temas menores, e subxacía, sobre todo, o enfrontamento pola primacía entre as dúas antigas capitais do Imperio.
O declive do Imperio (1056-1261)
miniatura|esquerda|100px|Emperador Manuel I Comneno (1143-1180) Tralo período de esplendor que supuxo o renacemento macedónico, na segunda metade do século XI comezou un período de crise, marcado pola crecente feudalización do Imperio e a súa debilidade ante a aparición de dous poderosos novos inimigos: os turcos selxúcidas e os reinos cristiáns de Europa occidental.
Na fronteira oriental, os turcos selxúcidas, que ata o momento centraran o seu interese en derrotar ao Exipto fatimí, empezaron a facer incursións en Asia Menor, de onde procedía a maior parte dos soldados do Imperio. Coa inesperada derrota na batalla de Manzikert (1071) do emperador Romano IV Dióxenes a mans de Alp Arslan, sultán dos turcos selxúcidas, terminou a hexemonía bizantina en Asia Menor. Os intentos posteriores dos emperadores Comnenos por reconquistaren os territorios perdidos revelaranse sempre infrutuosos. Máis aínda, un século despois, Manuel I Comneno sufriría outra humillante derrota fronte aos selxúcidas en Myriokephalon en 1176.
En Occidente, os normandos expulsaron de Italia aos bizantinos nuns poucos anos (entre 1060 e 1076), e conquistaron Dyrrachium, en Iliria, desde onde pretendían abrirse camiño ata Constantinopla. A morte de Roberto Guiscardo en 1085 evitou que estes plans se levasen a efecto. Con todo, poucos anos despois, a Primeira Cruzada converteuse nun quebradizo de cabeza para o emperador Aleixo I Comneno. Discútese se foi o propio emperador o que solicitou a axuda de Occidente para combater contra os turcos. Aínda que teoricamente se comprometeron a poñeren baixo a autoridade de Bizancio os territorios sometidos, os cruzados terminaron por establecer varios Estados independentes en Antioquía, Edesa, Trípoli e Xerusalén.
Os alemáns do Sacro Imperio Romano Xermánico e os normandos de Sicilia e o sur de Italia seguiron atacando o Imperio durante o século XII. As cidades-estado e repúblicas italianas como Venecia e Xénova, ás cales Aleixo concedera dereitos comerciais en Constantinopla, convertéronse nos obxectivos de sentimentos antioccidentais debido ao resentimento existente cara aos francos ou latinos. Aos venecianos en especial lles importunáronlles moito as devanditas manifestacións do pobo bizantino, tendo en conta que a súa frota de barcos era a base da mariña bizantina.
300px|miniatura|dereita|A situación na primeira metade do [[século XIII.]]
Frederico I Barbarroxa (emperador do Sacro Imperio Romano) intentou conquistar sen éxito o Imperio durante a Terceira Cruzada, pero foi a cuarta a que tivo o efecto máis devastador sobre o Imperio Bizantino en séculos. A intención expresa da cruzada era conquistar Exipto e os bizantinos, crendo que non había posibilidades de venceren a Saladino (sultán de Exipto e Siria e principal inimigo dos cruzados instalados en Terra Santa), decidiron manterse neutrais. A reticencia bizantina a implicarse na Cruzada, a toma do control da expedición por parte dos venecianos posto que os seus dirixentes non podían pagar o transporte das tropas e a cobiza por parte dos xefes cruzados dos tesouros de Constantinopla fixeron que os cruzados tomasen por asalto Constantinopla en 1204, dando orixe ao efémero Imperio Latino (1204-1261). Por primeira vez desde a súa fundación por Constantino, máis de 800 anos antes, a cidade fora tomada por un exército estranxeiro. O poder bizantino pasou a estar permanentemente debilitado. Neste tempo, o reino serbio, baixo a dinastía Nemanjic, fortaleceuse aproveitando o derrube de Bizancio, iniciando un proceso que culminaría cando en 1346 se constituíu o Imperio Serbio.
Tres estados gregos herdeiros do Imperio Bizantino permaneceron fóra da órbita do recentemente creado Imperio Latino: o Imperio de Nicea, o Imperio de Trebisonda, e o Despotado de Epiro. O primeiro, controlado pola Dinastía Paleólogo, reconquistou aos latinos Constantinopla en 1261 e derrotou a Epiro, revitalizando o Imperio pero prestando demasiada atención a Europa cando a crecente penetración dos turcos en Asia Menor constituía o principal problema.
O final: o sitio turco
Para máis información, véxase Caída de Constantinopla 300px|dereita|miniatura|O Imperio Bizantino arredor de 1400
1639
Outros
Historia ano a ano
Imperio Bizantino
O final: o sitio turco
A historia de Bizancio trala reconquista da capital por Miguel VIII Paleólogo é a dunha prologada decadencia. No lado oriental o avance turco reduciu case ao nada os dominios asiáticos do Imperio, convertido nalgunhas etapas en vasalo dos otománs, nos Balcáns debeu competir cos Estados gregos e latinos que xurdiran a raíz da conquista de Constantinopla en 1204, e no Mediterráneo a superioridade naval veneciana deixaba moi poucas opcións a Constantinopla. Ademais, durante o século XIV o Imperio, convertido nun máis de numerosos Estados balcánicos, debeu afrontar a terrible revolta dos almogávares cataláns e dúas devastadoras guerras civís.
O Imperio apelou a Occidente en busca de axuda, pero os diferentes Estados poñían como condición a reunificación da igrexa católica e a ortodoxa. A unidade das igrexas foi considerada, e ocasionalmente levada a cabo por decreto legal, pero os cidadáns ortodoxos non aceptarían o catolicismo romano. Algúns combatentes occidentais chegaron en auxilio de Bizancio, pero moitos preferiron deixar ao Imperio sucumbir, e non fixeron nada cando os otománs conquistaron os territorios restantes.
Constantinopla foi nun principio desestimada en pos da súa conquista debido ás súas poderosas defensas, pero coa chegada dos canóns, as murallas - que fora impenetrábeis excepto para a Cuarta Cruzada durante máis de 1.000 anos - xa non ofrecían a protección adecuada fronte aos turcos otománs. A Caída de Constantinopla finalmente produciuse logo dun sitio de dous meses levado a cabo por Mehmet II o 29 de maio de 1453. O último emperador bizantino, Constantino XI Paleólogo, foi visto por última vez cando entraba en combate coas tropas de xanízaros dos otománs, que superaban de xeito rotundo aos bizantinos. Mehmet II tamén conquistou Mistra en 1460 e Trebisonda en 1461.
Demografía
Son moi poucos os datos que poden permitirnos calcular a poboación do Imperio Bizantino. J. C. Russell estima que no final do século IV a poboación total do Imperio Romano de Oriente era duns 25 millóns, repartidos nunha área de aproximadamente 1 600 000 km². Por volta do século IX, con todo, trala perda das provincias de Siria, Exipto e Palestina e a crise de poboación do século VI, habitarían o Imperio ao redor de 13 millóns de persoas nun territorio de 745.000 km².
Cara ao século XIII, coas importantes minguas territoriais sufridas polo Imperio, non é probábel que o basileus rexese os destinos de máis de 4 000 000 de persoas. Desde entón o territorio do imperio - e, polo tanto, a súa poboación - foi decrecendo rapidamente ata a caída de Constantinopla en 1453.
As maiores concentracións de poboación estiveron sempre na parte asiática do Imperio, especialmente no litoral exeo de Asia Menor.
En canto ás cidades, o crecemento de Constantinopla foi espectacular nos século IV e V. Mentres que a capital de Occidente, Roma, declinara considerabelmente desde os tempos de Augusto, en que chegou a ter preto do millón de habitantes, ata o século V, con só uns 100.000, Constantinopla, que no momento do seu fundación contaba escasamente con 30.000 habitantes, chegou na época de Xustiniano aos 400.000.
Pero Constantinopla non era a única gran cidade do Imperio. A poboación de Alexandría nesa mesma época estimouse en torno aos 300.000 habitantes, algo maior que Antioquía (uns 250.000), seguida doutras cidades como Éfeso, Esmirna, Pérgamo, Trebisonda, Edesa, Nicea, Tesalónica, Tebas e Atenas.
O século VI supuxo un importante retroceso da urbanización debido tanto ás guerras como a unha sucesión de epidemias e catástrofes naturais. No século seguinte, trala perda de Siria, Palestina, Exipto e Cartago, só quedaron dúas grandes cidades no Imperio: a capital e Tesalónica. Parece que a poboación de Constantinopla decreceu considerabelmente durante os séculos VI e VII (a causa, entre outras razóns, da peste) e só comezou a recuperarse a mediados do século VIII. Estímase que a súa poboación sería de 300.000 habitantes durante o renacemento macedónico, e de non menos de 500.000 baixo a dinastía Comnena.
Nos últimos tempos do Imperio as cidades sufriron un pronunciado declive. Estímase que no momento da súa conquista polos turcos a poboación da capital estaba en torno aos 50.000 habitantes, e a da segunda cidade do Imperio, Tesalónica, arredor dos 30.000.
A agricultura
Como no resto do mundo na Idade Media, a principal actividade económica era a agricultura. Esta estaba organizada en latifundios, nas mans da nobreza ou do clero.
A industria
A principal industria era a téxtil, baseada en talleres de seda estatais, que empregaban a grandes cantidades de operarios. O Imperio dependía por completo do comercio con Oriente para o abastecemento de seda ata que a mediados do século VI uns monxes descoñecidos - quizais nestorianos - lograron levar casulos de vermes de seda a Xustiniano. O Imperio comezou a producir a súa propia seda - principalmente en Siria -, e a súa fabricación foi un segredo celosamente gardado e descoñecido no resto de Europa ata polo menos o século XII.
O comercio
Hai que destacar a grande importancia do comercio. Pola súa situación xeográfica, o Imperio Bizantino foi un intermediario necesario entre Oriente e o Mediterráneo, polo menos ata o século VII, cando o islam se apoderou das provincias meridionais do Imperio. Era especialmente importante a posición da capital, que controlaba o paso de Europa a Asia, e ao dominar o Estreito do Bósforo, os intercambios entre o Mediterráneo (desde onde se accedía a Europa occidental) e o Mar Negro (que enlazaba co Norte de Europa e Rusia).
Existían tres rutas principais que enlazaban o Mediterráneo co Extremo Oriente: