cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Imperio Inca
Territorio do imperio incaico
Cara ao norte, o imperio incaico estendíase ata o río Guáitara, ao norte na fronteira entre Colombia e o Ecuador. No Ecuador, chegaron a abarcar unha zona que incluiría as actuais cidades de Quito, Guayaquil, Cuenca e Manta.
Para o nordeste, estendíase ata a selva amazónica das actuais repúblicas do Perú e Bolivia, chegando a ser moi pouco nítidos os seus límites con esta debido ás esporádicas expedicións de exploración da selva por parte dos habitantes do Imperio debido á gran cantidade de enfermidades e o medo que os nativos posuían a esas zonas, pero sábese que dominaban as actuais cidades de Potosí, Oruro, A Paz e Cochabamba en Bolivia e practicamente toda a serra peruana.
Para o sueste, o Imperio Incaico chegou a cruzar a cordilleira dos Andes (o que en xeopolítica moderna se coñece como "encabalgarse") chegando un tanto máis aló do que agora son as cidades de Salta e Tucumán na actual Arxentina. O territorio inca da República Arxentina abranguía as actuais provincias de Mendoza, San Juan, San Luis, Córdoba, La Rioja, Catamarca, Tucumán, Santiago del Estero, Salta e Jujui.
Para o oeste, aínda que o Imperio Incaico limitaba co Océano Pacífico, hai quen argumenta que os Incas chegaron a manter, a pesar das limitacións navais da época, certa relación comercial con algún pobo da afastada Polinesia (Oceanía), aínda que actualmente se descoñece cal pobo sería este. Unha das persoas que defendeu esta teoría foi o defunto explorador difusionista noruegués Thor Heyerdahl)
A súa capital atopábase na cidade do Cuzco —que, segundo a constitución peruana, é a "capital histórica" do Perú—, onde se xuntan os catro suios.
División política: Suios ou rexións
Os cronistas afirmaron que o imperio incaico estivo dividido en catro distritos coñecidos como seus (do quechua suiu): Chinchaysuyo, Antisuyo, Collasuyo e Contisuyo. O centro desta división era o propio Cuzco. Atribuíuse ao inca Pachacuti a creación deste sistema de organización do territorio; con todo sabemos que se trataba dunha práctica que antecedeu ao goberno deste gran reformador. Antes de consolidarse o dominio incaico no Cuzco, o espazo en torno desta cidade estivo tamén dividido en catro partes. As divisións entón correspondían aos territorios dos señoríos da área. Cando Manco Cápac e os seus clans se estableceron na zona, crearon os catro suius incaicos a partir desta división.
Un tema que aínda é motivo de discusión entre os investigadores é aquel da extensión e os límites de cada suiu. Como vimos, a expansión incaica iniciouse con Pachacuti, quen conquistou os curacazgos da área próxima ao Cuzco: os soras, lucanas e tambos. Outros líderes militares como o seu irmán Cápac Yupanqui, e posteriormente Túpac Yupanqui e Amaru Yupanqui, continuaron as conquistas, mentres Pachacuti permanecía no Cuzco. Por exemplo, Cápac Yupanqui recoñecería e visitaría na costa os vales de Chincha e Pisco, mentres que na serra central chegaría ata Jauja. Túpac Inca continuou a conquista do Chinchaysuyu ata a rexión dos cañaris ( Tumibamba); mentres que Amaru Yupanqui e outros líderes militares conquistaron o Collasuyu ata Chincha e o Contisuyo ata Arequipa. Con todo, aínda non sabemos se a franxa costeira entre Ica e Tarapacá foi conquistada nesa época ou despois, logo de que Túpac Yupanqui asumise o mando supremo do Estado incaico. Doutra banda durante os tempos de Túpac Yupanqui a fronteira norte estableceuse preto de Quito; mentres que a fronteira sur se fixou no río Maule, 260 km ao sur de Santiago de Chile. Durante o goberno de Huayna Cápac conquistáronse novas rexións no Ecuador e o extremo suroeste de Colombia (proximidades de Pasto). Estes son en xeral os límites coñecidos do imperio. O punto menos preciso é o relativo á rexión amazónica, onde é difícil precisar os alcances que tiveron as incursións incas.
miniatura|esquerda|Mapa do imperio incaico:
Organización territorial
miniatura|Mapa do Tahuantinsuyo cos seus [[Suyos do Imperio incaico|suyos (rexións) e wamanis (provincias).|462x462px]]
Cada provincia ((Huamani)]] estaba dividida en saias ou partes, nas cales habitaba un número variable de aillus. O número de saias de cada provincia acostumaba basearse na dualidade, aínda que é certo que algunhas provincias chegaron a ter tres saias, como a dos Huancas.
Política
130px|miniatura|A [[mascapaicha era o único símbolo de poder que outorgaba ao Sapa Inca os títulos de gobernador do Cuzco e Inca do Tahuantinsuyo (este último a partir de Pachacuti), a modo de coroa.]] O tipo de goberno era monárquico teocrático, no que o emperador recibía o título de Sapa Inca e era aconsellado polo consello imperial. Símbolo do seu poder era a mascapaicha, unha especie de borla de la vermella que cinguía na cabeza. Exercía as funcións do seu goberno desde o palacio particular que cada un construía no Cuzco. Nel concedía audiencias e administraba xustiza. Tamén viaxaba con frecuencia polo Tawantinsuyo, levado en andas sobre ombreiros de cargadores, para atender persoalmente as necesidades do seu pobo. O criterio de formación do Imperio Inca estaba baseado na territorialidade, o mesmo que posteriormente formou parte da base xurídica do Imperio Español que, en definitiva, era unificar as catro grandes partes do mundo coñecido (que é a etimoloxía de Tahuantinsuio, nome da unidade política, equivalente ao Imperio europeo) no embigo do mundo (que é a etimoloxía de Cuzco, a capital).
Emperador (Inca)
miniatura|O [[Inca e o  seu consello imperial (Tahuantinsuyo Camachic), segundo debuxo de Guamán Poma de Ayala.]] A estes gobernantes, aos que se atribuía unha orixe divina, acostuma asociarlles os títulos de Apu (Apu Inca) e Sapa (Sapa Inca): Divino Inca e Único Inca, respectivamente.
A capaccuna era a lista oficial de gobernantes da civilización inca. Especulase que existiron máis gobernantes dos que esta acepta e que varios foron borrados da historia oficial do Imperio por distintos motivos, aínda que é improbábel. En total, foron trece os emperadores Incas.
Contrario ao que se coida, Atahualpa (que gobernou de facto o Imperio Inca entre 1532 e 1533) non forma parte da capaccuna, xa que, ao contrario dos demais emperadores, nunca chegou a cinguir a mascaipacha (coroa imperial), único símbolo de poder imperial no Tahuantinsuio, outorgado polas panacas reais de Cuzco. Por tanto, é impropio chamarlle "Sapa Inca" a Atahualpa, como algunhas veces se titula.
Aínda que algúns historiadores consideran que Atahualpa non debe ser incluído na capac cuna, argumentando que Atahualpa declarouse súbdito de Carlos I de España, ademais do feito de que nunca chegou a serlle cinguida a mascapaicha, o símbolo do poder imperial. Pero a maior parte dos cronistas dá como certa a relación de 14 incas, asignando o escano 14.º a Atahualpa.
Outros historiadores seguiron a liñaxe e consideran que deben tomarse en conta tamén a Tarco Huamán e a Inca Urco. O primeiro sucedeu a Mayta Cápac e, despois dun curto período, foi deposto por Cápac Yupanqui. Inca Urco cinguiuse a mascaipacha por decisión do seu pai, Viracocha Inca, pero, ante o seu evidente desgoberno e a invasión dos chancas, fuxiu con el. Logo do triunfo de Pachacutic Yupanqui -o futuro Pachacuti Inca Yupanqui, tamén fillo de Viracocha Inca- sobre o pobo inimigo, Inca Urco foi morto nunha emboscada que el mesmo lle tendeu a seu irmán. Así mesmo, Garcilaso e algúns outros cronistas inseren entre Pachacuti e Túpac Yupanqui a Amaru Yupanqui, soberano de dubidosa existencia.
O dereito hereditario
A historia política incaica, case sempre, estivo infestada de enfrontamentos polo poder hereditario. Isto debíase á ambigüidade dos criterios para a elección do novo inca.
O criterio de elixir ao «máis hábil» como gobernante foi un criterio moi difundido por todo o territorio, moitas das macroetnias e etnias elixían como gobernante ao que demostraba maior capacidade de mando e non eran necesariamente os fillos propios; este costume foi tan eficaz que o vicerrei Toledo ordenou: «non facer novidades, deixando a sucesión ao antigo dereito e costume».
No caso dos gobernantes incaicos, o máis hábil era tamén o que gañaba máis partidarios nas «panacas», demostrando a súa capacidade de negociación política. Isto tamén levou a loitas entre as panacas polo poder, que ocasionaron crimes por motivos políticos.
No caso das «panacas», era importante o status social da nai pois todo fai indicar que o patrón de convivencia post-matrimonial do Cuzco era exogámico e matrilineal. É dicir que o único que diferenciaba aos fillos dun Inca era a súa ascendencia materna e era o que lle outorgaba máis rango a uns que a outros. Na rede social incaica, unha nai con abundante parentela posuía maior capacidade para exercer a «reciprocidade», tan importante na estrutura social incaica.
En xeral foron varios aspectos os que primaban ante a elección dun soberano incaico, pero os criterios eran tan ambiguos que en moitos casos, cando un dos fillos do Inca demostraba ser hábil na política, a administración e a guerra, impoñíase ante os seus irmáns. Como exemplos, Pachacuti impúxose ante Inca Urco (Inca Urco foi nomeado sucesor por Huiracocha Inca); Inca Roca entronizouse logo da morte de Cápac Yupanqui ás mans da súa propia esposa, chamada Cusi Chimbo, muller que logo sería desposada polo mesmo Inca Roca; Atahualpa impúxose a seu irmán Huáscar, nun proceso no que Atahualpa foi gañando batallas e aliados políticos, demostrando a súa habilidade como gobernante. En xeral, a morte dun inca case sempre traía consigo un período conxuntural de inestabilidade política na que un dos fillos tiña que demostrar a súa habilidade para entronizarse no poder.
Consello Imperial
Máximo organismo dedicado á asesoría do Inca. Integrado por oito persoas:
Estandarte
thumb|miniatura|[[Estandarte imperial incaico|Estandarte imperial inca]]
Segundo algunhas crónicas      existiría unha insignia ou estandarte (unancha) imperial incaica, o cal deu orixe a que se sosteña que houbo unha sorte de bandeira do imperio incaico. Con todo, tal interpretación é incorrecta, por canto o estandarte non representaba o estado incaico senón o soberano, quen pintaba neste as súas armas e divisas persoais. En todo caso, coñécese que esta insignia era utilizada polas hostes incaicas xunto ao soberano.
miniatura|180 px|Bandeira multicolor erroneamente atribuída ao Tahuantinsuyo.
Nos tempos contemporáneos, chegouse a confundir a existencia deste «estandarte incaico» cunha bandeira multicolor (coas cores do arco da vella) que comunmente adoita ser atribuída ao imperio incaico. Con todo, segundo a historiografía peruana, no imperio incaico non existiu o concepto de bandeira, e por tanto este nunca tivo unha. Así o afirmou a historiadora e investigadora da civilización incaica María Rostworowski, quen ao ser consultada sobre esta insignia multicolor sinalou rotundamente: «Doulles a miña vida, os incas non tiveron esa bandeira. Esa bandeira non existiu, ningún cronista fai referencia a ela».
Outras investigacións sinalan mesmo que esta bandeira foi creada recentemente en 1973 para conmemorar o aniversario dunha emisora radial da cidade do Cuzco chamada «Radio Tahuantinsuyo», e que de alí estendeuse o seu uso ata que a Municipalidade Provincial do Cuzco a adoptou oficialmente como emblema da cidade en 1978. Nesta mesma liña pronúnciase o propio Congreso da República do Perú, cando sinala que as orixes desta falsa bandeira do imperio incaico remontan ás primeira décadas do século XX, cando algúns autores, especialmente indixenistas, a mencionan e describen como suposto emblema do imperio dos incas. Ao asumila Radio Tahuantinsuyo como emblema da radioemisora, a confusión estendeuse e o erro difundiuse masivamente.
O aillu
miniatura|[[Debuxo de Guamán Poma de Ayala que representa un aillu.]] A palabra «aillu» de orixe quechua e aimará significa entre outras cousas: comunidade, liñaxe, xenealoxía, caste, xénero, parentesco. Pode definirse como o conxunto de descendentes dun antepasado común, real ou suposto que traballan a terra en forma colectiva e cun espírito solidario.
Un aillu posuía gando, terras e auga ao que todos os seus membros tiñan dereito a condición de que cumprisen obrigacións establecidas entre os membros. Cada aillu manexaba o tamaño dos seus « tupus» (unidade de medida da terra), cada « tupu» entregado debía ser traballado para non perder o dereito sobre a terra. Na actividade agrícola os membros do aillu axudábanse mutuamente; o feito de pertencer ao aillu dáballes dereito a recibir axuda no caso que a súa propia familia nuclear non fose suficiente; esta axuda xeralmente dábase no tempo da colleita, sementeira ou na construción das vivendas dos recentemente casados; nestes casos entraba en xogo o «principio de  reciprocidade» que obrigaba a devolver a axuda prestada.
No caso do curaca (xefe do «aillu»), podía pedir axuda para pastar o seu gando ou traballar a terra, este estaba obrigado a ofrecer comida e chicha aos que lle axudasen, pero non estaba obrigado a devolver a axuda, polo cal existía unha reciprocidade asimétrica con este.
No caso das terras comunais, todos os membros do «aillu» a traballaban organizados polo «curaca» e o «llacta camayoc». A produción das terras comunais era almacenada e redistribuída entre os membros do aillu que o necesitasen.
Os anciáns, viúvas, orfos e inválidos, tamén estaban obrigados ao traballo colectivo pero recibían axuda para o traballo dos seus «tupus». Xeralmente, os anciáns e inválidos realizaban tarefas de supervisión. Guamán Poma de Ayala sinala que as augas de rega eran distribuídas polos anciáns.
Os aillus non só posuían terras nun territorio compacto; a necesidade de facer autosuficiente a un aillu obrigábao a abarcar outros pisos ecolóxicos, isto deu orixe a unha territorialidade descontinua que non foi homoxénea nin diferenciada. Os aillus con poboación numerosa podían acceder a terras distantes e a maior variedade de produtos.
John Murra sinala que un bo exemplo disto foron os reinos  aimaras, tanto collas, lupacas e pacajes lograron controlar territorios descontinuos na costa a maneira de enclaves. En lugares con distancias considerables construíronse vivendas que albergaban aos membros do aillu, os membros do aillu roldabanse para traballar estas terras afastadas.
Aínda que nas zonas de altura do imperio incaico a característica xeral dos aillus foi agrícola, existiron aillus agrícolas e gandeiros á vez e outros que só eran gandeiros. Os aillus eminentemente gandeiros situábanse en Chinchaycocha e no Collao; estes  aillus dedicábanse á crianza de llamas e alpacas das cales se obtiña fibra; carne fresca ou carne seca, que se denominaba «charqui»; pelellos para a elaboración de «ojotas», correas, bolsas e cordas; ósos para fabricar agullas, instrumentos musicais ou outros; e «taquia» (excremento) para combustible. Na costa, os aillus tiñan poboacións especializadas en agricultura, intercambio, pesca e artesanía.
A dualidade
Os cronistas españois describiron aos curacas en parellas pero sen especificar a dualidade debido a que esta forma de organización era descoñecida en Europa. En 1593 describíronse curacazgos divididos en dúas metades, nos cales cada metade tiña un curaca á fronte; esta situación describiuse dos curacazgos de Acarí, Lima e os curacazgos Lupacas do Collao e Tarata.
Tamén existiron curacazgos onde gobernaban mulleres coa súa «segunda persoa», estes datos proviñan dos curacazgos de Colán. No Cuzco sucedía o mesmo, baseando a súa organización no principio de dualidade.
Os europeos documentaron dinastías cuzqueñas: «Hanan Cuzco» e «Urin Cuzco», describíndoas como dinastías sucesivas nas que se dividía o Cuzco; os españois foron incapaces de identificar o goberno dual polo cal colocaron unha «dinastía» como antecedente da outra. Noutras rexións do imperio preferíase outras denominacións para as partes da dualidade; as rexións aimaras preferiron «alaasa - masaaa», outros grupos próximos o lago Titicaca preferiron «uma - urco» indicando distancia ou proximidade a fontes de auga (lago ou ríos); ao norte do territorio preferíase «allauca - ichoc» (esquerda-dereita).
As funcións que cumprían cada parte son pouco claras. As crónicas non describen as funcións específicas que cumprían os xefes étnicos de cada metade. O que si se describe é que un dos xefes estaba subordinado ao outro; Rostworowski describe que no caso do Cuzco a metade de arriba era máis importante pero no caso de  Ica a metade de abaixo foino.
Pease sinala que ambas as metades integrábanse pola reciprocidade. No Cuzco, «hanan» e «urin» eran opostos e á súa vez complementarios como as mans humanas («yanantin»). Aínda así, é difícil deducir cales eran as funcións de cada parte, o único que queda claro é que ambas as partes se complementaban e existían obrigacións recíprocas entre ambas.
Clases sociais no imperio incaico
A sociedade inca, foi xerárquica e ríxida. Existiron grandes diferenzas entre as clases sociais, sendo estas diferenzas respectadas por todos os habitantes do imperio. As clases xerarquizadas formaban unha pirámide onde o Inca, con todo o poder, atopábase na cúspide (plana), mentres que o pobo, que era a gran maioría, constituía a súa base social.
A nobreza inca
miniatura|A [[Nobreza inca|nobreza incaica celebrando a Cápac Raymi, segundo debuxo de Guamán Poma.]] No imperio existían dúas liñaxes principais, Hanan Cuzco e Hurin Cuzco, das cales proviña o Sapa Inca ou monarca. Cada vez que un inca morría había inestabilidade política entre estas dúas liñaxes e a descendencia do último monarca polo poder. Cando se instituía ao novo inca, este conformaba unha nova liñaxe propia ou panaca. Houbo polo menos unha ducia de panacas no imperio, cuxos membros tiñan varios privilexios.
Aínda que o Sapa Inca, a Coya (a súa esposa), o Auqui (herdeiro do Inca) e os seus fillos (primeiras xeracións de cada panaca) conformaban a familia real ou realeza do imperio, existía un número importante de persoas consideradas nobres, quer de sangue ou de privilexios. Entre os nobres de sangue estaban os restantes membros e descendentes das panacas e dentro dos nobres de privilexio estaban aquelas persoas que destacaron polos seus servizos. Unha das súas características que diferenciaba a nobreza inca do pobo era o enorme tamaño das súas orellas, causado polo uso de aros expansores.
A nobreza de sangue no imperio incaico estímase ao momento da súa caída en máis de 10 000 individuos repartidos en diferentes partes do territorio, que cumprían funcións administrativas e militares. Parte das estratexias utilizadas polos incas para someter a outros pobos, logo de enfrontamentos militares, era establecer alianzas matrimoniais entre os caciques locais e as fillas ou concubinas do inca a modo de crear lazos que permitisen a pacífica ocupación. Tamén era habitual que o cacique entregase ás súas fillas ao Inca, as que se enviaban directamente ao Cuzco para formar parte do seu harén.
Coa caída do imperio, perdéronse todas as prerrogativas nobiliarias incaicas existentes con todo, algúns nobres fixeron esforzos para que estas fosen recoñecidas pola coroa española, como Cristóbal Pariacallán Tuquiguaraca, a quen se lle concedeu escudo de armas e privilexios, tamén Felipe Guamán Poma de Ayala ou Inca Garcilaso de la Vega fixeron xestións no sentido de que se recoñecesen as súas distincións de clase.
As panacas
Estas panacas reais, formaban, xunto cos aillus, a elite cuzqueña. Tiveron un rol na política do incanato, sendo as súas alianzas e inimizades cruciais para a historia da capital inca. Dise que houbo outras panacas que tiveran un papel importante no pasado. Unha nota curiosa sobre das panacas é que, se se engaden ás panacas tradicionais, obtense un total de 8 panacas por cada dinastía, o cal é un número frecuente na organización andina dos aillus por ser un múltiplo da dualidade e da cuadruplicación.
Hatun Runa
miniatura|Debuxo de Guamán Poma que representa os [[Hatunruna|Hatun Runa (campesiños).]] Eran o groso da poboación que iniciaba o seu servizo ao estado coa maioría de idade, de aí o seu significado «home maior». Eran a poboación común do imperio incaico que estaban dedicados ás actividades da gandería, agricultura, pesca e artesanía; eran a forza de traballo. Podíase dispoñer deles para servir no exército e traballar as terras do estado, tamén podían ser nomeados «mitimaes» ou «yana».
Ata antes de casar, os pais eran os que designaban o traballo aos seus fillos. Posterior ao matrimonio o home adquiría responsabilidades co estado. A partir do matrimonio os «hatun runa» debían prestacións ao estado para toda a súa vida. Pero antes diso os nenos ían tendo obrigacións menores que ían incrementando en responsabilidade coa idade. Existiron adolescentes aos cales se encargaba a tarefa do carrexo de cargas para o estado e o exército; aos adultos maiores encargábanse tarefas auxiliares nas que se requiría maior criterio.
Segundo crónicas de Pedro Pizarro, os chepudos serían utilizados como bufóns da corte e as mulleres acompañaban aos seus homes na prestación de servizos, tanto para a guerra como para os labores agrícolas.
Os mitimaes (Mitmaqkuna)
miniatura|Os [[Mitimaes na actividade agrícola, segundo debuxo de  Guamán Poma. ]] Foron poboadores que eran trasladados a outras rexións xunto coas súas familias e baixo o mando do seu xefe étnico, estas poboacións permanecían en territorios afastados por un tempo determinado cumprindo tarefas asignadas polo estado ou polos seus mesmos xefes. Estes grupos non perdían os seus dereitos comunais, ademais mantiñan lazos de reciprocidade e parentesco. Segundo as crónicas, os «mitmaqkuna» mantiñan os seus vestidos e tocados utilizados nos seus pobos de orixe, ademais trasladábanse levando consigo os seus bens.
A institucionalidade dos «mitmaq» existiu antes da expansión incaica, e xurdiu da necesidade dos pobos andinos de acceder a outros pisos ecolóxicos e explotar recursos diversos que complementarían a súa alimentación. Durante a época de maior expansión do imperio houbo transformacións na institucionalidade dos «mitmaq», posto que os movementos migratorios fixéronse a distancias máis longas e masivas, impedindo que o grupo de «mitmaqkuna» continúe en contacto co seu núcleo de orixe.
Tratábase de poboacións transplantadas co obxectivo de producir bens que logo serían redistribuídos. Nalgúns casos a poboación era trasladada como mostra de confianza e noutros como castigo; a diferenza radicaba nas condicións de vida duns e outros (castigados e premiados). Cieza de León afirma que existiron membros da elite cuzqueña que foron trasladados coas súas familias para ensinar o idioma e tradicións incaicas, estes eran elixidos como mostra de confianza e dábaselles «chacras», casas, dádivas, obxectos de luxo, honras e mesmo mulleres en sinal de recompensa por ter que viaxar lonxe do Cuzco.
Yanaconas
Os yanaconas (yanakunas) ou simplemente yanas, son un grupo de poboación difícil de definir, por seren poboacións extraídas do seu grupo étnico para labores específicos pero que nalgúns casos tiveron funcións gobernamentais importantes chegando, nalgúns casos, a ser curacas e a ter inclusive «acllas» outorgadas polo inca.
A institucionalización deste grupo da poboación está documentado a través de relatos recolleitos polos cronistas europeos. Segundo algúns relatos os «yanas» foron poboación que se rebelou e á que se perdoou a vida a cambio de servir perpetuamente ao soberano incaico, esta rebelión sucedeu en Yanayaco; segundo a lenda, xusto cando ían ser executados Mama Ocllo intercedeu por eles e pediu que estivesen ao seu servizo. Segundo Rostworowski o Inca entregaba poboación yana á «coya» no momento de casar.
A poboación «yana» tamén era entregada polo Inca a outros curacas para servizos especiais, neste caso facían o que ordenaba a persoa ás que estaban a cargo. Os yanas estaban repartidos en case todo o imperio, documéntanse «yanas» ao coidado das momias dos soberanos incaicos; así mesmo o sol e as huacas tiñan «yanas» ao seu servizo (Cieza de León describe os yanas ao coidado das huacas de «Huanacaure» e «Huarochirí»).
Os primeiro europeos identificaron os «yanas» como poboacións sen dereitos, comparándoos coa concepción de escravos que existía na Europa daqueles anos. Con todo, existe información que descarta esta posibilidade, que foi publicada por J. Murra; esta información sinala que os «yanas» tiñan dereito a recibir terras para o seu sustento. Investigacións de W. Espinoza sinalan que o status de «yana» era algo común antes do imperio e o seu número foi aumentando a medida que o territorio se estendía.
Piñas
Algúns estudosos identifícanos como escravos, e a pesar de non aparecer nas crónicas sábese deles pois estaban descritos nos dicionarios quechuas. Segundo investigacións de Rostorowsky, estes dicionarios mencionan que os «pinakuna» foron prisioneiros de guerra e ocupaban un nivel inferior na escala incaica. Segundo W. Espinoza, sinala que a institucionalización dos «piñakuna» é tardía e quen a institucionalizou foi Huayna Cápac; a partir deste período todo aquel prisioneiro de guerra que non admitía a súa derrota pasaba a formar parte dos «piñakunas». Así sucedeu con algúns grupos de pastos, carangues, cayambes, quitos, cañaris e chachas.
A situación dos «piñacunas» foi extensiva para as súas parellas e fillos, quedando como propiedade do estado incaico, enviándoos a traballar en zonas de difícil acceso, xeralmente en cocais da selva de montaña; existen probas de que o estado tamén lles proporcionaba terras para a súa propia subsistencia.
Sistema de control da poboación
O incario estendeu o seu dominio baixo distintas etnias. A mestizaxe era case nula. Calcúlase que a poboación total do imperio foi de entre 16 a 18 millóns, dependendo as fontes.
Actividades económicas
miniatura|A [[agricultura foi a principal actividade económica no Tahuantinsuyo.]] Ao chegar os territorios do imperio incaico, os españois coincidiron en destacar o éxito da súa economía. Os cronistas describiron os produtos que acharon nos depósitos, encomiando a abundancia da produción tanto na agricultura como na gandería; os europeos tamén encomiaron a repartición equitativa destes produtos entre a poboación.
As crónicas coinciden que o éxito da economía incaica baseábase nunha correcta administración dos recursos, para facer efectiva esta forma administrativa construíronse depósitos e utilizáronse os quipus como un sistema de contabilidade.
Aínda que as crónicas mencionan que a riqueza dos incas se baseou na entrega de tributos, as investigacións recentes mostran que isto non foi así; máis ben o éxito do imperio logrouse nunha correcta administración da man de obra, Pease afirma que isto logrou que o estado tivese a produción necesaria para a redistribución.
O traballo para a produción redistributiva era rotativo (mita) e era entregada periodicamente polos aillus do imperio incaico. Este sistema non foi creación incaica pois estaba baseado nas formas tradicionais de administración, os incas levaron este sistema á súa máxima expresión almacenando produción e redistribuíndoa conforme as necesidades e intereses estatais.
A base da economía era a agricultura; as terras eran comunais. Cada familia tiña as súas terras para cultivalas e alimentarse. As familias máis numerosas, recibían maior cantidade de terras.
A forma de traballo das terras era a minka, é dicir, «axudábanse en tarefas agrícolas en forma comunitaria». O Portal Fuenterrebollo, dinos que «…ben cando un individuo tiña tanto traballo que non podía con el, ou en caso de orfos, enfermos e viúvas». «Cando non se podía cultivar certas especies necesarias (as papas, por exemplo), parte da comunidade asentábase noutras zonas. Esta forma de obter recursos coñecíase como "complementariedade ecolóxica"».
A base da alimentación incaica, foi a papa e o millo, complementada con carne de auquénidos: llama e alpaca. Nas zonas altas dos Andes, cultiváronse e cultivaron ata 200 especies de papas, que se diferenciaban pola cor e o tamaño. Para evitar a súa descomposición e con fins de almacenalas ou para a alimentación do seu numeroso exército sobre todo cando saían de campaña, aprenderon a secar e trozar a papa (liofilización), produto que se denominaba Chuño, logo antes de consumilas volvíanas a hidratar e cociñábanse. Complementaban esta dieta con outros vexetais como Ullucus tuberosus, oxalis tuberosa, tomate, feixón, cabaza, chile, cacahuete (do cal ademais extraían aceite), quinoa e froitas.
Heliozoos
miniatura|dereita|Os [[centrohélidos, como este Raphidophrys contractilis, foron considerados Heliozoa.]] miniatura|dereita|200px|Sección dun axopodio mostrando os microtúbulos. Os axopodios son característicos dos heliozoos. Os heliozoos ou Heliozoa (do grego helios, sol, e zoon, animal) son protistas ameboides fagótrofos, que formaban unha clase nas antigas clasificacións, pero que agora o seu nome se utiliza simplemente como un termo descritivo para protistas con determinado aspecto. Teñen forma aproximadamente esférica con numerosas proxecciones sostidas por microtúbulos chamadas axopodios que irradian cara a fóra desde a superficie da célula. Estes danlles o aspecto característico en forma de sol a partir do cal recibiron o seu nome. As funcións destes axopodios son variadas: captura do alimento, percepción de sensacións e movemento. Os heliozoos son similares a Radiolaria, pero distínguense destes por careceren de cápsulas centrais e doutros elementos esqueléticos complexos, aínda que algúns producen escamas e espiñas simples. Encóntranse en augas doces e mariñas.
Imperio Inca
Actividades económicas
Os incas non só cultivaron os terreos planos ou semi inclinados, usaron un sistema enxeñoso para cultivar as ladeiras dos cerros, esta técnica consistía en formar socalcos, denominados “plataformas”, que enchían con terra vexetal que era contida con muros de pedra. Ademais da la que lles proporcionaban os auquénidos, sementaron, cultivaron e usaron o algodón para a confección da súa vestimenta. Nas terras correspondentes á selva alta, sementaban e cultivaban a “folla sacra”: a coca.
Pescaban diversas especies de peixes e cazaban aves silvestres. Para manter tal cantidade de terras sementadas, os incas foron grandes enxeñeiros hidráulicos: moitas das canles de regadía da serra aínda hoxe, funcionan perfectamente e irrigan as novas terras de cultivo.
O usufruto da terra
O usufruto da terra era un dereito que os poboadores tiñan por pertencer a un determinado grupo étnico. Os curacas repartían a terra de acordo coas necesidades dos individuos e as súas familias. A unidade de medida era o «tupu», pero as dimensións do «tupu» podían variar de acordo co rendemento da terra. Segundo isto, unha unidade doméstica recibía 1 1/2 tupu, ao nacer un fillo home asignábaselles un tupu adicional e se nacía unha muller asignábaselles 1/2 tupu adicional; se os fillos casaban, os tupus adicionais eran retirados á familia.
Heliozoos
Varios nucleariida foron anteriormente considerados heliozoos, aínda que non teñen axopodios sostidos por microtúbulos.
Imperio Inca
O usufruto da terra
Nas crónicas sinálase que logo dunha conquista a terra e o gando eran declarados «propiedade do estado» e que logo eran cedidos ás poboacións conquistadas. Na realidade, o usufruto da terra logo dunha conquista era condicionado pola riqueza e os recursos que existían nese territorio. Polo xeral, aos produtores de tubérculos deixábaselles continuar coa posesión das súas terras; en cambio aos grupos produtores de millo e coca, era común que se lles expropiase as súas terras para dedicalas ao estado ou aos cultos, tendo en cuenta que esta produción era especialmente importante para a relixión incaica.
Documentouse que en Chincha, por cada «huaranca» (mil unidades domésticas) tomábase 1 chacra. Noutros casos os incas ampliaron a fronteira agrícola (construíndo plataformas e canles) para tomar esta ampliación a nome do estado, daquela estas terras eran traballadas polo grupo étnico conquistado. Outra modalidade foi colocar mitmakunas nas colonias do grupo étnico conquistado, como sucedeu cos lupaka.
Existiu unha marcada diferenciación entre as terras do estado e as destinadas ao culto, estas eran administradas independentemente e as súas colleitas eran almacenadas por separado. Inti, Mamaquilla, Chuquiilla, Pachamama tiñan terras asignadas ao seu culto, así como tamén os santuarios dos antepasados míticos como Huanacaure; ademais o estado, en moitos casos, asignou terras ás deidades das etnias conquistadas. A man de obra para o traballo das terras estatais e de culto obtívose da mita.
Os mercadores
Nas crónicas españolas menciónase a existencia de mercadores, estes mercadores basicamente eran habitantes das costas que se dedicaban ao intercambio de produtos. Respecto diso María Rostworowski aclara que o contexto utilizado para a palabra «mercador» na época do imperio  incaico debe entenderse na contorna dunha economía allea ao uso da moeda na cal só existía o «troco» (intercambio).
Existiron dous grupos de tratantes de importancia os chamados «tratantes chinchanos» e os «tratantes do norte». Os chinchanos tiñan dous itinerarios, un itinerario marítimo no que ían para o norte en balsas levando cobre e traendo mullu, este itinerario chegaba ata Manta e Portoviejo, existiu outro itinerario terrestre que se dirixía desde Chincha Alta para Cuzco.
Agricultura
Ao ser os Andes unha sociedade predominantemente agrícola, os incas souberon aproveitar ao máximo o chan, vencendo as adversidades que lles ofrecía o accidentado terreo andino e as inclemencias do clima. A adaptación de técnicas agrícolas que xa se empregaban anteriormente en distintas partes, permitiu aos incas organizar a produción de diversos produtos, tanto da costa, serra e selva, para poder redistribuílos a pobos que non tiñan acceso a outras rexións. Os logros tecnolóxicos, alcanzados a nivel agrícola, non serían posibles sen a forza de traballo que se atopaba ao dispor do Inca, así como a rede viaria que permitía almacenar adecuadamente os recursos xa cultivados e repartilos por todo o seu territorio.
Ferramentas agrícolas
Os antigos peruanos do Cuzco para realizar os seus labores agrícolas utilizaron, como non tiñan xugo pola falta de animais, o arado de tracción humana que denominaban a tajlla ou chaquitajlla, que é un pau puntiagudo, cunha punta un pouco encorvada, que ás veces era de pedra ou de metal. Antes do seu extremo final tiña esta ferramenta outro pau transversal, o agricultor apoiaba o seu pé para afundilo na terra e logo facer o suco. As ferramentas manuais incaicas empregadas na agricultura non puideron ser superadas, sobre todo cando se trata de traballar nas ladeiras andinas ou en ámbitos limitados como as plataformas.
Fertilizantes
miniatura|Illas guaneras nas [[illas Chincha, o Perú. 21.2.1863]] A importancia da agricultura levou aos indíxenas para buscar fertilizantes para os seus cultivos. A información que posuímos sobre fertilizantes procede da costa e manifesta o aproveitamento de recursos naturais renovables. Os principais fertilizantes empregados son nomeados polos cronistas e foron usados sobre todo para a produción de millo o cal confirmaría a suxestión de Murra acerca da prioridade deste cultivo. Un primeiro fertilizante consistía en enterrar xunto cos grans pequenos peixes, como sardiñas ou anchovetas. Unha representación deste sistema estaba pintada nos muros dun dos santuarios de Pachacámac, onde figuraba unha planta de millo xermolando duns peixiños. O segundo fertilizante usado era o esterco das aves mariñas que por milleiros aniñan nas illas do litoral. O recurso chamado guano formábase polas dexeccións das aves e os costeños tiñan por costume extraer o guano das illas. O terceiro recurso renovable proviña do humus das follas caídas dos huarangos utilizadas para mellorar os chans.
As plataformas
miniatura|800x800 px|[[Plataforma (agricultura)|Plataformas no Val Sagrado dos Incas.]] Os incas tiveron unha especial preocupación por atopar formas para mellorar as condicións do chan para a agricultura. A variedade do clima e do territorio difícil, leváronos a buscar solucións diversas, e foron moitas as formas que atoparon para facer fronte ao problema. Entre as medidas máis coñecidas atópanse a construción de plataformas, á que durante o goberno incaico se deu unha grande importancia. Aínda que precisaban mobilizar grandes cantidades de man de obra, o estado incaico podía realizar con relativa facilidade. Os plataformas son socalcos agrícolas artificiais que serven para obter terra útil para a sementeira nas escarpadas ladeiras andinas. Permitían aproveitar mellor a auga, tanto da choiva como do regadío, facéndoa circular a través das canles que comunicaban os seus diversos niveis, con esta medida evitaban ao mesmo tempo a erosión hidráulica do chan. As plataformas non só servían para o cultivo do millo, mais para o cultivo de diferentes produtos agrícolas, e aínda para diferentes usos: para sementar, para evitar a erosión, para o lavado do sal mineral, etc.
Os camellones
miniatura|Vista dun [[camellón ou Waru waru.]] Os camellones eran terreos artificiais construídos nas ribeiras do lago Titicaca. Tratábanse de montículos de terra que permitían almacenar e aproveitar mellor a auga en lugares de frecuentes inundacións por mor das chuvias. Usábanse unha serie de técnicas agrícolas nos camellones, entre elas, o trazado de sucos artificiais para dar protección ás plantas, facilitar a drenaxe durante as chuvias, inundacións, rega, como fontes de fertilizante e, especialmente, para diminuír o cru frío nocturno nas alturas, evitando deste xeito as xeadas.
Sistemas de rega
miniatura|O [[acueduto de Cumbemayo fai parte desta obra hidráulica.]] miniatura|Detalle arquitectónico do acueduto de Cumbemayo. Os coñecementos hidráulicos -canles e bocatomas-, permitiron a irrigación e o cultivo, especialmente do millo. O litoral peruano caracterízase polos seus dilatados desertos cortados por ríos, que baixan polas serras e cuxos caudais permiten o xurdimento da agricultura. Os da costa foron os maiores enxeñeiros hidráulicos, pois perfeccionaron e lograron métodos bastante sofisticados de irrigación, sobre todo os mochicas e máis tarde os  chimú. No Cuzco canalizáronse os dous regatos que atravesan a cidade, empedrando os seus leitos e establecendo pontes peonís. Un exemplo da tecnoloxía serrana é  Cumbemayo, en  Cajamarca, canle tallada na pedra. A importancia das obras hidráulicas maniféstase nos numerosos mitos que contan as orixes das devanditas obras.
Produtos agrícolas
Xunto coa gandería, a agricultura representou a base da economía incaica. As poboacións que habitaron a área andina lograron domesticar e aclimatar unha gran variedade de produtos a diversas condicións, sacando proveito de terreos considerados difíciles para a produción agrícola. O principal produto que cultivaron era a papa, coa cal preparaban diferentes tipos de chuño; tamén outros tubérculos como a mashua, o Ullucus tuberosus e a Oxalis tuberosa. O millo era considerado un recurso de tipo suntuario que outorgaba prestixio e era cultivado con fins burocráticos, militares e cerimoniais. Na costa cultivaron o camote, feixónetc.
Traballo
miniatura|Existía unha obrigación entre a poboación circundante de dar mantemento á infraestrutura viaria do imperio. Na foto, poboadores no ritual de renovación da [[Ponte Q'eswachaca, ritual que se mantén desde a época incaica ata a actualidade.]] O traballo representou a principal actividade do imperio incaico e presentou as seguintes formas: mita, minca e ayni.
Administración incaica
A base contractual verbal da administración de bens e servizos baseábanse frecuentemente en dous principios básicos: a reciprocidade e a redistribución.
Reciprocidade e redistribución
A reciprocidade asimétrica dábase nos membros do aillu co Inca, a cambio da recadación de excedentes, o Inca brindaba os seus súbditos seguridade externa e asistencias en caso de desgrazas. Consistía na distribución de excedentes por parte do Estado incaico. En caso de seca ou pragas, por exemplo, os funcionarios do imperio abastecían as rexións afectadas cos excedentes de rexións favorecidas, os produtos almacenábanse nos chamados "tambos" para dispoñer delas en caso de necesidade.
Rede viaria (Qhapaq Ñan)
esquerda|miniatura|Calzada incaica. Gran parte do camiño do Inca e algunhas redes viarias transversais estiveron cubertas por bloques de pedra ou laxes. O Qhapaq Ñan foi un sistema de camiños de enormes distancias na civilización inca, que vinculaba as cidades importantes da costa e da serra. Estruturouse con base en dous eixos lonxitudinais: o sector da cordilleira e o sector chairo costeiro. Este sistema dos incas foi legado milenario de culturas pre-incaicas, potenciado durante o Estado incaico.
Todos estes camiños se atopaban conectados ao Cusco, a capital do Tahuantinsuyo ou imperio incaico, facilitaban a súa comunicación cos distintos pobos anexados no cadro do proceso expansivo inca e, ao mesmo tempo, constituían un efectivo medio de integración político–administrativa, socio-económica e cultural. Como o Qhapaq Ñan interconectaba localidades tan distantes como Quito, Cuzco e Tucumán, os conquistadores españois empregárono durante o século XVI para invadir Perú, Bolivia, Chile e as pampas cordilleiranas arxentinas
Actualmente estase postulando a teoría da construción incaica dun camiño que conecta o Cuzco coa costa atlántica do Brasil, no estado de Sao Paulo; este camiño ten como nome Peabirú (nótese a coincidencia nas dúas últimas sílabas co vocábulo "Birú" nome primixenio do Perú).
Sistemas de abastecemento
esquerda|miniatura|[[Conchamarca tambo no Camiño Inca a Machu Picchu.]] O tambo era un recinto situado á beira dun camiño importante usado por persoal estatal itinerante como albergue e como centro de provisión para fins administrativos e militares. ​ A súa importancia está en que os tambos son as edificacións de maior presenza ao longo do imperio inca. O camiño do Inca (Qhapaq Ñan) tiña tambos distantes 20 ou 30 km (unha xornada de camiño a pé) entre si. A súa principal función era a de albergar os chasquis (emisarios) e os funcionarios incas que transitaban estes camiños. Non se ten información de se albergaban a homes comúns e correntes. Persoas das comunidades próximas eran recrutadas para servir nos tambos como parte do sistema de traballo denominado mita.
Ademais de servir de refuxio, sábese que os tambos eran centros de provisión de alimentos, la, leña ou outros materiais básicos para a alimentación. Deste xeito, nas épocas de penuria climática ou desastres naturais, os tambos alimentaban e provían dalgúns materiais para a poboación das aldeas máis próximas. Como a agricultura era a principal fonte de alimentación dos habitantes do imperio inca, a administración estableceu estes lugares como unha adega onde se podía gardar alimento en caso de emerxencia, asegurando así o bo vivir da poboación.
Os chasquis
miniatura|Chasqui tocando o [[pututu.]] Os chasquis ​eran corredores mozos que levaba unha mensaxe ou recado no sistema de correos do Tahuantinsuyo, desprazándose á carreira dunha posta á inmediata seguinte.
Era o mensaxeiro persoal do inca, que utilizaba un sistema de postas para entregar mensaxes​ ou obxectos. Fundamentalmente transportaban a información nos quipu que fora elaborada polos quipucamayoc. En poucas palabras, os chasquis eran como os carteiros da realeza inca.
Os chasquis eran vellos destros e preparados fisicamente desde temperá idade, e percorrían a través dun sistema de postas (tambos), os extensos camiños construídos polo estado inca, pois deles puidese depender unha orde de suspensión dunha acción bélica a tempo ou chegasen os reforzos a unha batalla. Eran fillos de curacas, xente de confianza.
Levaba sempre un pututu, trompeta de caracol, para anunciar a súa chegada peruana e alertar da súa substitución; por armas portaba unha porra e unha huaraca, un quipu, onde traía a información, un atado ás costas, onde conducía obxectos e encomendas, unha vara, e na cabeza, un penacho de plumas brancas a modo de identificador visual.​ Tamén servían como espías do imperio á nobreza, para ter estratexias bélicas de batalla contra os outros pobos e culturas da América latina nos tempos precolombianos.
Exército
miniatura|Imaxe idealizada do exército incaico ([[Museo Brüning, Lambayeque).]] O exército foi unha institución moi importante cuxa principal tarefa foi a conquista de novos territorios para anexalos ao imperio, aínda que tamén tivo un papel destacado en manter baixo o dominio do Cuzco aos grupos étnicos recentemente conquistados, tales como os huallas, sahuasiray, antasayasetc.
Aparentemente, o mando era dual, pois á cabeza estaban xefes representantes das metades hanan e hurin. Había cadros permanentes nas mans dos membros das liñaxes incaicas, incluíndo o Inca e os seus parentes máis próximos. A formación dos membros da elite tiña un forte compoñente militar, as súas cerimonias de iniciación concedían moita atención ás aptitudes militares e a resistencia física.
Foi partir do inca Túpac Yupanqui cando se comezaron a formar militares profesionais, desligados por completo das tarefas produtivas. É o caso da garda persoal do Inca, ademais das castes guerreiras e hereditarias.
Relixión
miniatura|Divindades do Inca, segundo o debuxo de Guamán Poma. A relixión estivo constantemente presente en todos os ámbitos dos labores incaicos. Nas lendas da formación do imperio incaico, percíbese unha marcada diferenza sexual entre home e muller. Eran politeístas, destacando o culto ao "Deus Sol (Inti)".
Cosmovisión andina
Segundo a mitoloxía incaica, existían tres mundos diferentes, os cales foran creados polo deus incaico Viracocha (tamén coñecido como Wiracocha ou Huiracocha). A división facíase da seguinte maneira:
1. Hanan Pacha (mundo de arriba, celestial ou supraterreal): Era mundo celestial e só as persoas xustas podían entrar nel, cruzando unha ponte feita de pelo. Na tradición andina definiuse o Hanan Pacha como o mundo superior, onde habitaban os deuses como Viracocha, Inti, Mama Quilla, Pachacamac, Mama Cocha, etc. Era representado polo cóndor, ave ancestral dos Andes.
2. Kay Pacha (mundo do presente e de aquí): É o nome do mundo terreal, onde habitan os seres humanos e pasan as súas vidas. Representado polo puma, animal común, do mundo terrestre.