cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hispania
A guerra contra Cartago
O primeiro combate importante entre cartaxineses e romanos tivo lugar en Cisa (218 a.C.), probabelmente próximo de Tarraco, malia que se teña, pretendidamente, identificado con Guissona, na actual provincia de Lleida. Os cartaxineses, ao mando de Hannón, foron derrotados polas forzas romanas encabezadas polo propio Gnaeus. O líder dos Ilerxetes, Indíbil, que combatía pola facción cartaxinesa, foi capturado. Aínda que a vitoria de Gnaeus parecese cousa feita, xurdiu Aníbal Barca con reforzos, dispersando os romanos, sen os derrotar. Os cartaxineses regresaron a Nova Cartago (actual Cartaxena), e os romanos á súa base principal, a cidade de Tarraco.
Seguíronse varias batallas, das cales destacan a de Hibera e a de Baecula. Ao culminar das loitas contra a presenza cartaxinesa na península, Roma dominaba unha rexión que ía desde os Pireneos ao Algarve, até Huesca, organizando a zona en dúas provincias: as Hispanias Citerior e Ulterior. A partir de aí, impelida quer pola política imperial, quer pola ameaza fronteiriza dos pobos rebeldes, Roma proseguiu a conquista da península, cuxa dominación perduraría até a entrada das invasións bárbaras, xa no século V, formando durante os sete séculos baixo a súa influencia, unha poboación homoxénea na Hispania, coñecida como hispano-romana.
Romanización
Na secuencia da presenza romana case forzada na península, Roma expandiu as súas fronteiras ao noroeste, alcanzando o Atlántico ao oeste e o mar Cantábrico ao norte, conquistando así a totalidade da península. Durante este proceso, a influencia romana (romanización) foi progresivamente asimilada, ao longo dos dous séculos que demorou.
Talvez debido á natureza e cultura dos pobos nativos -especialmente os que tiveron pouco ou ningún contacto coas outras potencias mediterráneas (gregos e cartaxineses)-, que ofreceron maior oposición ao avance de Roma, a lingua e costumes ancestrais foron practicamente extintos, a excepción do éuscaro (vasco), que sobreviviu nos outeiros occidentais dos Pireneos, onde a romanización non foi tan intensa, xa que a cultura romana se propagaba paralelamente aos intereses comerciais da metrópole, tardando, polo tanto, en chegar aos lugares de menor importancia.
Desta forma, os pobos que xa tiveran algún contacto con outras culturas, como os iberos, ilerxetes e turdetanos, asimilaron rapidamente o modo de vida romano e nas rexións por estes ocupadas se fundaron as primeiras cidades romanas, que servirían tamén de bases militares para as lexións.
No entanto, o proceso foi moito máis lento no que toca aos pobos do interior, como os lusitanos, e aos do noroeste peninsular, como os brácaros -especialmente na zona de Calle, onde encontraron feroz resistencia durante longos anos, feito que levou a que os romanos chamasen a todo o restante territorio Callaecia, téndose Décimo Xunio Bruto autotitulado Callaecus (o galego)- que nos máis enraizados coa cultura celtibera, manifestándose a través dunha forte resistencia armada, como demostran os episodios de Numancia ou da rebelión de Viriato.
Non obstante, a romanización de toda a península foi inevitábel. Roma impulsou o repoboamento, non só repartindo as terras entre as tropas licenciadas, senón tamén permitindo a fixación de familias orixinarias da Península Itálica, que viñeron a Hispania en busca das riquezas e do territorio fértil, transformando toda a rexión nun notábel polo de desenvolvemento económico. Non foi por casualidade, polo tanto, que Traxano e Hadriano fosen naturais da Hispania.
Cidades fundadas
Malia que a influencia romana teña tido gran repercusión nas cidades xa existentes en toda a península, foi nas cidades formadas polos propios romanos onde se centraron os maiores esforzos urbanísticos, como:
Outras cidades que se volveron notábeis, malia non seren de fundación romana, algunhas das cales ascenderon ao estatuto de capital provincial, foron: en España: Corduba, Carthago Nova; en Portugal: Bracara Augusta, Balsa e Olisipo.
Arquitectura romana
miniatura|250px|O [[Acueduto de Segovia.]] A civilización romana ficou coñecida como grande emprendedora no que toca ás infraestruturas; foi a primeira civilización en se esforzar seriamente nas obras civís como parte do desenvolvemento e conservación dos dominios (non só xeográficos, senón tamén militar e economicamente falando) do seu extenso imperio. Hispania, nas súas diversas provincias, asistiu tamén a grandes proxectos: miniatura|esquerda|250px|Esquema de [[termas romanas sobre as Termas de Azaila (Teruel).]]
Historia posterior
miniatura|250px|Distribución dos pobos bárbaros en Hispania, cerca de [[560.]] Como consecuencia da presión dos hunos, varios pobos foron forzados a moverse por Europa. En 405, dúas tribos xermánicas, os vándalos e os suevos, xuntamente cos alanos, atravesaron o río Rhin en dirección á Galia e, máis tarde, para a península, onde os visigodos xa pensaban na quebra das ligazóns da Hispania romana co restante Imperio. Os suevos estableceran un reino no noroeste; os vándalos, pouco máis de 80 000, ocuparon o sur, na actual Andalucía. Con gran parte da península xa fóra do seu control, o Emperador Romano do Occidente, Honorio (r. 395-423), encargou a súa irmá, Gala Placidia, e ao seu marido, Ataúlfo, o rei visigodo, que restaurasen a orde, concedéndolles o dereito de se instalaren na península contribuíndo, para iso, na defensa e manutención da rexión. Os visigodos conseguiron subxugar os suevos e expulsar os vándalos, que migraron para o Norte de África. En 484, estableceron Toledo como capital. Nótese, polo tanto, que a ocupación visigótica non constituíu, de forma ningunha, unha invasión propiamente dita, xa que estes eran, mesmo, asistidos no goberno por hispanorromanos, e o latín permaneceu como lingua oficial.
Economía
Antes da ocupación cartaxinesa, xa circulaban no Mediterráneo lendas sobre as riquezas de Tartessos, e sobre expedicións comerciais que regresaban da Hispania cargadas de prata.
Coa derrota na primeira guerra púnica, Cartago perdeu importantes mercados e foi obrigada a pagar tributo a Roma. Como reacción, decidiu expandirse pola costa ibérica, que aínda permanecía fóra dos dominios de Roma, en busca de riquezas que poderían financiar unha eventual represalia. Interesada sobre todo en obter beneficio rapidamente, explorou as minas de prata por todo o litoral andaluz e oriental, extraendo importantes cantidades deste metal, que serían utilizadas para financiar en gran parte a segunda guerra púnica e as campañas itálicas de Aníbal.
Por este motivo, entre outros, un dos obxectivos estratéxicos de Roma sería precisamente cortar a ligazón das minas hispánicas con Cartago, e é por iso que se dirixen de inmediato contra as minas de Cartago Nova. En parte debido á perda destes e doutro tipo de recursos, con especial impacto nas campañas de Aníbal, este renunciaba á guerra itálica no 206 a.C.
miniatura|esquerda|Boca de entrada dunha mina de [[cobre en Texeo (Principado de Asturias), explorada durante a época romana.]] A pesar de a moeda xa ser utilizada na península, foi Cartago a que xeneralizou o seu uso, como forma de pagamento ás tropas, antes e despois da invasión romana. Serían, no entanto, os romanos quen impuxeron a utilización da moeda en todo o territorio hispánico. A abundancia de moedas encontradas, sobre todo as de valor máis pequeno, proba que o uso monetario estivo amplamente aplicado no cotián. Unha vez consolidado o poder romano na península, moitas cidades cuñaron moeda: Tarraco (a primeira), Itálica, Barcino, Caesaraugusta, Emérita Augusta etc.
Roma continuou as prácticas de extracción mineira, xa iniciadas polos iberos e melloradas polos cartaxineses, importando as técnicas usadas no Exipto tolemaico. En relación aos minerais, os de maior interese foron prata, cobre e ferro. Desta produción, ademais dos vestixios encontrados en antigas minas, foron encontrados lingotes de prata e cobre cos selos dos fundidores hispánicos.
Na agricultura, destaca o cultivo da oliva, xa desde o século II a.C, especialmente no litoral tarraconense e bético. En efecto, a Bética especializouse na produción de aceite para exportación a Roma e norte de Europa. Os innúmeros achados arqueolóxicos no monte Testaccio, en Roma, permiten deducir a dimensión do comercio do aceite bético e, polo tanto, a importancia que tivo na agricultura hispánica: segundo os estudos, máis do 80% do volume do monte está composto por ánforas de aceite béticas. Ademais diso, foron tamén encontradas ánforas de orixe bética en Alexandría e mesmo en Israel. Tamén existe rexistro dun importante comercio de aceite no século II con destino ás guarnicións romanas na Xermania. Ademais dos achados xa citados, destaca tamén Lora del Río, na provincia de Sevilla, pola cantidade de ánforas encontradas.
Pintura
Segundo Vitruvio, a pintura romana pasou por varias fases de desenvolvemento, desde a decoración de paredes con texturas que se asemellaban ás de mármore ou de columnas (con incrustacións), pasando pola recreación de escenas teatrais, paisaxísticas, relixiosas ou épicas (estilo arquitectónico), até a recreación de criaturas monstruosas ou obxectos imposíbeis da primeira época imperial (estilo ornamental). Xa en pleno século I asístese a un novo estilo máis abstracto (estilo ilusionista).
En toda a Hispania subsisten probas deses mesmos estilos pictóricos nos conxuntos arqueolóxicos das primeiras cidades, como Itálica, Mérida, Tarragona ou Astorga, ben como Almedinilla, Alcudia, Alcolea del Río, Osuna, Carmona etc. A partir do século III, as correntes artísticas procedentes do norte de África esténdense polo oeste peninsular ao longo da Vía da Prata. Entre as decoracións máis frecuentes, pódense destacar:
Escultura
A tradición romana de esculpir procede directamente da cultura grega, pero foi adaptada á estrutura político-social da Roma Antiga. As clases dominantes utilizaban a escultura como manifestación da súa elevada posición social, non só no ámbito privado -como nas súas villae– senón tamén en público, en que a escultura era usada como modo de promoción política. Como parte integrante do Imperio Romano, Hispania non ficou á marxe desta corrente artística.
A escultura romana baseábase en dous materiais: o mármore e o bronce. Poucas son as esculturas romanas que sobreviviron á corrosión provocada polo tempo ou intemperie, ou mesmo á reutilización do material para outros fins.
A escultura romana concentraba a súa atención no busto do personaxe retratado, así como nas mans e antebrazos, e o resto do corpo era construído e adquirido de forma separada. Ao longo do tempo, esta tendencia evolucionou a modelos de medio corpo, xa no século II. A acentuación dos detalles do rostro delata a influencia etrusca da escultura romana.
No ámbito público, a escultura desempeña un papel fundamental na ornamentación dos edificios públicos, mostrando ao pobo as imaxes dos gobernantes e, durante a época imperial, enaltecendo a figura do emperador. Unha boa demostración desta profusión de esculturas públicas pode ser comprobada nos teatros, foros, termas etc.
miniatura|250px|Mosaico con [[peixes en Conímbriga, preto de Coímbra, Portugal.]]
Mosaico
O mosaico utilizábase con abundancia para pavimentar o chan das casas romanas, especialmente cando se trataba das familias máis importantes de cada cidade. Grazas á grande profusión do mosaico, e polas características dos materiais usados -principalmente vidro, cerámica e pedra, coñecidos xenericamente como teselas-, os restos arqueolóxicos desta variedade artística son moi abundantes, e algúns encóntranse mesmo en excelente estado de conservación.
División provincial
Todo o Imperio Romano estaba dividido en provincias. Dentro de cada provincia, o goberno era exercido a partir dunha capital, por un pretor, procónsul ou cónsul, dependendo da súa importancia estratéxica e dos niveis de inestabilidade dentro ou fóra das súas fronteiras. No caso da Hispania, que tardaría cerca de dous séculos en ser definitivamente conquistada, as estruturas administrativas foron reorganizadas sucesivamente, en función da adaptación aos costumes e estilo de vida romanos.
Cada provincia era, á súa vez, dividida en conventus (circunscricións administrativas e xurídicas), con sede nas cidades máis significativas da zona.
División provincial da República
miniatura|250px|Primeira división administrativa da Hispania en dúas provincias: [[Hispania Citerior|Citerior e Ulterior.]] Nos primeiros tempos da romanización, a parte da Península Ibérica xa ocupada polos romanos foi organizada administrativamente en dúas partes que, no seu conxunto, eran referidas como "as Hispanias" (Hispaniae). Á parte máis próxima a Roma foille dado o nome de Citerior e, á máis remota, de Ulterior. A fronteira entre as dúas era unha liña sinuosa desde Nova Cartago (actual Cartagena) ao mar Cantábrico:
Aínda que tecnicamente toda a península teña sido dividida en dúas metades, na práctica o dominio romano centrábase unicamente na costa mediterránea, xa que a maior parte da península aínda era, nesta época, controlada polos pobos autóctonos (celtiberos, lusitanos, ilerxetes etc). Entre os anos 218 e 205 a.C., época en que os cartaxineses foron definitivamente expulsados do territorio ibérico, o poder político era exercido desde a capital Tarraco, fundada durante a segunda guerra púnica. Posteriormente, ao crearse esta primeira división territorial, o centro do goberno pasaría a ser exercido a partir de Córdoba.
Xa no século I a.C., xorde Quinto Sertorio, que se aliñaba no partido popular que se opuña ao goberno oligárquico dos primeiros ditadores, como Sila, e se estableceu na Hispania aliándose cos lusitanos. Aproveitou as estruturas republicanas, xa en decadencia no resto do Imperio, para crear un goberno autónomo da metrópole romana. A pesar das sucesivas incursións militares que pretendían restaurar o dominio romano na península, soubo contelas durante polo menos oito anos, até ser asasinado en -72, por mandato de Cneo Pompeio Magno que, ademais do dominio da rexión, procuraba erradicar os vestixios do republicanismo romano.
División provincial de Augusto
O emperador César Augusto regresaría á península aínda no mesmo ano, para consagrar a nova reorganización:
En tanto que as provincias Tarraconense e Lusitania eran provincias imperiais (o que presupón que o gobernador era directamente nomeado polo emperador) debido ao seu nivel de inestabilidade, a Bética, menos conflitiva, era unha provincia senatorial, sendo que o gobernador era nomeado polo Senado.
División provincial de Caracalla
miniatura|250px|A reorganización de [[Diocleciano, en 298.]] Xa no século III, o emperador Marcus Aurelius Antoninus procedeu a unha nova reorganización, aínda que de duración efémera: nova división da Hispania Citerior en dúas partes, creando as novas provincias Provincia Hispania Nova Citerior e Asturiae-Callaeciae. Encóntrase aínda por xustificar esta estraña división de curta duración pero, en 238, a Hispania Citerior (agora Tarraconense) foi novamente reunificada.
División provincial de Diocleciano
Iniciándose coa reforma da Tetrarquía de Diocleciano, no 298 a Tarraconense foi dividida en tres provincias (Gallaecia, Tarraconense, e Cartaxinense). Hispaniae tornouse no nome dunha das catro dioceses — gobernadas por un vigairo — da prefectura pretoriana Galliae (das Galias, incorporando tamén as provincias das Galias, Xermania e Britania), tras a abolición da Tetrarquía imperial baixo o Emperador Romano do Occidente (en Roma e, máis tarde, en Rávena). As dioceses comprendían agora as cinco provincias peninsulares (Bética, Gallaecia e Lusitania, cada unha cun gobernador consularis; e a Cartaxinense e Tarraconense, ambas baixo un Praeses), as Insulae Baleares (tamén baixo un Praeses) e tamén a Mauretania Tinxitana (anexando, polo tanto, o norte de África, actual Marrocos; tamén baixo un Praeses).
Organización política local
Na Hispania, tal como no resto dos territorios da República Romana e posterior Imperio Romano, as cidades compartían as mesmas formas de goberno herdadas de Roma, que non era senón unha copia das propias institucións da capital imperial. Inicialmente, non todas as cidades gozaron do privilexio de tales institucións, se ben Augusto e, posteriormente, Vespasiano, incrementaron sensibelmente este número, estendendo estas institucións ás principais cidades da península.
Para adoptalas, as cidades debían previamente recibir o estatuto de municipios, o que permitira que os seus cidadáns notábeis puidesen optar pola cidadanía romana bastando, para iso, exercer algunha maxistratura. Para alcanzar o estatuto municipal, a cidade debería cumprir unha serie de requisitos relativos ao nivel de urbanización, como contar con adecuados servizos públicos, debidamente adaptados aos costumes e estilo de vida romano. Esa responsabilidade cabía, sobre todo, aos notábeis da cidade, a través da construción de obras públicas e outras actividades de bonificación social. Unha vez alcanzado o estatuto, cabía aos gobernadores da cidade impulsar e desenvolver a cidade a través deste tipo de obras para conseguir máis privilexios sociais.
Maxistraturas locais
A política local asentábase sobre as maxistraturas que, segmentadas en varios niveis e de vixencia dun ano, eran as encargadas do goberno local. Así, existían os cuestores, encargados da colecta de impostos (os locais estaban en contacto cos provinciais para a administración dos impostos), os edís, encargados da seguranza pública e respectivas sancións, así como da organización dos xogos e regulamentación dos mercados, e os duoviros (ou quattuorviros), que tiñan o máximo poder executivo e se encargaban de elaborar os censos, da designación de xuíces, da administración das finanzas e do cumprimento dos preceptos relixiosos da cidade.
As maxistraturas locais eran elixidas anualmente por sufraxio entre os cidadáns, sendo elixidos dous maxistrados para cada unha delas e un deles, nalgunhas ocasións, dispuña do dereito de veto sobre as decisións do seu colega.
Por outro lado, o aceso á maxistratura encontrábase limitado aos cidadáns cuxa capacidade económica permitía soportar a «summa honoraria», un valor estipulado por lei que debería ser investido na organización de xogos, así como outras actividades municipais, como a organización de espectáculos lúdicos, ou a construción de templos e outros edificios públicos. Grazas a este sistema, resta actualmente unha rica epigrafía por toda a Hispania, xa que as familias importantes facían constar a súa contribución ao desenvolvemento das cidades. Tamén no aspecto económico estas actividades representaron un soporte fundamental, pois obrigaron á redistribución das riquezas acumuladas por estas familias.
Nalgúns municipios, consoante á súa importancia, podía existir, alén das maxistraturas convencionais, unha curia, elixida cada cinco anos e formada por cidadáns que anteriormente tivesen exercido algunha maxistratura local. Estes cidadáns, ao entraren na curia, pasaban a designarse decurións.
É tamén de remarar a reforma efectuada por Vespasiano en 73 ou 74, promulgando por toda a Península o chamado «Edicto de Latinidade», inserido na «Lex Flavia Municipalis», unha reorganización xeral das estruturas de goberno locais en todo o Imperio, que outorgou ás cidades as institucións do dereito latino, nunha posíbel tentativa de integralas nunha rede de colecta de impostos máis eficiente. Este reforma tivo maior repercusión no interior peninsular, xa que a romanización do sueste xa viña sendo feita desde o período republicano.
Etimoloxía
O nome "Hispania" é latino, cuñado polos romanos (Hispaniae), malia que o territorio xa fose coñecido polos gregos como Iberia. Consecuentemente, a historiografía ten algún coidado na utilización dos termos iber ou hispanus, xa que a utilización de cada un en referencia aos pobos ibéricos comporta diferenzas temporais e sociais. A literatura romana emprega sempre o nome "Hispania", citado pola primeira vez polo poeta Quinto Ennio, en 200 a.C, en canto que a literatura grega emprega sempre o nome "Iberia".
Sábese que os fenicios e os cartaxineses se referían á Península Ibérica polo nome de Span ou Spania tendo como significado "oculto" (país escondido e remoto). Existe outra versión de que a orixe do nome estaría na terminación fenicia I-shphanim, que literalmente significa "de dasies" (shphanim é a forma plural de shaphán, utilizada para designar a familia Hirax) que foi o vocábulo con que decidiron os fenicios, a falta de nome mellor, denominar o coello Oryctolagus cuniculus, por eles pouco coñecidos e que abundaba no extremo da península. Outra versión desta teoría apunta para a derivación de Hi-shphanim, ou "illa de coellos". Por outro lado, os hiraxes non eran os únicos animais a espertar a atención pola súa abundancia: os gregos chamaron á península Ophioúsa, que significa "terra de serpentes", e só máis tarde alteraron o nome para "Iberia" porque, segundo parece, iber era unha palabra moi utilizada polos habitantes da península, que é un vocábulo xeográfico, malia que non se poida asociar concretamente co río Ebro, pois tamén era usado en rexións máis distantes, como a actual Andalucía. Algúns lingüistas colocan a hipótese de significar simplemente "río", malia que na realidade non se poida ter a certeza.
Gran parte do conflito das guerras púnicas entre Cartago (fenicios, polo tanto) e Roma tivo lugar na Península Ibérica, co triunfo dos romanos. Durante a subsecuente invasión, os romanos mantiveron o nome usado polos cartaxineses, Ispania, ao cal, máis tarde, engadiron un H, tal como fixeran con "Hiberia". Da mesma forma como fixeran coa Galia (as Galias), tamén se referían á península por "Hispanias" (Hispaniae). Esta foi a primeira provincia romana en ser invadida, e a última en ser totalmente dominada, xa baixo César Augusto.
Os romanos inicialmente dividiron as Hispanias en dúas provincias (-197), rexidas por dous pretores: a Citerior, ao norte do Ebro, e a Ulterior, ao sur. As longas guerras da conquista duraron dous séculos, e inclúense historiograficamente no proceso designado como romanización. Coa conquista, cortouse a evolución natural da civilización indíxena, substituíndoa pola helenolatina. Durante este proceso, tiveron lugar varios conflitos:
E, finalmente, no século I, conséguese a Pax Augusta: a Hispania é dividida en tres provincias. É neste período que xorden dous escritores cuxa obra é unha referencia actual para os historiadores: o xeógrafo Estrabón e o historiador universal Trogo Pompeio. Ambos dedican algúns capítulos nas súas obras á Hispania:
Estrabón refire a Iberia no seu terceiro libro de Geographia:
Trogo construíu a imaxe dos seus habitantes:
Outro historiador romano, Tito Livio (-59-17), escribe tamén sobre o carácter do home hispánico, segundo a súa perspectiva:
Valerio Máximo referiuse á fidelidade hispánica como «fides celtibérica». Segundo esta fides, o ibero consagraba a alma ao seu líder e non consideraba correcto sobrevivilo en combate. Esta era a fidelidade ibérica, que se volveu coñecida durante a formación do Imperio Romano como devotio (xa na Idade Media, esta fidelidade dos celtiberos foi tida en conta, á cal designaron Lealdade Hispánica).
Máis tarde, no século IV, xorde outro escritor, un retórico galo chamado Drepanio Pacato, que dedica parte da súa obra a describir a xeografía, clima, habitantes, soldados e afíns da Península Ibérica, mostrando en todo o texto grande admiración:
Aínda durante este período, xorde unha obra designada Expositio totius mundi na que se describe a Hispania como «Hispania, unha longa e vasta terra, de abundantes homes sabios». Por esta altura, o nome Hispania era alternado coa nova forma Spania.
Paulo Orosio (390-418), un historiador discípulo de Agostiño de Hipona e autor de Historiae adversus paganus, a primeira obra cristiá sobre Historia Universal, comenta, ao referirse a unha actitude reprobábel dun pretor:
Co tempo, comezouse a utilizar unha forma secundaria, Spania, e de aí se derivaría o nome actual, España. Segundo Isidoro de Sevilla, coa dominación visigótica pasouse a esbozar a idea da unidade peninsular e, pola primeira vez, refírese a madre España (nai España) — até a data, tería sido usado o termo Hispania para designar todos os territorios da península. Na súa obra Historia Gothorum, Suintila xorde como o primeiro rei de "totius Spaniae"; o prólogo desta obra é o coñecido De laude Spaniae (sobre o orgullo hispánico) e aí se trata a Hispania como nación goda. O topónimo Hispania pasou a ser usado para designar o colectivo dos reinos medievais na península, coa posterior inclusión das Illas Baleares.
Coa invasión musulmá, a utilización do nome Spania -ou España (اسبانيا, Isbá-nía )- foi totalmente desvirtuada. Curiosamente, os documentos da Alta Idade Media designan para España todo o territorio exclusivamente dominado polos musulmáns. Así, Afonso I de Aragón, o Batallador (1104-1134), que "reina en Pamplona, Aragón, Sobrarbe e Ribagorza", segundo se refire nos seus documentos, en 1126 procede a unha expedición a Málaga dicindo que ía a "terras de España".
Non obstante, a partir de finais do século XII, pasouse a designar toda a península, incluíndo quer as rexións musulmás, quer as rexións cristiás, co nome España. É así como xorde a expresión dos cinco reinos de España: Granada (musulmá), León e Castela, Navarra, Portugal e a Coroa de Aragón, e o condado de Barcelona (cristiáns). O nome España é aínda utilizado (erradamente, e especialmente fóra da Península Ibérica) para se referir á Península e non ao país.
Dolores Galovart
miniatura|Papeleta dos candidatos do [[PSdeG-PSOE ao Congreso por Pontevedra, nas Eleccións Xerais de 2016.]] María Dolores Galovart Carrera, nada en Huelva o 5 de xaneiro de 1955, é unha xuíza e política galega do PSdeG-PSOE.
Traxectoria
Licenciada en Dereito pola Universidade de Santiago de Compostela, foi xuíza e maxistrada. Foi vicevaledora segunda, posto do que dimitiu en maio de 2012. Logo foi xuíza de Familia dos xulgados de Vigo. No ano 2014 foi galardoada co premio Viguesa Distinguida. Encabezou a lista do PSOE pola provincia de Pontevedra nas eleccións xerais de 2015 e nas de 2016.
Vida persoal
Está casada co tamén xuíz e político Ventura Pérez Mariño.
Elimmichtiiformes
A dos elimmichtiiformes (Ellimmichthyiformes) é unha suborde extinta de peixes teleósteos mariños da orde dos clupeiformes (Clupeiformes), que viviron no cretáceo.
Xéneros
Foi erixida por Grande en 1985, e inclúe, entre outros, os seguintes xéneros:
Fraguas, Vilar, Guitiriz
Fraguas é un lugar da parroquia de Vilar no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá. Tiña 2 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 1 home e 1 muller, o que supón unha diminución con relación ao ano 2000 cando tiña 3 habitantes.
1900
1900 foi o último ano do século XIX e o primeiro da década de 1900.
Ciencia
miniatura|Cadro de [[Alfredo Souto Cuero.]]
Outros
Historia ano a ano
Os Cerdeiros, Paradela, Castro Caldelas
Os Cerdeiros é un lugar da parroquia de Paradela no concello ourensán de Castro Caldelas na comarca da Terra de Caldelas. Segundo o INE e o IGE en 2011 tiña un habitante (unha muller), ao igual ca no ano anterior.
Agripa (astrónomo)
Agrippa foi un astrónomo grego do século I. No ano 92 realizou unha observación astronómica citada por Claudio Tolomeo.
Traxectoria
Tolomeo escribe no doudécimo ano do reinado de Tito Flavio Domiciano, no sétimo día do mes bitinio de Metrous, Agripa observou a ocultación dunha parte das Pléiades pola parte máis setentrional da Lúa. O propósito da observación de Agripa foi probabelmente verificar a precesión dos equinoccios, que foi descuberta por Hiparco de Nicea.
No ano 1935, decidiuse na súa honra chamarlle «Agrippa» a un cráter de impacto lunar situado no bordo sueste do Mare Vaporum.
Batalla de Grecia
A batalla de Grecia, tamén coñecida como operación Marita (en Unternehmen Marita), é o nome polo que se coñece a invasión da Grecia aliada pola Alemaña nazi en abril de 1941 durante a segunda guerra mundial. Xunto coa batalla de Creta e outras accións navais, a batalla de Grecia forma parte da Campaña dos Balcáns.
Cuco Valoy
Cuco Valoy, máis coñecido como El Brujo, nado en Santo Domingo en 1937, é un cantante dominicano.
Traxectoria
Comezou a súa carreira no grupo Los Ahijados xunto co seu irmán Martín. En 1975, formou a banda Los Virtuosos (ou La Tribu) e el é o pai do cantante Ramón Orlando.
Quintán
O topónimo Quintán pode referirse a varios lugares de Galicia:
1676
Outros
Historia ano a ano
Agripa (homónimos)
O nome Agripa ou Agrippa pode referirse:
Laura Romero
Laura Romero Pereira, nada en Alacant en 1991, é unha debuxante e música galega.
Agripa (homónimos)
Personalidades
Outros
Laura Romero
Dende 2016 é a baixista do grupo Zënzar.
Traxectoria
Naceu en Alacant e instalouse en Ordes aos oito anos. Estudou Belas Artes na Universidade de Salamanca na especialidade de pintura. Iniciouse no debuxo urbano e participou no festival Portamérica.
Dedicada tamén á música, en febreiro de 2016 entrou como baixista no grupo Zënzar, substituíndo ao enfermo Tabe, que faleceu pouco despois.
Co proxecto Músicas Galegas Ilustradas formou parte de O galego, a miña lingua propia da Deputación da Coruña e foi finalista en 2018 nos Premios Martín Codax da Música na categoría de mellor medio de comunicación. Tras ser finalista tamén en 2019, gañou finalmente o premio en 2020. Preside a Asociación Galega de Profesionais da Ilustración.
Os Cerdeiros
O topónimo galego Os Cerdeiros é un fitónimo que indica a presenza de cerdeiras. Pode referirse a:
A Modia, Vilar, Guitiriz
A Modia é un lugar da parroquia de Vilar no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá. Tiña 5 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 2 homes e 3 mulleres, o que supón unha diminución con relación ao ano 2000 cando tiña 6 habitantes.
Trofeo Juan Acuña 2004
miniatura|dereita|Trofeo Juan Acuña 2004. A 15º edición do Trofeo Juan Acuña celebrouse na Coruña o 1 de agosto de 2004 a partido único. O campión foi o FC Tokyo.
Trasalba, Ourense
San Pedro de Trasalba é unha parroquia que se localiza ao noroeste do concello de Ourense. Segundo o IGE en 2014 tiña 21 habitantes (9 homes e 12 mulleres).
As festas celébranse na honra de San Roque a terceira fin de semana de agosto.
Jason Thompson
Jason Carlton Thompson, nado o 21 de xullo de 1986 en Mount Laurel, Nova Jersey, é un xogador de baloncesto profesional estadounidense que xoga nos Wisconsin Herd da NBA G League.
Traxectoria universitaria
Thompson foi un dos tres xogadores na NCAA en 2007 en facer 20 puntos e 10 rebotes por partido. Os outros dous foron Kevin Durant da Universidade de Texas, e Nick Fazekas da Universidade de Nevada]].
Na súa tempada coma sénior, na 2007-08, Thompson acadou 20.4 puntos, 12.1 rebotes, 2.7 tapóns e 1.1 roubos por partido. A súa mellor actuación foi o 9 de marzo de 2008 cando anotou 32 puntos e capturou 18 rebotes contra o Marist College. Liderou a Rider ó Torneo da Metro Atlantic Athletic Conference de 2008 contra o Siena College un día máis tarde, pero perderon por 74-53, malia os 22 puntos e 12 rebotes de Thompson. Rider rematou cunha marca de 23-10.
Traxectoria profesional
Thompson foi elixido na 12ª posición do Draft da NBA de 2008 polos Sacramento Kings.
A Pena Redonda, Vilar, Guitiriz
A Pena Redonda é un lugar da parroquia de Vilar no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá. Segundo o Instituto Galego de Estatística en 2007 tiña seis habitantes (dous homes e catro mulleres), dous menos ca en 2000.
Jason Thompson
Traxectoria profesional
O 25 de xuño de 2012, os Kings fixéronlle a Thompson unha oferta para ser axente libre restrinxido. O 11 de xullo de 2012, os Kings acordaron asinar de novo a Thompson.
O 20 de febreiro de 2020, Thompson asinou ata final de tempada co Basket Zaragoza 2002 da Liga ACB. O 24 de abril de 2020, Thompson e o Zaragoza chegaron a un acordo para a desvinculación do xogador, tras a situación xerada pola pandemia da COVID-19.
Evanxeos de Lindisfarne
miniatura|350px|dereita|Páxina do Evanxeo de Lucas Os Evanxeos de Lindisfarne son un manuscrito en latín, miniado, que contén os evanxeos de Mateo, Marcos, Lucas e Xoán.
O manuscrito creouse en Lindisfarne, no condado de Northumberland en Inglaterra, a finais do século VII e comezos do século VIII. É considerado un dos mellores exemplos de arte relixiosa en Inglaterra, cun estilo que combina temas anglo-saxóns e celtas. Pénsase que os Evanxeos de Lindisfarne son obra dun monxe de nome Eadfrith, que se converteu en bispo de Lindisfarne no ano 698 e que morreu no 721. Os estudos actuais sinalan que se escribiron arredor de 710- 720 na honra de San Cuthbert.
Fibrina
miniatura|[[Micrografía que mostra a fibrina (material amorfo rosa escuro) nunha vea bloqueada rodeado de glóbulos vermellos extravasados (na dereita da imaxe). Tamén se ven unha arteria (na esquerda da imaxe) e o amnio (extremo esquerdo da imaxe). A imaxe é dunha placenta nun caso de vasculopatía trombótica fetal con tinguidura de hematoxilina-eosina.]] miniatura|Transformación do [[fibrinóxeno en fibrina coa axuda da trombina e o factor XIII de coagulación.]] miniatura|Enlaces cruzados coa trombina e estabilización polo factor XIII activado. miniatura|Estrutura cristalina obtida por difracción de [[raios X a unha resolución de 2,30 Å do fragmento dobre D da fibrina humana con dous ligandos unidos. A estrutura consta principalmente de hélices alfa mostradas en vermello e follas beta mostradas en amarelo. As dúas estruturas azuis son os ligandos unidos. Os ligandos son Ca2+, alfa-D-manosa e D-glicosamina.]]
Evanxeos de Lindisfarne
Os Evanxeos están ilustrados no estilo insular, e estaban orixinariamente encadernados con pel fina cuberta con xoias e metais. A cuberta realizouse no século VIII. Durante os ataques viquingos, o manuscrito perdeu a cuberta orixinal, que foi substituída no 1852. O texto está caligrafado na escritura insular.
Fibrina
A fibrina (tamén chamada factor Ia de coagulación) é unha proteína fibrosa non globular que intervén na fase final da coagulación do sangue. A fibrina orixínase a partir da proteína sanguínea fibrinóxeno pola acción proteolítica da trombina, a cal causa que se polimerice. A fibrina polimerizada, xunto con plaquetas, forma os coágulos hemostáticos que se forman no sitio da lesión.
Cando o recubrimento interno dun vaso sanguíneo rompe, as plaqueta son atraídas ao lugar, formando un coágulo de plaquetas. Estas plaquetas teñen receptores da trombina sobre a superficie que se unen a moléculas da protease trombina do soro sanguíneo, as cales, á súa vez, converten o fibrinóxeno soluble do soro en fibrina no mesmo lugar da ferida. A fibrina forma longos filamentos proteicos ríxidos e insolubles, que se unen ás plaquetas. O factor XIII completa os enlaces cruzados da fibrina para que se endureza máis e contraia. A fibrina con enlaces cruzados forma un enguedello ou rede sobre o coágulo de plaquetas que completa o coágulo.
Evanxeos de Lindisfarne
No século XVII, sir Robert Cotton mercou os Evanxeos ao seu anterior dono, Robert Bowyer. A biblioteca de Cotton trasladouse ao Museo Británico no século XVIII e de aí pasou á Biblioteca Británica de Londres. Existe unha campaña no noroeste de Inglaterra que reclama que os Evanxeos de Lindisfarne volten á súa orixe.
Fibrina
Papel en enfermidades
Unha excesiva xeración de fibrina debida á activación da fervenza da coagulación causa trombose, é dicir, o bloqueo dos vasos sanguíneos por unha aglutinación de glóbulos vermellos, plaquetas, fibrina polimerizada e outros compoñentes. A xeración ineficaz ou lise prematura da fibrina incrementa a probabilidade de hemorraxias.
As disfuncións ou enfermidades hepáticas poden levar a unha diminución da produción do precursor inactivo da fibrina, o fibrinóxeno ou á produción anormal de moléculas de fibrinóxeno con actividade reducida (disfibrinoxenemia). As anormalidades hereditarias do fibrinóxeno (que afectan ao seu xene do cromosoma 4) poden ser tanto cuantitativas coma cualitativas e entre elas están a afibrinoxenemia, hipofibrinoxenemia, disfibrinoxenemia e hipodisfibrinoxenemia.
A redución da cantidade de fibrina, a súa ausencia ou disfuncionalidade é probable que orixine nos pacientes unha hemofilia.
Fisioloxía
A fibrina de diferentes fontes animais é xeralmente glicosilada cun tipo complexo de glicanos unidos a asparaxina biantenarios. Hai moitas variacións no grao de fucosilación da parte central e no tipo de ácido siálico e enlace da galactosa.
Ad multos annos
dereita|miniatura|Ad Multos Annos, homenaxe a Charles Tupper en 1900.
Ad multos annos é unha locución latina que significa literalmente "Por moitos anos!". Emprégase para desexar que algo sexa duradeiro.
Toar
O topónimo Toar pode referirse a dous lugares de Galicia:
O Coto, O Castro, Silleda
O Coto é un lugar da parroquia do Castro no concello de Silleda, provincia de Pontevedra. No ano 2011 tiña 49 habitantes, 23 homes e 26 mulleres.
Cores de carrozaría en competicións automobilísticas por país
Desde o comezo das carreiras organizadas do deporte do motor, no ano 1900, ata finais de 1960, antes de que a comercialización dos patrocinios na Fórmula 1 fora de uso común, os vehículos que competían na Fórmula 1, e demais carreiras de automobilismo internacional, corrían habitualmente cos seus coches pintados con cores estandarizadas que indicaban o país de orixe do coche ou piloto. Estes eran a miúdo moi diferente das cores nacionais utilizadas noutros deportes ou na política.
1900
As cores teñen a súa orixe nos equipos nacionais que competiron na Copa Gordon Bennett, que se celebrou anualmente en 1900-1905. O Conde Eliot Zborowski, pai do lendario piloto de entre guerras Louis Zborowski, suxeríu que a cada participante nacional asígnaselle unha cor diferente. A primeira competición en 1900 asignou: Azul a Francia, Amarelo a Bélxica, Branco a Alemaña e vermello aos EUA. (Italia non adoptou o seu famoso Rosso Corsa ata que un Itala vermello gañou a carreira Pequín - París en 1907).
1920 - 1960
As cores para as competicións automobilísticas foron definitivamente establecidas no Período de entreguerras e fixados polo AIACR (o precursor da FIA), cando o Azul Francia de Bugatti e o Rosso Corsa de Alfa Romeo de Italia gañaron moitas carreiras, mentres que o British racing green de Bentley dominaron as Le Mans Grand Prix d'Endurance ata 1930.
Na década de 1930 os equipos Mercedes-Benz e Auto Union non usaron a pintura branca tradicional alemá, e os metais espidos deron lugar ao termo Silver Arrows. Un mito desenvolvido na década de 1930 foi que os equipos alemáns non aplicaron a pintura branca debido á necesidade de estar por baixo dos 750 kg. de peso máximo permitido; Con todo os primeiros "Frechas Prateadas" correron en 1932, antes da imposición do límite de peso en 1934. Os modernos monocascos xa usaban paneis de aluminio sen pintar nese período.
Era dos patrocinios, a partir de 1968
Na primavera de 1968, as libreas de patrocinio, que xa se utilizaban nos Estados Unidos desde había algúns anos, autorizáronse nas carreiras internacionais. O equipo Team Gunston foi o primeiro na Fórmula Un en pintar os seus autos coas cores dos seus patrocinadores cando pintaron o Brabham privado de John Love, coas cores dos cigarros Gunston, no Gran Premio de Suráfrica de 1968. O British Racing Green pronto desapareceu dos coches dos equipos privados británicos.
Aínda que o vello esquema de cores foi abandonado pola FIA na maioría das disciplinas de carreiras na década de 1970, aínda se utiliza de xeito informal, sobre todo polos fabricante de automóbiles italianos, británicos e alemáns e polos equipos que queren facer fincapé nas súas tradicións nas carreiras. A miúdo, os acordos de patrocinio respectan isto, e o Rosso Corsa utilizado por Ferrari e Alfa Romeo estivo en uso continuo ata os nosos días.
O uso contemporáneo
Nos últimos anos as cores tradicionais rexurdiron, como o British racing green no equipo Jaguar Racing e nos automóbiles deportivos Aston Martin, e o branco no BMW Sauber. Outros fabricantes alemáns como Mercedes-Benz e Audi (Auto Union) utilizaron pintura de prata cando volveron á competición internacional na década de 1990. Moitos prototipos seguiron os vellos esquemas de cor, e a maioría dos corredores afeccionados prefírenos así.
A serie anual A1 Grand Prix de 2005 a 2009 contou con equipos nacionais, participaban coches idénticos con cores diferentes. Inicialmente, a maioría dos esquemas baseábanse nas respectivas bandeiras nacionais; algúns equipos con diferentes cores deportivas tradicionais cambiaron desde entón, incluíndo A1 Team Australia e A1 Team India. As vellas cores nacionais de carreiras xa non eran tan populares entre estes equipos.
Principais competidores
Estes quedaron como modelo, e son comúns fora das carreiras internacionais de Grand Prix.
dereita|miniatura|Alemaña [[Blitzen Benz (1909)]] dereita|miniatura|Francia [[Bugatti Type 35C (1926)]] dereita|miniatura|Alemaña Silberpfeile (1930) dereita|miniatura|Estados Unidos [[Shelby Daytona (1964)]] dereita|miniatura|Xapón [[Honda RA272 (1965)]] dereita|miniatura|Siam (máis tarde Tailandia) librea [[English Racing Automobiles|ERA R12B Hanuman II (1939)]] dereita|miniatura|Reino Unido [[Lotus 49 (principio 1968)]] dereita|miniatura|Brasil [[Fittipaldi Automotive F5A (1977)]] dereita|miniatura|Italia [[Alfa Romeo Tipo 33|Alfa Romeo 33 (1977)]] dereita|miniatura|Alemaña [[Audi R8 (2006)]]
an
Lista nacional
Os seguintes esquemas foron adoptados por varios países en diferentes momentos:
Halo 4: Forward Unto Dawn
Halo 4: Forward Unto Dawn é unha serie web de ciencia ficción ambientada no universo de Halo. Forward Unto Dawn consiste en 5 episodios de 15 minutos de duración estreados semanalmente dende o 5 de outubro de 2012, que foi máis tarde estreado como un único filme en DVD e Blu-ray. A serie produciuse como promoción do videoxogo Halo 4, nun intento de incrementar os usuarios da saga Halo e como un primeiro paso cara a un potencial filme de Halo. Foi escrito por Aaron Helbing e Todd Helbing, e dirixido por Stewart Hendler. Forward Unto Dawn foi rodado en Vancouver durante 25 días do mes de maio de 2012, e contou cun orzamento de $10 millóns.
Sinopse
miniatura|esquerda|O prototipo de "Warthog" creado por [[Weta Workshop.]] A acción de Halo 4: Forward Unto Dawn ten lugar 20 anos antes dos feitos narrados en Halo 4. A historia está protagonizada por un pelotón de mozos soldados da United Nation Space Command (UNSC). A historia segue ó cadete Thomas Lasky, nunha academia militar do século XXVI que é atacada polo Covenant, unha alianza relixiosa de alieníxenas. Lasky non está seguro do seu futuro como militar pero sente a presión de seguir os pasos da súa nai e irmán máis vello. Lasky e os seus compañeiros de academia son rescatados por Master Chief e, despois da morte da súa moza Chyler Silva, Lasky é inspirado polo Chief a tomar a iniciativa e axudalo a salvar ós outros superviventes.
Século -XXIV
Acontecementos relevantes
O imperio asirio derrotou o imperio hitita.
Gossip Girl
Gossip Girl é unha serie de televisión estadounidense baseados na serie de novelas homónimas escritos por Cecily von Ziegesar. A serie creárona Josh Schwartz e Stephanie Savage e prodúcena a CBS Paramount Network Television, Warner Bros., College Hill Productions e Alloy Entertainment, estreándose no Canadá o 18 de setembro de 2007 pola CTV Television Network e nos EUA o día seguinte por The CW Television Network despois do programa America's Next Top Model. Este primeiro episodio estivo dispoñible de forma gratuíta en ITunes Store o 14 de setembro. En principio íanse emitir 22 episodios pero debido á folga de guionistas só se emitiron 13.
Narrado por un personaxe omnisciente, a misteriosa blogueira "Gossip Girl", coa voz de Kristen Bell a serie narra as vidas das adolescentes que estudan nunha escola privada de elite de Upper East Side en Nova York. A serie comeza co regreso da protagonista despois dunha ausencia repentina de varios meses, Serena van der Woodsen (Blake Lively), quen pretende comezar unha nova etapa na súa vida coas súas amigas e familia, comezando unha relación con Dan Humphrey (Penn Badgley), un forasteiro que é parte da turbulenta escena de Manhattan. Outro personaxe importantes é a mellor amiga de Serena e aliada Blair Waldorf (Leighton Meester), unha fermosa raíña da beleza da escena social de Manhattan. Na terceira tempada, os estudantes, xa graduados da escola secundaria atenden á universidade ou pasan ó mundo real.
Extra Mundi
Extra Mundi é o décimo segundo álbum de estudio do grupo de folk galego Luar na Lubre. Publicouse o 4 de decembro de 2015, baixo o selo Warner Music.
O disco foi gravado nos estudios Bruar da Coruña, en outubro de 2015. Os produtores foron Bieito Romero e Xabier Ferreiro.
O Campo da Vila, Vilar, Guitiriz
O Campo da Vila é un lugar da parroquia de Vilar no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá. Tiña 12 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 7 homes e 5 mulleres, o que supón unha diminución con relación ao ano 2000 cando tiña 17 habitantes.
Locencia
O topónimo galego Locencia pode referirse a:
Micoplasma
Os micoplasmas (antes PPLO) son as bacterias que pertencen ao xénero Mycoplasma, que carecen de parede celular e pertencen ao filo Firmicutes ou, noutras clasificacións, ao Tenericutes. Como non teñen parede celular, non son afectadas por moitos antibióticos comúns como a penicilina ou outros beta-lactámicos que actúan sobre a síntese dos compoñentes da parede celular. Poden ser parasitas ou saprófitas. Varias especies son patóxenas para os humanos, como M. pneumoniae, que é un importante causante de pneumonía atípica e outros trastornos respiratorios, e M. genitalium, que se cre está implicada en enfermidades inflamatorias pélvicas. Mycoplasma ten un tamaño diminuto de aproximadamente 0,1 μm de diámetro, polo que é a célula máis pequena coñecida.
Orixe do nome
O nome Mycoplasma contén a raíz grega mykes, que significa fungo, e foi introducido por Albert Bernhard Frank en 1889, que pensaba que estas bacterias eran fungos, debido a que tiñan algunhas características parecidas a fungos.