cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lingua galesa
Debido ao crecente uso do inglés, o número de falantes de galés ten ido descendendo desde hai décadas. Con todo, de resultas dun número de medidas, entre elas a introdución da Acta da lingua galesa de 1993, o galés vén gozando dun forte rexurdimento nos últimos anos e ten un status de igualdade co inglés no sector público en Gales. É a lingua céltica máis falada.
Status
miniatura|250px|Letreiro bilingüe en Caernarfon.
miniatura|250px|Sinal de tráfico bilingüe en [[Cardiff.]] O estudo de uso da lingua galesa de 2004 amosa que o 21.7% da poboación de Gales é falante de galés. Isto supón un aumento desde o 20.5% no censo de 2001 e desde o 18.5% in 1991. O censo de 2001 tamén mostra que sobre o 25% dos residentes en Gales naceran fóra de Gales. Descoñécese o número de falantes de galés no resto da Gran Bretaña. En 1993, S4C, o canal televisivo en lingua galesa, publicou os resultados dun estudo sobre o número de xente que falaba ou entendía galés e nel estimábase que había preto de 133.000 falantes de galés vivindo en Inglaterra, deles sobre 50.000 na área do Gran Londres e en cidades e aldeas fronteirizas nas Welsh Marches como Oswestry.
Historicamente, gran número de galeses só falaban galés, pero hoxe en día, os falantes monoglóticos de galés son hoxe practicamente inexistentes. Case sen excepción os falantes de galés falan tamén inglés (ou, no caso dos da provincia de Chubut, castelán). Con todo, unha gran cantidade de falantes de galés exprésase con máis comodidade nesa lingua que en inglés. O uso dunha ou doutra lingua pode variar segundo o contexto social ou o tema do que se fale.
Malia ser o galés unha lingua minorizada, o apoio á lingua incrementouse durante a segunda metade do século XX, ao lado do aumento de organizacións como o partido nacionalista Plaid Cymru e a Sociedade da Lingua Galesa, Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
Como primeira lingua, o galés está máis estendido en zonas menos urbanas, como o norte e o oeste, especialmente Gwynedd, Denbighshire (Sir Ddinbych), Anglesey (Ynys Môn), Carmarthenshire (Sir Gaerfyrddin), o norte de Pembrokeshire (Sir Benfro), Ceredigion, partes do oeste de Glamorgan (Morgannwg), noroeste e extremo suroeste de Powys, malia poderse atopar falantes de galés como primeira lingua ou persoas que o falan con fluidez por todas partes en Gales.
O galés é unha lingua viva, empregada na conversación por miles de persoas como se pode ver nas rúas de Gales. A Lei da Lingua Galesa de 1993 e a Lei de Goberno de Gales de 1998 estipulan que as linguas galesa e inglesa deben ser tratadas por igual. Os organismos públicos deberán preparar e implementar un Plano de Lingua Galesa. Os concellos e a Asemblea de Gales empregan o galés como lingua oficial, producindo os textos oficiais e a publicidade en versión galesa (por exemplo, cartas aos pais da escola, información da biblioteca e información do concello) e todos os sinais de tráfico de gales deben estar en inglés e en galés, incluíndo a versión galesa dos topónimos. O ensino do galés é agora obrigatorio en todas as escolas de gales ata os dezaseis anos: isto tivo un grande efecto na estabilización da lingua e axuda a reverter a tendencia no declive da lingua. Isto significa, por exemplo, que mesmo os fillos de emigrantes monoglóticos ingleses a Gales medran cun coñecemento da lingua. Con todo a gran maioría da xente das cidades do sur de Gales non usan a lingua na vida diaria.
O goberno do Reino Unido ratificou a Carta europea de linguas rexionais ou minoritarias con respecto ao galés.
A importancia da lingua medrou desde a creación do canal de televisión S4C en novembro de 1982, que emite exclusivamente en galés durante as horas de máxima audiencia. O principal informativo da tarde producido pola BBC en galés é dispoñíbel para descarga (Real Media).
Desde decembro de 2001 o goberno británico planea que todos os inmigrantes coñezan o inglés. Queda por ver se o galés vai ser considerado un caso á parte. Hoxe, un coñecemento de inglés, galés ou gaélico escocés é suficiente para obter a naturalización e pénsase que esta política ha continuar malia os cambios da lei.
Historia
Como a maioría das linguas, na historia do galés existen períodos identificábeis, malia a s fronteiras entre eles seren a miúdo moi fluídas.
Galés antigo
As máis antigas fontes dunha lingua identificábel como galés remóntanse ata aproximadamente o século VI, e a lingua deste período coñécese como Galés primitivo. Queda moi pouco deste período. O seguinte período principal, algo mellor testemuñado, é o galés antigo (Hen Gymraeg) (séculos IX a XI); conservamos poesía tanto de Gales como Escocia nesta forma da lingua. Cando a colonización xermánica e gaélica de Gran Bretaña progresou, os falantes britónicos en gales ficaron separados dos da Inglaterra setentrional, falantes de cúmbrico, e dos do suroeste, falantes da lingua que despois se converteu en córnico, e deste xeito as linguas diverxeron. A esta época pertence tanto o Canu Aneirin como o Canu Taliesin.
Galés medio
Galés medio (ou Cymraeg Canol) é a etiqueta posta ao galés dos séculos XII a XIV, período do que nos quedan máis restos ca no anterior. Esta é a lingua de case todos os manuscritos antigos sobreviventes dos Mabinogion, malia os contos mesmos seren moito máis vellos. É tamén a lingua dos manuscritos existentes da Lei galesa. O galés medio é razoabelmente intelixíbel para un falante de galés moderno cun pouco de traballo.
Galés moderno
O galés moderno poden dividirse en dous períodos. O primeiro, Galés moderno inicial vai desde o século XIV ata aproximadamente o final do século XVI e foi a lingua usada por Dafydd ap Gwilym.
Galés moderno posterior
Esta etapa comeza coa publicación da tradución da Biblia de William Morgan en 1588. Como no caso da tradución ao inglés, a versión do rei Xaime, isto demostrou ter un efecto de estabilización na lingua. Por suposto, ten habido moito cambio menor na lingua desde aquela.
Música africana
miniatura|250x250px|Mapa etnomusicolóxico de África segundo Alan P. Merriam, 1959. África é un vasto continente, tendo as súas diferentes rexións e nacións unha gran variedade de tradicións musicais. A música do norte de África (rexións en vermello do mapa) ten na súa maior parte unha historia diferente da rexión subsahariana.
Música do norte de África
A música do norte de África abarca un amplo abano de tradicións, desde a música do Antigo Exipto até a música bérber e a música Tuareg dos nómades do deserto. A arte musical da rexión seguiu durante séculos as regras da música árabe e andalusí. Entre os seus xéneros populares contemporáneos atópase o Raï alxerino.
Lingua galesa
O século XIX
A lingua tivo un novo pulo no século XIX coa publicación dalgúns dos primeiros dicionarios completos do galés. O traballo anterior dos pioneiros lexicógrafos galeses, tales como Daniel Silvan Evans, aseguráronse da correcta documentación da lingua, e os dicionarios modernos como o Geiriadur Prifysgol Cymru (o Dicionario da Universidade de Gales), son descendentes directos destes dicionarios.
Música africana
Música do norte de África
Logo, xunto a estas músicas pódese agrupar tamén a música do Sudán e do Corno de África, incluíndo a música de Eritrea, Etiopía, Xibutí e Somalia.
Lingua galesa
O século XIX
Con todo, o influxo dos traballadores ingleses durante a Revolución Industrial en Gales desde aproximadamente o 1800 levou a unha adulteración substancial da poboación de fala galesa de Gales. Os inmigrantes ingleses rara vez aprendían galés e os seus colegas galeses tendían a falaren inglés cando había algún inglés, e o bilingüismo fíxose case total. O status legal do galés era inferior ao do inglés, e, dese xeito, o inglés pouco e pouco comezou a prevalecer, agás nas áreas máis rurais, particularmente no noroeste e no Gales central. Unha excepción importante, con todo, foron as igrexas non conformistas, que estaban fortemente asociadas coa lingua galesa.
Música africana
Música subsahariana
A música tradicional africana adoita ser funcional por natureza. As interpretacións poden ser longas e facer á audiencia partícipe delas. Entendida desta forma "práctica", a música consiste en diferentes tipos de canción de traballo, pezas que acompañan o nacemento, voda, caza e actividades políticas, música para escorrentar aos malos espíritos e render tributo aos bos, a morte e os devanceiros. Ningunha destas formas musicais se interpreta fóra do seu contexto e na súa maioría está asociada cun tipo de danza particular. Boa parte dela, interpretada por profesionais, é música sacra ou cerimonial e en ocasións tócase en cortes reais.
Lingua galesa
Séculos XX e XXI
No século XX o número de falantes de galés baixou a un punto que facía prever a extinción da lingua en poucas xeracións. A primeira vez que o censo decenal comezou a preguntar cuestións lingüísticas foi en 1891, nesta época o 54% da poboación aínda falaba gales. A porcentaxe descendía con cada censo, ata acadar a taxa máis baixa en 1981 (19%). En 1991 a posición era estábel (19% como en 1981) e no censo máis recente, 2001, subira ata un 21% que pode falar galés. O censo de 2001 tamén rexistra que o 20% podía ler galés, o 18% podíao escribir e o 24% podíao comprender. Ademais, a porcentaxe máis elevada de falantes de galés estaba entre a mocidade, cousa que presaxia algo bo para o futuro do galés. En 2001, o 39% dos nenos de entre 10 e 15 anos eran quen de falar, ler e escribir galés (moitos aprendérono na escola), comparado co 25% dos de 16 a 19 anos. Con todo, a porcentaxe de falantes de galés en áreas onde é falado pola maioría está aínda en declive.
Puntos suspensivos
Os puntos suspensivos (...) son un signo de puntuación composto por tres puntos.
Lingua galesa
Séculos XX e XXI
Semella que o aumento do nacionalismo galés atraeu axudas á lingua, e o establecemento da radio e televisión galesas atopou unha masa de audiencia que estaba preocupada pola retención do seu galés. O que se cadra é o máis importante de todo é que a finais do século XX o estudo do galés se fixo obrigatorio para todos os alumnos de ata 16 anos, e isto tanto reforzou a lingua das áreas de fala galesa como reintroduciu polo menos un coñecemento elemental da lingua en áreas que se converteran case completamente en anglófonas. Detívose a caída da porcentaxe de galeses que sabe falar galés e mesmo hai signos dunha modesta recuperación. Con todo, malia ser o galés a lingua cotiá nalgunha partes de Gales, o inglés é comprendido por todo o mundo.
Ortografía
O galés escríbese nunha versión do alfabeto latino que consta de 28 letras, das que oito son dígrafos tratados como letras simples para os efectos de cotexo:
Música africana
Ritmo subsahariano
O pioneiro da etnomusicoloxía Arthur Morris Jones (1889–1980) observou que os principios rítmicos comúns á maior parte das tradicións musicais subsaharianas constitúen un sistema principal. De modo similar, o mestre da percusión e académico C.K. Ladzekpo afirma que existe unha profunda homoxeneidade nos principios rítmicos da África Subsahariana.
Lingua galesa
Ortografía
As letras j e v, malia non empregárense orixinariamente para escribir galés, tomáronse prestadas do alfabeto inglés, e, cunhas poucas excepcións, son usadas só en nomes propios.
Música africana
Rítmica en cruz
A rítmica en cruz é a base de parte da música das xentes que falan linguas níxer-congo, o maior grupo lingüístico de África do sur e do deserto do Sáhara. A rítmica en cruz foi explicada por primeira vez como base do ritmo subsahariano polo profesor C.K. Ladzekpo e nos escritos de David Locke. A polirritmia é a unión de dous ou máis ritmos. A superposición regular e sistemática de ritmos cruzados sobre un patrón rítmico principal crea un tipo específico de polirritmia denominado rítmica en cruz. Desde unha perspectiva filosófica da música africana, os ritmos en cruz poden simbolizar os momentos de desafío ou de presión emocional que todos atopamos. Tocar ritmos cruzados firmemente enraizados nun ritmo principal, prepara ao oínte para manter un propósito vital cando se enfronta aos desafíos vitais. Multitude de linguas subsaharianas non teñen unha palabra para ritmo, ou nin sequera para música. Desde o punto de vista africano, os ritmos representan a mesma fibra que dá forma á propia vida, están entroncados coa xente, simbolizando a interdependencia das relacións humanas.—Peñalosa (2009: 21)
Lingua galesa
Ortografía
O diacrítico máis usual é o circunflexo, que se usa nalgúns casos para marcar unha vogal longa.
Música africana
División rexional de África segundo criterios musicais
Musicalmente, África pode dividirse en tres rexións:
Instrumentos musicais
miniatura|O [[tambor parlante, ou tama, un instrumento popular en África Occidental.]] miniatura|O [[lamelófono ou mbira, un instrumento popular no sueste do continente africano.]] Ademais de utilizar a voz, que foi desenvolvida até poder ser utilizada para diferentes técnicas complexas como melisma e yodel, utilízase unha gran variedade de instrumentos musicais. Os instrumentos musicais africanos inclúen unha ampla variedade de tambores, maracas ou kashakas e gonkoque así como instrumentos melódicos como instrumentos de corda, (arco musical, diferentes tipos de arpas ou instrumentos similares á arpa como o Kora ou os fiddles), moitos tipos de xilófono como o mbira, e diferentes tipos de instrumentos de vento como frautas e trompetas.
Lingua galesa
Consoantes
o galés ten os seguintes fonemas consonánticos:
só aparece en préstamos non asimilados. e aparecen especialmente en préstamos, pero tamén nalgúns dialectos como evolución de  e ; as nasais xordas, ,  só aparecen como consecuencia de mutación nasal.
Música africana
Relación coa linguaxe
As linguas africanas son linguas tonais cunha estreita relación entre música e lingua en moitas culturas africanas. No canto, o patrón tonal ou o texto pon certas restricións sobre o patrón melódico. Por outra banda, na música instrumental un falante nativo dunha destas linguas adoita ser capaz de percibir un texto ou textos na música. Este efecto tamén forma a base das linguaxes de percusión (tambor parlante).
Lingua galesa
Vogais
miniatura|300px|Táboa que representa os formantes vocálicos dun falante de galés de [[Bangor.]]
Música africana
Afropop
Afropop ou Afro Pop é un termo algunhas veces usado para referirse á música pop contemporánea de África. O termo non se refire a un estilo específico ou son, senón que se utiliza como un termo xeral para describir a música popular africana, como é o caso de Joro do artista WizKid, cada vez máis popular no mundo enteiro polos seus ritmos africanos.
Lingua galesa
Vogais
As vogais e  só aparecen nos dialectos do norte; nos do sur son substituídas por  e  respectivamente. Nos dialectos meridionais, o contraste entre vogais longas e breves só se atopa en sílaba tónica; nos dialectos setentrionais, o contraste só se atopa en sílabas finais acentuadas (incluíndo monosílabos).
Música africana
Música popular
Algúns xéneros de música popular africana son os seguintes:
Lingua galesa
Vogais
A vogal non aparece en sílaba final de palabra (agás nuns poucos monosílabos).
Os ditongos que conteñen só aparecen nos dialectos setentrionais; nos dialectos meridionais  é substituído por,  converxen en , e  converxen en.
O acento
O acento en polisílabos aparece normalmente na penúltima sílaba, moi raramente na última.
A colocación do acento significa que palabras e conceptos relacionados (ou mesmo plurais) poden soar bastante diferentes, cando se lle engaden sílabas ao final dunha palabra e o acento se move en correspondencia, e.g.:
(Notar tamén que ao engadirmos unha sílaba a ysgrifennydd para formar ysgrifenyddes cambia a pronunciación do segundo "y". Isto débese a que a pronunciación do "y" depende de se está na sílaba final ou non.)
Morfoloxía
A morfoloxía do galés ten moito en común coa das outras linguas célticas insulares modernas, como o uso das mutacións consonánticas iniciais, e o uso das chamadas "preposicións conxugadas" (preposicións fusionadas con pronomes persoais). Os substantivos poden ser masculinos ou femininos e carecen de declinación. En galés existen toda unha variedade de terminacións que expresan o plural, e dúas para indicar o singular dalgúns substantivos. No galés coloquial o a conxugación verbal indícase principalmente a través do emprego de verbos auxiliares máis que coa conxugación do propio verbo. En galés literario, por outra banda, é usual a conxugación do verbo propio.
O uso dos verbos auxiliares
O galés non literario inclínase moi fortemente ao emprego de verbos auxiliares. En presente, todos os verbos fórmanse co auxiliar "bod" ("ser"), así "dw i'n mynd" é literalmente "estou a ir", pero tamén significa simplemente "eu vou". En pasado e futuro, hai formas conxugadas de todos os verbos (que son invariabelmente usadas na lingua escrita), pero hoxe na fala é moito máis común usar o substantivo verbal (berfenw, moi parecido ao infinitivo do galego) xunto coa forma conxugada de "gwneud" ("facer"), así "eu fun" pode ser "mi es i" ou "mi wnes i fynd" e "eu irei" pode ser "mi a' i" ou "mi wna i fynd". Hai tamén unha forma futura co auxiliar bod, dando "fydda i'n mynd" (se cadra mellor traducido como "estarei indo") e un imperfecto (un tempo pasado continuo/habitual) que tamén usa "bod", con "roeddwn i'n mynd" significando "eu adoitaba ir/estaba indo".
A afirmación
Mi ou fe sitúanse frecuentemente antes dos verbos conxugados para indicar que son enunciativos. No presente e imperfecto do verbo bod (ser), emprégase yr no canto daquelas. Mi está máis restrinxido ao galés setentrional coloquial, mentres que fe predomina no sur e no rexistro formal ou literario. Tal marca da enunciación é, en todo caso, moito menos común en rexistros elevados.
Sistema de cómputo
Hai tamén un sistema de cómputo decimal, do gusto da mocidade, máis común no Gales do sur, e que parece ser o máis empregado no galés de Patagonia, onde os números son "x dez y", e.g. trinta e cinco neste sistema é tri deg pump (tres dez cinco) mentres que en vixesimal é pymtheg ar hugain (quince – en realidade "cinco-dez" – sobre vinte).
Outra fonte de complicación é que mentres que só hai unha palabra para "un" (un), existen formas diferentes para o masculino e o feminino nos números "dous" (dau e dwy), "tres" (tri e tair) e "catro" (pedwar e pedair), que van concordar en xénero co substantivo contado, aínda que esta regra é observada menos estritamente co sistema de cómputo decimal.
''
Notas:
Dialectos
As diferenzas dialectais son máis evidentes na lingua falada que na escrita. Unha clasificación, aínda que simplista, é entre as formas do galés setentrional e galés meridional (ou "Gog" e "Hwntw" baseada na palabra para norte, gogledd, e a palabra galesa meridional para "os de alí"). As diferenzas entre os dialectos inclúen vocabulario, pronunciación e gramática, aínda que neste eido as diferenzas son de feito relativamente menores. Alén da diferenza norte-sur hai clasificacións que fían máis fino: o libro Cymraeg, Cymrâg, Cymrêg: cyflwyno'r tafodieithoedd, sobre os dialectos galeses estaba acompañado dunha casete que contiña gravacións de catorce falantes diferentes que mostraban aspectos dos distintos dialectos. O libro refírese ao máis antigo Linguistic Geography of Wales onde se describían seis rexións diferentes que se identificaban por teren palabras específicas desa rexión.
Outro dialecto é o galés de Patagonia, que se vén desenvolvendo desde o inicio do asentamento galés na Arxentina en 1865; inclúe castelanismos e termos para realidades locais.
Un exemplo da diferenza entre o galés do norte e do sur pode ser a frase "Quere vostede unha cunca de te?" No norte isto sería "Dach chi isio panad?", mentres que no sur esperariamos escoitar "Dych chi moyn dishgled?". Un exemplo da diferenza de pronunciación entre galés setentrional e meridional é a tendencia dos dialectos do sur a palatalizaren a letra "s", e.g. mis (mes), tendería a pronunciarse [miːs] no norte, e [miːʃ] no sur.
Malia que a cuestión "Quere vostede unha cunca de te?" non é probábel que apareza no uso do galés literario, se fose tal sería algo así como "A oes arnoch eisiau cwpanaid o de?"
Entre as características que diferencian a lingua literaria da falada están unha maior dependencia das formas verbais conxugadas, un cambio no emprego dalgúns tempos, unha redución no uso explícito de pronomes (posto que a información está normalmente contida na flexión do verbo ou das preposicións) e unha tendencia moi reducida a substituír anglicismos por palabras galesas nativas.
Diglosia: galés literario / galés coloquial
O galés moderno pode ser escrito en dúas variedades - galés coloquial (Cymraeg llafar) ou galés literario (Cymraeg llenyddol). A gramática descrita nesta páxina é a do galés coloquial, que se emprega para a fala e a escrita informal. O galés literario é máis próximo á forma de galés empregada na tradución da Biblia de 1588 e atópase en documentos oficiais e outros rexistros formais, incluída moita literatura. Como forma estándar que é o galés literario case non presenta a variación dialectal que existe no galés coloquial.
Velaquí algunhas das diferenzas:
ademais pódense observar pronomes e tipos de mutación máis arcaicos no galés literario. Unha gramática completa do galés literario pode ser A Grammar of Welsh (1980) por Stephen J. Williams.
Actualmente a maioría do que se escribe en galés, especialmente en Internet ou nas revistas é máis próximo ao galés coloquial. Isto tamén está a incrementarse na literatura artística.
O galés na educación
A década de 1840 foi un período de grande movemento social en Gales, que se manifestou no movemento cartista, que culminou na marcha de 20.000 persoas a Newport en 1839 que desembocou nun tumulto cando vinte persoas foron mortas por soldados que defendían o Westgate Hotel, e os disturbios das Rebecas, cando foron destruídas sistematicamente as portaxes das estradas de pago. Este malestar atraeu a atención do poder británico sobre o estado da educación en Gales, pois os reformadores sociais da época consideraban a educación como un medio para tratar enfermidades sociais. O xornal The Times destacou entre os que consideraban que a carencia de educación dos galeses fora a raiceira da maioría dos problemas, malia ser a maior parte da poboación instruída en galés grazas ás actividades da escola dominical e a necesidade de ler a Biblia. En xullo de 1846, tres comisionados, R. R. W. Lingen, Jellynger C. Symons e H. R. Vaughan Johnson, foron enviados para investigar o estado da educación en Gales; os comisionados eran todos anglicanos, e, polo tanto, non lle tiñan simpatía á maioría Non conformista de Gales ademais eran falantes monoglóticos de inglés.
Os comisionados presentaron o seu informe ao goberno o 1 de xullo de 1847 en tres voluminosos tomos azuis. Este informe logo foi coñecido como Brad y Llyfrau Gleision (A Traizón dos libros azuis) pois, á parte de documentar o estado da educación en Gales, os comisionados cos seus comentarios menosprezaban a lingua, o Non conformismo, e a moralidade dos galeses en xeral. Un efecto inmediato do informe foi que se enraizou na mente do pobo que o único xeito que tiñan para saíren ao mundo era por medio do inglés, e naceu un complexo de inferioridade sobre o galés cuns efectos que aínda non se dan erradicado. O historiador Pr. Kenneth O. Morgan referiuse ao significado do informe e as súas consecuencias como "o Glencoe e o Amritsar da historia galesa".
A finais do século XIX case todo o ensino nas escolas de Gales era en inglés, mesmo en áreas onde os alumnos case non daban entendido o inglés. Algunhas escolas usaban o Welsh Not, un cacho de pau, que levaba a miúdo as letras "WN", que se penduraba do pescozo dos alumnos aos que sorprenderan falando galés. O alumno debía pasarllo a algún compañeiro ao que collese falando galés: o rapaz que o levase ao cabo do día había ser golpeado con el. A principios do século XX esta política comezou lentamente a mudar, en parte debido aos esforzos de Owen Morgan Edwards cando chegou a inspector xefe das escolas de Gales en 1907.
A escola galesa de Aberystwyth (Ysgol Gymraeg Aberystwyth) fundouse en 1939 por Sir Ifan ap Owen Edwards, o fillo de O.M. Edwards, como a primeira escola primaria galesa. A profesora principal foi Norah Isaac. Ysgol Gymraeg é aínda agora unha escola con éxito e hoxe hai escolas de primaria galesas por todo o país. Ysgol Glan Clwyd estableceuse en Rhyl en 1955 como a primeira escola en lingua galesa que impartía a secundaria.
Hoxe o galés emprégase amplamente na educación. Todas as universidades galesas imparten algún curso en galés (especialmente a Universidade de Gales, Bangor e a Universidade de Gales, Aberystwyth) pero a súa lingua principal é o inglés. Os rapaces deben estudar galés ata os dezaseis anos. Aproximadamente a cuarta parte dos nenos asisten a escolas que ensinan predominantemente en galés. . O resto estuda galés como segunda lingua en escolas que teñen como principal lingua vehicular o inglés.
O galés na tecnoloxía da información
O galés ten unha presenza substancial en Internet, que vai desde listas formais de terminoloxía nunha variedade de campos a interfaces en galés de partes do Microsoft Windows XP, unha cantidade de distribucións de Linux, e algúns servizos en liña para blogs redactados en galés.
O galés na guerra
Na guerra é complicado establecer comunicacións seguras. Pódese empregar a criptografía para tentar protexer mensaxes, pero os códigos sempre poden ser rotos. Por iso, as linguas pouco coñecidas son a miúdo codificadas, pois se se rompe o código, o contido da mensaxe segue a ser comprensíbel para pouca xente. Por exemplo, o exército americano empregou falantes de navajo durante a segunda guerra mundial. Igualmente, os Royal Welch Fusiliers, un rexemento galés que servía en Bosnia, usou o galés para comunicacións de emerxencia que debían ser seguras.
Durante a Guerra das Malvinas entre Arxentina e o Reino Unido correron historias de soldados británicos que falaban en galés con soldados prisioneiros arxentinos que descendían dos inmigrantes galeses do Val de Chubut en Patagonia.
O galés na cultura popular
No verán de 2006, Glyn Wise e Imogen Thomas entraron na casa do programa televisivo Grande Irmán. Os dous falaban galés con fluidez e con frecuencia falaban entre eles nesta lingua. Isto fixo subir considerabelmente a conciencia da lingua galesa na mocidade.
O Pozo
O topónimo O Pozo pode referirse a varios lugares de Galicia:
Foudia madagascariensis
Foudia madagascariensis é unha especie de ave da orde dos paseriformes, suborde dos oscines, infraorde dos paséridos, e familia dos ploceidos, unha das sete pertencentes ao xénero Foudia, propia da illa de Madagascar.
Descrición
En 1760, o zoólogo francés Mathurin Jacques Brisson incluíu na súa Ornithologie unha descrición dunha ave de plumaxe vermella, baseándose nun espécime recolectado en Madagascar, e utilizou para designala o nome francés de le cardinal de Madagascar, e o latino de Cardinalis madagascariensis. Aínda que Brisson nesta obra empregou nomes latinos, estes non se axustaban todos á nomenclatura binomial, polo que non están recoñecidos pola Comisión Internacional de Nomenclatura Zoolóxica.
Cando en 1766 o naturalista sueco Carolus Linnaeus actualizou o seu Systema Naturae para a 12ª edición (que se publicaría dous anos máis tarde), engadiu 240 especies que Brisson describira anteriormente. Unha destas foi a que se trata aquí; Linnaeus incluíu unha breve descrición dela, acuñou o nome binomial Loxia madagascariensis, e citou o traballo de Brisson.
A designación de Foudia madagascariensis como especie tipo do xénero, foi efectuada  posteriormente.
Etimoloxía
Para a do xénero, véxase Foudia.
O epiteto específico, madagascariensis fai referencia á illa onde habita esta ave.
Características
Foudia madagascariensis é un pequeno paxaro duns 5 cm de lonxitude e un peso que pode variar dos 14 a o 19 g, máis ou menos as dimensións dun gorrión.
O macho presenta unha plumaxe, na época da reprodución de cor vermella brillante, con manchas negras ao redor de cada ollo; as partes inferiores son tamén vermellas, o que distigue esta especie doutras semellantes que habitan nas zonas onde se introduciu. As ás e a cola son de cor parda olivácea. Na femia, durante todo o ano, ten a plumaxe das partes superiores do corpo de cor parda olivácea e a das inferiores de cor gris apardazada. A plumaxe dos inmaturos é semellante á das femias.
Hábitat e distribución
O seu hábitat habitual son claros de bosques, pasteiros e campos de cultivo. En Madagascar considérase unha praga para o cultivo de arroz.
Distribúese de forma natural na illa de Madagascar, pero a especie foi introducida noutras illas do océano Índico, como as illas do Almirante, as do Territorio Británico do Océano Índico, en Bahrain, as Comores, as Seychelles, Mauricio e Reunión e, xa no océano Atlántico, nas de Santa Helena, Ascensión e as de Tristán da Cunha.
Poboación
O tamaño da súa poboación mundial non se cuantificou, pero a especie descríbese como moi común.
Alimentación
A especie aliméntase principalmente de sementes, especialmente de herbas, e de insectos, pero tamén consome outros alimentos, como froitos, néctar, restos de comida dos humanos e copra.
Reprodución
Fóra da época de reprodución é unha ave gregaria. A medida que se acerca a temporada de reprodución, os machos establecen territorios duns 30 m de diámetro. É unha especie monógama, e o macho, como fan todos os membros dos ploceidos (ou tecedores), comeza a construír o niño no centro do seu territorio antes de que comece o cortexo. Os niños agrúpanse en colonias, e teñen forma globular cunha entrada lateral e un soportal en forma de tubo curto. Está construído tecendo pequenas raíces, gabiáns, herbas e outras febras longas doutros vexetais, e tarda uns oito días para construírse; moitos son abandonados se o macho non logra atraer unha parella.
Impacto nas aves nativas
En diferentes partes daquelas illas onde foi introducida, esta especie provocou diferentes impactos nas aves nativas. Tanto Foudia rubra, de Mauricio, que está en perigo de extinción, como Foudia flavicans, de Rodrigues, foron afectadas pola competencia polos recursos alimenticios nas súas respectivas illas.
Status
A Unión Internacional para a Conservación da Natureza e dos Recursos Naturais (UINC), tendo en conta que Foudia madagascariensis ten unha área de distribución moi grande, estima que a poboación é estábel e que ante a ausencia de evidencias de diminucións ou ameazas substanciais, avalía o estado de conservación da especie como LC (pouco preocupante).
Vimianzo
Vimianzo é un concello da provincia da Coruña, pertencente á comarca da Terra de Soneira e integrado no partido xudicial de Corcubión. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «». É un dos concellos máis extensos da provincia (187,4 km²) que, segundo o IGE, tiña 7.138 habitantes en 2018 (7.565 no 2015, 8.128 no 2010, 8.402 no 2006, 8.466 no 2005, 8.517 no 2004, 8.653 en 2003), cunha baixa densidade de poboación (38,09 hab./km²). Sitúase practicamente equidistante das cidades da Coruña e Santiago de Compostela; pese a ter apenas uns metros de liña costeira está considerado tamén un dos concellos que forman parte da Costa da Morte.
Trofeo Cidade de Vigo 1980
A X edición do Trofeo Cidade de Vigo celebrouse en Vigo entre o 22 e o 24 de agosto de 1980 en forma de torneo cuadrangular. O campión foi o Celta de Vigo.
Semifinais
Primeiro encontro
Segundo encontro
Vimianzo
Hidrografía
O seu principal curso fluvial é o río Grande.
Clima
O clima de Vimianzo é suave e xeralmente morno e moderado. Os meses de inverno son moito máis chuviosos cós do verán. A temperatura media de Vimianzo é de 13.9 °C. 118 mm é a diferenza de precipitación entre o mes máis seco e o mes máis chuvioso. 9.4 °C é a variación das temperaturas medias durante o ano. A pluviometría anual é duns 1058 mm.
A continuación amósanse os datos mensuais dos valores medios de temperaturas e precipitacións :
Etimoloxía
O topónimo procedo do latín uimen, “vimbio”, co sufixo –antio, presente noutros topónimos como Camanzo ou Arganzo.
Prehistoria
Non se teñen atopado en Vimianzo restos anteriores ao Neolítico e, como en moitos outros lugares de Galicia, tampouco se teñen achado restos orgánicos por mor da acidez do solo; porén, si abundan os depósitos megalíticos, moitos deles en bo estado de conservación.
Por outra banda, se ben até 1986 só había dous castros identificados (o castro do Sino e o castro das Barreiras), na actualidade coñécese a existencia de -polo menos- dez deles, identificados na obra O poboamento castrexo na rexión occidental da provincia da Coruña de Xerardo Agrafoxo. Ademais, ao igual que en moitos outros lugares, Vimianzo tamén herdou topónimos referentes a antigos asentamentos como Castrobuxán, Castrelo, Castro ou Castromil.
Época romana
Crese que en Brandomil (moi próximo a Vimianzo) estaba a sede da mansión Grandimirum da vía 20 do Itinerario IV de Antonino, de onde partiría un ramal cara ao norte pasando por Tines, importante enclave histórico tendo en conta os camiños que o percorreron (de Zas cara a Vimianzo, e de Baio cara a Baíñas) e polos restos arqueolóxicos atopados en 1951 por Manuel Chamoso Lamas no adro da igrexa e terreos lindeiros :
Amais, nos Penedos de Pasarela e Traba algúns autores teñen situado os altares romanos para sacrificios rituais coñecidos como "Aras Sextianas".
Dominio da casa de Traba
Soneira xa consta documentalmente como territorio diferenciado como mínimo desde mediados do século IX, como recollen as investigacións ao respecto de Xosé María Lema Suárez en A Arte relixiosa na Terra de Soneira. Porén, non se dispón de moitos datos relacionados coa historia destas terras, agás referencias illadas como a que aparece na Historia Compostelá, onde se dá conta da devastación por parte de piratas almorábides en 1115, comandados polo almirante Alí-ben-Memón. Segundo as crónicas, naquela época os labregos das zonas achegadas á costa, dende mediados de abril, deixaban desertas as terras para se retiraren cara ao interior e refuxiárense en covas. Nos portos galegos só se construían barcos para a navegación de cabotaxe e o almirante galego Rodrigo Froilaz, irmán do conde de Traba, non era capaz de rexeitar as acometidas piratas. Esta zona soportou ao longo da historia máis ataques, como as incursións normandas.
Aténdose ás características dos muros do castelo de Vimianzo, calcúlase que esta construción ten a súa orixe nos últimos anos do século XII ou comezos do XIII. Esta fortaleza será a partir de entón protagonista da disputa polo poder e organización da comarca até a chegada da Idade Contemporánea.
Século XIV. Ocaso da liñaxe dos Traba
O poder político dos Traba esmoreceu despois do século XIII, a familia extinguiuse e os seus bens pasaron á casa de Andrade e aos arcebispos composteláns. En 1348 o rei Afonso XI de Castela confiscou o castelo de Vimianzo a Rui Soga Mariño de Lobeira para venderllo ao arcebispo compostelán Juan García Manrique. Pasou posteriormente a mans do duque de Arjona, Fadrique Enríquez.
Cronoloxía do século XV. Comeza o dominio da casa dos Moscoso de Altamira
Calcúlase que entre 1425 e 1429 o castelo de Vimianzo pasou por primeira vez a pertencer aos Moscoso de Altamira. En 1464 figuraba como señor da fortaleza Bernal Yáñez (ou Sánchez) de Moscoso, quen en 1465 lle quitara a vila de Noia a Alonso II de Fonseca, facéndoo prisioneiro e encerrándoo no castelo soneirán entre ese mesmo ano e o seguinte. Dous anos despois o castelo foi tomado polos Irmandiños; após a derrota dos rebeldes apoderouse del o arcebispo Fonseca, que ordenou a súa reconstrución en 1472 con traballos forzoso para os vencidos da revolta. Asemade, designou como alcaide a Joán Mariño de Lobeira con corenta homes para o defender.
Amina bióxena
Unha amina bióxena (ou bioxénica) é unha substancia producida pola actividade biolóxica (bióxena) que ten un ou máis grupos amino. Son compostos nitroxenados básicos formados principalmente por descarboxilación de aminoácidos ou por aminación e transaminación de aldehidos e cetonas. As aminas bióxenas son bases orgánicas de baixo peso molecular que sintetizan os microbios, plantas e animais nos seus metabolismos. Algunhas aminas bióxenas teñen importantes funcións biolóxicas; outras pode ser tóxicas. Nos alimentos e bebidas fórmanse por acción dos encimas contidos na materia prima do alimento ou xéranse pola descarboxilación microbiana dos aminoácidos.
Vimianzo
Cronoloxía do século XV. Comeza o dominio da casa dos Moscoso de Altamira
En 1472 Lope Sánchez de Moscoso (proclamado uns anos antes primeiro conde de Altamira e quen xa mandara construír as torres de Mens para defender os seus territorios na Costa da Morte) tomou de novo o castelo para a súa familia até que esta abandonou Galiza.
Amina bióxena
Importancia en alimentación
As aminas bióxenas poden atoparse en todos os alimentos que conteñen proteínas ou aminoácidos libres e encóntranse en moitos produtos alimenticios, como produtos cárnicos ou de peixe, produtos lácteos, viño, cervexa, verduras, froitas, noces e chocolate. En alimentos non fermentados a presenza de aminas bióxenas non é xeralmente desexada e pode usarse como un indicador de que houbo unha deterioración por acción microbiana. En alimentos fermentados pode esperarse a presenza de moitos tipos de microorganismos, algúns dos cales poden producir aminas bióxenas.
Vimianzo
Idade Moderna. A xurisdición do Castelo de Vimianzo
Desde finais da Idade Media e até o século XIX xestionouse desde o castelo dos Moscoso de Altamira a xurisdición de Vimianzo (concellos de Vimianzo, Zas, Camariñas, Laxe, Cabana e parte de Muxía), que dominaba a maior parte da vella Somnaria ou Sonaria medieval (do Pico de Meda ao cabo Vilán e a ría de Camariñas; do último tramo do río Anllóns e da Ría de Corme e Laxe ao tramo medio do río Xallas), concentrando na súa contorna unha gran parte da nobreza da zona.
Os condes de Altamira deixaron de residir en Galiza -para facelo na Corte- desde comezos do século XVI, e así tiveron en Vimianzo os seus apoderados ou meiriños. Porén, os señores víronse forzados a volver en determinadas ocasións para organizar partidas populares obrigadas a defender (ante o desamparo do Estado) a Costa da Morte dos frecuentes ataques corsarios ou de navíos de guerra das armadas inglesa, francesa ou neerlandesa, con graves consecuencias para as igrexas das parroquias costeiras. Non sería até a segunda metade do século XVIII, cando o Goberno español considerou por fin a necesidade de dotar a comarca dunha infraestrutura de defensa axeitada. Así, os enxeñeiros militares da corte dos Borbóns, seguindo instrucións do Marqués de la Ensenada, iniciaron a construción entre 1740 e 1767 de varias baterías de defensa das pequenas vilas da Costa da Morte.
Amina bióxena
Importancia en alimentación
Estes compostos xogan un importante papel como fonte de nitróxeno e como precursoras para a síntese de hormonas, alcaloides, ácidos nucleicos, proteínas, aminas e compoñentes do aroma dos alimentos. Porén, os alimentos que conteñen grandes cantidades de aminas bióxenas poden ter efectos tóxicos.
Vimianzo
Século XIX
No económico esta época caracterizouse pola conquista da terra por parte dos labregos. Imperaba o réxime foral, polo que o propietario da terra (normalmente o clero ou a alta nobreza) lle cedía a outro o dominio útil reservándose, ademais doutros dereitos, a percepción dunha renda anual. A súa duración era a vida de tres reis e 29 anos, o que supoñía duns 50 a 75 anos de vixencia. Entre os aforados e os propietarios estaba a fidalguía, aliada dos campesiños no momento en que o clero quixo substituír os foros por contratos de arrendamento, provocando unha resolución de Carlos III en 1763 que impedía aos xulgados aceptaren causas de despoxo por voces fenecidas, convertendo deste xeito os foros en perpetuos.
Amina bióxena
Importancia fisiolóxica
Hai unha distinción entre as aminas endóxenas e exóxenas. As endóxenas prodúcense dentro do corpo en moi diferentes tecidos, por exemplo a adrenalina na medula adrenal ou a histamina nos mastocitos e fígado. As aminas transmítense localmente ou a través do sistema circulatorio sanguíneo. As aminas exóxenas absórbense directamente a partir dos alimentos que chegan ao intestino. O alcohol etílico pode incrementar a súa taxa de absorción. O encima monoamino oxidase (MAO) degrada as aminas bioxénicas e impide a súa excesiva reabsorción. Os inhibidores da MAO (MAOIs) úsanse como medicamentos para o tratamento da depresión para impedir que a MAO degrade aminas importantes para ter un estado de ánimo positivo.
A cloramina, usada ás veces para desinfectar a auga potable, é unha monoamina, e pode non ser ben tolerada por persoas en tratamento con inhibidores da monoamino oxidase ou persoas con deficiencias da MAO.
Vimianzo
Século XX
En 1907 o Consello de Ministros de España aprobou un proxecto para unir Coruña, Carballo e Corcubión mediante un camiño de ferro que habería de atravesar -entre outros- o concello de Vimianzo, propiciando así a chegada do tren á vila. Porén, a pesar de ter este proxecto unha dotación económica non se chegou materializar.
Por outra banda, o movemento agrarista fixou na supresión dos foros o seu principal obxectivo na comarca, feito que se conseguiría durante a ditadura de Primo de Rivera. Logo, a guerra civil española coa represión dos falanxistas provocou a fuxida de moitos veciños, entre eles o alcalde republicano, sendo outros -como o secretario municipal- encarcerados e/ou fusilados.
Durante a primeira metade do século XX continuaría tamén a emigración cara a América, mais a partir da década de 1970 esta desviouse cara a Europa, principalmente a Suíza. No eido produtivo cómpre igualmente salientar o impulso dado neste concello á concentración parcelaria; tendo lugar en 1958, na parroquia de Salto, a segunda levada a cabo en Galiza.
Manuel Antelo Varela sería durante moitos anos o alcalde do réxime franquista, deixando como herdanza a creación Soneira Sociedade Deportiva, co seu campo de fútbol municipal tamén; así como unha nova Casa do Concello en propiedade, xa que até entón as dependencias municipais estaban en réxime de arrendamento.
Século XXI
En 2011 rematou definitivamente o período de estabilidade política municipal, iniciado na década de 1980 polos sucesivos equipos de goberno que liderou Alejandro Rodríguez Lema: a expulsión do propio Rodríguez Lema do PSdeG-PSOE, ao que seguiron moitos dos membros da súa corporación, propiciou a vitoria e acceso á alcaldía de Manuel Antelo Pazos, candidato do Bloque Nacionalista Galego. Porén, o goberno de Manuel Antelo sustentábase no feble apoio dun anovado grupo socialista que acabou outra vez fraccionado, o que desembocou nunha moción de censura, desbotada finalmente por irregularidades na súa tramitación. Nas eleccións municipais de 2015 Antelo saíu reelixido con maioría absoluta, mais con todo, o grupo local do BNG tampouco era alleo ás divisións xurdidas no partido a nivel nacional e así todo o grupo de goberno nacionalista acabou por abandonar a fronte en abril de 2016.
Sector Primario
A actividade pesqueira non é apreciábel neste municipio. Gozan de importancia os terreos forestais e os dedicados a pasto. En 2011 existían 744 explotacións de vacún, 177 de ovino, 2 granxas de porcino, 3 piscifactorías, unha granxa de polos e outra de avestruces.
O terreo forestal, que ocupa uns dous terzos do territorio, produce principalmente madeira de eucalipto e piñeiro, sendo a explicación do asentamento de 7 serradoiros, os máis deles concentrados no lugar de Pasarela.
Sector Secundario
A produción de enerxía eléctrica concéntrase nas augas do río Grande (centrais do Foxo, Gaioso e Carantoña). Hai instalada, asemade, unha central de enerxía termoeléctrica e un parque de xeradores eólicos inaugurado en 2002, xunto con dous xeradores de titularidade municipal.
Outro subsector aínda destacábel é o da industria téxtil, que malia sufrir un notábel descenso nos últimos anos (de 18 talleres en 2003 pasouse aos 8 actuais) segue a proporcionar un importante número de empregos. Tamén existe unha fábrica de artigos de pel dedicada á exportación.
En setembro de 2008 quedaron rematadas as obras do parque empresarial de Vimianzo, instalado moi próximo ao núcleo urbano principal, ao norte do mesmo e con acceso desde a AC-552, porén a implantación de empresas no mesmo ten sido mínima até o de agora.
Sector Terciario
O sector servizos concentra a súa oferta na capital municipal, existindo un foco secundario como é o núcleo de Baíñas, que conta con dúas oficinas bancarias, dous supermercados, tanatorio e varios comercios retallistas e locais de hostalaría. No lugar da Piroga tamén se poden atopar algúns establecementos comerciais e de lecer así como supermercados, alén da súa popular feira, ficando as súas demandas servidas pola proximidade da vila de Baio, que conta cunha actividade relevante dentro da comarca neste sector.
Autoestradas
O 29 de xullo de 2016 quedou inaugurada a prolongación da AG-55 que une a cidade da Coruña con Baio. Esta autoestrada remata como Vía de Alta Capacidade xa no termo municipal vimiancés, no chamado enlace de Santa Irena, a poucos metros da vila zaense. O mesmo día da inauguración o presidente da Xunta, Alberto Núñez Feijóo, anunciou a contratación do proxecto construtivo que permitirá prolongar a autoestrada até a capital municipal de Vimianzo. En realidade trátase de retomar o proxecto inicial, xa comezado e avanzado de que a AG-55 chegase até o cruzamento de Berdoias e de aí continuara como Vía de Alta Capacidade até Cee, O Sardiñeiro e o porto de Brens.
Estradas
A principal vía do concello é a estrada AC-552, que une a cidade da Coruña con Cee e atravesa os núcleos da Piroga, Vimianzo e Berdoias. Dela parten as máis das estradas secundarias que serven o concello con outras capitais municipais.
Equipamentos
Vimianzo conta na súa capital municipal cun posto da Garda Civil, Casa da Cultura (inaugurada en 2007 e posta en marcha en 2008, con auditorio e biblioteca), residencia de anciáns privada con concerto de prazas coa Xunta, centro de atención primaria, polígono industrial (onde está prevista a implantación dun "punto limpo" de recollida de lixo ), campo municipal de fútbol (anovado e reinaugurado en 2007 ). Tamén se construíu un centro sociocultural en Baíñas, sen apenas uso.