cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Crise da Restauración
Os «gobernos de concentración» e a volta á quenda (1917-1918)
Na noite do 20 de marzo de 1918, reuníronse co rei no Palacio de Oriente tódolos líderes liberais e conservadores xunto con Cambó da Lliga. Afonso XIII ameazounos con abdicar se non aceptaban a formación dun «goberno de concentración» onde estivesen todos eles presidido por Antonio Maura. O rei díxolles: «Antes que Rei son español; nada me importa a coroa ante o ben do meu pobo e, como este parece imposible por diferenzas duns e outros, eu afírmolles que non hei presenza-la súa ruína». Se non formaban goberno «as primeiras horas de mañá colleranme fóra da fronteira». miniatura|[[Antonio Maura, presidente do "Goberno Nacional" formado en marzo de 1918 (fotografía de Kaulak, publicada na revista La Esfera).]] Así foi como naceu o chamado "Goberno Nacional" que incluíu a tódolos xefes das faccións dinásticas —Romanones, Alba, García Prieto, entre os liberais; Dato, De la Cierva, xunto co propio Maura, entre os conservadores—, ademais do líder do catalanismo, Francesc Cambó. Unha das primeiras medidas que tomou o novo goberno foi conceder a amnistía aos líderes socialistas encarcerados, que puideron así ocupar os seus escanos nas Cortes. Tamén se reformou o regulamento do Congreso para axilizar os debates —introducindo un prazo máximo ou guillotina para os mesmos— e aprobouse unha Lei de Bases sobre a inamovibilidade dos funcionarios e criterios de promoción dos mesmos baseados na antigüidade, o que acabou coa figura do cesante. Con todo, o goberno encallou cando tentou aprobar os orzamentos do Estado, que estaban a ser prorrogados desde 1914, polo que Maura presentou a dimisión ao rei en novembro de 1918. Á saída de Palacio, Maura declarou aos xornalistas: «Que de présa se acabou isto verdade? Agora que veña outro máis guapo ca min para arranxalo». O embaixador francés escribiu ao seu goberno: «No momento en que todas as miradas se diríxen cara ao horizonte en que se deciden os destinos do mundo os españois continúan dedicándose ás súas pequenas querelas intestinas».
Despois do fracaso dos dous «gobernos de concentración« volveuse á «quenda» entre conservadores e liberais —en realidade á quenda entre faccións— pero nos dous anos e medio seguintes tampouco se conseguiu a estabilidade política pois houberon até sete gobernos seguidos. Segundo Santos Juliá, as razóns de tanta inestabilidade radicaban na incapacidade do sistema para se transformar, ao que se sumou a presenza de novas presións externas. «Poucas veces deuse o caso dunha clase política tan convencida da necesidade de drásticas reformas nas leis e nas prácticas políticas e tan incapaz de levalas a cabo. […] Os políticos da Restauración diagnosticaran mil veces que o caciquismo era o mal, mais non sabían como gobernar prescindindo dos seus cacicatos».
A campaña a prol da autonomía de Cataluña
Ao «Goberno Nacional» de Maura sucedeulle, o 10 de novembro de 1918, un goberno liberal presidido por García Prieto, con Santiago Alba en Facenda. Tivo que facer fronte ao grave «problema das subsistencias» motivada pola suba dos prezos, pero as reformas que pretendeu introducir Alba atopáronse de novo coa resistencia dos sectores industriais que tanto se beneficiaron pola neutralidade española na Gran Guerra, mentres aumentaban as manifestacións de protesta polo encarecemento dos produtos básicos. Pero finalmente foi a presión da Lliga, que reclamaba un estatuto de autonomía para Cataluña, o que fixo caer ao goberno só un mes despois de terse formado. Entón o rei encargou o goberno ao conde de Romanones, cuxa tarefa primordial, segundo Ángeles Barrio, foi «a de conducir por canles máis fluídas a cuestión da autonomía». miniatura|[[Josep Puig i Cadafalch, presidente da Mancomunidade de Cataluña (fotografía de Pau Audouard, contra 1900).]] A raíz do fracaso do «Goberno Nacional» de Maura no que a Lliga Rexionalista participara coa intención de levar a cabo a modernización do réxime, Cambó e a Lliga deron un paso máis nas súas demandas e organizaron unha campaña en prol da «autonomía integral» para Cataluña que, segundo Moreno Luzón, «conmoveu até os seus cimentos a escena política española». Segundo o testemuño do propio Cambó, a iniciativa tomouna tras unha entrevista que mantivo co rei o 15 de novembro de 1918 durante a cal este lle animou a lanzar a campaña autonomista co fin de distraer «ás masas [de Cataluña] de todo propósito revolucionario». «Non vexo outra maneira de salvar unha situación tan difícil que satisfacer dunha vez as aspiracións de Cataluña, para que os cataláns deixen de se sentiren neste momento revolucionarios e reforcen a súa adhesión á Monarquía», díxolle o rei a Cambó, segundo este último. Segundo Moreno Luzón, «Alfonso XIII convenceuse de que só a Lliga, satisfeita con algunha apócema autonómica, podía disuadir ás masas e frear a inminente revolución en Barcelona, trasunto da rusa ou a alemá».
Para Cambó chegara « a hora de Cataluña». O 28 de novembro o presidente da Mancomunidade de Cataluña Josep Puig i Cadafalch e os parlamentarios cataláns entregaron ao presidente do goberno García Prieto un proxecto de bases do estatuto de autonomía de Cataluña, que contaba co apoio do 98% da poboación de Cataluña representada polos seus concellos. A discusión sobre se negociar ou non o proxecto dividiu ao goberno que tivo que dimitir só un mes despois de terse formado. O rei nomeou entón presidente do goberno ao conde de Romanones partidario de chegar a unha solución de compromiso.
A posibilidade da concesión dun Estatuto de Autonomía para Cataluña provocou a reacción inmediata do nacionalismo español que despregou unha forte campaña anticatalanista infestada de tópicos e de estereotipos sobre Cataluña e os cataláns pero que conseguiu mobilizar a milleiros de persoas que se manifestaron en Madrid e noutras cidades. miniatura|Goberno de Romanones, con este sentado na parte dianteira no centro. O 2 de decembro de 1918, un día despois de constituírse goberno de Romanones, as deputacións castelás, reunidas en Burgos, responderon as pretensións catalás coa Mensaxe de Castela onde defendían a «unidade nacional» española e opúñanse a que calquera rexión obtivese unha autonomía política que minguase a soberanía española —e mesmo fixeron un chamamento a boicotear «os pedidos das casas industriais catalás»—. Tamén se opuxeron á cooficialidade do catalán, ao que chamaron «dialecto rexional». Ao día seguinte o diario El Norte de Castilla titulaba: «Ante o problema presentado polo nacionalismo catalán, Castela afirma a nación española». Tamén se denunciaba «a campaña separatista de que se fai alarde nas provincias vascongadas». Pola súa banda a deputación de Zaragoza reclamaba a Mancomunidade para Aragón pero deixando moi claro que as súas aspiracións non debían confundirse coas dos catalanistas, pois «Aragón proclamou ante todo a intanxibilidade da patria». Só no País Vasco e en Galicia —e en moita menor medida en Valencia, Mallorca e Andalucía— rexistráronse algunhas mostras de apoio aos nacionalistas cataláns.
Os presidentes das deputacións castelás entregaron o 6 de decembro o manifesto contrario á autonomía de Cataluña ao presidente do goberno e ao rei. Este último, que días antes alentara a Cambó a presentar a proposta do Estatuto, manifestou a súa solidariedade «cos xestos patrióticos das provincias castelás» e animou aos presidentes das deputacións a proseguir no seu empeño. O 9 de decembro, o día anterior en que estaba previsto que se discutise no Congreso dos Deputados o proxecto de Estatuto, unhas cen mil persoas percorreron as rúas de Madrid en defensa da «unidade de España» e en contra do Estatuto catalán. No debate parlamentario dos dous días seguintes o portavoz dos liberais e por tanto do goberno Niceto Alcalá Zamora, acusou a Cambó de querer ser ao mesmo tempo o Simón Bolívar de Cataluña e o Otto von Bismarck de España, e o líder conservador Antonio Maura tamén se opuxo á autonomía catalá. Dirixíndose aos deputados catalanistas díxolles que, lles gustase ou non, eran españois: «Ninguén pode elixir nai, nin irmáns, nin casa paterna, nin pobo natal, nin patria». A súa intervención foi moi aplaudida polos deputados dos dous partidos dinásticos, incluído o presidente do goberno conde de Romanones. O mesmo día da intervención de Maura, o 12 de decembro de 1918, Cambó escribiu unha carta ao rei na que se despedía del e xustificaba a retirada das Cortes da gran maioría de deputados e senadores cataláns en sinal de protesta polo rexeitamento ao Estatuto, un xesto que foi moi mal visto polos partidos dinásticos. Na carta Cambó escribiu:
De volta en Barcelona, Cambó lanzou nun mitin a consigna «Monarquía? República? Catalunya!». «Nin hipotecamos a autonomía á República, nin esperamos a República para implantar a autonomía, pero non frearemos a nosa marcha polo feito de que poida caer a Monarquía», declarou. Cambó escribiu a un xornalista: «Eu non entrarei en ningún goberno no cal eu non poida desenvolver integramente o meu pensamento… sen un acordo completo con respecto ao que se vai a facer e a como se vai a facer».
Romanones convocou unha comisión extraparlamentaria para que redactase unha proposta que sería levada ás Cortes. A comisión, presidida por Antonio Maura elaborou un proxecto de Estatuto moi recortado que mesmo eliminaba algunhas das competencias que xa exercía a Mancomunitade de Cataluña polo que resultou inaceptable para os deputados cataláns que regresaran ao Congreso a finais de xaneiro de 1919. Cambó pediu entón que se permitise a celebración dun plebiscito en Cataluña para saber se os cidadáns de Cataluña querían ou non un Estatuto de autonomía, pero os deputados dos partidos dinásticos, entre os que se atopaba Alfons Sala, presidente da recentemente creada Unión Monárquica Nacional, alongaron os debates e nunca chegou a discutirse a proposta. Finalmente o goberno pechou as Cortes o 27 de febreiro aproveitando a crise provocada pola folga de La Canadiense en Barcelona.
Segundo Javier Moreno Luzón, o goberno e o rei deixaron de apoiar, mesmo o proxector da comisión extraparlamentaria por mor das presións da gornición de Barcelona e dos enfrontamentos violentos protagonizados pola españolista Liga Patriótica Española e mailos independentistas do excoronel Francesc Macià, e o que enterrou definitivamente o proxecto foi o inicio da guerra social en Cataluña coa folga de La Canadiense de febreiro de 1919, polo que a cuestión rexional pasou a un segundo plano nas preocupacións das clases dirixentes catalás.
O fracaso da Lliga favoreceu a aparición doutros grupos nacionalistas cataláns máis radicais como a Federació Democràtica Nacionalista de Francesc Macià, que dará nacemento a Estat Catalá, o Partit Republicà Català de Lluís Companys e Marcelino Domingo e Unió Socialista de Catalunya.
O crecemento do nacionalismo vasco
No País Vasco e Navarra a campaña autonomista catalá de 1918-1919 atopou un amplo apoio do nacionalismo vasco porque as aspiracións catalás conectaban coas súas. Naquel momento o nacionalismo vasco vivía o momento de maior apoxeo da Restauración. En 1918, triunfara nas eleccións que lle proporcionaron a hexemonía política en Biscaia, o feudo fundamental do PNV que desde 1916 pasara a chamarse Comuñón Nacionalista Vasca, substituíndo aos partidos monárquicos da quenda que dominaron até entón. Precisamente a razón do éxito fora a «vía autonomista» emprendida, e a súa alianza coa Lliga Rexionalista de Cambó, que os levou a reclamar tamén a «autonomía integral» para Euskadi. Así, as tres deputacións vascas, por iniciativa da de Biscaia, demandaron a «reintegración foral», ou na súa falta, unha ampla autonomía baseada nos antigos foros, proposta que foi presentada nas Cortes o 8 de novembro polos deputados nacionalistas vascos, pero que foi rexeitada.
O 15 de decembro de 1918, reuniuse no Concello de Bilbao a Asemblea dos Concellos de Biscaia pero esta acabou nun grave altercado entre dinásticos e socialistas por unha banda e nacionalistas vascos por outra. Unha manifestación nacionalista vasca percorreu despois as rúas de Bilbao, sendo asaltado o diario maurista El Pueblo Vasco. A resposta do goberno de Romanones foi destituír ao alcalde nacionalista de Bilbao Mario Arana.
A partir de 1920, produciuse o retroceso electoral da Comuñón Nacionalista Vasca, debido sobre todo a que os partidos monárquicos da quenda, liberais e conservadores, se coaligaron nunha fronte antinacionalista chamado Liga de Acción Monárquica, fundada en xaneiro de 1919, que gañou as eleccións de 1920 e 1923, reducindo a representación parlamentaria da Comuñón Nacionalista a un único deputado por Pamplona —e iso grazas á súa alianza coas carlistas—. Ademais, os nacionalistas vascos perderon a maioría na Deputación de Biscaia en 1919 e a alcaldía de Bilbao en 1920. Este fracaso provocou a saída da Comuñón en 1921 dun grupo importante de militantes encabezados por Elías Gallastegui (Gudari) e que tiña na revista Aberri o seu órgano de expresión. Os aberrianos eran contrarios á "vía autonomista" e defendían a independencia e a volta á pureza doutrinal aranista. Para iso fundaron un novo PNV. En agosto de 1923, formarían xunto con Acció Catalana, un partido nacionalista catalán escindido da Lliga, e con grupos nacionalistas galegos a alianza denominada Galeusca, defensora dun nacionalismo radical.
A conflitividade social e o impacto da «Revolución de Outubro»
Á "cuestión rexional" engadiuse o estoupido dunha grave crise social en Cataluña e no campo andaluz. «Unha auténtica "guerra social", con atentados anarquistas e de pistoleiros a soldo de patróns declarouse en Cataluña, e tres anos de mobilizacións de xornaleiros do campo aos que chegaran os ecos da revolución rusa, en Andalucía».
O triunfo da Revolución de Outubro en Rusia tivo, en España, un grande impacto sobre o movemento obreiro. Paradoxalmente, ao principio os máis entusiastas cos bolxeviques foron os anarquistas, mentres os socialistas permaneceron bastante indiferentes. A fundación da III Internacional en 1919, abriu o debate sobre a incorporación a ela tanto na CNT como no PSOE e maila UGT. A CNT, adheriuse inicialmente mais, trala visita realizada en 1920 á Rusia soviética por unha delegación encabezada por Ángel Pestaña, abandonouna porque os seus principios eran absolutamente opostos aos do anarcosindicalismo. Igualmente, os socialistas Daniel Anguiano e Fernando de los Ríos, que ese tamén visitaran a Unión Soviética ese mesmo ano, presentaron un informe contrario á incorporación o que ocasionou que os partidarios dos bolxeviques, dentro do PSOE, remataron por abandona-lo partido e, en 1921, fundaron o Partido Comunista de España, un partido moi minoritario adherido á III Internacional e baixo as ordes directas de Moscova. Porén, aínda que as dúas grandes organizacións obreiras non se incorporaron ao movemento comunista, a Revolución de Outubro «actuou en España coma un imparable mito mobilizador que conmocionou durante anos ao obreirismo, arrastrou aos seus dirixentes e encandeou as masas que intentaban encadrar».
Nos anos da guerra mundial, o movemento obreiro anarquista e socialista experimentara un crecemento considerable. En 1919, a CNT celebrou o seu segundo congreso no que afirmou ter máis de medio millón de afiliados, cando en 1911, o ano de celebración do seu primeiro congreso, só contaba con 26.000. Pola súa banda a UGT declarou en maio de 1920 que superaba os 200.000 afiliados. «Os sindicatos eran, por fin, verdadeiras organizacións de masas», afirma Ángeles Barrio.
O "trienio bolxevique" en Andalucía
En Andalucía produciuse un aumento da afiliación aos sindicatos CNT e UXT durante os anos da guerra. Isto explica, segundo Ángeles Barrio, que a «morfoloxía das reivindicacións» cambiase: «xa non era a revolta pola revolta, como fora tradicional entre os xornaleiros do campo andaluz, senón a denuncia dun sistema de propiedade da terra anacrónico e a esixencia de novas formas de explotación e produción». Entre 1918 e 1920 produciuse unha intensificación das mobilizacións, que se coñece co nome de «trienio bolxevique», chamado así polos ecos que suscitara en Andalucía a "Revolución de Outubro". Producíronse constantes folgas de que foron respondidas con extraordinaria dureza polos patróns e as autoridades. As sociedades obreiras reclamaban a subida de xornais e o emprego dos parados dunha localidade antes de empregar man de obra forasteira. A mobilización foi alentada mediante mitins, xornais e folletos, como o titulado La revolución rusa: a terra para quen a traballan, e durante as folgas os xornaleiros ocupaban as leiras e latifundios, sendo desaloxados violentamente delas pola Garda Civil e polo exército. Tamén houbo sabotaxes e atentados. A axitación campesiña andaluza reduciuse en 1920 debido á represión e desapareceu practicamente en 1922.
A "guerra social" en Cataluña
No Congreso Rexional de Sants de 1918, a CNT abandonou a súa estrutura de sindicatos de oficio e organizouse sobre a base dos chamados sindicatos únicos, sindicatos de industria local ou rexional, aínda que sen chegar a formar federacións nacionais de industria que era a modalidade que se estaba estendendo entón no sindicalismo europeo —«por exemplo, a metalurxia contaría agora cunha soa xunta xeral, á que terían que subordinarse as seccións de soldadores, maquinistas ou caldereros, obrigadas á mutua asistencia», sinala Moreno Luzón—. Como destacou Ángeles Barrio, «a fórmula do sindicato único era idónea para a CNT de Cataluña porque respondía á súa hexemonía na zona, sen apenas competencia con outros sindicatos, e porque permitía ao sindicato… tomar decisións de xeito rápido, ademais de utilizar o sistema asembleario, de tipo votación a man alzada, tan do gusto dos anarquistas».
O conflito iniciouse en febreiro de 1919 coa folga de La Canadiense, que era o nome co que era coñecida a empresa Barcelona Traction, Light and Power que fornecía electricidade á cidade de Barcelona. En consecuencia, a cidade quedou sen luz, sen auga e sen tranvías. O goberno de Romanones optou pola vía da negociación, a cargo do novo gobernador civil Carlos Bas, acompañada da aprobación do decreto «das oito horas», unha reivindicación histórica do movemento obreiro —ademais da introdución dun sistema obrigatorio de retiros obreiros, financiado cos orzamentos do Estado e polas contribucións das empresas e que xestionaría o Instituto Nacional de Previsión—. Mais, o goberno, tivo que ceder ás presións da patronal que esixía man dura e que atopou un valioso apoio no capitán xeneral de Cataluña Jaime Milans do Bosch e no rei Afonso XIII. «Se militarizaron os servizos, e Barcelona recuperou a normalidade mentres os cárceres enchíanse de presos folguistas», afirma Ángeles Barrio.
Mentres tanto, chegouse a un acordo entre a empresa e os traballadores grazas ao labor do dirixente moderado da CNT Salvador Seguí. Quedaba a cuestión pendente dos folguistas encarcerados, sometidos á xurisdición militar, pero o capitán xeneral Milans do Bosch non cedeu polo que a CNT tivo que cumprir a súa ameaza de declarar a folga xeral. A resposta dos patróns, que apoiaron a postura de Milans, foi declarar o lock-out que condenaba aos obreiros á indixencia. O goberno tentou destituír a Milans, que declarara o estado de guerra, pero o rei opúxose, polo que Romanones presentou a súa dimisión. Substituíuno o conservador Antonio Maura que aprobou a política de Milans do Bosch. A CNT foi disolta e os seus dirixentes foron encarcerados, mentres o Somatén sumábase ao mantemento da orde pública en Barcelona.
No contexto desta política de orde, produciuse a cerimonia de consagración de España ao Sagrado Corazón de Xesús celebrada ante o monumento levantado no Cerro de los Ángeles na que o rei Afonso XIII pronunciou un discurso vencellando a monarquía ao catolicismo. Este, foi un acto que a prensa republicana e liberal criticou duramente —un xornal republicano afirmou que convertera a España «no Paraguai de Europa», é dicir, no país europeo máis clerical—.
Mentres, o conflito obreiro catalán dexenerou nunha "guerra social" na que ámbalas dúas, sindicatos e patróns, partes recorreron á violencia, «reflexo da desconfianza de sindicatos e patronais respecto das institucións do Estado», afirma Ángeles Barrio. A violencia patronal, que foi en certa forma xustificada polo goberno de Maura, foi respondida con atentados terroristas perpetrados polos grupos de acción anarquistas, polo que Barcelona converteuse no escenario dunha guerra entre pistoleiros sindicalistas e patronais. Estes últimos estaban dirixidos polo expolicía Manuel Bravo Portillo, contratado pola Federación Patronal, que formou unha extensa e ben organizada banda composta por delincuentes e sindicalistas corruptos, e que foi a que levou a cabo os primeiros asasinatos de militantes e dirixentes da CNT.
Nas filas anarquistas, e protexidos polos seus dirixentes, formáronse grupos de acción cuxos membros, segundo Moreno Luzón, «movíanse entre o asasinato a soldo e a revolución ácrata, protagonistas de máis e máis atentados contra empresarios, capataces, policías, matóns e obreiros disidentes». Entre eles destacou Buenaventura Durruti, «un mozo pistoleiro e axitador clandestino». miniatura|Cadro do pintor Asterio Mañanós Martínez que representa a apertura das Cortes Españolas en 1919, durante el reinado de Afonso XIII (1886-1941). A escena presenta o aspecto da Praza da Mariña Española, o 24 de xuño de 1919, con motivo da apertura das Sesións da XXXVIII Lexislatura. Antonio Maura, presidente do Goberno, aparece recibindo os reis Afonso XIII e Vitoria Eugenia de Battemberg baixando da carruaxe.|alt=|250x250px Maura convocou eleccións en xuño de 1919 pero nelas non conseguiu unha maioría propia e o resto de faccións conservadoras negáronse a recoñecelo como xefe do Partido Conservador, a pesar das presións do rei para que o fixesen, «en defensa da monarquía e a orde». Deste xeito, produciuse a caída de Maura a que sucedeu en agosto de 1919, o tamén conservador Joaquín Sánchez de Toca, que volveu á vía da negociación na guerra social en Cataluña conseguindo acabar co lockout patronal; aínda que, por mor dun atentado anarquista que acabou coa vida de Bravo Portillo, a patronal meteu presión ao goberno para restablecer a «man dura» —mentres Milans mantiña unha relación directa co Palacio Real pasando por riba do goberno—.
Dato abandonou inicialmente a política de «man dura». A banda de Koening foi disolta, moitos presos sindicalistas foron postos en liberdade e creouse o Ministerio de Traballo para que se ocupase da cuestión social. Ademais Dato organizou unha viaxe do rei a Barcelona e estudou a posibilidade de ampliar as competencias da Mancomunidade de Cataluña. Pero estas medidas non acabaron coa violencia, polo que o goberno volveu á política represiva sobre todo despois de que se producise o asasinato por un grupo anarquista do conde de Salvatierra, antigo gobernador civil de Barcelona en tempos do goberno de Sánchez de Toca. Dato entón nomeou á fronte do goberno civil de Barcelona ao xeneral Severiano Martínez Anido, pondo fin así á negociación como vía para lograr a paz social. Segundo Ángeles Barrio, «a represión antisindical implantada polo novo gobernador e o seu equipo -co xeneral Arlegui á fronte da policía-, e a aplicación da chamada lei de fugas aos presos decimaron efectivamente a CNT e, ao mesmo tempo, estimularon o activismo e o recurso á violencia individual. Os actos terroristas e de violencia nas rúas entre anarquistas e membros dos Sindicatos Libres sucedéronse en espiral entre 1920 e 1922. O asasinato de Francisco Layret cando se dirixía ao Concello para xestionar a liberdade dos sindicalistas deportados a Maó foi un dos episodios máis soados polas repercusións negativas que tivo para o goberno… ».
A medra dos sindicatos libres —por oposición aos sindicatos únicos— constituíu outro obstáculo á mobilización anarquista, xa que os patróns preferían contratar aos seus afiliados —obreiros católicos, apolíticos ou simplemente desenganados da estratexia anarquista—, o que supuxo un incremento dos seus membros —en 1922 afirmaron ter 150.000 afiliados—. Isto abriu unha competencia sindical que en numerosas ocasións saldouse con tiroteos entre obreiros dos sindicatos libres e dos sindicatos únicos.
A espiral violenta foi aumentando até o propio presidente de goberno pois, o 8 de marzo de 1921, Eduardo Dato foi asasinado en Madrid por un grupo de tres anarquistas que lle dispararon desde un sidecar cando regresaba en automóbil á súa casa desde o Senado. Un dos seus asasinos, Pedro Matheu, vinculou o atentado coa política represiva emprendida polo seu goberno: «eu non disparei contra Dato, a quen nin sequera eu coñecía, senón contra un presidente que autorizou a máis cruel e sanguinaria das leis: a lei de fugas». O asasinato de Dato incrementou a represión sobre a CNT e as accións dos pistoleiros dos "Sindicatos Libres" contra os seus membros. Durante o enterro, o rei camiñou detrás do cadaleito sendo aclamado pola multitude. En 1923, caía tamén asasinado Salvador Seguí, dirixente da CNT, que non apoiara a vía violenta e que defendía a volta á vía sindical, así como o arcebispo de Zaragoza Juan Soldevilla.
O número de atentados medrou até 1921 para descender en 1922 e repuntar, de novo, en 1923. Segundo os datos de Eduardo González Calleja, citados por Javier Moreno Luzón, houbo 87 atentados en 1919, 292 en 1920, 311 en 1921, 61 en 1922 e 117 en 1923. As vítimas mortais foron 201 sindicalistas e anarquistas, incluíndo os seus avogados (un 23 %); 123 patróns, xerentes e capataces (un 14%); 83 axentes da autoridade (un 9,5 %); 116 membros dos sindicatos libres ou anticenetistas (13 %).
O polémico discurso do rei no Casino da Amizade de Córdoba (maio de 1921)
Tralo asasinato de Eduardo Dato, en marzo de 1921, formouse un novo goberno presidido polo tamén conservador Manuel Allendesalazar. O primeiro problema ao que tivo que se enfrontar foi a polémica provocado polo discurso pronunciado polo rei, o 23 de maio de 1921, no Casino de la Amistad de Córdoba perante os grandes propietarios da provincia e as autoridades da capital. O rei dixo: esquerda|miniatura|Salón Liceo do Real Círculo de la Amistad de Córdoba.
O ministro Juan de la Cierva y Peñafiel que acompañaba ao rei tentou ocultar a gravidade das súas palabras facilitando á prensa unha versión edulcorada do discurso, mais axiña transcendeu o seu verdadeiro contido aínda que circularon versións distintas. O Congreso dos Deputados ocupouse do asunto catro días despois. O socialista Julián Besteiro afirmou que o rei tivera unhas palabras de «desprezo» cara ao Parlamento. De la Cierva interrompeuno dicindo que era «inexacto», ao que o socialista Indalecio Prieto gritoulle: «Iso é exacto! O Parlamento ten máis dignidade có Rei!». O presidente do Congreso cortou inmediatamente o debate. O político que máis apoiou ao monarca foi o conservador Antonio Maura —nunha intervención pública dixo entre os aplausos dos asistentes: «Palabras pronunciadas por beizos augustos en Córdoba, palabras que recibiron con igual aplauso que vós a España sensata, dannos a esperanza certa de que terminou a rotación de finximentos escarnecedores da vontade nacional»—. A prensa de dereitas tamén se mostrou favorable ao referido polo rei —o diario católico O Debate dixo que as súas palabras serían «fervorosamente aplaudidas» polas «xentes desligadas da política»—.
Así e todo, o problema máis grave que tivo que afrontar o goberno Allendesalazar foi a crise provocada polo desastre de Annual.
O «desastre de Annual» (xullo de 1921)
miniatura|O xeneral [[Manuel Fernández Silvestre (fotografado por Kaulak para a revista Nuevo Mundo).]] Trala paréntese da Gran Guerra os gobernos españois propuxéronse facer efectivo o dominio de España sobre todo o protectorado de Marrocos. Esa foi a tarefa encomendada ao xeneral Dámaso Berenguer, nomeado alto comisario español en Marrocos en 1919. Do avance na zona oriental encargouse o xeneral Manuel Fernández Silvestre, nomeado a principios de 1920 comandante xeral de Melilla, cargo que gozaba dunha certa autonomía respecto do alto comisario xa que despachaba directamente co ministro da guerra. Silvestre, animado polo rei, iniciou o avance desde Melilla cara ao oeste mediante o sistema tradicional de blocaos —casetas de madeira fortificadas— sen atopar resistencia. En decembro de 1920 alcanzaba a cabila de Ben Said e ao mes seguinte Annual, na cabila veciña de Beni Ulixek. Berenguer e Fernández Silvestre reuníronse en marzo de 1921 no peñón de Alhucemas e decidiron deter o avance. As tropas da Comandancia de Melilla quedaron así dispersas nun territorio extenso, con problemas de abastecemento e expostas a un posible ataque. O posto máis avanzado era Annual.
Tras un permiso en Madrid onde recibiu numerosas mostras de apoio popular, do goberno e do rei, Fernández Silvestre renovou en maio de 1921 o avance, pero esta vez atopouse coa resistencia das tribos rifeñas dirixidas por Abd-el-Krim el Jattabi, da cabila de Beni Urriaguel, situada máis ao oeste. Na toma de Abarrán sufriu moitas baixas e pouco despois a posición de Sidi Dris era atacada polos rebeldes causando centenares de mortos entre as tropas españolas. Produciuse entón unha entrevista a bordo do buque Princesa de Asturias na baía de Alhucemas entre o xeneral Fernández Silvestre e o alto comisario Berenguer na que Silvestre lle pediu reforzos, demanda que non foi atendida, como tampouco o fixo o ministro da guerra, vizconde de Eza, que lembraba a Semana Tráxica de Barcelona de 1909. A pesar de todo Silvestre non renunciou ao avance e ordenou o 19 de xullo reconquistar a zona de Annual atacando desde a posición de Igueriben. Silvestre en persoa chegou desde Melilla o día 21 á fronte dun exército de 4.500 homes pero tivo que ordenar a retirada de Annual a Ben Tieb, ao sueste, ante a ofensiva que desencadearan os rebeldes de Abd el-Krim. O alto comisario prometeu enviar reforzos pero estes non chegaron a tempo. esquerda|miniatura|Xaneiro de 1922. Meses despois da [[batalla de Annual (xullo-agosto de 1921) aínda permanecen moitos restos dispersos.]] «A ofensiva inesperada dos indíxenas concluíu nunha desbandada xeral do Exército español en dirección a Melilla. As tropas españolas estaban dispersas nunha fronte moi extensa cun número de posicións moi elevado e con graves problemas de aprovisionamento. As unidades estaban mal pertrechadas... O derrubamento da fronte tivo como consecuencia a perda en tan só uns días do conseguido con graves dificultades durante anos. Non só o xeneral Silvestre morreu senón tamén outros 10.000 soldados». Foron feitos prisioneiros o xeneral Navarro, segundo xefe da Comandancia de Melilla, e 600 homes que tiveron que renderse o 9 de agosto ao quedar illada a posición que defendían en Monte Arruit trala toma dos rebeldes de Nador e Zeluán, próximas a Melilla. Segundo Ángeles Barrio, «de non ser porque as arelas de facerse co botín de guerra retiveron en Annual aos rebeldes, as tropas de Abd-el-Krim puideron tomar Melilla a continuación sen grandes dificultades, dada a súa absoluta desprotección naqueles momentos».
O «desastre de Annual» conmocionou á opinión pública. Nas Cortes e na prensa pedíronse responsabilidades e o propio rei Afonso XIII foi acusado de alentar a Fernández Silvestre —«nomeado grazas ao favor real» segundo o agregado militar da embaixada francesa— para actuar de forma tan imprudente como o fixera aínda que, en opinión de Tusell, non existira ningunha proba diso «por máis que mantivera unhas estreitas relacións con el, por outro lado non moi diferentes das que lle unían a outros militares». As persoas que máis destacaron nesas acusacións contra o rei foran o escritor Miguel de Unamuno e o deputado socialista Indalecio Prieto. Este último concluíu unha das súas intervencións nas Cortes cunha frase que provocou un grande escándalo no hemiciclo do Congreso dos Deputados e pola que foi procesado:
O «goberno de concentración» de Maura (agosto de 1921 - marzo de 1922)
Para facer fronte ás graves consecuencias políticas do «desastre de Annual» o rei recorreu a Antonio Maura quen o 3 de agosto de 1921 formou, como en 1918, un «goberno de concentración», do que formaron parte tanto conservadores como liberais, e tamén de novo o catalanista Cambó. Unha das primeiras medidas que tomou o novo goberno foi abrir un expediente —cuxo instrutor sería o xeneral Juan Picasso— para dirimir as responsabilidades militares do «desastre de Annual». Así mesmo púxose en marcha unha operación militar para recuperar o territorio perdido en Marrocos. O goberno tamén se ocupou das Xuntas de Defensa. En xaneiro de 1922, o ministro da Guerra Juan de la Cierva transformounas en meras «comisións informativas» integradas no seu ministerio, aínda que, para conseguir que o rei asinase o decreto, o goberno tivo que se empregar a fondo, presentando incluso a dimisión —pois o rei tiña manifestado as súas «dúbidas» sobre a oportunidade da medida e mantivera contactos cos xefes das Xuntas—.
Con todo, o goberno de Maura aguilloado pola «cuestión das responsabilidades» durou só oito meses e en marzo de 1922 foi substituído por un goberno conservador presidido por José Sánchez Guerra.
O goberno conservador de Sánchez Guerra (marzo-decembro de 1922)
miniatura|[[José Sánchez Guerra.]] O goberno de Sánchez Guerra tentou facer fronte ao crecente intervencionismo militar e propúxose someter ás Xuntas de Defensa, chamadas entón «comisións informativas», ao poder civil, contando para iso coa colaboración do rei. En xuño de 1922, nunha reunión cos militares da gornición de Barcelona, Afonso XIII criticou as Xuntas, polo que pasou de ser considerado por elas como un aliado a ser un adversario, e en cambio recibiu mostras de apoio por parte dos militares "africanistas" destinados no Protectorado de Marrocos. O rei dixo:
O goberno manifestou nas Cortes que apoiaba as palabras do monarca. Ante a petición formulada polo deputado independente Augusto Barcia de que fosen disoltas as Xuntas o presidente contestou que «xamais aplaudín nin atopei acertado, no que tivo de ilexítima, a actuación desas chamadas Xuntas; nin antes, nin despois, nin agora», asegurando a continuación que si actuaban á marxe da lei o goberno actuaría. Os deputados reformistas, republicanos e socialistas criticaron a intervención do rei por excederse do seu papel constitucional, lembrando ademais o apoio que dera ás Xuntas no pasado, e tamén reprocharon ao goberno que se amparase no monarca para expresa-la súa opinión sobre o tema. Finalmente, as Cortes aprobaron en novembro de 1922 unha lei que disolvía as «comisións informativas» e que establecía as normas estritas que se debían seguir para os ascensos por méritos de guerra, atendendo así unha das reivindicacións das Xuntas. Deste xeito, restableceuse a unidade dos oficiais africanistas e xunteros do Exército español.
Outra medida civilista foi a destitución do xeneral Severiano Martínez Anido do seu posto de gobernador civil en Barcelona. Con todo, cando Sánchez Guerra levou ao rei o decreto de cesamento de Martínez Anido, o rei preguntoulle: «Pensáchelo ben?». Cando o presidente reiteroulle os seus argumentos para o destituír, Afonso XIII díxolle: «Está ben, vou asinar, pero hai que convir que tes uns… como a catedral de Toledo».
O xeneral Picasso presentou o seu informe sobre o «desastre de Annual» que resultou demoledor xa que nel denunciaba a fraude e a corrupción que se produciu na administración do protectorado, así como a falta de preparación e a improvisación dos mandos na condución das operacións militares, sen deixar a salvo aos gobernos que non abasteceran ao Exército dos medios materiais necesarios. A partir do relatado no Expediente Picasso, o Consello Supremo de Guerra e Mariña ordenou o procesamento de once tenentes, oito capitáns, sete comandantes, tres tenentes coroneis e sete coroneis, xunto co alto comisario, o xeneral Berenguer, o xeneral Fernández Silvestre, se se atopaba vivo pois non fora achado o seu cadáver, e o xeneral Navarro, prisioneiro de Abd o-Krim. O goberno aceptou que o Congreso dos Deputados abordara a cuestión das responsabilidades militares polo desastre de Annual. Durante o debate, liberais, republicanos e socialistas esixiron que se atenderan tamén as responsabilidades políticas. A intervención máis dura pronunciouna o deputado socialista Indalecio Prieto que acusou ao ministro de Guerra, vizconde de Eza, e sobre todo ao rei de seren os máximos responsables do sucedido, acusación pola que foi procesado. Nunha das súas intervencións, Prieto afirmou:
A discusión sobre as responsabilidades puxo en evidencia a división entre os conservadores.​ Daquela, o rei pensou na opción de Francesc Cambó —«un dos poucos políticos que aínda mantiña intacto o seu prestixio» e «home forte da nova dereita, posto que era o único que tiña o apoio dun movemento político realmente moderno, o catalanismo», segundo Borja de Riquer— e, na entrevista que mantivo con el o 30 de novembro de 1922, ofreceulle a xefatura de goberno coa condición de que abandonara o catalanismo e residira en Madrid, mais Cambó rexeitou a oferta con indignación. Nas súas Memòries contouno do seguinte xeito:​
Cando finalmente se produciu a crise de goberno, en decembro de 1922, o rei ofreceu a presidencia a Manual García Prieto que formou un novo goberno de «concentración liberal», que foi o derradeiro goberno constitucional do reinado de Afonso XIII.
O derradeiro goberno constitucional da Monarquía de Afonso XIII (decembro de 1922-setembro de 1923)
O goberno de «concentración liberal» presidido por Manuel García Prieto anunciou o seu propósito de avanzar no proceso de responsabilidades —en xullo de 1923 o Senado concedía o suplicatorio para poder procesar ao xeneral Berenguer xa que gozaba de inmunidade parlamentaria ao ser membro desa Cámara—. Así mesmo, tentou reafirmar a primacía do poder civil sobre os militares nas dúas cuestións pendentes, Cataluña e Marrocos. Tamén se expuxo un proxecto moi ambicioso de reforma do réxime político que supuxese o nacemento dunha auténtica Monarquía parlamentaria, aínda que nas eleccións que convocou a principios de 1923 volveu producirse a fraude xeneralizada e o recurso á maquinaria caciquil para asegurarse unha maioría. Con todo, os partidos antisistema lograron avances, sobre todo o PSOE, que obtivo un resonante triunfo en Madrid onde obtivo sete escanos. Pero finalmente, o goberno non puido levar adiante os seus plans de reforma e de esixencia de responsabilidades porque o 13 de setembro de 1923 o xeneral Miguel Primo de Rivera, capitán xeneral de Cataluña, encabezou un golpe de estado en Barcelona que puxo fin ao réxime liberal da Restauración. O rei Afonso XIII non se opuxo ao golpe.
Ateigamento macromolecular
miniatura|300px|O ateigamento macromolecular no [[citosol das células altera as propiedades de macromoléculas como as proteínas e ácidos nucleicos. ]] O fenómeno do ateigamento macromolecular, aglomeración macromolecular ou crowding macromolecular (en inglés macromolecular crowding) consiste na existencia e nos seus efectos dunha gran concentración de moléculas na célula, como as proteínas, que altera as propiedades das moléculas que están en solución. Tales condicións ocorren rutineiramente nas células vivas; por exemplo, o citosol de Escherichia coli contén uns 300-400 mg/mL de macromoléculas. O ateigamento ou aglomeración ocorre porque estas altas concentracións de macromoléculas reducen o volume do solvente dispoñible para outras moléculas da solución, o cal ten como resultado o incremento das súas concentracións efectivas.
Este efecto pode facer que as moléculas das células se comporten de xeito radicalmente diferente ao que se observa nos tubos de ensaio. En consecuencia, a medida das propiedades dos encimas ou procesos do metabolismo que se fan no laboratorio (in vitro) en solucións diluídas pode ser diferente en moitas ordes de magnitude dos verdadeiros valores que se dan nas células vivas (in vivo). O estudo dos procesos bioquímicos en condicións de ateigamento de moléculas realistas é moi importante, xa que estas condicións son unha propiedade omnipresente de todas as células e o ateigamento de moléculas pode ser esencial para o funcionamento eficiente do metabolismo. Os estudos in vitro mostraron que o ateigamento inflúe grandemente na estabilidade da unión das proteínas ao ADN.
Causa e efectos
O interior das células é un ambiente ateigado. Por exemplo, unha célula de Escherichia coli só mide uns 2 micrómetros (μm) de longo e 0,5 μm de diámetro, e ten un volume celular de 0,6-0,7 μm3. Porén, E. coli pode conter 4 288 tipos de proteínas, e deles uns 1 000 prodúcense en cantidades suficientemente altas como para poder ser detectadas doadamente. A esta mestura engádense varias formas de ARN e o cromosoma de ADN da célula, o que xera unha concentración total de macromoléculas de entre 300 e 400 mg/mL. En eucariotas o interior da célula está aínda máis ateigado pola presenza dos filamentos proteicos que forman o citoesqueleto; este retículo de filamentos divide o citosol nunha rede de malla con poros estreitos.
miniatura|320px|Volume do solvente accesible (vermello) para dúas moléculas de tamaños moi diferentes (círculos negros) a altas concentracións de [[macromoléculas (círculos grises). Reducindo o volume dispoñible increméntase a concentración efectiva das macromoléculas.]]
Estas altas concentrcións de macromoléculas ocupan unha gran porción do volume da célula, o que reduce o volume do solvente que está dispoñible para outras macromoléculas. Este efecto de volume excluído incementa a concentración efectiva das macromoléculas (incrementando a súa actividade química), o cal á súa vez altera as velocidades e constantes de equilibrio das súas reaccións. En especial, este efecto altera as constantes de disociación ao favorecer a asociación de macromoléculas, como cando se xuntan moitas proteínas para formar complexos proteicos, ou cando as proteínas que se unen ao ADN se ligan ás súas dianas no xenoma. O ateigamento de moléculas pode tamén afectar ás reaccións encimáticas nas que intervelen pequenas moléculas se a reacción supón un gran cambio na forma do encima.
A magnitude que teña o efecto do ateigamento de moléculas depende tanto da masa molecular coma da forma da molécula implicada, aínda que a masa parace ser o factor principal, e o efecto é maior nas moléculas máis grandes. A magnitude do efecto é non linear, polo que as macromoléculas son moito máis afectadas que as pequenas moléculas, como os aminoácidos ou azucres simples. O ateigamento macromolecular é, por tanto, un efecto exercido polas grandes moléculas sobre as propiedades doutras moléculas grandes.
Importancia
O ateigamento macromolecular é un importante efecto en bioquímica e bioloxía celular. Por exemplo, o incremento da forza das interaccións entre as proteínas e o ADN producido polo ateigamento molecular pode ser de vital importancia en procesos como a transcrición e a replicación do ADN. Tamén se suxeriu que este fenómeno está implicado en procesos tan diversos como a agregación da hemoglobina na anemia falciforme e as respostas das células aos cambios no seu volume.
A importancia do ateigmento no pregamento das proteínas é de particular interese en biofísica. Aquí, o efecto do ateigamento pode acelerar o proceso de pregamento, xa que unha proteína pregada compacta ocupará menos volume que unha cadea proteica non pregada. Porén, o ateigamento de moléculas pode reducir o rendemento de proteínas correctamente pregadas ao incrementar a agregación de proteínas. O ateigamento pode tamén incrementar a efectividade na célula das proteínas chaperonas como GroEL, o cal podería contrarrestar esta redución na eficiencia do pregamento. Ademais, o ateigamento macromolecular afecta á dinámica do pregamento das proteínas así como á forma global que adopta a proteína na que distintos cambios conformacionais van acompañados de alteracións da estrutura secundria, que implican que os cambios de forma inducidos polo ateigamento de moléculas poden ser importantes para o funcionamento correcto ou incorrecto das proteínas in vivo.
Un exemplo especialmente claro da importancia dos efectos do ateigamento é o das proteínas chamadas cristalinas que enchen o interior da lente do ollo, o cristalino. Estas proteínas teñen que permanecer estables e en disolución para que o cristalino sexa transparente; a precipitación ou agregación de cristlinas causa as cataratas. As cristalinas están presentes no cristalino en concentracións extremadamente altas, duns 500 mg/mL, e a estes niveis os efectos do ateigamento son moi fortes. Os grandes efectos do ateigamento engádense á estabilidade térmica das cristalinas, incrementando a súa resistencia á denaturalización. Este efecto pode explicar en parte a extraordinaria resistencia mostrada polo cristalino aos danos causados polas altas temperaturas.
Estudo
Debido ao ateigmento macromolecular, os ensaios encimáticos e medidas biofísicas realizadas en solucións diluídas poden non reflectir os procesos reais e as súas cinéticas tal como ocorren no citosol. Unha estratexia para obter medidas máis precisas é usar extractos de células moi concentrados, para así tratar de manter os contidos celulares en estado máis natural. Con todo, ditos extractos conteñen moitos tipos de moléculas activas bioloxicamente, as cales poden interferir no fenómeno que se está a estudar. En consecuencia, os efectos do ateigamento de moléculas poden imitarse in vitro engadindo ao medio experimental altas concentracións de moléculas relativamente inertes como polietilén glicol, ficoll, dextrano ou albumina sérica. Porén, usar ditos axentes causantes de ateigamento artificial pode ser complicado, xa que ditas moléculas poden ás veces interaccionar doutras maneiras co proceso que está sendo examinado, como pode ser uníndose feblemente a un dos compoñentes.