cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deserto do Sáhara
Paleoclimatoloxía
Do mesmo xeito, a existencia actual dunhas poucas decenas de crocodilos do deserto (unha subespecie do crocodilo do Nilo) nun oasis en Ennedi, sinala que en tempos relativamente próximos o actual uadi de Ennedi era un río importante que corría cara o Nilo. Tamén se teñen atopado regos de antigos ríos que dende o Tibesti levaban auga directamente cara o Mediterráneo. Estes antigos ríos puideron ser unha das primeiras rutas de difusión do ser humano na conca mediterránea.
Tamén no río Draa se teñen atopado pinturas rupestres que representan unha rica fauna prehistórica (crocodilos, hipopótamos etc.) que habitaba a zona hai poucos milenios. No actual deserto de Mauritania tamén se poden atopar vestixios de rutas de carros tirados por bois. A rexión de Fezzan (antiga Garamantica) foi habitada polos garamantes, que até hai pouco menos de 2.000 anos aínda se trasladaban en caravanas comerciais cara ao Mediterráneo utilizando carros tirados por bois.
Poboación e linguas
250px|miniatura|[[Pobo tuareg|Tuaregs.]] As diferentes variantes do árabe son as linguas máis faladas no Sáhara, dende o Océano Atlántico até o Mar Vermello. Actualmente viven no Sáhara uns 2,5 millóns de persoas, principalmente de Mauritania, Marrocos e Alxeria.
Flora e fauna
Os dromedarios e as cabras son os animais domésticos máis frecuentes no Sáhara. Debido á súa resistencia, velocidade e adaptación ao deserto, o dromedario é o animal favorito e piar fundamental na vida dos pobos nómades que aínda viven nel.
Asemade, hai varias especies de escorpións, que nalgúns casos poden acadar os 10 cm de longo. miniatura|Manda de dromedarios no [[Guelta d'Archei, no nordés do Chad.]] Entre as especies de raposo que se poden atopar no Sáhara inclúense o fénec, o raposo pálido e o raposo de Rüppell. Destaca o antílope addax como unha das especies mellor adaptadas ás duras condicións do deserto, xa que se cre que pode vivir preto dun ano sen beber. A gacela dorcas é outro dos animais que poden resistir durante moito tempo sen auga. Outras gacelas notábeis inclúen á gacela de Loder e á gacela dama.
miniatura|esquerda|Lago no oasis de [[Awbari, con árbores datileiras.]] O guepardo do Sáhara vive Alxeria, Togo, Níxer, Malí, Benín e Burkina Faso. Trátase dunha subespecie de guepardo moi rara e ameazada, da que se estima que quedan só uns 250 exemplares adultos. Caracterízanse pola súa pelaxe pálida e evitan o sol dende abril até outubro, buscando refuxio en arbustos e acacias. Outros animais que viven no Sáhara son os damáns, varias especies de serpes, lagartos, pequenas poboacións de licaón, e avestruces. Tamén hai poboacións reducidas de crocodilo do deserto en Mauritania e na meseta de Ennedi no Chad.
Estímase que no Sáhara hai preto de 500 especies de plantas, que é unha cifra extremadamente baixa se se ten en conta a enorme extensión que o deserto abrangue. As acacias, palmeiras, arbustos espiñentos e gramíneas que medran no Sáhara están adaptados ás condicións áridas e teñen un crecemento desacelerado. As follas son pequenas e frecuentemente coa forma de agulla, para evitar a perda de auga.
As actividades humanas no Sáhara adoitan desenvolverse en áreas con auga permanente ou onde a auga agroma á superficie con facilidade. Debido a isto, a presión local nos recursos naturais pode chegar a ser intensa. Recentemente se teñen levado a cabo proxectos nos desertos de Alxeria e Tunisia para irrigar a terra con auga procedente de acuíferos. Nos máis dos casos, isto comportou agravar aínda máis a degradación e a salinización da terra.
Nubios
miniatura|250px|Vista de [[Mzab, unha cidade santa amurallada no Sáhara alxeriano.]] Estímase que arredor do ano -95000 e antes do comezo da desertización do norte de África, a zona que actualmente é o Sudán central foi un foco importante de poboación que se expandiu e habitou o que hoxe é o deserto de Sáhara.
Os megálitos atopados en Nabta Playa son exemplos dos que posibelmente sexan os primeiros observatorios arqueoastronómicos do mundo, con preto de 2.000 anos máis de antigüidade que o monumento de Stonehenge. A complexidade do conxunto de Nabta Playa indica un alto grao de desenvolvemento das sociedades que se asentaron en Nabta e no Imperio Antigo de Exipto.
Exipcios
Cara o -6000, os exipcios do período pre-dinástico comezaron a desenvolver unha economía baseada na cría de gando e na edificación de grandes construcións. A subsistencia da súa sociedade dependía tamén da produción de cereais na ribeira do Nilo, en gran medida dependentes das enchentes do río. O tipo de gando principal era o bovino, caprino, ovino e porcino, e os obxectos de metal axiña empezan a substituír os de pedra. O curtido de peles, a produción de cerámica e tecidos eran comúns nesta época tamén. Tamén hai indicios que indican unha ocupación temperá do Faiyum no -6000. Puntas de frecha, coitelos e outros utensilios de caza e pesca son abondosos na zona. Obxectos cerimoniais de enterro como cerámicas, xoias, equipos de caza e alimentos variados aparecen con frecuencia e parecen ser os precursores dos ritos de preservación exipcios posteriores.
Arredor do ano -3400, o Sáhara torna seco como na actualidade, principalmente debido a unha pronunciada redución das precipitacións e un aumento das temperaturas por mor dun cambio na órbita da Terra. Isto fixo do deserto unha barreira case impenetrábel para os seres humanos, ficando só algúns asentamentos espallados arredor de oasis e cun movementos comerciais ocasionais a través do deserto. Unha das excepcións a esta desertización deuse no val do Nilo.
Fenicios
Os fenicios foron un pobo de orixe semítica que habitaron na Fenicia, no norte da rexión hoxe coñecida como Líbano. Prosperaron entre o -1200 e -800 e fundaron colonias nas costas do mar Mediterráneo e durante longo tempo dominaron o comercio nas súas augas, así como se asentaron no norte do Sáhara, xunto cos habitantes da Antiga Libia, que son os antergos dos actuais pobos de fala bérber entre os que se inclúen os tuaregs do centro do Sáhara. miniatura|Tuaregs viaxando na caravana do sal [[Azalai.]] O alfabeto fenicio semella ser o antecesor do alfabeto tifinagh, que aínda é empregado polos tuareg de fala bérber do centro do Sáhara.
Nalgún momento entre o -633 e -530, o explorador cartaxinés Hannón o Navegante reforzou algunhas colonias fenicias no Sáhara Occidental, pero as súas ruínas desapareceron sen deixar rastro.
Gregos e cartaxineses
En torno do 500 a.C., os gregos chegan ó deserto, establecendo puntos comerciais ó longo da costa oriental do Sáhara e xunto ó Mar Vermello. Tamén os cartaxineses exploraron a costa atlántica do deserto, mais a turbulencia das augas e a escaseza de mercados fixo que non se asentasen de xeito permanente máis ó sur do Marrocos actual. Por outra banda, as incursións dos pobos nómades bérberes eran unha preocupación constante para os pobos situados no bordo do deserto.
Civilización urbana
miniatura|Mercado na principal praza de [[Ghardaïa (1971).]] A civilización urbana dos garamantes xurdiu ó redor do 500 a.C. no corazón do Sáhara, nun val que hoxe se coñece como Wadi al-Ajal en Fezzan, Libia. Os garamantes acadaron un desenvolvemento alto e realizaron importante obras de enxeñaría facendo canalizacións para traer auga dende as montañas até os campos. Tiveron un gran crecemento de poboación e conquistaron os pobos veciños, facéndoos escravos e utilizándoos para ampliar as canalizacións de auga.
Tanto os gregos clásicos como os antigos romanos coñecían da existencia dos garamantes e considerábanos como nómades incivilizados. Con todo, facían comercio e con eles. Proba destes contactos é unha bañeira romana atopada nas ruínas de Garama, a antiga capital dos garamantes. Oito grandes vilas e outros importantes asentamentos foron atopados no antigo territorio dos garamantes. Crese que a civilización colapsou despois de esgotar a auga dispoñíbel nos acuíferos e non puido soster o esforzo para ampliar as canalizacións dende as montañas.
Bérberes
miniatura|220px|[[Zaouïa na entrada de Taghirt, Alxeria.]] Os pobos bérberes habitaron e aínda habitan gran parte do Sáhara. Os bérberes garamantes construíron un próspero imperio no corazón do deserto. Os nómades tuaregs son descendentes dos bérberes e continúan vivindo en case todo o centro e occidente do deserto do Sáhara e o norte e centro do Sahel.
Conquista árabe e expansión do islam
miniatura|Representación dunha caravana transportando [[Escravitude|escravos a través do deserto.]] Entre o século V e século VII, o norte do Sáhara estaba gobernado polo Imperio Bizantino. Cando a conquista musulmá do norte de África comezou a mediados do século VII e comezos do VIII, a influencia árabe e islámica expandiuse rapidamente polo Sáhara. Xa no ano 641 todo o Exipto estaba baixo dominio árabe. Isto intensificou o comerciou no deserto e os reinos do Sahel, especialmente o Imperio de Gana e o Imperio de Malí, enriquecéronse coa exportación de ouro e sal ó norte de África. Tanto dende os emiratos radicados no Mediterráneo como dende o propio Sáhara exportábanse cabalos, sal e outros bens. Este proceso converteu as comunidades illadas dos oasis en centros importantes de intercambio e comercio baixo o control dos imperios no bordo do deserto. Tamén era importante o comercio árabe de escravos. Estímase que entre os séculos X e XIX o tráfico de escravos ascendía a unhas 6.000 e 7.000 persoas cada ano. miniatura|170px|Home [[pobo tuareg|tuareg montado nun dromedario.]] Este tráfico perdurou durante varios séculos até o desenvolvemento en Europa das carabelas, primeiro en Portugal e despois en toda Europa occidental, monopolizando o comercio marítimo arredor do deserto até Guinea. Isto fixo que o comercio sahariano ficase marxinado.
Imperio Otomán
A partir do século XVI, as zonas costeiras do bordo do Sáhara que se corresponden cos actuais países de Alxeria, Tunisia e Libia, así como o daquela semi-autónomo reino de Exipto, foron ocupados polo Imperio Otomán. Dende 1517, Exipto foi unha parte valiosa do Imperio e facilitou ós otománs o control do val do Nilo, o Mediterráneo oriental e o norte de África. A incorporación destes territorios ó Imperio Otomán posibilitou a liberdade de circulación de bens e persoas. O comercio local aproveitou as rutas comerciais do Imperio para obter especias, ouro e sede de Oriente, produtos manufacturados de Europa e escravos e ouro de África. O árabe seguiu a ser a lingua local e a cultura islámica foi moi reforzada.
Colonización europea
A colonización europea no Sáhara comezou no século XIX. Francia conquistou a rexencia de Alxer dos otománs en 1830, e continuou expandíndose cara o sur dende Alxeria e cara o leste dende Senegal e a conca superior do río Níxer, até incluír o que hoxe é Alxeria, Chad, Malí, Mauritania, Marrocos (1912), Níxer e Tunisia (1881). O Imperio Colonial francés foi a entidade política dominante no Sáhara e estableceu rutas aéreas regulares que conectaron Europa e África.
Pola súa banda, o Exipto de Muhammad Ali e os seus sucesores conquistou Nubia entre 1820 e 1822, fundou Khartún en 1823 e conquistou Darfur en 1874. Posteriormente, tanto Exipto como Sudán pasaron a ser un protectorado británico en 1882. Como resultado da Guerra Mhadista, o Reino Unido e Exipto perderon o control do Sudán entre 1882 e 1898. Finalmente, foi novamente ocupado polas tropas británicas en 1898 e o Sudán converteuse nun condominio anglo-exipcio.
En 1874, España ocupa o que hoxe é o Sáhara Occidental, e en 1912, Italia captura parte do territorio coñecido como Libia en tempos dos otománs.
Co fin de promover a Igrexa católica no deserto, o papa Pío IX creou o cargo de delegado apostólico do Sáhara e Sudán en 1868. No século XIX, a súa xurisdición foi reorganizada dentro Vicariato Apostólico do Sáhara.
Descolonización do Sáhara
miniatura|Arco de rocha natural no suroeste de [[Libia.]] esquerda|miniatura|O Sáhara hoxe. Exipto independizouse do Reino Unido en 1936, aínda que o Tratado anglo-exipcio de 1936 permitía ó Reino Unido gorecer tropas no país e manter o condominio anglo-exipcio no Sudán. Finalmente, as forzas militares británicas foron retiradas en 1954.
A meirande parte dos estados do Sáhara acadaron a independencia despois da segunda guerra mundial: Libia en 1951, Marrocos, Sudán e Tunisia en 1956, Chad, Malí, Mauritania e Níxer en 1960, e Alxeria en 1962. España retirouse do Sáhara Occidental en 1975, e foi dividido entre Mauritania e Marrocos. Mauritania abandonouno pouco despois en 1979, pero Marrocos segue a ocupar o territorio. No período posterior á Segunda Guerra Mundial, téñense levado a cabo experiencias para empregar os recursos naturais do deserto. Destacan os depósitos de petróleo e gas natural de Alxeria e Libia, e os de fosfatos en Marrocos e Sáhara Occidental.
Thomas Jefferson
Thomas Jefferson, nado en Shadwell (Virxinia) o 13 de abril de 1743 e finado en Charlottesville (Virxinia) o 4 de xullo de 1826, foi o segundo vicepresidente e o terceiro presidente dos Estados Unidos.
Foi embaixador en Francia de 1785 a 1789. Secretario de Estado (ministro de Exteriores) de Washington de 1790 a 1793, cargo do que dimitiu polas súas desavinzas con Alexander Hamilton.
esquerda|miniatura|160x160px|Thomas Jefferson no [[anverso dun dólar presidencial de 2007.]]
De 1797 a 1800 ocupou a vicepresidencia baixo o federalista John Adams. As eleccións dese ano (1800) produciron unha rotunda vitoria para o Partido Republicano. O Congreso elixiuno terceiro presidente dos EUA (1801-1804), cargo para o que foi reelixido (1805-1809).
A súa importancia na historia vén dada por que foi o principal autor da Declaración de Independencia dos Estados Unidos de América de 1776. Jefferson foi un dos Pais Fundadores máis influentes, coñecido pola súa promoción dos ideais do republicanismo e do liberalismo nos Estados Unidos. Visulizou a América como a forza detrás dun gran "imperio da liberdade" que promovese a democracia e a loita contra o imperialismo británico.
Os principais acontecementos que tiveron lugar durante a súa presidencia inclúen a compra da Luisiana (1803) e a Expedición de Lewis e Clark (1804-1806), así como a escalada de tensións con Gran Bretaña e Francia, que conduciron á guerra con Gran Bretaña en 1812, despois de deixar o cargo.
Gómez Pérez das Mariñas e Ribadeneira
Gómez Pérez das Mariñas e Ribadeneira, nado en Viveiro en 1539 e finado no mar de Célebes o 19 de outubro de 1593, foi un político, diplomático e militar galego do século XVI. Foi gobernador de Filipinas, onde fundou a cidade de Dasmariñas.
Traxectoria
Fillo de Fernán Díaz de Ribadeneira e de Berenguela das Mariñas, Gómez Pérez foi nomeado gobernador de León o 30 de xaneiro de 1579. No seu recordo pódese atopar unha inscrición na Casa das Carnicerías da capital leonesa, que reza: ''Hízose este edificio, más las fuentes y calzadas de la ciudad, siendo Gobernador el muy ilustre Gómez Pérez das Mariñas. Año de 1581, el cual gobernó bien.'' O éxito no seu labor redunda no seu nomeamento, polo rei Filipe II, como correxedor das cidades de Cartagena, Lorca e Murcia, o 27 de setembro de 1584, cargo que ocupa ata o 1 de xaneiro de 1587.
Gobernador de Filipinas
No ano 1589, e en compensación aos seus servizos, recibe do Rei o hábito da Orde de Santiago e o nomeamento como Capitán xeneral das Illas Filipinas, a onde non chegará ata maio de 1590. Á súa xestión como Gobernador débense a construción das murallas de Manila, a reconstrución do Forte Santiago e o inicio das obras da catedral da cidade. Igualmente, fundou a poboación de Dasmariñas, a 24 quilómetros da capital, na provincia de Cavite (Calabarzón), e que na actualidade conta con preto de 400.000 habitantes.
Destacou tamén no seu labor diplomático, sendo o primeiro gobernador español en establecer contactos co Xapón, e potenciando as relacións comerciais coa China. No entanto, falecería asasinado a bordo do navío "La Capitana", ao mando do cal se dirixía cara á conquista das illas Molucas. Sucederíao no cargo o seu fillo Luís.
Peto negro
O Peto negro (Dryocopus martius) é un peto da subfamilia dos petos auténticos (Picinae). É o peto de tamaño meirande do continente europeo, se exceptuamos as especies probablemente extintas (Campephilus imperialis) e (Campephilus principalis), o segundo peto do mundo en tamaño, despois da especie asiática (Mulleripicus pulverulentus). As dúas subespecies de peto negro están repartidas por nunha grande área do Paleártico setentrional e central.
Descrición
O talle e o deseño da plumaxe dos petos negros fan que sexa difícil de confundir con outras aves. Os exemplares da subespecie nominativa, D. m. martius, acadan os 48 cm. de lonxitude, cunha envergadura de alas duns 70 cm. A subespecie D. m. khamensis é de talle semellante pero de alas algo máis longas. O peso varía, dependendo das dispoñibilidade de alimentos, entre os 260 e os 340 gramos. Como regra, os individuos setentrionais son algo meirandes e máis pesados. A súa plumaxe é completamente negra, agás na parte superior da cabeza. Coa luz axeitada esta cor negra amosa pequenas diferenzas de matiz. A parte superior do corpo ten tons máis escuros e brillantes e as plumas poden ter reflexos azulados. A inferior é máis mate con lixeiros tons agrisados ou acastañados. As rémixes primarias son a miúdo algo máis claras e cun matiz máis castaño có resto das plumas das alas. Cando están pousados a cola, longa e gallada, é ben visible. O bico, de base ancha, mide uns 5 ou 6 cm. e é de cor branca agrisada coa punta gris escura. O iris dos ollos dos adultos, que de lonxe semella branco, é de cor crema. Os dedos son grises claros, coas unllas algo máis escuras.
As femias son, de media, algo máis pequenas e lixeiras cós machos, aínda que este dato é pouco significativo para identificalas en condicións de liberdade. O signo distintivo entre os sexos máis evidente é a área de coloración vermella da cabeza, que nos machos abrangue dende a base do bico ata case a caluga e nas femias vai da parte posterior da cabeza ata ó comezo da caluga. As plumas das femias son algo máis mates cás dos machos. esquerda|miniatura|Macho novo de peto negro Os exemplares novos son máis claros: en especial as plumas rectrices son máis axiña grises acastañadas cá negras. O bico dos xoves é da cor do marfil e o iris ocular negro. A área vermella da cabeza cobre aproximadamente a mesma área cá dos adultos, pero ten unha cor máis mate. Os petos negros novos cambian á plumaxe adulta á fin do seu primeiro ano de vida.
Voz e sons
Os petos negros son aves ruidosas, aínda que as diferenzas de actividade sonora entre os diferentes exemplares son significativas. Os dous sons vocais máis habituais son un berro que emiten cando voan e unha especie de queixume que usan habitualmente para marca-lo territorio ou indicar a súa presenza. Ámbolos dous berros poden escoitarse durante todo o ano coa excepción da época final da incubación e durante a cría dos polos e óense ata case un quilómetro de distancia, ou máis se as condicións climáticas son boas. O berro territorial utilízano tamén cando se senten molestados, e, cando están moi excitados, repíteno en intervalos de poucos segundos. Variacións do mesmo son emitidas en situacións de conflito e unha estrofa especial, alta e de son metálico, que serve para a atracción sexual e a marca territorial déixase oír só na época reprodutora. Ademais destes sons, ámbolos dous sexos dispoñen dunha serie de berros baixos, algúns deles guturais, que emiten en momentos de gran excitación sexual. O ruído que producen cando petan co bico na madeira serve tamén para as funcións de marcaxe do territorio e de establecer e reafirmar as relacións. O batido ten unha frecuencia aproximada de 17 golpes por segundo en series de ata 60 golpes. Estes sons son producidos polos dous sexos, por ben que as femias os producen máis ó raro e en series máis curtas e lentas. Exemplo de sons producidos polo peto negro.
Distribución
Escollen para criar tanto bosque alpinos coma bosques de zona baixas. En Centroeuropa, por exemplo, localizáronse niños de peto negro a máis de 2200 metros de altura sobre o nivel do mar no cantón suízo de Graubünden, aves da subespecie nominativa crían nos montes Altai por riba dos 3500 m. e as da variedade D. m. khamensis foron observadas por riba dos 4000. .
Desprazamentos
Os petos negros adultos son moi fieis o seu territorio e mesmo os que viven máis ó norte tentan resistir nel durante os invernos máis duros. Só en casos de moita falta de alimentos se deciden a facer viaxes de pouca distancia. Non está claro se estes movementos son regulares nas zonas máis setentrionais da súa distribución. Mesmo as aves novas que deixan a familia non adoitan desprazarse a máis de 50 km do seu lugar de nacemento, aínda que, se non se dan as condicións axeitadas para crear o propio territorio, poden facer viaxes de case 500 ou, ocasionalmente, 1.000 km.
Hábitat
Son aves moi adaptables, o que lles permite criar con éxito en hábitats moi variados. Se cadra o lugar ideal para a especie son os bosques submontanos centroeuropeos. de faias con algúns abetos espallados. Nestes e nos bosques mixtos de piñeiro e carballo danse as concentracións meirandes de exemplares. Densidades menores atópense en case calquera tipo de bosque, sempre que haxa unha certa cantidade de coníferas, e de árbores altas, illadas e de casca lisa, que lles faciliten a perforación de niños e refuxios, así como unha cantidade suficiente de alimentos. O biótopo axeitado debe ofrecer tamén árbores mortas ou caídas, pero adáptanse tamén a vivir en plantacións de árbores. A miúdo crían en áreas de pouco tamaño e moi fragmentadas, pero gústanlles tamén os bosques grandes. Se son tolerados poden vivir preto de zonas habitadas, ocasionalmente mesmo en parques. A estrutura exacta e a idade dos bosques non parecen ter unha importancia decisiva á hora de escoller un territorio: en Noruega na zona da taiga prefiren os bosques de píceas e álamos, a miúdo nas beiras de ríos ou de claros. No Báltico son habitantes de piñeirais mestos e en Hungría, España e Francia viven en bosque mixtos de faias nos que haxa algunhas coníferas. En Francia aparecen mesmo en bosques caducifolios puros. As densidades de poboación son moi variables. En condicións óptimas os territorios poden ter menos de 100 hectáreas. Así, nos bosques caducifolios case naturais de Spreewald, no Land alemán de Brandeburgo, contáronse 1,3 territorios por cada 100 Ha. En xeral, porén, os territorios son moito máis grandes, dunhas 400 Ha. de media na Europa central e de ata máis de 1000 en áreas menos xeitosas.
Sistemática
miniatura|300px| Dryocopus pileatus, parente próximo do peto negro da zona neártica O xénero Dryocopus engloba segundo as clasificacións actuais sete especies de petos de tamaño grande ou moi grande, de plumaxe negra ou branca e negra. Máis destas especies teñen tamén as plumas da parte superior da cabeza vermellas. Tres delas viven principalmente na rexión neotrópica, dúas na paleotrópica, unha na neártica e outra, o peto negro, na paleártica.
A forma nominativa do peto negro Dryocopus martius martius, aparece en case toda a área de distribución da especie, a outra subespecie, D. m. khamensis, pouco diferenciada, vive illada na rexión do leste de Kunlun Shan e nas zonas exteriores do leste do Tíbet.
Alimentación
A base da alimentación dos petos negros son os insectos, principalmente as formigas. O volume de alimento vexetal na súa dieta, principalmente froitas, bagas e sementes de coníferas, é pouco significativa. As presas máis habituais dos petos negros son os insectos de tamaño meirande coma imagos, larvas e pupas de formigas dos xéneros Camponotus, Formica , Lasius e Myrmica. A presenza de formigas na súa dieta pode chegar, con variacións anuais, ata máis do 90% do total. As formigas, singularmente as do xénero Camponotus, son tamén a base da alimentación dos polos. Diversos tipos de escaravellos forman tamén unha parte significativa da súa alimentación. E outras especies de insectos coma a avéspora Urocerus gigas poden ser presas habituais cando abundan moito. Raras veces se atopan restos de dípteros, bolboretas, arañas ou pequenos caracois nos exames alimenticios feitas a exemplares da especie. Excepcionalmente capturan vertebrados, coma tritóns, polo se ovos doutras aves.
Obtención da comida
miniatura|250px|Pegadas do traballo dun peto negro Capturan as formigas que viven nas árbores abrindo os seus niños e camiños de paso con fortes golpes do bico na madeira. O resultado desta actividade cazadora adoitan ser sucos alongados, a miúdo en ángulo recto, que poden ser moi fondos. Levantan tamén anacos grandes de casca para extrae-los insectos que viven debaixo. A finais do outono e no inverno atacan sobre todo os niños de formigas do xénero Formica, nos que se poden concentrar ás veces diversos exemplares de peto negro, e, ocasionalmente, mesmo exemplares de peto verde ou peto cincento. Para chegar ós niños poden atravesar grosos de neve de ata preto dun metro. .
Actividade, descanso e desprazamentos
Coma tódolos petos son aves diúrnas. As súas horas activas coinciden en xeral coas horas de sol. As femias adoitan comezar a xornada activa algo máis tarde cós machos. As horas de máis actividades concéntranse nas primeiras horas da mañá e últimas de tarde. Entre estes momentos fan, fora da época reprodutora, unha pausa longa para descansar. Aproveitan tamén as primeiras horas da maña tamén para as actividades de cortexo e sexuais e para as fases máis intensas de construción ou adaptación dos furados para face-lo niño. Os petos negros dormen nos mesmos ocos que utilizan para poñe-los ovos na época de cría, buratos que utilizan mesmo polo día se o clima é desfavorable. Malia o aspecto aparentemente pesado do seu voo, son voadores hábiles, rápidos e resistentes, que ousan sobrevoar extensións amplas de auga, como proba a súa presenza en moitas illas do Báltico. O voo é máis axiña recto, describindo un arco só cando se achegan no punto de destino. O ruído das alas pode escoitarse, sobre todo cando fan xiros, ata a 30 metros de distancia O seu tamaño non lles quita de ser hábiles dabondo como para fuxir facendo cambios bruscos de dirección de inimigos que os ataquen no aire.
Agatuñan polos troncos coas patas separadas, ascendendo en liña recta. Nas polas, camiñan pola parte superior. As raras veces que camiñan polo chan fano de xeito algo torpe, choutando coas dúas patas se atopan pequenos obstáculos, e voando para evitar os meirandes.
Conduta territorial
Como no caso doutros petos, os límites dos territorios dos petos negros non están ben definidos, e os territorios de caza veciños poden solaparse de xeito amplo sen que xurdan problemas entre os propietarios. Machos e femias ocupan territorios distintos fora da época de cría. Os encontros ocasionais non provocan agresións e os recursos alimenticios abundantes poden ser compartidos. Durante á época de cortexo e cría, a área inmediata ó niño, as zonas de máis dispoñibilidade de alimentos e as árbores usadas para facer sinais acústicos batendo co peteiro, son defendidos fronte a outros conxéneres e mesmo ás veces fronte a outras especies de petos. Nestas áreas os petos negros invasores son recibidos cun repertorio amplo de xestos, berros e demostracións ameazantes, que son máis intensos cando unha femia localiza un intruso tamén feminino, ou un macho un do seu mesmo sexo. As loitas entre rivais seguen un ritual estrito, e o seu elemento principal son subidas espirais polos trocos acompañadas de ataques finxidos e xestos coa cabeza, amosando sempre a marca vermella cara ó rival. En casos extremos pódese chegar ó enfrontamento físico.
Malia o seu talle grande, os petos negros non son moi agresivos á hora de defende-los seus furados de cría e se son molestados continuamente poden cede-los mesmo a aves menos grandes e fortes. Algunhas aves coma o moucho de Tengmalm aproveitan frecuentemente os furados dos petos negros para pór os seus ovos. Só durante a posta, a incubación e a cría os ocos son defendidos con máis intensidade e éxito.
Para fuxiren de inimigos voadores coma o azor adoitan ficar quietos e moi pegados ás polas. Os individuos adultos que están fóra do seu tobo foxen de carnívoros coma a marta voando.
Cortexo e formación das parellas
Os petos negros maduran sexualmente ó ano de idade. Forman parellas estacionais, malia que a repetición das parellas doa no anterior é frecuente, polo que se cadra se mantén algún tipo de vencello entre algunhas parellas fora da estación de cría.. Os territorios de cría son marcados con berros e batendo co bico principalmente no outono serodio, malia que as cerimonias nupciais non comezan polo menos ata finais de xaneiro, facéndoo en xeral en marzo. A construción conxunta do furado do niño constitúe o elemento de unión máis importante. As cópulas que teñen lugar mentes preparan o niño son o elemento que marca a definitiva formación das parellas.
O niño
esquerda|miniatura|Macho de peto negro na entrada do niño Os petos negros escollen para face-lo niño, polo menos en Centroeuropa, lugares situados de xeito que lles fagan posible ter unha voa vista dos arredores e un punto de engalaxe xeitoso. Ademais de nas faias, que son preferidas sempre que as poden atopar, fan os niños en moitas especies de árbores incluíndo abetos, piñeiros, carballos, álamos, freixos e ameneiros. Os furados dos niños están situados habitualmente entre 10 e 20 m de altura, moi poucas veces por debaixo dos cinco metros. Para escoller a árbore axeitada teñen importancia a idade desta e o groso do tronco á altura do niño, que non adoita ser menor de 40 cm. Os máis dos buratos son preparado sen marzo e abril. En xeral perfora nun niño novo cada ano, pero ás veces poden aproveitar furados xa existentes. Os furados son máis altos que anchos coa parte inferior inclinada para permitir a saída da auga da choiva. Aproveitan a miúdo puntos febles das árbores para face-la construción. A boca do niño mide uns 12,8×8,6 cm cun fondo de entre 30 e case 60 cm. A amplitude media interior é duns 25 cm. Os furados máis axeitados son usados moitos anos, sendo en xeral cada vez máis fondos. Os dous sexos colaboran na construción do burato, pero os machos parecen se-los principais encargados de prepara-la parte interior. A perforación completa leva unhas catro semanas, pero a miúdo comezan o traballo e fan unha parada ata que a madeira podreceu dabondo como para facilita-lo traballo. Se por algunha causa perden un furado poden preparar un de substitución en menos de 10 días.
Incubación e cría
thumb|Dryocopus martius pinetorum Fan unha posta ó ano. En Centroeuropa o momento máis intenso da cría é a mediados de abril, pero as molestias causadas mentres están no niño fan que se poidan atrasa-la posta que se poidan atopar niños con ovos a primeiros de xuño. A perda de ovos ou niños pode dar lugar a unha posta de substitución, en xeral máis pequena, polo que mesmo en agosto poden verse en ocasións adultos embicadando ós fillos.
Poñen entre 2 e 6 ovos de aspecto de porcelana e cor branca, que miden de media 35 × 26 mm. e pesa nuns 13 gramos. Os ovos son sorprendentemente pequenos sen relación ó tamaño da ave.Entre a posta de cada un dos ovos pasa un día, dous como moito es ó comeza na chocar cando aposta está completa. Os polos rompe na casca con bastante separación (dun a tres días) uns dos outros, o que provoca diferenzas de desenvolvemento evidentes. A incubación dura uns 13 días, roldándose os dous sexos, aínda que os machos adoitan ocuparse das horas nocturnas. Durante os primeiros oito días de vida os pitiños son alimentados constantemente a intervalos curtos, principalmente con formigas e larvas de formiga. A partir dos 17 días de vida os polos saen á boca do niño para recibi-la comida. O tempo de estanza no niño é variable e vai dos 25 ós 31 días. Cando comezan a voar os polos a familia divídese habitualmente en dous grupos, cada un ó cargo dun adulto. Os petos negros novos pasan aínda un período de, en xeral, catro ou cinco semanas cos adultos..Sábese pouco das relacións entre as dúas partes da familia nesa época. Os petos negros teñen taxas altas de éxito reprodutor, con perdas que se sitúan segundo varios estudos por debaixo do 15%. A separación das familias non causa habitualmente grandes desprazamentos, pero en ocasións algúns petos xoves fan viaxes de máis de 100 km.
Idade e causas da morte
Non se coñece a idade media que poden alcanzar os petos negros na natureza, Unha femia anelada no seu primeiro ano de vida foi recuperada 12 anos máis tarde e tíñase reproducido na derradeira estación de cría. As mortes prematuras e as perdas de niños ou niñadas son causadas en xeral por depredadores como o azor, os falcóns peregrinos e os bufos. Moitos petos novos morren por accidentes diversos ou de fame durante o seu primeiro inverno de vida. Os invernos de moita neve, que impide ós petos negros o acceso fácil ó alimento son críticos para a especie. Non é raro que morran por causas derivadas da conxelación en invernos moi fríos.
Usuarios dos furados do peto negro
miniatura|Furado de entrada dun [[niño recentemente construído]] En Europa contáronse ata 50 especies animais que utilizan os niños abandonados de peto negro ou expulsan os petos para aproveitalos. Entre elas hai morcegos, estorniños, pombas, varias especies de aves de rapina nocturnas, algunhas anseriformes, esquíos e martas. Os buratos son usados como refuxio ou para criar. Abellas, avésporas e abellóns son tamén habitantes ocasionais dos ocos dos petos. Algúns córvidos, as martas e as avelaionas poden botar fora os petos para ocupa-los seus niños. A importancia dos petos negros para outras especies púxose de manifesto nun estudo levado acabo na illa báltica de Bornholms. En 1966 reproduciuse nela a primeira parella de petos. Contra mediados dos anos 1980 contábanse 36 parellas e algunhas aves non reprodutoras. Neses 20 anos construíronse case 2000 furados, aumentaron significativamente as poboacións de gralla pequena (Corvus monedula), e instaláronse na illas as pombas das fragas (Columba oenas), e os mouchos de Tengmalm.
Situación da especie
A substitución en moitas partes de Europa a finais do século 19 de zonas de bosque baixo por bosque máis alto, singularmente plantacións de coníferas, provocou a expansión da zona de cría da especie por unha ampla área do continente, incluíndo zonas de terras baixas. Contra 1920 os petos negros colonizaran boa parte do norte de Alemaña, Bélxica, os Países Baixos, e o leste de Austria. Nos anos 1960 ocupaban boa parte de Francia onde a expansión continúa. Están a establecerse en Dinamarca e nas chaira húngara.. Desde 1980 aumentou tamén a súa área de distribución en Suíza. En Suecia é a única especie de peto que non se viu afectada pola transformación dos bosques en explotacións forestais.
A situación actual en Europa é de estabilidade ou de lixeiro aumento. Calcúlase que no continente hai entre 740.000 e 1,4 millóns de parellas reprodutoras.
Referencias culturais
Como indica o seu nome específico martius, o peto negro estaba asociado con Marte, o deus romano da guerra. Un peto, se cadra o peto negro, está presente na lenda da fundación de Roma, colaborando coa loba capitolina na alimentación de Rómulo e Remo. Na antiga Grecia os seus berros e voos servían de oráculo. Probablemente atribuíanselle tamén nalgunhas ocasións características de ave de mal agoiro., como amosa un texto de Horacio: "eque nec laevus vetat ire picus” ( que ningún peto á túa esquerda che dificulte a viaxe). Nalgunhas tribos xermánicas era a ave asociada a Thor, o deus do trono. Entre algúns pobos de Siberia considérase curativo o seu sangue e os ainus de Hokkaido venerábano coma á un deus. O nome científico do xénero, Dryocopus, procede do xenitivo do substantivo grego δρνς (faia) e do verbo κόπος (bater, petar), e podería traducirse por: "o que peta nas faias".
Andrew Johnson
Andrew Johnson (Raleigh, Carolina do Norte, 1808-condado de Carter, 1875) foi un político estadounidense.
Traxectoria
esquerda|miniatura|140x140px| Andrew Johnson no [[anverso dun dólar presidencial de 2011. ]]
Vicepresidente con Lincoln, Andrew Johnson foi elevado á presidente dos Estados Unidos após o asasinato deste en abril de 1865, nada máis rematar a guerra de Secesión.
Resposta policlonal das células B
miniatura|300px|dereita|Resposta policlonal das células B contra epítopos liñais. miniatura|300px|Exemplos de substancias recoñecidas como alleas (non propias). A resposta policlonal das células B é un tipo natural de resposta inmune que presenta o sistema inmunitario adaptativo dos mamíferos. Posibilita que un determinado antíxeno sexa recoñecido e atacado polas súas partes solapantes, chamadas epítopos, por múltiples clons de células B.
No decurso dunha resposta inmunitaria normal, algunhas partes do patóxeno (por exemplo, unha bacteria) son recoñecidos polo sistema inmunitario como algo alleo (non propio), e eliminadas ou neutralizadas para reducir os posibles danos que poderían causar. A substancia recoñecible chámase antíxeno. O sistema inmunitario pode responder de moitas maneiras ao antíxeno; unha característica fundamental desta resposta é a produción de anticorpos polas células B (ou linfocitos B) que interveñen nun conxunto de accións do sistema inmunitario chamado inmunidade humoral. Os anticorpos son solubles e non requiren para o seu funcionamento un contacto directo célula a célula entre o patóxeno e a célula B.
Os antíxenos poden ser substancias grandes e complexas, e calquera anticorpo pode só unirse a unha área pequena e específica do antíxeno. En consecuencia, unha resposta inmune efectiva implica a miúdo a produción de moitos anticorpos distintos por células B moi diferentes contra o mesmo antíxeno. De aí o termo "policlonal", que deriva das palabras gregas poly, que significa 'moitos', e klon, 'gromo', 'ramiña'. Un clon é un grupo de células que se orixinan a partir da división dunha célula "parental" común. Os anticorpos así producidos nunha resposta policlonal denomínanse anticorpos policlonais. Os anticorpos policlonais son heteroxéneos e distintos das moléculas de anticorpos monoclonais, as cales son idénticas e reaccionan contra un só epítopo, é dicir, son máis específicas.
Aínda que a resposta policlonal lle dá certas vantaxes ao sistema inmunitario, como ter unha maior probabilidade de reaccionar contra os patóxenos, tamén incrementa as posibilidades de desenvolver certas doenzas autoinmunes que resultan da reacción do sistema inmunitario contra moléculas nativas producidas polo propio hóspede.
Resposta humoral a unha infección
As doenzas que poden transmitirse dun organismo a outro denomínanse enfermidades infecciosas, e o axente biolóxico que as causa denomínase patóxeno. O proceso polo cal o patóxeno se introduce no corpo denomínase inoculación, e o organismo ao que afecta denomínase hóspede. Cando o patóxeno se establece nunha etapa chamada colonización, pode ter como resultado unha infección, na que causa danos ao hóspede directamente ou por medio da produción de substancia daniñas chamadas toxinas. Isto orixina os diversos síntomas e signos característicos dunha doenza infecciosa como a pneumonía ou a difteria.
Resposta das células B
miniatura|300px|Diagrama esquemático que explica os mecanismos da selecciónclonal das células B Os anticorpos realizan varias funcións na protección do hóspede contra o patóxeno. As súas formas solubles (anticorpos) que levan a cabo estas funcións son producidas polas células B plasmáticas, un tipo de linfocito B. Esta produción está estreitamente regulada e require a activación de células B polas células T activadas (outro tipo de leucocito), o cal é un procedemento secuencial. Os principais pasos implicados son: miniatura|300px|Fases da produción de anticorpos polas células B: 1. Recoñécese o antíxeno e é fagocitado pola célula B. 2. O antíxeno é procesado. 3. O antíxeno procesado é presentado sobre a superficie da célula B. 4. As células B e T actívanse mutuamente. 5. As células B diferéncianse en células plasmáticas para producir anticorpos solubles.
Recoñecemento de patóxenos
Os patóxenos sintetizan proteínas que poden servir como antíxenos recoñecibles; poden expresar esas moléculas na súa superficie ou liberalas nos seus arredores (fluídos corporais). O que fai que estas substancias sexan recoñecibles é que se unen moi especificamente e con certa forza a certas proteínas do hóspede chamadas anticorpos. Os anticorpos poden estar ancorados á superficie das células do sistema inmunitario, e nese caso serven como receptores inmunitarios, ou poden ser segregados ao sangue (anticorpos solubles). A escala molecular, as proteínas son relativamente grandes, polo que non poden ser recoñecidas no seu conxunto total; ao contrario, teñen segmentos máis pequenos chamados epítopos, que son os que serán recoñecidos. Un epítopo ponse en contacto cunha pequena rexión (de 15 a 22 aminoácidos) da molécula de anticorpo; esta rexión coñécese como parátopo. No sistema inmunitario, os anticorpos unidos a membrana son o receptor de células B (BCR). Ademais, aínda que o receptor de células T (TCR) non se clasifica bioquimicamente como anticorpo, realiza unha función similar na que se une especificamente a epítopos acomplexados con moléculas do complexo maior de histocompatibilidade (MHC). A unión entre un parátopo e o seu antíxeno correspondente é moi específica, debido á súa estrutura, e é establecida por medio de varios enlaces non covalentes, de xeito non moi diferente ao apareamento doutros tipos de ligandos (calquera átomo, ión ou molécula que se une a un receptor con polo menos algún grao de especificidade e forza). A especificidade da unión non se orixina por un tipo de interacción ríxido de chave e pechadura, senón que necesita que tanto o parátopo coma o epítopo experimenten lixeiros cambios conformacionais cando están un en presenza do outro.
Recoñecemento específico do epítopo polas células B
miniatura|300px|esquerda|Recoñecemento de epítopos conformacionais polas células B. Os segmentos moi separados na [[estrutura primaria das proteínas|estrutura primaria póñense en contacto na estrutura terciaria tridimensional e pasan a formar parte do mesmo epítopo. ]]
Na figura da esquerda, os diversos segmentos que forman o epítopo son colineares de forma continua, é dicir, son secuenciais; porén, para o que interesa no recoñecemento de antíxenos polas células B, esta explicación é moi simplista. Tales epítopos coñécense como secuenciais ou lineares, xa que todos os aminoácidos que os forman están na mesma secuencia (liña). Este modo de recoñecemento é posible só cando o péptido é pequeno (duns seis a oito aminoácidos de longo), e é empregado polas células T.
Porén, as células B de memoria/virxes recoñecen as proteínas intactas presentes na superficie dco patóxeno. Nesta situación, a proteína na súa estrutura terciaria está tan pregada que algúns bucles da secuencia de aminoácidos quedan situados no interior da proteína, e os segmentos que os flanquean poden quedar na superficie. O parátopo no receptor de células B ponse en contacto só con aqueles aminoácidos que están situados na superficie da proteína. Os aminoácidos da superficie poden en realidade non estar en secuencia continua na estrutura primaria da proteína, pero quedan xuntos despois do pregamento da proteína (como se ve na figura adxunta). Tales epítopos coñécense como epítopos conformacionais e tenden a ser máis longos (de 15 a 22 residos de aminoácidos) que os epítopos lineares. Igualmente, os anticorpos producidos polas células plasmáticas que pertencen ao mesmo clon uniranse aos mesmos epítopos conformacionais das proteínas do patóxeno.
A unión dun antíxeno específico coas correspondentes moléculas BCR ten como resultado o incremento da produción de moléculas MHC-II. Isto ten importancia, xa que non ocorre igual cando o mesmo antíxeno é internalizado por un proceso relativamente non específico chamado pinocitose, no cal o antíxeno xunto co fluído que o rodea é absorbido formando unha pequena vesícula pola célula B. Por tanto, ese antíxeno denomínase antíxeno non específico e non conduce á activación da célula B, nin á produción de anticorpos contra el.
Recoñecemento non específico polos macrófagos
Os macrófagos e as células dendríticas empregan un mecanismo diferente para recoñecer o patóxeno. Os seus receptores recoñecen certos motivos presentes nos patóxenos invasores que é moi improbable que estean presentes nunha célula hóspede. Eses motivos repetidos son recoñecidos polos receptores de recoñecemento de padrón (PRRs) como os receptores de tipo Toll (TLRs) expresados polos macrófagos. Como o mesmo receptor podería unirse a un motivo dado presente nas superficies de microorganismos moi diferentes, este modo de recoñecemento é relativaemnte non específico e constitúe unha resposta inmunitaria innata.
Procesamento do antíxeno
miniatura|300px|Fases da inxestión dun patóxeno por un macrófago. Despois de recoñecer un antíxeno, unha célula presentadora do antíxeno como o macrófago ou o linfocito B fagocítao completamente por un proceso chamado fagocitose. A partícula fagocitada, xunto con parte do material que o rodea, pasa a formar parte dunha vesícula endocítica (o fagosoma), qe se fusiona despois con lisosomas. Dentro do lisosoma en dixestión, o antíxeno é roto en pequenos fragmentos chamados péptidos pola acción de proteases (encimas que degradan as grandes proteínas). Cada péptido é despois acomplexado con moléculas do complexo maior de histocompatibilidade de clase II (MHC-II) localizadas no lisosoma (este método de "manexar" o antíxeno denomínase procesamento pola vía endocítica ou exóxena que é distinta da vía citosólica ou endóxena, a cal acomplexa as proteínas anormais producidas dentro da célula (por exemplo, baixo a influencia dunha infección viral ou nunha célula tumoral) con moléculas de MHC-I.
Unha vía alternativa de procesamento endocítico demostrouse tamén cando certas proteínas como o fibrinóxeno e a mioglobina poden unirse como un conxunto a moléculas de MHC-II despois de que son desnaturalizadas e redúcense os seus enlaces disulfuro (o que rompe o enlace ao engadirlle átomos de hidróxeno). As proteases degradan despois as rexións expostas do complexo proteína-MHC II.
Presentación do antíxeno
Unha vez que o antíxeno (péptido) procesado forma o complexo coa molécula do MHC, ambos migran xuntos á membrana plasmática, onde son exhibidos (elaborados) como un complexo que pode ser recoñecido pola célula CD 4+ (o linfocito T colaborador) (un tipo de linfocito). Isto denomínase presentación de antíxenos. Porén, os epítopos (conformacionais) que son recoñecidos pola célula B antes da súa dixestión non poden ser os mesmos que os presentados á célula T colaboradora. Adicionalmente, unha célula B pode presentar diferentes péptidos acomplexados a diferentes moléculas MHC-II.