cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Desdentados
Un grupo controvertido
Aínda que o termo desdentados implica a ausencia de dentes, só os pangolíns e os osos formigueiros están totalmente desprovistos deles, os demais membros do grupo non teñen dentes incisivos dianteiros e carecen (ou, se os teñen, están pouco desenvolvidos) os molares. Trataríase dun exemplo de converxencia evolutiva.
Serial ATA
Velocidades
Na seguinte táboa móstrase o cálculo da velocidade real de SATA 1,5 Gb/s, SATA 3 Gb/s e SATA 6 Gb/s:
Desdentados
Un grupo controvertido
A homoxeneidade deste grupo suscitou un debate xa na segunda metade do século XIX e, en 1872, Thomas Huxley desprazou aos pangolíns e os oricteropos a unha orde separada. Pouco despois, Edward Cope propuxo o termo Xenarthra para reagrupar os desdentados suramericanos.
Nota: Para ver o estado deste grupo até hai poucos anos, véxase Maldentados na ''Enciclopedia Salvat de las ciencias. Tomo 6. Animales vertebrados''. Pamplona: Salvat, S. A. de Ediciones, pp. 78–88.
Etimoloxía
O nome científico Edentata está formado polo elemento do latín e- que indica a acción de "separar", de "privar de algunha cousa", e dentata, nominativo plural do adxectivo dentatus, a-, -um, "dentado", "que ten dentes". Literalmente: "os privados de dentes".
Canto chan
Características
É por esencia monódico, é dicir, consta dunha única liña melódica, e xeralmente cántase a capella. Articúlase mediante un ritmo libre, o cal é esencial segundo todo tratado antigo que versa a este respecto.
Habitualmente era interpretado nun contexto monástico, onde era ensinado por cantores especializados formados nas Scholas Cantorum instituídas, segundo di a tradición, por san Gregorio Magno, coa constitución das catedrais e o establecemento da profesión de chantre ou a de mestre de capela. Nestes recaería a ensinanza do canto chan e, deste xeito, formulouse como parte integral da liturxia romana común da Igrexa católica.
Venus e Adonis (Veronese)
Venus e Adonis (en Venere e Adone), é unha obra do pintor italiano Paolo Veronese. É un óleo sobre lenzo, pintado cara a 1580.
Até unha restauración efectuada cara a 1988, o cadro medía 2,12 metros de alto e 1,91 m de ancho. En devandita intervención, retiráronselle uns engadidos datados no século XVIII, que aumentaban a presenza do ceo e falseaban as súas proporcións orixinais. O seu formato actual é horizontal ou apaisado, non vertical como se ve en moitas imaxes antigas.
Este cadro foi adquirido por Velázquez para o rei Filipe IV de España durante a súa segunda estancia en Italia (1649-51). Exhíbese no Museo do Prado de Madrid. Crese que facía parella con outro cadro, Céfalo e Procris, agora conservado no Museo de Belas Artes de Estrasburgo.
Lobo frontal
[[Ficheiro:Lobes_of_the_brain_NL.svg|thumbnail|250px|Lobos cerebrais:
<font color="#0000FF">Azul: Lobo frontal
<font color="#6B8E23">Verde: Lobo temporal
<font color="#FF69B4">Rosa: Lobo occipital
<font color="#FFFF00">Amarelo: Lobo parietal]] O lobo frontal ou lóbulo frontal é un lobo cerebral do córtex cerebral. Nos seres humanos é unha parte altamente desenvolvia e dunha medida superior á do resto dos animais. Atópase situado por diante dos lobos parietais. Filoxenéticamente é o máis tardío e iso quere dicir que soamente está desenvolvido en animais máis complexos, en especial os homínidos.
Desenvolvemento
Nos humanos, o lóbulo frontal alcanza a súa plena madurez cara ao final dos 20 anos, que marca a madurez cognitiva asociada á idade adulta. Porén, unha pequena cantidade de atrofia é normal no lobo frontal da persoa envellecida. Fjell, en 2009, estudou a atrofia do cerebro en persoas de 60 a 91 anos. Os 142 participantes sans foron escaneados mediante MRI. Os seus resultados comparáronse cos de 122 participantes con enfermidade de Alzheimer. Un seguimento un ano despois mostrou que houbo un descenso volumétrico marcado nos pacientes con alzhéimer e un descenso moito menor (un 0,5% de media) no grupo san. Estes achados corroboran os de Coffey, que en 1992 indicou que o lóbulo frontal diminúe de volume aproximadamente un 0,5-1% ao ano.
Funcións
As súas funcións relaciónanse coa atención, a memoria a longo termo e a capacidade de planificar a propia acción mediante a elección e o establecemento dos obxectivos. Tamén é responsábel do mecanismo que permite comparar feitos ou corpos e chegar a conclusións sobre semellanzas e diferenzas entre eles. A afectación da área 44, chamada tamén área de Broca e contida dentro do lobo frontal, provoca unha afasia denominada afasia de Broca. Esta área encárgase da produción da linguaxe.
Luis Aragonés
Foi adestrador da selección de fútbol de España entre 2004 e 2008, ano en que se proclamou campioa da Eurocopa.
Achille Costa
Achille Costa, nado en Lecce o 10 de agosto de 1823 e finado en Roma o 17 de novembro de 1899, foi un entomólogo italiano.
Traxectoria
Achille Costa era fillo de Oronzio Gabriele Costa. Estudou Medicina na Universiade de Nápoles. Foi nomeado director do Museo Zoolóxico de Nápoles, e en 1860 sucedeu ao seu pai na cátedra de Zooloxía da Universidade de Nápoles. Foi o autor da maior contribución á exploración entomolóxica do sur de Italia e das illas italianas na segunda metade do século XIX. Fundou as coleccións entomolóxicas en Nápoles e describiu moitas novas especies.
Achille Costa, como director do Museo Zoolóxico, creou unha colección de máis de 100 000 especies de insectos de todos os países do mundo, realizada a través de continuos intercambios e compras pero, sobre todo, polas numerosas viaxes de campo que fixo en Italia, África e Asia. Esta colección, hoxe coñecida en todo o mundo como a "Colección Entomolóxica Achille Costa", é segue sendo a colección máis rica e completa do Museo, e aínda hoxe inclúe os tipos de insectos que el describiu nos seus moitos traballos, e a maioría dos exemplares foron catalogados. A colección dividíase en tres partes: colección extraeuropea, colección europea e colección do sur de Italia e as illas. Costa prestou especial atención a Sardeña, recollendo persoalmente o seu material e describíndoo en seis memorias baixo o título colectivo "Notizie ed Osservazioni sulla Geofauna Sarda (1882-1886)". (Notas e observacións sobre a xeofauna sarda).
A "Colección Entomolóxica do sur de Italia e das Illas" formou parte dunha colección moito máis grande que incluía toda a fauna da zona de Nápoles, a Colección Especial da Rexión e o Golfo de Nápoles. Foi a primeira colección científica de todos os taxons desta zona e tiña como obxectivo realizar unha análise sistemática e faunística detallada. Aínda que se perderon moitos catálogos, por sorte mantivéronse algunhas etiquetas dos exemplares, o que indica que a colección se continuou incluso nos tempos máis recentes. Na actualidade, a colección Costa é visitada e estudada por entomólogos de Italia e do estranxeiro, e representa unha das maiores coleccións faunísticas da Campania e do sur de Italia.
Achille Costa foi un dos fundadores da Società Entomologica Italiana.
Abreviaturas
As abreviaturas Costa e A. Costa empréganse para recoñecer a como autoridade na descrición e taxonomía e zooloxía.
Daniel Lago Barreiro
Daniel Lago Barreiro, nado en Rábade en 1990, é un actor galego.
Traxectoria
Na serie Matalobos interpreta a Iván Matalobos, o fillo do protagonista, se ben o seu personaxe falece no capítulo 28, a mediados da segunta tempada.
Compaxina a súa carreira na interpretación coa profesión de veterinario, carreira que estudou en Lugo. Asemade tamén práctica o deporte do rugby, pertencendo ao primeiro equipo do Muralla R.C. da cidade de Lugo, desenvolvéndose nos postos de á, centro e zagueiro.
La resistencia
[[Ficheiro:Logo La Resistencia.png|miniatura|
Historia
Coincidindo co segundo aniversario da canle #0, David Broncano deixou a súa habitual colaboración no programa Late Motiv e no programa Locomundo para presentar o primeiro late late show en España, seguindo o formato dalgunhas canles de televisión nos Estados Unidos de enlazar dous late night show (programa da noitiña ou espectáculo nocturno) seguidos. O programa transmítese desde o teatro Arlequín, moi preto da Gran Vía de Madrid, e con público en directo.
Emítese a segunda tempada; porén xa está confirmada a súa renovación por dúas tempadas máis. O programa está dirixido por Ricardo Castella, que tamén actúa como apuntador. Ten como colaboradores a Dani Rovira, Antonio Resines, Ignacio Farray, Quequé, Jorge Ponce, Ernesto Sevilla ou Róber Bodegas, entre outros, e nos primeiros programas a youtuber Ter. O beatboxer Marcos Martínez «Grison» e Ricardo Castella interpretan a música en directo.
A canción "Hail to the Chief", do grupo Prophets of Rage, foi elixida para a cabeceira do programa.
Monólogos
Sección diaria e inicial presentada por David Broncano na que repasa a actualidade dun xeito divertido, especialmente as noticias máis absurdas e surrealistas do panorama. A pesar de ter un ton humorístico e casual tamén foi aplaudido o seu lado máis crítico con algunhas das situacións políticas e sociais do momento.
Entrevistas
Espazo do programa no que David Broncano entrevista un convidado, un grupo ou algunha formación. Os invitados adoitan ter unha presenza menor nos medios que os doutros programas da mesma cadea, o que permite descubrir personaxes que ata o momento fixeran poucas ou ningunha entrevista.
Esta sección é moi popular tanto na retransmisión en directo como na plataforma de Youtube, a onde se sobe todos os días tras a emisión do programa. As entrevistas adoitan contar cunha gran recepción por parte da audiencia e contan cun elevado número de visualizacións e con gran cantidade de comentarios e valoracicións positivas.
Durante a entrevista, o presentador David Broncano sempre lle realiza ao invitado a pregunta de cantos cartos ten na conta bancaria. Esta pregunta sempre xera moita controversia e polémica e moitas celebridades atrévense a responder, mentres que outras prefiren non dar unha resposta. A partir da segunda tempada, a esta pregunta engadíuselle outra máis: "cantas veces mantiveches relacións sexuais ao longo do último mes?".
Quen prefires que morra?
A sección máis corrosiva e irreverente está a cargo de Jorge Ponce que mostra dúas fotografías de dúas celebridades e pregúntalle ao público: "quen preferides que morra?". Expón argumentos a favor de cada famoso e finalmente é o público quen toma a decisión; o máis aplaudido é o que prefiren que morra. Santiago Segura, Joaquín Sabina ou Andrés Iniesta son algunhas das celebridades que protagonizaron esta sección, e ata Xesús de Nazaret e Barrabás protagonizaron unha edición para Semana Santa.
Conexións en directo desde a rúa
Desde o exterior do teatro Arlequín, na Gran Vía de Madrid, Jorge Ponce conecta co estudio e realiza breves entrevistas aos peóns. O máis recorrente é xulgar os peóns polo seu aspecto e entrevistalos a partir dos prexuízos que xeran. Tamén se poden realizar preguntas sobre unha data ou evento específico. As conexións ata o mes de marzo fixéronse en falso directo; debido ao cambio de hora e ás horas de luz do día, Jorge Ponce descubriu que se gravaban pola tarde.
En ocasións, Jorge Ponce vai cunha magnífica estufa pola rúa preguntándolle á xente o que opina de temas controvertidos da actualidade, empregando unha frauta para identificar a pregunta potente.
Actuación musical
Ignatius Farray, xunto co seu amigo José Luis Petróleo, forman un grupo e realizan unha actuación musical caótica. Antes de cantar, presenta e comenta a letra do novo tema, escrita nuns cartóns de gran tamaño. Os temas caracterízanse por seren surrealistas e teren un retrouso repetitivo. Durante a actuación canta Ignatius, o seu amigo toca a guitarra, David Broncano encárgase de tocar a batería electrónica e Grison acompáñaos tamén coa guitarra eléctrica.
Os segredos internos
Ricardo Castella explica os asuntos internos e as anécdotas do programa, e revela algúns dos segredos relacionados coa súa preparación.
O tempo
Jorge Ponce analiza a situación da meteoroloxía dun xeito curioso a través dunha "aplicación gratuíta" para táboa dixital.
Morbihan
Principais concellos
Cidades con máis de 10 00 habitantes
La resistencia
"El Hormiguero" en versión mala
Jorge Ponce parodia as seccións máis coñecidas do programa “El Hormiguero”. Unha das sección que máis imita é o espectáculo de ciencia.
Vilarcai, Esteiro, Cedeira
Vilarcai é un lugar da parroquia de Esteiro no concello de Cedeira na provincia da Coruña. Tiña 3 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 2 homes e 1 muller, o que supón unha diminución con relación ao ano 2003 cando tiña 5 habitantes.
Gran Premio do Reino Unido de 1975
O Gran Premio do Reino Unido de 1975 foi unha carreira de automobilismo de Fórmula Un, celebrada o 19 de xullo de 1975 no circuíto de Silverstone, Northamptonshire e Buckinghamshire, Inglaterra. Foi a décima carreira do Campionato do Mundo da tempada de.
Foi o 30º de Gran Premio do Reino Unido, desde que se disputou por primeira vez en 1926 e a 17ª vez que a carreira celebrouse en Silverstone. A carreira celebrouse sobre 56 das 67 voltas programadas para completar unha de distancia de carreira de 264 quilómetros.
Os resultados víronse alterados por unha forte tormenta de sarabia na volta 53, o que provocou que tres dos catro primeiros coches (Jody Scheckter, James Hunt e Mark Donohue), fixeran aquaplaning e sufriran un accidente na mesma curva, poñendo fin anticipado á carreira, e significativas ausencias no podio. Outra serie de coches estrelouse na mesma curva, incluíndo a Wilson Fittipaldi, Jochen Mass e John Watson Os resultados finais da carreira foron os da volta seguinte a da volta na que a maioría dos coches estreláronse, dando ó brasileiro Emerson Fittipaldi, que fora o líder da carreira antes da tormenta, a vitoria cunha volta de vantaxe no seu McLaren M23. Carlos Pace, quen foi un dos accidentados no seu Brabham BT44B clasificouse en segunda posición con outro dos accidentados, o piloto do Tyrrell 007, Jody Scheckter terceiro clasificado.
A vitoria foi a décimo cuarta e última vitoria da carreira de Fittipaldi, que incluía dous campionatos do mundo. Aínda que seguiría correndo na Fórmula Un ata. O triunfo tamén levou a Fittpaldi a pasar a Carlos Reutemann no segundo lugar no campionato, 14 puntos por detrás de Lauda.
Resumo da carreira
Instalouse unha nova chicane na curva Woodcote, a pesar das queixas dos puristas, pero cos argumentos de que era necesaria en interese da seguridade. Tom Pryce logrou a súa primeira pole position na carreira do seu país, mentres que Ferrari clasificou na segunda fila, con James Hunt languidecendo na quinta fila.
Graham Hill anunciou o súa retirada como piloto logo de 17 tempadas e 176 carreiras para concentrarse no seu equipo Embassy Hill.
Para a saída foi utilizado un sistema de luces por primeira vez nun Gran Premio, en substitución da bandeira nacional tradicional, Carlos Pace liderou por diante de Pryce.
Logo da tormenta de sarabia, só cinco coches quedaban na pista. O RAC declarou a carreira finalizada oficialmente na volta 56. Ferrari, cos seus dous coches atascados na volta 54 protestou a clasificación, pero o RAC desestimou estas protestas e tres días máis tarde, confirmáronse os resultados provisionais.
Aeroporto de Bergen, Flesland
O aeroporto de Bergen, Flesland (IATA: BGO, ICAO: ENBR) é un aeroporto internacional situado en Flesland, en Bergen, unha cidade e municipio do condado noruegués de Hordaland. Trátase do segundo aeroporto máis concorrido de Noruega, con 6 021 020 pasaxeiros no ano 2015. Flesland está operado por Avinor, unha compañía estatal. Ata 1999 a Estación Aérea de Flesland da Forza Aérea de Noruega atopábase no aeroporto.
Scandinavian Airlines (SAS), Norwegian Air Shuttle e Widerøe son as principais aeroliñas que operan en Bergen. A ruta ao aeroporto de Oslo-Gardermoen está entre as máis concorridas de Europa. Dende o aeroporto as compañías CHC Helikopter Service e Bristow Norway tamén xeran un tráfico significativo cara as plataforma petrolíferas no mar do Norte.
Orixinalmente Bergen estaba servido por aeródromos para hidroavións en Flatøy, Sandviken e Herdla. O financiamento de Flesland asegurouse en gran medida a través de fondos da OTAN e o aeroporto inaugurouse o 2 de outubro de 1955. Ata os anos 80 Bergen foi o aeroporto noruegués usado por SAS para os seus voos intercontinentais cara Nova York. No ano 1988 e en agosto de 2017 inauguráronse novas terminais nas súas instalacións. O tranvía de Bergen ampliouse cara o aeroporto, inaugurándose a liña en abril de 2017.
Lidia Senra
Lidia Senra Rodríguez, nada na Pobra do Brollón o 14 de xuño de 1958, é unha destacada sindicalista do agro galego. Foi membro da Executiva da Coordinadora Labrega Europea (CPE) durante catro anos.
Traxectoria
Estudou o bacharelato en Monforte, e despois comezou a colaborar cos Comités de Axuda á Loita Labrega a mediados dos anos setenta. En 1984, durante o segundo congreso de Comisións Labregas, foi elixida responsable de organización e finanzas. Cinco anos máis tarde, en 1989, accede á secretaría xeral do Sindicato Labrego Galego durante o transcurso do terceiro congreso.
Lidia Senra participou en diversos encontros internacionais representando a Vía Campesina, movemento labrego mundial que agrupa organizacións de América, Asia, África e Europa. Ademais, interveu activamente nos tres foros sociais europeos celebrados en Florencia, París e Londres.
O padroado da Fundación Pedrón de Ouro escolleu a Lidia Senra como Pedrón de Ouro 2011, na súa 48ª edición.
No 2014 presentouse coma candidata, en representación de Anova, a deputada ás eleccións europeas do 25 de maio por Alternativa Galega de Esquerda en Europa: A esquerda plural e foi elixida deputada.
Ricardo Filipe da Silva Braga
Ricardo Felipe da Silva Braga, nado en Valbom, Gondomar, Portugal, o 3 de setembro de 1985, máis coñecido como Ricardinho, é un xogador de fútbol sala portugués que xoga no Inter Movistar de España e na selección nacional do seu país.
Foi nomeado mellor xogador do mundo no 2010, 2014 , 2015 , 2016 , 2017 e 2018 , sendo o único xogador portugués en recibir este recoñecemento e o que máis veces o conseguiu na historia do fútbol sala, ademais de ser quen máis veces o conseguiu de maneira consecutiva (5 anos seguidos dende o 2014).
Carreira
Ricardinho comezou a xogar ao fútbol sala no Gramidense para despois fichar polo Miramar no ano 2002. Alí foi onde comezou a xogar profesionalmente. Despois de destacar neste club foise ao Benfica, club que tiña un proxecto moi ambicioso para desbancar o seu gran rival, o Sporting de Lisboa. No Benfica non tardou en namorar aos afeccionados e en crear adeptos cun xogo creativo e de gran calidade. Na Copa de la UEFA de Fútbol Sala 2003-2004, o Benfica de Ricardinho realizou unha gran fazaña chegando ata a final, onde perderon contra o Interviú por 5-7.
Inter Movistar
Na tempada 2013-14 fichou polo Inter Movistar, onde logrou o título de campións da Liga Nacional de Fútbol Sala e foi o MVP desa tempada , converténdose pronto no xogador franquía e sendo nomeado mellor xogador do mundo no ano 2014. Ao ano seguinte, volveu a gañar a liga co Inter Movistar e volveu a ser nomeado o MVP de dicha tempada .Tamén gañou a Supercopa de España de Fútbol Sala co Inter.
Na 2015-16, o Inter Movistar gañou de novo a LNFS. Ricardinho, iso si, non puido volver a ser MVP desta tempada, xa que Bruno Taffy se fixo co trofeo ao mellor xogador da competición.
No 2016 foi o máximo goleador no mundial de selección realizado ese ano en Colombia con 12 anotacións, 6 delas nun só partido ante Panamá, torneo no que a súa selección chegaría a semifinais caendo ante Arxentina, a actual  campioa do mundo, obtendo o cuarto lugar ao caer pola vía do tiro penal ante Irán no partido polo terceiro lugar. Pese a recibir unha oferta millonaria do Nacional de Zagreb en Croacia, Ricardinho decide continuar o seu vínculo co Inter Movistar.
No 2017 gañou a Copa de España ao superar na quenda de penaltis a ElPozo Murcia.
O 30 de abril de 2017 gañou xunto co seu equipo, o Inter Movistar, a Copa da UEFA de fútbol sala 2016-17, tras gañarlle (0-7) ao Sporting CP, nun partido histórico.
Nesa mesma tempada, Ricardinho deulle a liga ao Inter Movistar tras marcar o (2-1) definitivo no quinto partido dos playoffs ante o FC Barcelona.
O 10 de xaneiro de 2018 foi nomeado mellor xogador do 2017, sendo este o cuarto galardón consecutivo e o quinto da súa carreira, superando así o número de galardóns obtidos polo brasileiro Falcao. Xusto un mes despois, o 10 de febreiro, gañou a Eurocopa dese ano coa selección portuguesa logo de vencer na final 3-2 á múltiple campioa continental, España, sendo nomeado ademais mellor xogador do torneo e o máximo goleador do certame pese a lesionarse na final.
Co Inter Movistar volveu a firmar unha tempada histórica revalidando a Copa de la UEFA de fútbol sala, ao vencer na final ao Sporting CP por 5-2, e a LNFS, derrotando ao FC Barcelona na final dos playoffs.
En decembro de 2018 foi nomeado por sexta vez, e quinta de forma consecutiva, mellor xogador de fútbol sala do mundo.
Barry Marshall
Barry James Marshall, nado o 30 de setembro de 1951 en Kalgoorlie, Australia Occidental, é un médico especializado en microbioloxía e profesor universitario australiano.
Traxectoria
No 2005 tanto Marshall como Warren foron galardoados co Premio Nobel de Medicina.
Incendies
Incendies é un filme canadense de 2010 dirixido por Denis Villeneuve, quen tamén escribiu o guión xunto con Valérie Beaugrand-Champagne. É unha adaptación da obra homónima de Wajdi Mouawad e está protagonizado por Lubna Azabal, Mélissa Désormeaux-Poulin, Maxim Gaudette e Rémy Girard. Estreouse nos Festivais de Cinema de Venecia e Toronto en setembro de 2010 e no Quebec o 17 de setembro de 2010. Recibiu a aclamación da crítica no Canadá e conseguiu numerosos premios. No 2011, foi nomeado ó Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa na 83ª edición dos premios.
Sinopse
Tralo falecemento de Nawal Marwan, unha inmigrante canadense, os seus dous fillos, Jeanne e Simon, reúnense co notario Jean Lebel, empregador da súa nai e amigo da famlia. O testamento de Nawal fai referencia a unha promesa incumprida, negándolle a ela unha lápida e un cadaleito a non ser que Jeanne e Simon rastrexen o seu misterioso irmán, do que descoñecían a súa existencia, e o seu pai, a quen crían morto.
Running Deer (filme)
Running Deer é unha curtametraxe de Toy Gun Films que se estreou en xuño de 2013. Escrita por Jeff Goldberg (Half Good Killer), dirixida por Brent Ryan Green e producida por Brent Ryan Green e Jeff Goldberg, que son cofundadores de Toy Gun Films.
El Recreo Compostelano
El Recreo Compostelano foi un xornal quincenal galego en castelán, que se publicou entre 1842 e 1843 en Santiago de Compostela.
Descrición
Apareceu o 11 de xaneiro de 1842. O director era Antonio Neira de Mosquera, o editor José Núñez Castaño e o redactor principal Antolín Faraldo, que empregaba o pseudónimo de Abenhumeya. Compuxeron, tamén, a redacción, Domínguez Izquierdo, Alberto Camino, Benito Vicetto e Manuel de la Peña Cagigao.
A temática da publicación estaba relacionada con aspectos históricos, literarios e filosóficos.
Formación estelar
miniatura|Gardería estelar LH 95 na [[Gran Nube de Magalláns.]] A formación estelar (ou formación de estrelas) é o proceso pol cal densas rexións con nubes moleculares no espazo interestelar, ás veces denominadas "garderías estelares" ou "rexións de formación de estrelas", fusiónanse para formar estrelas. Como rama da astronomía, a formación de estrelas inclúe o estudo do medio interestelar e as nubes moleculares xigantes como precursores no proceso de formación de estrelas, e o estudo de protoestrelas e obxectos estelares xoves como os seus produtos inmediatos. Está estreitamente relacionada coa formación de planetas, outra rama da astronomía. A teoría de formación de estrelas, ademais de explicar a formación dunha estrela solitaria, debe tamén explicar as estatísticas de estrelas binarias e a función de masa inicial.
Garderías estelares
miniatura|esquerda|Imaxe do [[telescopio Hubble coñecida como os Piares da Creación, onde se están a formar estrelas na Nebulosa da Aguia.]]
Nubes interestelares
Unha galaxia espiral como a Vía Láctea contén estrelas, remanentes estelares e un medio interestelar difuso de gas e po. O medio interestelar contén de 10−4 a 106 partículas por cm3 e está composta por aproximadamente un 70% de hidróxenos en masa, e a maioría do gas restante é helio. Este medio está quimicamente enriquecido con cantidades traza de elementos máis pesados que foron exectados desde as estrelas a medida que cruzan o límite final da súa vida na secuencia principal. As rexións de maior densidade do medio interestelar forman nubes ou nebulosas difusas, onde ten lugar a formación de estrelas. En contraste coas galaxias espirais e elípticas, perden os compoñentes fríos do seu medio interestelar en aproximadamente mil millóns de anos, o cal dificulta que na galaxia se formen nebulosas difusas a non ser por medio de fusións con outras galaxias.
Na nebulosa densa na que se producen as estrelas, gran parte do hidróxeno está en forma molecular (H2), así que estas nebulosas se denominan nubes moleculares. As observacións indican que as nubes máis frías tenden a formar estrelas de baixa masa, observadas primeiro no infravermello dentro das nubes, despois en luz visible na súa superficie cando as nubes se disipan, mentres que as nubes moleculares xigantes, que son xeralmente máis cálidas, producen estrelas de todas as masas. Estas nubes moleculars xigantes teñen densidades típicas de 100 partículas por cm3, diámetros de 100 anos luz (9,5 × 1014 km), masas de ata 6 millóns de masas solares (M☉), e unha temperatura interior media de 10 K. Aproximadamente a metade da masa total do medio interestelar galáctico encóntrase nas nubes moleculares e na Vía Láctea estímase que hai 6 000 nubes moleculares, cada unha con máis de 100 000 M☉. A nebulosa máis próxima ao Sol na que se están formando estrelas masivas é a nebulosa de Orión, situada a 1 300 anos luz (1,2 × 1016 km). Porén, a formación de estrelas de masa baixa está ocorrendo a unha distancia de 400 a 450 anos luz no complexo da nube ρ Ophiuchi.
Un sitio máis compacto de formación de estrelas son as nubes opacas de gas denso e po coñecidos como glóbulos de Bok, denominados así en honor do astrónomo Bart Bok. Estes poden formarse en asociación con nubes moleculares que están a colapsarse ou posiblemente independentemente. Os glóbulos de Bok son tipicamente de ata un ano luz de diámetro e conteñen unha poucas masas solares. Poden ser observados como nubes escuras perfiladas contra o fondo brillante das nebulosas de emisión ou estrelas. Aproximadamente a metade dos glóbulos de Bok coñecidos conteñen novas estrelas en formación. miniatura|Ensamblaxe da galaxias no Universo inicial.
Colapso da nube
Unha nube interestelar de gas permanece en equilibrio hidrostático con tal que a enerxía cinética da presión de gas estea en equilibrio coa enerxía potencial da forza gravitatoria externa. Matematicamente isto exprésase usando o teorema virial, que afirma que para manter o equilibrio, a enerxía potencial gravitatoria debe igualar dúas veces a enerxía térmica. Se unha nube é masiva dabondo como para que a presión de gas sexa insuficiente para soportala, dita nube sufrirá un colapso gravitacional. A masa á cal unha nube sofre ese colapso denomínase masa de Jeans. A masa de Jeans depende da temperatura e densidade da nube, pero é tipicamente de miles ou decenas de miles de masas solares. Isto coincide coa masa típica dun cúmulo aberto de estrelas, o cal é o produto final da nube en colapso.
esquerda|miniatura|Observacións do [[Atacama Large Millimeter Array|ALMA do complexo da nebulosa de Orión proporciona datos sibre as explosións durante o nacemento dunha estrela. ]]
Nunha formación de estrelas desencadeada, un dos varios eventos podería comprimir unha nube molecular e iniciar o seu colapso gravitacional. As nubes moleculares poden colidir entre si ou unha explosión dunha supernova próxima pode ser a causa que o desencadea, enviando unha onda de choque de materia contra a nube a moi altas velocidades. Alternativamente, colisións galácticas poden causar masivas starbursts de formación de estrelas a medida que as nubes de gas en cada galaxia son comprimidas e axitadas por forzas mareais. Este último mecanismo pode ser responsable para a formación de cúmulos globulares.
Un burato negro supermasivo no núcleo dunha galaxia pode servir para regular a taxa de formación de estrelas nun núcleo galáctico. Un burato negro que está acrecionando materia que cae cara a el pode converterse en activo, emitindo un forte vento por medio dun chorro relativista colimado. Isto pode limitar ulteriores formacións de estrelas. Os buratos negros masivos ao exectaren partículas que emiten radiofrequencias a case a velocidade da luz poden tamén bloquear a formación de novas estrelas en galaxias envellecidas. Porén, as emisións de radio arredor dos chorros poden tamén desencadear a formación de estrelas. Igualmente, un chorro máis débil pode causar a formación de estrelas cando colisiona cunha nube.
A medida que se colapsa, unha nube molecular divídese en fragmentos dada vez máis pequenos de maneira xerárquica, ata que os fragmentos chegan a ter masa estelar. En cada un destes fragmentos, o gas que se colapsa radia a enerxía gañada pola liberación de enerxía potencial gravitatoria. A medida que se incrementa a densidade, os fragmentos fanse opacos e así son menos eficientes á hora de radiar a súa enerxía. Isto eleva a temperatura da nube e inhibe unha maior fragmentación. Os fragmentos condensan agora en esferas de gas en rotación que serven como embrións estelares.
Complican este esquema dunha nube en colapso os efectos das turbulencias, fluxos macroscópicos, rotacións, campos magnéticos e a xeometría da nube. Tanto a rotación coma os campos magnéticos poden ocultar o colapso dunha nube. A turbulencia é fundamental para causar a fragmentación da nube, e nas escalas menores promove o colapso.
Protoestrela
Unha nube protoestelar continuará colapsándose sempre e cando a enerxía que a liga gravitacionalmente non sexa eliminada. Este exceso de enerxía pérdese primariamente por radiación. Porén, a nube en colapso farase finalmente opaca á súa propia radiación, e a enerxía debe ser eliminada por algún outro mecanismo. O po que hai na nube quece ata temperaturas de 60 a 100 K, e estas partículas radian a lonxitudes de onda do infravermello distante no que a nube é tranparente. Así o po favorece un maior colapso da nube.
Durante o colapso, a densidade da nube increméntase cara ao centro e así a rexión media faise primeiro opticamente opaca. Isto ocorre cando a densidade é de aproximadamente 10−13 g/cm3. Fórmase unha rexión no núcleo da nube, chamada primeiro núcleo hidrostático, na que o colapso queda basicamente detido. Continúa incrementando a súa temperatura como determina o teorema virial. O gas que cae cara a esta rexión opaca choca con ela e crea ondas de choque que quentan aínda máis o núcleo. miniatura|esquerda|Imaxe composta que mostra estrelas novas en e arredor da nube molecular de [[Cepheus (constellation)|Cepheus B.]] Cando a temperatura do núcleo atinxe uns 2 000 K, a enerxía térmica disocia as moléculas de H2. Isto vai seguido pola ionización de átomos de hidróxeno e helio. Estes procesos absorben enerxía da contracción, o que lle permite continuar en escalas de tempo comparables ao período de colapso a velocidades de caída libre. Despois de que a densidade do materialo que cae alcanzou uns 10−8 g/cm3, ese material é suficentemente transparente para permitir que escape a enerxía radiada pola protoestrela. A combinación da convección dentro da protoestrela e a radiación desde o seu exterior permite que a estrela se contraia máis. Isto continúa ata que o gas está quente dabondo para que a presión interna soporte a protoestrela contra un maior colapso gravitacional, un estado chamado equilibrio hidrostático. Cando esta fase de acreción está case completa, o obxecto resultante é coñecido como protoestrela. miniatura|N11 é parte dunha complexa rede de nubes de gas e cúmulos de estrelas na nosa galaxia veciña, a [[Gran Nube de Magalláns.]] A acreción do maerial nunha protoestrela continúa parcialmente desde o disco circumestelar acabado de formarse. Cando a densidade e temperatura son altas dabondo, empeza a fusión do deuterio, e a presión de radiación cara ao exterior da radiación resultante fai máis lento o colapso (pero non o para). O material da nube segue "chovendo" sobre a protoestrela. Neste estadio prodúcense chorros bipolares chamados obxectos de Herbig-Haro. Isto é probablemente o medio polo cal se expulsa o exceso de momento angular do material que cae, permitindo que a estrela se siga formando.
Cando a envoltura de gas e o po que a rodea se dispersa e o proceso de acreción se detén, a estrela é considerada unha estrela da secuencia preprincipal. A fonte de enerxía destes obxectos é a contracción gravitatoria, que se opón á combustión nuclear do hidróxeno en estrelas da secuencia principal. As estrelas da secuencia preprincipal seguen unha traxectoria de Hayashi no diagrama de Hertzsprung–Russell (H–R). A contracción será procesada ata que se alcanza o límite de Hayashi, e en adiante a contracción continuará a escala de tempo de Kelvin–Helmholtz no que a temperatura permanece estable. As estrelas con menos de 0,5 masas solares únense a partir de entón á secuencia principal. As estrelas da secuencia preprincipal máis masivas, ao final da traxectoria de Hayashi colapsan lentamente case en equilibrio hidrostático, seguindo a traxectoria de Henyey.
Finalmente, o hidróxeno empeza a fusionarse no núcleo dunha estrela, e o resto de material envolvente é varrido. Isto finaliza a fase protoestelar e dá comezo á fase da secuencia principal da estrela no diagrama H–R.
As fases do proceso están ben definidos en estrelas con masas que están arredor de 1 M☉ (masa solar) ou menos. En estrelas de masa alta a duración do proceso de formación da estrela é comparable a outras escalas de tempo da súa evolución, moito máis curtas, e o proceso non está tan ben definido. As últimas etapas da evolución das estrelas son estudadas en evolución estelar.
Observacións astronómicas
miniatura|esquerda|A [[nebulosa de Orión é un exemplo arquetípico de formación dunha estrela, a partir de estrelas novas masivas que lle dan á nebulosa forma de piares de denso gas que poden ser o fogar de estrelas que agroman.]] As observacións astronómicas de estrelas en distintas fases da súa formación son fundamentais para elaborar as teorías que expliquen como se orixinan, pero estas observacións non sempre son doadas de facer. Os elementos clave que interveñen na formación de estrelas só son accesibles observando en lonxitudes de onda distintas das ópticas. O estadio protoestelar da existencia das estrelas está case sempre oculto profundamente dentro de densas nubes de gas e po remanentes de nubes moleculares xigantes. Con frecuencia, estes casulos de estrelas en formación chamados glóbulos de Bok, poden verse como siluetas contra o fondo de emisións brillantes do gas que as rodea. Nas etapas iniciais da vida dunha estrela poden observarse con luz infravermella, que penetra a través do po máis doadamente que a luz visible. As observacións feitas polo WISE foron especialmente importantes para desvelar numerosas protoestrelas galácticas e os seus cúmulos estelares parentais. Exemplos de ditos cúmulos estelares incrustados son FSR 1184, FSR 1190, Camargo 14, Camargo 74, Majaess 64 e Majaess 98. miniatura|Rexión de formación de estrelas S106. A estrutura da nube molecular e os efectos da protoestrela poden ser observados en mapas de extinción no infravermello próximo (nos que se conta o número de estrelas por unidade de área e compáranse cunha área do ceo de extinción cero próxima), a emisión do po do continuo e as transcións rotacionais do monóxido de carbono (CO) e outras moléculas; estas últimas dúas obsérvanse no rango milimétrico e submilimétrico de lonxitudes de onda. A radiación procedente dunha protoestrela e estrelas en fase inicial ten que ser observada en infravermello, xa que a extinción causada polo resto da nube na cal a estrela que se está a formar é xeralmente demasiado grande como para permitirnos observala na parte visual do espectro. Isto supón considerables dificultades porque a atmosferra terrestre é case completamente opaca desde os 20μm aos 850μm, e ten estreitas fiestras a 200μm e 450μm. Incluso fóra destes rangos, deben utilizarse técnicas de substrcción atmosférica.
miniatura|Estrelas xoves (en púrpura) revaladas por raios X dentro da rexión de formación de estrelas [[NGC 2024. ]] As observacións de raios X son moi útiles para o estudo das estrelas xoves, xa que a emisión de raios X procedente deses obxectos é de 100 a 100 000 veces máis forte que a emisión de raios X das estrelas da secuencia principal. As primeiras deteccións de raios X procedentes de estrelas T Tauri realizáronse desde o Observatorio Einstein de raios X. Nas estrelas de masa baixa os raios X xéranse por quentamento da coroa estelar por reconexión magnética, mentres que nas estrelas de masa alta de tipo O e estrelas de tipo B inicial os raios X xéranse por choques supersónicos nos ventos estelares. Os fotóns no rango de enerxía dos raios X suaves detectados polo Observatorio de raios X Chandra e o XMM Newton poden penetrar no medio interestelar con só unha moderada absorción debida ao gas, o que fai que os raios X sexan unha lonxitude de onda útil para ver as poboacións estelares que están dentro das nubes moleculares. Como a emisión de raios X é evidencia da xuventude estelar, esta banda é especialmente útil para realizar censos de estrelas nas rexións nas que se forman estrelas, dado que non todas as estrelas xoves teñen excesos de infravermello. As observacións de raios X proporcionaron un censo case completo de todos os obxectos de masa estelar no Cúmulo da Nebulosa de Orión e na Nube Molecular de Taurus.
A formación de estrelas individuais só pode observarse directamente na Vía Láctea, pero en galaxias distantes a formación de estrelas tamén foi detectada pola súa característica sinatura espectral.
O primeiro grumo de estrelas en formación orixinado recentemente que foi observado, cunha idade de menos de 10 millóns de anos, atopouse nunha galaxia situada a uns 10,4 miles de millóns de anos luz, correspondente a unha idade do Universo duns 3,3 miles de millóns de anos. O grumo ten uns 3 000 anos luz de ancho, e ten unha masa de máis de mil millóns de veces a masa do Sol, creando 32 estrelas cada ano da masa do Sol, e producindo un 40 % das estrelas na galaxia hospedadora do grumo.
As investigacións iniciais indican que os grupos formadores de estrelas empezan como áreas densas xigantes de materia rica en gas turbulenta nas galaxias xoves, viven uns 500 millóns de anos, e poden migrar ao centro da galaxia, creando o bulbo central dunha galaxia.
O 21 de febreiro de 2014, a NASA anunciou a elaboración dunha base de datos moi actualizada para rastrear hidrocarburos aromáticos policíclicos (HAP) no Universo. Segundo os científicos, máis do 20% do carbono do Universo pode ser asociado con HAP, que son posibles materiais de partida para a formación da vida. Os HAP parece que se formaron pouco despois do Big Bang, están espallados polo Universo e están asociados con novas estrelas e exoplanetas.
Formación de estrelas de pouca e moita masa
miniatura|Rexión de formación de estrelas [[Westerhout 40 e o Serpens-Aquila Rift. Enchen a rexión filamentos de nubes que conteñen novas estrelas. ]] As estrelas de diferentes masas crese que se forman por mecanismos lixeiramente distintos. A teoría da formación de estrelas de baixa masa, que está ben apoiada por multitude de observacións, suxire que as estrelas de masa baixa se forman por colapso gravitacional de intensificación de densidade rotante dentro de nubes moleculares. Como se describiu anteriormente, o colapso dunha nube en rotación de gas e po leva á formación dun disco de acreción a través do cal a materia se canaliza ao centro da protoestrela. Porén, para estrelas con masas maiores de 8 M☉ o mecanismoda formación da estrela non se comprende de todo ben.
As estrelas masivas emiten copiosas cantidades de radiación, as cales empuxan ao material que cae. No pasado, críase que esta presión de radiación podería ser o suficientemente substancial como para deter a acreción sobre a protoestrela masiva e impedir a formación de estrelas con masas de máis dunhas poucas decenas de masas solares. Recentes traballos teóricos indican que a produción dun chorro e de escapes limpan unha cavidade a través da cal pode escapar moita da radiación da protoestrela masiva sen obstaculizar a acreción a través do disco e sobre a protoestrela. O que se cre actualmente é que as estrelas masivas poden, por tanto, formarse por un mecanismo similar ao das estrelas de pouca masa.
Hai moitas evidencias de que polo menos algunhas protoestrelas masivas están efectivamente rodeadas de discos de acreción. Hai varias teorías máis sobre a formación de estrelas masivas que aínda teñen que ser comprobadas observacionalmente. Destas, quizais a máis salientable é a teoría da acreción competitiva, que suxire que as protoestrelas masivas son "sementadas" por protoestrelas de baixa masa que compiten con outras protoestrelas para arrastrar materia da nube molecular parental completa, en vez de simplemente dunha pequena rexión local desta.
Outra teoría de formación de estrelas masivas indica que as estrelas masivas poden formarse por coalescencia de dúas estrelas ou máis de baixa masa.
Pirilampo (grupo musical)
300px|miniatura|Pirilampo actuando no [[MACUF en 2014.]] Pirilampo é un grupo musical galego que nace en 2010 como continuidade do grupo Fol do Vento. En 2018 gañou o Premio Rosalía de Castro de Lingua da Deputación da Coruña na modalidade que premia proxectos ou iniciativas que traballan con tramos de poboación de menor idade, infancia e mocidade.
Compoñentes
miniatura|Xose Lois Seixo en 2014.
Baby, ti vales moito
Baby, ti vales moito (en Baby Boom) é un filme estadounidense de 1987 dirixido por Charles Shyer. Foi escrito por Nancy Meyers e Shyer, e producido por Meyers e Bruce A. Block para United Artists. Está protagonizado por Diane Keaton unha yuppie que descobre que o seu curmán morreu, deixándolle un bebé de seis meses ó seu cargo. O filme foi recibido favorablemente pola crítica e tivo un modesto éxito de recadación, conseguindo $26 millóns en todo o mundo.
Estreouse en galego o 7 de febreiro de 1992 a través da TVG.
Xogos Olímpicos de Inverno de 2014
miniatura|Cerimonia de apertura dos Xogos Olímpicos de Sochi Os Xogos Olímpicos de Inverno de 2014 celebrados na cidade rusa de Sochi entre o 7 e o 23 de febreiro de 2014, son os 22º Xogos de Inverno, e están organizados polo Comité Organizador de Sochi ao igual que os Xogos Paralímpicos.
Elección da sede
Sete cidades presentaron a súa candidatura ante o COI, que desbotou catro o 22 de xuño de 2006: Almati, Borjomi, Jaca e Sofía, chegando á final as localidades de Sochi, Salzburgo e Pyeongchang. Durante a 119ª sesión do COI celebrada en Guatemala elixiuse o 4 de xullo de 2007 a cidade de Sochi como a organizadora dos Xogos Olímpicos de Inverno de 2014 tras caer Salzburgo na primeira rolda e vencer a Pyeongchang na segunda rolda. miniatura|250px|Celebración en Sochi da elección da cidade como organizadora dos Xogos Olímpicos de Inverno de 2014
Mascotas
A cidade de Sochi realizou unha consulta popular o 2 de marzo de 2008, coincidindo coas eleccións presidenciais, para elixir unha mascota para os xogos, saíndo vencedora un golfiño esquiador da autoría de Olga Belyaeva. Así e todo os organizadores decidiron pospoñer a elección e o 1 de decembro de 2010 anunciouse que se ía elixir nunha competición nacional organizada conxuntamente co xornal Izvestia, presentáronse 24.048 propostas. A elección final realizouse no programa de televisión Talismaniya Sochi 2014 o 26 de febreiro de 2011, resultando elixidos o leopardo das neves Barsik, a lebre Zaika e o oso polar Mishka, que representan respectivamente o ouro, a prata e o bronce do podio olímpico. Houbo algunha controversia na elección por unha posible fraude no voto telefónico que puxo en cabeza ao leopardo das neves, o candidato favorito de Vladimir Putin.
Seguridade
Os atentados de decembro de 2013 en Volgogrado que se produciron semanas antes do comezo dos Xogos, fixeron que aumentasen as medidas de seguridade en torno a celebración das Olímpiadas, mobilizando a máis de 100.000 policías e militares, no recinto olímpico desprazáronse arredor de 40.000 policías, que recibiron adestramento para conversar nun nivel básico en tres linguas (inglés, alemán e francés). Ademais de 5000 cámaras, utilización de drons, misis terra-aire, sistemas sofisticados de vixilancia aérea e submarina, incluíndo seis baterías Pantsir S-1 para intentar asegurar unha protección completa arredor da vila olímpica, mais tamén navíos de guerra e submarinos rusos, asistidos por unha fragata e un navío de mando americanos. Todas as comunicacións están baixo vixilancia do sistema SORM da FSB. Todas as manifestacións, marchas, demostracións e protestas organzadas a partir do 7 de xaneiro e ata o 21 de marzo na área teñen que contar coa aprobación do servizo de intelixencia, a policía e o goberno local
A xendarmería do ministerio do interior conta con 10.000 efectivos na zona, dedicados principalmente á previr accesos non autorizados nas instalacións deportivas e nas zonas residenciais, e algúns efectivos tamén están ao cargo do mantemento da orde pública canda a policía. .
Arredor de 400 cosacos chegaron a Sochi a primeiros de xaneiro para axudar as forzas de seguridade, coa misión de acompañar ás patrullas de policía vestindo o seu uniforme tradicional. , autorizados por lei a comprobar documentos de identidade e levar os sospeitosos ás comisarías de policía. A 58º unidade do exército das Forzas Armadas Rusas, composto por uns 70.000 soldados, patrullan a achegada fronteira con Xeorxía.