cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ekai Lersundi
Datos biográficos
Malia terlles mencionado aos pais algunha vez que "querería ser un neno", non lle deron maior importancia. Porén, ao comprar roupa ou cortar o pelo, a tendencia era máis acusada. En 2017, Lersundi declarou ante os pais que era un mozo. Estes ofrecéronlle o seu apoio e contactaron con Chrysallis, unha asociación de familias de menores trans. Nese momento, con axuda da súa nai, Ekai escolleu o nome da súa nova identidade. Tamén llelo notificou ás súas amizades e coñecidos, entre quen obtivo grande apoio. O próximo paso era notificar a situación no seu instituto e no sistema sanitario. Isto resultou máis dificultoso, ao non teren experiencia en casos similares.
Afeccionado á escritura, proxectaba realizar o bacharelato de Artes en Durango (Biscaia) e cursar Comunicación Audiovisual na universidade. Tamén mostraba interese pola fotografía e a cultura xaponesa.
Activismo
Desde o primeiro momento contou co apoio da súa familia e reivindicou a súa identidade de xénero. De feito, chegou a expor o seu caso ante diversos medios de comunicación. Ekai tamén impulsou sesións formativas para o profesorado e alumnado do seu instituto. Ditas sesións recibiron o visto e prace do Goberno Vasco en febreiro de 2017, aínda que Lersundi non chegou a velas.
Superando o seu carácter tímido, conseguiu que os seus compañeiros e profesores deixasen de usar o seu nome de nacemento e adoptasen o de Ekai.
Boiúna
miniatura|250px|Alegoría da boiúna nun festival de 2011. A boiúna é un mito de orixe amerindia, procedente da selva amazónica. A miúdo descríbese como unha serpe escura xigante, capaz de afundir barcos. Tamén pode imitar a aparencia destes, atraendo naufraxios ao fondo do río. Nalgunhas rexións úsase a boiúna para nomear un ser maligno, que naceu dun ovo abandonado, ascendeu ao firmamento e se converteu nunha estrela, na constelación da Serpe. O nome provén da lingua tupí, e consta das palabras mboîa (cobra ) e un (escuro).
Ekai Lersundi
Activismo
Malia ter a opción de realizar o seu tratamento hormonal en Barcelona, Lersundi, a xeito de reivindicación, optou por solicitalo no Hospital Universitario de Cruces-Gurutzetako Unibertsitate Ospitalea, en Barakaldo (Biscaia). Daquela, a lei permitía este tipo de tratamento a partir dos 16 anos. Porén, a autorización demorouse e Ekai comezou a desenvolver caracteres sexuais secundarios femininos. O mozo atopouse nunha situación crítica que os seus pais tentaron resolver cunha queixa ante o organismo competente. No entanto, as circunstancias superárono e o 15 de febreiro de 2018 a súa nai atopouno morto na casa.
Referente
O suicidio de Lersundi visibilizou moitos casos de menores trans na mesma situación. Isto evidenciou a necesidade de actualizar a atención que se presta a estas persoas. Entre outras cuestións, reivindícase:
A asociación Chrysallis, o Concello de Ondarroa, Save the Children e asociacións do ámbito da psicoloxía, a sexoloxía e o colectivo LGTBI ofrecéronlle o seu apoio á familia. O caso de Ekai Lersundi favoreceu a difusión dun amplo movemento para o recoñecemento das persoas trans e o desenvolvemento de recursos en todos os ámbitos para a súa protección.
Miloš Milutinović
Miloš Milutinović (en Милош Милутиновић), nado en Bajina Bašta o 5 de febreiro de 1933 e finado en Belgrado o 28 de xaneiro de 2003, foi un futbolista e adestrador iugoslavo, de orixe serbia.
Ekai Lersundi
Referente
Desde outubro de 2018 existe un monólito en recordo a Ekai no paseo Itsas Aurre de Ondarroa.
Documental
En 2020 estreouse un documental breve sobre a vida de Ekai Lersundi, "Mi pequeño gran samurai", dirixido pola ondarrutarra Arantza Ibarra Basáñez. Estreouse a nivel mundial no festival Zinegoak de Bilbao na sección oficial e obtivo o premio do público. Ten sido proxectado noutros festivais, mesmo a nivel internacional, coma o estadounidense Silicon Valley Queer Film Festival.
Miloš Milutinović
Considerado un dos xogadores máis talentosos da historia do seu país, comezou a destacar dende novo no FK Bor, e trala disputa do Torneo Xuvenil Internacional da FIFA de 1951, onde foi o máximo goleador e o mellor xogador do torneo, varios equipos tentaron a súa fichaxe, que finalmente conseguiu o Partizan. Militou neste club ata 1958, marcando 231 goles en 213 partidos, e gañou fama coas súas destacadas actuacións na Copa de Europa.
Con todo, a súa carreira viuse marcada pola tuberculose que padecía e que cortou a súa progresión en varias ocasións. Internacional coa selección iugoslava en 33 ocasións, marcou 16 goles coa súa camiseta e disputou dúas Copas do Mundo, ata que disputou o seu último partido coa selección con só 25 anos. Trala súa retirada foi adestrador, tendo como maior éxito a conquista da liga iugoslava co Partizan na tempada 1982/83. Dirixiu tamén á selección de Iugoslavia entre 1984 e 1986.
Formaba parte dunha familia de futbolistas, sendo o irmán máis vello de Bora e Milorad Milutinović, nun dos poucos casos en que tres irmáns tiveron destacadas carreiras no fútbol. Tamén o seu fillo Uroš foi futbolista.
Comezos
Nado en Bajina Bašta, quedou orfo na súa infancia, ao morrer seu pai na Segunda guerra mundial e súa nai por tuberculose pouco despois. Tanto el como os seus irmáns Bora, Milorad e Milena foron criados por unha tía no pobo mineiro de Bor, onde os tres irmáns varóns comezaron a xogar ao fútbol nas rúas.
Torneo Xuvenil da FIFA
Aos 15 anos ingresou na canteira do FK Bor e aos 18 foi seleccionado para formar parte do equipo iugoslavo no Torneo Xuvenil Internacional da FIFA de 1951 en Cannes. A súa destacada actuación, marcando dous goles contra Francia e outros dous na final ante Austria, contribuíron a que o combinado se proclamase campión. Rematou como o máximo goleador do torneo e foi elixido mellor xogador. Ao día seguinte da final, o xornalista francés de L'Equipe Gabriel Hanot chamouno nun artigo "Tigre Azul", alcume que o acompañaría o resto da súa vida.
Partizan
Tralo seu regreso de Cannes, comezou unha batalla pola súa fichaxe entre varios clubs iugoslavos, saíndo vencedor o Partizan de Belgrado, que lle ofreceu un contrato tamén ao seu irmán Milorad. Xogou no club branco e negro entre 1952 e 1958, disputando un total de 213 partidos e marcando 231 goles. Gañou co club serbio dúas Copas de Iugoslavia, en 1954 e 1957, pero non conseguiu conquistar ningunha liga, a pesar de acabar varias veces subcampión.
Na tempada 1955/56, marcou dous goles no primeiro partido da historia da Copa de Europa, un empate 3–3 entre o Partizan e o Sporting de Portugal. No partido de volta marcou catro goles, sendo o primeiro futbolista en logralo na competición europea. Nos cuartos de final o Partizan quedou encadrado co Real Madrid e no partido de ida no estadio Santiago Bernabéu Milutinović marcou dous goles que foron anulados polo árbitro por motivos pouco claros. O partido acabou cunha derrota por 4-0, pero o dianteiro recibiu os eloxios do propio Santiago Bernabéu. No partido de volta no estadio JNA, anotou dous goles que xunto a un terceiro de Prvoslav Mihajlović fixeron soñar aos iugoslavos cunha remontada que finalmente non chegou. Con todo, Milutinović rematou como máximo goleador do torneo, con 8 goles.
Últimos anos
miniatura|Miloš Milutinović entre os seus irmáns [[Milorad Milutinović|Milorad e Bora.]] Posteriormente trasladouse a Francia, onde xogou no Racing de París e no Stade Français. En 1965 deixou o fútbol e regresou a Iugoslavia, pero tres anos máis tarde volveu vestir a camiseta do OFK Beograd para a tempada 1968/69, converténdose na estrela do equipo xunto ao tamén veterano Dragoslav Šekularac.
Selección iugoslava
Foi 33 veces internacional coa selección de Iugoslavia, coa que debutou o 21 de maio de 1953, nun partido amigable contra Gales no estadio JNA de Belgrado, no que os iugoslavos venceron por 5-2. Marcou o seu primeiro gol no seu cuarto partido, ese mesmo ano, contra Israel no Gradski Stadion de Berane, en Montenegro.
Convocado por Aleksandar Tirnanić para o Mundial de 1954 en Suíza, foi o autor do primeiro gol do torneo, na vitoria por 1-0 sobre Francia. Foi titular en tódolos partidos de Iugoslavia, que caeu nos cuartos de final ante Alemaña Occidental.
Foi o seu último encontro como internacional, etapa que pechou con 33 partidos e 16 goles.
Como adestrador
Trala súa primeira retirada como futbolista iniciou unha carreira nos bancos como adestrador. Comezou dirixindo o OFK Beograd en 1966 e máis tarde pasou polo Dubočica e o Proleter Zrenjanin. Entre 1975 e 1976 adestrou o Atlas de Guadalajara en México e tras un paso polo Beşiktaş turco volveu a Iugoslavia, onde adestrou o FK Velež Mostar. Co equipo bosníaco, no que destacaban Vahid Halilhodžić e Blaž Slišković, proclamouse campión da Copa de Iugoslavia en 1981, despois de derrotar na final ao Željezničar de Ivica Osim. Ademais gañou a Copa dos Balcáns vencendo na final ao Trakia Plovdiv búlgaro, cun dúas vitorias por 5-6 na ida e 6-2 na volta.
En 1982 volveu ao Partizan, no que debutara 30 anos antes como futbolista, e en 1983 logrou o que nunca conseguira como xogador: gañar a liga iugoslava. O seu éxito no club branco e negro abriulle as portas da selección iugoslava, á que dirixiu entre 1984 e 1986. Con todo, non puido clasificar o equipo para o Mundial de 1986, ao perder na derradeira xornada da fase de clasificación ante Francia, sendo os propios franceses e a selección búlgara os dous equipos do grupo que lograron as dúas prazas para a Copa do Mundo.
Posteriormente dirixiu de novo o Beşiktaş, logo o Altay, e pechou a súa carreira como técnico en 1991 no Partizan.
Vida persoal
Miloš era irmán dos tamén futbolistas Bora e Milorad Milutinović. Os tres irmáns coincidiron no OFK Beograd entre 1958 e 1960. Con Milorad compartiu equipo tamén no Partizan e na selección iugoslava. O seu fillo Uroš foi tamén futbolista e militou no Partizan e no FC La Chaux-de-Fonds suízo.
Miloš Milutinović morreu o 23 de xaneiro de 2003 en Belgrado, aos 69 anos.
Dynastinae
Dynastinae é unha subfamilia de escaravellos da familia Scarabaeidae coñecidos na literatura como escaravellos rinoceronte, polos seus grandes cornos torácicos ou cefálicos. Comprende unhas 1500 especies e 225 xéneros.
Moitos destes escaravellos son ben coñecidos polas súas características formas e gran tamaño. Algunhas especies famosas son, por exemplo, Chalcosoma atlas, Xylotrupes ulysses, Megasoma elephas (escaravello elefante), Oryctes nasicornis (cabraloura), Dynastes hercules (escaravello hércules), Allomyrina dichotoma, Strategus aloeus e Dynastes tityus.
Descrición e ecoloxía
miniatura|esquerda|A [[cabraloura en tres estadios de larva a adulto: Larva (atrás), pupa (centro), imago (diante).]]
Os Dynastinae son os escaravellos máis grandes, chegando a máis de 15 cm de longo, pero son completamente inofensivos para os humanos, xa que non poden morder ou picar. Dalgunhas especies afirmouse anecdoticamente que podían transportar un peso 850 veces maior que o seu peso corporal (pero esa cifra ponse en dúbida). Unha especie extingjida do Eoceno Oryctoantiquus borealis foi o escarabeido fósil máis grande coñecido do seu tempo, cunha lonxitude de 5 cm. Algúns Oryctini modernos crecen ata os 7 cm. Os nomes comúns dos Dynastinae refírense aos seus característicos cornos que teñen só os machos da maioría das especies. Teñen un corno na cabeza e outro apuntando cara adiante no centro do tórax. Os cornos utilízanos nas loitas entre os machos durante a tempada de apareamento e para escavar. O tamaño dos cornos é un bo indicador do estado de nutrición e saúde física do animal.
O corpo dun escaravello rinoceronte adulto está cuberto por un groso exoesqueleto. Teñen un par de ás grosas chamadas élitros e debaixo outro par de ás membranosas coas que voa, aínda que non moi eficientemente debido ao seu gran tamaño. A súa mellor protcción dos predadores é o seu tamaño e altura. Ademais, como son nocturnos, evitan moitos dos seus predadores durante o día. Cando sae o sol, agóchanse baixo os troncos ou na vexetación para camuflarse ou ocultarse dos depredadores. Se son molestados, algúns poden facer un ruído como un soprido, creado pola frotación do seu abdome cos extremos dos élitros. Son bastante resistentes.
Apareamento
O macho do escaravello rinoceronte xaponés Allomyrina dichotoma loita para dominar os sitios onde se alimenta do zume interno das árbores. Os machos usan os seus cornos para facer panca nos machos rivais e botalos da área, o cal tamén lles dá a posibilidade de aparearse coas femias dalí. Nesta e outras especies que defenden os sitios de apareamento, os machos máis grandes e con cornos maiores son os que se aparean máis frecuentemente, xa que gañan as contendas. Os machos pequenos adoitan evitar os grandes e seguen estratexias alternativas para ter acceso ás femias.
Uso polos humanos
O entomólogo Séverin Tchibozo suxeriu que as larvas conteñen moita máis proteína (40%) que a carne de polo (20%) e de vaca (aproximadamente 18%) e poderían ser unha fonte de proteínas para a crecente poboación humana.
O Dr. MinJun Kim, que dirixe o equipo de enxeñeiros da investigación financiada pola National Science Foundation dos Estados Unidos, examinou a función e aerodinámica de Allomyrina dichotoma coa axuda de investigadores do Departamento de Enxeñaría Mecánica da Universidade Drexel dos Estados Unidos e en colaboración coa Universidade Konkuk de Corea do Sur. Os escaravellos rinoceronte poderían ser importantes para o deseño de aeronaves de seguinte xeración.
Como pragas
Algunhas especies poden chegar a ser importantes pragas en plantacións de árbores. Porén, normalmente as densidades de poboación destes escaravellos non son tan altas coma noutras pragas de insectos e normalmente prefiren comer de árbores que están xa enfermas ou morrendo por algunha outra causa. Con todo, as larvas dalgunhas especies atacan árbores saudables ou as raíces de plantas e cando están en gran número poden causar danos económicos significativos. O fungo Metarhizium majus probouse como axente de biocontrol para a infestación de escaravellos Oryctes nas colleitas de aceite de palma.
Agaocephalini
miniatura|Antodon goryi Auth: Burmeister, 1847. Todos os xéneros:
Cyclocephalini
miniatura|upright|[[Cyclocephala borealis (Cyclocephalini)]] Auth: Laporte, 1840. Xéneros seleccionados:
Dynastini
miniatura|upright|[[Eupatorus gracilicornis (Dynastini)]] Auth: MacLeay, 1819. Xéneros seleccionados:
Hexodontini
Auth. Lacordaire, 1856. Xéneros:
Oryctini
miniatura|upright|[[Trichogomphus mongol (Oryctini)]] Auth: Mulsant, 1842. Xéneros seleccionados:
Oryctoderini
Auth. Endrödi, 1966. Todos os xéneros:
Pentodontini
miniatura|upright|[[Pentodon idiota (Pentodontini)]] Auth: Mulsant, 1842. Xéneros seleccionados:
Phileurini
miniatura|upright|[[Phileurus valgus (Phileurini)]] Auth: Burmeister, 1847. Xéneros seleccionados:
Tripa
miniatura|300px|Callos á venda nun carniceiro italiano Tripa ou tripas é o nome común ou vulgar para o intestino do home e dos animais. Na cociña, as callos utilízanse para a comida humana en moitas culturas, ou para a preparación de salchichas ou salchichas.
Na rexión de Porto, o estómago da tenreira chámase tripas, que se usan para facer callos ao estilo de Porto, ou dobrado. Neste sentido, a palabra úsase, con pequenas variacións, en varias linguas europeas (ver interwikis).
thumb|Detalle de tripas, listas para su preparación. thumb|Gelatina de [[callos a la madrileña.]] thumb|Escaparate de una tienda en [[León (España) que muestra las distintas clases de tripas para embutir que vende en su interior (tripería).]]
El vocablo tripa (también, tripas) es el nombre coloquial del tubo digestivo de los seres vivos del reino animal, ya sea considerado en todo o en parte, y expresado en singular o en plural, integrado principalmente por la faringe, el esófago, el estómago, el intestino delgado y el intestino grueso.
En su acepción culinaria, se trata de un despojo comestible procedente de los estómagos de diversos animales de granja. Con ellos se realizan diversas preparaciones culinarias en diversas cocinas mundiales, usándose preferentemente el estómago de ternera. A lo largo de Iberoamérica reciben diferentes nombres, dependiendo de la región o país: callos, mondongo, guatita, tripa mishque, pancita o menudo. Suelen encontrarse a la venta frescos, cocidos en su propia gelatina, en lata y envasados al vacío.
Callos
Denominación proveniente del nombre callo, dado en lengua gallega a cada trozo de estómago de ternera lactante y al líquido que desprende, por su uso como elementos cuajantes de la leche, en la elaboración tradicional del queso. Los trozos de ese estómago (calleiro en gallego o cuajar en castellano) conservaron su nombre callos, al ser cocinados para obtener un plato de gran popularidad. Tanto la palabra callo en gallego como su equivalente cuajo en castellano provienen del término latino coagulum. No deben confundirse con la palabra castellana callo, que proviene del latín callum y designa una dureza en la piel. Y no deja de ser curioso que haya lugares de lengua castellana, como Madrid o Cádiz, en donde cocinados se llamen "callos" en lugar del esperable "cuajos a la madrileña" o "cuajos a la gaditana". La explicación podría estar en que originalmente el plato haya sido llevado a esos lugares, junto con su nombre, por migrantes gallegos.
Características
Se trata de una preparación culinaria hecha a base del estómago y las tripas del cerdo o de la vaca, aunque se puede extender al resto de los rumiantes. El estómago de este tipo de animales posee tres compartimentos previos bien diferenciados: retículo (redecilla), rumen (panza), y omaso (libro). El estómago verdadero se denomina cuajar (estómago verdadero), llamado también ventrículo o abomaso. Los alimentos elaborados a lo largo de todo el mundo con esta parte de la anatomía de los rumiantes abarcan desde la alimentación humana, hasta la de animales. Ciertas industrias de alimentos para animales elaboran sus productos con este ingrediente.
Costa Rica
En Costa Rica, mondongo hace referencia específicamente a la panza de res. Se suele preparar en sopas o salsa de tomate. Cada familia y localidad tiene su variante. Es un platillo que es consumido por todas las clases sociales del país, aunque se ha visto que las nuevas generaciones urbanas lo han dejado de lado, sea en sus casas o en fiestas tradicionales como turnos, fiestas patronales o ferias.
La sopa de mondongo consiste en cocinar la panza cortada en cuadros en agua con algunas especies como chile dulce, cebolla, ajo y culantro coyote desde una a siete horas dependiendo el tipo de cocción que puede variar desde el cocimiento lento hasta el cocido a presión. Cuando está suave, se le agregan especies como comino, sal, de nuevo cebolla, ajo, culantro y chile dulce picados, así como más agua y las verduras que van desde chayote, papas y zanahorias como lo más básico, hasta agregarle, además de esas tres, yuca, ayote, tiquisque, ñampí, camote e incluso elote, aunque esté último es poco tradicional.
En el caso del mondongo en salsa, la preparación inicia de igual manera que la sopa, es decir, se hierve con especies para que suavice, pasada una hora se agregan tomates a cocer enteros. Una vez suave, se utiliza el caldo y los tomates para hacer la salsa de tomate. Está salsa lleva condimentos como cebolla, ajo, orégano, chile dulce, culantro de castilla, culantro coyote, podría incluir albahaca y tomillo. Algunas familias suelen agregar papas cocidas en cuadros. Se acompaña con arroz y frijoles, que es la base de la alimentación costarricense, y además puede incluir una ensalada.
Colombia
miniatura|Sancocho colombiano. El mondongo, sancocho de mondongo o sopa de mondongo es una sopa típica de la cocina colombiana, muy extendida en los departamentos del Caribe Colombiano, Santander, Huila, Altiplano Cundiboyacense y Antioquia.
En el Caribe Colombiano se prepara cocinando en agua trozos de panza de res (callos) cortados en cuadrados, pata de res, mazorca, papa, yuca, ñame, arvejas, zanahoria, comino, cilantro y cebolla en rama.
En ciertas zonas de Colombia como la región Andina se le conoce como callo, donde se agrega a diferentes preparaciones, como son las arvejas con callo.
En otras regiones incluye patas de cochino blandas también en trocitos, diversos vegetales y verduras, todo cocinado por largo tiempo y acompañado de aliños y especias. Existen variedades como el mondongo de tres carnes.
México
La tripa se come en los tradicionales tacos, donde la tripa se dora en manteca de cerdo hasta dejarla frita, una vez así esta se coloca en la tortilla con salsa, cilantro y cebolla picados. En algunas regiones se cocina en carbón en lugar de freírlas en manteca. Dependiendo de la región, otra receta es comerla con salsa de tomate.
Así mismo se realizan diferentes preparaciones en caldo, principalmente de chile guajillo y tomate, utilizando diferentes partes de la panza; dependiendo la región a este platillo se le llama tradicionalmente menudo.
Chile
Los trozos de estómago de rumiante se conocen como guatitas y es común su uso en platos como el llamado chupe de guatitas y las guatitas a la jardinera. También se utilizan como uno de los ingredientes de algunos tipos de parrillada. Los intestinos de chancho se usan para llenar prietas o morcillas, así como longanizas y otros embutidos.
Parte de la gastronomía del pueblo afrodescendiente en Arica, se puede destacar, uno de sus platos más conocidos como es el “mondongo” o “picante de mondongo”, la cual tiene su origen cuando los esclavos que llegaron a América, para poder alimentarse lo hacían con las sobras que dejaban los dueños, esto era las vísceras de los animales, como el vacuno; el cual se preparaba con cáscaras de papas y zanahoria. En este caso es más conocido como “guatita” o “picante de guatita” o “mondongo”. En la actualidad se le agrega pata de vacuno, llaita (alga), charqui y la guatita de vacuno, y se le agrega papas cocidas, un sofrito de cebolla con ají color, acompañado de arroz. Es un plato que puede ser con ají o rocoto para que sea el “picante de mondongo”.
Ecuador
Conocido popularmente como guatita, es un estofado a base de maní, tomate, cilantro, leche, pimientos, aceite, sal, pimienta, comino, orégano al gusto, achiote o color y pedazos de estómago de vacunos (también conocido como librillo); particularmente se la sirve con arroz. En Ecuador es muy conocida también porque al comerla reduce los efectos de la resaca, por ello existen restaurantes especializados en la preparación de estos platos los fines de semana, es muy frecuente encontrar en los restaurantes este plato y por lo general dependiendo del lugar pueden estar lleno de personas lo que indica que su preparación y sabor es la mejor.
Perú
miniatura|[[Cau cau, plato peruano elaborado con mondongo.]] El mondongo en Perú es parte importante de la gastronomía peruana, ya que existe una variedad de platos que utilizan estas menudencias como ingrediente principal,
La patasca se prepara en el Valle de Tarma y en el Valle del Mantaro. Se necesita panza de res o carnero, carne de chancho, maíz pelado o para mondongo, apio y sal, obteniendo un sabor agradable de alto valor nutricional. La preparación se efectúa especialmente en la noche, para lo cual se pone a hervir en una olla grande el maíz pelado (especial para este plato), las carnes y el mondongo. Para saber si ya está cocido, se debe verificar que el caldo ya haya tomado un calor blanco y que el maíz ya haya reventado. Al momento de servir, en un plato hondo y grande, se echa primero el caldo con el mote (maíz), encima se echa la carne y el mondongo especialmente trozado, luego se adorna con una rodaja de rocoto y perejil picado.
Otros platos peruanos con mondongo son: el cau cau, mondonguito a la italiana, caldo de panza, el rachi a la parrilla (clásico acompañante de los anticuchos), entre otros.
República Dominicana
El mondongo de República Dominicana es preparado en una sopa o hervido cuyo ingrediente principal es la panza de res, de cerdo o chivo aunque el gusto principal es el de res. Después de ser limpiado de su grasa natural se lava con abundante agua y naranjas agrias. Posteriormente se pone a hervir, después de una a dos horas de hervido, la textura debe ser blanda, se pica y algunas personas la hierven nuevamente con agua limpia. Luego, se pican los ingredientes, se sofríe junto al mondongo y está listo para sevirlo.
Venezuela
El mondongo o sopa de mondongo es básicamente una sopa o hervido cuyo ingrediente principal es la panza de res (callos), la cual es previamente limpiada y picada en pequeños cuadros, de unos 2 centímetros de lado, y cocinados en olla junto con diversos ingredientes como: papas, garbanzos, ñame, ocumo, yuca, zanahoria o bolitas de masa de harina de maíz precocida. Incluso se suele también agregar plátano maduro (principalmente en Oriente).
El proceso exige considerable tiempo de cocción (a fin de permitir que la panza se ablande), y da como resultado una sopa espesa, colorida, algo dulce y muy nutritiva. En ocasiones se añade a la preparación paticas de cochino, picadas en trozos o ruedas, aun cuando generalmente se utilizan patas de res con el mismo fin.
Existe también una variante denominada mondongo marino, y consiste en agregar sopa de mariscos (camarones, calamares, pulpo, mejillones) a la anterior preparación.
Otra variante es el llamado mondongo de chivo el cual se elabora con panza y patas de ganado caprino. Este plato es típico de la zona occidental del país, concretamente en los estados Lara y Falcón.
Arxentina e Uruguai
En Arxentina e Uruguay la palabra mondongo prácticamente se restringe en su uso gastronómico a las partes del estómago rumiante llamadas libro y —especialmente— al cuajar, casi coincidiendo en tal sentido con lo que en muchas zonas de España es llamado callos.
Hasta inicios de s XX el mondongo era considerado un plato típico de la población negra debido a que se basaba en una de las partes más baratas de una res, esto queda atestiguado —entre otros textos— en el libro El Matadero de Esteban Echeverría, por tal motivo algunos barrios humildes de ciudades rioplatenses fueron apodados "Barrios del Tambor" (dado que este era un instrumento musical frecuente entre negros y morenos) y “Barrios del Mondongo”.
El mondongo más típico de Argentina y Uruguay suele ser un guiso realizado con el cuajar de una vaca (menos frecuentemente con el "libro" o librillo). Esta parte del estómago rumiante se lava bien, se fracciona en dados y se pone a hervir dentro de una olla o cacerola en abundante agua hasta que quede "a punto", es decir masticable aunque en lo posible sin reblandecimiento. El tipo de guiso más común acompaña al cuajar con los siguientes ingredientes: arroz descascarado, papas (patatas) cortadas en cubos de mediano tamaño, rodajas de cebollas, dientes de ajo y tomates. En virtud de los diferentes tiempos de cocción de cada uno de los ingredientes mencionados, estos se van añadiendo gradualmente, siendo lo más común que primero se añada el cuajar, luego el arroz y las papas y por último el tomate.
La anterior suele ser la receta básica de un mondongo rioplatense, aunque las variaciones son casi infinitas (lo más común es que se le añadan diversas especias, en especial ají y pimentón, así como rodajas de chorizo colorado, cubos o rodajas de zapallo, porotos, garbanzos, arvejas (guisantes), etcétera). Todo esto se cocina a fuego lento hasta que todos los ingredientes tengan la consistencia justa para ser ingeridos. Se recomienda el añadido de los aliños y especias al final de la cocción. Esta forma de preparar el mondongo se conoce como Buseca término que deriva de «büsèca» (de cierto germánico regional antiguo gebütze: vísceras), voz del dialecto de Varese, de Lombardía, Italia.
Una preparación muy sencilla de mondongo rioplatense -bastante diferente de un guisado- es el hervir la panza o cuajar (y si es el caso, el libro) hasta que esté a punto y luego marinarlo o, más sencillamente, rociarlo con vinagre.
Europa
En Europa se pueden encontrar diversos países que elaboran platos con las tripas de los animales, se puede decir que como característica general muchos de esto platos poseen identificaciones nacionales como es el caso de los haggis escoceses, elaborados con tripas de cordero y cereal.
España
miniatura|Plato de [[Zarajos, es decir tripas de cordero.]] miniatura|Gelatina de callos a la madrileña. Los platos que contienen elementos de casquería suelen ser muy habituales en la cocina española. Una de las cocinas que de una forma más popular han empleado este ingrediente es la madrileña donde sus callos a la madrileña poseen una gran tradición desde hace ya años. Los callos son servidos hoy en día como una tapa típica de la cocina. Un plato muy habitual en las cartas de los meses invernales es un estofado muy típico de la gastronomía gaditana llamado menudo que consiste en callos con garbanzos. miniatura|Callos de cordero.
Galicia
En Galicia os callos son un plato con gran tradición y popularidad. En la preparación a la gallega siempre se acompañan con garbanzos y se aderezan con pimentón y cominos.
En el norte de España se suelen consumir con gran asiduidad y de esta forma es en el Principado de Asturias, concretamente en el concejo de Noreña donde se elabora la mayor parte de la producción. La tradición chacinera y la presencia de industrias cárnicas en Noreña convierten el más pequeño de los concejos asturianos en uno de los de mayor importancia gastronómica. Prueba de esa relevancia es el festival gastronómico dedicado a los callos. Los números que presenta esta fiesta gastronómica dan una idea de su importancia y aceptación popular: más de 10 000 comensales (doblando la población normal de Noreña), algo más de una treintena de establecimientos hosteleros colaboradores y más de 3 toneladas de callos, preparados según una receta tradicional y secreta, que se transmite de generación en generación de cocineros. Los callos son el plato más típico del concejo, que tiene una desarrollada industria chacinera. Para garantizar el éxito en la mesa los callos son limpiados a conciencia, sumergiéndose durante un día en jugo de limón para limpiar totalmente la carne.
Francia
Existen varias recetas de tripas. Las tres siguientes son de cerdo: miniatura|Ración de callos. Las tripes à la mode de Caen son callos cocidos lentamente con verduras (zanahorias, cebollas y puerros) y especias.
Las tripes à la Bretonne (tripas al modo Bretón) son cortadas en pequeños pedazos y son cocidos con cebolla, mantequilla con sal y pimienta negra. La salsa tiene el color del caramelo blando.
Las tripes à la Provençale son cocidas con vino blanco, tomates, pimientos rojos dulces y zanahorias.
Además, existen otras especialidades locales.
Italia
La tripa se emplea en Italia en diversos platos, siendo uno de los más populares el lampredotto, que se trata de un plato regional típico de la Toscana ciudad de Florencia (Italia). El plato tiene como principal ingrediente el uso de tripas (en italiano, trippa) de vaca (se trata de uno de los cuatro estómagos vacunos) cocidos. Este plato se sirve caliente en un plato, aunque es posible comerlo en forma de bocadillo denominado Panino con lampredotto. Fuera del lampredotto es posible encontrar en Italia la Trippa alla fiorentina, elaborada con salsa de tomate y otras verduras y la trippa_alla_ Romana, elaborada con vino tinto y tomates.
Lituania
En dicho país es un plato típico y tradicional la tripa de cerdo rellena de patata rallada. Se rayan muy fino las patatas, se agregan huevo, leche caliente, cebolla y bacón y se adereza con sal y pimienta. Se mezcla todo y se rellena a terminación, se hornea durante una hora y se sirve con nata agria. miniatura|Plato de callos de cordero (Castellón).
Portugal
Las tripas à moda do Porto (al estilo de Oporto) son cocinadas con alubias y aderezadas con cominos. Constituyen el plato más característico de esa ciudad, por el cual sus habitantes reciben el sobrenombre cariñoso de tripeiros. Según la leyenda popular, el origen del sobrenombre procede de que los habitantes de la ciudad habrían entregado al Infante Don Enrique toda la carne de que disponían como colaboración para la conquista de Ceuta, quedándose ellos sólo con las tripas para comer.
La etimología de la palabra vendría del portugués, ya que era en los muelles (cais) donde se quedaban las tripas para comer mientras la carne era embarcada.
Reino Unido
En Escocia es muy habitual el haggis, que consiste en un pesado embutido que se suele servir tradicionalmente con neeps and tatties, es decir con puré de colinabo y patatas. Es un plato muy condimentado y que posee un sabor muy intenso. Existen diversas recetas del mismo, algunas de las cuales utilizan asaduras de ciervo. Normalmente se elabora a base de asaduras de cordero u oveja (pulmón, asadura blanca o bofe), hígado (asadura negra o dura) y corazón, mezcladas con cebollas, harina de avena, hierbas y especias, todo ello embutido dentro de una bolsa hecha del estómago del animal y cocido durante varias horas.
Asia
En Asia existen ejemplos de cocina donde se elaboran platos de tripas. De esta forma se pueden encontrar platos como en la cocina india que usan tripas de cordero, como puede ser la chakna. En la cocina pakistaní es habitual el Ojree con tripas de cabra. En la cocina china es frecuente ver platos compuestos de tripas en los dim sum, y que se denominan Ngau Pak Yip (chino: 牛百頁 / 牛柏葉).
Discromatopsia
A discromatopsia (do gr. δυσ-, anomalía ou dificultade, χρῶμα, -ατος, cor, e ὄψις, vista) é unha discapacidade da visión das cores que pode ser conxénita, como no daltonismo, ou adquirida. Segundo a cor involucrada e o grao de afectación distínguense:
Discoglossus pictus
O sapiño pinto (Discoglossus pictus) é un anfibio anuro da familia Alytidae.
Distribución
En Sicilia e Malta é autóctona e distribúese desde o nivel do mar até os 1500 m de altitude. Estes exemplares corresponden á subespecie nominal Discoglossus pictus pictus
Os exemplares do norte de Alxeria e Tunisia (Discoglossus pictus auritus) distribúense na zona costeira até a zona fronteiriza con Marrocos desde o nivel do mar até unha altura de 500 m, aínda que normalmente atópase por baixo dos 100 m.s.n.m.
Na península Ibérica habita só no norte de Cataluña, onde ten poboacións estables no Alto e Baixo Empordán, o Xironés e o Pla de l'Estany, aínda que ocasionalmente parece ser que foi visto noutros lugares que poden ser atribuídos a erros de identificación ou a liberacións de exemplares ben de forma voluntaria ou fortuíta. No resto da Península non se coñecen poboacións estables.
A antiga subespecie Discoglossus pictus scovazzi que se distribúe por Marrocos considérase actualmente unha especie separada.
Hábitat
Atópase nunha ampla variedade de hábitats mediterráneos, desde áreas abertas, zonas costeiras areosas, prados, cultivos e bosques. Abundan en zonas con vexetación densa preto de corpos de auga, ás veces atópanse en augas salobres. En Sicilia, aproveita as canles e outras instalacións de rega.
Ameazas
A poboación de Sicilia atópase ameazada nas zonas onde se abandona o aproveitamento tradicional das terras agrícolas, a cambio da urbanización. En Malta, a ameaza principal é o abuso de extracción de auga de acuíferos. En España e Francia as poboacións están en franca expansión.
Xosé Conde Corbal
Xosé Conde Corbal, nado en Pontevedra o 5 de abril de 1923 e finado en Vilagarcía de Arousa o 5 de marzo de 1999, foi un debuxante, gravador e pintor galego.
Traxectoria
Fixo os estudos de primaria na escola de dona Estreliña e despois no Colexio Balmes, e o bacharelato no Instituto de Pontevedra.
Achegouse ao PCE, para abandonalo nos anos noventa e achegarse ao Partido Galeguista.
Colaborou en El Imperio de Zamora, La Región, Diario de Pontevedra e Faro de Vigo.
Pintou a finais da década dos setenta e princios dos oitenta a serie O faldel da guerra.
Vida persoal
Casou con Margarita Escuredo, e foi pai de once fillos.
Kathleen Lonsdale
Foi a primeira muller elixida membro da Royal Society, a primeira muller profesora titular da University College de Londres, a primeira muller presidenta da Unión Internacional de Cristalografía e a primeira muller presidenta da Asociación Británica para o Avance da Ciencia.
Traxectoria
Kathleen Lonsdale era a décima filla de Harry Yardley, o xefe de correos da cidade, e de Cameron Jessie. A súa familia trasladouse a Inglaterra cando ela tiña cinco anos. Primeiro foi á escola do condado de Woodford só para nenas. Debido a que Kathleen interesouse polas matemáticas e as ciencias, tivo que ir á Ilford County High School, un colexio masculino.
Obtivo a súa licenciatura no Bedford College for Women en 1922 e licenciouse en física pola University College de Londres en 1924. Despois uniuse ao equipo de investigación de cristalografía dirixido por William Henry Bragg na Royal Institution. En 1927 casou con Thomas Jackson Lonsdale co que tivo tres fillos - Jane, Nancy e Stephen - este último foi médico e traballou durante varios anos en Malaui.
Aínda que se criaron como bautistas, tanto ela como o seu marido adoptaron o credo cuáquero en 1935, sendo ambos pacifistas comprometidos. Pasou un mes na prisión de Holloway durante a Segunda Guerra Mundial por negarse a rexistrarse para as tarefas de protección civil ou pagar unha multa por negarse a rexistrarse. Na reunión anual dos cuáqueros británicos en 1953, pronunciou o discurso principal Eliminando as causas da guerra.
Despois dun período dedicado a criar aos seus fillos, Kathleen Lonsdale volveu traballar a finais da década de 1930 na Universidade de Leeds. Tamén volveu traballar con Bragg na Royal Institution en 1934. Ademais de descubrir a estrutura do benceno e do hexaclorobenceno, Lonsdale tamén traballou na síntese de diamantes. Fixo un uso pioneiro dos raios X para estudar os cristais. Lonsdale converteuse nunha das dúas primeiras mulleres membros da Royal Society en 1945, sendo a outra a bioquímica Marjory Stephenson.
En 1949, Lonsdale foi profesora titular de Química e xefa do Departamento de Cristalografía da University College de Londres. Foi a primeira profesora da universidade e ocupou o cargo ata 1968, cando foi nomeada profesora emérita.
Deuteranopia
alt=Espectro que visualiza una persona con deuteranopía|miniatura|327x327px|[[Espectro visible|Espectro que visualiza unha persoa con deuteranopía]]
A deuteranopía ou deuteranopsia é a carencia de sensibilidade da cor verde, unha disfunción visual relacionada coa percepción da cor.
Os conos da retina responsables da recepción de luz con lonxitude de onda correspondente á cor verde están ausentes ou non son funcionais. Por tanto existe unha deficiencia á hora de discriminar entre verde e vermello.
Existen lentes específicas para a optimización da percepción das cores aínda que estas non corrixen nin curan a deuteranopia, pero permiten poder diferenciar con maior exactitude a diferenza de cores ou matices.
Nudipleuros
A dos nudipleuros (Nudipleura) é unha orde de moluscos gasterópodos da subclase dos heterobranquios e da infraclase dos eutineuros.
Clasificación
A orde comende dúas subordes:
Clasificación cladística
Jörger et al. en 2010 clasificaron os nudipleuros dentro dos heterobraquios como un clado separado do seguinte xeito:
Siachoque
Siachoque é unha vila e concello do departamento colombiano de Boyacá, e forma parte da provincia Central. Atópase no Altiplano Cundiboyacense, a unha distancia de 21 quilómetros da capital do departamento, Tunja. Limita polo norte con Toca, polo sur con Rondón e Viracachá, polo leste con Toca, Pesca e Rondón e polo oeste von Soracá e Chivatá.
Soatá
Soatá é unha vila e concello do departamento colombiano de Boyacá, e forma parte da provincia do Norte. Atópase nas pendentes occidentais da Cordilleira Oriental dos Andes colombianos. É a capital da provincia do Norte. Soatá limita con Boavita polo leste, Tipacoque polo norte, Susacón polo sur e Onzaga (no departamento de Santander) polo oeste.
Mellor Quinteto da ACB
O Mellor Quinteto da ACB é un premio outorgado pola Asociación de Clubs de Baloncesto aos cinco mellores xogadores da Liga ACB. De entre os cinco escollidos, un recibe o premio MVP ao mellor xogador da temporada. Estes galardóns foron entregados por vez primeira na temporada 2003−04. Os xogadores son escollidos mediante votación entre medios de comunicación, seareiros, adestradores e os propios xogadores. Desde a temporada 2015−16 tamén se galardoa ao segundo mellor quinteto da competición.
Galardoados
A seguinte é unha lista dos gañadores do galardón temporada a temporada. A nacionalidade amosada refírese á que o xogador representa a nivel internacional.
Protanopia
miniatura|343x343px|[[Espectro visible|Espectro que visualiza unha persoa con protanopia.]]
A protanopia é a carencia de sensibilidade da cor vermella, unha disfunción visual relacionada coa percepción da cor. Denomínase tamén dicromacia vermella. Consiste na ausencia de actividade funcional dos protoconos, que son sensibles á porción vermella do espectro visible. Por tanto, os individuos que sofren protanopia padecen unha perda clara de sensibilidade á luminosidade do extremo vermello do espectro cromático.
Carmen Nájera Domingo
Carmen Nájera Domingo, nada en Nájera, A Rioxa, en 1951, é unha química española, catedrática do Departamento de Química Orgánica da Universidade de Alacant.
Induano
O Induano é unha división da escala temporal xeolóxica, a primeira idade ou piso do Triásico Inferior, primeiro terzo do período Triásico, e polo tanto, do Mesozoico. Esta idade esténdese desde 251 até 249 millóns de anos atrás, aproximadamente. O Induano sucede a última época do período Permiano e precede o Olenekiano, a última idade do Triásico Inferior, ocupando a época entre 251 ± 0.4 Ma e 249.7 ± 0.7 Ma.
Carmen Nájera Domingo
Traxectoria
O seu campo de investigación son os procesos catalíticos en síntese orgánica. Publicou máis de 300 artigos en revistas internacionais e é membro de pleno dereito da Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas e Naturais. Ademais, é cofundadora e directora técnica da empresa Medalchemy dedicada á elaboración de produtos farmacéuticos desde 2002.
Induano
Nesta época, gran parte do planeta encontrábase sen vida, deserto, quente e seco. A maior parte da auga era hipóxica.
Carmen Nájera Domingo
Traxectoria
O seu traballo de investigación actual céntrase, sobre todo, na catálise asimétrica, utilizando catalizadores quirais que permiten reaccións que dan lugar a un único enantiómero. Por enantiómeros enténdese as mesmas moléculas que non se poden superpoñer, pero que entre elas teñen unha relación especular ou como se tivesen un espello entre elas. Estas substancias son moi importantes especialmente na industria farmacéutica.
Somondoco
Somondoco é unha vila e concello do departamento colombiano de Boyacá, e forma parte da provincia do Leste. Esta cidade é a área municipal máis grande do val de Tenza. O val de Tenza é a ruta antiga que conecta o Altiplano Cundiboyacense e os Llanos. Somondoco limita con Almeida polo leste, con Guayatá polo oeste, con Guateque e Sutatenza polo do norte e con Ubalá (Cundinamarca) polo sur.
Carmen Nájera Domingo
Traxectoria
É autora dunha patente sobre un procedemento para a obtención de moléculas inhibidoras do virus da hepatite C, cun novo procedemento moito máis rápido para a obtención do virus que neutraliza a resistencia do virus sen os efectos secundarios doutras terapias actuais.
Enviande, Souto, A Estrada
Enviande é un lugar na parroquia de Souto no concello pontevedrés da Estrada, na comarca de Tabeirós - Terra de Montes. Segundo o Instituto Galego de Estatística, en 2021 tiña 19 habitantes, dos cales 8 eran homes e 11 eran mulleres. Atópase a uns 550 metros de altitude e sitúase aos pés do monte Cádavo.
Etimoloxía
Trátase dun topónimo derivado do nome dun antigo posesor. Procede do sintagma VILLAM IUVENANDI, xenitivo do antropónimo latino IUVENANDUS.
Elisa Garrido Cantarero
María Elisa Garrido Cantarero, nada en Madrid en 1957, é unha avogada e política galega e madrileña do PSdeG-PSOE.
Traxectoria
Avogada. En 1984 estableceuse coa súa familia en Valdoviño, onde chegou a ser presidenta da APA. Nas eleccións municipais de 1995 encabezou a candidatura do PSdeG-PSOE en Valdoviño e foi elixida alcaldesa co apoio de Independentes por Valdoviño e o BNG, gobernando en coalición cos independentes e dende febreiro de 1997 tamén co BNG. Durante este mandato logrou un notable investimento no municipio duns 2 mil millóns de pesetas, ademais de promocionalo turismo e a consolidación de eventos coma o Pantín Classic. Porén, e pese á insistencia de veciños e do seu propio partido, optou por non presentarse á reelección nas eleccións municipais de 1999 e retirarse da primeira liña política. Dende entón pasou a centrarse na súa profesión de avogada e concorreu en postos honoríficos nas sucesivas candidaturas socialistas de Valdoviño.
Vida persoal
Casou co pediatra de orixe liabnés Kamel Saadeddine, co cal tivo 3 fillos. En 1984 a familia decidiu trasladar a súa residencia a Valdoviño debido ó seu gusto pola zona.
Socha
Socha é unha vila e concello do departamento colombiano de Boyacá, e forma parte da provincia de Valderrama. Limita con Socotá polo leste, Sativasur polo norte, Tasco polo sur e Paz de Río polo oeste.
Historia
Antes da conquista española das nacións chibchas do Altiplano Cundiboyacense, Socha estaba habitada polas tribos indíxenas pirgua e boche, ámbalas dúas pertencentes ao pobo muisca.
Caridad Zazo Cardeña
Caridad Zazo Cardeña, nada en Villaluenga de la Sagra, Toledo, o 22 de xaneiro de 1945, é unha xeóloga española, especializada nos cambios do nivel do mar no Cuaternario. É profesora investigadora do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC) no Museo Nacional de Ciencias Naturais de Madrid. Desde 2015 é membro numerario da Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas e Naturais.
Traxectoria
Licenciouse en 1968 en Ciencias Xeolóxicas pola Universidade Complutense de Madrid, onde tamén se doutorou en 1980. Entre 1984 e 1988 foi profesora titular do Departamento de Xeomorfoloxía e Xeotectónica da Facultade de Ciencias Xeolóxicas. Desde 1986 pertence ao CSIC, primeiro como colaboradora, desde 1989 como investigadora científica e, desde 1991, como profesora investigadora no Museo Nacional de Ciencias Naturais.
Desde 1990 foi vicepresidenta e de 1992 a 1994 presidenta da Sociedade Española de Xeomorfoloxía.
Desde 1992 é presidenta do Comité Español da Unión Internacional para a Investigación do Cuaternario (INQUA), organización na que tamén pertenceu a diversos comités e subcomités internacionais.