cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Song Hye-rang
Traxectoria
O seu pai era un rico terratenente surcoreano emigrou ao norte por razóns políticas, e a súa nai era editora do periódico oficial norcoreano Rodong Shinmun. A irmá máis nova de Song, a coñecida actriz Song Hye-rim, comezou en segredo un romance con Kim Jong-il contra os desexos do seu pai Kim Il-sung a finais da década de 1960 ou principios da de 1970, o que rematou co divorcio forzado de Hye-rim co seu esposo. Hye-rang soubo da situación o 10 de maio de 1971, cando Kim chegou á súa residencia en medio da noite para informala de que deixara embarazada a súa irmá máis nova. Cinco anos despois Hye-rang fíxose responsable de criar a Kim Jong-nam, o fillo produto dese embarazo; o seu pai non estaba disposto a deixalo asistir á escola por medo a que se revelase o secreto da súa familia. Hye-rim mudouse á casa da súa irmán xunto con Ri Han-yong e Ri Nam-ok, o seu fillo e a súa filla, para que o pequeno Kim Jong-nam non estivese só. Kim Jong-il manexou coidadosamente as súas vidas para asegurarse de que o seu pai non coñecese a súa relación continua; Pasaron a maior parte do tempo en residencias no leste de Pyongyang e Chungsangdong, e mesmo viaxando ao estranxeiro a Xenebra e Moscova.
En 1982 o fillo de Song Hye-rang desertou a Corea do Sur, e a súa filla seguiuna dez anos despois. A propia Song desertou en Xenebra en febreiro de 1996, portando só as súas medicinas, o seu diario e un libro de contos de Anton Chekhov. Despois da súa deserción escondeuse no campo europeo por medo a que a matasen, viaxando cunha muller xaponesa non identificada; o seu fillo foi asasinado a tiros preto da súa casa en Gyeonggi-do, Corea do Sur, por asaltantes descoñecidos ao ano seguinte. Agora Song Hye-rang vive nun lugar non revelado en Europa.
A Azoreira, Roupar, Xermade
A Azoreira é un lugar da parroquia de Roupar, no concello lugués de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 2 habitantes (2 mulleres).
Primitivo Iglesias
Traxectoria
É licenciado en Filosofía e Letras, pola rama de filoloxía moderna, na USC. Foi, até a súa xubilación en 2010, catedrático de Lingua e Literatura Galega no IES A Nosa Señora dos Ollos Grandes de Lugo. Pasara antes por Sarria, entre 1977 e 1979, e mais por Ourense, entre 1979 e 1989.
Participou no XIX Congreso Internacional de Lingüística e Filoloxía Románica en Santiago de Compostela en 1989, así como tamén no Congreso Internacional de Lingüística organizado en Lugo no ano 2000.
Astérix nos Xogos Olímpicos
Astérix nos Xogos Olímpicos (en Astérix aux Jeux olympiques) é o décimo segundo volume da serie de banda deseñada Astérix, creada por René Goscinny (historia) e Albert Uderzo (ilustración). Foi lanzada en versión serializada pola revista Pilote nos números 434–455 en 1968 (para cadrar cos Xogos Olímpicos de 1968). A historia satiriza a dopaxe no deporte.
Primitivo Iglesias
Traxectoria
Dende 2007 é alcalde da Pastoriza polo PSdeG, co apoio do BNG. Reelixido alcalde en 2011, 2015 e 2019.
Astérix nos Xogos Olímpicos
Foi traducido ó galego por Antonio Pichel e publicado pola Editorial Galaxia en 1996. En maio de 2021, publicouse unha nova tradución de Xavier Senín, Isabel Soto e Alejandro Tobar para Edicións Xerais co mesmo título.
Primitivo Iglesias
Traxectoria
Dende 2009 pertence a asociación cívica a prol da lingua galega ProLingua.
Obras
Publicou artigos nas revistas Grial, A Trabe de Ouro, Irimia, Encrucillada ou Verba, e tamén columnas no diario lugués El Progreso.
Agustín Magán
Agustín Magán Blanco, nado en Santiago de Compostela en 1918 e finado na mesma cidade o 2 de abril de 1998, foi un actor e director teatral.
Traxectoria
miniatura|dereita|Folleto da representación da obra Mesmo semellaban bruxas polo grupo [[Ditea (1980).]]
Fundou en 1960 o grupo de Teatro de Cámara Ditea.
Saman Atala
Saman Atala (en سمعان عطا الله), nado no Líbano o 10 de xaneiro de 1937, é un bispo e relixioso católico maronita, entre 2005 e 2015 bispo de Balbik - Dair al-Ahmar.
Traxectoria
Entrou na orde dos antonianos o 31 de outubro de 1951, facendo os votos solemnes o 1 de novembro de 1959. Marchou a estudar Teoloxía ao Pontificio Ateneo de Santo Anselmo de Roma, e posteriormente continuou os seus estudos de Liturxia no Pontificio Instituto Oriental. O 8 de decembro de 1963 foi ordenado sacerdote da orde.
O Sínodo da Igrexa maronita reunido do 18 ao 24 de setembro de 2005 elixiuno bispo de Balbik - Dair al-Ahmar. O papa Bieito XVI deu a súa aprobación o 28 de decembro de 2005. Foi consagrado bispo polo patriarca Nasrala Pedro Sufair o 11 de febreiro de 2006. Permaneceu no cargo até que se retirou como emérito o 14 de marzo de 2015.
Lobo
O lobo (Canis lupus) é o maior membro en liberdade pertencente á familia dos cánidos. É un supervivente da idade de xeo orixinada durante o Plistoceno superior, hai uns 300.000 anos. A súa secuencia de ADN e máis os estudos sobre deriva xenética indican que o lobo comparte un devanceiro común co can doméstico (Canis lupus familiaris), sendo o seu parente máis achegado, malia ser esta afirmación rexeitada por algúns expertos, que sinalan grandes diferenzas no tocante á súa morfoloxía e comportamento. En liberdade foron identificadas un gran número de subespecies de lobo, aínda que o seu número exacto segue a ser un tema de debate. Os lobos son tipicamente superdepredadores nos ecosistemas nos que moran. Malia non seren tan adaptábeis como o son algúns dos seus parentes cánidos, os lobos lograron prosperar en fragas temperadas, desertos, montañas, tundra, taiga, pradeiras, e incluso zonas urbanas ou intensamente humanizadas, como é o caso de Galicia.
Tendo sido abondoso noutras épocas ao correr de Europa, Asia e Norteamérica, na actualidade a distribución do lobo no mundo minguou notabelmente por mor da destrución dos seus hábitats e da persecución sufrida polo ser humano. A pesar desta persecución, o estado do lobo no mundo é considerado pola Unión Internacional para a Conservación da Natureza (IUCN) como pouco preocupante. A día de hoxe, os lobos son unha especie protexida en moitos lugares, aínda que segue a ser cazada como especie cinexética ou daniña noutros.
Nalgunhas culturas, como a galega, o lobo está moi presente na súa etnografía, debido ao vencello que une á presenza do lobo nas áreas rurais nas que até hai pouco vivía a meirande parte da poboación galega. A especie de lobo que habita en Galicia é o lobo ibérico.
Canis lupus
O lobo habita en Galicia; atópase tamén en case toda Europa e Asia, así como en América do Norte.
Un lobo adulto pode chegar a medir 1,6 m de longo (incluíndo o rabo) e pode pesar ata 80 kg. A cor da pelaxe adoita ser negra, marrón e agrisada polo lombo e branca no peito. Os lobos que habitan preto do ártico adoitan ser completamente brancos. Todos os lobos posúen uns dentes moi poderosos, cola peluda, pupilas redondas e un potente olfacto. O lobo pode habitar en áreas moi distintas, pradeiras, bosques e tundras, pero nunca en montañas moi elevadas.
Canis rufus
O Canis rufus habitaba antes na metade leste de Norteamérica, mais hoxe vive só en parques naturais de Carolina do Norte e Carolina do Sur, onde foi reintroducido despois dun programa de crianza controlada ao extinguirse na natureza. Esta especie é un pouco máis pequena que o canis lupus e a súa pelaxe ten uns tons máis escuros e avermellados.
Hábitos alimenticios
Os lobos aliméntanse principalmente de ungulados de medio e gran tamaño, incluíndo ovellas, cabras, rebezos, porcos, cervos, corzos, antílopes, renos, cabalos, alces, iaks e bisontes. Outras presas inclúen mamíferos mariños, como as focas e baleas varadas. O canibalismo entre os lobos foi documentado en tempos de escaseza de alimentos. Os lobos solitarios dependen máis de animais pequenos que poidan cazar chimpando enriba deles, suxeitándoos coas súas poutas dianteiras, malia documentárense casos de lobos solitarios que cazaron animais de gran tamaño sen axuda ningunha. Algunhas mandas de Alasca e do oeste do Canadá víronse alimentándose de salmón.
Tamén cazan roedores, paxaros e outros pequenos animais. Un só lobo pode comer entre 3,2-3,5 quilos de comida dunha vez, aínda que poden chegar a comer 13–15 kg cando están moi esfameados. O alimento anual requirido é de ao redor de 1,5 toneladas de carne. Os lobos poden sobrevivir longos períodos sen probar ren. O caso extremo amosouno un rexistro ruso que afirmou que un exemplar sobreviviu 17 días sen alimento. Hai estudos que demostran que dúas semanas sen alimento non debilitan a actividade muscular do lobo. Despois de comer, os lobos inxiren copiosas cantidades de auga co fin de previr problemas urémicos. O estómago dun lobo pode albergar 7,5 litros de auga.
miniatura|esquerda|Lobos acurralando un [[bisonte.]]
Os lobos evitarán unha presa potencial que non se axuste ao que experimentaron durante as súas vidas. Xeralmente canta maior discrepancia haxa respecto do que están afeitos, maior será a súa reticencia a exploralo. O devandito comportamento intensifícase se a nova présa actúa con valentía, de forma asertiva e sen temor. Porén, mesmo cando non hai escaseza de alimento, os lobos explorarán unha presa alternativa se interactúan con frecuencia e se habitúan un ao outro. As mandas amosan pouca estratexia de cooperación ao cazar, a diferenza dos leóns, aínda que parellas de lobos mostraron un comportamento estratéxico cando atacan presas de gran tamaño. Ao cazar presas grandes, normalmente intentarán ocultarse a medida que se aproximan ao animal elixido. Por norma xeral, agardarán a que a presa paste, momento no cal está distraída. Non gustan de longas persecucións, deténdose tras unha persecución de 10-180 metros, aínda que hai casos documentados de seguimentos de máis de 36 km. Usualmente os lobos adoitan matar ás presas grandes lanzándose sobre a zona traseira e a área do perineo, provocando un desangramento. En ocasións, atacan á gorxa, danando severamente a xugular e a traquea.
Unha única trabada pode causar unha fenda de entre 10–15 cm de lonxitude. Un gran cervo que goce dunha óptima saúde sucumbirá en tres trabadas na zona do perineo despois de sufrir unha persecución de 150 metros. Unha vez que a presa se esboroa, os lobos abrirán a cavidade abdominal e comezarán a devorar ao animal, ás veces cando a presa se atopa aínda viva. Nalgunhas ocasións non acosarán á presa, senón que agardarán a que morra por mor das feridas para comezar a alimentarse. O status da manda refórzase durante a alimentación. A parella reprodutora adoita comer primeiro, comezando polo corazón, fígado e mais pulmóns. Os lobos dun rango intermedio previrán aos lobos de status inferior a que se absteñan de alimentarse ata que a parella dominante non remate. Comen o estómago, deixando o contido intacto. Os músculos das coxas son os seguintes, sendo os ósos o derradeiro en ser comido. Existen excepcións, documentándose a preferencia dalgunhas mandas polos depósitos de graxa da presa por riba dos órganos internos.
Lobos comendo un [[cervo|miniatura|200px]]
Malia amosar que os lobos adoitan alimentarse de animais enfermos, existen poucas evidencias que amosen que se limitan a esa clase de brancos. Máis ao contrario, a evidencia asevera que os lobos se centrarán nas opcións máis accesibles e máis válidas. Deste xeito, aínda que se supón que animais enfermos sexan presas potenciais, tamén inclúe a animais novos e femias preñadas. As investigacións levadas a cabo pola antiga URSS amosaron que, nalgúns casos, o 93% de tódalas presas se atopan en bo estado de saúde, sen ningún tipo de enfermidade ou incapacidade. En Nenetsia observouse que os lobos seleccionaban renos domesticados encinta antes que exemplares enfermos, e algúns estudos mostran que sorteaban aos animais convalecentes por preferiren exemplares sans.
Porén, os animais en forma non fuxirán do ataque dos lobos, senón que elixirán ficar na súa posición, medrando así a posibilidade de danar aos atacantes. Os lobos adoitan recuar cando se enfrontan a unha presa valente. Usualmente son ineficientes dando caza a presas de grande tamaño, con taxas de éxito do 20%, o cal é debido, en parte, polo grande tamaño e mailas capacidades defensivas da súa presa. Nalgunha ocasión observouse como os lobos se adican a cazar para teren un excedente. Un exemplo disto foi documentado polo Conservation Officer for the Minnesota Department of Natural Resources, que declarou que durante unha treboada de neve primaveral, dous lobos mataron 21 cervos, consumindo só dous. A caza excedentaria acontece nos meses invernais, cando a densa neve impide o movemento das presas de gran tamaño. En ocasións atacan a ungulados preñados para alimentarse do feto, deixando á nai intacta. Ocasionalmente complementan a súa dieta con vexetación. Nalgunhas zonas da antiga URSS documentáronse danos que os lobos causaran a plantacións de sandía.
Reprodución e sociabilidade
O tobo dun lobo pode ser unha cova, un tronco dunha árbore oca, unha zona de vexetación espesa ou un burato na terra feito por el. A reprodución dos lobos ocorre na primavera, pero aparéanse no inverno. A femia prepara a gorida para parir a súa camada, que adoita estar entre un e once lobetos. Os pais coidan as crías durante un ano, e estes constitúen un grupo que se establece nunha zona e a defende, marcando o seu territorio con excrementos e ouriños. Nalgunhas ocasións (sobre todo no inverno) os lobos forman grupos máis numerosos, de varias familias; é o que se chama unha manda, aínda que esta non adoita ter máis de dez membros.
En perigo
O lobo é unha especie en perigo de extinción; aínda que nos últimos anos se recuperou un pouco, segue a estar ameazada. As batidas, a delimitación do seu espazo pola construción de estradas, os atropelos e a escaseza dos seus alimentos son as causas principais.
Subespecies do lobo
Os lobos (Canis lupus) son aínda, malia a persecución da que foron obxecto, os cánidos coa distribución máis ampla. Estes mamíferos espállanse ao longo de toda Eurasia e Norteamérica, e foron introducidos en Australia. O seu hábitat varía dende os xeos de Groenlandia aos desertos de Arabia ou as selvas da India. Tan vasta distribución permitiu a aparición de distintas subespecies, que se diferencian no tamaño, cor e lonxitude da pelaxe ou proporcións do fociño ou as orellas. Describíronse máis de 50 subespecies de lobo. Porén, revisións posteriores foron condensando a lista de subespecies, reducíndoas nalgún caso ata 13 (unha cifra máis realista), 15 se se inclúen ao can e ao dingo e 17 contando dúas subespecies recentemente extinguidas (ver [//upload.wikimedia.org/wikipedia/en/c/cd/Original_distribution_of_wolf_subspecies.GIF mapa]).
O can considérase unha subespecie doméstica do lobo baixo o nome de Canis lupus familiaris, malia as múltiples formas domésticas existentes. Aquí dáse unha curta descrición das subespecies salvaxes e o seu estado actual:
Lobos de Europa, Asia e Oceanía
miniatura|Lobos nun [[Billetes do rublo belaruso|billete de 5 rublos belarusos]]
240px|miniatura|Dingo.
Lobos de América
miniatura|Lobo de Alasca miniatura|Lobo Ártico.
240px|miniatura|Lobo mexicano
Baxín, Roupar, Xermade
Baxín é un lugar da parroquia de Roupar, no concello lugués de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 estaba deshabitado.
Estatuto
miniatura A palabra estatuto pódese referir a unha variedade de normas xurídicas que teñen como atadallo común o regular as relacións de certas persoas que teñen en común a pertenza a un territorio ou sociedade. Polo xeral, os estatutos son unha forma de dereito propio.
Charles Laughton
Charles Laughton, nado en Scarborough (Yorkshire, Inglaterra) o 1 de xullo de 1899 e finado nos Os Ánxeles (California) o 15 de decembro de 1962, foi un actor, guionista, produtor e director de cine e de teatro británico nacionalizado estadounidense. Billy Wilder dixo del que era o máis grande de todos os actores.
Traxectoria
Laughton salientou sobre todo pola súa actividade como actor, que o levou a conseguir un Oscar ó mellor actor en 1934 pola súa interpretación do rei inglés Henrique VIII no filme The private life of Henry VIII (A vida privada de Henrique VIII, en tradución literal ao galego), dirixido por Alexander Korda. Era coñecido pola súa intensa aplicación no traballo, xa que consideraba o exercicio da actuación non coma unha profesión, senón coma unha arte creativa á altura da música ou da literatura.
Principiou a súa carreira no teatro, onde debutou en 1913 da man de Charles Hawtrey. A súa incursión no mundo do cine non chegaría ata 1928, participando dende aquela, só como actor, en máis de 50 películas, entre as que cómpre salientar, ademais da xa citada, Mutiny on the Bounty (1935; Rebelión a bordo), I, Claudius (1937; Eu, Claudio), Jamaica Inn (1939) ou Spartacus (1960).
A cizaña
A cizaña (en La Zizanie) é o décimo quinto volume da serie de banda deseñada Astérix, creada por René Goscinny (historia) e Albert Uderzo (ilustración). Foi publicado orixinalmente de forma serializada na revista Pilote, nos números 531-552, en 1970.
O Bidueiral, Roupar, Xermade
O Bidueiral é un lugar da parroquia de Roupar, no concello lugués de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 3 habitantes (2 homes e 1 muller).
A cizaña
Sinopse
O Senado romano rexeita conceder novos fondos a Xulio César para novas conquistas. Por mor disto, decide acabar dunha boa vez coa pequena aldea gala que se lle resiste. Despois dunha reunión cos seus conselleiros, decide enviar á aldea a Tullius Detritus, un romano que ten un don innato para provocar disputas.
O primeiro que fai Detritus ó chegar á Galia é ofrecer a Astérix unha xerra, afirmando que lla dá "ó home máis importante da aldea". Deste xeito, comeza unha "guerra psicolóxica" destinada a facer que xurdan desavinzas entre todos.
Gertrude Blanch
Gittel Kaimowitz, nada en Kolno (Imperio Ruso, actualmente en Polonia) o 2 de febreiro de 1897 e finada en San Diego o 1 de xaneiro de 1996, foi unha matemática estadounidense coñecida como Gertrude Blanch, pioneira da análise numérica e a computación. Foi líder do Mathematical Tables Project de Nova York dende os seus comezos. Traballou posteriormente como directora axudante e líder de análise numérica na división de computación de UCLA e foi a xefa de investigación matemática para o Laboratorio de Investigación Aerospacial da base da forza aérea Wright-Patterson en Dayton, Ohio.
Primeiros anos e educación
Blanch naceu en Kolno, filla de Wolfe Kaimowitz e Dora Blanc. Kolno era historicamente parte de Polonia, mais nese tempo pertencía ao Imperio Ruso. Blanch era a máis nova de sete fillos. Wolfe Kaimowitz emigrou aos Estados Unidos, e en 1907, Dora Blanc, Gertrude e outra filla máis uníronse a el en Nova York.
Carreira
Durante un ano, traballou como titora en lugar dun colega cunha licenza en Hunter College; entón, traballou como bibliotecaria. En 1938, comezou a traballar no Mathematical Tables Project da WPA, para a que era "Directora de Matemáticas" e "Directora de Computation". Isto implicaba deseñar algoritmos que eran executados por grupos de computadoras humanas baixo a súa dirección. Moitas desas "computadoras" posuían só habilidades matemáticas rudimentarias, mais os algoritmos e os erros que comprobaban no proxecto estaban suficientemente ben deseñados para que a súa saída definise o estándar para a solución dunha función transcendental durante décadas. O proxecto despois pasou a formar parte do laboratorio de computación do National Bureau of Standards.
O Mathematical Tables Project converteuse nunha organización independente tralo remate da WPA a finais de 1942. Durante a segunda guerra mundial, opero como oficina de computación principal para o goberno dos Estados Unidos e fixo cálculos para a Oficina de Investigación e Desenvolvemento Científicos, o exército, a mariña o proxecto Manhattan e outras institucións. Blanch liderou o grupo durante a guerra.
Trala guerra, a carreira de Blanch foi obstruída polas sospeitas do FBI de que era unha comunista en segredo. As pistas sobre iso parecen escasas, e incluían, por exemplo, a observación de que nunca casara nin tivera filla, ademais do feito de que a súa irmá estaba afiliada ao Partido Comunista. No que debeu ser un momento decisivo, a diminuta matemática de cincuenta anos pediu, e gañou, unha audiencia para limpar o seu nome.
Posteriormente, traballou para o Instituto de Análise Numérica de UCLA e o Laboratorio de Investigación Aerospacial da base da forza aérea Wright-Patterson en Dayton, Ohio. Foi unha dos primeiros membros da ACM.
Últimos anos
Blanch retirouse en 1967 aos 69 anos, mais continuou a traballar cun contrato como consultora para a forza aérea outro ano máis. Posteriormente mudouse a San Diego e continuou a traballar en solucións numéricas das funcións de Mathieu ata a súa morte en 1996, concentrándose no uso de fraccións continuas para acadar reslutados altamente precisos nun número pequeno de pasos computacionais. O traballo non foi publicado.
Os Gertrude Blanch Papers (1932–1996) están dispoñibles no Charles Babbage Institute da Universidade de Minnesota, Minneapolis.
Publicacións
Blanch publicou máis de trinta artigos sobre aproximación funcional, análise numérica e funcións de Mathieu.
Vuvuzela
miniatura|dereita|200px|Un seareiro surafricano sopra unha vuvuzela de plástico. A vuvuzela ou vuvucela, tamén chamada lepetata en lingua tsuana, é unha corneta de aproximadamente un metro de lonxitude, moi empregada no recintos deportivos de Suráfrica.
Derméstidos
Os derméstidos (Dermestidae) son unha familia de coleópteros dos que hai de 500 a 700 especies en todo o mundo. En tamaño van desde 1 a 12 mm. Unha características clave dos adultos é ter corpos con forma oval cubertos de escamas ou sedas. As antenas xeralmente teñen forma de maza e encaixan en fendas profundas do corpo. Os fémures traseiros tamén encaixan en ocos das coxas da pata. As larvas son scarabeiformes e tamén igualmente sedas.
Os derméstidos teñen hábitos variados; a maioría dos xéneros son preeiros e aliméntanse de animais secos ou material vexetal, como pel ou pole, pelo animal, plumas, insectos mortos e fibras naturais. Os membros do xénero Dermestes encóntranse en cadáveres animais, mentres que outros poden encontrarse en niños e tobos de mamíferos, aves, abellas ou avespas. Os Thaumaglossa só viven entre ovos de mántidos, e os Trogoderma son pragas dos grans de cereais.
Vuvuzela
Orixe
A orixe do termo vuvuzela é discutido, existindo a teoría de que o termo provén do zulú "facer ruído", mentres que outra teoría sostén que deriva dun termo coloquial surafricano que significa "baño", xa que as vuvuzelas producen un "baño de son".
Mundial de Fútbol Suráfrica 2010
As vuvuzelas adquiriron popularidade en todo o mundo despois da Copa das Confederacións 2009 e sobre todo no Mundial de Fútbol Suráfrica 2010, onde causaron polémica polo seu monótono zunido constante en tódolos partidos. Numerosos comentaristas deportivos, así como adestradores e xogadores pediron a súa prohibición, ó que se negaron os organizadores da Copa do Mundo. A propia FIFA pensara, despois da Copa das Confederacións de 2009, prohibilas.
Derméstidos
Utilízanse en taxidermia e nos museos de historia natural para limpar esqueletos animais. Algunhas especies de derméstidos infestan os estoxos de violíns, alimentándose dos pelos do arco.
Danos a produtos almacenados
Os derméstidos son destrutivos para diversos produtos. As fibras naturais como a la, seda, algodón, liño, pelames, ou plumas son máis facilmente atacadas por eles que as fibras sintéticas. Tamén atacan o chocolate, copra e cocos. A maiorís dos danos fanos as larvas, mentres que os adultos se alimentan de flores e arbustos.
Importancia médico-legal
miniatura|Derméstidos utilizados para limpar un cranio [[humano en Skulls Unlimited International, Oklahoma.]] Dermestes maculatus pode ofrecer aos investigadores unha estimación do tempo dunha morte desde que se cometeu un homicidio ou caso sospeitoso. De xeito similar ao que ocorre coas moscas en entomoloxía forense, a chegada de D. maculatus a un cadáver ocorre nunha sucesión predicible. O D. maculatus adulto xeralmente chega de 5 a 11 días despois da morte. Nun intento de afinar este intervalo relativamente grande, en investigacións recentes repetíronse os estudos sobre a sucesión de artrópodos nos cadáveres. Estes estudos aplícanse para estimar a chegada de varias especies de derméstidos despois dunha morte. O desenvolvemento dos dermétidos depende da temperatura, e a temperatura óptima para D. maculatus é de 30˚C. Os datos de desenvolvemento normalízanse usando graos día acumulados. Os derméstidos poden utilizarse en casos que implican entomotoxicoloxía, nos que as feces e exuvias das mudas larvarias poden analizarse para ver a presenza de toxinas.
Características larvarias xerais
Como todos os escaravellos os derméstidos teñen un desenvolvemento completo ou holometábolo, que comprende as fases de ovo, larva, pupa e adulto. A diferenza do que ocorre no desenvolvemento ametábolo ou hemimetábolo, no que as ás da larva se orixinan como xemas alares e, a medida que avanza o desenvolvemento, as ás empezan a desenvolverse externamente, as larvas de derméstidos nunca teñen xemas alares visibles. As larvas de derméstidos están profundamente cubertas de sedas de varias lonxitudes que lles dan un aspecto xeral "peludo". As larvas son xeralmente de marróns escuras a negras e posúen un par de apéndices parecidos a espiñas ao final do abdome. A maioría ds larvas de escaravellos teñen pezas bucais mastigadoras, unha cápsula na cabeza ben visible, que está esclerotizada, e tres pares de patas torácicas ben desenvolvidas que as distinguen doadamente das larvas de dípteros (careixas). O tamaño da larva depende da especie e normalmente é de menos de 13 mm. As larvas de derméstidos encóntranse xeralmente en produtos orgánicos que son difíciles de dixerir por outros organismos, como alimentos secos, peles, coiros, madeira e outras fibras naturais. En estudos forenses, as larvas encóntranse en cadáveres humanos durante as fases seca e esquelética de descomposición, que teñen lugar varios días despois da morte. As larvas xeralmente foxen da luz e adoitan agocharse nalgunha cavidade para que non as molesten.
Xéneros
Estes 41 xéneros pertencen á familia Dermestidae:
Fontes dos datos: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net
Dermestes
miniatura|right|200px|[[Dermestes lardarius]] A larva de Dermestes lardarius é máis longa que o adulto e está cuberta de sedas marróns avermelladas ou negras. No extremo do abdome ten dous apéndices curvados cara atrás similares a espiñas, máis curvados que a larva do Dermestes ater. As larvas maduras de ambas as especies adoitan perforar substratos duros como a madeira, cortiza e xeso para pupar.
A larva de D. lardarius raramente é unha praga doméstica. Os adultos e larvas aliméntanse de peles e coiros sen curtir. Os adultos son xeralmente de 8,5 a 9,6 mm de longo e son marróns escuros cunha banda ancha amarela clara a través da porción superior dos élitros. Teñen tres puntos negros dispostos en triángulo en cada á. O esterno e patas están cubertas de sedas amarelas finas. Os adultos encóntranse normalmente fóra das casas en áreas protexidas durante o inverno, pero durante a primavera e inicio do verán entran nas casas. As femias poñen aproximadamente 135 ovos preto dunha fonte de alimento, e os ovos eclosionan en 12 días. O ciclo de vida desta especie dura de 40 a 50 días.
O D. ater é completamente escuro con sedas amarelas espalladas polo corpo. É similar a Dermestes maculatus pero carece de élitros con aserraduras. A súa superficie ventral é amarela en vez de branca. Este escaravello é unha praga para os peixes, cogomelos e o queixo gardado nas casas.
Dermestes maculatus aliméntase de peles e coiros sen curtir igual que D. lardarius. Esta especie é similar en aspecto a D.lardarius, con sedas marróns avermelladas ou negras curtas e longas, mais os seus apéndices con forma de espiña posteriores están curvados cara adiante. Ademais, as ás anteriores son marróns escuras e o esterno é principalmente branco con algo de negro. O seu ciclo de vida é de 60 a 70 días e as femias poden poñer ata 800 ovos.
Tanto D. maculatus coma D. lardarius aliméntanse de diversos produtos baseados en proteínas animais e causan graves danos nas zonas onde se cría o verme da seda para obter seda e en museos.
Attagenus
As larvas de Attagenus empezan a alimentarse inmediatamente despois de eclosionar. Teñen forma de cenoira e están moi cubertas de sedas, especialmente na súa parte posterior. O número de estadios varía de 5 a 11 e nalgúns casos chega a 20. As larvas de Attagenus megatoma poden medrar ata 12 mm e son de cor amarelo a marrón. Noutras especies son de 6 a 25 mm de longo e están cubertas de sedas escuras. Certas especies teñen distintivos penachos de sedas que se estenden desde o extremo posterior. Estes escaravellos son atraídos por tecidos sucios e gretas onde os insectos mortos poden servirlles de alimento. .
O Attagenus megatoma é unha praga de produtos almacenados que poida comer e unha das máis destrutivas polo seu potencial de danar produtos que hai nas casas que conteñan queratina, que é a proteína que forma os pelos e plumas. Tamén escavan en varios tipos de paquetes para alimentos, o que permite o paso doutros insectos. As femias poden poñer ata 90 ovos e eclosionan en de 8 a 15 días. Xeralmente, esta especie só ten unha xeración por ano. O tempo que tarda en chegar a adulto varía de seis meses a un ano. Ademais, un adulto pode vivir outros dous meses máis. O tamaño medio dun adulto é duns 2,8 a 5 mm de longo e son ovais, de marróns escuras a negro brillante e teñen patas marróns.
Anthrenus
O Anthrenus verbasci ataca obxectos típicos das casas. Están normalmente asociados con obxectos como as alfombras, la, pelames e calquera alimento animal procesado ou vexetal. A súa dieta tamén inclúe os insectos mortos, arañas e mesmo néctar e pole. As femias poden poñer ata 40 ovos e o número de estadios larvarios vai de 7 a 8. Tarda en facerse adulto de oito meses a un ano. Ademais, os adultos poden vivir de dúas a seis semanas. Esta especie varía en forma, tamaño, cor e padrón de escamas. Como media, os adultos miden de 2 a 3 mm de longo e teñen escamas que varían desde brancas a marróns, amarelas ou gris amarelado. Os pelos das larvas poden causar reaccións alérxicas como dermatite de contacto ou vinchas en humanos que tiveron contacto con eles.
Trogoderma
Ao eclosionaren, as larvas de Trogoderma son de 1,6 a 1,8 mm de longo e están densamente cubertas de  sedas. As larvas de Trogoderma granarium teñen sedas corporais características, como pelos simples e pelos barbados. As larvas son branco amareladas pero a cabeza e as sedas do corpo son marróns. A medida que se desenvolven, as larvas cambian de cor a dourado ou marrón avermellado e a porción do abdome faise proporcionalmente máis curto. As larvas maduras alcanzan unha lonxitude máxima de 6 mm e 1,5 mm de ancho.
T. granarium é unha praga de produtos almacenados. As infestacións son difíciles de controlar porque se arrastran ata gretas e intersticios, permanecendo alí durante longos períodos de tempo. Tenden a infestar grans de cereais e xeran graves perdas nos produtos almacenados. Os adultos están cubertos de sedas e son aproximadamente de 1,5 a 3 mm de longo e de 1 a 2 mm de ancho. Os machos son de marróns a negros con marcas marróns avermelladas nos élitros. As femias son lixeiramente máis grandes e de cor máis clara. As súas curtas antenas de 11 segmentos teñen unha maza de 3 a 5 segmentos, que encaixan nunha fenda na parte lateral do pronoto.
Pragas de Dermestes
Os métodos modernos de sacrificar os animais para carne, almacenala e distribuíla reduciron moito as potenciais infestacións por estes escaravellos. A limpeza das casas é fundamental para impedir as infestacións. Os insectos mortos das casas xeralmente atraen estes escaravellos porque son a súa fonte primaria de alimento. Os alimentos deben ser estreitamente selados ou almacenados nun refrixerador para evitar calquera posible acceso dos escaravellos. A comida conxelada durante unha semana ou a carne quentada nunha tixola, pota ou microondas durante tempo prolongado pode matar os insectos que se encontran en alimentos infestados e impedir que se espallen.
As fibras que se gardan nas casas, como a la e seda son especialmente susceptibles ao seu ataque e deben limparse frecuentemente. A aplicación de insecticidas debe facerse por tratamento nos puntos afectados en gretas e fendas onde se sospeita que se agochan. As piretrinas están etiquetadas para o seu uso contra estas especies. Os insecticidas usados para os Attagenus e Anthrenus tamén serven contra os Dermestes.
Pragas de Attagenus e Anthrenus
A limpeza regular de alimentos vertidos ou fíos e penuxes elimina os sitios de crianza potencial destas especies. Produtos susceptibles como alimentos, os de la e pelames deberían almacenarse nun contedor impermeable para os insectos. Se se sospeita dunha infestación entón a fonte do problema debe ser eliminada e destruída para limitar que se poidan espallar. Estes escaravellos poden matarse con altas temperatras ou conxelación.
Os insecticidas piretroides poden utilizarse para controlalos, que conteñen compoñentes activos como permetrina, bifentrina, deltametrina, tralometrina.
A terra de diatomeas é tamén efectiva.
O Boucello, Roupar, Xermade
O Boucello é un lugar da parroquia de Roupar, no concello lugués de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 4 habitantes (3 homes e 1 muller).
Signo
miniatura|O signo de [[risco biolóxico é un símbolo convencional sen ningunha relación co que representa.]] Un signo (do latín "signum", á súa vez do grego "σημειόν") é unha entidade que ten o significado doutra entidade, sendo a partícula máis pequerrecha no ámbito da expresión. Deste xeito, non obstante, trátase dun elemento complexo que leva consigo unha información significativa, así como da parte máis importante dunha mensaxe que chega aos nosos sentidos a través do sentido da vista ou o oído.
Jan Davis
Nancy Jan Davis, nada en Cocoa Beach (Florida) o 1 de novembro de 1953, é unha astronauta estadounidense que formou parte das misións STS-60, STS-47 e STS-85. Pasou un total de 28,09 días no espazo.
Traxectoria
Davis é graduada en bioloxía polo Instituto Tecnolóxico de Georgia en 1975 e en enxeñería mecánica pola Universidade de Auburn en 1977, con máster de ciencias e doturamento en enxeñería mecánica pola Universidade de Alabama en Huntsville en 1983 e 1985 respectivamente.
Foi seleccionado como astronauta en 1987. Participou nas misións STS-60, STS-47 e STS-85, pasando un total de 28,09 días no espazo
Google Lunar X Prize
Google Lunar X Prize é unha competición internacional organizada pola Fundación X Prize, a mesma que organizou o Ansari X Prize, e patrocinada pola compañía Google. O obxectivo desta competición é a colocación dun robot no solo lunar e cumprir algunhas tarefas tecnolóxicas. Entre os requisisto figura que un mínimo do 90% dos custos da produción da sonda deben provir do investimento privado.
Buscalte, Roupar, Xermade
Buscalte é un lugar da parroquia de Roupar, no concello lugués de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña seis habitantes (dous homes e catro mulleres).
Filmes do Senegal propostos ó Óscar ó mellor filme internacional
miniatura|[[Alain Gomis, director do primeiro filme senegalés presentado a competición]] O Senegal presentou filmes para o Óscar ó mellor filme internacional por primeira vez no ano 2017. O premio é concedido anualmente pola Academia das Artes e das Ciencias Cinematográficas dos Estados Unidos de América a unha longametraxe producida fóra dos Estados Unidos e cuxo diálogo estea principalmente nunha lingua diferente do inglés. O galardón foi creado para a 28ª edición dos premios, sucedendo os premios honoríficos non competitivos que se presentaron entre 1947 e 1955 en recoñecemento dos mellores filmes en lingua estranxeira estreados nos Estados Unidos.
Propostas
A Academia das Artes e das Ciencias Cinematográficas convidou as industrias cinematográficas de varios países a presentar os seus mellores filmes para o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa dende o ano 1956. O Comité desta categoría supervisa todo o proceso e revisa tódolos filmes enviados. Despois disto, realízase unha votación secreta para determinar os cinco nomeados ó premio. A continuación amósase unha lista dos filmes que presentou o Senegal para a súa valoración pola Academia co respectivo ano e cerimonia de entrega.
Vocabulario
O vocabulario ou léxico é o conxunto de palabras que forman parte dun idioma específico, coñecidas por unha persoa ou outra entidade (coma un dicionario).
Características
O vocabulario dunha persoa pode ser definido coma o conxunto de palabras que son comprendidas por esa persoa, ou coma o conxunto de palabras probablemente utilizadas por esta. A riqueza do vocabulario dunha persoa é considerada popularmente como reflexo da intelixencia ou nivel de educación desta.
O incremento do propio vocabulario é unha parte importante tanto na aprendizaxe de idiomas, coma na mellora das propias habilidades no idioma no que a persoa xa é adepta.
A adquisición do vocabulario (tanto no primeiro idioma coma nos segundos e/ou estranxeiros), é un proceso moi complexo. A primeira distinción que debemos facer é entre vocabulario pasivo e vocabulario activo.
Semella claro, polo tanto, que o vocabulario máis amplo dunha persoa é o pasivo, e tamén que se unha persoa non ten unha palabra "almacenada" no seu vocabulario pasivo, dificilmente esta poderá chegar a formar parte do seu vocabulario activo. Un dos defensores desta teoría foi Tracey Terrell, coautor do "Natural Approach", e que investiu un grande esforzo en intentar explicar este proceso de adquisición lingüística. Terrell afirma que unha forma primeiro "lígase" (binding en inglés), é dicir, relaciónase unha forma co seu significado. Este proceso parece ser paulatino e relativamente "lento", xa que non sería unha aprendizaxe senón unha adquisición. Unha vez a forma xa está "ligada", o suxeito debería ir intentando "acceder" (accessing en inglés) a esa forma en repetidas ocasións. As primeiras veces requirirá moito tempo e posiblemente de certa axuda, pero ese tempo ou esa necesidade de axuda iráse reducindo paulatinamente. Cantas máis veces ese suxeito intente acceder a esa forma, máis "accesible" estará.
Ulfilas
Ulfilas (en gótico Wulfila: pequeno lobo), nado cara o 311 e finado cara o 383, foi un bispo, misioneiro e tradutor da biblia godo, que viviu no auxe da controversia ariana. Era de orixe grega, máis concretamente capadocia.
Traxectoria
Os seus avós, capadocios helenizados, foron vítimas dos ataques godos en Asia Menor na fin do século III a.n.e. e Ulfilas naceu no seu reino, na beira do Mar Negro. Ademais de aprender a lingua dos seus donos desde a máis tenra infancia, falaba tamén o grego, que aprendeu a escribir ao estar destinado probablemente á carreira eclesiástica.
O seu talento valeulle ser embaixador en favor do seu pobo adoptivo ante o Imperio romano de Oriente. Alí entrou en contacto co bispo ariano Eusebio de Nicomedia, que o consagrou bispo o ano 341. Co fin de evanxelizar os godos, dedicouse a traducir a Biblia á lingua gótica, coa axuda dun alfabeto que inventou para tal fin. Convertido en apóstolo dese pobo bárbaro, dirixiuse a Constantinopla en moitas ocasións, especialmente a un concilio sobre o arianismo, en 360, e en 383 para defender o Arianismo contra o emperador Teodosio I. thumb|O [[alfabeto gótico de Ulfilas (s. IV).]] Morreu pouco despois.
A biblia de Ulfilas
thumb|left|Codex Argenteus, ode se conserva a súa tradución da Biblia. A tradución da Biblia que el fixo consérvase ata hoxe e constitúe un dos documentos dos que dispomos para o coñecemento da lingua gótica.
Celeste Caeiro
Celeste Martins Caeiro, nada no Socorro (Lisboa) o 2 de maio de 1933 foi a muller que o 25 de abril de 1974 distribuíu caraveis entre os militares que estaban a dar un golpe de Estado para derrubar o réxime ditatorial liderado por Marcelo Caetano. É por este xesto seu que este acontecemento histórico é coñecido como Revolución dos Caraveis.
Traxectoria
De mai galega, Celeste é a máis nova dos tres fillos de Teodora de Viana Martins Caeiro e case non coñeceu o pai, que os abandonou. En 1974 Celeste Caeiro tiña 40 anos e vivía nun cuarto que alugara no Chiado. Traballaba no gardarroupa dun restaurante chamado Sir na Rua Braancamp en Lisboa. O restaurante, inaugurado o 25 de abril de 1973, facía un ano dende a apertura ese día e a xerencia planeaba agasallar con flores as clientas e cun porto os clientes. Porén, como estaba a acontecer o golpe de Estado, o restaurante non abriu. O xerente díxolle ao seu persoal que volvese para a casa e deulles os caraveis para levar, xa que non ían poder ser distribuídos entre as clientes. Cadaquén levou do almacén un feixe de caraveis vermellos e brancos. miniatura|Mural do 25 Abril |alt=|esquerdaCando volvía para a casa, Celeste colleu o metro para o Rossio e dirixiuse ao Chiado, onde se atopou inmediatamente cos tanques dos revolucionarios. Achegouse a un dos tanques, preguntou o que pasaba e un soldado respondeulle "Nós imos cara o Carmo para deter o Marcelo Caetano. Isto é unha revolución!". O soldado pediulle a maiores un cigarro, pero Celeste non tiña ningún. Celeste quería comprarlles algunha cousa para comer, pero as tendas estaban todas fechadas. Así que lle deu a única cousa que tiña para dar: caraveis, dicindo: "Se quere tome, un caravel ofréceselle a calquera persoa", e deulle un caravel vermello. O soldado aceptou o caravel, e puxo a flor no cano do fusil. Celeste foi dando caraveis ós soldados que ía encontrando, dende o Chiado ata o pé da Igrexa dos Mártires. Logo deste xesto seu, Celeste foi chamada Celeste dos cravos. No ano 1999, a poeta Rosa Guerreiro Dias dedicoulle o poema Celeste em Flor.
No ano 2016 vivía cunha pensión de 370 euros nunha pequena casa a poucos metros da Avenida da Liberdade.
A Carballeira, Roupar, Xermade
A Carballeira é un lugar da parroquia de Roupar, no concello lugués de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 11 habitantes, dos cales 5 eran homes e 6 eran mulleres.
Laurentia
miniatura|upright=1.4|Laurentia, tamén chamada cratón de [[Norteamérica]]
Laurentia ou cratón norteamericano é un gran cratón continental que forma o núcleo xeolóxico antigo do continente norteamericano. Moitas veces no seu pasado, Laurentia foi un continente separado, como o é agora na forma de Norteamérica, aínda que orixinalmente tamén incluía áreas cratónicas de Groenlandia e ademais a parte noroeste de Escocia, coñecida como o terreo das Hébridas. Noutras épocas Laurentia formou parte de continentes máis grandes e supercontinentes e constaba de moitos pequenos terreos ensamblados nunha rede de cintos oroxénicos do Proterozoico temperán. Pequenos microcontinentes e illas oceánicas chocaron e suturáronse con aquela Laurentia en constante crecemento, e xuntos formaron o cratón estable precámbrico que é hoxe.
O cratón denomínase así polo escudo Laurentino, e á súa vez as montañas Laurentinas recibiron o seu nome polo río San Lourenzo, e este polo santo Lourenzo de Roma.
Plataforma interior
Na Canadá central e oriental, gran parte do cratón estable está exposto na superficie formando o escudo Canadense; cando se considera tamén a extensión subsuperficial é máis comúnu tilizar o termo máis amplo escudo Laurentino, xa que grandes partes da estrutura se estenden fóra do Canadá. Nos estados Unidos, o basamento do cratón está cuberto de rochas sedimentarias na ampla plataforma interior das rexións do Mediooeste e as Grandes Chairas e está exposto só no norte de Minnesota, Wisconsin, os montes Adirondack de Nova York, e a Península Superior de Míchigan. A secuencia de rochas varía desde un grosor de 1 000 m a uns 6 100 m. As rochas cratónicas son metamórficas ou ígneas con rochas sedimentarias enriba compostas principalmente por calcarias, arenitos e lousas. Estas rochas sedimentarias foron principalmente depositadas desde hai 650 a 290 millóns de anos.
Tectónica
As rochas metamórficas e ígneas do "complexo de basamento" de Laurentia formáronse hai de 1 500 a 1 000 millóns de anos nunha zona tectonicamente activa. As rochas sedimentarias de idade posterior que se depositaron enriba deste complexo de basamento formáronse nun ambiente de augas de ríos e mariñas lentas. Durante gran parte do Mississippiano, o cratón funcionou como unha extensa plataforma de carbonatos mariña na cal se depositaban principalmente calcarias e algunhas dolomías e evaporitas. Esta plataforma estendíase desde os actuais montes Apalaches ou o val do Mississippi á actual Gran Cunca. O cratón estaba cuberto por un mar epicratónico ou epicontinental tropical de augas cálidas e pouco fondas, que tiña profundidades máximas de só uns 60 m no bordo da plataforma. Durante o Cretáceo, ese mar, chamado Vía marítima interior occidental, estendíase desde o golfo de México ao Océano Ártico, dividindo Norteamérica en dúas masas de terra, orienta e occidental. Ás veces, elevábanse masas de terra ou cadeas montañosas nos bordos distantes do cratón e despois eran desmanteladas pola erosión, desprendéndose de area que se espallou pola paisaxe. A subdución do continente cara ao noroeste durou aproximadanmente entre 1 400 e 1 200 millóns de anos.
Localización ecuatorial
Laurentia ocupaba no Ordovícico tardío (hai de 458 a 444 millóns de anos) unha posición no ecuador, o que foi determinado por rexistros de estratos cunchíferos. O continente quedou mergullado durante o Ordovícico, o que proporcionou as augas pouco profundas cálidas necesarias para que prosperase a vida mariña e que aumentasen as cunchas carbonatadas de moluscos. Hoxe, estas capas están compostas por cunchas fosilizadas ou facies Thalassinoides en depósitos masivos e carecen de capas de cunchas de braquiópodos ou de cunchas non amalgamadas de braquiópodos. Estes esratos cunchíferos implican a presenza dun cinto de clima ecuatorial libre de furacáns, que se situaba a 10° o ecuador entre os 22,1° S ± 13,5°. Esta conclusión ecolóxica correspóndese ben cos descubrimentos paleomagnéticos previos que confirman a situación ecuatorial do cratón.
Cambio paleoambiental
Durante o Fanerozoico tiveron lugar varios eventos climáticos en Laurentia. Durante o Cámbrico tardío e ata o Ordovícico, o nivel do mar flutuou debido á fusión das capas de xeo. Houbo nove flutuacións a macroescala de "hiperquecemento global" ou condicións de efecto invernadoiro de alta intensidade. Debido ás flutuacións no nivel do mar, estes intervalos orixinaron depósitos de lutitas en Laurentia, que serven como rexistros deses eventos. O Ordovícico tardío foi un período de arrefriamento, pero o grao ao que chegou este arrefriamento aínda se debate. Máis de 100 millóns de anos despois, no Permiano, predominou unha tendencia ao quecemento global. Como indican os invertebrados fosilizados, a marxe oeste de Laurentia foi afectada por unha duradeira corrente fría procedente do sur. Esta corrente contrarrestouse co quecemento das augas na rexión de Texas. Estes esfectos opostos suxiren que durante o período quente global do Permiano, o norte e noroeste de Panxea (oeste de Laurentia) permaneceu relativamente frío.