cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Candida albicans
Xenoma
miniatura|Candida albicans crecendo en [[ágar Sabouraud.]] Unha das características máis importantes do xenoma de C. albicans é a presenza de rearranxos cromosómicos numéricos e estruturais que serven como medio para xerar diversidade xenética, denominados polimorfismos de lonxitude (contracción/expansión de repeticións), translocacións recíprocas, delecións xenéticas e trisomía de cromosomas individuais. Estas alteracións cariotípicas producen cambios no fenotipo, que son unha estratexia de adaptación deste fungo. Estes mecanismos serán entendidos mellor cando se complete a análise do xenoma de C. albicans.
Unha característica pouco usual do xénero Candida é que en moitas das súas especies (incluíndo C. albicans e C. tropicalis, pero non, por exemplo, C. glabrata) o codón CUG, que normalmente especifica a leucina, nestas especies codifica a serina. Este é un raro exemplo dunha desviación do código xenético estándar, e a maioría desas desviacións están localizadas nos codóns de inicio ou, en eucariotas, nos códigos xenéticos mitocondriais. En certos ambientes, esta alteración pode axudar a estas especies de Candida a inducir unha resposta de estrés permanente, unha forma máis xeneralizada de resposta ao shock térmico.
O xenoma de C. albicans é moi dinámico, e esta variabilidade foi utilizada ventaxosamente para estudos epidemiolóxicos moleculares e estudos de poboación nesta especie. A secuenciación do xenoma permitiu a identificación da presenza dun ciclo parasexual (división meiótica ata entón non detectada) en C. albicans. Este estudo da evolución da reprodución sexual en seis especies de Candida atopou perdas recentes nos compoñentes da principal vía de formación dos sobrecruzamentos meióticos, pero a conservación dunha vía menor. Os autores suxiren que se as especies de Candida sofren meiose utilizan unha maquinaria reducida ou unha maquinaria diferente da normal, e indican que poden existir ciclos meióticos non coñecidos en moitas especies. Noutro estudo evolutivo, a introdución dunha redefinición parcial da identidade do cocón CUG desde especies de Candida a clons de Saccharomyces cerevisiae causaba unha resposta ao estrés que afectaba negativamente á reprodución sexual. Esta redifinición do significado de CUG, que apareceu nos antepasados de especies de Candida, crese que deixou pechadas a estas especies nun estado diploide ou poliploide cun posible bloqueo da reprodución sexual.
Dimorfismo
Aínda que a miúido se fala de C. albicans como "dimórfica", de feito é polifénica. Cando se cultiva no medio estándar de laboratorio para lévedos, C. albicans crece como un "lévedo" de células ovoides. Porén, cambios ambientais suaves na temperatura e pH poden orixinar un cambio morfolóxico e as células pasan a un crecemento pseudohifal. As pseudohifas comparten moitas semellanzas coas células de lévedos, pero o seu papel durante a candidíase segue sendo descoñecido. Cando as células de C. albicans crecen nun medio que imita o ambiente fisiolóxico do corpo humano, crecen como hifas "verdadeiras". Propúxose que a súa capacidade de formar hifas é un factor de virulencia, xa que estas estruturas se observan frecuentemente nos tecidos invadidos, e as cepas que non poden formar hifas tampouco poden causar infeccións. C. albicans pode tamén formar clamidosporas, de función descoñecida.
miniatura|Fases redonda branca (arriba) e alongada opaca (abaixo) en células de Candida albicans. A barra de escala é de 5 µm. miniatura|Neste modelo da rede xenética que regula o cambio de branca a opaca, as caixas branca e dourada representan xenes enriquecidos nos estados branco e opaco, respectivamente. As liñas azuis representan relacións baseadas na [[epistase xenética. As liñas vermellas representan o control de Wor1 de cada xene, baseado no enriquecemento en Wor1 en experimentos de inmunoprecipitación da cromatina. A activación (puntas de frecha) e represión (barra) dedúcense baseándose na expresión de cada xene no estado branco ou opaco.]]
Nun proceso que superficialmente lembra o dimorfismo, C. albicans sofre un cambio fenotípico, no cal se xeran diferentes morfoloxías celulares espontaneamente. Entre as cepas normalmente estudadas, unha das que experimenta este cambio fenotípico é WO-1, a cal presenta dúas fases: unha que crece formando células redondas e colonias brancas lisas, e outra con células de forma bacilar, que crece formando colonias grises planas. Outra cepa que se sabe que sofre cambio fenotípico é a 3153A; esta cepa produce polo menos sete morfoloxías de colonias diferentes. Tanto na cepa WO-1 coma na 3153A, cada fase convértese espontanemente na outra con baixa frecuencia. O cambio é reversible, e o tipo de colonias pode herdarse dunha xeración a outra. Identificaron varios xenes que se expresan de forma diferente en colonias con distintas morfoloxías, e algúns esforzos recentes céntranse en atopar que causa controla estes cambios. Ademais, unha tentadora cuestión é se hai ou non unha ligazón molecular entre o dimorfismo e o cambio fenotípico.
Na cepa 3153A, atopouse un xene chamado SIR2 (ou "regulador da información silenciosa", do inglés silent information regulator), que parece ser importante para o cambio fenotípico. O SIR2 atopouse orixinalmente en Saccharomyces cerevisiae (lévedo de panadaría), no cal está implicado no silenciamento cromosómico, que é unha forma de regulación transcricional, na cal rexións do xenoma son inactivadas reversiblemente por cambios na estrutura da cromatina. Nos lévedos, os xenes implicados no control do tipo de apareamento están situados nestas rexións silenciadas, e SIR2 reprime a súa expresión ao manter nesa rexión unha estrutura da cromatina competente para o silenciamento. O descubrimento do C. albicans SIR2 implicado no cambio fenotípico tamén indica que ten rexións silenciadas controladas por SIR2, nas cales poden encontrarse os xenes específicos para o fenotipo.
Outra molécula potencialmente reguladora é Efg1p, que é un factor de transcrición que se encontra na cepa WO-1 e que regula o dimorfismo, e máis recentemente suxeriuse que axuda a regular o cambio fenotípico. A Efg1p exprésase só no tipo celular branco e non no gris, e a sobreexpresión de Efg1p na forma gris causa unha rápida conversión á forma branca.
Ata agora, hai moi poucos datos que indiquen que o dimorfismo e o cambio fenotípico utilicen compoñentes moleculares comúns. Con todo, non é inconcibible que o cambio fenotípico poida ocorrer en resposta a algúns cambios no contorno. Saber como se regula SIR2 en S. cerevisiae pode proporcionar pistas de como funcionan os mecanismos para o cambio fenotípico en C. albicans.
Heterocigosidade
A heterocigosidade do xenoma de Candida excede ao que se atopa noutros xenomas e está xeneralizada entre os illados clínicos. Os polimorfismos dunha soa base non sinónimos orixinan dúas proteínas que difiren nun ou en varios aminoácidos, o que produce diferenzas funcionais para cada proteína. Esta situación aumenta considerablemente o número de proteínas diferentes que codifica un xenoma.
Hwp1
A Hwp1, que significa Proteína da Parede da Hifa 1 (do inglés Hyphal Wall protein 1) é unha manoproteína localizada na superficie das hifas da forma filamentosa de C. albicans. A Hwp1 é o substrato da transglutaminase de mamífero. Este encima do hóspede permite que C. albicans se una de forma estable ás células epiteliais do hóspede. A adhesión de C. albicans a células hóspede é un primeiro paso esencial no proceso de infección para a colonización e a subseguinte indución da enfermidade nas mucosas.
Slr1
Descubriuse recentemente que a proteína de unión ao ARN Slr1 xoga un papel en promover a formación de hifas e na virulencia de C. albicans.
Aplicación en enxeñaría
C. albicans foi utilizada en combinación con nanotubos de carbono para producir materiais de tecidos de bio-nano-composite condutores electricamente, que se utilizaron como elementos sensibles á temperatura.
Tratamento
O tratamento xeralmente inclúe o uso de:
José Fraga de Castro
Traxectoria
Adscrito ao Partido Conservador. Foi concelleiro de Ferrol. Foi nomeado alcalde de Ferrol o 1 de setembro de 1915. Volveu ser nomeado alcalde a finais de xuño de 1917 .Cesou no cargo a finais de 1917.
Vida persoal
Casou con María Fraga Labora.
República Socialista Soviética de Letonia
A República Socialista Soviética de Letonia (en letón: Latvijas PSR) foi o nome dado o 21 de xullo de 1940 ó estado creado durante a segunda guerra mundial no territorio da previamente independente República de Letonia tras ser ocupada polo Exército Soviético o 17 de xuño de 1940 de acordo cos termos do Pacto de Molotov-Ribbentrop. A RSS de Letonia ingresou formalmente na Unión Soviética o 5 de agosto de 1940, cando nominalmente converteuse na quinceava república das que constituían a URSS. O seu territorio foi conquistado pola Alemaña en 1941, denantes de ser retomada polos soviéticos entre 1944 e 1945.
Dozal
Dozal é unha caste de uva tinta de sabor moi doce. As follas son lisas e esvaradías, algo borrosas polo envés e lobadas, os dentes son regulares. Os acimos son cilíndricos e estreitos. As uvas son oblongas, negras, carnosas, duras cun estilete pequeno e anel redondo.
Unión Agraria (Padrón)
Unión Agraria foi un periódico editado en Padrón entre 1916 e 1917.
Historia e características
Subtitulado ''Periódico mensual. Órgano de la Federación de Agricultores del Partido Judicial de Padrón'', apareceu en agosto de 1916. Dirixido por Andrés Sánchez Gómez Adanza, avogado e presidente da Federación, entre os seus colaboradores están Balseiro Quirós e Ortiz Novo. Foi continuado por La Redención.
Dozar
O termo dozar pode referirse a:
Amais, como topónimo pode referirse a:
Gramado
Gramado é unha cidade do estado brasileiro do Río Grande do Sur. A súa poboación era estimada a 33 396 habitantes o 2006. A súa superficie total é 237 km².
A súa economía basease no turismo, que é responsábel por uns 90% das súas receitas totais.
Os primeiros habitantes da rexión de Gramado foron os azoreanos, ata que, en 1913, chegaron os primeiros inmigrantes alemáns e italianos.
miniatura|esquerda|257px|Edificios da cidade de Gramado.
Chuchacabras
miniatura|250px|Unha representación gráfica dun chuchacabras. O chuchacabras (en castelán chupacabras) é o nome dun críptido lendario contemporáneo, que se describe como un ser que atacaría a animais de diferentes especies en zonas gandeiras ou rurais. O mito tivo a súa orixe na illa de Porto Rico. Cóntase que existe en América Central e do Sur, en países como Costa Rica, México, o Perú, Ecuador, Bolivia, a Arxentina, o Brasil, Porto Rico, Honduras, Nicaragua, Colombia, Guatemala, O Salvador, Panamá, Chile, o Uruguai, Venezuela, Paraguai e nalgunhas zonas do sur dos Estados Unidos.
Carballal, Villestro, Santiago de Compostela
Carballal é un lugar da parroquia de Villestro no concello coruñés de Santiago de Compostela na comarca de Santiago. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 110 habitantes (54 homes e 56 mulleres).
Chuchacabras
Descrición
A descrición máis popular é que sería unha criatura relativamente pequena (de 1 m de altura ou menos), que presentaría a pel verdosa e escamenta, ollos grandes e saltóns, e cabeza ovalada.
Outros atribúenlle un rostro de can con grandes ollos e caninos (normalmente dous no maxilar superior e só un no inferior, no centro, entre os incisivos) e pernas longas, como as dun canguro.
En todos os lugares considérase perigoso para a especie humana.
Tipos de aparencias descritas
Dise que o chuchacabras aparece fundamentalente nas seguintes formas:
É a que máis comunmente se describe. Presentaría unha pel gris-verdosa, escamenta e con grosas espiñas dorsais e/o canelas agudas que corren cara a abaixo da súa parte posterior. De aproximadamente 0,9 a 1,2 m de altura, saltaría de maneira similar a un canguro.
Esta variedade dise que ten un fociño e unha cara similares ás dun can ou un puma, e unha lingua bífida, con longos cairos. Así mesmo, dise que asubía cando está alarmado, e que deixa un cheiro de xofre ao seu paso.
Esta segunda variedade tamén se erguería sobre as patas posteriores e saltaría como canguro, e tería a pel grosa con pelo facial agrisado. A cabeza sería similar á dun can, e a súa boca presentaría dentes grandes. Incluso varias testemuñas aseguran telos visto saltar máis de 50 m en liña recta, sorprendentemente sen o uso de ás ou outro medio de sustentación aerodinámico.
As testemuñas din que algúns chuchacabras estarían cubertos de pelo negro, presentarían ollos vermellos, unha cabeza ovalada e ás tipo morcego. Algunhas veces arrastraríanse a catro patas, e outras estarían ergueitos (como cans das pradarías). Serían moi rápidos, poderían gabear, e caracterizaríanse por fuxir correndo, moi lonxe, cando son descubertos.
Presentaríanse como unha raza estraña de can salvaxe, sen pelo, cunha crista dorsal pronunciada, concas oculares infrecuentemente pronunciadas, dentes e gadoupas dun canino típico, segundo os describe Fernando Maldonado. Maldonado di que estes animais son o resultado do cruzamento entre varias especies de cans salvaxes, aínda que os entusiastas da criptozooloxía proclaman que pode ser que sexan individuos dunha especie dun réptil extinto similar a un can. Un caso dun suposto cadáver de chuchacabras que foi encontrado en Nicaragua en 2002 apoia a conclusión de que é simplemente unha estraña caste de can salvaxe. O devandito cadáver do animal foi encontrado en Tolapa, Nicaragua, e fíxoselle unha análise forense na Universidade de León (Nicaragua). Patólogos da Universidade encontraron que tan só era un can, porén era un exemplar infrecuente. Debe mencionarse que existen diferenzas morfolóxicas moi chamativas entre as diversas castes de cans (das que descenden os cans asilvestrados) que explican facilmente as estrañas características de tales animais.
Similitudes con outras lendas
Noutras partes do mundo hai culturas que teñen lendas con características semellantes á do chuchacabras.
Outras criaturas míticas similares
Entre outros seres lendarios con características similares ao chuchacabras son o Demo de Jersey e Mothman, de Virxinia Occidental, ademais dos xa coñecidos vampiros.
Explicacións naturais en contra
As mortes dos animais poden ser facilmente producidas por adoradores de certas seitas relixiosas ou individuos que presentan enfermidades mentais.
O fenómeno do chuchacabras é produto da histeria colectiva, mentres que outros pensan que esta é unha pobre explicación sobre as mortes de animais que resultan de ataques inexplicábeis.
Os ataques a animais pequenos presentan bastantes características que corresponderían a ataques de animais como os ratos fociñudos pertencentes ao xénero Oxymycterus.
Ningún estudo científico serio probou a total falta de sangue nos animais mortos. O pelo que se recolleu en lugares de supostos ataques, e que foi sometido a probas de ADN (ademais de pegadas identificadas cerca das zonas de ataque de animais), indican que o ataque se levou a cabo por animais, sendo na maioría dos casos obra de cans. De feito, en Porto Rico, onde se orixinou o fenómeno en 1992, os investigadores Edwin Veláquez (zoólogo), Andrew Álvarez (antropólogo) e Gustavo Adolfo Rodríguez (ecólogo), ofreceron publicamente, a finais da década dos anos 1990, unha recompensa de 15.000 dólares á persoa que lles proporcionara algún tipo de evidencia física, como pelos, saliva, excrementos etc., recollida nalgún lugar de Porto Rico onde ocorrera un suposto ataque, e que, despois de ser examinada baixo o rigor de probas de ADN, se concluíra que o depredador causante das mortes era unha criatura descoñecida para a ciencia. Nunca se someteu ningunha evidencia requirida, e a recompensa tampouco non se reclamou nunca.
En Chile, tras unha investigación demostrouse que, a pesar de todas as opinións e versións de persoas "expertas" no tema, as evidencias apuntaban claramente a cans, sen que existira o menor indicio ou proba de algo sobrenatural. Tamén se demostrou que algúns dos ataques tiñan orixe humana.
Investigacións
Radford dividiu os informes do chuchacabras en dúas categorías:
A finais de outubro de 2010, o biólogo Barry O'Connor, da Universidade de Michigan, chegou á conclusión de que todos os informes dos chuchacabras nos Estados Unidos eran realmente de coiotes infectados polo parasito da sarna Sarcoptes scabiei, que presentan síntomas que poderían explicar a maior parte das características do chuchacabras: quedábanse con pouca pelaxe, presentaban engrosamiento da pel e despedían intenso cheiro. O'Connor determinou que os ataques producíronse "porque estes animais están moi debilitados, polo que van ter moita dificultade para a caza, así que poden verse obrigados a atacar o gando porque é máis fácil que cazar un coello ou un cervato".
Aínda que varias testemuñas chegaron á conclusión de que os ataques non podían ser obra de cans ou coiotes porque non comeran á vítima, esta conclusión non é correcta. Tanto cans como coiotes poden matar unha presa e non consumila, xa sexa por estaren pouco experimentados, ou por teren lesións ou dificultades para matar á presa. A presa tamén pode sobrevivir ao ataque no momento e morrer despois por hemorraxia interna ou choque circulatorio. A presenza de dous buratos na presa, correspondentes a cairos, son de esperar, xa que esta é a única maneira en que a maioría dos animais carnívoros terrestres teñen para atrapar á súa presa.
Comezo da lenda en Porto Rico
Algunhas supostas testemuñas informaron que viran unha figura pequena de cor verde escura nos arredores das zonas das matanzas, dando aos xornalistas e á policía a sensación de que os chuchacabras podían, de feito, seren unha forma extraterrestre, comezando deste xeito a idea popular de que se trataría dunha entidade alieníxena.
Pouco despois de darse a coñecer mundialmente as mortes de animais en Porto Rico, outras mortes de animais comezaron a referirse noutros países, tales como a República Dominicana, a Arxentina, Bolivia, Chile, Ecuador, Colombia, o Perú, o Brasil, O Salvador, os Estados Unidos e, máis notabelmente, en México. En Porto Rico e México, o chuchacabras alcanzou o status de lenda urbana. As historias do chuchacabras comezaron a seren divulgadas polos telexornais norteamericanos e hispanos a través dos Estados Unidos, e creáronse diversos produtos comerciais do chuchacabras, como camisetas e gorras de béisbol.
Onde máis auxe tivo este fenómeno e lenda foi en México, especialmente no norte do país, no municipio de El Álamo, no estado de Nuevo León, xa que aí se informou de moitos animais mortos, na súa maioría cabras, a causa supostamente do chuchacabras.
Nas Américas
Na primeira metade de 2002 encontrouse gando vacún mutilado en varios puntos do país (na zona comprendida entre as provincias de Río Negro e Santa Fe). Aínda que se percibían ablacións dos aparellos reprodutores dos animais, os medios asociaban os feitos co fenómeno chuchacabras ou con ritos de seitas satánicas. Pasou moi pouco tempo para que o Servicio Nacional de Sanidad y Calidad Agroalimentaria (SENASA) concluíra que as mutilacións foran levadas a cabo por raposos ou ratos fociñudos.
Unha aparición na cidade de Varginha no estado de Minas Gerais, Brasil, atribúese frecuentemente ao chuchacabras. Porén, con respecto a este incidente particular, a maioría da xente asocia o incidente cunha entidade extraterrestre, xa que non se rexistrou ningún ataque.
En abril de 2000, na cidade mineira de Calama (norte de Chile), informouse dunha centena de animais de curral desangrados ou mutilados de forma moi estraña, situación que se mantivo até case finais de 2002. Pronto se produciu unha serie de denuncias recollidas pola prensa sensacionalista, provenientes doutros sectores do país, aínda que nunca se puido concretar nada extraordinario. Un campesiño matou un huiña provocando atención internacional e outros confundiron o feto dun monito do monte con este ser. Xurdiu así un mito urbano de que unha suposta misión da NASA chegara ao país para estudar o fenómeno.
Praza de Lugo (A Coruña)
miniatura|Vista da praza de Lugo na Coruña.
Chuchacabras
Nas Américas
Tras moitas especulacións os estudos terminaron indicando que os ataques só se debían a cans.
Praza de Lugo (A Coruña)
A praza de Lugo é un espazo público da cidade da Coruña, situado entre a praza de Pontevedra e a praza de Ourense, no Ensanche coruñés. O lugar está adicado principalmente ao comercio e o lecer.
Chuchacabras
Nas Américas
En Colombia desenvolveuse a célebre historia, nas cidades de Barranquilla e Neiva, de que unha criatura chamada chupapollos, de características similares á descrita contra o ano 1999, foi aparentemente vista e deixando tamén evidencias das súas atrocidades, nas que aparentemente lles succionaba o sangue a aves de curral, ovellas e gando maior, e cuxas características se asemellaban ao chuchacabras.
Praza de Lugo (A Coruña)
A praza deseñouse no plan do Primeiro Ensanche (1885) proxectado por Juan de Ciórraga e no centro da praza hai un mercado con máis de 150 postos e centro comercial.
Chuchacabras
Nas Américas
Dise que un chuchacabras se capturou en Texas. Noticieiro Fox de Estados Unidos Consultado o 25/3/2012 Outro informe tamén en Texas resultou ser un coiote con sarna.
Praza de Lugo (A Coruña)
Descrición
A praza é de sección rectangular con 120 metros por 50 metros e está rodeada de catro rúas, unha delas peonil e as outras tres de sentido único de circulación. A maior parte da superficie da praza está ocupada polo mercado Eusebio da Guarda no cal está o único FNAC de Galiza. Nos últimos anos na zona abriron establecementos principalmente de roupa e complementos, converténdoa nunha das principais áreas comerciais da Coruña.
Chuchacabras
Nas Américas
No verán de 2008, na cidade de León, un granxeiro afirmou que o chuchacabras atacara o seu rancho moi violentamente, matando ás súas cabras. Tamén se informou de ataques na parte sur do país, no Iucatán, Campeche e Quintana Roo.
Praza de Lugo (A Coruña)
Mercado
O mercado orixinal que había na praza foi inaugurado o 9 de abril de 1910. A obra foi pagada en boa parte polo filántropo coruñés Eusebio da Guarda (que lle deu nome) quen deixou no seu testamento de 35 000 a 40 000 pesos tendo o concello que poñer o soar. O segundo mercado foi inaugurado en 1958 e derrubado en 2003 para inaugurar o novo en xullo de 2006.
Chuchacabras
Fóra das Américas
Nalgunhas zonas do país algúns pastores e gandeiros denunciaron ante a Garda Civil e o Seprona algúns supostos ataques de, segundo as testemuñas, "unha especie de can negro, ou como un aeroplano pequeno negro". Até hoxe non se demostrou a veracidade destes ataques e a relación directa co mito do chuchacabras.
O chuchacabras na televisión
Nun capítulo da sexta temporada da serie Bones, producida pola Fox, o presunto asasino da vítima era un chuchacabras. Ao final, naturalmente, descóbrese que non había tal, e que o asasinato fora obra dunha guía de excursionistas que buscaban probas da existencia do bicho, e o cadáver manipulado polo dono do hotel onde traballaba a guía, para que parecera obra do chuchacabras coa fin de aumentar o número de visitantes.
Xosé Baldomir
José Ventura Eduardo Gregorio Valdomir (sic) ou Xosé Baldomir Rodríguez, máis coñecido como Xosé Baldomir, nado na Coruña o 26 de novembro de 1865 e finado na mesma cidade o 1 de febreiro de 1947, foi un compositor, pianista, director coral e profesor que desenvolveu case todo o seu labor na súa cidade natal. Entre a súa obra, cunha importante influencia da música popular, salientan as súas melodías galegas, xénero iniciado por un dos seus mestres, Marcial del Adalid, e que Baldomir levou ao máximo nivel artístico, acadando no seu tempo difusión universal con obras que permaneceron na memoria colectiva.
Ademais de como compositor, Baldomir destacou tamén como director de corais, estando á fronte de agrupacións como o Orfeón Brigantino ou a Coral Polifónica El Eco, tendo realizado con esta última numerosas e exitosas xiras por España e o resto do mundo.
Foi nomeado académico da Real Academia Provincial Coruñesa de Belas Artes (1905), da Real Academia de Belas Artes de San Fernando en Madrid (1922) e numerario da Real Academia Galega (1941), na que permaneceu ata a súa morte en 1947. Tamén participou en institucións galeguistas como as Irmandades da Fala, nas que ingresou no seu inicio en 1916. Baldomir colaborou tamén na recompilación dos Cantos y Bailes Populares de España e de El Cancionero Musical Popular Español de José Inzenga e Felip Pedrell, respectivamente.
Interveu en varios tribunais de oposicións e presidiu o xurado de certames musicais para orfeóns, bandas e coros galegos. Foi director das orquestras do "Liceo del Brigantino", da orquestra da sociedade "Bretón de los Herreros" e dos coros e orquestra das Fillas de María. En 1906 foi invitado a dar un recital no Ateneo de Madrid e tamén realizou unha xira por España, Francia e Portugal. miniatura|Baldomir nos seus anos mozos, retratado por [[José Sellier|Sellier.]]
Primeiros anos e formación musical
Xosé Baldomir Rodríguez naceu o 26 de novembro de 1865 na cidade da Coruña, no número dous da calella do Africano, fillo dun traballador do Banco de La Coruña chamado Ángel Baldomir Arcay, e de Andrea Rodríguez Rivera. Baldomir criouse nunha familia acomodada e tivo cando menos tres irmáns: o tamén músico Francisco, Luis e Fermina.
Tamén Adolfo Anta sinala esta influencia dos seus mestres Adalid e Torres:
Baldomir formouse musicalmente no piano e o harmonio. Aínda que figura como pianista en numerosas referencias de concertos, posiblemente tivera predilección polo harmonio, o cal consideraba idóneo para as súas clases. Tamén debeu ter formación en canto, xa que coñecía a técnica, tendo chegado a exercer como profesor de canto na Deputación Provincial da Coruña.
Director de corais e profesor na Escola de Belas Artes
En 1892 temos as primeiras referencias ao seu labor como director de conxuntos corais, foi neste ano cando aparece como director á fronte do Orfeón Brigantino, a sección coral do Liceo Brigantino. Co orfeón participou nos agasallos ao que foi presidente da Primeira República Francesc Pi i Margall na súa visita á cidade. Tamén se ten constancia de que o coro tiña prevista unha actuación en Madrid e outra na Coruña a beneficio de Andrés Gaos. Así mesmo existen referencias da prensa entre 1893 e 1899 sobre a súa vinculación ao coro e orquestra das "Hijas de María", unha coral feminina que cantaba acompañada dunha pequena orquestra principalmente na igrexa de San Domingos. Baldomir realizou diversos arranxos e composicións para esta agrupación, por exemplo a instrumentación dunha misa de Léo Delibes ou as súas obras Despedida á la Virgen ou unha Ave María, que en 2018 aínda non foran localizadas. miniatura|esquerda|Fachada da [[Real Academia Galega de Belas Artes|Escola Provincial de Belas Artes da Coruña, actualmente o edificio acolle o IES Eusebio da Guarda. ]] Foi precisamente en 1892 cando Baldomir se presentou como aspirante a un posto de profesor na Escola Provincial de Belas Artes da Coruña. Con todo, non foi ata 1894 cando se produciu o seu nomeamento como profesor de «Solfexo aplicado ao conxunto e masas corais». Este traballo non lle proporcionou unha grande seguridade económica ao compositor e á súa gran familia, xa que nesa época ese tipo de postos estaban escasamente remunerados, polo que tivo que complementar o oficio cos ingresos que percibía pola representación e venda da súa música. O arquivo da escola, no seu expediente de profesor, contén principalmente reclamacións económicas que realizou Baldomir ao longo dos anos que permaneceu na escola.
En 1894, dous anos despois de poñerse á fronte do Orfeón Brigantino, Baldomir comezou o primeiro dos dous períodos a fronte de "El Eco" e que se prolongaría durante tres anos ata a súa dimisión en 1897. A Coral "El Eco" estaba daquela presidida por Martínez Fontenla e Baldomir foi proposto para a súa dirección, aceptando de contado. "El Eco" comezou os ensaios co seu novo director cun programa que incluía "Åses død" ("Morte de Åse") da suite Peer Gynt de Edvard Grieg, como sinalou a prensa da época. O debut de Baldomir como director de "El Eco", que causou unha grande expectación, polo temor dalgunha xente logo da marcha de Chané, foi un éxito e mesmo estreou unha balada galega propia da que non hai constancia do seu título. Nesta primeira etapa á fronte da coral coruñesa realizou diversas viaxes a distintos puntos da xeografía española e mesmo a Portugal, recollendo numerosos éxitos. Con todo, axiña presentou a súa renuncia, que foi aceptada pola institución.
En 1895, durante esta época de distanciamento de "El Eco", coñécese que comezou a ensaiar unha coral formada por persoas socias do Círculo de Artesáns e que, esa mesma institución, lle encargou un Wars para coro para a revista a propósito de entroido dese ano, se ben a obra non se conservou ata os nosos días. O ano seguinte, con todo, Baldomir foi elixido director do orfeón coruñés e a finais dese mesmo ano organizou un concerto a beneficio dos feridos e enfermos da guerra de Cuba que contou, ademais de coa participación de "El Eco", coa de Eugenia Osterberger e do barítono Maristany quen cantou, acompañado polo propio compositor, dúas obras que el compuxera sobre textos do presidente de "El Eco", Salvador Golpe. Se ben en 1897 presentou de novo a súa dimisión, debeu retomar o posto, xa que se conservan fontes que o sitúan á fronte do coro no ano 1900. miniatura|page=15|Cita de Tettamancy sobre integrantes do faladoiro da Cova Céltica. Foi nesta época cando naceu A Cova Céltica, un faladoiro que se reunía na Libraría Rexional de Eugenio Carré Aldao e que se converteu no núcleo do que saíron as principais iniciativas e protagonistas políticos e intelectuais do momento. O compositor é citado por Tettamancy entre os asistentes a estas reunións. Baldomir puxo música a tres poemas xurdidos ao abeiro da Cova Céltica: Meus amores, con letra do xornalista Salvador Golpe, e Carmela e Ela! do pintor Urbano González.
O 18 de decembro de 1897 morre seu pai, pola correspondencia que mantiña con Canuto Berea sabemos que seu pai estaba enfermo, o que lle impediu reunirse con el. O loito pola morte de seu pai afastou a Baldomir da actividade pública e tan só se atopan referencias súas á fronte do coro Hijas de María. Sobre a súa produción musical coñécese que corresponden a esta época de loito a súa Despedida a la Virgen e unha Ave María, ambas partituras desaparecidas.
Éxito e recoñecemento
Dende o ano 1894, canto menos, Baldomir realizara viaxes con "El Eco". Cando foi nomeado profesor numerario da Escola Provincial de Belas Artes da Coruña, en 1896, adquiriu unha relativa estabilidade que lle permitiu programar viaxes coincidindo cos períodos de vacacións, mais desta volta estas viaxes non eran para dirixir ningún conxunto coral senón en solitario co obxectivo de difundir a súa obra, como mostra por exemplo unha crónica recollida no xornal La Época o 23 de febreiro de 1899 sobre a súa viaxe a Madrid:
Foi nesta primeira viaxe á capital de España cando Baldomir tentou presentar sen éxito a primeira obra escénica composta por el da que se ten noticia.
En 1902 produciuse un feito moi salientable na carreira de Baldomir, xa que o barítono catalán Ramón Blanchart interesouse polas súas cancións, converténdose no primeiro gran barítono en contribuír á difusión das súas cancións, de feito o propio compositor pediulle a Eduardo Puig "unha colección das miñas melodías [...] para Blanchart". Foi precisamente un recital de Blanchart no Teatro Real de Madrid o que marcou a expansión da música de Baldomir. Á felicidade polos seus éxitos profesionais sumouse, no eido persoal, o seu matrimonio con María Encarnación Barbeito García, que polas novas da época sabemos que tivo lugar na capela que tiñan "os señores de Linares Astray" en Palavea, e que a data do enlace foi o 7 de xuño.
O 29 de xaneiro de 1905, contando xa cun amplo recoñecemento social, foi nomeado académico da Real Academia Galega de Belas Artes. Pouco despois, o 20 de febreiro dese mesmo ano, hai referencia a que o barítono Blanchart escolleu a canción de Baldomir, Meus amores, para cantala no Teatro Real en Madrid nun acto de homenaxe a José Echegaray, que gañara o Premio Nobel de Literatura en 1904, feito que dá boa mostra do éxito que acadaran as súas cancións. Se ben hai novas que falan da publicación en 1905 de "dúas novas series" de composicións de obras de Baldomir nunha "importante casa de Barcelona", descoñécese se finalmente esta edición se chegou realizar. De novo ese ano a Xunta xeral de "El Eco" pídelle que volva asumir a dirección, ao que el se negou argumentando que:
En 1906 realizou unha nova visita a Madrid, durante a cal realizou no Ateneo unha velada adicada a Galicia na que participaron tamén outras destacadas personalidades da intelectualidade galega como Juan Armada Losada, Marqués de Figueroa, que realizou o discurso sobre a música popular galega como apertura do evento, Waldo A. Insua, Freire de Andrade ou Víctor Said Armesto. O concerto consistiu integramente en obras de Baldomir interpretadas por Laura Magán e Ignacio Tabuyo e el mesmo. Entre as persoas que asistieron ao concerto encontrábanse os compositores Amadeu Vives e Ruperto Chapí, que terían decidido visitar Galicia logo do encontro para escoitar directamente as fontes da música do coruñés. Posteriormente, entre agosto e setembro dese mesmo ano, realizou unha nova xira polo norte peninsular ata Francia, actuando xunto con Tomás Bretón no Gran Casino de Santander, así como en Xixón, Avilés, Barcelona e a cidade francesa de Biarritz, onde colleitou un notable éxito recollido pola prensa da época, tendo que repetir todas as súas composicións "a instancias da concurrencia". Esta serie de concertos permitiulle a Baldomir non só dar a coñecer a súa música, senón tamén amosar as súas composicións a outros compositores como Pablo Sarasate ou Jules Massenet, que asistiron ao concerto de Biarritz, así como ter contacto con Tomás Bretón, quen o acompañou coa súa orquestra en Santander. miniatura|250px|O [[Teatro de la Zarzuela, onde o 11 de febreiro de 1908 se estreou Santos e meigas.]] Baldomir, que xa daquela era un compositor popular en España e cuxa música xa chegara ás audiencias do outro lado do Atlántico, emprendeu en 1907 unha xira por Francia e Alemaña que o levou a Baiona, Bordeos, Marsella, Berlín e Frankfurt. Ademais a prensa sinala que a música do coruñés sonou en París e outras cidades europeas importantes. O xornal El Noroeste fai referencia ese mesmo ano á interpretación en Frankfurt de tres fragmentos dunha obra orquestral de Baldomir, un Poema sinfónico que en 2018 estaba perdido.
O 11 de febreiro de 1908, logo dos esforzos continuados que dende 1893 Baldomir adicou a estrearse como compositor de teatro lírico, estreouse no Teatro de la Zarzuela de Madrid a súa zarzuela Santos e meigas, sobre un texto de Manuel Linares Rivas. Logo do éxito na súa estrea en Madrid a zarzuela estreouse en distintos lugares de España, así como noutros países como Cuba ou o Uruguai. No outono dese mesmo ano o compositor retirouse ao campo para traballar en varios proxectos que se desconoce se chegaron materializarse como a publicación en francés das súas cancións en Francia, ou a tradución das mesmas ao inglés e o alemán, ou a preparación de obras líricas que se descoñece se chegaron estrearse. Foi precisamente esta época cando compuxo a súa zarzuela La Sardiñeira, con libreto de Luis Ibáñez Villaescusa, e da que a prensa de 1909 sinala que se estrenaría no Teatro Nacional de Montevideo, se ben semella que se trata dun erro no título, xa que non hai ninguna outra referencia.
En 1910 concedéronlle un ascenso económico na Escola de Artes Industriais como resposta a unha solicitude que fixera o ano anterior para que se lle recoñeceran os servizos prestados. O ano seguinte a Deputación Provincial da Coruña creou unha clase de canto individual, onde Baldomir ensinou, posiblemente como complemento ao seu salario como profesor da Escola Elemental de Artes e Industrias. Nestes primeiros anos da década de 1910 a música de Baldomir era tan coñecida e estaba tan asociada á música galega que o seu nome chegou a ser empregado para louvar a partitura de Amadeu Vives logo da estrea de Maruxa, e as personalidades do canto que chegaban á Coruña seguían a incluír as súas cancións nos seus concertos.
Neste punto, Baldomir considera a posibilidade de trasladarse a Madrid, unha cidade na que tería maiores posibilidades de seguir a súa carreira como compositor do teatro lírico. Para tal fin Baldomir presentou unha solicitude o 4 de maio de 1914 para que «se le canjee el título de Profesor Numerario de Artes e Industrias por el de Numerario del Conservatorio Nacional de Música», solicitude que lle sería denegada o ano seguinte. A pesar de ser consciente de que precisaba trasladarse á capital de España para continuar a súa carreira na escena, o compositor, xa con varios fillos, non podía arriscarse a trasladarse a Madrid sen o salario que lle achegaba o seu posto de profesor e finalmente quedaría en Galicia.
As Irmandades da Fala
miniatura|dereita|Placa no lugar onde foi fundada a primeira das irmandades, na Coruña. O 18 de maio de 1916 reuniuse no local social da Academia Galega o grupo fundador das Irmandades da Fala, reunión á que asistiu Xosé Baldomir e na que se nomeou a Antón Villar Ponte "Primeiro Conselleiro". Baldomir foi membro das Irmandades da Fala dende os seus inicios, Segundo parece, Baldomir puido ter escrito a música para un poema de Lugrís Freire titulado Cantiga d’os Amigos da Fala e que non se puido localizar. Ese mesmo ano apareceu como colaborador no primeiro número do voceiro das Irmandades da Fala, A Nosa Terra, e existen novas de que Baldomir pretendía publicar un libro con melodías para poemas de Rosalía, Curros e Rey Soto, aínda que esta publicación non se localizara a data de 2018 e non se sabe seguro se finalmente se materializou o libro. Pouco despois ese mesmo ano o xornal Gaceta de Galicia hai novas dunha nova publicación en Barcelona de composicións para canto e piano, entre elas A Rosalía con letra de Curros, así como a música a un himno galego con letra de Ramón Cabanillas, posiblemente publicado en 1913 en Vida Gallega baixo o título "Un himno guerrero", e que fora empregado por organizacións agraristas. Posiblemente Baldomir e Cabanillas se coñeceran nos Amigos da Fala, que debeu ser un incentivo para a creatividade do compositor, quen nasta época estaba a escribir a súa ópera A Virxe do Cristal, que en 1919 xa se encontraba nun estado avanzado. Se ben nun principio a ópera se ía estrear en Barcelona no Gran Teatre del Liceu na primavera de 1920, con todo, a ópera non estaba lista para a data e a estrea, atrasada ata 1922 en Madrid, non chegou realizarse malia a ser presentada ese mesmo ano a un grupo de artistas no que se escoitou música do compositor coruñés e se pasaron fragmentos da ópera. A causa da da cancelación da estrea da obra foi negativa dos fillos de Curros, que lle remitiron unha carta e enviaron a un emisario para notificarlle de palabra a súa oposición a que a ópera se levara a cabo, como declararía nunha entrevista a El Pueblo Gallego en 1928. Aínda en 1922, a proposición de Bretón, Serrano e Tragó, foi nomeado membro correspondente da Real Academia de Belas Artes de San Fernando en Madrid por unanimidade, asistindo ao acto de ingreso as raíñas Vitoria Uxía e María Cristina.
Anos difíciles e fin da súa vida laboral
O 22 de novembro de 1923 o seu traballo foio recoñecido nunha Real orde na que se indica:
Outra boa nova para a difusión da súa música chegou o ano seguinte, cando durante a visita dos reis de Italia a Madrid, a famosa soprano galega Ofelia Nieto cantou a melodía galega Meus amores. Con todo, as boas novas tornaríanse tráxicas en 1925, ano no que faleceron as súas fillas Fermina e María del Carmen, sumándose ademais un proceso xudicial interposto contra el por un presunto delito de falsidade do que se declaraba inocente e do que finalmente a sentenza sairía ao seu favor. En 1927 naceu a súa filla Ángela Fermina María del Carmen, e ese mesmo ano morrería tamén o seu sogro.
O final da década de 1920 foi especialmente duro para o compositor, que tres anos despois de perder a dúas das súas fillas, en xaneiro de 1928 sufriu a perda doutras dúas: María de la Encarnación e María de los Ángeles. A istou suomouse unha difícil situación económica pola que atravesaba Baldomir, feito do que se fai eco a prensa da emigración. Ese mesmo ano, logo da resolución xudicial favorable, foi homenaxeado cun concerto no Teatro Linares Rivas da Coruña.
Neste tempo as nove cancións publicadas por C. B. y Ca. continuaron a súa expansión, con interpretacións exitosas como a de José Mardones no Teatro da Zarzuela, Conchita Supervía na Salle Gaveau de París,, Matilde de Lerma ou Miguel Fleta. Tamén se ten constancia de rexistros fonográficos das súas composicións nos catálogos de Odeón (1930) ou La Voz de su Amo (1931). Tamén existe constancia de reclamacións que o compositor realizou a Odeón, documentos que ilustran a difusión radiofónica que tivo a súa obra, que aparece de xeito ininterrompido en recensións da prensa sobre os programas das estacións radiofónicas entre 1924 e 1936, emitíndose tanto música en directo como discos coa súa música rexistrada. A última nova que se ten da emisión radiofónica da súa música data dun mes antes do estalido da guerra civil española, e tivo lugar en Sevilla. miniatura|Logo do seu cesamento na Escola de Arte Superior, Baldomir exerceu no Grupo Escolar Eusebio da Guarda. O 6 de novembro de 1930 foi cesado na Escola de Arte Superior, mais continuou a traballar no Grupo Escolar Eusebio da Guarda, que daquela era dirixido pola célebre pedagoga e muller de ideas avanzadas María Barbeito, cuxo marido era amigo do compositor. Posiblemente o primeiro caderno das súas Canciones infantiles foi escrito nesta etapa, con textos que fan alusións directas á escola como «Caminito alegre y bello, caminito de la escuela, que cortito me pareces con la ilusión de ir a ella» ou «Igual que las flores la escuela nos brinda todos los aromas que tiene el saber». Estes textos, sumados á presenza de tres poetas mulleres (Julia Verdejo, Juana de Ibarbourou e Gabriela Mistral) poderían indicar unha influencia de María Barbeito, quen lle podería ter suxerido a composición das cancións e os poemas.
En 1932 a morte volve golpear á familia, levándose ao seu fillo Luis Fernando. Dous anos despois someteríase sen complicacións a unha operación cirúrxica en Santiago de Compostela, logo da cal participou nas celebracións do Día de Galicia tocando o órgano na misa. Un ano despois, en 1935, Baldomir xubilouse, mais seguiu participando da vida culturale reivindicando o sentimento galeguista ata oo estoupido da guerra civil.
Guerra civil e posguerra
Cando se produciu o estalido da guerra civil Baldomir xa se encontraba retirado. Con todo o compositor debeu vivir situacións que o impactaron, como ver a súa amiga María Barbeito sendo afastada do ensino e ver como a escola pasaba a converterse nunha fábrica de armas. Baldomir, xa superados os 70 anos, foi testemuña da desaparición da escena nacional da súa música, que desapareceu da radio e dos concertos logo do estoupido da guerra. De mesmo xeito que moita outra xente da España da época, o compositor coruñés encontrábase nunha situación na que as súas preocupacións eran a supervivencia, a fame e as enfermidades.
O 27 de xuño de 1941, xa finalizada a guerra, foi nomeado membro numerario da Real Academia Galega, en substitución de Indalecio Varela Debido a que con el ingresaron 19 novos académicos na Real Academia Galega non existe discurso de ingreso, aínda que si se conserva un escrito dese mesmo ano en resposta a un novo ingreso na Real Academia Galega de Belas Artes. Nela está incluído o escrito sobre «La flora musical de nuestra tierra». En 1944 leu a resposta ao discurso de ingresou na Real Academia de Belas Artes da Coruña do músico donostiarra Alberto Garaizábal, sobre o órgano e a orquestra.
A pesar de que en 1946 se publicaron as súas ''Canciones infantiles. Cuaderno I'' co patrocinio do Concello da Coruña, estas nunca chegaron a poñerse en circulación. Posiblemente alguén dentro do concello promovera esta edición co fin de prestarlle axuda económica, xa que durante os seus últimos meses de vida a súa situación económica era moi desfavorable, o que fixo que precisase da axuda dos seus amigos.
Morte
miniatura|Tumba de Xosé Baldomir no cemiterio de Santo Amaro Baldomir faleceu o 1 de febreiro de 1947 aos 79 anos, un ano antes despois de que morrese a súa filla Rosalía. A casa mortuoria instalouse na rúa Santa Lucía 26 e 28, 4º. Foi enterrado no Cemiterio de Santo Amaro e ao enterro do compositor asistiu moita xente, entre a que se encontraba o daquela alcalde da cidade Eduardo Ozores Arráiz, varios concelleiros da cidade e o secretario do Concello. Esta presenza de autoridades municipais sorprende ao tratarse Baldomir dun compositor considerado símbolo de Galicia e vencellado a movementos galeguistas. Margarita Viso Soto considera que este feito foi posible polas "relacións persoais e de amizade que ao longo da súa vida cultivou Baldomir, que debía ser unha persoa moi querida". O apoio do consistorio herculino non se limitou ao acompañamento durante o funeral e, un mes despois adquiriu da súa viúva catro cancións, entre as que figuran Querom’ire (con texto de Rosalía), para socorrela economicamente.
Baldomir deixou a súa muller e catro fillos: José María, Alberto, Elena e Margarita. A súa familia viviu nunha situación de penuria económica durante un tempo, sinalando o escritor Neira Vilas que unha filla do compositor se dirixira ao Centro Gallego de Buenos Aires para solicitar unha axuda debido á súa situación económica. A súa muller falecería cinco anos despois, logo de que morrese a súa filla Elena.
Á morte de Baldomir sucedéronlle a de Farto o 23 de abril e a de Garaizábal na Coruña, o que converteu o ano 1947 nun ano negro para a música galega.
Características xerais
Baldomir destacou como compositor de cancións, se ben tamén escribiu música instrumental e a zarzuela Santos e Meigas (Idilio Campesino en un acto) en colaboración con Vicente Lleó sobre libreto de Manuel Linares Rivas. Desenvolveu actividades de musicoloxía recollendo temas tradicionais galegos para Cantos y bailes populares de España, de José Inzenga e Cancionero Musical Popular Español, de Felip Pedrell.