cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia da hamburguesa
As polémicas orixes
No mesmo ano que Charlie Nagreen afirmaba desenvolver o seu «Hamburger Charlie», na cidade de Hamburg (Nova York), os irmáns Frank e Charles Menches de Akron (Ohio), uns cociñeiros ambulantes que circulaban polas feiras de gandaría dos arredores, afirmaban vender no festival «Erie County Fair» (coñecido tamén como «Hamburg Fair») un sándwich de carne picada de vacún. Segundo eles, o nome da hamburguesa ten a súa orixe ao ser vendido por primeira vez este sándwich en devandita localidade neoiorquina. Esta afirmación estivo sempre moi pouco documentada e fundamentada, tratándose dunha tradición oral non exenta de contradicións. É famosa a súa descrición dos ingredientes «secretos» empregados nas súas receitas primixenias, tales como café ou azucre moreno.
Ás veces menciónase a versión do cociñeiro Otto Kuasw que, en 1891, nun posto do porto de Hamburgo (Alemaña), elaborou un sándwich moi popular entre os mariñeiros que consistía nun filete de hamburguesa de carne de vacún frito en manteiga e servido cun ovo frito encima, servido entre dous pans torrados. Ao sándwich denominábano Deutsches Beefsteak (en alemán). Moitos dos mariñeiros, procedentes dos barcos que facían a travesía desde Hamburgo, ao chegar a Nova York pedían nos restaurantes un filete ao estilo de Hamburgo.
Algunhas fontes sinalan que a hamburguesa puido haberse elaborado por primeira vez en Connecticut, concretamente en New Haven cara ao 1895. Un xornal local conta que Louis Larssen, un inmigrante danés chegado a América en 1880, vendía manteiga e ovos nun posto ambulante en 1895. En 1974, nunha entrevista ao The New York Times, narra como elaborou por primeira vez no restaurante Louis' Lunch unha hamburguesa denominada steak sandwich a partir de pequenas tiras de carne de vacún. A familia de Larssen sitúa a data desta invención no ano 1900. Nunha confrontación pública entre o tío de Fletcher Davis e Kenneth Larssen (neto de Louis), afírmase ter documentación asinada baixo notario no ano 1900 na que se demostra a elaboración da hamburguesa, recalcando a diferenza entre un hamburger steak e un hamburger sandwich.
Os ingredientes
esquerda|miniatura|A hamburguesa actual ten uns acompañamentos habituais. O hamburg steak, unha vez que se incluíu entre os dous pans, empezou a recibir unha variedade de ingredientes diversos que se incluían ben no sándwich ou lle acompañaban como gornición nun prato. Un dos ingredientes que acompañan á actual hamburguesa é o ketchup, unha especie de salsa a base de tomates que posúe unha mestura de sabores entre doce/acedo e que empezou a comercializarse no ano 1869 polo empresario e cociñeiro Henry John Heinz en Sharpsburg, Pensilvania. A compañía denominouse inicialmente the Anchor Pickle and Vinegar Works (a moira da áncora e produtos de vinagre) e en 1888 proclámase como F. & J. Heinz. A partir desta data o emprego desta salsa foi crecendo entre os consumidores estadounidenses, non sendo de estrañar que tarde ou cedo acabase atopándose cunha hamburguesa nun instante indefinido entre finais do XIX e comezos de século XX. A mostaza é de procedencia máis antiga, considérase que os romanos empregaban un condimento elaborado con mosto e pebidas de uva sen fermentar a que denominaban mustum ardens. Outro ingrediente incorporado á hamburguesa é a mahonesa que segundo parece é coñecida desde o século XVIII en Francia tras a vitoria naval de Louis-François-Armand du Plessis de Richelieu no porto de Mahón en Menorca cerca do 1756.
De entre as verduras que acompañan á carne da hamburguesa, a primeira descrita na literatura é a cebola (xeralmente cortada moi fina e en aros), a tradición estadounidense de sándwiches inclúe case sempre un compoñente vexetal. Exemplos adoitan ser o sándwich BLT (leituga), algúns como o reuben (con sauerkraut), o coleslaw (a base de coles), así como outros encurtidos. É moi posible que tras a inclusión do hamburger steak entre dous pans, acabásese incluíndo estes ingredientes vexetais de forma natural. Todos estes condimentos incorpóranse á imaxe tradicional da hamburguesa xa no seu período dourado da década de 1940. Nalgúns casos a gornición proporciónalle un «sabor rexional» característico, por exemplo, as hamburguesas ao estilo Tex-Mex servidas cunha porción de chili con carne (chili burger).
Os belgas reclaman as patacas fritas (papas fritas) como un invento orixinario deste país. O historiador belga Jo Gerard menciona que as patacas fritíanse en Bélxica xa no ano 1680 na zona Holanda española, na área de «o val Mosa entre Dinant e Liexa, en Bélxica. As xentes humildes desta rexión adoitaban preparar as súas comidas con pequenas cantidades de peixe frito, pero cando o río conxelábase non era posible pescar nel, e era entón cando cortaban pedazos de pataca e fritíanas en aceite animal. As patacas fritas incorpóranse como aperitivo nos cafés dos Estados Unidos de comezos do século XIX, pero non empezan a facerse populares ata que as grandes compañías de comida rápida incorporáronas ao menú (McDonald's e Burger King) a mediados do século XX. Un dos momentos máis favorables para a súa inclusión a grande escala, veu cando se mellorou o proceso de conxelación inventado pola compañía: J.R. Simplot da cidade de Idaho no ano 1953. Con anterioridade as patacas conxelábanse, pero perdían o seu sabor tras ser fritas e os novos procesos evitaban esta inconveniencia (grazas a unha mestura de sebo de vaca e aceite de soia). Tras esta mellora, no ano 1967, J.R. Simplot e o fundador de McDonald's Ray Kroc fixeron posible que as patacas fosen servidas xa peladas pola compañía Simplot, ás cociñas dos restaurantes, directamente para ser fritidas. Ao principio, houbo un problema de seguridade na fritura e compañías como White Castle tiveron que deixar de incluílas no menú durante a década de 1950 debido aos problemas de seguridade que expuña nas cociñas.
Aparecen a finais de século unha nova xeración de refrescos de cola que pronto acompañarán á hamburguesa, así como igualmente farao a cervexa e pronto serán a bebida tradicional coa que se serve a hamburguesa. Compre salientar que a primeira receita de Coca-Cola foi inventada en Columbus, Xeorxia nunha tenda de ultramarinos por John Pemberton, orixinalmente denominada cocawine denominada Pemberton's French Wine Coca en 1885. Puido ser inspirada polo éxito formidable que tivo a Vin Mariani, unha especie de cocawine europea. A finais do século XIX xa vendía botellas de refresco en gran parte dos Estados Unidos. A comezos do século XX outra compañía: Pepsi bebida creada polo farmacéutico Caleb Bradham xa rivalizaba en vendas con Coca-Cola. As alianzas estratéxicas entre as grandes compañías de distribución de hamburguesas marcaron o uso dunha ou outra bebida polo gran público. Cabe pensar que nos comezos da hamburguesa a bebida que adoitaba acompañar era o café.
Comercialización
miniatura|A hamburguesa resolveu o problema técnico da produción en masa de alimentos semi-procesados. O século XX nace coa necesidade de ter que abastecer de alimentos a núcleos urbanos, centros cunha alta capacidade produtiva e unha gran densidade de poboación. Os alimentos ademais debían de ser alcanzables economicamente a unha clase obreira que vivía maioritariamente en devanditos núcleos, mantendo a man de obra e a produción industrial. A hamburguesa nace nunha época na que é necesario comer «rápido» e «barato». Os avances tecnolóxicos no terreo da conservación de alimentos así como as melloras no transporte e a produción agrícola, fixeron posible que os ingredientes esenciais da hamburguesa fosen fundamental e artificialmente «urbanos», xa desde a súa orixe. A contorna socio-económico estadounidense da hamburguesa coincide co final da primeira guerra mundial así como co azoute da Gran Depresión de 1929. Nesta contorna era favorable para a súa implantación a aparición dun alimento barato: esta é unha das razóns polas que a hamburguesa de cinco centavos (un nickel) fíxose popular. A hamburguesa que xa estaba inventada na primeira década do século XX, agora tiña que ser comercializada a grande escala, e algúns "visionarios" déronse conta que era conceptualmente fácil pola nun proceso de produción en serie.
A sociedade estadounidense da época ve ademais como aparecen diversos conceptos novos de comida rápida, procedente de diversas etnias orixinarias de diferentes lugares do mundo. Por exemplo, os alemáns fan a súa aparición co cachorro quente inventado no ano 1867 polo inmigrante Charles Feltman no seu posto rueiro de Coney Island (Nova York e que ten a idea de introducir unha salchicha de Frankfurt no buraco dun pan. Pronto aparecen imitadores de Charles como Harry Magley Stevens que ten a idea de vendelos nos partidos de béisbol dos New York Yankees. Os inmigrantes italianos aparecen polas rúas cos seus carriños de xeado así como os restaurantes onde se serve pasta. Os inmigrantes chineses que inicialmente abren restaurantes para atender á súa poboación, son aos poucos aceptados pola clientela estadounidense, o que acaba nunha fusión de cociñas chinés-estadounidense (como o chop suey). Nese mundo diverso de comidas étnicas, a hamburguesa foi capaz de tomar os símbolos apropiados e converterse nun alimento nacional dos Estados Unidos.
O «White Castle System»
miniatura|White Castle Non. 8 en [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolis (Minnesota).]] O 16 de novembro de 1916, o cociñeiro e empresario Walter Anderson abre unha caseta de hamburguesas en Wichita (Kansas); os seus métodos hixiénicos de cociñado (empregando grellas e espátulas) impresionaron aos clientes de Wichita, e desta forma aos poucos íanse facendo regulares. Nesta época, a hamburguesa non era moi coñecida polo gran público dos Estados Unidos, polo que Walter engadía ás súas hamburguesas aros de cebola cando se facían na grella, algo que fixo que tivesen un sabor característico. Debido á demanda crecente, moi a miúdo comprábanlle as hamburguesas por ducias, o que deu lugar ao popular slogan que identificou posteriormente á compañía: "Buy'em by the sack" (Cómpraas a saco). A pesar de crecer durante un tempo, Walter só posuía catro casetas nas zonas máis concorridas da cidade. No ano 1926, o corredor de seguros estadounidense Edgar Waldo «Billy» Ingram asóciase con Walter para abrir o primeiro restaurante White Castle en Wichita. O restaurante nace coa idea de cociñar unha hamburguesa rapidamente, dándolle así a honra de ser a primeira cadea de restaurantes de comida rápida do mundo.
«Billy» pronto se decatou de que a palabra «hamburguesa» asimilaba naquela época ao gran público estadounidense ás actuacións circenses, ás feiras de gando, a un pedazo de carne graxento que se comía nos baixos distritos da cidade. Edgar Waldo tentou cambiar desde o primeiro momento ese concepto e é denominado por algúns autores como o Henry Ford da hamburguesa (movemento denominado Fordismo). Inventou un concepto de restaurante que lanzou á hamburguesa á fama, denominouno: «The White Castle System» (O sistema White Castle). Entre os anos 1923 e 1931, ese sistema fixo que se establecesen case cen restaurantes en cidades ao longo do Medio Oeste dos Estados Unidos. Para concienciar aos seus empregados, emitiu un panfleto periódico (unha especie de boletín informativo) titulado: «The hot hamburger» no que instigaba a mellorar con creatividade a venda deste alimento. A idea era moi simple: elaborar rápido a hamburguesa e facer posible pedila en calquera parte e comela en case calquera posición. En lugar de ir a un restaurante e esperar media hora a ser servidos, devandito sistema proporcionaba nun tempo razoable un menú no que a hamburguesa se convertía no ingrediente central. Naqueles tempos, a hamburguesa servíase xeralmente acompañada dun café. A novela de Upton Sinclair titulada A Xungla (The Jungle) provocara un escándalo sobre o procesado da carne, de tal forma que agora ao gran público ofréceselle «limpeza» e claridade. A cadea de restaurantes White Castle ofrecía limpeza, regularidade e sobre todo garantía que cada hamburguesa era servida por igual en cada un dos restaurantes. Esta era unha idea nova naquel entón que xeraría un novo concepto sobre como servir alimentos nun restaurante. Durante os primeiros anos, White Castle fixo fincapé en ofrecer café de calidade e fixo estudos acerca da calidade nutricional das súas hamburguesas, pagando estudos ás universidades.
A cadea fundamentou o seu triunfo no poder da propaganda, algo que foi orixinal naquela época, moi necesario para cambiar a percepción negativa que tiña o consumidor medio estadounidense tras os escándalos sobre o procesado da carne. En 1931, é o primeiro restaurante en anunciar as súas hamburguesas en xornais co vello slogan de Anderson: Buy'em by the sack. Os seus restaurantes abriron por primeira vez as xanelas ao exterior para ofrecer aos clientes comida para levar. White Castle é coñecida por ser a primeira en comercializar hamburguesas de forma cadrada, denominados «sliders» e ofrecíanse a un prezo de cinco centavos (un Nickel) até os anos 40. A cadea abriría en total catorce restaurantes até 1932, cando White Castle incorporou a súa primeira subsidiaria: "Paperlynen Company", esta empresa proporcionou os cartóns e papel para envolver as hamburguesas e os gorros do persoal de cociña. Da mesma forma, adquiriu empresas de porcelana que se encargaban de construír os pequenos restaurantes White Castle, empregando a porcelana nas características fachadas brancas.
Walter Anderson achegou ideas moi novas que hoxe en día se teñen en conta, por exemplo puxo en práctica o emprego dunha espátula especial para cociñar os pedazos de carne na grella e poder apertalos até facelos planos, foi tamén o primeiro en deseñar e facer un pan especial para a hamburguesa. En 1949, un empregado chamado Earl Howell, dáse conta de que unha hamburguesa rota faise en menos tempo e isto dá lugar á idea de que as hamburguesas perforadas poden facerse en menos tempo. En 1951, a cadea incorpora cinco perforacións nas súas hamburguesas. Antes de Walter Anderson, as hamburguesas facíanse nunha grella durante un tempo indeterminado e con bólas de carne picada que se esmagaban" finalmente nunhas rebandas de pan convencional (similar a un bocadillo). As porcións de carne conxelábanse, sendo servidas as hamburguesas mediante o emprego de carne conxelada en lugar de fresca. O método do White Castle regularizaba os resultados, homoxeneizaba a produción e ofrecía hixiene á vista dos clientes.
A cadea tivo unha progresión de vendas moi grande e o seu éxito foi tal que en 1926 xa tiñan competidores, desta forma en Milwaukee abríanse restaurantes cunha denominación similar: White Tower Hamburgers fundada por John E. Saxe (pai) e Thomas E. Saxe (fillo). O avance de White Tower fixo que as dúas compañías tivesen diversas batallas legais en diversos estados durante os anos trinta. En 1930, White Castle posuía xa preto de 116 restaurantes repartidos ao longo de 2300 quilómetros. Todos eles no territorio dos Estados Unidos. A cadea progresou cunha gran cadea de restaurantes, pero en vida de "Billy" nunca se fixo franquías e nunca se puxo un restaurante fose do territorio dos Estados Unidos. A carestía de carne de vacún durante a segunda guerra mundial nos Estados Unidos fixo que a cadea non progresase en vendas, este efecto de integración vertical, unido á aparición de cadeas de comida rápida que entendían o negocio máis como unha franquía (integración horizontal) limitou a súa propagación.
A era McDonald'
miniatura|McDonald's preconiza nos anos 40 a posibilidade de probar a mesma hamburguesa en calquera parte dos Estados Unidos; nunhas décadas faio en gran parte do mundo. Os irmáns Dick e Mac McDonald inauguran no ano 1937 unha caseta de cachorros quentes na cidade estadounidense de Monrovia (California). O éxito das súas vendas fan que finalmente abran o ano 15 de maio de 1940 un restaurante no traxecto da Ruta 66, en San Bernardino, que denominan McDonald's. Analizando as vendas, descobren sorprendidos que o 80% dos seus ingresos provén da venda de hamburguesas. A composición de menús era de 25 pratos diferentes, a maioría deles baseados en produtos cárnicos á grellada. Introduciron o concepto de comida rápida en 1948 nalgúns estados dos Estados Unidos, e xa desde o principio estaban centrados en como facer cachorros quentes e hamburguesas da forma máis eficiente e rápida posible. O concepto co que nacía McDonald's na década de 1940 era moi simple, era necesario que a hamburguesa puidese servirse nun tempo marca duns minutos e que ademais fose posible poder servila e comela, mesmo no propio automóbil; tentando, ademais, elaborar un produto alimenticio barato ao alcance de moitas economías. Desta forma nace a mediados do século XX o concepto de servizo tipo drive-in: hamburguesas e coches estaban intimamente unidos na década de 1950 para os estadounidenses. Non só era posible recibir unha hamburguesa sen baixar dun coche, senón que ademais non facía falta agardar para a obtención do servizo. Dick e Mac abren con este concepto a primeira cadea de McDonald's o 15 de abril de 1955 en Deas Plaines, un suburbio ao noroeste de Chicago (hoxe en día denominado Museo McDonald's). É de resaltar que a mascota que aparecía nos restaurantes daquela época, era un boneco en movemento denominado «Speedee» que estivo vixente como elemento iconográfico da compañía ata que foi substituído polo pallaso Ronald McDonald posteriormente, en 1963.
Dick e Mac investigan intensamente os procesos existentes nas cociñas dos seus restaurantes co obxecto de melloralos. Buscan con insistencia todo aquilo que fai máis rápido o cociñado das hamburguesas, deseñan e patentan grellas especiais para conseguir altos rendementos de saída, fan que os produtos do xogo de cubertos desaparezan e sérvense todos os produtos en elementos desbotábeis, elaborados de papel, co que diminúen custos de lavalouzas, auga, xabón e man de obra. Os irmáns McDonald crearon un sistema detallado de operación na cociña, de tal forma que en calquera das franquías dos Estados Unidos operábase de igual forma, contratándose en especial a adolescentes.
Pero o seu salto cualitativo, desde o punto de vista de vendas, foi no ano 1955 coa primeira franquía proposta por Harry J. Sonneborn, asumida finalmente polo executivo e vendedor de maquinaria para xeados Ray Kroc, que á idade de 52 anos toma as rendas da compañía. Ray foi o promotor da expansión da cadea por todo o territorio estadounidense e que a elaboración das hamburguesas se estandarizara definitivamente. Algúns personaxes en torno ao círculo de Ray foron moi produtivos e innovadores. É de mencionar ao executivo e científico alimentario Herb Peterson que inventou o McMuffin en 1972, ou o famoso saúdo May I have your order, please?. Outro dos inventos da cadea foi o Big Mac en 1968 por Jim Delligatti na franquía de Pittsburgh. O éxito expansivo de McDonald's débese principalmente ao emprego do concepto franquía, sistema que inventara anteriormente a compañía de máquinas de coser Singer Corporation a finais de século XIX, e que pronto copiarían os seus competidores. Hoxe en día McDonald's ten a súa propia universidade na que adestra a persoal das súas franquías: McDonald's Hamburger University situada en Elk Grove Village (Illinois). O seu graduado é «bachelor of hamburgerology with a minor in french fries» (Licenciatura en hamburgueseología con materias secundarias en patacas fritas). A expansión foi aos poucos e con algunhas dificultades facéndose a outros países, como ocorreu en 1996 coa apertura dun restaurante en Nova Deli ante a protesta dos dirixentes do país. En 1995, o país que máis restaurantes posúe da cadea McDonald's (tralos Estados Unidos) é o Xapón, seguido do Canadá e Alemaña (máis de cen países en total). A compañía ao longo da súa historia foi captando o simbolismo da globalización e da cultura occidental, sendo nalgunhas ocasións obxecto de protestas e indignación en diversas partes do mundo.
As variantes
esquerda|miniatura|Unha variante vexetariana da hamburguesa. As variantes que chegaron a xerarse sobre a hamburguesa ao longo dos tempos son diversas. Algunhas delas con certo éxito, chegando a ser moi populares. Con todo, esta diversidade estivo en mans doutras cadeas de restaurantes que tentaron reproducir o fenómeno de éxito de McDonalds e White Castle. Tal foi o caso da empresa Big Boy, que no ano 1936 empeza a operar mediante o cociñeiro Bob Wian en Glendale (California) cun restaurante ao que denomina Bob's Big Boy. Esta cadea protagoniza un tipo de hamburguesas de gran tamaño, que denomina nos seus menús como: double cheeseburger (hamburguesa dobre con queixo). Sábese que as Big Boys foron as primeiras en servirse cun pan entre dous pedazos de carne picada, grazas á idea que tivo Bob Wian. A cadea expandiuse ao longo dos Estados Unidos e o Canadá nos anos 60. A pesar dos beneficios que proporcionaba, a cadea Big Boy vendeuse en 1967 á cadea Marriott Corporation, incluídos os dereitos da hamburguesa. Outro caso foi o de Kewpee Hamburgers, unha cadea de comida rápida fundada en 1923 en Flint (Míchigan) por Samuel V. Blair baixo a denominación Kewpee Hotel Hamburgs
Do mesmo xeito que a invención da hamburguesa, é difícil saber o instante exacto no que a cheeseburger aparece en escena. Son varios os cociñeiros que afirman pór por primeira vez unha tallada de queixo sobre a carne picada. Lionel Sternberger de Rite Anuncio en Pasadena (California), afirma que no período entre 1924 e 1926 vendía hamburguesas con queixo e é por esta razón pola que se lle atribúe a invención. Sábese, pola descrición dun menú da época, que en 1928 o restaurante Ou'Dell servía aos seus clientes dos Ánxeles hamburguesas con talladas de queixo. Luís Ballast, propietario do restaurante drive-in denominado Humpty Dumpty en Denver (Colorado) no ano 1935, fai un intento de facer a marca rexistrada da cheeseburger denominada yellowburger («hamburguesa amarela»). J.C. Reynolds, operador dun bar do Sur de California desde 1932 até 1984, populariza a hamburguesa con pemento. O queixo procesado (xeralmente o máis empregado nas cheesebuguers) foi inventado no ano 1911 por Walter Gerber, habitante da cidade suíza de Thun, sendo con todo James L. Kraft o primeiro en aplicalo como unha patente estadounidense no ano 1916. Kraft Foods creou a primeira versión comercial en talladas de queixo procesado, que se introduciu nos mercados no ano 1950.
Tras a Segunda Guerra Mundial, ábrese unha serie de cadeas denominada InstaBurger King (que se chamaría posteriormente Burger King). O seu primeiro restaurante foi inaugurado o 4 de decembro de 1954 nun suburbio de Miami (Florida) por James McLamore e David Edgerton; ambos foron alumnos da Cornell University School of Hotel Administration. McLamore visitou as instalacións de McDonald's cando pertencían aos irmáns Dick e Mac McDonald en San Bernardino (California) e percibiu o potencial que había tras a elaboración de hamburguesas seguindo os métodos innovadores de produción en cadea. É por iso polo que decidiu crear unha cadea similar propia. No ano 1959, Burger King xa dispuña de cinco tendas dentro da área metropolitana de Miami, o que lles impulsou a decidirse a realizar a expansión por todo o territorio estadounidense mediante un sistema de franquía; un método moi innovador, por aquela época, de facer crecer un negocio cun relativo baixo custo. Formaron Burger King Corporation como empresa central e empezaron a vender franquías ao longo dos Estados Unidos. A empresa Burger King así como a central Burger King Corporation foron adquiridas por Pillsbury Company en 1967. Durante a década de 1970, a compañía empeza a expandirse a outros lugares como América do Sur e Europa. O produto central de Burger King é a Whopper, creada no ano 1957 polo fundador James McLamore e foi posta á venda por tan só 37 centavos.
A finais da década de 1970, ábrese outra cadea de hamburguesas Wendy's fundada por Dave Thomas e John T. Schuessler o 15 de novembro de 1969 en Columbus (Ohio). Esta cadea pronto se converterá na terceira compañía de distribución de hamburguesas. A principal característica, é que eles declaran facer as hamburguesas empregando carne fresca, non conxelada. Wendy marcou unha polémica na década de 1980, grazas a un anuncio no que un personaxe vía que a súa hamburguesa tiña apenas algo de carne, facendo un comentario que quedou hoxe en día na memoria colectiva da linguaxe estadounidense: «Where's the beef?» (Onde está a carne?).
O mito culinario
miniatura|J. Wellington Wimpy (Wimpy) un dos amigos de [[Popeye que posúe unha avidez tremenda polas hamburguesas. Wimpy faise amigo de Popeye nunha tira cómica de 1931.]] A hamburguesa faise moi popular entre os estadounidenses no período de posguerra da primeira guerra mundial, e unha mostra diso é a aparición de personaxes de banda deseñada como pode ser Popeye o mariño que inxire espinacas para ser forte. A primeira aparición de Popeye foi o 17 de xaneiro de 1929 como un personaxe secundario da tira cómica de E. C. Segar denominada Thimble Theater. Entre os personaxes que rodean a Popeye atópase J. Wellington Wimpy (Denominado abreviadamente Wimpy) que é un amante das hamburguesas, un personaxe que aparece como educado e glutón. Wimpy populariza unha frase «I'll gladly pay you tomorrow for a hamburger today» (Con moito gusto pagareille mañá, a hamburguesa que me sirva hoxe). Este personaxe da década de 1930 presenta a hamburguesa á mocidade da época, como un alimento san. Creouse unha cadea de restaurantes de comida rápida denominada Wimpy's na súa honra que vendía hamburguesas a dez céntimos.
Durante a década dos anos 1940, o 22 de decembro de 1941, aparece unha banda deseñada de debuxos animados baseados en raparigos adolescentes, creado por John C Goldwater, Vic Bloom e Bob Montana, onde o personaxe principal destes era "Archie" xunto cos seus amigos coñecidos en Latinoamérica como Verónica, Betty, Carlos, Esther, Gorilón e Torombolo, o cal era afeccionado ao consumo de hamburguesas.
Coa mesma idea aparecen personaxes ficticios na cultura dos Estados Unidos, como pode ser Ronald McDonald, personaxe con disfrace de pallaso ideado por Willard Scott, que aparece no ano 1963 por primeira vez nun programa de televisión. Outra das aparicións populares da hamburguesa ten lugar en Zap Comix #2, un dos máis famosos underground comix de finais da década de 1960, no que o debuxante Robert Crumb deseña un personaxe denominado «Hamburger Hi-Jinx». Xa a finais da década, o pop art inclúe á hamburguesa como elemento artístico, aparecendo en obras de Andy Warhol («Dual Hamburger») e Claes Oldenburg («Floor Burger»), Mel Ramos (en 1965 a súa «Vinaburger») e máis recentemente David LaChapelle (2002, «Death by Hamburger»).
Un exemplo da popularidade e identificación da hamburguesa co pobo estadounidense é a Batalla do Outeiro da Hamburguesa; ocorrida durante a guerra de Vietnam en maio de 1969. A súa denominación está inspirada polo número de baixas estadounidenses e vietnamitas que fan que o escenario se asemelle a unha "carnicería". Unha das inspiracións de George Lucas na Guerra das galaxias é a nave do Falcón milenario, inspirada nunha hamburguesa. Outra aparición da hamburguesa na cultura popular ocorre nos videoxogos. Un dos máis coñecidos é Burgertime, que trata dun xogo ao estilo de arcade creado en 1982 pola empresa Data East Corporation. A hamburguesa aparece nalgúns monográficos de televisión estadounidenses como American Eats e Man v Food.
Na década de 1960 produciuse unha forte motorización da sociedade estadounidense. O presidente Dwight Eisenhower quedou moi impresionado polas Autobahnen alemás e é por esta razón pola que no ano 1956 declara a Federal Highway Act, as dúas grandes compañías de automóbiles aceleran o seu negocio de vendas de automóbiles. Chegado este momento de uso extensivo do automóbil, a hamburguesa estaba aí para ser servida nos drive-ins (ás veces por camareiros aos que se denominan: carhops). Os primeiros drive-in eran coñecidos en EE. UU. xa a comezos da década de 1930 e aos poucos foise convertendo nun elemento frecuente dentro da xeografía estadounidense. Da vantaxe de que servir hamburguesas no coche era unha posibilidade de negocio déronse conta os executivos de McDonald's, así como os de innumerables cadeas de fast food pequenas. A popularidade da hamburguesa creceu entre a poboación estadounidense e as estatísticas mostran cada estadounidense come de media 3 hamburguesas á semana.
Esta época estaba marcada pola Guerra Fría, un novo concepto político que emerxe tras a Segunda guerra mundial. A hamburguesa, de orixe estadounidense, recolleu todo o simbolismo nacional. A aparición a mediados da década de 1950 nos fogares dos Estados Unidos de eventos sociais privados, que se celebraban mediante unha grellada no patio da casa, ao aire libre, eran moi comúns. Neste tipo de celebracións sociais, a hamburguesa ocupaba unha posición gastronómica-social relevante. Nestes anos de finais da década de 1960, as hamburguesas empezaron a crecer de tamaño, sendo un dos promotores Big Boy. Burger King lanzou ao mercado a Whopper e empezou a competir con McDonald's en vendas, razón pola que saca ao mercado o cuarto de libra (Quarter Pounder). A carreira das grandes cadeas de venda de hamburguesas comezara, e con iso a época dos prezos de poucos centavos por hamburguesa estaban xa en declive.
Na década de 1970, as principais cadeas de hamburguesas empezaron a empregar gran cantidade de recursos en mercadotecnia e para iso entraron na batalla de mercadotecnia de series de anuncios comparativos. A este suceso denominouse jocosamente a «guerra da hamburguesa» entre os estadounidenses. As alusións directas, así como as comparativas entre elas eran un tópico común nas campañas publicitarias. Nace a finais da década de 1980, a era dos eslóganes nas grandes cadeas de restaurantes. Na serie de televisión de 2011 titulada Bob's Burgers aparece frecuentemente a hamburguesa.
Fenómeno global
miniatura|Novo continente, novos conceptos: hamburguesa vietnamita de arroz. A hamburguesa, tal e como se coñece hoxe en día, nace nos Estados Unidos, pero non é até mediados do século XX, durante a posguerra da Segunda Guerra Mundial, cando empeza a expandirse por diversos países, globalizando o concepto de comida rápida. Os máximos responsables desta progresiva implantación son as grandes cadeas de restaurantes. O afán de expandir o negocio e incrementar os ingresos exerce de motor para ir instalando franquías en diferentes lugares e culturas do mundo, estendendo o concepto de globalización ao ámbito da alimentación. Unha das primeiras empresas en mostrar a necesidade de abordar a venda de hamburguesas en novos países foi McDonald's. O 21 de agosto de 1971, en Zaandam, preto de Ámsterdam (Países Baixos), abre a primeira franquía europea (a cargo da empresa Ahold). Na década de 1970 a cadea comeza a expandirse por Europa e Australia. En Asia (concretamente no Xapón baixo a influencia Eōshoku) xorde no ano 1972 unha cadea de restaurantes de comida rápida: MOS Burger (モスバーガー), acrónimo de «Mountain Ocean Sun» ("Montaña, Océano, Sol") que chega a competir con McDonald's en vendas; os seus produtos son variantes da hamburguesa adaptadas ao mundo asiático: teriyaki burger, takumi burger, hamburguesa de arroz e similares. En Hong Kong, Aji Ichiban compite coas grandes cadeas, estendéndose pronto por toda Asia. Unha das primeiras máquinas expendedoras de hamburguesas estreouse en Ámsterdam no ano 1941, baixo a marca comercial FEBO (denominada así polo nome do seu creador: Ferdinand Bolstraat).
Ao mesmo tempo que se estende a hamburguesa polo mundo, esta adquire diversas características locais como a carne picada, que por exemplo, emprega como fonte a dos animais locais (canguro en Australia ), ou acompañamentos como o chile con carne na comida Tex-Mex.
A expansión da hamburguesa, xunto coa estandarización da súa elaboración, fai que o prezo se empregue como un índice económico de referencia dos países, é o denominado «Índice Big Mac». O sociólogo estadounidense George Ritzer acuña en 1995 o concepto de "McDonaldización" no seu libro «McDonaldization of Society». Co Índice Bic Mac compútase canto vale (en dólares estadounidenses) a hamburguesa nos distintos lugares do mundo, o que permite contrastar a paridade de poder adquisitivo da economía de cada un dos 120 países nos que está presente a multinacional. Paral <b id="mwA30">e</b> lamente, aparecen no mundo diferentes concursos de comida nos que participan diversos adversarios de cada país; un dos máis coñecidos é o Krystal Square Off (no que se consomen hamburguesas procedentes dos restaurantes Krystal), patrocinado polo International Federation of Competitive Eating (IFOCE) e que se celebra anualmente desde 2004.
Actualidade
miniatura|Verde escuro: rexións onde se confirmaron casos humanos da [[Enfermidade de Creutzfeldt-Jakob|ECJv; o verde claro sinala sitios onde se rexistraron casos de EEB.]] A comezos do século XXI aparece a hamburguesa como protagonista nalgúns libros da literatura especializada de temas culinarios, un exemplo é a obra Fast Food Nation: The Dark Side of the All-American Meal (2001) publicado polo xornalista de investigación Eric Schlosser, e que nel examina a influencia local e global da industria da comida rápida estadounidense. Comezan a aparecer as denominadas «Gourmet burger» que son hamburguesas elaboradas con ingredientes de luxo e por cociñeiros da alta cociña. Unha das primeiras foi cociñada na cidade de Nova York polo cociñeiro Daniel Boulud en xuño de 2001 e ofrecía unha hamburguesa de 29 $ con lombo, costelas breseadas, trufa negra en conserva e un mirepoix de verduras. En Manhattan o restaurante "Old Homestead", un dos máis antigos servindo steaks, ofrece unha hamburguesa por 44 dólares con carne de tenreira xaponesa de raza wagyu. Son coñecidas pronto as variantes das burger boutique na que se ofrecen novas variedades de hamburguesas facendo gala da creatividade dos cociñeiros, que inclúen ingredientes de tempada así como alimentos autóctonos específicos. esquerda|miniatura|Astronautas comendo hamburguesas no espazo. O deseño da gastronomía espacial incluíunas na [[Estación Espacial Internacional (EEI).]] A hamburguesa entra na alta cociña de mans de Richard Blais, alumno de Ferran Adrià, que introduce no ano 2004 nun restaurante da cidade de Atlanta unha hamburguesa do estilo das que se serven na cadea Krystal envoltas nunha cinta de seda. Este salto da hamburguesa á alta cociña fai que sitios tradicionais empecen a servila. Alberto Chicote en Madrid fai variantes caseiras da hamburguesa na súa cociña, emprega carne de porco ibérico, ketchup e mostaza caseiras. En 1993, Max Schondor introduce a boca burger elaborada de soia. Aparece un personaxe de debuxos animados en 1999 denominado SpongeBob SquarePants, trátase das aventuras dunha esponxa de mar que ten como oficio ser cociñeiro de hamburguesas en Mr. Krabs's elaborando as populares Krabby Patty burgers (burguer cangreburguer), ao redor destas hamburguesas créase un mundo de personaxes.
Nos Estados Unidos, a comezos do século XXI, empézanse a celebrar centenarios sobre a hamburguesa. Hai que destacar dous lugares en EE. UU. onde se organizaron festas con motivo de celebrar a orixe da hamburguesa. Un é Athens, Texas (debido a Fletcher Davis) que en novembro de 2006, nunha resolución do estado de Texas, fai que se aprobe que Athens é o "Orixinal Home of Hamburger" (Lugar de procedencia orixinal da hamburguesa). Con todo, en agosto de 2007 o estado de Wisconsin afirma o mesmo da súa localidade de Seymour, Wisconsin (Charlie Nagreen). Estas dúas resolucións deixan repartida a autoría da hamburguesa entre dúas cidades estadounidenses. Cada ano celébrase un Burger Fest en Seymour o primeiro sábado de cada mes de agosto. Da mesma forma celébranse competicións con carácter anual desde 2010 nalgunhas cidades americanas mostrando ante un xurado popular a mellor hamburguesa elaborada na zona, denomínanse "The Battle of the Burger". Sendo as máis famosas as que se celebran en Virginia-Highland (Atlanta), Denver, Nova York etc.
Polémicas nutricionais
miniatura|[[Barack Obama xunto co presidente ruso Dmitri Medvédev reunidos en Ray's Hell Burger servíndose dunha hambuguesa.]] Xa entrando en século XXI, a hamburguesa sufriu diversas polémicas de carácter nutricional, en plena era en que a poboación mundial empeza a sentir preocupación polo sobrepeso (coa consecuente aparición das dietas hipocalóricas), a aparición de hamburguesas de gran contido calórico (denominadas popularmente como 'hamburguesas XXL') disparou diversas alarmas na sociedade. Hamburguesas como a tripla Whopper, que excede as mil calorías vulneran a denominada Estratexia Sanitaria Contra a Obesidade (NAVES) promovida por institutos sanitarios como a AESAN, que loita para previr o crecemento da incidencia da doenza da obesidade na poboación, en especial a obesidade infantil. Os dietistas empezan a ver que o consumo de alimentos con forte densidade de calorías pode provocar un apetito desmedido. Este tipo de mensaxes fixo que as cadeas de restaurantes reduzan as calorías nas súas hamburguesas desde comezos de século XXI. A finais de século XX cabe destacar a acción xudicial denominada o caso McDonald's Restaurants contra Morris e Steel coloquialmente denominado o Caso McLibel (Caso McDifamación), relativo a un libelo publicado por dous activistas ecoloxistas: Helen Steel e David Morris titulado: What’s wrong with McDonald’s: Everything they don’t want you to know" (Que está mal en McDonald's?: Todo o que eles non queren que saibas). Posteriormente elaborouse un documental denominado: McLibel.
Unha das principais crises sufridas ocorreu coa aparición da Encefalopatía esponxiforme bovina (o mal das «vacas tolas»), e a súa variante a enfermidade de Creutzfeldt-Jakob, que fixo que o consumo de carne de vacún descendese a finais do século XX e con iso as vendas de hamburguesas, así como as de calquera outro produto cárnico derivado. As cadeas principais de venda de comida rápida tiveron que saír aos medios para aclarar as queixas de consumidores e a preocupación da poboación. Empezouse a diversificar os menús nos restaurantes e apareceron elementos «non cárnicos». Fíxose un esforzo por presentar a "clásica hamburguesa" elaborada con carne de pito, peixe e mesmo a hamburguesa vegetariana (similar ao vada pav indio). Produtos que se ensaiaron na década de 1970 con moi pouco éxito nas grandes cadeas de distribución de hamburguesas, agora lánzanse coa intención de poder diversificar os menús.
Medios
A comezos do século XXI ródase a película documental relacionada co consumo obsesivo-compulsivo de hamburguesas dalgúns estadounidenses, a longametraxe denomínase: Super Size Me, dirixida e protagonizada por Morgan Spurlock (2004), na que unha persoa decide alimentarse unicamente de comida dos restaurantes McDonald's durante un mes enteiro. No mesmo ano estréase a película Harold & Kumar Go to White Castle ambientada na contorna dos restaurantes White Castle. Posteriormente no 2006, Fast Food Nation reflicte nun mundo de ficción, as intrigas e maquinaciones da industria cárnica na fronteira entre os Estados Unidos e México, estando a obra baseada no libro que apareceu en 2001 Fast food nation: the dark side of the all-american meal. A hamburguesa entra neste século con grandes retos nunha sociedade dividida entre a preocupación polo que come e a obesidade epidémica ao mesmo tempo que un progresivo incremento na inxesta de calorías.
No ano 2009 a cadea Burger King populariza no Xapón unha variante do a Whopper que denomina Windows 7 Whopper empregada na promoción do sistema operativo Microsoft's Windows 7. A hamburguesa é unha variante da BK Stacker que posúe sete patties de 13 cm (5 polgadas) de altura. O presidente estadounidense Obama facendo gala dun novo estilo de protocolo, reúnese co presidente ruso Dmitri Medvédev na hamburguesería Ray's Hell Burgers en xuño de 2010, sendo a primeira vez que dous líderes internacionais reúnense nunha hamburguesería incluíndoo nun protocolo.
Traxano
Marco Ulpio Traxano (en latín: Marcus Ulpius Traianus), coñecido abreviadamente como Traxano, nado en Itálica, preto de Hispalis (actual Sevilla), o 18 de setembro do ano 53 e finado en Selinus o 9 de agosto de 117, foi un emperador romano. Reinou desde o ano 98 até a súa morte, e foi o primeiro emperador de orixe non itálica. Iniciou a tradicionalmente chamada dinastía Antonina.
O 27 de xaneiro do ano 98 sucedeu tras a súa morte ao emperador Nerva, do cal, aínda que o adoptou previamente, aceptou usar só o cognomen. Como administrador civil, Traxano é coñecido sobre todo polo seu amplo programa de construción de edificios públicos que reformaron a cidade de Roma e deixou numerosos monumentos perdurables como o foro de Traxano, o mercado de Traxano e a Columna Traxana. Con todo, foi como comandante militar polo que celebrou os seus maiores triunfos: no 101 lanzou unha expedición punitiva ao reino de Dacia, derrotando os seus exércitos un ano despois e tomando definitivamente o territorio no 106. Un ano despois, dirixiuse cara ao Leste e conquistou o reino nabateo (actual Xordania) e estableceu a provincia de Arabia Pétrea. Logo de varios anos de paz, no 113 lanzou unha ofensiva contra Partria e, chegando a Susa no 116, co que o Imperio acadou a súa maior extensión da Historia. Cando regresaba a Roma, contraeu unha enfermidade e faleceu. Foi deificado polo Senado post mortem e os seus restos descansaron baixo a Columna Traxana até as incursións bárbaras sobre a cidade. Sucedeuno o seu fillo adoptivo Hadriano.
Traxectoria
miniatura|160x160px|Busto de Traxano nun [[contorniato romano]] Marco Ulpio Traxano naceu o 18 de setembro de 53 d. C. na cidade de Itálica, a escasos quilómetros de Hispalis (Sevilla), adscrita á provincia romana de Bética, que estaba intensamente romanizada. A patria dos Ulpios era Itálica, onde os seus antepasados se asentaran a finais do século III a. C. Isto indica que a orixe italiana era posible, pero recentemente sinalouse convincentemente que os antepasados da familia eran nativos, sendo Traxano o Vello en realidade un Traius adoptado pola familia dos Ulpii. O propio Traxano non era máis que un dos moitos e ben coñecidos Ulpios (Ulpii) nunha serie que continuou moito despois da súa propia morte.
O Imperio
Converteuse en emperador en xaneiro do 98, sendo o primeiro emperador romano de orixe non itálica, o que denotaba unha perda de peso político desta rexión no poder romano. Porén, non foi proclamado emperador até dous anos despois de ser nomeado, pois antes de chegar a Roma asegurou a fronteira entre o Rin e o Danubio e tamén mellorou as comunicacións entre as cidades xermanas.
O Senado
O novo Emperador foi acollido polo pobo de Roma con grande entusiasmo, pois o seu ascenso sen derramamento de sangue nin terror contrastaba co anterior goberno de Domiciano: liberou a moitas persoas que foran encarceradas inxustamente por Domiciano e devolveu boa parte das propiedades privadas que este confiscara. A súa popularidade foi tal que co tempo o Senado Romano conferiulle a Traxano o título honorífico de Optimus, isto é, "Óptimo". Durante a cerimonia no Senado con motivo do seu ascenso ao trono imperial, o senador Plinio dedicoulle un famoso e interminable Panexírico (Panegyricus Traiani) no que pedía que se lle concedese ao Senado unha maior implicación na condución dos asuntos da administración pública do Estado; Traxano observou aquela regra e chamou a moitos dos senadores a gobernar as provincias romanas. Conservou un control moi forte, ocupándose escrupulosamente dos asuntos das diversas provincias e reservándose, por exemplo, os permisos para a construción de edificios públicos. Isto permitiulle desenmascarar e castigar a moitos senadores acusados de malversación, que aproveitaran a política indulxente do precedente emperador, Nerva. Traxano valeuse dun órgano xudicial creado por el para investigar estes delitos, o Consilium Principis, do cal formaron parte os mellores xuristas da época. Foron numerosos os investigados por casos de mal goberno das provincias, aínda que o mesmo Senado ditou xeralmente sentenzas favorables.
Guerra contra os dacios
miniatura|Dacia no Imperio Romano Para os historiadores, Traxano destaca sobre todo como comandante militar, particularmente polas súas conquistas en Oriente Próximo, pero inicialmente polas dúas guerras contra Dacia, no que hoxe é Romanía. A súa conquista (101-102), logo da súa demorada reconquista e a desfavorable (e, para algúns, vergoñosa) paz negociada polos servidores de Domiciano perturbou o pensamento romano durante anos. Así, durante o reinado de Traxano un dos máis importantes éxitos foi a vitoria sobre este pobo. A primeira confrontación importante entre os romanos e os dacios aconteceu no ano 87 e foi iniciada por Domiciano. Foi o xeneral dacio Decébalo, que logo se convertería en rei, quen ofreceu a principal resistencia á dominación. O emperador Domiciano fixera campaña contra Dacia desde 86 a 87 sen se asegurar un resultado decisivo e Decébalo desobedecera descaradamente os termos da paz (89) que pactara ao termo desta campaña.
Francisco Potel Pardal
Francisco Potel Pardal, nado en Xanza (Valga) o 29 de xuño de 1887 e finado na mesma parroquia o 9 de agosto de 1939, foi un crego e poeta galego. Ricardo Carballo Calero encadrouno nos tempos do Postrexurdimento.
Traxano
Guerra contra os dacios
Con esta ofensiva para ampliar territorios, Traxano acababa cunha política seguida desde os tempos de Augusto de manter o Imperio dentro de certos límites e facer simples guerras defensivas (a única excepción fora a conquista de Britania en tempos de Claudio). Cara a marzo de 101, Traxano iniciou a súa primeira guerra contra os dacios liderados por Decébalo. Para isto pasou á beira setentrional do Danubio sobre unha ponte de pedra que construíra, cruzou as Portas de Ferro e dirixiuse cara á capital, Sarmizegetusa. Atacou o reino con catro lexións e derrotou ao exército dacio preto dun porto chamado Tapae. As tropas de Traxano, con todo, quedaron danadas no encontro, e desistiu de calquera outra campaña durante o resto do ano, para sandar ás tropas, reforzarse e reagruparse. Durante o inverno posterior, o rei Decébalo lanzou un contraataque cruzando o Danubio máis lonxe corrente abaixo, pero foi rexeitado. O exército de Traxano penetrou máis en territorio dacio e forzou ao rei Decébalo a someterse o ano seguinte, despois de que o emperador acampase a poucos quilómetros da capital, en Sarmizegetusa Rexia. Conquistou Dacia completamente en 106, a pesar da forza e a resistencia dos nativos. O avance do exército de Roma até a capital non padeceu obstáculos grazas á súa superioridade numérica, á loxística e ás tácticas xa consolidadas por séculos de guerras e asedios, por exemplo, a formación en tartaruga e o "carrobalista", antepasado dos canóns. Tras destruír a capital dacia, fundou a Colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa, noutro lugar distinto á da previa capital, aínda que levou o mesmo nome. Colonizou Dacia con romanos e anexionouna ao imperio como unha nova provincia. As campañas dacias de Traxano beneficiaron as finanzas do Imperio a través da adquisición de minas de ouro. Ademais, descubriu o tesouro escondido de Decébalo, que ascendía a 165 toneladas de ouro e o dobre de prata.