cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marca de Carniola
miniatura|280px|dereita|Marca de Carniola (Mark Krain), no sueste do [[Sacro Imperio Romano Xermánico, no século X. Véxase a antiga capital Krainsburg (Kranj) e a súa cidade máis grande Laibach (Ljubljana). ]] A Marca de Carniola (en esloveno: Kranjska krajina; en alemán: Mark Krain), tamén chamada Margraviato de Carniola, foi un estado no sueste do Sacro Imperio Romano Xermánico na Alta Idade Media, o predecesor do ducado de Carniola.
O seu territorio correspondía, grosso modo, á presente rexión central de Carniola da actual Eslovenia.
No tempo da súa creación, a marca servía como defensa fronteiriza contra os reinos de Hungría e Croacia.
Antigüidade
Antes da chegada dos romanos (ca. 200 a.C.), os taurisci habitaban no norte da Carniola, os panonios no sueste, e os iapodes ou carni, unha tribo céltica, no suroeste.
Carniola formou parte inicialmernte da provincia romana de Panonia. Posteriormente, a parte norte foi unida a Noricum, as partes sudoccidental e sudoriental e a cidade de Aemona, a Venecia e Istria. En tempos de Augusto toda a rexión desde Aemona ao río Kolpa pertencía á provincia de Savia.
Idade Media
Despois da caída do Imperio Romano de Occidente (476), Carniola fue incorporada ao reino de Italia e, en 493, baixo Teodorico o Grande formou parte do reino ostrogodo. Os carni viviron entre o alto Sava e o Soča.
Contra finais do século VI os eslavos asentáronse na rexión, chamada polos escritores latinos Carnia ou Carniola (pequena Carnia). Este nome deu lugar aos Krajina (esloveno) e Chrainmark (alemán). Os novos habitantes eslavos estiveron sometidos aos ávaros, dos que finalmente piideron liberarse, uníndose ao grande estado eslavo de Samo.
Desde o ano 788 a rexión estivo gobernada polos francos, desde que Carlomagno creou a Marca (ou Margraviato) de Friuli, engadiu Carniola a este feudo.
Porén, tras a división do Friuli, unha rexión histórica italiana, Carniola foi unha Marca independente, de aí o nome de Marca de Carniola ou Margraviato de Carniola co seu propio margrave eslavo á cabeza que vivía na cidade eslovena de Kranj, suxeito ao gobernador de Baviera primeiro e, despois de 976, aos duques de Carintia.
En 1071, Henrique IV a encomenda ao Patriarca de Aquilea, unha cidade de nordeste de Italia.
Na Idade Media, a Igrexa ocupouse da gran pobreza presente en Carniola. Os bispos convertéronse en señores feudais, incluíndo a rexión eslovena e as súas cidades. Por outro lado, os duques gobernaron a provincia durante case medio século.
Finalmente, Carniola foi transferida, co acordo do patriarca, a Federico II de Babenberg que obtivo o título de Duque en 1245, pero morreu o ano seguinte durante unha batalla e foi sucedido por Ulrich III, que casou con Agnes de Andechs, unha parente do patriarca. Ulrich pagou a construción de igrexas e mosteiros e instalou o seu goberno na cidade de Kostanjevica, Eslovenia. Por último, en 1268, legou ao rei Otakar II de Bohemia todas as súas posesións e o seu goberno de Carintia e Carniola.
Lista de margraves
Casa de Sponheim:
Casa de Andechs:
Duques de Merania:
Casa de Babenberg:
Dinastía Přemyslida:
Casa de Habsburgo:
Dinastía Meinhardiner:
Sanín, Lubre, Bergondo
Sanín é un lugar da parroquia de Lubre no concello coruñés de Bergondo na comarca da Coruña. Tiña 81 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 40 eran homes e 41 eran mulleres.
Francos, Outeiro de Rei
Santiago de Francos é unha parroquia do concello de Outeiro de Rei na comarca de Lugo, na provincia de Lugo. No ano 2007 tiña 76 habitantes, deles 43 eran homes e 33 eran mulleres, o que supón unha diminución de 1 habitante en relación ao ano anterior, 2006.
Historia
No concilio lucense da época sueva, aparece mencionada a "villa de Francos" ao establecer os límites do condado de Sobrada.
Patrimonio
O Castelo do Ferreiro. A igrexa parroquial, de orixe románica (da que só se conserva a ábsida). Un cruceiro sito en Reboreda (do ano 1838 ou 1858, a data non está clara).
Carmiña Correa
Carmen Correa Castedo, de nome artístico Carmiña Correa, nada no Queirogal, Baleira, o 21 de xuño de 1933, é unha actriz de repartición galega.
Vida persoal
Casou con Carlos Boué Pedregal, produtor cinematográfico.
Sergio Luyk
Sergio Luyk Torre, nado o 20 de setembro de 1971 en Madrid e finado o 30 de marzo de 2008 aos 36 anos en Madrid, foi un xogador profesional de baloncesto español. Cunha estatura de 2,04 metros xogaba na posición de aleiro.
Traxectoria
Fillo do coñecido ex xogador de baloncesto Clifford Luyk e da ex-modelo Paquita Torres, xurdiu da canteira do Real Madrid. Trasladouse a realizar os seus estudos superiores aos Estados Unidos, xogando no instituto University Heights Academy de Kentucky e posteriormente cinco tempadas no equipo da Universidade de Saint John's da NCAA.
En 1995 regresou e asinou co Fórum Valladolid da ACB, equipo co que xogou até 1998. Logo pasou polo Real Madrid, onde xogaría a tempada 1998-1999. O seu último club foi o Breogán de Lugo, no que xogou de 1999 a 2001, onde se converteu nun dos xogadores máis queridos polos seareiros. Retirouse do baloncesto profesional en 2001, aínda que posteriormente participou en partidos da selección de veteranos do Real Madrid.
Lingua itza’
O itza’ (tamén coñecido como itza ou itzaj) é unha lingua que pertence á póla iucateca das linguas maias falada polo pobo itza’ preto do Lago Petén Itzá, na moderna Guatemala. A lingua está seriamente ameazada, con só 12 falantes fluídos e uns 60 falantes non fluídos.
O itza’ era a lingua da administración ó longo da península do Iucatán antes do ano 1697, cando o pobo itza’ controlaba a derradeira nación maia de Mesoamérica. Durante este tempo, o pobo itza’ situou o seu fogar ancestral na rexión de Petén. A subxugación da capital itza’ polos conquistadores españois obrigou ós itza’ a fuxir ou vivir entre os españois, trasladándose a San José, Guatemala, onde os falantes modernos viven no presente.
O pobo itza’ moderno é o derradeiro pobo maia das terras baixas quen de trazar a súa liñaxe até a era precolombiana. A lingua itza' reflicte a súa historia na nomenclatura do mundo natural, xa que as verbas itza' que se refiren á agricultura e ás súas prácticas permaneceron sen cambios dende a primeira vez que foron rexistradas. Ademais, o itza' posúe un rico vocabulario para as plantacións e os animais que recollen información específica sobre as diferentes variedades e individuos das especies.
Igrexa ortodoxa
miniatura|Cruz ortodoxa A Igrexa ortodoxa, tamén coñecida como Igrexa católica ortodoxa, é unha igrexa cristiá, que se considera a si mesma como a igrexa unha, santa, católica e apostólica fundada por Xesús Cristo. Estrutúrase como unha comuñón de igrexas autocéfalas gobernadas cada unha por un sínodo de bispos, iguais entre eles, e sen unha autoridade central de goberno análoga ao papado na Igrexa católica.
A Igrexa ortodoxa considerase a herdeira de tódalas comunidades cristiás da metade oriental do Mediterráneo.​ A súa doutrina teolóxica estableceuse nunha serie de concilios, dos cales os máis importantes son os primeiros Sete Concilios, chamados "ecuménicos" que tiveron lugar entre os séculos IV e VIII. Tras varios desencontros e conflitos, a Igrexa ortodoxa e a Igrexa católica separáronse no chamado "Cisma de Oriente e Occidente", o 16 de xullo de 1054. O cristianismo ortodoxo difundiuse por Europa Oriental grazas ao prestixio do Imperio Bizantino e ao labor de numerosos grupos misioneiros.
Está en realidade constituída por 14 ou, segundo algunhas delas, 15 Igrexas autocéfalas que só recoñecen cadansúa propia autoridade xerárquica (por exemplo, do patriarca de Alexandría, de Antioquía, de Constantinopla, etc. ou a de metropolitanos, se é o caso), pero manteñen entre si comuñón doutrinal e sacramental.
Roberto Castón
Roberto Castón Alonso, nado na Coruña en 1973, é un director de cine galego.
Traxectoria
Despois de estudar Filoloxía hispánica na universidade de Santiago de Compostela, conseguiu unha praza de profesor de lingua española en Lisboa. Despois estudou cine en Barcelona e impulsou a creación en 2004 do festival de cine Zinegoak, de temática LGBT. Dende entón foi director deste festival, que se celebra en Bilbao. Despois de dirixir algunhas curtametraxes que se exhibiron en festivais de cine gai-lésbico, en 2009 estreou a súa primeira longametraxe, Ander, onde se narra unha historia de amor entre dous homes no rural vasco, e rodada en éuscaro.
Sigue... e dalle
Sigue... e dalle é o cuarto álbum de estudio da banda galega de rock Zënzar.
Foi publicado en 2006.
¡Cu-Cut!
¡Cu-Cut! foi unha revista satírica de ideoloxía catalanista e independentista, de periodicidade semanal de comezos do século XX que se publicou entre o 2 de xaneiro de 1902 e o 25 de abril de 1912 e conseguiu unha gran popularidade. Nas súas páxinas participaron un feixe de grandes creadores gráficos.
Politicamente estaba próxima á Lliga Regionalista de Cambó e Prat de la Riba e ó periódico La Veu de Catalunya e era contraria ao centralismo e, sobre todo, ao lerrouxismo. O seu director foi Manuel Folch i Torres, e tivo como colaboradores a Josep Morató i Grado, Eduard Coca i Vallmajor e Manuel Urgellès. Do apartado gráfico, baseado en caricaturas, se ocupaban Joan Llaverías i Labró, Junceda, Ricard Opisso i Sala, Feliu Elias i Bracons Apa, Lluís Bagaria, Smith e Lola Anglada. A súa mascota era un catalán cabezudo cunha barretina, creado por Gaietà Cornet.
Creación
A revista tirou o primeiro número o 2 de xaneiro de 1902, editada por José Baguñà e impresa por Mariano Galve. Daquel primeiro número realizáronse 20.000 exemplares, e pouco despois chegaría aos 30.000, e de cando en vez aos 60.000, unha cifra moi elevada para a época. O derradeiro número foi o 518, que se editou o 25 de abril de 1912.
O director literario foi Manuel Folch i Torres; o director artístico, Cayetano Cornet e o director Ramon Pruna quen, en realidade, exercía de home de palla encargado de recibi-los paus da xustiza pola que foi encarcerado en varias ocasións.
Os feitos do ¡Cu-Cut!
esquerda|miniatura|A caricatura que provocou a reacción dos militares e o asalto á redacción. A súa existencia condicionou unha serie de feitos que comezaron co ataque á redacción o 25 de novembro de 1905. Ese día a súa redacción, xunto coa de La Veu de Catalunya, foi asaltada por un centenar de militares, como reacción a unha caricatura antimilitarista de Joan Junceda, publicada o día 23.
Departamento de Fatick
Fatick é un departamento da rexión de Fatick, no Senegal. A súa capital é Fatick.
¡Cu-Cut!
Os feitos do ¡Cu-Cut!
Pouco despois, o día 23, publícase a caricatura na que se aludía ás derrotas do exército español fronte a Estados Unidos na Guerra de Cuba, o que anoxou aos oficiais da gornición barcelonesa que decidiron planear algunha acción. O día 25, pola noite, un grupo de oficiais asaltou e destrozou a redacción do semanario e, despois, tamén se dirixiron á redacción de La Veu de Catalunya, con idéntico resultado. O gobernador civil de Barcelona, o xeneral Fuentes, adoptou unha postura contemplativa e pasiva que provocou, á súa vez, a ira do catalanismo. Nese confrontamento, a alta oficialidade do exército fixo presión en Madrid no Ministerio, polo que os responsables quedaron sen culpa e para evitar ataques á unidade de España ou á institución militar conseguiron a aprobación, en marzo de 1906, da chamada Lei de Xuridicións que entregaba todos os delitos "contra a patria ou o exército" á xustiza militar.
Departamento de Fatick
Dúas localidades do departamento teñen condición de comuna: Diofior e Fatick.
¡Cu-Cut!
Os feitos do ¡Cu-Cut!
Foi unha proba da debilidade do réxime da Restauración que provocou a dimisión do xefe de goberno, Eugenio Montero Ríos e, como rexeitamento á aprobación da Lei de Xurisdicións, que case tódolos partidos cataláns dende o carlismo ao republicanismo federal e o catalanismo se unisen no que sería Solidaritat Catalana. Dende entón o mapa electoral catalán mudou substancialmente: foi a fin dos partidos dinásticos da Restauración e o triunfo dos partidos de oposición ao réxime e o catalanismo deixou de ser un feito case que exclusivamente barcelonés para ser catalán. O xogo político en Cataluña repartiuse entre a Lliga Regionalista e os partidos republicanos quedando os partidos da quenda fóra do mapa político catalán.
Departamento de Fatick
Segundo o censo do ano 2002, a súa poboación era de 255.674 habitantes. No 2005, esta estaba estimada en 267.756 persoas.
¡Cu-Cut!
Relevancia
''¡Cu-Cut! é'' imprescindible para comprender o conxunto de publicacións satíricas en Cataluña na primeira metade do século XX porque a súa influencia impregna decisivamente as posteriores iniciativas editoriais do mesmo tipo. A prensa de principios do século XX era un instrumento para facer política e a sátira e o humor de ¡Cu-cut! propiciaron a creación de novas revistas cun estilo semellante baseado na sátira de carácter catalanista. Aos poucos apareceron La Tralla (1903-1907), La Barretina (1903), La Tralla del Carreter (1903 a 1904), Or i Grana (1906-1907) ou Metralla (1907 a 1909). En troques, outras publicacións xa existentes víronse na obriga de revisar a liña editorial como foi o caso de La Campana de Gracia (1870-1934) e L'Esquella de la Torratxa (1879-1938) que incorporaron novos debuxantes e viraron cara ao catalanismo. Tamén influíu noutras publicacións como L'Hereu (1913-14), La Piula (1916), Cuca Fera (1917), L'Estevet (1921-23), El Borinot (1923-1927) ou Papitu (1908-1936).
Enrique Sierra
Enrique Sierra Egea, nado en Madrid o 29 de xullo de 1957 e finado na mesma cidade o 17 de febreiro de 2012, foi un músico español, coñecido por formar parte de bandas como Kaka de Luxe ou Radio Futura.
Traxectoria
O 17 de febreiro de 2012 faleceu en Madrid.
John G. Avildsen
John Guilbert Avildsen, nado en Oak Park, Illinois o 21 de decembro de 1935 e finado nos Ánxeles o 16 de xuño de 2017 foi un director de cinema estadounidense.
Traxectoria
Gañou o oscar ao mellor director por Rocky.
Cabo Vilán
miniatura|Cabo Vilán. [[Camariñas.]] O cabo Vilán é un cabo situado na Costa da Morte, concretamente no concello de Camariñas. O enclave foi declarado de Interese Nacional no ano 1933 por ser un lugar rochoso e escarpado e hoxe en día é Monumento Natural. Con todo, a escasa distancia do cabo hai instalado un parque eólico e unha piscifactoría de cría de rodaballo.
O faro de cabo Vilán sinala un dos tramos máis perigosos da Costa da Morte, pero tamén un dos máis fermosos. Erguido a 125 metros de altitude e unido ao antigo edificio dos fareiros, posúe un potente canón de luz capaz de acadar os 55 km. É o faro eléctrico máis antigo de España.
miniatura|[[Piscifactoría de rodaballo no cabo.]] En 1890, o navío inglés Serpent, que navegaba cara a Serra Leoa, afundiu preto do cabo por mor dun temporal, perecendo 173 homes que están soterrados no cemiterio dos Ingleses, a escasa distancia do cabo Vilán.
Para acceder ao cabo hai que ir dende A Coruña a Vimianzo pola C-552 e desviarse pola AC-432 ata Camariñas. Hai unha estrada desde o porto de Camariñas ao faro. Outra ruta costeira, desde Arou e Camelle, percorre por pista de terra por unha das paraxes máis agrestes e fermosas da costa galega.
Por este enclave pasa a ruta de sendeirismo do camiño dos Faros.
Sitio de Baler
En 1896 a sociedade secreta filipina Katipunan iniciou unha insurrección contra o goberno colonial español, pero a finais de 1897, co Pacto de Biak-na-Bató, chegouse á aparente resolución do conflito. Como parte do pacto, Emilio Aguinaldo e outros líderes da revolución exiliáronse en Hong Kong. Nese clima de aparente paz, o goberno español reduciu o número de efectivos destinados nalgunhas das súas guarnicións. A principios de 1898, os 400 homes do destacamento de Baler foron relevados por outro de 50 soldados. O 15 de febreiro, en Cuba, o afundimento do USS Maine serviu de casus belli para o inicio da Guerra hispano-estadounidense. Trala derrota da frota española pola estadounidense en Cavite o 1 de maio, Aguinaldo e os seus, financiados e armados polos Estados Unidos, volveron a Filipinas e reiniciaron a revolución. Ao mes seguinte o destacamento de Baler, descoñecedor do estoupido da guerra cos Estados Unidos e da recentemente proclamada independencia de Filipinas, foi atacado polos revolucionarios filipinos e refuxiouse na igrexa, comenzando así o sitio.
Desde o principio do asedio, as forzas atacantes intentaron en balde a rendición das tropas españolas mediante o envío de noticias, que os informaban do desenvolvemento do conflito entre os españois cos insurrectos filipinos e os invasores estadounidenses. Trala caída de Manila en mans americanas, en agosto, as autoridades españolas mandaron repetidamente misivas e enviados para lograr a súa rendición, igualmente sen conseguilo. Os atacantes tamén enviaron en agosto a dous franciscanos españois que tiñan prisioneiros para que convenceran aos sitiados, sen éxito. Estes, porén, quedaron co destacamento español durante o resto do asedio.
O Tratado de París, que deu por finalizada a guerra entre España e Estados Unidos, asinouse en decembro de 1898, entrando en vigor en abril do ano seguinte. No mesmo e como parte das condicións impostas, España cedía a soberanía sobre Filipinas aos Estados Unidos. En febreiro de 1899 os filipinos, enganados e atacados polos estadounidenses aos que crían aliados, decidiron resistir polas armas, empezando unha nova fase do conflito: a guerra filipino-estadounidense, da que os españois eran xa só espectadores, mentres as últimas tropas eran repatriadas a España. Novos emisarios españois fracasaron no intento de convencer aos sitiados de que depuxeran as armas e volveran a Manila. En abril, as autoridades militares estadounidenses enviaron, a petición española, unha canoneira para liberar ao destacamento de Baler, mais as tropas desembarcadas caeron en mans dos filipinos, sen lograr o seu propósito.
Ana I de Rusia
Ana Ivanovna, tamén coñecida como Ana I de Rusia (en ruso: А́нна Иоа́нновна), nada o e finada o, foi Tsarina do Imperio Ruso de 1730 a 1740.
Sitio de Baler
As autoridades filipinas aceptaron unhas condicións honrosas de capitulación e permitiron o seu paso, sen consideralos prisioneiros, ata Manila, co presidente filipino Aguinaldo emitindo un decreto no que exaltaba o seu valor. Tras un recibimento con honras na capital filipina, os superviventes foron repatriados a España.
Ana I de Rusia
Ascenso ó trono
Ana era filla de Iván V, e pólo tanto sobriña de Pedro o Grande. Ana casou con Federico Guillerme, Duque de Curlandia en novembro de 1710, pero na viaxe de regreso a San Petersburgo, en xaneiro de 1711, o seu marido morreu. Ana continuou como Duquesa de Curlandia (agora occidental) de 1711 ata 1730, co residente ruso, Peter Bestuzhev, como conselleiro. Non volveu a casar tras a morte do seu marido.
Coa morte de Pedro II, Supremo Consello Privado ó cargo do príncipe Dmitri Galitzine consagrou a Ana emperatriz en 1730. O Consello tiña a esperanza de que ela sería grata aos nobres pola súa fortuna inesperada e continuaría sendo unha figura de proa no mellor dos casos, e maleable no peor dos casos. Coa esperanza de establecer unha monarquía constitucional en Rusia, Ana foi convencida para asinar os artigos que limitaban o seu poder. Porén, estes non resultaron un gran problema para acabar establecendo un réxime autocrático.
Sitio de Baler
Dominio español de Filipinas
miniatura|250px|Estatua de Legazpi en [[Ciudad de Cebú|Cebú (Filipinas).]] As Filipinas foron descubertas polos occidentais durante a expedición Magallanes-Elcano. En 1521, Magallanes arribou ás illas Filipinas ao mando dunha expedición española, resultando morto nun enfrontamento cos naturais de Mactán, unha pequena illa pertencente na actualidade á provincia de Cebú. Foi Juan Sebastián Elcano o responsable de finalizar a que sería a primeira volta ao mundo. Porén, a colonización occidental non comenzou ata 1565, cando unha expedición comisionada polo rei de España, Filipe II, partida de Nova España e ao mando de Andrés de Urdaneta e Miguel López de Legazpi, capturou Cebú e tomou posesión do arquipélago en nome de España. A presenza española circunscribíase, fundamentalmente, ás zonas costeiras, escapando ao control efectivo da potencia colonial a maior parte do territorio do arquipélago. Filipinas nunca foi colonizada en sentido de establecemento de poboación metropolitana. O número de españois (ata a independencia hispanoamericana principalmente novohispanos) sempre foi moi reducido, e a maior parte da poboación seguiu sendo exclusivamente indíxena (se ben composta por etnias moi diversas) con achega de inmigrantes fundamentalmente chineses. A mestizaxe foi escasa, pero debido fundamentalmente á penuria da poboación metropolitana (a mediados do século XIX, a poboación española era de tres mil a catro mil persoas; a finais de século había entre 12 000 e 14 000 peninsulares, ante todo funcionarios). A poboación malaia que habitaba as terras baixas das illas principais, o groso da poboación filipina, á que pertencían os tagalos, fora intensamente cristianizada.
Durante o século XIX producírase unha transformación notable da sociedade e economías filipinas, ao tempo que se acentuara o abandono por parte da metrópole. Dita transformación, ligada á agricultura de exportación e á liberalización do comercio, co nacemento dunha incipiente burguesía autóctona, contrastaba co inmobilismo da vida política da colonia, dependente tanto da administración española como do inmenso poder das ordes regulares, os «frades». Isto comezou a cambiar na década de 1880, cando o goberno metropolitano intentou «recolonizar» economicamente Filipinas, con iniciativas como a abolición do estanco de tabaco (1881), coa creación da Compañía General de Tabacos de Filipinas, a Exposición Filipina de Madrid (1887) ou a instauración dun arancel proteccionista (1891). Porén, a intelectualidade filipina empezaba a reclamar a instauración de reformas, certamente limitadas, como ser considerada unha provincia española ou que os filipinos gozasen dos mesmos dereitos e liberdades que os españois.
Ana I de Rusia
Goberno
No 1735 ataca ó Imperio Otomán. pero Carlos VI firma unha paz a parte que obriga a Rusia a suspender as hostilidades e a devolver todas as súas conquistas, coa excepción de Azov, durante o seu goberno, iniciouse a expansión de Rusia cara Asia Central.
Ana finou o 28 de outubro de 1740, e, ó igual que o seu antecesor, sen herdeiros directos, e nomeou ó seu sobriño Iván, que só tiña uns meses de vida, como sucesor.
Sitio de Baler
Dominio español de Filipinas
Ante estas reivindicacións, o goberno español mostrouse incapaz de encontrar unha solución política, reprimindo militarmente o motín de Cavite de 1872 ou, unha vez que comezara a Revolución Filipina, en 1896, executando ao líder nacionalista filipino José Rizal. Foi o bloqueo da solución reformista ou autonomista a que abriu paso a outra independentista e revolucionaria, encarnada polo Katipunan, unha sociedade secreta fundada por Andrés Bonifacio en 1892 que, ademais da compoñente revolucionaria, mostraba un acusado anticlericalismo, froito da preeminencia que as ordes regulares, tiveran na administración e a vida económica da colonia.
A Revolución Filipina
miniatura|170px|esquerda|Emilio Aguinaldo, líder da revolución filipina e primeiro presidente da República de Filipinas.
A transformación da sociedade filipina e a reivindicación de reformas deron lugar a diversas revoltas contra o dominio colonial español. Todas foron sufocadas polas autoridades españolas. A denominada Revolución Filipina, que grazas á intervención estadounidense foi a que terminou expulsando aos españois das illas, comezou o 26 de agosto de 1896 co que se coñece como «Grito de Balintawak». Ese día, un grupo de «katipuneros» dirixido por Andrés Bonifacio alzouse contra as autoridades españolas nas inmediacións da localidade de Caloocan, nos suburbios de Manila. Aínda que o levantamento foi inmediatamente sufocado, en días posteriores sucedéronse as escaramuzas entre katipuneros e tropas españolas noutros suburbios de Manila, como San Juan del Monte, que non tiveron éxito. Porén, a sublevación si consolidouse na provincia de Cavite, no sueste da baía de Manila, comandada por Emilio Aguinaldo, capitán municipal (alcalde) de Cavite el Viejo, que logo sería o presidente da efémera Filipinas independente antes da súa captura polos estadounidenses. O arsenal de Cavite seguiu en mans dos españois. Por outra banda, nos meses iniciais da insurrección, esta circunscribiuse aos territorios máis achegados a Manila. O distrito de El Príncipe, na Contra Costa, permaneceu tranquilo.
No momento do Grito de Balintawak, había no arquipélago uns 13 000 soldados do Exército español, dos que 9 000 eran filipinos. A consolidación da insurrección en Cavite fixo que o goberno español reforzase os efectivos presentes na illa enviando 25 000 soldados máis, ao mando do xeral Polavieja, que foi nomeado Gobernador Xeral de Filipinas á súa chegada a Filipinas o 3 de decembro. Coas tropas traídas da península, Polavieja lanzou unha ofensiva contra os sublevados, utilizando unha política represiva en contra dos nacionalistas filipinos, con consellos de guerra e execucións (como o episodio dos Trece Mártires de Cavite). Neste marco, ordenou a execución de José Rizal, o 30 de decembro, o cal, aínda oposto ao dominio español, condenara a insurrección polo seu carácter popular e campesiño. A política de Polavieja tivo éxito no seu propósito de sufocar a sublevación en Cavite, provincia practicamente pacificada en marzo de 1897. Cara xullo, Aguinaldo, cercado no seu cuartel xeral de Talisay, foi capaz de rodear Manila con quiñentos dos seus partidarios e refuxiarse na zona montañosa de Bulacán coñecida como Biak-na-Bató, co que a insurrección estendeuse polas provincias do centro de Luzón (Nueva Écija, Tarlac, Bulacán, Pampanga). A guerra acercouse así moito a El Príncipe, só separado de Nueva Écija pola Sierra Madre. Mentres tanto, Polavieja fora substituído en abril como gobernador xeral polo xeral Fernando Primo de Rivera. miniatura|250px|dereita|Insurrectos filipinos en 1899. Durante o verán comenzaron os contactos secretos entre Aguinaldo e Fernando Primo de Rivera. Aguinaldo encontrábase asediado en Biak-na-Bató e sen perspectivas de derrotar aos españois, en tanto que o goberno español buscaba un acordo que puxera fin á rebelión, vista a preocupante situación en Cuba e a non menos preocupante actitude estadounidense.
Baler
A área onde se atopa Baler foi explorada en 1572 por Juan de Salcedo, o primeiro europeo que visitou a zona no seu periplo explorador da costa oriental de Luzón, o que os españois denominaban «Contra Costa», ao acharse no extremo oposto a Manila da illa de Luzón. En 1609, misioneiros franciscanos encabezados por frei Blas Palomino cruzaron a Sierra Madre e fundaron o poboado de Baler na costa do Pacífico, as beiras da baía que tomou o nome do poboado, a baía de Baler, e xunto á desembocadura do río San José (actualmente Aguang). Aínda que en liña recta non se encontraba a máis de 150 km de Manila, a actual estrada desde a capital, que recorre a Sierra Madre, ten uns 232 km. A dificultade de acceder a Baler por terra orixinaba que as comunicacións coa capital do arquipélago se fixera por mar. En 1753, un tsunami arrasou Baler e tomouse a decisión de reconstruílo media legua cara o interior, nuns terreos elevados, tamén as beiras do río San José, pero protexidos ao leste polas montañas que formaban o cabo Punta do Encanto, que pechaba a baía de Baler polo sur.
Á fronte do distrito encontrábase un comandante político-militar con residencia en Baler, posto desempeñado por un capitán do Exército, o cal, en virtude do seu cargo, era tamén delegado de Facenda para a recadación de impostos, subdelegado de Mariña, xuíz de primeira instancia e administrador da oficina de correos. En 1897 o pobo compoñíase dunha igrexa coa residencia do párroco contigua (habitualmente denominado «convento» na Filipinas española), a casa do comandante e barracones para a tropa, ademais das vivendas dos habitantes do poboado. A gornición permanente consistía nun destacamento da Garda Civil cun cabo, «europeo», e cinco números filipinos. Habitaban a poboación unhas 1700 persoas.
A igrexa, o edificio máis sólido do poboado, foi construída despois da refundación de Baler en 1735, co obxectivo de que resistise os fenómenos meteorolóxicos extremos (tifóns, inundacións, tsunamis) que caracterizan a área. Os muros, de metro e medio de espesor, consistían nunha amálgama de pedras, cal e arena. Ademais da súa solidez, a igrexa era un edificio simbolicamente da maior importancia, posto que ademais das cerimonias relixiosas, era a sede do párroco, depositario de inmensos poderes non só espirituais, senón tamén temporais. Tiña unha forma aproximadamente rectangular, de 30 metros de lonxitude e 10 de anchura, con orientación sur-norte. Tiña seis ventás, dous delas na fachada principal, que daba ao sur. A torre do campanario era de madeira e o teito, a dúas augas, de cinc. Contigua á igrexa, á esquerda da entrada principal, encontrábase o convento, de dez metros de lonxitude e tres de anchura. A súa esquerda, un curral duns cinco por cinco metros. Tamén no lado esquerdo (oeste) da igrexa, estaba a sancristía. Sancristía e convento estaban comunicados mediante un pequeno patio.
Personaxes
miniatura|Á esquerda, o médico [[Rogelio Vigil de Quiñones. No centro, de pé, o cabo Jesús García Quijano. Á dereita, o segundo tenente Saturnino Martín Cerezo. Fotografía tomada o 2 de febreiro de 1899 en Barcelona, tralo regreso do destacamento a España, e aparecida no artigo "Los héroes de Baler", publicado no número 19 de Iris. Revista Semanal Ilustrada.]] Na igrexa de Baler quedaron situados un continxente español de cincuenta soldados e clase de tropa, ao mando dous oficiais, xunto coa dotación dunha enfermería: tres sanitarios (dous deles filipinos, «indíxenas» na terminoloxía da época) e un oficial médico, o comandante político-militar do distrito e o párroco de Baler. A eles uníronse posteriormente outros dous relixiosos franciscanos do veciño pobo de Casigurán. En total, 57 militares e tres relixiosos. Deles, desertaron seis (entre eles os dous sanitarios filipinos) e faleceron outros 16, entre els o párroco de Baler. En total, sobreviviron ao asedio 38 persoas. No lado filipino descoñecese o número de tropas atacantes, que non formaban parte aínda dun exército regular, pasando o mando do asedio por mans de varios oficiais. Sufriron 700 baixas entre mortos e feridos.
O capitán de Infantería Enrique de las Morenas y Fossi era o comandante político-militar do distrito de El Príncipe. Nacera en Chiclana da Fronteira en 1855. Ingresou con 19 anos no Colexio de Infantería, do que saíu como alférez en 1875. Participou na Terceira Guerra Carlista en Cataluña e en Navarra (sendo ascendido a tenente) e, tras pasar a maior parte dos anos posteriores destinado en Andalucía, foi ascendido a capitán da Escala de Reserva en 1896. En 1897 foi destinado a Filipinas, onde chegou, como parte do Batallón Expedicionario de Cazadores n.º 9, en xaneiro de 1898. Pouco despois, a petición súa foi nomeado comandante de El Príncipe. Cando chegou a Baler encontrábase xa enfermo. Dirixiu a resistencia do destacamento de Baler ata a súa morte por enfermidade, case cinco meses despois de iniciado o sitio.
O segundo tenente Juan Alonso Zayas estaba ao mando do destacamento do Batallón Expedicionario de Cazadores n.º 2 destinado en Baler. Nacera en Porto Rico en 1868, onde o seu pai, tamén militar, se encontraba destinado. Vivía coa súa familia en Barcelona e era fotógrafo cando se alistou como soldado voluntario no exército en 1888. Serviu en Cuba entre 1889 e 1895, ascendendo a sarxento. En 1897 foi destinado ás Filipinas, xa ascendido a segundo tenente da Escala de Reserva. No 1898 foi destinado a Baler ao mando dun destacamento de 50 soldados. Alí pereceu de beriberi tras case catro meses asediado con sus homes.
O segundo tenente Saturnino Martín Cerezo era o segundo ao mando do destacamento de Cazadores estacionado en Baler. Proviña dunha familia campesiña e nacera en Miajadas (Cáceres) en 1866.
Fontes
Martín Cerezo escribiu «El Sitio de Baler», obra publicada en 1904, que coñeceu outras tres edicións durante a primeira metade do século XX e foi traducida ao inglés en 1909. É a fonte máis coñecida, e incluía fotografías e mapas de Baler, así como unha relación dos soldados sitiados. Constituíu a base do guión de Los últimos de Filipinas, o que lle deu unha enorme popularidade. O pai Minaya foi o autor dun Diario, un manuscrito que permanece inédito. Estivo gardado no Arquivo de Pastrana (o Arquivo Franciscano Ibero-Oriental) e foi trasladado a Madrid con dito arquivo en 1977, onde permanece. O seu contido saíu á luz en 1956, cando un resumo comentado de dito manuscrito foi publicado polos pais franciscanos Antolín Abad e Lorenzo Pérez, arquiveiros en Pastrana, en dous números de ''Archivo Ibero-Americano. Revista de Estudios Históricos'', co título «Los últimos de Filipinas: tres héroes franciscanos». Algúns autores aventuraron que poderían existir discrepancias entre o orixinal de Diario do pai Minaya e o extracto publicado, habendo expurgado este para eliminar mencións comprometedoras ou pouco decorosas. Porén, o escritor e diplomático español Pedro Ortiz Armengol, que accedeu ao orixinal entre 1985 e 1990, non viu discrepancias entre ambos.
Non existen discrepancias esenciais entre ambas fontes primarias, se ben a primeira céntrase nos aspectos militares do asedio, en tanto que a segunda introduce datos humanos de grande interese.
Outras fontes primarias, se ben non sobre o episodio completo, son, por exemplo, Mi prisión en Palanan el año de 1898, un folleto publicado en Manila en 1904 polo franciscano Mariano Gil Atienza, que era o párroco de Palanan, en Isabela, Mariano Gil Atienza, e que foi feito prisioneiro polos rebeldes filipinos, os cales obrigáronlle a traballar como escriban, redactándolles cartas en español. Conservase no Arquivo Franciscano Ibero-Oriental e datos tomados del aparecen en «Los últimos de Filipinas: tres héroes franciscanos». Tamén existen telegramas e outros materiais dispoñibles nos arquivos militares españois. Entre estes materiais se encontra o Diario de Operaciones de la defensa del Fuerte de Baler (Filipinas), do propio Martín Cerezo, finalizado o 10 de xullo de 1899.
No lado filipino, porén, non existe ningunha narración similar e só están dispoñibles as testemuñas dos descendentes dos balerinos e das tropas filipinas que interviron no asedio.
Por parte estadounidense, o tenente J.C. Gillmore, que foi capturado polos insurrectos filipinos nunha operación estadounidense para rescatar aos sitiados españois en Baler e que pasou oito meses en mans dos filipinos, contou as súas experiencias trala súa liberación nunha revista estadounidense.
Preludio ao sitio
miniatura|240px|Arqueiro pertencente ás forzas atacantes da igrexa de Baler. Fotografía tomada o [[29 de maio de 1899 e aparecida no artigo «El destacamento de Baler», publicado en La Ilustración Artística o 11 de setembro do mesmo ano.]]
A finais de agosto de 1897, o capitán Antonio López Irisarri, comandante político-militar de El Príncipe, preocupado polos rumores que circulaban sobre o malestar dos filipinos e a existencia de contrabando de armas para os insurxentes, levou a cabo unha investigación que non deu resultados, pero aínda así, solicitou axuda para vixiar a costa (Irisarri non posuía gornición máis aló do destacamento da Garda Civil). O mando español en Manila decidiu o envío do cruceiro María Cristina e dun canoneiro para patrullar a costa, así como reforzar a gornición cun destacamento de 50 soldados do Batallón Expedicionario de Cazadores número 2. Este destacamento combatera na Cavite e acababa de ocupar, o 7 de setembro, a localidade de Aliaga, en Nueva Écija, a 80 km de Baler e ata entón en mans dos insurrectos. Dirixía o destacamento de Cazadores o tenente José Mota, un oficial de 19 anos que distinguirase polo seu valor e recibira varias condecoracións. Tras atravesar a Sierra Madre, Mota e os seus homes chegaron a San José de Casignán o 20 de setembro. Ao chegar as noticias da súa chegada, López Irisarri, acompañado do párroco de Baler, Cándido Gómez Carreño e doutro relixioso, o pai Dionisio Luengo, que estaba en Baler aprendendo as linguas do país, acudiron a San José a recibilos. O grupo chegou a Baler ao día seguinte.
Posiblemente alentado pola cálida recepción dos balerenses, Mota decidiu repartir a súa tropa entre varias construcións do pobo. Dez soldados instaláronse no cuartel da Garda Civil, 18 na casa do mestre, Lucio Quezón (Quezón era un mestizo de Manila que formara parte da Garda Civil e que era o único filipino de Baler autorizado a portar armas; o seu fillo Manuel sería posteriormente o primeiro presidente da Mancomunidade Filipina) e o resto na comandancia, residencia oficial do gobernador e sede das súas oficinas. Mota quedou tamén na casa de Quezón, xa que a construción estaba no centro de Baler. Colocaron garda só na praza. A estratexia de dividir o destacamento en varios lugares non foi descavillada, posto que, descontando a igrexa (a única construción de pedra da zona), as construcións elixidas eran as maiores e máis sólidas de Baler, con teito de palla e paredes de madeira, sendo o resto de nipa e bambú. Mota ordenou facer dúas trincheiras construídas de tal xeito que, en caso dun ataque, os soldados puideran abandonar a primeira (de forma circular que rodeaba o centro da cidade), a segunda levaríalles ás portas da igrexa na que os soldados poderían atrincheirarse ata que chegaran reforzos de Manila. miniatura|260px|esquerda|Gardas [[Cebú|cebuanos de principios do século XX portando diversos tipos de bolos.]] As novas do envío do destacamento de Cazadores en Baler chegou pronto ao cuartel de Aguinaldo en Biak-na-Bató, que pensou que a toma da poboación sería sinxela e un golpe de efecto na guerra contra os españois. Para iso, ordenou a un dos seus partidarios, Teodorico Luna Novicio, natural de Baler e familiar do pintor Juan Luna, o autor de Spoliarium, a toma da localidade, prometendo facelo comandante de Baler. Luna Novicio deixou Biak-na-Bató e procedeu a recrutar unha partida en Dingalan e Binangonan de Lampon (actual Infanta), ao sur de Baler. A partida incluía tamén algúns balerenses. O 20 de setembro, a partida acampou nas aforas de Baler, e Luna Novicio mandou avisar aos habitantes de Baler informando da súa chegada. Conseguiu o apoio de Antero Amatorio, antigo «gobernadorcillo» ou capitán municipal (alcalde) de Baler, así como o seu apoio financeiro e loxístico. Durante os seguintes días, Luna Novicio volveu a súa casa en Baler e, clandestinamente, contactou con moitos veciños, pedíndolles o seu apoio en reunións nocturnas que tiñan lugar nun campo de arroz propiedade de Amatorio. Entre os recrutados estaban os «cuadrilleros» (policía nativa) de Baler. A noite do 3 ao 4 de outubro, procedeu a organizar a toma da localidade, o que tería lugar a noite seguinte. Durante o día 4 noticias do complot chegaron a oídos de López Irisarri, pero o feito de que fose unha nena (que ouvira a conversa entre Antero Amatorio e a súa muller) quen deu a noticia dos feitos fixo que Irisarri os descartara.
Ás once da noite do 4 de outubro, os katipuneros, armados unicamente con «bolos» (tipo de machete filipino) atacaron as posicións españolas. Un primeiro grupo, vestindo uniformes de «cuadrilleros», eliminou o sentinela situado na praza, no exterior da comandancia, sen impedir que antes de morir disparase o seu fusil e dese aviso do ataque («¡Ás armas, Cazadores!»). Outros dous grupos atacaron o resto das construcións onde durmían os soldados españois. Co estrépito do ataque, os soldados espertaron e trataron de repelelo. Mentres que na comandancia e o cuartel da Garda Civil a maior parte dos soldados resultaron mortos ou feridos e os atacantes puideron facerse con armas e municións, os ocupantes da casa do mestre puideron rexeitar con éxito o ataque, co que os katipuneros fuxiron aproveitando a escuridade. Na comandancia, López Irisarri tratou de organizar aos superviventes. Armado cun rifle, co que disparaba desde o piso superior, mentres a súa esposa escondíase na habitación, chamou a berros a Mota, que non respondeu. Tampouco respondeu o sarxento. Se que o fixeron varios soldados que se ocultaron ao producirse o enfrontamento, ao que o capitán lles dixo que recolleran as armas e se agruparan na comandancia. Desafortunadamente, un dos soldados escondidos avanzou cara a comandancia sen dicir o seu nome, posiblemente nervioso. Na escuridade, os seus compañeiros lle deron morte, pensando que se trataba dun novo ataque dos filipinos. miniatura|260px|esquerda|Réplica da casa de Lucio Quezón no Quezon Memorial Park, situado no centro de Baler.
Resultaron mortos no asalto o tenente e seis soldados do destacamento español. Nove máis resultaron feridos. Os filipinos sufriron dez baixas, resultando ferido de bala o propio Luna Novicio. No lado español, desapareceron nove soldados, un sarxento, o cabo da Garda Civil, así como o párroco do pobo, o pai Gómez Carreño. Os superviventes, incluíndo a López Irisarri, atrincheiráronse na igrexa esperando axuda.
As noticias do ataque insurrecto chegaron a Manila grazas ao Manila, un transporte da Armada Española que chegou a Baler o 7 de outubro. O contable do barco e o pai Dionisio Luengo baixaron a terra para obter novidades, encontrando na praia varios cadáveres de españois e filipinos. Ante a situación na que se encontraban os superviventes, o capitán do barco reforzou a gornición coa maior parte da súa dotación (12 homes), así como co médico do buque, e embarcou para transmitir as noticias á capital. Na súa base en Binangonan o capitán do Manila informou ao da canoneira Bulusán, o cal enfilou cara Atimonan para telegrafar a Manila. Tras recibir as noticias, o mando militar dispuxo o envío dun destacamento de cen homes do Batallón de Cazadores n.º 2 ao mando do capitán Jesús Roldán Maizonada que chegaron a bordo do transporte Cebú a Baler o 16 de outubro. Inicialmente foilles imposible desembarcar, posto que as forzas de Luna Novicio, que dispoñían dos fusís capturados aos españois, dispuxeron trincheiras na praia. Pero ao día seguinte, o destacamento de Roldán logrou para tomar o pobo, cubertos no desembarco pola artillería do Cebú, e establecer un perímetro de seguridade de dous ou tres quilómetros de profundidade, se ben diariamente se seguirían producindo escaramuzas. Roldán estableceu o seu cuartel na igrexa e as tropas relevadas partiron en barco dous días máis tarde.
Pola súa banda, os soldados fuxidos tralo ataque do 4 de outubro, moitos deles feridos, agrupáronse no bosque baixo o mando do sarxento Serrano. Con eles encontrouse o pai Gómez Carreño pola mañá mentres vagaba pola espesura. Porén, pouco despois foron capturados polos katipuneros e levados ao seu campamento nas montañas, 20 km ao sur de Baler. Cando as noticias sobre a captura chegaron a Aguinaldo, ordenou que os enviaran inmediatamente a Biak-na-Bató. Aínda que, a petición dos balerenses, Luna Novicio resistiuse a enviar tamén ao párroco, finalmente tivo que ceder e enviarlle tamén ao cuartel xeral de Aguinaldo, onde foi condenado a morte. O único supervivente que non caeu en mans dos insurrectos foi o cabo da Garda Civil. Ao seu regreso a Baler uns días despois, famento tras estar escondido na espesura, permitiu aclarar que sucedera co tenente Mota.
O capitán Roldán tiña ordes de manterse á defensiva, posto que, aínda que non era público, o capitán xeneral Fernando Primo de Rivera establecera conversas con Aguinaldo, que culminaron os días 14 e 15 de decembro coa sinatura do Pacto de Biak-na-Bato. A paz poñía fin á revolta, estipulando que Aguinaldo e os seus partidarios poderían vivir nun país estranxeiro da súa elección, recibindo a cambio unha indemnización de 800.000 pesos pagados en tres prazos (400 000 á súa saída do país; 200 000 trala entrega polos insurrectos dun determinado número de armas; e o resto unha vez que se considerase rematada a revolta, simbolizada por un Te deum que debía celebrarse en Manila). Outras condicións estipulaban que o goberno español realizaría reformas no país, que se amnistiaría a todos os alzados en armas e que unha suma adicional de 900 000 pesos repartiríase entre a poboación civil como indemnización polos danos da guerra. Aguinaldo escolleu Hong Kong como residencia para el e os seus homes, a onde partiu o 27 de decembro con 25 deles, tras recibir os 400 000 pesos estipulados. A paz quedou nunha simple tregua, posto que aínda que o 23 de xaneiro celebrouse o Te deum en Manila, proclamando unha amnistía dous días despois, nin o goberno español puxo en funcionamento as reformas, nin Aguinaldo cesou nas súas actividades, gardando o diñeiro recibido para a preparación dunha nova rebelión. Por aquelas datas, chegou a Baler a noticia de que o capitán Roldán substituía a López Irisarri como gobernador político-militar de El Príncipe, quedando o destacamento ao mando dun tenente, o que non satisfixo a Roldán, que solicitou o relevo por enfermidade.
O 23 de xaneiro de 1898 chegaron por terra 400 homes de reforzo ao mando do comandante Génova Iturbe, co obxectivo de conseguir a rendición das partidas rebeldes que puideran quedar no territorio. Acompañábano tres emisarios de Aguinaldo. O día 26, Génova recoñeceu Casigurán, do que non había noticias desde novembro, encontrándoo en calma. Interrompida a insurrección máis que terminada, as autoridades de Manila decidiron o relevo das forzas de Génova por un destacamento de 50 homes. Estes 50 homes debían ser os de substitución do destacamento de Cazadores levado a Baler por Roldán en outubro e quedarían ao mando de dous oficiais. A orde do mando de Manila ordenaba tamén o regreso de Roldán.