cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ácido de Mead
Papel na inflamación
As ciclooxixenases son encimas que desempeñan un importante papel nos procesos inflamatorios por medio da oxidación de ácidos graxos insaturados, especialmente, na formación de prostaglandina H2 a partir de ácido araquidónico, que é moi similar en estruture ao ácido de Mead. Cando os niveis fisiolóxicos de ácido araquidónico son baixos, as ciclooxixenase (COX) oxidan outros ácidos graxos insaturados como o ácido de Mead e o ácido linoleico.
O ácido de Mead é tamén convertido nos leucotrienos C3 e D3.
O ácido de Mead é metabolizado pola 5-lipoxixenase a ácido 5-hidroxieicosatrieonico (5-HETrE) e despois pola acción da 5-hidroxieicosanoide deshidroxenase a ácido 5-oxoeicosatrienoico (5-oxo-ETrE). O 5-Oxo-ETrE é tan potente coma o análogo derivado do ácido araquidónico, o ácido 5-oxo-eicosatetraenoico (5-oxo-ETE), na estimulación dos eosinófilos e neutrófilos do sangue humano; pénsase que fai isto ao unirse ao receptor de 5-oxo-ETE (OXER1) e, por tanto, pode ser, igual que o 5-oxo-ETE, un mediador das reaccións alérxicas e inflamatorias humanas.
Daniel Ek
Traxectoria
Ek medrou no distrito de Rågsved na capital sueca, e xa na súa mocidade creou webs para empresas e servizos de almacenamento web Pasou pol IT-Gymnasiet de Sundbyberg en 2002 e estudou dous meses enxeñería no Real Instituto de Tecnoloxía antes de deixar a carreira e dedicarse á tecnoloxía da información. Traballou en varias empresas web como Tradera, Jajja Communications AB, Stardoll e µTorrent e creou a súa propia compañía Advertigo, dedicada á publicidade web e que vendeu a TradeDoubler en 2006 por varios millóns.
Noval
O topónimo galego Noval pode referirse a:
Daniel Ek
Spotify
Inspirándose en Napster, servizo de intercambio de arquivos de música, empezou a pensar nunha posible nova solución para a reprodución de música en streaming que fose plenamente legal. Xunto co presidente de TradeDouble, Martin Lorentzon comezou en 2006 a desenvolver un novo sistema que recibiu o nome de Spotify. Xa desde o comezo a idea era contar coas grandes discográficas, e logo de longas negociacións o servizo púxose en marcha en Suecia e mais nalgúns países de Europa en 2008, ampliándose para Norteamérica en 2011.
Sístole
Sístole pódese referir a:
Illa Little Scrub
A illa Little Scrub é unha illa de Anguila, un Territorio Británico de Ultramar no Caribe. A illa está a 1´3 km. ao nordés da illa principal de Anguila, e a 500 m. desde Illa Scrub.
Enrique Jaso
Co nome de Enrique Jaso podemos referirnos a:
Liga Galega de Rugby 2016-17
A fase de liga regular da primeira división tivo 14 xornadas, comezando o 22 de outubro de 2016 e rematando o 12 de marzo de 2017.
Formato da competición
Na tempada 2016/17 a LGR1 e a LGR2 contaron con 7 equipos:
O formato da LGR1 consistiu nunca liga regular de 14 xornadas na que cada equipo se enfrontou ós demais dúas veces, unha vez como local e outra vez como visitante. Xa que o número de equipos foi impar, cada equipo descansou dúas xornadas durante esa fase da competición. Tralo remate da liga regular comezaron as eliminatorias polo título e pola permanencia.
As eliminatorias polo título de campión foron disputadas polos catro primeiros equipos da táboa e consistía en dúas semifinais e unha final, sempre nun único encontro, que se disputou no campo do equipo mellor clasificado. As semifinais enfrontaron ó 1º contra o 4º, e ó 2º contra o 3º.
O ascenso da LGR2 á LGR1 foi do seguinte xeito: o campión da LGR2 ascendía directamente á LGR1. O último clasificado da LGR1 descendía directamente á LGR2. Por outra banda, o penúltimo da LGR1 disputaba unha eliminatoria a ida e volta contra o subcampión da LGR2. O gañador da eliminatoria acadaba unha praza na LGR1, e o perdedor na LGR2.
Competición
Descenso do Muralla RC. Promoción para o Mareantes RCP.
Campión o CR Ferrol.
Ascenso para o CRAT "B". Promoción para o CD Zalaeta.
Permanencia en LGR1 para o Mareantes RCP.
Gran Premio de Bélxica de 1982
O Gran Premio de Bélxica de Fórmula 1 de disputouse en Zolder o 9 de maio de 1982. Foi a quinta carreira da tempada de Fórmula Un de, o 40º Gran Premio de Bélxica e o noveno, que se celebrou no Autódromo de Zolder.
Cualificación
O piloto canadense Gilles Villeneuve morreu nun accidente durante a última sesión de clasificación. No momento do accidente, o seu compañeiro de equipo Didier Pironi fixara un tempo de 0,1 segundos máis rápido que Villeneuve no sexto lugar. Os periodistas deportivos contemporáneos e máis recentes din que trataba de mellorar o seu tempo na súa última volta. Algúns suxiren que especificamente para vencer a Pironi debido ao seu cabreo por ser adiantado por el dúas semanas antes nas voltas finais de San Marino, cando Villeneuve cría que Pironi recibira a orde de permanecer detrás de el. O biógrafo de Villeneuve Gerald Donaldson cita ao enxeñeiro de carreira de Ferrari Mauro Forghieri dicindo que o canadense, aínda que presionando ao seu xeito habitual, volvía a boxes co seu último xogo de pneumáticos de cualificación cando se produciu o accidente. Si fora así, el non establecería un tempo nesa volta.
A falta de oito minutos para rematar a sesión, Villeneuve achegouse á primeira chicane e atopou a Jochen Mass que pilotaba moito máis lentamente a través de Butte, a curva a esquerdas antes da curva Terlamenbocht. Mass viu a Villeneuve achegándose a gran velocidade e moveuse cara á dereita para deixarlle un paso na trazada. No mesmo instante Villeneuve tamén se moveu á dereita para pasar a Mass. O Ferrari golpeou a parte traseira do coche de Mass e saíu lanzado polo aire a unha velocidade estimada entre 200 e 225 km/h. Voou polo aire máis de 100 m antes aterrar e desintegrarse, logo dun salto mortal ao longo do bordo da pista. Villeneuve, aínda atado ao seu asento, pero sen o seu casco, saíu lanzado a 50 m dos restos no cercado de captura no bordo exterior da curva Terlamenbocht.
Varios pilotos detivéronse e correron ata o lugar. John Watson e Derek Warwick sacaron a Villeneuve da vala de seguridade. O primeiro médico chegou á escena aos 35 segundos para atopar que Villeneuve non respiraba, aínda que tiña pulso, foi entubado e ventilado antes de ser trasladado ao centro médico do circuíto e logo en helicóptero ao Hospital Universitario de San Rafael onde foi diagnosticada unha fractura de pescozo mortal. A Villeneuve mantivérono vivo artificialmente, mentres a súa esposa viaxaba ao hospital e os médicos consultaban con especialistas de todo o mundo. Morreu ás 9:12 da noite.
O equipo Ferrari retirouse da carreira tralo accidente e abandonou o circuíto. Os últimos oito minutos da fase de clasificación disputáronse logo da retirada dos restos do accidente. Ningún piloto mellorou os seus tempos, quedando os Renault de Alain Prost e René Arnoux na primeira fila da grella.
Ɣ
O gamma latino ( ', ' ) é unha letra suplementaria do alfabeto latino. Está baseada na letra grega gamma.
Protocolo (informática)
En informática, un protocolo é un conxunto de regras predefinidas co propósito de estandarizar as actividades informáticas. Ó seguir un mesmo protocolo, temos por seguro que haberá unha compatibilidade, xa sexa falando dunha comunicación a través dunha liña, de distintos procedementos dun sistema informático etc.
O uso máis estendido é nas comunicacións a través da Rede. Algúns exemplos son HTTP, POP3, TCP/IP, FTP...
Gran Premio de Bélxica de 1982
Carreira
A carreira foi gañada por Watson por diante de Keke Rosberg e Eddie Cheever. Niki Lauda terminou en terceiro lugar na carreira, pero foi descualificado cando o seu coche foi atopado con baixo peso na verificación técnica posterior á carreira.
Ligazóns externas
''A menos que se indique o contrario, todos os resultados da carreira tómanse de
Hey You, Pikachu!
Hey You, Pikachu!, coñecido no Xapón como Pikachū Genki Dechū (ピカチュウげんきでちゅう), é un videoxogo de mascota virtual da serie de videoxogos de Pokémon desenvolvido para a consola Nintendo 64 por Ambrella e publicado por Nintendo. Estreouse no Xapón o 12 de decembro de 1998, e en América do Norte o 6 de novembro de 2000. O obxectivo do xogo é axudar ó Profesor Oak a través dun dispositivo de voz para comunicarse cun Pikachu (que ten unha base de datos composta de 256 palabras).
É un dos dous único xogos que utilizan o recoñecemento de voz de N64, un elemento de hardware que pode comprender e analizar a voz humana. Tamén é o único xogo que usa a VRU que se lanzou nos Estados Unidos. O xogador pode moverse e recoller elementos, ademais de falar con Pikachu e describir todo.
Balkan (álbum)
Balkan é o segundo álbum da cantante pop e dance serbia Seka Aleksić, gravado en 2003. Despois de varios atrasos, o álbum lanzouse ao mercado o 5 de marzo de 2005, vendéndose máis de 3 millóns de copias en todo o mundo. Deste álbum Seka publicou 5 singles, e estas cancións tiveron máis de 2,5 millóns de visitas en youtube.
O Pico de Ferreira, Ferreira, San Sadurniño
O Pico de Ferreira ou Pico de San Vicente é un lugar da parroquia de Ferreira no concello coruñés de San Sadurniño, na comarca de Ferrol. Segundo o IGE, en 2011 tiña 17 habitantes (8 homes e 9 mulleres).
Porto Xavier
miniatura|right|190px|A bandeira do municipio. Porto Xavier é un municipio brasileiro do estado de Río Grande do Sul. En termos de poboación, tiña 10.560 habitantes no ano 2010, segundo o censo IBGE. A súa área é de 280,511 km2. Localízase a unha latitude 27° 54' 20" Sur e a unha lonxitude 55° 08' 15" Oeste, estando a unha altitude de 115 metros do nivel do mar. Sitúase ás marxes do río Uruguai, que fai fronteira con San Javier, na provincia de Misiones, Arxentina. O xentilicio do municipio é porto-xavierense.
Terra Eo-Navia
A Terra Eo-Navia (en castelán e oficialmente Eo-Navia) é unha rexión que se atopa no occidente do Principado de Asturias, limítrofe con Galicia e que comprende 19 concellos situados entre os ríos Eo e Navia (máis concretamente o río Frexulfe). Trátase dunha denominación de recente creación que non se corresponde con ningunha división territorial oficial ou de uso cotián tradicional. Xunto co Bierzo occidental na provincia de León e As Portelas na provincia de Zamora considérase este territorio como parte da Galicia estremeira.
Orixe
O termo naceu en sectores do galeguismo, e en primeira instancia correspóndese cunha realidade lingüística e cultural, xa que fai referencia aos concellos do Principado nos que se fala o galego.
En segunda instancia, o termo fai referencia a aspiracións políticas defendidas por parte do nacionalismo galego, que reivindica esa comarca cultural como parte do dominio lingüístico galego e fala dunha necesidade de cooficialización do galego nesa área. En troques, algunhas publicacións como La Nueva España ou a propia Academia Asturiana negan e rexeitan frontalmente o galeguismo desta zona limítrofe coa provincia de Lugo.
Datos
Segundo un estudo do profesor da Universidade Complutense de Madrid Alberto Gómez Bautista, na Galicia estremeira (que abrangue as zonas de Eo-Navia, Ancares Leste, Bierzo Occidental e As Portelas) existen entre 70.000 e 100.000 galegofalantes, é dicir un 50% da poboación ten o galego como lingua de uso cotián. Así mesmo, algúns falantes do Eo-Navia e tamén do Bierzo tamén falan astur-leonés.
Asadelos, Asados, Rianxo
Asadelos é un lugar da parroquia de Asados no concello coruñés de Rianxo, na comarca da Barbanza. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 103 habitantes (47 homes e 56 mulleres).
Historia da cirurxía
miniatura|[[Iápix extraendo unha frecha da perna de Eneas, fresco de Pompeia.]] miniatura|Extracción da pedra da loucura, de [[Hieronymus Bosch.]] miniatura|Operación [[cirúrxica nun quirófano moderno.]]
A cirurxía é a rama da medicina que manipula fisicamente as estruturas do corpo con fins diagnósticos, preventivos ou curativos. Ambroise Paré, cirurxián francés do século XVI atribúelle cinco funcións:
Desde que o ser humano fabrica e manexa ferramentas empregou o seu enxeño tamén no desenvolvemento de técnicas cirúrxicas cada vez máis sofisticadas. Pero até a revolución industrial non se vencerían os tres principais obstáculos cos que se encontrou esta especialidade médica desde os seus inicios: a hemorraxia, a dor e a infección. Os avances nestes campos transformaron a cirurxía, dunha "arte" arriscada (e menosprezada por iso), a unha disciplina científica capaz dos máis asombrosos resultados.
As profesións de cirurxián e de médico sufriron numerosos encontros e desencontros ao longo da historia. En xeral, o cirurxián (barbeiro, compoñedor...) foi considerado o técnico, mentres o médico (máis relacionado historicamente co sacerdote ou o xamán) era o auténtico curador.
Durante o desenvolvemento da medicina moderna, a ensinanza de ambas as disciplinas agrupouse nunha mesma formación académica que, na maioría dos países desenvolvidos, permite a obtención dunha titulación conxunta de licenciatura en medicina e cirurxía.
As primeiras técnicas cirúrxicas empregáronse para o tratamento das feridas e os traumatismos producidos no curso da vida á intemperie. A combinación de estudos arqueolóxicos e antropolóxicos (en tribos cuxo modo de vida semella ao dos primeiros seres humanos) ofrece información sobre métodos rudimentarios de sutura, amputacións, drenaxes ou cauterizacións de feridas con instrumentos candentes. Existen numerosos exemplos: unha mestura de salitre e xofre vertida nas feridas e á que se prendía lume, empregada por algunhas tribos asiáticas; as técnicas de drenaxe dos indios dakota, mediante o emprego dunha cana de pluma "conectada" cunha vexiga urinaria animal para succionar o material purulento; o achado de agullas do Paleolítico que poderían terse empregado en suturas (os masais usan agullas de acacia co mesmo fin); ou o enxeñoso método desenvolvido por algunhas tribos da India e América do Sur, selando as feridas menores mediante a aplicación de térmites ou escaravellos aos que, tras morder os bordos aproximados da ferida, se lles retorce o pescozo para deixar as cabezas rixidamente enganchadas a xeito de grampas.
Introdución
miniatura|esquerda|The Quack (ca. 1785) pintura de Franz Anton Maulbertsch, que mostra un cirurxián-barbeiro no exercicio do seu oficio. O desenvolvemento e o progreso da cirurxía en occidente estivo moi influído por numerosos acontecementos, e durante longo tempo os cirurxiáns foron relegados nunha caste inferior entre os menciñeiros, e a súa exclusión dos estudos médicos foi unha medida nefasta durante varios séculos. Non foi verdadeiramente até o século XIX cando os grandes progresos no contexto político, relixioso e tecnolóxico o permitiron.
Até finais do século XVIII (en Francia e Alemaña), ou mediados do XIX (en España), as profesións de cirurxián e de médico eran diferentes, incluso con distintas consideracións sociais.
En occidente, na Idade Media, os médicos son clérigos, e non laicos. Algúns ocupaban mesmo altas funcións eclesiásticas. O seu casamento estaba (e está) prohibido pola Igrexa católica, e por iso non podían dar os seus coidados ás mulleres (de aí a necesidade de comadroas e parteiras).
Aínda por riba, non podían exercer a cirurxía porque Ecclesia abhorret a sanguine ('a Igrexa ten horror ao sangue'). miniatura|dereita|180px|[[María Tareixa de Austria e Borbón|María Tereixa de Austria e seu fillo máis vello Luís, o Gand Dauphin.]] miniatura|[[Luís XIV e a súa familia, por Nicolas de Largillière.]]
Finalmente, un médico non ten o dereito de exercer unha profesión manual. Por esta razón, os actos cirúrxicos lles están tamén prohibidos.
Estes encoméndanse aos barbeiros que, ademais de cortar o pelo e barbear, tiran os dentes, tratan as feridas e as úlceras, practican as incisións dos abscesos, as sangrías... despois do diagnóstico dun médico. De aí a denominación de cirurxián-barbeiro.
É famoso o caso de María Tereixa de Austria (1638 - 1683), filla de Filipe IV de España e esposa de Luís XIV de Francia que tiña un absceso na axila e Antoine Daquin, médico do rei, oponse a que Dionis, o cirurxián, lle practique unha incisión; a raíña morreu. .
Máis tarde, en 1686, Luís XIV, afectado dunha fístula anal, vendo que os tratamentos médicos non daban ningún resultado, fixo chamar ao seu cirurxián, un tal Félix Tassy, que o curou, o que permitiu darlle un certo crédito aos cirurxiáns entre os médicos.
Na Francia da época, Jean Pitard, un barbeiro famoso, obtén do prévôt royal de París, Etienne Boileau, a autorización de constituír unha corporación independente, baixo a dirección de seis xurados, para examinar aos barbeiros que desexasen practicar a "cyrurgie" (cirurxía, no francés da época). Isto provoca un enfrontamento entre a corporación dos barbeiros e a Facultade de Medicina, que se resolve cun decreto de 1660 que anula a creación da corporación dos cirurxiáns, os que piden o seu restablecemento e someterse ao primeiro barbeiro do rei, Retz de Villeneuve. Pero Luís XIV oponse e exixe que sexa Félix Tassy, que foi o que obtén o posto.
Créase unha cátedra de cirurxía no Jardin des plantes de París, da que se encarga Dionis. Co apoio do rei, os primeiros cirurxiáns (Mareschal, Lapeyronie, Lamartinière) obteñen cinco prazas de profesores nomeados polo primeiro cirurxián.
Isto provoca a cólera da Facultade de Medicina, que se manifesta nas rúas de París exixindo nomear ela aos profesores. Pero as turbas acoden en apoio da Facultade de Cirurxía e os médicos débense poñer a salvo, despois de seren batidos e humillados.
A partir dese momento, os cirurxiáns obteñen incluso que se lles provea dos cadáveres necesarios para os seus estudos sen ter que reclamalos á Facultade de Medicina.
A pesar diso, o número de cadáveres é insuficiente e algúns teñen que roubarse nos cemiterios ou comprarse directamente aos verdugos, o que provoca novas batallas coa Facultade de Medicina, que non vacila en facer intervir aos bedeis para recuperar os corpos ou en provocar sanguinarias batallas.
Coa Revolución francesa, a diferenza entre cirurxián e médico é abolida. Non hai máis que un ensino único que comprende a medicina, a cirurxía e os partos.
Prehistoria
miniatura|esquerda|Cranio datado no [[Neolítico, 3500 a. C., conservado no Museo de Historia Natural de Lausana, trepanado posibelmente con sílex. Crese que tras a operación o doente sobreviviu.]] miniatura|esquerda|O uso do [[sílex é a primeira invención do Homo sapiens.]]
Da época prehistórica algunhas pezas esqueléticas fósiles testemuñan feitos cirúrxicos tales como craniotomías (numerosos casos de trepanacións) e de amputacións de membros (máis raros) a partir do Mesolítico. Tamén se encontraron evidencias en restos humanos prehistóricos do Protoneolítico e do Neolítico, en pinturas rupestres.
Encontráronse máis de 120 cranios prehistóricos en Francia, datados en 6500 anos a.C., 40 deles con furados de trepanación.
Folke Henschen, médico e historiador sueco, expón que en escavacións realizadas en 1970 en sedimentos do río Dnipr amosan a existencia da trepanación no Mesolítico, hai aproximadamente 14000 anos. Suxírese que as trepanacións facíanse para curar epilepsias, xaquecas e doenzas mentais.
Os sinais de cicatrización nos bordos das reseccións permiten pensar que a craniotomía non era fatal, e que o operado sobrevivía despois da operación. As evidencias que apoian a teoría da supervivencia de moitos destes individuos trepanados inclúen a formación de novo tecido óseo ou calos óseos ao redor do orificio do trépano. Nalgúns estudos as taxas de supervivencia superan o 50 %.
Utilizábanse diversas técnicas para realizar as trepanacións. Por exemplo, a abrasión da bóveda cranial con sílex, o corte dun burato circular que se ía agrandando pouco a pouco na bóveda cranial con perforacións circulares liberando unha peza ósea ou tamén cortes que tamén separaban un fragmento óseo.
O estudo das técnicas utilizadas por pobos primitivos de América do Sur e da illa de Borneo, permiten facerse unha idea do que puidera utilizarse na época prehistórica.
A preparación do doente, é dicir, o seu adormecemento, puidera realizarse con derivados da durmideira.
A arxila puido empregarse nos dedos conxelados. Encontráronse pegadas en covas da época Magdaleniano.
Mesopotamia
Os primeiros trazos de actividades científicas datan das civilizacións humanas do neolítico, onde se desenvolven o comercio e a urbanización. Así, para André Pichot, en La Naissance de la science, a ciencia nace en Mesopotamia (entre os ríos Tigris e Éufrates), contra os anos 4000 - 3500 a.C., a civilización sumeria, principalmente nas cidades de Sumer e Elam.
As primeiras interrogacións sobre a materia, coas experiencias da alquimia, están ligadas aos descubrimentos das técnicas metalúrxicas que caracterizan este período. A fabricación de esmaltes data de 2000 a.C. Pero a innovación máis importante provén da invención da escritura cuneiforme (en forma de cravos) que, polos pictogramas, permite a reprodución de textos, e a elaboración abstracta de conceptos.
miniatura|160px|Pequena táboa de arxila en [[escritura cuneiforme .]]
A numeración foi tamén o primeiro método científico que veu a luz, nun sistema sexaxesimal (de base 60), (gesh, en mesopotámico), que permitía realizar cálculos cada vez máis complexos. André Pichot explica tamén que "con dúas canas de diámetros diferentes, podían escribir todos os números [sobre táboas de arxila]".
Os sumerios descobren as fraccións e tamén que a numeración chamada "de posición" permitía o cálculo de grandes números. O sistema decimal aparece igualmente, vía o pictograma do cero inicial, que tiña o valor dunha coma, para notar as fraccións. A civilización mesopotámica levou tamén á constitución das primeiras ciencias tales como a metroloxía,, a álxebra (descubrimento de placas de cálculo que permitían as operacións de multiplicación e de división, ou táboas de inversos para esta última ; pero tamén as potencias, as raíces cadradas e cúbicas, así como ecuacións de primeiro grao, cunha e dúas incógnitas), a xeometría (cálculos de superficies), teoremas ), e a astronomía (cálculos de mecánica celeste, previsións dos equinoccios, describiron constelacións. , denominaron dos astros visíbeis).
Beroso, filósofo caldeo do III a.C. recolle múltiplas tradicións escritas sobre Babilonia (principalmente dos arquivos de Borsippa) e chega a afirmar que desde que o deus Oannes ensinou ao pobo sumerio todo o coñecido sobre civilización, nada novo se inventou. Esta sorprendente afirmación deixa de parecer tan hiperbólica cando se analizan as táboas sumerias e se evidencia todo o que a civilización mesopotámica desenvolveu ou inventou varios miles de anos antes da nosa era.
O modelo de saúde-enfermidade entre os sumerios baseábase nunha concepción sobrenatural da enfermidade: esta era un castigo divino imposto por diferentes demos tras a ruptura dalgún tabú. Deste xeito o primeiro que debía facer o médico era identificar cal dos aproximadamente 6000 posíbeis demos era o causante do problema. Para iso empregaba técnicas divinatorias baseadas no estudo do voo das aves, da posición dos astros ou do fígado dalgúns animais. Por tanto a medicina estaba intimamente ligada ao sacerdocio, quedando a cirurxía relegada a especialidade médica de segunda categoría. Non obstante, o desenvolvemento das técnicas cirúrxicas é notábel: en Nínive encontráronse instrumentos de bronce e obsidiana de elegante factura: bisturís, serras, trépanos etc.
O código de Hammurabi (achado en Susa, Irán, e conservado no Museo do Louvre), por outra parte, ampara baixo a súa profusa lexislación a especialidade da cirurxía. Algúns fragmentos deste código tratan especificamente sobre intervencións cirúrxicas.
India
Os arqueólogos descubriron que os pobos da Civilización do val do Indo, desde o antigo período de harappa (ca. 3300 a.C.), coñecían a medicina e a odontoloxía. O antropólogo físico Andrea Cucina, da universidade de Missouri-Columbia, descubriu que aqueles homes xa limpaban os dentes. Posteriores investigacións na mesma zona evidenciaron que perforaban os dentes entre os anos 9000 e 7000 a.C.
A civilización hindú, por outra parte, describe no Atharvaveda algúns procedementos médicos, ampliados parcialmente no Ayurveda, dous dos seus libros sagrados. O último, datado no ano 800 a.C., é o precursor dun tratado de cirurxía hindú coñecido como Susruta Samhita (600 a.C.). Susruta é o suposto autor (aínda que non se coñece nada deste individuo ou colectivo). Neste tratado descríbense técnicas cirúrxicas enxeñosas, posteriormente reinventadas pola medicina contemporánea: a redución de fracturas mediante férulas, a sutura das feridas, fístulas cauterizadas ou a drenaxe de abscesos. Este manual contén un anexo que relaciona e representa graficamente 121 instrumentos cirúrxicos diferentes.
A medicina hindú é a primeira en desenvolver técnicas específicas de cirurxía plástica: desde reparacións para deformidades do pavillón auricular tras a perforación para colocar pendentes, até unha elaborada técnica de rinoplastia, presumibelmente desenvolvida en ladróns tras ser aplicada a lei da amputación do nariz prevista para este delito. Tamén se describen métodos cirúrxicos de eliminación de cálculos renais, cálculos vesicais e incluso un método para intervir as cataratas.
Exipto
miniatura|200px|Ferramentas cirúrxicas nun baixorrelevo do templo de [[Kom Ombo, Exipto.]]
Contra o ano 3100 a.C. comenza o período de esplendor da civilización exipcia, cando Narmer, o primeiro faraón, establece a capital en Menfis. Ao igual que ocorre coa civilización sumeria e a escritura cuneiforme consérvase unha ampla serie de documentos sobre esta civilización grazas ao emprego da escritura xeroglífica.
Da primeira época monárquica (2700 a.C.) data o primeiro tratado de cirurxía, escrito por Imhotep, visir do faraón Netjerikhet ou Zoser (2667 - 2648 a.C.), que foi sacerdote, astrónomo, médico e primeiro arquitecto do que se ten noticia. Tal foi a súa fama como curandeiro que acabou deificado, considerándose o deus exipcio da medicina. Outros médicos notorios do Imperio Antigo (do 2500 ao 2100 a.C.) foron Sachmet (médico do faraón Sahure) ou Nesmenau, algo así como director médico da súa época. Nunha das xambas da entrada do templo de Menfis encóntrase o gravado máis antigo dunha intervención cirúrxica: unha circuncisión. Dos moitos papiros que se conservan coñécese nove sobre materias médicas, dos que o máis coñecido e importante é o papiro de Ebers, bautizado co nome do seu descubridor, Georg Ebers. miniatura|200px|esquerda|Gravado representando unha circuncisión nunha tumba de [[Saqqara, fronte a Menfis, Exipto.]]
O papiro Edwin Smith é un documento, algo menos coñecido, datado no ano 1600 a.C. e de tan só cinco metros, que é un manual de cirurxía traumática de sorprendente calidade para a época. Como exemplo, unha aproximación diagnóstica interesante tras un traumatismo cranioencefálico:
No anexo final deste manuscrito descríbese con detalle como tratar unha escordadura de mandíbula, e as exhaustivas descricións anatómicas, cuxo posíbel orixe quizais estea na depurada técnica de embalsamamento, non serían superadas até moitos séculos máis tarde.
China
Desde a segunda metade do Século XX a medicina occidental (cuxa corrente imperante é de marcada tendencia bioloxicista) acepta non obstante a coexistencia dun modelo de saúde-enfermidade baseado nun paradigma ambientalista ou integral: a enfermidade é o resultado da desaparición do equilibrio natural entre o ser vivo e o seu contorno, o medio ambiente que o rodea. Este desequilibrio ou falta de harmonía entre individuo e ambiente constitúen o eixe principal do milenario modelo oriental. miniatura|esquerda|160px|Mapa de puntos de aplicación da [[acupuntura. Dinastía Ming.]]
A medicina chinesa tradicional describe o equilibrio de cinco elementos que considera fundamentais: auga, terra, lume, madeira e metal. Á súa vez o seu equilibrio é o resultado da presenza de dúas forzas: o Yin e o Yang, que actúan simultaneamente.
O manual médico chinés máis antigo coñecido está datado en torno ao ano 2600 a.C. e coñécese co nome de Nei Ching. Este texto atribúese ao emperador amarelo, Huang Di, aínda que historiadores modernos consideran que foi compilado de fontes antigas por un estudoso entre as dinastías Zhou e Han, máis de 2000 anos máis tarde), época na que progresou a medicina, sobre todo baixo os Han orientais, con Zhang Zhongjing e Hua Tuo.
O Neio Chin desenvolve moitos conceptos médicos interesantes para a época. Porén, o tabú de respectar os cadáveres humanos parece que restou coñecementos de anatomía cirúrxica, sendo os seus principais tratamentos superficiais ou de menor importancia (cauterización de feridas, masaxes en patoloxías traumatolóxicas etc.). A medicina chinesa desenvolveu, en cambio, unha disciplina a cabalo entre a medicina e a cirurxía denominada acupuntura: segundo esta disciplina a aplicación de agullas sobre algún dos 365 puntos de inserción (ou até 600, segundo as escolas) restauraría equilibrio perdido entre o Yin e o Yan.
Hua Tuo foi un famoso médico dos Han orientais na época dos Tres Reinos. Foi o primeiro en aplicar a anestesia xeral en cirurxía, uns 1600 anos antes de que fose adoptada polos europeos.
Bian Que (Pien Ch'iao) foi o "doutor milagre" descrito polo historiador chinés Qima Nan en Shi Ji o cal pondera a súa gran habilidade. Noutro libro, Liezi (Lieh Tzu) describe que Bian Que explica dúas vías de intercambio de corazóns en humanos. Tamén relata que Bian Que usou a anestesia xeral antes que Hua Tuo, pero a fonte de Liezi está cuestionada, e o autor puidera ser que recompilara historias doutras obras. De calquera maneira, queda establecido o concepto de transplante de corazón ao redor do ano 300 a.C.
América precolombiana
Existen numerosos achados arqueolóxicos que demostran a práctica da trepanación por todo o continente americano (incluídas as tribos indias de América do Norte). Pero o maior desenvolvemento da cirurxía alcanzouse nas dúas principais civilizacións do centro-sur: Azteca e Inca. Aínda que en xeral a concepción da saúde-enfermidade é de tipo animista ou espiritual, o profundo coñecemento de herbas e principios activos naturais dotou dun arsenal importante a estas culturas: Pódese destacar o uso da coca (Erythroxylum coca), o iagué (Banisteriopsis caapi), o iopo (Piptadenia peregrina), o pericá (Virola colophila), o tabaco (Nicotiana tabacum), o ioco (Paulinia yoco) ou o curare e algunhas daturas como axentes anestésicos. miniatura|Un coitelo tumi peruano.
Cabe destacar o achado da primeira escola de medicina en Monte Albán, próximo a Oaxaca, datada en torno ao ano 250 da nosa era, onde se encontraron gravados anatómicos entre os que parece amosarse unha intervención de cesárea, así como a descrición de diferentes intervencións menores, como a extracción de pezas dentarias, a redución de fracturas ou a drenaxe de abscesos. Existen documentados en Monte Albán contra o século III os primeiros cranios trepanados con signos de cicatrización.
Os aztecas distinguían entre o médico empírico (algo así como o "barbeiro" tardomedieval europeo) ou Tepatl, e o médico xamán, ou Ticitl, máis versado en procedementos máxicos. Incluso algúns curandeiros podían especializarse en áreas concretas, encontrándose exemplos no códice Magliabecchi de fisioterapeutas, comadroas e "cirurxiáns", propiamente ditos. O traumatólogo, ou "compoñedor de ósos" coñecíase como Teomiquetzan, experto sobre todo en feridas e traumatismos producidos en combate. A Tlamatlquiticitl ou comadroa facía seguimentos do embarazo, pero podía realizar embriotomías en caso de aborto. Cómpre destacar o uso de oxitócicos (estimulantes da contracción uterina) presentes na planta de Cihuapatl.
Os coñecementos de anatomía (baseados na experiencia achegada por guerras e sacrificios rituais) avalan unha técnica cirúrxica e traumatolóxica notabelmente avanzada, sendo común a utilización de férulas e dun variado instrumental cirúrxico. As ferramentas cirúrxicas varían moito entre as diferentes tribos americanas, desde pequenos punzóns de óso a auténticos bisturís con mango, como os testemuñados entre os Karimé, ou o tumi, de manufactura Moche e símbolo da medicina peruana.
Antecedentes
170px|miniatura|Estatua de [[Esculapio, coa súa vara, no museo do Teatro de Epidauro, Grecia]]
En torno ao mar Exeo desenvolveuse entre os anos 2500 e 1500 a.C. a cultura minoica, que foi, ao final da prehistoria, a precursora da civilización grega.
En 1971, durante unha escavación arqueolóxica en Nauplia, encontráronse nunha tumba micénica numerosos instrumentos médicos, datados nuns 1500 anos antes da nosa era (coitelos, tesoiras, pinzas, algunhas sondas) atribuídos por algúns autores ao mítico médico (entre os gregos) Palamedes. miniatura|200px|esquerda|Situación dos principais xacementos micénicos en Grecia.
Os textos gregos máis antigos que inclúen coñecementos sobre medicina son os poemas homéricos: a Ilíada e a Odisea.
Na primeira descríbese, por exemplo, o tratamento que recibe o rei Menelao tras ser alcanzado por unha frecha no pulso durante o asedio a Troia: o cirurxián resultou ser Asclepio, elevado a deus da medicina na mitoloxía grega, educado na ciencia médica polo centauro Quirón, e coñecido na Roma antiga como Esculapio.
Do seu nome deriva esculapio, un antigo sinónimo de médico, e o nome de Hixía, súa filla, serviu de inspiración para a actual rama da medicina preventiva denominada Hixiene.
A Asclepio atribúese tamén a orixe do caduceo ou vara de Esculapio, símbolo médico universal na actualidade.
A Grecia clásica
Pero dentro do marco cultural no que nós nos desenvolvemos (a chamada cultura occidental), algúns filósofos e científicos buscan as raíces da ciencia moderna na época dos antigos gregos, na Grecia clásica. miniatura|120px|esquerda|Vasilla grega de [[-480|480-470 a.C. representando unha escena cirúrxica.]]
Eles foron os creadores da lóxica dedutiva. Porén a súa filosofía natural tiña un defecto moi importante: consideraba innecesaria a comprobación experimental das conclusións. Era, incluso, degradante para o filósofo da época suxerir que as conclusións obtidas nun proceso mental lóxico precisaban seren confirmadas pola comprobación experimental.
Polo tanto, na chamada antigüidade clásica a medicina e, sobre todo, a cirurxía, estaba moi pouco desenvolvida. Como quedou dito, as tarefas manuais eran desprezadas polos científicos (filósofos) da saúde, entendendo a cirurxía como unha aberración do verdadeiro tratamento das enfermidades, que viña dado por unha simple axuda á natureza curadora (coa dieta e a fitoterapia).
Porén para algúns, como o epistemólogo Geoffrey Ernest Richard Lloyd, o método científico fai a súa aparición na Grecia do século VII a.C. Así Aristóteles é un dos primeiros sabios en elaborar demostracións científicas. Porén, os filósofos denominados presocráticos son os primeiros en interrogarse sobre os fenómenos naturais. Chamados φυσιόλογοι (physiologoi, 'fisiólogos') por Aristóteles porque tiñan un discurso racional sobre a natureza, investigan sobre as causas naturais dos fenómenos que chegaron a ser os primeiros obxectos do método. miniatura|dereita|140px|[[Hipócrates. Gravado de Peter Paul Rubens (1638).]]
É necesario facer unha referencia a Hipócrates de Cos (século V a.C. - século IV a.C.), a figura médica por excelencia da cultura grega clásica. Aos 13 anos comezou os seus estudos de medicina que lle abriron as portas do templo dos Asclepiades (de Asclepio, deus mitolóxico da medicina). Logo viaxou a Exipto para rematar a súa formación. Deixou unha obra composta por 53 escritos que foi recollida polos seus discípulos no Corpus hippocraticum. Pai indiscutido da medicina moderna, o seu mérito fundamental foi o de desenvolver un sistema racional baseado na observación e na experiencia para o estudo das doenzas, cuxas causas atribuía a fenómenos naturais e non a intervencións dos deuses ou a fenómenos de tipo máxico-relixioso. Na medicina hipocrática descríbese o corpo humano como unha asociación dos catro humores: flegma (auga), bile amarela (lume), bile negra (terra), e sangue (aire); as doenzas desenvólvense por unha perda do equilibrio destes humores. O mantemento da saúde efectúase a través da dieta e a hixiene. Indubidábel xenio da medicina naturista, a el atribúese o coñecido xuramento hipocrático. As súas ideas persisten durante toda a Idade Media e o Renacemento.
Os campos médicos abarcados por Hipócrates inclúen a medicina interna, a hixiene, a ética médica e a dietética. Sobre cirurxía inclúe numerosas anotacións nos seus escritos. A xeito de exemplo esta definición da especialidade e de como debe exercer un cirurxián:
No corpus hipocrático advírtese unha notábel exactitude anatómica, e sorprenden algunhas propostas terapéuticas de plena vixencia na actualidade, como a drenaxe do empiema pleural ou os tratamentos suxeridos para os traumatismos craniais.
As súas propostas para a redución de fracturas incluían o deseño de diversos soportes físicos (banco hipocrático, escaleira hipocrática, soporte de redución de fracturas de úmero ou poleas de extensión), de enxeñosa factura e probada eficacia. </center >
miniatura|150px|[[Aristóteles. Museo do Louvre.]]
Tras Hipócrates a seguinte figura médica grega de interese é Aristóteles. Este pensador polifacético aprendeu medicina con seu pai, pero non consta un exercicio desta disciplina. Aristóteles funda a física e a zooloxía, cando a ciencia adquire un método, baseado na dedución. A el débese a primeira formulación do siloxismo e da indución. As nocións de "materia", "forma", "potencia" e "acto" foron os primeiros conceptos de elaboración abstracta. Para Aristóteles, a ciencia está subordinada á filosofía ("é unha filosofía secundaria", dixo) e ten por obxecto a busca dos primeiros principios e das primeiras causas, o que o discurso científico chamará o causalismo e que a filosofía denomina aristotelismo.
Porén, Aristóteles é a orixe dun retroceso do pensamento en relación a certos presocráticos en canto ao lugar da Terra no espazo. Seguindo a Eudoxo de Cnidos, imaxina un sistema xeocéntrico e considera que o cosmos é finito. E será seguido nisto polos seus sucesores en materia de astronomía, até Copérnico, coa única excepción de Aristarco, que propuxera un sistema heliocéntrico.
En cambio a súa escola peripatética foi o berce de varios médicos e cirurxiáns insignes da época: Diocles de Caristo, Praxágoras de Cos ou Teofrasto de Eresos son algúns exemplos. Esta escola porén non achegou novidades destacábeis en materia de cirurxía.
Período alexandrino. Alexandría na época romana
Contra o ano 300 a.C. Alexandre o Grande conquista Exipto. A cidade de Alexandría, así denominada na súa honra, poucos anos máis tarde, durante o período chamado alexandrino (de 323 a.C. - 30 a.C.) convértese no referente cultural do mar Mediterráneo e Oriente Próximo, sendo o prolongamento da cultura grega na época romana e está marcado por progresos significativos en astronomía e en matemáticas, así como por algúns avances na física e na medicina. Alexandría foi o centro intelectual dos sabios da época, que eran gregos.
A chamada escola de Alexandría recompilou e desenvolveu todos os coñecementos sobre medicina (como os de moitas outras disciplinas) coñecidos na época, contribuíndo a formar algúns destacados cirurxiáns. Herófilo de Calcedonia foi o primeiro en realizar diseccións en público, e incluso algunhas fontes apuntan a posibilidade de que os tolomeos puxeran á súa disposición reos condenados a morte para practicar viviseccións. Este clínico interesouse polo estudo dos sistemas nervioso e dixestivo.
Outro médico notábel da escola alexandrina foi Erasístrato de Ceos, descubridor do colédoco (conduto de desembocadura da bile no intestino delgado, e do sistema de circulación portal (un sistema venoso que atravesa o fígado con sangue procedente do tracto dixestivo).
Paralelamente desenvólvese a escola empirista, cuxo principal expoñente médico foi Glauco de Tarentio (século I a.C.). Podería considerarse a Glauco como o precursor da medicina baseada na evidencia, xa que para el só existía unha base fiábel: os resultados fundados na experiencia propia, na doutros médicos ou na analoxía lóxica, cando non existían datos previos para comparar. Baixo este paradigma filosófico desenvolvéronse técnicas cirúrxicas como a intervención de cataratas ou a litotomía (extracción de cálculos renais mediante unha incisión na vexiga ou no uréter).
Roma
A civilización etrusca, antes de importar os coñecementos da cultura grega, apenas desenvolvera un corpus médico de interese, se se exceptúa unha destacábel habilidade no campo da odontoloxía: en varios xacementos etruscos se encontraron próteses dentais fixas, móbiles, con arame de ouro, con dentes naturais e artificiais, e mesmo algunhas coroas de ouro fundido.
Un dos poucos cirurxiáns romanos coñecidos da era precristiá foi Arcagato do Peloponeso, citado por Plinio na súa Naturalis Historia, onde tamén refire que inicialmente seu alcume era Vulnarius (o curaferidas), pero os seus métodos e os seus sucesivos fracasos valéronlle o novo apelativo de Carnifex (o executor). miniatura|200px|esquerda|Catéteres romanos. Século I a.C.
Entre os anos 25 a.C. e 50 da nosa era viviu outra figura médica de importancia, Aulo Cornelio Celso, nado probabelmente na Galia Narbonense. miniatura|200px|Aulo Cornelio Celso.
En realidade non hai constancia de que exercera como médico, pero consérvase del un único traballo, De Re Medica Libri Octo, que é un tratado de medicina, e a única sección conservada dunha enciclopedia moito máis extensa (chamada Artes), fonte primaria de temas como a dieta, a farmacia, a cirurxía e temas relacionados.
Nel describe por primeira vez a técnica cirúrxica da ligadura, ou no que propón a utilización de materiais semirríxidos ou moldeábeis como a cera para que actuaran a xeito de férula no tratamento das fracturas óseas. Describe tamén até 50 tipos de instrumentos cirúrxicos. Trátase dunha ampla obra que inclúe tratamentos para feridas, hemorraxias, feridas de frecha ou varices, e atribúe á cirurxía unha importancia capital entre as especialidades médicas.
Suponse que as partes perdidas da enciclopedia incluían volumes sobre agricultura, dereito, retórica e arte militar. De Re Medica é un dos mellores rexistros do saber dos médicos alexandrinos. A obra enteira desapareceu durante toda a Idade Media, até que a comezos do século XV, en Italia, redescubríronse e volveron a circular os libros de tema médico. Foi a primeira obra médica antiga en ser impresa (Venecia, 1478) e, xa desde antes, cando circulaba manuscrita, converteuse en obxecto de veneración dos médicos (e dos non médicos) humanistas do Renacemento, que valoraron sobre todo a pureza do seu estilo latino e a precisión das súas doutrinas médicas. O de escritor elegante foi o apelativo máis empregado para designalo. Así describe Celso ao cirurxián ideal:
En Roma, a casta médica organizábase xa, dun modo que recorda á actual división por especialidades, en médicos xerais (medici), cirurxiáns (medici vulnerum, chirurgi), oculistas (medici ab oculis), dentistas e os especialistas en enfermidades do oído. Un destes médicos lexionarios foi Dioscórides, grego, un dos primeiros botánicos, autor do manual farmacolóxico máis coñecido e empregado até o século XV. As súas viaxes co exército romano permitíronlle recompilar gran número de herbas e substancias medicinais e redactar a súa magna obra De Materia Medica. miniatura|200px|[[Dioscórides.]] miniatura|200px|[[Galeno.]]
As lexións romanas dispoñían dun cirurxián de campaña e dun equipo capaz de instalar un hospital en pleno campo de batalla para atender aos feridos durante o combate. Un destes médicos lexionarios foi Dioscórides, grego, un dos primeiros botánicos, autor do manual farmacolóxico máis coñecido e empregado até o século XV. As súas viaxes co exército romano permitíronlle recompilar gran número de herbas e substancias medicinais e redactar a súa magna obra De Materia Medica.
Pero a figura médica romana por excelencia foi Galeno, cuxa influencia (e os seus erros anatómicos e fisiolóxicos) perduraron até o século XVI. Galeno de Pérgamo naceu no ano 130 da nosa era. Baixo influencia grega e ao amparo dun dos maiores templos dedicados a Esculapio (Asclepio), estudou medicina con dous seguidores de Hipócrates, Estraconio e Sátiro, e despois visitou as escolas de medicina de Esmirna, Corinto e Alexandría. Finalmente viaxou a Roma onde a súa fama levouno a ser o médico do emperador Marco Aurelio. Porén, en Roma as autopsias estaban prohibidas, polo que os seus coñecementos de anatomía fundábanse en diseccións de animais, o que o levou a cometer moitos erros.
Sobrado, Nebra, Porto do Son
Sobrado é un lugar da parroquia de Nebra no concello coruñés de Porto do Son, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 11 habitantes (5 homes e 6 mulleres).
Historia da cirurxía
Roma
No campo da cirurxía describiu a presenza dos nervios larínxeos recorrentes, cuxo corte accidental nunha intervención de bocio pode provocar a perda da voz. A súa dedicación ao tratamento das feridas dos gladiadores fíxoo merecedor dunha gran fama como cirurxián e traumatólogo. Constan tamén varias intervencións novas e exitosas, como a reparación dun labio leporino, ou a extirpación de pólipos nasais.
Morreu en torno ao ano 200, deixando un legado non sempre beneficioso para o progreso da medicina, pero de indubidábel valor. O seu nome, ao igual que antes o de Esculapio, converteuse en sinónimo de médico, aínda usado hoxe.