cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
República Checa
Etimoloxía
Componse de tres territorios históricos: Bohemia (en checo: Čechy) ao oeste, Moravia (Morava) ao sueste e a Silesia Checa (Slezsko), a parte máis pequena da Silesia histórica, a maioría da cal se atopa hoxe dentro da moderna Polonia. Conxuntamente, estas tres partes poden ser describir como "terras checas", falándose nelas a lingua checa. Cando a nación checa recuperou a súa independencia en 1918, o novo estado de Checoslovaquia constituíuse para reflectir a unión dos territorios checos e eslovacos que se fusionaron despois da primeira guerra mundial (ademais dunha pequena parte do oeste de Ucraína).
Prehistoria
Os arqueólogos atoparon evidencias de asentamentos humanos prehistóricos na zona, os cales se remontan á era do Neolítico. Na época clásica, dende o século III a.C. migracións celtas establecéronse alí, como os Boii e máis tarde no século I as tribos xermánicas dos marcomanos e os quadi. Durante o período de migración dos pobos bárbaros, ao redor do século V, moitas tribos xermánicas trasladáronse cara ao oeste e cara ao sur de Europa Central.
Os pobos eslavos das rexións do Mar Negro e os Cárpatos establecéronse na zona (nun movemento que foi estimulado pola arremetida dos pobos de Siberia e Europa do Leste: hunos, ávaros, búlgaros e maxiares). Seguindo o ronsel dos alemáns, trasladáronse cara ao sur, en Bohemia, Moravia e algúns lugares da actual Austria. Durante o século VII, o comerciante franco Samo, apoiou os eslavos na loita contra os gobernantes ávaros e converteuse no gobernante do primeiro estado eslavo coñecido en Europa Central. O principado de Moravia xurdiu no século VIII.
Bohemia
En 1212, o rei Přemysl Otakar I (1198-1230), que xa se facía chamar co título de "rei" dende 1198, extraeu unha Bula de Ouro de Sicilia (un decreto formal) do Emperador que confirmaba o seu título real e o dos seus descendentes. O século XIII foi tamén un período de inmigración xermánica en grande escala. En 1235, o poderoso exército mongol lanzouse á invasión de Europa e despois da Batalla de Legnica, os mongois levaron o seu ataque devastador cara Moravia. miniatura|esquerda|Carlos IV, décimo primeiro rei de Bohemia, foi elixido o checo máis importante da historia. O rei Přemysl Otakar II (1253–1278) recibiu o alcume de "Rei do Ouro e do Ferro" por mor do seu poder militar e riquezas. Conquistou Austria, Estiria e Carintia, expandindo así o territorio bohemio até o mar Adriático. Con todo, atopou a morte na Batalla de Marchfeld en 1278, nunha guerra fronte ao seu rival, o rei Rodolfo I de Alemaña. O fillo de Ottokar, Venceslau II adquiriu a coroa polaca en 1300 para si mesmo e a coroa húngara para o seu fillo. Porén, en 1306, a dinastía premislida morreu e despois dunha serie de guerra, a casa de Luxemburgo gañou a coroa bohemia.
O século XIV, especialmente durante o reinado de Carlos IV (1342 a 1378), considérase a idade de ouro da historia checa. De particular importancia foi a fundación da Universidade Carolina de Praga en 1348. A peste negra, que azoutou Europa dende 1347 até 1352, decimou o Reino de Bohemia en 1380, matando preto do 10 % da poboación.
No século XV, o reformista relixioso e social Jan Hus formou un movemento, o cal posteriormente recibiu o seu nome. A pesar de que Hus foi chamado herexe e queimado en Constanza en 1415, os seus seguidores separáronse da Igrexa católica e nas guerras husitas (1419-1434) derrotaron a cinco cruzadas organizadas na súa contra polo Sacro Emperador Romano Sexismundo.
Durante os seguintes dous séculos, o 90 % da poboación converteuse á corrente husitas do protestantismo. Despois de 1526 Bohemia foi caendo cada vez máis baixo o control dos Habsburgo, primeiro elixidos de xeito democrático para pasar ser despois gobernantes hereditarios. A defenestración de Praga e a posterior rebelión contra os Habsburgo en 1618 marcou o inicio da Guerra dos Trinta Anos, que se estendeu rapidamente en toda Europa Central. En 1620, a rebelión foi esmagada en Bohemia na Batalla da Montaña Branca e os vínculos entre Bohemia e as terras dos Habsburgo en Austria fortalecéronse. A guerra tivo un efecto devastador na poboación local, á xente déuselle a opción de ou converterse ao catolicismo ou abandonar o país.
miniatura|Frederico II foi derrotado na batalla de Kolín. O seguinte período, de 1620 ata o final do século XVIII, é a miúdo coñecido como a "Idade Escura". A poboación das terras checas reduciuse nun terzo debido á guerra, ás enfermidades, á fame e á expulsión dos checos protestantes. Os Habsburgo prohibiron tódalas relixións distintas do catolicismo. Os turcos otománs e os tártaros invadiron Moravia en 1663, tomando doce mil escravos. Nos anos 1679 e 1680 as terras checas enfrontáronse cunha devastadora praga e cun alzamento da servidume.
Os reinados de María Tareixa de Austria (1740-1780) e o seu fillo Xosé II (1780-1790), emperador do Sacro Imperio e corexente dende 1765, caracterizáronse polo despotismo ilustrado. En 1742, a maior parte de Silesia, e a continuación a posesión da coroa de Bohemia, foron conquistadas polo rei Frederico II de Prusia na Guerra de Sucesión austríaca. Coa gran fame, que durou de 1770 até 1771, morreu ao redor dunha décima parte da poboación checa, ou uns 250.000 habitantes, o que levou á radicalización das campiñas, con campesiños liderando os levantamentos.
Despois da caída do Sacro Imperio Romano Xermánico, Bohemia pasou a formar parte do Imperio Austríaco e logo de Austria-Hungría. A servidume non foi abolida por completo até 1848. Despois das revolucións de 1848, o emperador Francisco Xosé I de Austria instituíu unha monarquía absoluta nunha tentativa por equilibrar os intereses étnicos no imperio.
Checoslovaquia
Finalmente o que quedaba de Eslovaquia e da Rutenia Subcarpática adquiriu unha maior autonomía, e mesmo o estado cambiou o nome a "Checo-Eslovaquia" (a Segunda República). Despois da ameaza de anexión por parte da Alemaña nazi dunha parte de Eslovaquia, permitindo que o resto da rexión se dividise entre Hungría e Polonia, Eslovaquia optou por manter a súa integridade nacional e territorial separándose de "Checo-Eslovaquia" e aliándose, como esixencia alemá, coa coalición de Hitler.
Entre 1945 e 1946, case toda a minoría alemá en Checoslovaquia, ao redor de 2,7 millóns de persoas, foron expulsados cara Alemaña e Austria. Durante este tempo, miles de alemáns foron retidos en cárceres e campos de detención, ou utilizados como man de obra forzada. Os únicos alemáns non expulsados foron os que participaran activamente na resistencia contra os nazis ou foron considerados de importancia económica (uns 250.000), aínda que moitos acabaron emigrando máis tarde. Tras un referendo organizado pola Unión Soviética en 1946, a Rutenia Subcarpática pasou a formar definitivamente parte da República Socialista Soviética de Ucraína co nome de Oblast de Zakarpattia.
Checoslovaquia tratou de xogar con inquietude o papel de "ponte" entre Occidente e Oriente. Con todo, o Partido Comunista aumentou rapidamente en popularidade, debido á desilusión xeral con Occidente polos Acordos de Múnic da preguerra, e unha actitude favorable á Unión Soviética, debido ao papel dos soviéticos na liberación de Checoslovaquia do réxime alemán. Nas eleccións de 1946, os comunistas gañaron o 38 % dos votos e converteuse no partido máis representado dentro do Parlamento Checoslovaco. Formou un goberno de coalición con outros partidos da Fronte Nacional, movéndose rapidamente para consolidar o seu poder. O paso decisivo produciuse en febreiro de 1948, durante unha serie de eventos chamados polos comunistas como "revolución" e polos anticomunistas "toma": as Milicias Populares aseguraron o control dos lugares clave en Praga e formouse un novo goberno de carácter comunista. miniatura|Monumento aos nenos de Lidice asasinados polos nazis. Durante os seguintes 41 anos, Checoslovaquia foi un estado comunista dentro do Bloque do Leste. Este período caracterizouse por varios acontecementos sociais. O goberno comunista nacionalizou completamente os medios de produción e estabeleceu unha economía planificada. A economía medrou rapidamente durante as décadas de 1950 e 1960, mais sufriu unha desaceleración nos anos 1970, aumentando de problemas durante a década de 1980. O clima político fora moi represivo durante a década de 1950, incluíndo varias farsas xudiciais, pero fíxose máis aberta e tolerante durante a 1960, que culminou na Primavera de Praga de 1968 liderada por Alexander Dubček, a cal tentou crear un "socialismo con rostro humano" e talvez mesmo introducir o pluralismo político. Con todo a revolución rematou pola forza o 21 de agosto de 1968 trala invasión dos países do Pacto de Varsovia (excepto Romanía).
A invasión foi seguida por un duro programa de "normalización" entre os anos 1960 e 1970. Até 1989, a clase política baseouse na censura da oposición, aínda que con máis "mel" que "látego" para lograr a pasividade da poboación. Os disidentes publicou a Carta 77 (en checo e eslovaco: Charta 77) en 1977, a primeiro dunha onda de protestas rexistradas até 1988. Entre 1948 e 1989 máis de 250.000 checos e eslovacos foron enviados á prisión por "actividades contra o Estado", e houbo máis de 400.000 emigrados.
Revolución de Veludo e independencia
miniatura|204px|A República Checa forma parte da UE dende 2004. En novembro de 1989, Checoslovaquia regresou a unha democracia liberal a través da pacífica Revolución de Veludo. Nas eleccións de 1992, os checos elixiron como Presidente a Václav Havel, icona da Revolución de Veludo, que pretendía crear unha federación entre checos e eslovacos. O 3 de xullo o parlamento federal non logrou elixilo como único candidato a presidente debido á falta de apoio dos deputados eslovacos. Pese ás negociacións as aspiracións nacionais eslovacas fortalecéronse e o 17 de xullo o Parlamento eslovaco adoptou a súa Declaración de Independencia. Havel renunciou á presidencia o 20 de xullo, e tres días máis tarde os políticos decidiron disolver pacificamente Checoslovaquia nunha reunión en Bratislava.
O 25 de novembro o Parlamento adoptou a Lei Constitucional que marcaba a fin da existencia de Checoslovaquia. A disolución fíxose efectiva o 1 de xaneiro de 1993, dividíndose o país nas independentes República Checa e Eslovaquia. Ambos os países pasaron polas reformas económicas e privatizacións, coa intención de crear unha economía capitalista. Este proceso tivo grande éxito, en 2006 a República Checa foi recoñecida polo Banco Mundial como un "país desenvolvido" e en 2009, o Índice de Desenvolvemento Humano clasificou a nación como de "moi alto desenvolvemento humano". Dende 1991, a República Checa, orixinalmente como parte de Checoslovaquia e agora no seu propio dereito, foi membro do Grupo Visegrád e dende 1995 da OCDE. A República Checa uniuse á OTAN o 12 de marzo de 1999 e á Unión Europea o 1 de maio de 2004. Ostentou a Presidencia da Unión Europea o primeiro semestre de 2009.
Política e goberno
miniatura|Sede do Goberno en [[Malá Strana.]] A República Checa é república parlamentaria pluripartidista. O xefe de Estado é o Presidente, que é elixido en sesión conxunta polas dúas cámaras cada cinco anos. Actualmente é Václav Klaus. Non pode gobernar máis de dúas lexislaturas seguidas. O Xefe do Goberno é o Primeiro Ministro que sae da lista máis votada nas eleccións xerais ao Parlamento (ou dunha coalición de partidos, como o modelo galego). Esta votación realízase cada catro anos.
O Parlamento (en checo: Parlament České republiky) é bicameral, cunha Cámara de Deputados (Poslanecká sněmovna, 200 membros) e o Senado (Senát, 81 membros). Os deputados cumpren mandatos de catro anos. Os partidos deben acadar un mínimo do 5% dos votos para ter representación. No senado os mandatos son de seis anos e cada dous anos renóvanse 27 escanos.
O Presidente da República é seleccionado polo Parlamento para un mandato de cinco anos, con non máis de dous mandatos consecutivos. O presidente é o xefe do Estado con competencias específicas limitadas, sendo a máis importante declarar os proxectos de lei do Parlamento, designar os xuíces do Tribunal Constitucional para a súa aprobación no Senado e disolver o Parlamento baixo certas circunstancias especiais e inusitadas. Tamén nomea o Primeiro Ministro, así como os demais membros do gabinete, baixo proposta do propio Primeiro Ministro.
Divisións administrativas
Dende o ano 2000 a República Checa está dividida en trece rexións (en checo: kraje, singular kraj) e a capital Praga. Cada rexión ten a súa propia Asemblea Rexional (krajské zastupitelstvo) e hejtman (ou "presidente"). En Praga, as súas competencias son executadas polo Concello e o Alcalde.
Os antigos setenta e seis distritos, (okresy, singular okres) entre eles tres "cidades estatutarias" (sen contar Praga, que tiña un status especial), perderon gran parte da súa importancia en 1999 coa reforma administrativa; agora permanecen como divisións territoriais e como asentos dalgunhas ramas da administración estatal.
miniatura|Mapa rexional. miniatura|Mapa dos distritos.
centro|450px|Rexións da República Checa
Xeografía
miniatura|esquerda|Presa de Šance Dam na cordilleira dos Beskides moravo-silesios. A República Checa atópase aproximadamente situada entre as latitudes 48° e 51° N (norte), e lonxitudes 12° e 19° E (leste); sen costa e estratexicamente situado sobre algunhas das rutas terrestres máis antigas e significativas de Europa. Está formada polas rexións tradicionais de Bohemia e Moravia, así como por unha pequena parte de Silesia. Ten unha superficie de 78.866 km², dúas veces e media Galicia.
A paisaxe da República Checa é moi variada. Bohemia, ao oeste, é unha conca drenada polos ríos Elba e Moraba, cercada por de montes baixos, entre os cales se atopa o punto máis alto do país, o monte Sněžka con 1.601 msnm. Fálase do cuadrilátero de Bohemia en referencia a este altiplano rodeado de montañas: os montes Sudetes, montes Metálicos (Erz Gebirge), os montes Xigantes (Risen Gebirge) e a selva de Bohemia, que formaban historicamente a fronteira natural dos chamados Países Checos. Só a fronteira sueste do país carece de cadeas montañosas. O punto máis baixo é a saída do río Elba do territorio checo.
Moravia, a parte oriental, é tamén montañosa; está formada por un asuco subalpino que se atopa entre os Cárpatos occidentais ao leste e os outeiros de Moravia ao leste, que é o que a separa de Bohemia. A Porta Morava (en checo: Moravská brána) é un corredor militar tradicional entre a chaira norteeuropea e o Danubio por Europa central. Trátase dun trazo xeomorfolóxico formado pola depresión entre as montañas dos Cárpatos no leste e os Sudetes no Oeste. Percórreo a drenaxe entre o río Oder e o mar Báltico ao norte e o río Bečva da conca do Danubio.
Clima
miniatura|250px|Outeiros de Králický Sněžník. A República Checa ten un clima continental tépedo, con veráns relativamente cálidos e invernos fríos, nubrados e con neve. O clima continental é extremado en Bohemia e tépedo en Moravia. A maior parte da choiva cae durante o verán. A diferenza de temperatura entre o verán e o inverno é relativamente alta, debido á súa posición xeográfica sen saída ao mar. Dentro da República Checa, as temperaturas varían enormemente dependendo da altitude.
En xeral, a altitudes máis elevadas, as temperaturas baixan e as precipitacións increméntanse. A zona máis húmida na República Checa atópase ao redor de Bílý Potok nas montañas Jizera e a rexión máis seca é o distrito de Louny ao noroeste de Praga. Outro factor importante é a distribución das montañas. No pico máis alto do país, o Sněžka, a temperatura media é de -0,4 °C, mentres nas chairas da rexión de Moravia Meridional, a temperatura media chega até 10 °C. A capital do país, Praga, ten unha temperatura media semellante, aínda que iso está influído por factores urbanos.
Economía
A maior parte da economía privatizouse, incluídos os bancos e as telecomunicacións. O actual goberno ten previsto continuar coa privatización, incluída a industria da enerxía e o aeroporto de Praga. Acordouse recentemente a venda dun 7% das participacións na produción de enerxía, grupo ČEZ, coa venda da cervexería Budějovický Budvar (Budweiser) tamén discutida. Un estudo realizado en 2009 en colaboración coa Asociación Económica Checa revelou que a maioría dos economistas checos están a favor de continuar a liberalización da meirande parte dos sectores económicos.
miniatura|esquerda|A República Checa é parte do [[Acordo de Schengen|Espazo Schengen é do mercado único europeo.]]
O país forma parte dende o 21 de decembro de 2007 do Espazo Schengen despois de suprimir os controis fronteirizos e abrir completamente as súas fronteiras con tódolos seus veciños: Alemaña, Austria, Polonia e Eslovaquia. A República Checa é tamén membro en membro da Organización Mundial do Comercio.
O último goberno checo encabezado polos socialdemócratas expresou o seu desexo de adoptar o euro en 2010, máis o posterior goberno de centro dereita suspendeu o plan en 2007. A data exacta non foi fixada, mais o Ministerio de Finanzas comunicou que a adopción da moeda única en 2012 era unha data máis realista. Con todo, o plan máis recente para a adopción do euro omite dar ningunha data. Aínda que o país economicamente está mellor situado que outros membros da UE para adoptar o euro, o cambio non se espera antes de 2013, debido á falta de vontade política na materia.
O 1 de xaneiro de 2009, o ex primeiro ministro checo, Mirek Topolánek, declarou que o 1 de novembro de 2009, o Goberno checo daría a coñecer unha data fixa para a adopción do euro, xa que o país "na actualidade cumpre tódolos criterios para a adopción do euro". Con todo, en declaracións posteriores fixeron discutible o prazo. Hai varios desafíos, con todo. A taxa da corrupción segue sendo unha das máis altos entre os países desenvolvidos da OCDE e os orzamentos públicos seguen estando en déficit a pesar do forte crecemento da economía nos últimos anos. No Programa internacional de avaliación do alumnado, coordinado pola OCDE, sitúa ao sistema educativo checo como o décimo quinto mellor do mundo.
Infraestruturas
miniatura|Os trens de proximidade (CityElefant) operan preto das grandes cidades. O aeroporto internacional de Ruzyně é o principal aeroporto internacional do país. En 2009, manexou 11.643.366 pasaxeiros, o que o converte nun dos principais aeroportos de Europa Central. No total, República Checa ten 46 aeroportos con pistas pavimentadas, seis dos cales prestan servizos aéreos internacionais.
České dráhy (Ferrocarrís Checos) é o principal operador de tren na República Checa con preto de 180 millóns de pasaxeiros transportados anualmente. A súa división de mercadorías, ČD Cargo, é o quinto maior operador de trens de mercadorías da Unión Europea. Con 9.505 quilómetros de vías, a República Checa posúe unha das redes ferroviarias máis densas de Europa. A partir dese número, 2.926 quilómetros son de vía electrificada, 7.617 quilómetros son liñas de vía sinxela e 1.866 quilómetros son de vía dobre. A rede de estradas ten unha lonxitude total de 55.653 quilómetros.
Hoxe estase a reducir a dependencia do altamente contaminante carbón lignito como fonte de enerxía. A enerxía nuclear, que proporciona actualmente o 30 % das necesidades de enerxía total, prevese que aumente participación até o 40 %. O gas natural é adquirido da compañía ruso Gazprom, que aporta aproximadamente tres cuartas partes do consumo interno, e de diferentes empresas norueguesas, que representan algo máis do cuarto restante. O gas ruso é importado a través de Ucraína (polo oleoduto de Druzhba, o máis longo do mundo) e o gas de Noruega transpórtase a través de Alemaña. O consumo de gas (aproximadamente 100 TWh no período 2003-2005) é case dúas veces maior que o consumo de electricidade. Moravia Meridional ten pequenos depósitos de petróleo e gas.
Turismo
A reputación do país tamén sufriu por mor da información vertida en guías de viaxe e por algúns turistas, que falan de problemas como a sobrecarga de prezo por parte dos taxistas e a presenza de carteiristas. Dende 2005, o alcalde de Praga, Pavel Bém, traballa para mellorar a reputación da cidade mediante a loita contra a pequena delincuencia. Quitando eses problemas, Praga é unha cidade segura. Ademais, a República Checa no seu conxunto ten un índice de criminalidade moi baixo.
Hai varios centros da actividade turística. A cidade histórica de Praga é a principal atracción turística, sendo ademais o punto habitual de entrada para os turistas que visitan outras partes do país. Moitas outras cidades atraen un número significativo de turistas, mais os balnearios, tales como Karlovy Vary, Mariánské Lázně e Františkovy Lázně, son destinos moi populares. Outros sitios turísticos con grande afluencia de turistas son os numerosos castelos e palacios. Lonxe das cidades, lugares tales como Český ráj, a Selva de Bohemia e os montes de Krkonoše atraen visitantes que buscan actividades ao aire libre.
Demografía
De acordo co censo do ano 2001, a meirande parte dos habitantes da República Checa son de etnia checa (94,24 %), incluíndo moravos e silesianos. A minorías máis importantes son: os eslovacos (1,89 %); polacos (0,51 %); alemáns (0,38 %); ucraínos (0,22 %); vietnamitas (0,17 %); húngaros (0,14 %); rusos (0,12 %); xitanos (0,11 %); búlgaros (0,04 %); e gregos (0,0 3%). De acordo con algunhas estimacións, hai na realidade polo menos 250.000 xitanos no país.
Segundo o Ministerio do Interior checo había en outubro 2009 436.116 estranxeiros residentes no país, sendo os grupos máis importantes os precedentes de Ucraína (132.481), Eslovaquia (75.210), Vietnam (61.102), Rusia (29.976), Polonia (19.790), Alemaña (14.156), Moldavia (10.315), Bulgaria (6.346), Mongolia (5.924), Estados Unidos (5.803), China (5.314), Reino Unido (4.461), Belarús (4.441), Serbia (4.098), Romanía (4.021), Casaquistán (3.896), Austria (3.114), Italia (2.580), os Países Baixos (2.553), Francia (2.356), Croacia (2.351), Bosnia e Hercegovina (2.240), Armenia (2.021), Uzbekistán (1.969), Macedonia do Norte (1.787) e o Xapón (1.581).
A poboación xudía de Bohemia e Moravia, 118.000 segundo o censo de 1930, foi practicamente aniquilada polos nazis durante o Holocausto. En 2005 había aproximadamente uns 4.000 xudeus na República Checa. O ex primeiro ministro checo, Jan Fischer, é de orixe e fe e xudías.
Dende a disolución de Checoslovaquia os cidadáns da antiga república podían cruza-la fronteira en ámbolos dous sentidos. En Český Těšín, na rexión de Moravia-Silesia, os polacos constitúen entre o 10 e o 45 % da poboación, sendo o polaco cooficial en varios concellos e aprendido en escolas públicas. Os alemáns constituían ata o fin da segunda guerra mundial case a terceira parte da poboación, segundo o censo de 2001 só en trece concellos os alemáns superan o 10% da poboación.
A taxa de fecundidade é baixa, 1,5 fillos por muller. A inmigración provocou un aumento da poboación de case un 1% en 2007. Preto de 77.000 novos estranxeiros establécense na República Checa cada ano. Os inmigrantes vietnamitas comezaron a establecerse na República Checa durante o período comunista, cando foron convidados en calidade de traballadores polo goberno checoslovaco. Na actualidade, estímase que hai uns 70.000 vietnamitas na República Checa. En contraste cos ucraínos, vietnamitas chegaron á República Checa para vivir permanentemente. No século XX, Chicago era a cidade coa terceira poboación máis grande checos despois de Praga e Viena. Segundo o censo de 2006 dos Estados Unidos hai 1.637.218 de estadounidenses de ascendencia checa, xa sexa total ou parcial.
Relixión
A República Checa ten unha das poboacións menos relixiosas da Terra. Historicamente, os checos caracterizáronse como "tolerantes e mesmo indiferentes ante a relixión". Segundo o censo de 2001, o 59 % da poboación é agnóstica, atea ou non relixiosa, o 26,8 % é católica e o 2,5 % é protestante. De 1991 a 2001, o número de persoas que se identifican con ningunha relixión aumentou un 19,1 %, o que supón dous millóns de persoas, o que representa o aumento maior do grupo. A adhesión ao cristianismo diminuíu en máis dun millón de persoas.
Segundo unha enquisa do Eurobarómetro en 2005, o 19 % da cidadanía checa respondeu que "cre que hai un Deus" (a segunda máis baixa entre os países da Unión Europea, despois de Estonia cun 16 %), mentres que o 50 % respondeu que "cre que existe algún tipo de espírito ou forza vital". O 30 % declarou que "non cre que haxa ningún tipo de espírito, Deus ou forza vital".
Lingua
miniatura|Onda de [[Strč prst skrz krk.]] A principal lingua falada do país é o checo (čeština), unha das linguas eslavas do oeste de Europa, xunto co caxubio, o eslovaco, o polaco e o sorabo. É falado por uns doce millóns de persoas en todo o mundo, das cales 9,5 millóns viven na República Checa. O checo utiliza o alfabeto latino con sinais diacríticas para a súa escrita. A fonoloxía do checo pode ser difícil para falantes doutras linguas. Por exemplo, algunhas palabras non parecen ter vogais: ztvrdl (endurecido), scvrkl (afondado), blb (bobo), vlk (lobo), e smrt (morte). Hai un exemplo popular disto na frase "strč prst skrz krk", que significa "insire o dedo pola gorxa".
As linguas checa e eslovaca son mutuamente intelixíbeis e próximas na escrita, mais difiren fonética e gramaticalmente. A maioría dos adultos eslovacos e checos son capaces de comprenderse mutuamente sen dificultade, tendo estado en contacto coas dúas linguas por medio da radio e da televisión nacionais até a disolución de Checoslovaquia no 1993. Aqueles que non viviron esta situación, en particular os máis novos, poden experimentar dificultades de comprensión.
Literatura
miniatura|[[Franz Kafka.]] Antes do checo, na República Checa tamén se escribía en antigo eslavo eclesiástico, latín e alemán. Moitos autores modernos checos escriben noutros idiomas, por exemplo en alemán, polo que hai unha importante literatura checa que non está escrita na lingua propia do país. Así por exemplo, Franz Kafka, aínda que viviu toda a súa vida en Bohemia, escribiu en alemán. A literatura en lingua checa está dividida en diversos períodos temporais: a Idade Media; o Período husita; os anos da recatolización e o Barroco; a Ilustración e o espertar checo do século XIX; as vangardas de entreguerras; os anos do Comunismo e da Primavera de Praga; e finalmente o período poscomunista da República Checa.
A literatura e cultura checa tivo un papel principal nas dúas últimas ocasións nas que a sociedade checa viviu baixo a opresión e as actividades políticas non eran posibles. En ambas as ocasións, a principios do século XIX e de novo na década de 1960, os checos empregaron os seus esforzos literarios e culturais para crear unha liberdade política e establecer unha nación segura e politicamente consciente. Algúns escritores checos destacados poderían ser Franz Kafka, Jan Hus, Jaroslav Hašek, Milan Kundera, Marie Majerová, Božena Němcová, Milan Ohnisko, Karel Sabina, Jiří Wolker ou o Premio Nobel de Literatura de 1984 Jaroslav Seifert. miniatura|Praza da Cidade Vella, [[Praga.]]
Arquitectura
Xa no século X Praga era un importante centro comercial. Nesa época xa existía un bispado, dous conventos de gran tamaño e unha comunidade xudía que habitaba en casas de pedra. No século XIII comeza a utilizarse a pedra para as grandes construcións no s. XIV, grazas á influencia do rei Carlos IV, desenvolverse un estudado deseño de Praga, utilizando principalmente o estilo gótico, que a converteu nunha cidade fermosa e en centro político-cultural de Europa. Desta época son o edificio do Arcebispado e a Catedral de San Vito. Cos Habsburgo chega o Renacemento con construcións tan orixinais como o Palacete da Estrela e tan fermosos como o Palacio da Familia Schwarzenberg ou a Casa do Minuto.
Trala Guerra dos Trinta Anos chegou un período de decadencia, para renacer baixo os influxos do barroco, con mostras tan interesantes como a Residencia de Verán da Familia Sternberken Troja ou o Palacio Clam-Gallas. No século XVIII imponse o clasicismo francés e na segunda metade do século XIX pásase a un estilo persoal checo, promovido polos compoñentes da coñecida como Xeración do Teatro Nacional, como se pode observar na Casa dos Artistas e no Teatro Nacional. Este estilo propio desenvólvese intensamente coa Feira conmemorativa do país en 1891, que dá como froitos o Pavillón en ferro fundido, que mandou construír o Príncipe Hanavsky, o Palacio Industrial de Holesovice e o Miradoiro do Outeiro Petrín. Xa no século XX pásase ao modernismo, cuxas principais mostras son a Casa Municipal, o Hotel Europa e o Palacio de Exposicións.
Galería de imaxes de Dozón
Galería de imaxes do concello de Dozón na provincia de Pontevedra.
Dinastía Saxoa
miniatura|300px|Representación da [[árbore xenealóxica otoniana nun manuscrito do século XII.]] A dinastía saxoa ou otoniana foi unha familia nobiliaria de Alemaña (Xermania) durante os séculos IX a XI, algúns de cuxos membros foron reis de Alemaña e emperadores do Sacro Imperio.
Son chamados otónidas polos tres emperadores chamados Otón, e "dinastía saxoa" porque os seus inicios empezan nas terras de Saxonia.
Tamén se denominan Liudolfinger, pola súa orixe familiar, ao seren descendentes do caudillo saxón Liudolfo.
Os gobernantes otonianos foron os sucesores do rei xermánico Conrado I, que foi o único rei xermánico que gobernou na Francia Oriental despois da dinastía Carolinxia e antes desta dinastía.
Tom Wlaschiha
Thomas "Tom" Wlaschiha, nado en Dohna o 20 de xuño de 1973, é un actor alemán de cine, televisión, teatro e dobraxe. Internacionalmente, é coñecido polo seu papel de Jaqen H'ghar na segunda tempada da serie da HBO Game of Thrones.
Gustavo Salmerón
Gustavo Salmerón, nado en Madrid o 27 de agosto de 1970, é un actor e director de cinema, teatro e televisión español. Estudou Arte Dramática en Madrid con Cristina Rota e con Mariano Barroso. Protagonizou varias películas españolas, algunhas de grande éxito como Mensaka. Foi parella sentimental da tamén actriz Elena Anaya.
Demótico exipcio
miniatura|Texto en demótico nunha [[réplica da Pedra de Rosetta.]]
A escrita demótica constituíuse durante a época saíta do Antigo Exipto e impúxose durante a época tolemaica. O seu testemuño máis antigo é contemporáneo de Psammético I (664-610 a.C.). O demótico é unha simplificación da escrita hierática, ela mesma unha simplificación da escrita xeroglífica, creada posibelmente no marco das reformas administrativas afrontadas durante a XXVI dinastía. A multiplicación dos documentos producidos polos escribas esixía unha escrita aínda máis cursiva e rápida. Nacido en Sais, o demótico estendeuse a todo o Exipto para a burocracia e a literatura e o hierático ficou reducido aos documentos relixiosos, de onde lle ven o nome. Ao contrario que o hierático, o demótico si que se gravaba en pedra e madeira. A comezos do século IV, o demótico foi definitivamente substituído polo grego e o seu último uso data de 451, sobre os muros do templo de File.
Doenza de Goodpasture
A doenza de Goodpasture é unha enfermidade inmunitaria que produce glomerulonefrite por afectación renal e sangrado alveolar difuso por afectación pulmonar, e que se caracteriza pola produción de anticorpos antimembrana basal, tanto no glomérulo renal coma nos alvéolos pulmonares. É a causa máis frecuente de síndrome renopulmonar (ou síndrome de Goodpasture). Adoita darse con máis frecuencia en homes ca en mulleres, e a data de inicio da doenza é na meirande parte dos casos entre os 20 e os 30 anos. Nos doentes máis novos é típica a afectación renal e pulmonar conxunta, mentres que a medida que avanza a idade do doente, é máis típica a afectación só renal. Esta síndrome foi recoñecida por vez primeira por Goodpasture en 1919 nun paciente de dezaoito anos de idade que padeceu de forma aguda hemoptise (tose na que se expulsaba material cheo de sangue) e hematuria (presenza de sangue na urina), pouco despois de se recuperar dunha gripe.
Demótico exipcio
O demótico foi unha das tres escritas empregadas na Pedra de Rosetta, conxuntamente coa grega e a xeroglífica, o que lle permitiu a Jean-François Champollion descifrar esta última.
Santa Mariña, Gundriz, Samos
Santa Mariña é unha aldea da parroquia de Gundriz, no concello de Samos, provincia de Lugo. No 2013 tiña sete casas habitadas.
Localización
Está situada na zona norte do Val de Lóuzara, nunha ladeira da Serra do Oribio.
OHSAS 18001
OHSAS 18001 (en inglés: Occupational Health and Safety Assessment Series) é unha normativa internacional sobre seguridade dos traballadores e un sistema de xestión da seguridade laboral.
No ano 2013, había 40 versións internacionais de OHSAS 18001 adoptadas por diferentes países e preto de 90.000 certificados en todo o mundo, emitidos en 127 países.
Descrición
As etapas do processo inclúen (entre outras):
ISO 45001
En outubro de 2013, ISO aprobou a proposta para desenvolver a norma ISO 45001, similar ás normas OHSAS 18001. O inicio desta norma está a ter en conta OHSAS 18001 e outras normas.
Marco (anime)
Marco (母をたずねて三千里) é unha serie de anime baseada no relato Marco, dos Apeninos ós Andes que está incluído na novela italiana Corazón de Edmondo de Amicis. Foi emitida orixinalmente no Xapón no ano 1976, dentro do contedor infantil World Masterpiece Theater. En España, emitiuse en varias canles como Televisión Española, Antena 3 e Tele5; o anime tamén está dispoñible nunha serie de DVD's distribuída por Planeta Junior.
Nos anos 80 lanzouse un filme usando os episodios da serie de TV. No 1999, Nippon Animation, fixo unha produción nova na que se lle deu un toque excepcional á animación; unha versión conmemorativa, cunha canción cantada por Sheena Easton: "Carry a Dream", que en galego quere dicir "Acada un soño".
Marco foi dobrado en varios idiomas e converteuse nun éxito inmediato nalgúns países como Portugal, Brasil, España, Uruguai, Venezuela, o mundo árabe e Israel.
En Galiza estreouse en galego o 1 de agosto do 2012 na segunda canle da Televisión de Galicia, a tvG2, dentro do seu contedor Xabarín Club.
Familia de Rossi
Marco é o personaxe principal, un neno italiano de doce anos. É traballador, ledo e xeneroso. Un día recibe a noticia de que a súa nai debe ir á Arxentina para xuntar cartos para á familia. A familia segue ben por un ano, ata que un día deixa de recibir cartas da súa nai, por iso Marco, desesperado, decide partir á Arxentina na procura da súa nai. É aquí onde comeza as súas aventuras e penurias, atopándose no seu camiño con amigos que axudarano na súa procura.
É a nai de Marco, debe emigrar á Arxentina en busca de traballo para axudar á súa familia. Na Arxentina aféctalle unha enfermidade mortal, pero a chegada de Marco axúdalle a superala. Finalmente ámbolos dous volven a Xénova.
O pai de Marco, un esforzado doutor que ten unha clínica para os pobres. Cando Marco lle formula a idea de ir a buscar á súa nai, négase nun principio, pero máis tarde consente.
É o irmán máis vello de Marco, sempre trata de lle ver o lado bo a todo. Cando Anna emigra, decide ir a Milán para traballar nos trens, pero finalmente estuda e convértese en enxeñeiro.
É un simpático moniño tití proveniente do Brasil. Tonio agasállallelo a Marco e é a súa compaña durante toda a xornada.
Familia de Fiorina
É a mellor amiga de Marco, sabe manexar moi ben os monicreques. Era unha nena moi triste ata que coñeceu a Marco, quen mudou a súa vida, e deulle máis confianza.
É o pai de Fiorina, Concetta e Julietta, é un monicrequeiro. Decide irse de Italia, xa que a xente era moi avara, para probar sorte xunto coa súa familia na Arxentina.
É a irmá meirande de Fiorina, canta, baila e manexa os monicreques do espectáculo familiar.
É a irmá meniña de Fiorina e Concetta. É unha nena moi feliz, pero alédase máis cando aparece Amedio.
Secundarios
É o mellor amigo de Marco na Italia.
É a xefa de Marco nunha empresa de transporte.
É o segundo xefe de Marco, fabricante de botellas
Un enxeñeiro agrícola arxentino a quen Marco coñeceu en Tucumán, cando a súa nai estaba enferma.
POAL
Pontevedra Alternativa é un partido independente do concello de Pontevedra formado en 2010 co obxectivo de presentarse ás eleccións municipais de 2011.
Historia
Antes que o partido naceu a idea de se presentar á alcaldía do empresario Ramón Pedras Lorda ("Petete"), a finais de 2009, coa creación do blog Alcalde Pedras. Máis tarde constituíuse o partido de forma oficial e creouse a lista á alcaldía, sendo o nº 2 Leoncio Feijóo.
A súa campaña electoral estivo centrada en propostas para a cidade, baseada na presenza en seccións locais de medios de comunicación como o Diario de Pontevedra, Faro de Vigo ou La Voz de Galicia.
A Marrúa, Moaña (Virxe do Carme), Moaña
A Marrúa é un lugar da parroquia de Virxe do Carme de Moaña, no concello pontevedrés de Moaña na comarca do Morrazo. Segundo o IGE, en 2022 tiña 269 habitantes, dos cales 130 eran homes e 139 eran mulleres.
No bico un cantar
No bico un cantar, subtitulado Letras e melodías gravadas no noso corazón, é un programa da Televisión de Galicia sobre cancións populares galegas, feito por un equipo de profesionais que xa traballaran xuntos no programa Alalá, dirixido por Senén Bernárdez Ferrán. O título está tirado da cantiga "A Rosalía", que Manuel Curros Enríquez lle adicara a Rosalía de Castro.
Descrición
Para a análise de letras e músicas contouse coa colaboración de, entre outros, Marica Campo, Helena Villar Janeiro, Xosé Neira Vilas, Xosé Luís Méndez Ferrín, Abe Rábade e Xosé López Calo.
Capítulos
! Título !! Data de emisión !! Vídeo
Recoñecementos
Tivo unha mención especial das televisións públicas rexionais europeas asociadas na CIRCOM.
Kosmos 880
Kosmos 880 (Космос 880 en ruso), tamén denominado DS-P1-M Nº 9, foi un satélite artificial soviético lanzado o 9 de decembro de 1976 mediante un foguete Kosmos 3M desde o cosmódromo de Plesetsk.
Características
Kosmos 880 foi o noveno membro da serie de satélites DS-P1-M (e o sétimo lanzado con éxito), adicados a servir como obxectivos para as probas antisatélites e antimísiles soviéticas. Foi inxectado nunha órbita inicial de 624 km de apoxeo e 562 km de perixeo, cunha inclinación orbital de 66 graos e un período de 96,3 minutos.
Hierático
dereita|miniatura|400px|Desenvolvemento da escrita hierática a partir dos [[Xeróglifo exipcio|xeróglifos segundo Champollion]]
Paul Karrer
Paul Karrer, nado o 21 de abril de 1889 en Moscova (Rusia) e finado o 18 de xuño de 1971 en Zúric (Suíza), foi un químico e profesor universitario suízo galardoado co Premio Nobel de Química do ano 1937.
Hierático
O hierático (do grego ἱερατικός, "sagrado") é unha forma cursiva dos xeróglifos exipcios usada por primeira vez durante a I dinastía (2995-2775 a.C). A escrita hierática realizouse sempre con tinta e xunco, normalmente sobre papiro ou óstraca. Desde o 660 a.C. o demótico substituíu ao hierático para os usos laicos, ficando este relegado aos usos relixiosos.
Paul Karrer
Biografía
Karrer naceu en Moscova, fillo dos cidadáns suízos Paul Karrer e Julie Lerch e en 1892 a familia volveu a Suíza, onde se educou en Wildegg, Lenzburg e Aarau. Estudou química na Universidade de Zúric con Alfred Werner e logo de obter o doutoramento en 1911, pasou uns anos como asistente no Instituto Químico. Posteriormente, obtivo un posto no Instituto Quimioterápico George Speyer de Frankfurt, onde foi axudante de Paul Ehrlich. En 1918 volveu a Zúric como profesor auxiliar de química orgánica e en 1919 chegou a ser profesor de química da Universidade de Zúric e a director do seu Instituto de Química.
Hierático
Realmente, a escrita hierática é un segundo nivel de simplificacion dos xeróglifos. O primeiro serían os xeróglifos lineares, que son versións simplificadas dos xeróglifos que gardan o seu valor representativo. Os caracteres hieráticos xa non representan obxectos, senón que son signos arbitrarios, parecidos ás letras dun alfabeto.
Paul Karrer
Biografía
Karrer casou co Helena Froelich e tivo dous fillos.
Hierático
Véxase tamén
Hieroglyfer
Paul Karrer
Investigacións científicas
En 1937 foille outorgado o premio Nobel de Química, que compartiu con Walter Norman Haworth, polas súas investigacións sobre os carotenoides, flavinas e a vitamina A e vitamina B2
Translocación robertsoniana
En Xenética denomínanse translocacións robertsonianas ás fusións cromosómicas, é dicir, ás variacións no número de cromosomas que xorden por unión de dous cromosomas acrocéntricos (aqueles que teñen o centrómero moi próximo ao extremo, seguido dun brazo curto moi pequeno ), orixinando un só cromosoma metacéntrico (os que teñen o centrómero no seu punto medio ), o que determina unha diminución do número haploide de cromosomas. Tamén se chaman translocacións de brazo completo ou fusións céntricas. Se unha translocación robertsoniana actúa en sentido contrario, separa polo seu centrómero un cromosoma metacéntrico en dous acrocéntricos, o que se chama fisión cromosómica, que aumenta o número haploide.
Neste tipo de translocación pérdense os brazos curtos de dous cromosomas acrocéntricos non homólogos e os brazos longos únense polo centrómero, formando un cromosoma único. Afecta maioritariamente aos cromosomas 13, 14, 15, 21 e 22, porque os brazos curtos destes cromosomas acrocéntricos son moi pequenos e conteñen material xenético non esencial (xenes dos ARNr, que están repetidos en múltiples copias en todos os cromosomas con NOR). Noutros cromosomas daría lugar á formación de fetos inviables. Cando existe unha translocación deste tipo, os brazos curtos adoitan perderse en divisións celulares posteriores. Como os portadores destas translocacións perden material xenético non esencial, son fenotipicamente normais, pero só teñen 45 cromosomas en cada célula. De todos modos, a súa descendencia, pode herdar un brazo longo dun cromosoma acrocéntrico de máis ou de menos.
Exemplos
miniatura|Síndrome de Down. Cruzamento entre un proxenitor normal e outro portador da translocación e descendencia orixinada. Os individuos que teñen a translocación equilibrada serán normais e portarán a enfermidade, e os que teña gametos desequilibrados ou aberrantes desenvolverán a enfermidade. Os puntos de cor indican os resultados que se obterían facendo un [[FISH en interfase empregando dúas sondas fluorescentes distintas, unha para o extremo do brazo q de cada par de cromosomas.|300px]]
Unha translocación robertsoniana frecuente é a que produce a unión do brazo longo dos cromosomas 14 e 21. O individuo afectado carecería dun cromosoma 14 normal e dun cromosoma 21 normal; por tanto, no seu lugar, tería un cromosoma derivado dunha translocación dos brazos longos completos dos cromosomas 14 e 21. Durante a meiose, en dito individuo o cromosoma translocado aínda podería emparellarse cos seus homólogos. Pode darse segregación alterna ou ben segregación adxacente; cando se dá a primeira, a descendencia pode ser cromosomicamente normal ou ter unha translocación equilibrada con fenotipo normal; en calquera dos patróns da adxacente, os gametos son non equilibrados e a descendencia pode ter unha trisomía 14, unha monosomía 14, unha monosomía 21 ou unha trisomía 21. Nos tres primeiros casos mencionados, os fetos non chegan a nacer, entanto que a última translocación orixina un neno con tres copias do brazo longo do cromosoma 21 e un fenotipo de síndrome de Down. De feito, as translocacións robertsonianas son responsables de arredor do 5% dos casos de síndrome de Down (os casos maioritarios son trisomías completas do cromosoma 21).
Historia
O epónimo "robertsoniana" procede do nome do investigador Rees B. Robertson, que, en 1916, estudando cariotipos de saltóns, determinou que un único cromosoma en forma de V atopado en certo individuo ou especie correspondía a dous cromosomas separados noutro. Cincuenta anos máis tarde, Léonard e Deknudt descubriron, nunha variedade de rato de laboratorio, un individuo de 38 cromosomas cun par de cromosomas metacéntricos (que despois se demostrou que estaban orixinados por translocación). No mesmo ano Evans e colaboradores informaron doutra translocación en ratos de laboratorio e, pouco despois, Miller e colaboradores identificaron os cromosomas acrocéntricos incorporados nestes cromosomas metacéntricos, indicando que a translocación atopada por Léonard e Deknudt correspondía á unión dos cromosomas 6 e 15, e a encontrada por Evans e colaboradores á fusión dos cromosomas 9 e 19.
IX edición dos Premios Goya
A cerimonia de entrega da IX edición dos Premios Goya tivo lugar no Palacio de Congresos de Madrid o 20 de xaneiro de 1995 e foi presentada por Imanol Arias.
Cordal de Montouto
Características
A súa máxima altura é a Pena de Uce de 734 metros. Divide as concas do río Parga e o río Mandeo e vén sendo unha prolongación da serra da Loba. Existen varias mámoas e nas súas inmediacións está a rústica ermida de San Vitorio e a pegada de Roldán. As fragas do barranco da Loba e Rego da Palanca, no val do Cambás, son dunha notable extensión e atesouran unha variada riqueza botánica.
O río Cambás é un afluente que alimenta o río Mandeo. Con todo, e inda que está a unha relativa proximidade ás fragas do Eume, carece dunha figura de protección ambiental.
O Lombao, Devesos, Ortigueira
O Lombao é un lugar da parroquia de Devesos no concello Coruñés de Ortigueira na comarca do Ortegal. Tiña 8 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 3 homes e 5 mulleres, o que supón unha diminución con relación ao ano 2000 cando tiña 11 habitantes.
Apolo Nsibambi
Apolo Nsibambi, nado en 1938. Primeiro ministro de Uganda dende o 5 de abril de 1999.
Elvis Costello
Declan Patrick MacManus, nado en Londres o 25 de agosto de 1954, coñecido como Elvis Costello, é un músico, cantante e compositor británico. Iniciouse na escena pub rock londiniense a principios dos anos 70 desde onde viu chegar como observador privilexiado o New Wave e o punk rock, movementos cos que se asociou.
Traxectoria
En 1975, McManus levaba unha aparente vida convencional, casado e con fillo, e empregándose en diferentes traballos administrativos. No entanto, compuña e movía as súas maquetas ata que a independente Stiff Records o contratou. Jack Riviera, director do selo, propúxolle unha identificación artística máis suxestiva, combinando o nome de Elvis Presley e o seu segundo apelido materno: Elvis Costello xa era unha realidade.