cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alfabeto tifinagh
Tifinagh sahariano
A idade das inscricións máis recentes é quizais de 200 anos. As modalidades do paso do líbico ao tifinagh sahariano son descoñecidas. Non se sabe se estes dous alfabetos eran contemporáneos das formas líbicas, nin sequera se é comparábel á forma occidental ou oriental do líbico. O período de utilización deste alfabeto non está aínda establecida: se precede a chegada dos árabes, se a segue inmediatamente ou se acaeceu moito despois.
Tifinagh tuareg
Existe no seo do tifinagh tuareg algunhas diverxencias nos valores dos signos que corresponden ás variacións dialectais tuaregs. Se dunha rexión a outra, a forma e o número dos signos poden cambiar, os textos fican en xeral mutuamente intelixíbeis pois a maioría das diferenzas gráficas seguen a lóxica das variacións fonéticas dialectais.
Particularidades
A innovación máis rechamante é a ligadura na derradeira consoante /t/ ou na primeira consoante /n/. Como no sahariano, o tifinagh tuareg dispón dun signo /./ para notar as vogais finais chamadas tighratin (masc. tighrit). Nas rexións do Hoggar, do Ghat e do Adrar, este signo só se emprega para a vogal /a/. As vogais /i/ e /u/ son notadas polos signos que se corresponden cos /y/ e /w/. Os outros dialectos emprégano para todas as vogais finais e, segundo P. de Foucauld, para todas as vogais iniciais sen distincións.
As letras son chamadas de diferentes maneiras segundo as rexións. No Ghat, a pronunciación segue o modelo «ya-valor consonántico». Por exemplo, /b/ lese «yab», /d/ «yad» etc.
No Ayer e entre os Iwelmaden, será máis ben «ebb-valor consonántico»: /b/ «ebba»; /d/: «edda» etc. Unha lixeira variación no sur colorea «ebba» en «abba».
Uso
Á parte dalgunhas raras utilizacións para a notación de textos longos, os tifinagh tuaregs foron a miúdo utilizados para inscricións sobre obxectos (alfaias, armas, tapices etc.), para declaracións amorosas e para epitafios. Toda transcrición comeza pola fórmula «awa näk [Untel] innân», é dicir «Son eu [Untel] quen o dixo».
Non hai orde para enunciar as letras do alfabeto. Pero unha fórmula mnemotécnica, citada por Foucauld (1920), contén todas as letras ou case: awa näk, Fadîmata ult ughnis, aghebbir nnit ur itweddis, taggalt nnit märaw iyesân d sedîs, «Son eu, Fadimata, filla de Ughnis: a súa cadeira non se toca, o seu dote é de dezaseis cabalos».
Neo-tifinaghs
miniatura|280px|dereita|Tifinagh [[Instituto real da cultura amazigh|IRCAM]]
A finais dos anos 1960, desexosos de volver a poñer en uso o tifinagh, xoves bérberes intelectuais e artistas e xornalistas crearon en 1965 unha asociación cultural, a Academia bérber (AB), rebautizada Agraw Imazighen en 1967, ata a súa disolución en 1978. Esta asociación propuña un alfabeto estándar sobre a base dos tifinagh difundidos en Marrocos e en Alxeria (na Cabila e os Tuaregs), co obxectivo de facer revivir un alfabeto con varios milenios de historia e de poder transcribir o conxunto dos dialectos bérberes.
Salem Chaker, profesor do INALCO, propuxo unha revisión deste alfabeto (v. Tafsut. 1990 n° 14.). Propuxéronse outros sistemas a través da asociación Afus Deg Wfus (Roubaix), a revista Tifinagh (editada en Marrocos), o programa de Arabia Ware Benelux Arabia Ware Benelux e o IRCAM, e son relativamente similares.
O aspecto principal que debe ser respectado no que atinxe á adopción dun sistema de escritura é o de reflectir dunha maneira simple o sistema fonolóxico dunha lingua dada. Por sistema fonolóxico entendemos o conxunto das consoantes e vogais dunha lingua que teñen un estatuto pertinente para distinguir entre dúas formas. Dito doutro xeito, un sistema de escritura para o galego por exemplo debe diferenciar entre as dúas consoantes /p/ e /b/ xa que a substitución dunha destas consoantes pola outra cambiaría totalmente o senso dunha palabra: par ≠ bar. Pola contra, esta mesma lingua non ten necesidade de dous signos para distinguir entre o ‘’’b’’’ de ‘‘’bico’’’, que é unha oclusiva labial sonora, e o de ‘’’cuba’’’, que é unha fricativa. O alfabeto non está obrigado a reflectir esta diferenza e sobrecargar o inventario alfabético da lingua posto que esta diferenza está condicionada polo contexto. Non se trata, xa que logo, de dous fonemas, senón máis ben de dous alófonos dun mesmo fonema /b/. Estas reflexións de orde fonolóxica, entre outras, non foron tidas en conta desgraciadamente pola AB, cousa que creou un sistema alfabético sobrecargado. Así, notou as espirantes /t/, /d/, /k/ e /g/ e as africadas /tch/ e /dj/ que, para un sistema fonolóxico común a todos as falas amazigh, non teñen razón de ser. A espirantización e a africación dalgunhas consoantes son variacións rexionais (rifain e cabila, por exemplo) a miúdo condicionados polo contexto e que non teñen máis que unha feble pertinencia mesmo nestas falas. O sistema alfabético amazigh pode polo tanto pasar sen o risco da incomprensión.
Como antes precisamos, a tradición alfabética amazigh non notaba as vogais. Notaba secundariamente a vogal /a/ en final de enunciado. Os signos adoptados polos novos sistemas notaban normalmente as semivogais /y/ e /w/. Outros signos foron inventados para designar estas mesmas semivogais. Esta confusión reflicte paradoxicamente o carácter específico das vocoides bérberes. En bérber, como ocorre en chleuh, agás a vogal /a/, os vocoides /I/ e /U/ realízanse como vogais /i/ e /u/ se son silábicos e como semivogais /y/ e /w/ se non ovupan o núcleo da sílaba. Así, o vocoide /I/ realízase na forma seguinte: /Ig°na/ --> [ig°na] (‘’el coseu’’) como unha vogal /i/. Pero realízase como unha semivogal /y/ na mesma forma precedida dunha vogal: /ma Ig°na/ ---> [ma yg°na] (‘’Que coseu?’’)
Pero debemos ignorar estas dúas diferentes realizacións contextuais no sistema gráfico? Imos simplificar o alfabeto amazigh se optamos polos dous mesmos signos para notar tanto as vogais como as semivogais correspondentes? Evidentemente, a resposta é negativa. Outras consideracións poden e deben ser tidas en conta. Imaxinemos a forma seguinte con catro vocoides adxacentes «IIUId» (el devolveu) onde o primeiro e o terceiro vocoide se realizan como semivogais /y/ e /w/ respectivamente e o segundo e o cuarto como a vogal /i/. Sería máis fácil para o lector facer a pronunciación correcta se notamos as semivogais con signos diferentes dos das vogais e así ter a realización testemuñada: «yiwid». Isto faría a interpretación menos laboriosa. S. Chaker (1994 - 34) propón para notar as vogais e as semivogais xogar coas variantes gráficas líbico/tifinagh. Esta solución parece perfectamente adecuada, ten a vantaxe de reflectir unha certa ambigüidade inherente aos vocoides bérberes e de nos impedir inventar signos que non teñen base histórica ningunha.
O schwa /e/ é outra vogal cun estatuto moi particular. Existe o schwa en bérber? Para responder a esta cuestión, compre definirmos o que entendemos por bérber. Se se trata do conxunto das falas amazigh, a resposta ha depender logo da fala en cuestión. O schwa existe en cabila e en rifain pero non en chleuh [5]. Se por bérber entendemos o inventario fonolóxico común a todas as falas, a resposta é evidentemente non. Tamén, se o noso obxectivo é establecer un sistema pan-bérber, podemos desbotar este «lubrificante fonético» sen maior perigo. O verbo «desbotar» está empregado a propio intento. En efecto, a adopción do schwa crearía moitos máis problemas que solucións. En primeiro lugar, ningunha tradición pre-neo-tifinagh notou nunca esta vogal. En segundo lugar, o signo escollido pola AB /÷/ designaba en líbico oriental e occidental as consoantes /R/ e /q/ (v. cadro1). A isto engádese outro hándicap maior: o schwa, mesmo no seo das falas onde existe, non ten estatuto fonolóxico ningún e a súa presenza é moi inestábel.
Hai evidentemente outros aspectos que atinxen á notación a base de tifinagh: o énfase, a asimilación, a labiovelarización, o estado de anexión. Pero estes aspectos non atinxen so ao tifinagh. Deben ser tratados sexa cal for a natureza dos caracteres adoptados: árabes, latinos ou amazighs.
As Covas, O Freixo, As Pontes de García Rodríguez
As Covas é un lugar da parroquia do Freixo no concello coruñés das Pontes de García Rodríguez na comarca do Eume. Segundo datos do INE, no ano 2014 estaba despoboado.
Comunidade internacional
Usos da expresión
O termo é moi ambiguo e impreciso debido ao seu uso retórico principalmente polos Estados Unidos e Gran Bretaña para lexitimar accións unilaterais tomadas por estas nacións no eido internacional para afirmar ou impoñer a súa autoridade, ou para reclamar valores morais superiores. Para este efecto tamén é empregado como referencia ás organizacións nas cales estas nacións desempeñan un papel dominante, independentemente da opinión doutras nacións. Por exemplo, a invasión do Iraq foi descrita como unha acción da comunidade internacional aínda que esta non recibiu o apoio das principais potencias, e nun principio tampouco da ONU.
Igualmente o termo "comunidade internacional" é empregado polos países occidentais (Estados Unidos, ademais da Europa Occidental), como representantes do mundo, mediante diversos organismos igualmente internacionais como a OTAN. Á súa vez, as accións da OTAN descríbense como accións da comunidade internacional malia que os seus membros apenas representan un 10% da poboación mundial.
Nun plano académico, a Sociedade Internacional é un concepto nado da disciplina "Relacións Internacionais" como ciencia política da análise internacional, este concepto de Sociedade Internacional abrangue non só aos actores básicos da esfera internacional, Estados e Organizacións Internacionais, senón todo un elenco de suxeitos do tráfico internacional como as empresas multinacionais, as frontes de liberación, grupos terroristas... Desta forma, a aproximación á análise e estudo da realidade internacional a través desta Sociedade Internacional é defendida polos politicólogos como superación do clásico concepto de Comunidade Internacional empregado polo Dereito no que se atopan unicamente os Estados e as Organizacións Internacionais como suxeitos plenos, visión rixidamente xurídica que non adoita reflectir a heteroxeneidade das Relacións Internacionais.
Ligazóns externas
A Comunidade Internacional: documentos, artigos e prensa do mundo.
Lingua catalá
O catalán, coñecido como valenciano no País Valenciano e no Carche, é unha lingua románica falada polo pobo catalán nalgúns territorios de España, Francia e Italia, así como tamén en Andorra, feito que propicia a denominación destes territorios como Países Cataláns, dada a súa unidade lingüística e cultural.
É lingua oficial de Andorra, cooficial en Cataluña, País Valenciano e as Illas Baleares xunto ó castelán, e carece de oficialidade na Franxa de Aragón, na Cataluña do Norte (Francia), na cidade sarda de L'Alguer e na zona de El Carche (Murcia). É a lingua habitual duns 4,4 millóns de persoas; ademais, son capaces de falalo uns 7,7 millóns e é comprendido por preto de 10,5 millóns de persoas.
Historia
miniatura|esquerda|Mapa cronolóxico que amosa a evolución territorial das linguas do suroeste de [[Europa entre as que aparece o catalán.]] As primeiras testemuñas de catalán escrito son do século IX, aínda que o primeiro documento considerado literario en catalán son as Homilies d'Organyà, do século XIII. Ata os séculos XVI e XVII, cando empeza o retroceso da lingua en favor do castelán, o catalán esténdese e a súa literatura é desenvolvida por autores como Ramon Llull (s.XIII-XIV), Ausiàs March e Joanot Martorell (s.XV).
O uso do catalán foi prohibido no Principado de Cataluña no campo oficial desde o Decreto de Nova Planta (1716), no País Valenciano (1707) e en Mallorca e Eivissa (1715). Na Cataluña Norte estaba prohibido desde 1700. Menorca pasou a soberanía británica en 1713. Estas prohibicións mantivéronse excepto durante a primeira e a segunda república nos territorios cataláns de España e ata a entrada dos diferentes estatutos de autonomía entre 1978 e 1983. Esta oficialidade é compartida co castelán en tódolos territorios.
O catalán foi a lingua habitual en parte do Reino de Murcia e na cidade de Cagliari, en Sardeña, ata o século XVIII. Durante o século XIX houbo importantes colonias de catalanofalantes en Florida e Alxeria, co dialecto extinto coñecido como patuet.
Características
As seguintes características son algunhas das mutacións do latín que se foron facendo durante a consolidación do catalán, aínda que tamén se mostra outras características xerais.
Vocalismo
Características comúns co grupo chamado galorrománico:
Características comúns co occitano:
Características que o opón ao galorrománico:
Características que o opón ao occitano (de xeito xenérico):
Características do sur de Romania occidental:
Consonantismo
Característica da Romania occidental:
Características comúns co conxunto chamado galorrománico:
Características comúns co occitano (lenguadociano máis precisamente)
Delphine de Vigan
dereita|miniatura|De Vigan nunha imaxe de 2011. Delphine de Vigan, nada o 1 de marzo de 1966 en Boulogne-Billancourt, é unha novelista e realizadora francesa. Até 2019 publicara 10 novelas, de entre as cales destaca D’après une histoire vraie, que en 2015 foi distinguida co premio Renaudot e o premio Goncourt.
Lingua catalá
Consonantismo
A característica máis peculiar do catalán é o seguinte que case non se atopa en ningunha outra variedade da Romania:
Léxico
O léxico básico catalán parece demostrar máis afinidades co grupo galorrománico que co iberorrománico. Estas similitudes son máis claras co occitano.
Sistema de escritura
O seu alfabeto, derivado do latino, consta de 26 letras. O sistema de escritura tamén presenta certas características particulares. O catalán presenta unha característica única, a escritura do -l- xeminada: -l·l- (como en intel·ligent -intelixente-). A outra característica é o -ny- [ɲ] (equivalente ao "ñ") que só se atopa de xeito xeral no húngaro. Tamén cabe comentar a grafía -ig [tʃ] representada en poucas palabras (como faig -fago-, maig -maio-, mig -medio-, puig -monte-, raig -raio-, roig -vermello-, vaig -vou-, veig -vexo-) ou o "t consoante" para a representación de consoantes dobres con: tm, tn, tl, tll, ou africación: tg i tj (setmana, cotna, atles, bitllet, jutge, platja).
Gramática
Os substantivos e adxectivos cataláns declínanse en xénero e número. Os substantivos pertencen ao xénero masculino, cos indefinidos un/uns, ou feminino, coas formas una/unes. Igual que os determinantes, os adxectivos deben concordar en xénero e número co substantivo que acompañan. Por exemplo, o sintagma el gat petit (o gato pequeno) pode flexionarse da seguinte maneira:
No caso dos substantivos que poden ir en masculino ou feminino, o feminino fórmase habitualmente engadindo o sufixo -a á forma masculina; por exemplo, gat/gata ou nen/nena. Con todo, tamén hai numerosos subtantivos que presentan unha forma diferente para o masculino e feminino (home/dona, bou/vaca), que forman o feminino de forma especial (emperador/emperadriu, metge/metgessa) ou que teñen a mesma forma para o masculino e o feminino (estudiant, portaveu). Nalguns poucos casos especiais, un substantivo pode cambiar de xénero se cambia de número. Por exemplo, l'art paleocristià e les belles arts.
Variedades dialectais
Do mesmo xeito que as demais linguas románicas da Península, o catalán é notable pola súa uniformidade e as variantes dialectais non son demasiado diverxentes nin comprometen a comprensión mutua. A división dialectal usada actualmente é a que Manuel Milà i Fontanals propuxo xa no ano 1861: o bloque dialectal oriental (que inclúe os dialectos central, insulares e de Francia) e o bloque dialectal occidental (que inclúe o valenciano e o noroccidental). Pero ata entre estes grandes grupos a diferenza é pequena, e as discrepancias afectan máis ben á fonética (as vogais non acentuadas), que xa que logo non se reflicten na escritura, e a pequenas variantes morfolóxicas e léxicas.
Os bloques dialectais non se poden delimitar con exactitude porque entre un e outro sempre hai unha franxa de transición, máis ou menos ampla (excepto nos insulares, obviamente). Ademais, ningún bloque é totalmente uniforme: calquera dos que hai pódense dividir en varios dialectos. Aténdose a iso, a lingua catalá pódese dividir en dous bloques dialectais e en subdialectos:
Estándares do catalán
Existen dous estándares principais para a lingua catalá, o regulado polo Institut d'Estudis Catalans, o estándar xeral, tendo como centro a ortografía establecida por Pompeu Fabra coas características do catalán central máis a proximado ao de Barcelona, non influenciado polo castelán, e o regulado pola Acadèmia Valenciana de la Llengua, estándar de ámbito restrinxido, centrado na estandarización do valenciano tomando como base as Normas de Castelló, ou sexa, a ortografía de Pompeu Fabra pero máis adaptada á pronuncia do catalán occidental e ás características dos dialectos valencianos.
O estándar do IEC, a parte de ter como base as características do catalán central, toma tamén características doutros dialectos considerándoos como estándar. Aínda así, a diferenza máis notable de ambos os estándares é a acentuación de moitas "e" tónicas, por exemplo: francès ou anglès (IEC) - francés ou anglés (AVL), cafè (IEC) - café (AVL), conèixer (IEC) - conéixer, comprèn (IEC) - comprén (AVL) (inglés, francés, café, coñecer, comprende). Iso é debido á diferente pronuncia dalgunhas "e" tónicas, en ambos os bloques do catalán (no bloque oriental pronúncianse e aberto e ao occidental pronúncianse pechado [e]). A pesar disto, o estándar da AVL mantén o acento aberto "è", sen pronunciarse aberto no bloque occidental, nalgunhas palabras como son: què, València, èter, sèsam, sèrie e època.
Tamén hai outras diverxencias como o uso de tl nalgunhas palabras pola AVL no canto de tll como en ametla/ametlla (améndoa), espatla/espatlla (costas) ou butla/butlla (bula), o uso dos determinantes demostrativos elididos (este, eixe) do mesmo xeito que os reforzados (aquest, aqueix) ou o uso de moitas formas verbais comúns no valenciano, e moitas delas estendidas polo bloque occidental, como as formas do subxuntivo ou a escritura dos incoativos tanto con -ix- como con -eix- ou o uso preferente do morfema -e da 1a persoa singular do presente de indicativo na 1a conxugación (-ar), xa que as outras conxugacións o morfema é -ø: "jo compre", "jo tem", "jo dorm".
Nas Illas Baleares úsase o estándar do IEC adaptado ao marco dialectal pola sección filológica da Universidade das Illas Baleares, o órgano consultivo do Goberno balear. Deste xeito, por exemplo, o IEC indica que tanto é correcto escribir "cantam" como "cantem" (cantamos) e a Universidade determina que a forma preferente nas Illas ten que ser "cantam" ata nos ámbitos formais. Outra característica do estándar balear é a escritura da 1a persoa do singular do presente de indicativo, onde non hai desinencia: "jo cant" (eu canto), "jo tem" (eu temo), "jo dorm" (eu durmo).
No Alguer, o IEC adaptou o estándar ao variedade algueresa. Neste estándar pódese atopar, entre outras características, o artigo lo de uso xeral, posesivos especiais la mia, lo sou/la sua, lo tou/la tua etc., uso da -v- ao pretérito imperfecto en todas as conxugacións: cantava (cantaba), creixiva (crecía), llegiva (lía); uso de moitas palabras de carácter arcaico de uso moi corrente no alguerés: manco por menys (menos), calqui u por algú (alguén), qual/quala por quin/quina (cal) etc. e adaptacións dos pronombres clíticos.
Desenvolvemento histórico
Como en todas as linguas romances, o cambio do latín vulgar ao catalán foi gradual e non é posible determinar en que momento comeza. Segundo Coromines, os trocos máis radicais deberon producirse nos séculos VII e VIII, pero é difícil sabelo con precisión porque os textos escribíanse exclusivamente nun latín artificioso, alleo á lingua de uso. Xa no século IX e sobre todo nos séculos X e XI, aparecen palabras e ata frases enteiras intercaladas en algo que xa se pode denominar catalán. Desde 1150 hai xa numerosos documentos escritos e cara a finais do século XII aparece o primeiro texto literario coñecido, as Homilies d'Organyà, un fragmento dunha colección de sermóns.
O catalán xorde a ambos os dous lados dos Pireneos (condados do Rosellón, Empúries, Besalú, a Cerdanya, Urgell, Pallars e Ribagorça) e estendeuse cara ao sur durante a Reconquista en varias fases: Barcelona e Tarragona, Lleida e Tortosa, o antigo Reino de Valencia, as Illas Baleares e Alguer.
Cabaceira
O termo cabaceira pódese referir:
Amais, como topónimo pode referirse a:
Fuso (ferramenta)
miniatura|esquerda|Fuso exposto no [[Castelo de Sobroso.]] miniatura|dereita|Eva fiando, co fuso na man dereita. "Eve spinning", folio 8r, detalle do Salterio Hunterian, Glasgow University Library MS Hunter 229 (U.3.2)
O fuso é unha ferramenta para fiar. A súa invención é moi antiga, sendo o seu uso universal. Na súa forma máis simple consiste nunha peza cilíndrica afiada polos extremos arredor da cal o fiandeiro (tradicionalmente fiandeira) vai formando o fío. Foi superada pola introdución da roca, pero aínda segue a ser unha ferramenta común polo seu baixo custo. Neste sistema de fiazón cóllense as fibras e cunha primeira torcida do polgar e índice vaise facendo o fío. A medida que este vai crecendo, é enrolado no fuso, que se mantén en rotación, formando a mazaroca.
Os obxectos que teñen forma de fuso chámanse fusiformes.
Concha Velasco
Concepción Velasco Varona, coñecida como Concha ou Conchita Velasco, nada en Valladolid o 29 de novembro de 1939, é unha actriz, cantante, bailarina e presentadora de televisión española.
Estudou Danza Clásica e Española en Madrid e no Conservatorio Nacional dos 10 a 20 anos. Estréase como bailarina no Corpo de Baile da Ópera da Coruña e na compañía de Manolo Caracol como bailaora flamenca. Posteriormente debuta como vicetiple na de Celia Gámez. É tía da tamén actriz, Manuela Velasco e sobriña do pintor artístico Carmelo Varona García de Mardones. Concha Velasco é unha das artistas máis respectadas e queridas de España, ademais de posuír unha das carreiras máis prolíficas e brillantes do seu país. Casou con Paco Marsó, do que se divorciou en maio de 2010, poucos meses antes do falecemento deste.
Actualmente presenta desde xaneiro de 2011 o programa de TVE Cine de barrio en substitución de Carmen Sevilla. En 2013 recibiu o Premio Goya de honra.
Veiga, Ortigueira
Santo Adrao de Veiga é unha parroquia que se localiza no norte do concello de Ortigueira. Segundo o IGE en 2013 tiña 299 habitantes (141 mulleres e 158 homes) distribuídos en 7 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 455 habitantes.
Xeografía
Veiga está situada na beira sur da Ría de Ortigueira, na vertente oriental da Serra da Capelada. Linda polo norte coas parroquias de Feás e Landoi do concello de Cariño e coa parroquia de Régoa do concello de Cedeira. Polo oeste linda tamén con esta última parroquia cedeiresa, polo sur o linde é coa parroquia de Mera de Abaixo, e polo leste limita coa Ría de Ortigueira entre a desembocadura dos regatos Mazaricos e San Pedro.
A estrada comarcal de Mera a Cariño que enlaza coa AC-862 cruza a parroquia dende Ponte de Mera polos lugares de Viñán, Peago, Rozavella, Mineixa e Serantes. Dende este último lugar sae un ramal que atravesando Leixa remata no antigo embarcadoiro de Fornelos á beira da ría. O río Casón que atravesa a parroquia pola súa metade descende dende a Capelada até desembocar no río Lourido en Mineixa pouco despois de cruzar a estrada Mera-Cariño.
Patrimonio
A igrexa parroquial de Veiga é dunha soa nave, cun brazo pequeno no lado dereito e un pórtico. No seu interior ten un altar maior e dous laterais. Atópase nun pequeno outeiro no lugar da Igrexa e ten unha fachada de cantería cunha torre no medio que segundo Julio Dávila procede da antiga igrexa parroquial de Ortigueira derruída no 1880.
No 1893 fundouse nesta parroquia a Sociedade Campesiña de Veiga, unha das pioneiras de Galicia. No lugar do Calvario foi construído un centro escolar no ano 1906 pola Sociedade de Instrución San Adrián creada en Santa Clara (Cuba) polos emigrantes desta parroquia. Esta é outra das escolas chamadas de indianos do Concello de Ortigueira, entre os cales destacou Antonio Couzo García, que foi fundador da citada sociedade. De xeito lamentable estase deixando abandonar pois foi construído un moderno local social noutro lugar da parroquia, ao contrario do que se fixo noutras parroquias con estas escolas, perdido o seu uso orixinario a partir das concentracións escolares.
O Castelo do Casón é unha estrutura con restos de muralla e foxos situada na cima do monte sobre o río Casón. De carácter defensivo e de vixilancia, xa foi estudado por Federico Maciñeira. Ao parecer os restos atopados apuntan aos dunha fortaleza medieval, quizais construída á súa vez sobre os restos dun antigo poboado castrexo. Desde el obsérvase toda a ría de Ortigueira.
Historia
Nesta parroquia editouse o periódico El Faro de Veiga.
Bótox
miniatura|dereita|Estrutura da toxina botulínica O bótox (Botox ®) é un fármaco cunha estrutura de toxina botulínica tipo A.
Historia
Algúns investigadores observaron nas súas investigacións nos anos 1950 que ao lle inxectar aos músculos cantidades moi pequenas da toxina botulínica tipo A diminuía a actividade muscular por bloqueo da acetilcolina na función neuromuscular, obtendo un músculo non dado a se contraer durante un período de catro a seis meses.
Alan Scott, oftalmólogo de San Francisco, empregou por primeira vez doses da toxina, para tratar estrabismo, mais precisou un socio para acadar a aprobación regulatoria do seu descubrimento como droga. Allergan Inc., unha pequena compañía farmacéutica que traballaba nas terapias dos ollos e produtos para lentes de contacto, mercou os dereitos da droga no 1988 e recibiu a aprobación da FDA no 1989. Allergan renomeou a droga como Bótox.
Tratamentos
Ademais do seu emprego cosmético, Bótox serve nos tratamentos das:
Outros empregos da toxina botulímica tipo A, non aprobada pola FDA, inclúe:
En abril de 2002 obtivo a aprobación oficial no Estados Unidos para ser aplicado con fins estéticos. As vendas subiron de xeito exponencial.
Ten unha duración temporal: o efecto mantense de 3 a 6 meses. Despois cómpre unha renovación da dose. Posúe, amais, algúns efectos secundarios como reaccións alérxicas, rixidez da face, náuseas.
Elabórase a partir da toxina do botulismo, mais en pequenas proporcións. A fórmula para a súa elaboración é hoxe un segredo. Isto deixou manter o monopolio no desenvolvemento deste fármaco.
Cabalo de Troia
miniatura|Cabalo de madeira usado na película Troia ([[2004).]] O cabalo de Troia é un enxeño descrito na obra de Homero A Odisea.
A lenda
As forzas gregas que asediaron Troia durante dez anos non puideron superar as altas murallas que a defendían. Tras tantos anos de guerra, Odiseo (chamado Ulises polos latinos), o máis astuto dos mortais, propúxolles aos xefes gregos construír un enorme cabalo de madeira cunha barriga onde caberán os máis valorosos heroes gregos. A frota grega retirouse á próxima illa de Ténedos, tras queimar o campamento para que os troianos o advertiran e saíran confiados ao campo. Un grego, finxíndose fuxitivo, quedaría fóra e contaríalles aos troianos que este cabalo estaba consagrado á deusa Atenea.
Os troianos, grandes crentes nos deuses, caeron no engano. Aceptaron o cabalo para ofrendalo aos deuses, ignorando que era unha trampa dos gregos para traspasar as súas murallas, que tiveron que derribar parcialmente dado o gran tamaño do mesmo. Dentro do cabalo escondíase un selecto grupo de soldados. Unha vez o cabalo dentro de Troia, os soldados ocultos nel abriron as portas da cidade, e tras isto invadiron, destruíron e queimaron Troia.
Este episodio é narrado n'A Odisea, o poema atribuido a Homero, que relata partes da Guerra de Troia segundo conta as aventuras do heroe grego Odiseo no seu regreso á súa patria, Ítaca. E tamén alude a el Virxilio na Eneida.
Dorgali
Dorgali é un concello italiano da provincia de Nuoro, na rexión de Sardeña. Ten 8.290 habitantes (en 2004) e esténdese por unha área de 224 km², cunha densidade de poboación de 37 hab/km².
Fai fronteira cos concellos de: Baunei, Galtelli, Lula, Nuoro, Oliena, Orgosolo, Orosei, Orune e Urzulei.
Economía
Dorgali vive sobre todo do turismo e as actividades que a el se ligan. Ademais das praias cabe mencionar sitios de interese arqueolóxico como poboados nuráxicos no monte Tiscali e en Serra Orrios, entre outros. A artesanía é variada e importantes son os labores de filigrana de ouro. Prodúcense tamén cerámicas artísticas, pel, tapetes e coitelos.
Gmelin (base de datos)
A base de datos Gmelin é unha gran base de datos química de compostos organometálicos e inorgánicos que se actualiza trimestralmente. Está baseada na publicación alemá Manual de Química inorgánica de Gmelin (Gmelins Handbuch der anorganischen Chemie) escrito por Leopold Gmelin en 1817 e actualmente contén 1,5 millóns de compostos e 1,3 millóns de reaccións diferentes. A última versión contén todas as reaccións e compostos descubertos entre 1772 e 1995, e comprende uns 85.000 títulos, palabras clave e resumos, e é mantida por Elsevier MDL.
A base de datos ten uns 800 campos de datos distintos relativos a información eléctrica, magnética, térmica, cristalográfica e fisiolóxica dos compostos.
Accédese polo sistema Reaxys.
O Coto, O Freixo, As Pontes de García Rodríguez
O Coto é un lugar da parroquia do Freixo no concello coruñés das Pontes de García Rodríguez na comarca do Eume. Segundo datos do INE, no ano 2014 estaba habitado por un home.
Anthony Morrow
NBA
O 25 de xullo de 2008, Morrow asinou cos Golden State Warriors tras non ser elixido no Draft da NBA de 2008. No seu primeiro partido na NBA coma titular, anotou 37 puntos, con 15 de 20 en anotación, contra Los Angeles Clippers, a maior puntuación da historia dun xogador rookie non drafteado; capturou tamén 11 rebotes. Morrow rematou a tempada 2008-09 coma o primeiro rookie e o primeiro xogador dos Warriors en liderar a liga en porcentaxe de triplas, cun 46,7%, 86 de 184 tiros.
Na liga de verán da NBA de 2009, Morrow anotou 47 puntos para os Warriors nun partido contra os New Orleans Hornets, conseguindo a marca de máis puntos anotados por un xogador nun partido da liga de verán.
O 13 de xullo de 2010, Morrow foi traspasado aos New Jersey Nets a cambio dunha futura elección da segunda rolda do Draft.
O 11 de xullo de 2012, os Nets traspasaron a Morrow, Jordan Farmar, Jordan Williams, Johan Petro, e DeShawn Stevenson ós Atlanta Hawks a cambio de Joe Johnson.
O 21 de febreiro de 2013, Morrow foi traspasado ós Dallas Mavericks a cambio de Dahntay Jones.
O 18 de xullo de 2013, Morrow asinou cos New Orleans Pelicans.
O 16 de xullo de 2014, Morrow asinou cos Oklahoma City Thunder.
O 23 de febreiro de 2017, Morrow foi traspasado xunto a Cameron Payne e Joffrey Lauvergne ós Chicago Bulls a cambio de Taj Gibson, Doug McDermott e unha elección da segunda rolda do Draft de 2018.
Grobas
O topónimo galego Grobas pode referirse a:
Mosul (filme de 2019)
Mosul é un filme estadounidense de 2019 dirixido por Matthew Michael Carnahan. O filme conta a historia real da batalla de Mosul de 2016, na cal as forzas do goberno iraquí e as forzas aliadas derrotaron a ISIS, quen controlaba a cidade dende 2015.
O filme estreouse no Festival Internacional de Cinema de Venecia de 2019, e estreouse a través de Netflix o 26 de novembro de 2020.
A Illa (homónimos)
O topónimo galego A Illa pode referirse a:
Ducado de Baviera
miniatura|dereita|350px|Herdeiro do [[primeiro ducado de Baviera, o ducado de Baviera no século X.]]
O ducado de Baviera era un antigo estado do Sacro Imperio Romano Xermánico.
Historia e características
Sobre o ano 600, o territorio do actual estado libre de Baviera estaba ocupado por tres tribos: os Baiern que lle deron os eu nomea o país, os francos e os suabos. Mentes que a actual Baviera do Norte caía baixo a soberanía dos francos, os alamáns e os bávaros formaban, no sur, territorios soberanos separados polo río Lech.
Nos seus principios, o ducado de Baviera estendíase lonxe cara o leste e o sur, ata a Carintia actual, a Baixa Austria e Italia. Pero o corazón do país situábase sobre o río Danubio. Nos séculos X e XI, estes territorios viron nacer os ducados de Baviera, de Carintia e de Austria. A principal sede ducal era Ratisbona.
Nos séculos XIV e XV, Baviera foi dividida en diversas reparticións. Cómpre agardar polo regulamento sucesorio adoptado en 1506 para que o ducado se transmita sen repartición ao primeiro fillo nado de liñaxe masculina. Así ficou at ao século XIX.
As teses de Martiño Lutero atoparon moitos adeptos mesmo nas cidades da actual Baviera. Así, a cidade de Augsburgo esta ligada á Confesión de Augsburgo, profesión de fe dos estados protestantes presentada na dieta imperial en 1530, así como á paz de Augsburgo de 1555 que confiaba ao príncipe o poder de decidir a relixión dos seus súbditos. Os soberanos bávaros, especialmente MaximilianoI (1598-1651), impuxeron o catolicismo no país na época da Contrarreforma.
Luís Rial
Luís Rial Suárez, nado en Santiago de Compostela o 4 de agosto de 1942, é un xornalista galego.
Traxectoria
Empezou traballando nos anos sesenta na Cadena SER, logo pasou á Radiocadena Española e en 1973 comezou a traballar como correspondente de Radio Nacional de España en Galicia, con sede en Santiago. Alí permaneceu ata 1985, cando pasou a integrar o cadro de traballadores da entón acaba de crear Radio Galega. Na emisora pública galega realizou diversos traballos como reporteiro e enviado especial a países da emigración. Durante moitos anos foi o presentador dunha sección dos magazines da fin de semana que se chamaba Galicia en festas, e que despois se converteu en programa de seu baixo o título Un día de radio. A partir de 2005 dirixiu e presentou o late show A hora golfa, en emisión de madrugada; ese foi o seu último programa ata que a dirección da radio decidiu improcedentemente a súa xubilación ao cumprir os 65 anos. Trala súa readmisión forzosa por mandato xudicial, presentou e dirixiu o programa de madrugada da Radio Galega, baixo o título de Pensando en ti, rótulo que popularizara Marcial Mouzo ata que foi destituído o 8 de xuño de 2012 logo de insultar os seus compañeiros de emisora en antena.
Vida persoal
Casado e con tres fillos, é propietario dun local de hostalería. Tamén foi dirixente de diversos colectivos de hostaleiros, como a Unión Hostaleira Galega.
Fompedriña
O topónimo galego Fompedriña pode referirse a:
Jaume Roures
Jaume Roures i Llop (orixinalmente Jaime Robles Lobo ), nado en Barcelona en 1950, é un produtor de cinema, fundador e director xeral de Mediapro.
Traxectoria
Participou na creación e desenvolvemento de TVC, onde foi responsábel durante oito anos do departamento de novas e producións deportivas. Tamén foi o responsábel de operacións da empresa organizadora do Campionato do Mundo de Motociclismo.
Desde o mes de maio de 1994, como director xeneral de Mediapro, participou na produción executiva do filme Os luns ao sol, do documental de Oliver Stone Comandante, ou do filme Salvador, entre outros títulos.
Sorpasso (política)
En política, un sorpasso é o adiantamento nos resultados electorais ou intención de voto dunha forza política con respecto a outra. A orixe do termo aplicado á política está probabelmente na década dos anos 80, cando o político de Esquerda Unida, Julio Anguita, teorizou sobre o potencial adiantamento do seu partido, que por aquel entón posuía o 10% dos votos, sobre o Partido Socialista Obrero Español. Finalmente tal sorpasso non se chegou a producir.
Gavoi
Gavoi é un concello italiano da provincia de Nuoro, na rexión de Sardeña. Ten 3.010 habitantes e esténdese por unha área de 38 km², cunha densidade de poboación de 79 hab/km².
Fai fronteira cos concellos de: Fonni, Lodine, Mamoiada, Ollolai e Ovodda.
Historia
Gavoi ten as súas orixes nunha colonia hebrea do século IV d.C. Os romanos, no século I d.C. comezaron a levar a cabo deportacións desde Oriente Medio e estableceron algunhas colonias hebreas en Sardeña.
Nos arredores está o lago artificial de Gusana e xacementos da época nuráxica e romana.
Edificio Lloyd's
O Edificio Lloyd's de Londres é a sede do mercado de seguros Lloyd’s of London, está situado no número 1 de Lime street da City de Londres, nunha zona coñecida como Saint Mary Axe. Foi deseñado polo arquitecto británico Richard Rogers, gañador do premio Pritzker de arquitectura no 2007. Dende 2011 está incluído na lista de monumentos catalogados do Reino Unido, co máximo nivel (grao 1), sendo o edificio máis novo nesta categoría.
Deseño
O edificio foi deseñado por Richard Rogers e construído pola empresa Bovis entre os anos 1978 e 1986. Do mesmo modo que o Centro Pompidou de París (deseñado por Rogers e Renzo Piano), o Lloyd's foi un edificio innovador polo feito de plantear os seus servizos, como escaleiras, elevadores, condutos de electricidade e sistema de subministración de auga no exterior, permitindo liberar o interior, creando un espazo totalmente diáfano. Os doce elevadores panorámicos de vidro foron os primeiros deste tipo instalados no Reino Unido.
El Heraldo de Verín
El Heraldo de Verín foi un periódico semanal editado en Verín entre 1911 e 1946.
Historia e características
Subtitulado Semanario defensor de los intereses del distrito e despois Semanario independiente, o primeiro número apareceu o 17 de outubro de 1911. Fundado e dirixido por Laureano Peláez Canellas, foi despois dirixido por Eladio Fuentes e finalmente (en 1945-46) tivo unha breve reaparición como quincenario da man de Joaquín Nieves López.
Apus (xénero)
Apus é un xénero de aves da subclase das neornites, infraclase dos neognatos (clado dos cipselomorfos), orde dos apodiformes, subfamilia dos apodinos e tribo dos apodininos, que é o tipo da familia, da subfamilia e da tribo.
Características
Son aves pequenas de longas ás, coloración escura, e moi boas voadoras, coñecidas en galego como cirrios, ou birrios, e semellantes ás salanganas de Asia e Oceanía, pero estas pertencen a outra tribo, a dos colocaliinos.
Morfoloxicamente son parecidos ás andoriñas, pero non están estreitamente emparentados con elas, nin con ningún paseriforme; as semellanzas coas andoriñas son só o resultado dunha converxencia evolutiva.
En Galicia
En Galicia pódense atopar catro especies:
Hastings Banda
Hastings Kamuzu Banda, nado preto de Kasungu en marzo ou abril de 1898 e finado en Xohanesburgo o 25 de novembro de 1997, foi un médico e político que chegou a ser o primeiro presidente de Malaui. Gobernou dende o 6 de xullo de 1966 ata maio de 1994. Tamén foi primeiro ministro do país entre 1964 e 1966.
Traxectoria
Banda realizou gran parte dos seus estudos no estranxeiro e volveu ao seu país en 1958, denunciando o colonialismo. Despois de conflitos de partidarios da independencia e as autoridades coloniais, Banda foi encarcelado en 1959. Ese mesmo ano fundou o Partido do Congreso de Malaui (Malawi Congress Party, MCP).
Coa independencia do país o 6 de xullo de 1964, Banda converteuse no primeiro ministro durante os dous primeiros anos. En 1966 converteuse en presidente e a partir de 1971, foi presidente vitalicio. Banda suprimiu toda a oposición e encarcerou os seus líderes.
En 1993 enfrontouse á presión internacional e as amplas protestas. Un referendo acabou co sistema unipartidista e unha asemblea especial puxo fin á súa presidencia vitalicia, retirándolle a maioría dos seus poderes. Presentouse como candidato ás eleccións presidenciais de 1994, nas que foi derrotado. Banda faleceu nun hospital de Suráfrica en 1997. Estímase que a fortuna persoal que acumulou durante os anos que gobernou superaba os 320 millóns de dólares estadounidenses.
La Maddalena
La Maddalena é un concello italiano da provincia de Olbia-Tempio, na illa italiana do mesmo nome, na rexión de Sardeña. Ten 11.902 habitantes (en 2005) e esténdese por unha área de 49 km² cunha densidade de poboación de 241 hab/km².
VRAM
VRAM (Video Random Access Memory) é unha memoria de dobre porto de transferencia que se emprega no hardware gráfico de alta resolución, usada polos adaptadores de vídeo. A diferenza da memoria RAM a esta memoria pode acceder á vez o monitor e o procesador da tarxeta gráfica co que permite mellor rendemento gráfico que a DRAM, aínda que é máis cara.
Cegueira ortográfica
A cegueira ortográfica é un efecto producido durante a lectura, polo que non se le todo o que está escrito: este efecto é sempre ocasional e de percepción, xa que os de produción denomínanse erros na escrita ou mecanografía, mentres que os máis permanentes entran dentro do estudo dos trastornos da linguaxe.
O cerebro humano está constantemente recibindo estímulos e non se pode permitir absorber, adaptar e interpretar todos, polo cal debe facer unha selección. Esta selección tamén se dá no proceso automático de lectura e mesmo é a base para determinados sistemas de escritura. A cegueira correspóndese coa omisión involuntaria de estímulos, e non coa falla de atención ou a interferencia (coma o efecto Stroop). Por exemplo, no alfabeto árabe ou no hebreo, o normal é que non se insiran as vogais (salvo en textos nos que haxa que ser especialmente coidadosos, coma o libro sagrado Corán). Unha extrapolación sería o seguinte parágrafo:
(No exemplo dado, a rima substitúe a ausencia de contexto, que case sempre existe na lectura). En relación con isto, un estudo dunha universidade dinamarquesa que revela a pouca influencia das incorreccións ortográficas para a comprensión:
Estes tipo de escrita braquigráfica tamén pode fundarse no mecanismo que aparece nun coñecido texto que circula por internet, baseándose no resultado do estudo dunha universidade británica. Trátase da importancia das letras iniciais e finais sobre as internas na palabra e o texto é o seguinte:
Esta característica cognitiva é a base para os métodos de lectura rápida. A súa aplicación por parte da mocidade tamén produciu unha ortografía específica alternativa: a das mensaxes sms por teléfono móbil, causado nunha combinación desta característica coa necesidade de abreviar (mesmo iconicamente) e restrinxir todo o contido a un determinado número máximo de caracteres.
Rolls-Royce Motors
Rolls-Royce Motors foi creado en 1973 durante a escisión do negocio de automóbiles Rolls-Royce da nacionalizada Rolls-Royce. Vickers adquiriu a compañía en 1980 e vendeuna a Volkswagen en 1998.
Historia
A Rolls-Royce orixinal fora nacionalizada en 1971 debido ao colapso financeiro da empresa, causado en parte polo desenvolvemento do motor a reacción RB211. En 1973, o goberno británico vendeu o negocio de automóbiles Rolls-Royce para permitir que a matriz nacionalizada Rolls-Royce (1971) Limited se concentrarse na fabricación de motores a reacción.
En 1980, Rolls-Royce Motors foi adquirida por Vickers.
Venda a Volkswagen
En 1998, Vickers plc decidiu vender Rolls-Royce Motors. O principal candidato parecía ser BMW, que xa fornecía motor de combustión interna e outros compoñentes para os coches Rolls-Royce e Bentley. A súa oferta final de 340 millóns de £ foi superada polo Grupo Volkswagen, que ofreceu 430 millóns de £.
Como parte do acordo, o Grupo Volkswagen adquiriu a histórica fábrica de Crewe, ademais dos dereitos da figura do "Espírito do Éxtase" e a forma da grella do radiador. Con todo, o nome da marca Rolls-Royce e o logotipo foron controlados polo fabricante de motores aeronáuticos Rolls-Royce plc, e non por Rolls-Royce Motors. O fabricante de motores aeronáuticos decidiu a autorizar o uso do nome de Rolls-Royce e o logotipo a BMW e non a Volkswagen, en gran parte debido a que o fabricante de motores aeronáuticos compartira recentemente proxectos empresariais conxuntos con BMW. BMW pagou 40 millóns de £ para quedar co nome Rolls-Royce e o logotipo "RR", un acordo que moitos comentaristas pensaban que era unha ganga para posiblemente a propiedade máis valiosa do trato. O Grupo Volkswagen tiña os dereitos da mascota e da grella, pero faltábanlle os dereitos sobre o nome de Rolls-Royce para construír os coches, así mesmo BMW tiña o nome, pero carecía dos dereitos á grella e a mascota.
A situación inclinouse a favor de BMW, xa que podían retirar o seu fornecemento de motores con só 12 meses de antelación, polo que houbo tempo suficiente para que VW re deseñara os coches Rolls-Royce para utilizar os propios motores de VW. Volkswagen afirmou que en realidade só quería Bentley, xa que era a marca de maior volume, os modelos de Bentley vendíanse nunha proporción de dúas a unha sobre Rolls Royce.
Coches
Os modelos Bentley producíronse principalmente en paralelo cos coches anteriores. Os cupés Bentley Continental (producidos en diversas formas, desde mediados de 1950 ata mediados de 1960) non teñen equivalentes de Rolls-Royce. Tamén se produciron as moi custosas limusinas Rolls-Royce Phantom.
Raíña Lupa
miniatura|Bautismo da raíña Lupa por Santiago Apóstolo. Fonte do Carme, [[Padrón.]] A Raíña Lupa, (tamén coñecida como Raíña Lopa, Raíña Luparia, Raíña Luca e Raíña Loba) é un personaxe da mitoloxía galega.
Lenda
Tempo despois volven os discípulos co corpo xunta de Lupa e esta, coa intención de enganalos por segunda vez, mándaos ó Monte Ilicino (o Pico Sacro) para que collan dous dos seus bois que lles carrexen o material necesario para o sepulcro. No Monte Ilicino hai unha cova que é a entrada do inferno e está custodiada por un dragón, mais a presenza da cruz fulmínao e os touros bravos que levaban os discípulos amansan milagrosamente.
Lupa, ó coñecer que o seu plan fracasara, convértese ó cristianismo e axuda na construción da morada do apóstolo no Libredón.
Interpretación
A súa figura esta suxeita a múltiplas interpretacións. Desde a que defende a creación do seu mito pola igrexa católica, até quen pensa que Lupa podería ser a representación dunha deusa precristiá, probablemente a versión feminina de Lug. En calquera caso documéntase a súa presenza ao longo dos séculos, de tal xeito que no medievo boa parte da aristocracia galega afirmaba descender dela.
Na música
O 2 de xullo de 2016 estreouse no Teatro Colón da Coruña a ópera A Raíña Lupa, con música do compositor galego Fernando V. Arias e libreto de Xoán Pérez.
Osmeroideos (superfamilia)
A dos osmeroideos (Osmeroidea) —non confundir coa suborde homónima, Osmeroidei— é unha superfamilia de peixes teleósteos da orde dos osmeriformes, e suborde dos osmeroideos.