cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Camariña
Situación e problemas ecolóxicos
A súa extinción do litoral galego foi debida ás actuacións sobre o hábitat dunar no que viven. Tamén polo uso que se lle deu no pasado para a fabricación de vasoiras e pola súa apaña indiscriminada para a inxestión das súas bagas refrescantes, empregadas polos mariñeiros para calmar a súa sede.
Na actualidade os principais riscos para a súa supervivencia son a sobreexplotación do seu hábitat natural e a ameaza de especies invasoras como a acacia (Acacia melanoxylon) e a surafricana herba do coitelo (Carpobrotus edulis). A nivel mundial está considerada pola Unión Internacional para a Conservación da Natureza como en Perigo Crítico de extinción.
Usos
Ademais dos usos xa mencionados para facer vasoiras e coma froito silvestre para calmar a sede, a camariña tense aproveitado doutros xeitos:
-155
Outros
Historia ano a ano
Camariña
Usos
As bagas apáñanase (na Aquitania, contra o 15 de agosto) para as comer frescas e para facer xeleas e augardente. Un dos manxares típicos de Figueira da Foz (Portugal) consiste nunha xelea de camariñas con azucre e zume de limón. Ás bagas atribúenselle propiedades febrífugas, e durante a dominación romana foron moi apreciadas por este motivo.
A lenda das camariñas
O rei Dinís I de Portugal, que gustaba moito da cultura e das artes, era un grande amante da fermosura, ademais era trobador, e mullereiro.
Conta a lenda que, sabendo a súa dona, Isabel de Portugal, que o reu acudira a un dos seus encontros amorosos e que se había repetir, mandou ela ao día seguinte que lle enselasen un cabalo e a primeira hora da tarde partiu na súa busca acompañada dalgúns gardas e dúas institutrices de entre as que lle puxeran ao corrente, en parte só coas miradas e acenos da cara, das idas e vindas do seu señor, e desta vez levaríana a onde o podería atopar.
Á tardiña chegaron ao lugar indicado, nun piñeiral cuxas árbores o mesmo rei mandara sementar, e logo a raíña mandou ao séquito que se detivese e ela, soíña, encamiñouse cara a un rochedo que habían entre os piñeiros e o mar, e alí encontrou a parella. O rei, abraiado, abriu os ollos de pavor; pola súa banda, os da raíña deixaron caer unhas bágoas cristalinas que se estenderon por todo o mato do piñeiral, convertidas coma en perlas dun branco tan branco que tornaron aquela foresta nunha marabilla.
O Piñeiral do Rei, obra dos súbditos de Dinís I, estaba destinado a abeirar do vento os cultivos e a constituír unha reserva de madeira para a construción de carabelas que no seu día poderían servir a Portugal para a súa expansión ultramariña. O Piñeiral do Rei existe e se atopa na súa meirande parte no concello de Marinha Grande, ocupando dous terzos del.
Taxonomía
Corema album foi descrita por (L.) D.Don ex Steud. e publicado en Nomenclator Botanicus ed. 2, 1: 419 2: 63. 1840.
Estación de Portbou
A Estación de Portbou é unha estación de ferrocarril situada na vila de Portbou, na provincia de Xirona. A estación atópase na liña Barcelona-Xirona-Portbou e ten rango de estación internacional.
Nela fanse os transbordos en sentido Francia-España, mentres que no sentido inverso realízanse en Cerbère. Coa apertura da Liña de alta velocidade Figueres-Perpiñán e, nun futuro, da liña entre Barcelona e Figueres, as conexións internacionais faranse sen transbordo.
Historia
A antiga estación foi inaugurada o 20 de xaneiro de 1878 cando entrou en servizo o tramo entre Figueres e Portbou. En 1929 foi substituída pola actual, construída pola Compañía de Ferrocarriles de Madrid a Zaragoza y a Alicante.
Destaca a gran marquesiña de ferro e vidro que cobre as plataformas, que foi construída polos talleres de Joan Torras i Guardiola. Torras era coñecido como o Eiffel catalán polo seu dominio das estruturas de ferro e grandes obras de enxeñaría como os mercados de Lleida, Tortosa e a Torre de les Aigües do Tibidabo, en Barcelona.
Servizos ferroviarios
260px|miniatura|Talgo pendular estacionado en Portbou
La Sagra
miniatura|Situación da comarca na [[provincia de Toledo.]] La Sagra é unha comarca de Toledo, España. Esténdese desde o bordo occidental de Madrid até a cidade de Toledo. A toledana porta de Bisagra é o acceso directo da capital da provincia á comarca da Sagra; que conta cuns 1000 km² de superficie, que se ve limitada ao noroeste pola conca do Guadarrama mentres que polo sueste atópase o Texo.
É unha xeografía chaira, suavemente ondulada, sen chegar, ou faino escasamente, aos 600 metros de altitude media.
La Sagra é moi apta para o cultivo de cereais, de vexetación esteparia nos predios non cultivados, con algúns viñedos -Esquivias- e algúns campos de oliveiras.
Ligazóns externas
La Sagra (Toledo)
-168
Outros
Historia ano a ano
Tránsito Amaguaña
Rosa Elena Tránsito Amaguaña Alba, nada o 10 de setembro de 1909 en Pesillo e finada o 12 de maio de 2009 nesta mema vila, foi unha das líderes indíxenas de Ecuador.
Traxectoria
Amaguaña foi unha figura sobranceira dos grandes levantamentos indíxenas ecuatorianos de Cayambe, efectuados na primeira metade do século XX, previos á Reforma Agraria deste país. Foi así mesmo unha firme defensora da educación bilingüe quechua-español, creando en 1945, por iniciativa propia e sen apoio gobernamental, as denominadas escolas campesiñas de ensino bilingüe, na área de Cayambe, provincia de Pichincha. O seu labor incesante foi recoñecido co Premio Eugenio Espejo, recibido en 2003.
Ken Orange
Kenneth De Wayne Orange, coñecido como Ken Orange, nado o 8 de outubro de 1961 no estado de Oklahoma, é un ex xogador profesional de baloncesto estadounidense. Formado na universidade de Oklahoma xogou na LEGA italiana, na Ligat HaAl israelí e na ACB. Cunha altura de 2,08 metros destacaba pola súa capacidade para taponar.
Federación Española de Actividades Subacuáticas
A Federación Española de Actividades Subacuáticas (FEDAS) é un organismo español que regula as actividades relacionadas co mundo subacuático, como o mergullo deportivo, a pesca submarina, a natación con aletas, hóckey subacuático, rugby subacuático e a fotografía do fondo mariño. É a máxima autoridades deportiva española no ámbito dos deportes subacuáticos. Como federación nacional agrupa todos os grupos do Estado, e é membro da Confederación Mundial de Actividades Subacuáticas. En Galicia existe tamén a Federación Galega de Actividades Subacuáticas.
Historia
En 1947 constituíuse o Comité de Actividades Subacuáticas, ante o grande incremento de prácticas como a pesca submarina ou a inmersión con escafandro autónomo, que deron pé á creación de numerosos clubs. O Comité foi integrado dentro da Federación Española de Pesca, tomando o nome de Federación Española de Pesca e Actividades Subacuáticas. En 1959 o Comité participou na creación da Confederación Mundial de Actividades Subacuáticas, xunto con outras federacións nacionais. En marzo de 1967 o Comité fíxose autónomo da Federación de Pesca, tomando o nome de Federación Española de Actividades Subacuáticas.
Existential Reckoning
Existential Reckoning é o cuarto álbum de estudio da banda estadounidense de rock alternativo Puscifer, publicado o 30 de outubro de 2020 a través dos selos Alchemy Recordings e BMG Rights Management.
Zabumba
miniatura|dereita|250px|Trío de forró pé-de-serra. O zabumbeiro é o da esquerda. A Zambumba é un tambor confeccionado de pranchas de madeira coladas con veos alternados ou metal, no formato de caixas cilíndricas, tamén coñecido por zambumba, de medias e grandes dimensións e sonoridade grave, sendo tocado ou percutido por varetas, macetas ou baquetas, en superficie cunha ou dúas membranas estiradas nunha das bases, as cales, percutidas, producen sons indeterminados, moito usado para arcar o ritmo en determinados xéneros musicais.
A zabumba é un instrumento característico de ritmos nordestinos (do Brasil) como coco, xaxado, forró e xote. Co seu son grave marca o tempo forte da música. Marca tamén o contratempo debido á súa vareta chamada bacallau, que bate na pel inferior. O son grave funciona como unha especie de bombo de batería, en canto traballa o bacallau, que é unha especie de caixa.
A súa pel pode ser de coiro ou de nailon, sendo que este non presenta problemas coas afinacións provocadas pola temperatura.
O vocábulo "zabumba" é utilizado tamén co significado de azar, ou unha reviravolta negativa na vida de alguén.
Nienna
Nienna é un personaxe ficticio do legendarium de J. R. R. Tolkien, que aparece na súa obra O Silmarillion. Nienna é unha dos Valar, os seres anxelicais que custodian e gobernan Arda (o mundo no universo de Tolkien). É irmá de Mandos e máis Irmo, e o seu nome significa Aquela que chora, e en Quenya, Don de Bágoas (nie 'bágoa' + anna 'don, agasallo').
Características
Vive no extremo oeste de Arda, onde padece polo sufrimento do mundo, e consola os espíritos dos mortos que agardan nas Estancias de Mandos. Velaí a descrición que se fai dela n'O Silmarillion :
Nienna é a única das Valar de aparencia feminina (as Valier) que non está casada, ao igual que Ulmo entre os homólogos masculinos.
Nienna chorou na lomba de Ezellohar, onde se erguían as Dúas Árbores, regándoas coas súas bágoas. Após a destrución destas por parte de Melkor, chorou sobre os seus restos, limpando a sucidade de Ungoliant, e nutrindo a froita e a flor que máis adiante se converterían no Sol e a Lúa. Gandalf foi discípulo seu ("O máis sabio entre os Maiar era Olórin [Gandalf]. Tamén el moraba en Lórien, mais o seu camiño a miúdo o levaba á casa de Nienna, e dela aprendeu a piedade e a paciencia." ). Nienna encóntrase entre os oito Valar máis poderosos, os Aratar. Aínda que representa a Piedade, a Compaixón e a Curación, os seus poderes semellan incluír o crecemento, xa que tivo un papel principal, xunto a Yavanna, na creación das Dúas Árbores, e na curación do veleno que Ungoliant inoculara na súa lomba. Tamén foi dos poucos Valar que apoiou a liberación de Melkor do seu encadeamento logo da Idade da Paz, compadecéndose do seu sufrimento, sen ser consciente da súa indefectíbel natureza maligna.
En The Book of Lost Tales Nienna chamábase Fui ou Qalme-Tari e estaba casada con Vefantur (Mandos), que non era parente seu nese contexto. Non levou a cabo a curación das Dúas Árbores e negoulles a entrada a Turin e Nienori ás súas estancias de Fui (bautizadas no seu honor).
-169
Mortes
Historia ano a ano
Sobrevila
O topónimo Sobrevila pode referirse a dous lugares de Galicia:
Castelán colombiano
O castelán colombiano é a variedade da lingua castelá ou español que é falado na República de Colombia como a súa lingua nacional oficial e común. É o segundo país do mundo con máis falantes nativos de castelán en cifras absolutas, logo de México. O 99,2% da poboación fala castelán, sobre unha poboación de máis de 50 millóns de persoas (2020). O termo ten máis relevancia xeográfica ca lingüística, xa que os dialectos que se falan nas diversas rexións de Colombia son bastante diversos. As falas das áreas costeiras tenden a exhibir innovacións fonolóxicas típicas do castelán caribeño, mentres que as variedades das terras altas foron historicamente máis conservadoras. O castelán é cooficial nos territorios de grupos étnicos de linguas e dialectos indíxenas, e a educación neles é bilingüe. No país fálanse arredor de 10 dialectos da lingua castelá. A fala de Bogotá, unha variedade polo xeral conservadora do castelán colombiano, ten un alto prestixio social entre os falantes de castelán de toda América Latina.
Lezíria do Tejo (subrexión)
Lezíria do Tejo. Localización de Lezíria do Tejo Lezíria do Tejo é unha subrexión estatística portuguesa que forma parte da Rexión do Alentejo, incluíndo varios municipios do Distrito de Santarém e un municipio do Distrito de Lisboa (Azambuja). Limita ao norte coas subrexións de Pinhal Litoral e Médio Tejo, ao leste coa de Alto Alentejo, ao sur co Alentejo Central e a Península de Setúbal, e ao oeste coa Grande Lisboa e o Oeste.
Castelán colombiano
Principais dialectos
En Colombia existen distintos dialectos como resultado da súa complexa xeografía marcada por tres cordilleiras dos Andes que deu como resultado pouco acceso e comunicación entre as rexións. Son distinguibles para calquera falante de castelán os dialectos andinos e os dialectos costeiros do Caribe e do Pacífico.
Lezíria do Tejo (subrexión)
Concellos
Comprende 11 concellos:
Estes concellos subdivídense nun total de 91 freguesías, o que supón unha media de preto de 8 freguesías por concello. As freguesías teñen unha superficie media de 46,91 km² e unha poboación media de 2.647 habitantes, mais os valores exactos varían entre áreas de 346,30 e 3,54 km² e poboacións de 12.826 e 278 habitantes. A densidade de poboación das freguesías varia entre os 776,5 e 3,5 hab/km².
Castelán colombiano
Principais dialectos
En liñas xerais, os dos macrodialectos colombianos, os costeiros e os de interior, amosan claros paralelismos cos dialectos meridionais e setentrionais de España respectivamente. O castelán do interior, semellante ao español setentrional, de consonantismo forte, articula con claridade a -s postvocálica ou final de palabra, ten -n final alveolar firme e non debilita o -l preconsonántico en [r]. O castelán costeiro é semellante ao español meridional de España, de consonantismo débil, debilita o -s postvocálico ou final ("los costeños" > "loh cohteño"), articula o -n como velar (camión > camiong) e nalgunhas zonas debilita o -l preconsántico en [r] ("alguno > arguno"). En morfoloxía, o de interior conserva de forma parcial o voseo antigo castelán (zona occidental) mentres que o costeiro fai uso extenso de tú como en toda a conca do Caribe. Cómpre sinalar que no sur da Guajira e o norte de Cesar, úsase un voseo verbal semellante ao do veciño estado venezolano de Zulia.
A partir destas 2 "superzonas" dialectais, pódese realizar a seguinte división:
O Vento, Bermés, Lalín
O Vento é un lugar da parroquia de Bermés, no concello pontevedrés de Lalín, na comarca do Deza. Segundo o IGE, no 2011 tiña 44 habitantes (21 homes e 23 mulleres), o que supón un aumento de 7 habitantes con respecto ao ano 2000.
Neste lugar naceu o xeógrafo e político Román Rodríguez González.
José Antonio Paz Martínez
José Antonio Paz Martínez, nado na Coruña en 1904 e finado en Salamanca en 1999, foi un militar e político galego.
Traxectoria
Foi Segundo condestable da Armada. Durante a folga xeral revolucionaria de 1934 estivo preso en Ferrol, interesándose por el Diego Martínez Barrio. Durante a Guerra Civil loitou a favor do Goberno lexítimo como dependente do Ministerio de Mariña. Coa derrota da República fuxiu a Francia e foi internado no campo de refuxiados de Argelès sur Mer 8 bis. Durante a segunda guerra mundial incorporouse aos maquis no sur de Francia, acadou o grao de coronel e perdeu un ollo en combate. Foi delegado da Agrupación de Guerrilleros Españoles na Unión Nacional (UNE). En decembro de 1945 participou na fundación do Bloque Repubricán Nazonal Galego (BRNG), en Tolosa, como representante do PCE.
Iniciouse na masonería en 1929 na loxa Helenes nº 7 de Pontevedra, pertenceu tamén ao Triángulo Solón de Marín e a outras de Lugo e Ferrol. O Tribunal de Represión da Masonería e o Comunismo instruíulle sumario en 1944, sendo condenado a 16 anos de reclusión menor e accesorias.
Recoñecementos
Foi condecorado Cabaleiro da Lexión de Honra polo goberno francés.
Ænema
"Ænema" é un sinxelo da banda estadounidense de metal progresivo Tool, o terceiro editado do seu segundo álbum, Ænima. Adam Jones realizou o vídeo para o tema usando a técnica stop motion. A canción acadou o número 25 na lista estadounidense Mainstream Rock Tracks en agosto de 1997.
Na canción úsase bastante a técnica da hemiola, onde un patrón rítmico de dous compases ternarios son articulados coma se houbese tres compases binarios. Por exemplo, na primeira parte, o ritmo é un 12/8, mentres que cara a metade da canción o ritmo pode percibirse como un 3/4.
Backspacer
Backspacer é o noveno álbum de estudio da banda estadounidense de rock alternativo Pearl Jam, editado o 20 de setembro do 2009. A banda lanzou o álbum a través do seu propio selo Monkeywrench Records nos Estados Unidos e pola Universal Music Group internacionalmente grazas a un acordo co selo Island Records.
Listaxe de cancións
Todas as letras escritas por Eddie Vedder e toda a música composta por Vedder agás onde se indique.
Fongarandón, San Vicente de Fervenzas, Aranga
Fongarandón é un lugar da parroquia de San Vicente de Fervenzas no concello coruñés de Aranga na comarca de Betanzos. Non tiña habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística.
Arona
Co topónimo de Arona podemos estar a referirnos a:
Amais, o apelido Arona pode referirse a:
Les Visiteurs
Les Visiteurs é un filme francés dirixido por Jean-Marie Poiré que foi estreado en 1993. Nesta comedia, un cabaleiro do século XII e o seu servo viaxan no tempo ata o século XX.
Les Visiteurs foi o número 1 en recadación en Francia no ano 1993, con 13 782 846 entradas vendidas. Reno e Clavier volven a facer o mesmo papel na secuela, e no remake estadounidense Just Visiting.
Sorbitol
dereita|Sorbitol
O sorbitol é un azucre de tipo poliol (fórmula empírica: C6H8(OH)6) que o organismo metaboliza lentamente. Emprégase como edulcorante e como espesante nos alimentos. Cualifícase como edulcorante nutritivo porque cada gramo proporciona catro calorías, ó mesmo que o azucre de mesa e o amidón.
Ten as mesmas vantaxes e inconvenientes ca frutosa e é o edulcorante máis habitual nas gomas de mascar "sen azucre". No fígado pode transformarse en glicosa e frutosa. Se se toma unha dose alta (máis de 50 gramos de sorbitol día), pode causar diarrea.
Atópase en cantidades apreciables nas algas pardas e, xunto coa frutosa, a glicosa e a sacarosa, en froitos como as peras, as mazás, as cereixas e os melocotóns.
É un sólido higroscópico que se utiliza na industria como humectante para manter diversos produtos cun grao de humidade apropiado. Utilízase na elaboración de alimentos, fármacos e produtos químicos. Utilízase tamén como acondicionador de papel, téxtiles, colas e cosméticos, e tamén como emulsiónante na fabricación de pasteis e doces co obxecto de impedir que se separen a fase acuosa e a fase graxa nestes alimentos.
Como aditivo alimentario, o seu código é o E-420-i. O E-420-ii é o xarope de sorbitol.
Ó ter maior poder edulcorante que o azucre, obtense o mesmo sabor doce cunha cantidade inferior de sorbitol que a que sería necesaria empregando azucre común.
Carbamoíl fosfato
O carbamoíl fosfato (ou fosfato de carbamoilo) é un composto aniónico de importancia bioquímica coa fórmula CH2NO5P2-. Nos animais terrestres é un metabolito que intervén no ciclo da urea, por medio do cal se elimina o exceso de nitróxeno do organismo, e tamén na síntese de pirimidinas.
Rexión Sur (Estados Unidos)
miniatura|300px|Mapa dos Estados Unidos destacando en vermello a Rexión Sur, segundo a [[Oficina do Censo dos Estados Unidos.]] miniatura|300px|As catro Rexións (e as súas divisións) dos Estados Unidos segundo a Oficina do Censo. A Rexión Sur dos Estados Unidos (Southern en inglés), chamada habitualmente Sur americano, Dixie, ou simplemente Sur é unha gran rexión distintiva no sueste e centro-sur dos Estados Unidos de América. Por mor da herdanza cultural e histórica única da rexión, onde se situaron os primeiros establecementos coloniais europeos, a doutrina dos dereitos dos estados, a institución da escravitude e a herdanza da Confederación durante a guerra civil estadounidense, o Sur desenvolveu os seus propios costumes, literatura, estilos musicais, e variedades culinarias.
Carbamoíl fosfato
O carbamoíl fosfato prodúcese a partir de bicarbonato, amoníaco (derivado do aminoácido glutamina), e fosfato (procedente do ATP). A súa síntese é catalizada polo encima carbamoíl fosfato sintetase, da seguinte maneira:
Rexión Sur (Estados Unidos)
Xeografía
Non existe unha opinión unánime con respecto á delimitación xeográfica e a mesma definición de Sur, e, tanto a súa delimitación coma a propia definición do termo, variou ao longo do tempo.
Carbamoíl fosfato
No ciclo da urea
O carbamoíl fosfato incorporou durante a súa síntese, catalizada pola carbamoíl fosfato sintetase mitocondrial situada na matriz mitocondrial, un grupo amino procedente do amoníaco hepático, e introdúceo posteriormente no ciclo da urea. Esta síntese require gasto de enerxía. Este grupo acabará formando parte da urea, polo que se eliminará do corpo. No ciclo da urea o carbamoíl fosfato reacciona coa ornitina en reacción catalizada pola ornitina transcarbamilase, orixinando citrulina e un fosfato libre. A citrulina contén un grupo carbamoilo no extremo da súa cadea lateral procedente do carbamoíl fosfato.
Síntese de pirimidinas
Os nucleótidos pirimidínicos (CMP e UMP) sintetízanse a partir de carbamoíl fosfato, aspartato e ribosa fosfato. Sintetízase primeiro o anel de pirimidina e despois únese a ribosa fosfato. Na primeira reacción para sintetizar o anel pirimidínico, reaccionan o carbamoíl fosfato e o aspartato, orixinando N-carbamoíl aspartato. Esta reacción está catalizada pola aspartato transcarbamilase, un encima alostérico inhibido polo CTP. Despois de catro reaccións máis o N-carbamoíl aspartato orixina uridilato e este dá lugar ao UTP e este transfórmase despois en CTP.
Rexión Sur (Estados Unidos)
Xeografía
Se se utiliza a definición da Oficina do Censo dos Estados Unidos, a Rexión Sur dos Estados Unidos inclúe 16 estados (cun total de poboación estimado en 2006 de 109.083.752 habitantes) e divídese en tres unidades menores, ou divisións:
Carbamoíl fosfato
Síntese de pirimidinas
O fosfato de carbamoilo utilizado aquí non é o producido na matriz mitocondrial que intervén no ciclo da urea, senón que se produce no citosol pola carbamoíl fosfato sintetase citosólica (distinta da mitocondrial).
Rexión Sur (Estados Unidos)
Xeografía
A definición popular do "Sur" é máis informal e xeralmente ten que ver cos estados que se separaron durante a guerra civil para formar os Estados Confederados de América. Estes estados comparten concordancias de historia e cultura que continúan ata hoxe en día. "Os estados fronteirizos" da guerra civil, expresamente Missouri, Kentucky, Maryland, e Delaware, forman aproximadamente a fronteira norte do "Sur". Estes teñen unha historia de estaren dacabalo entre a división Norte e a Sur, o que quedou claro cando se separaron durante a guerra civil aínda que permitisen a escravitude. Segundo o contexto, estes estados poden ou non ser considerados parte do Sur. Virxinia Occidental é un caso único xa que se separou de Virxinia pola súa negativa a unirse á Confederación e reter un sentido de independencia; se é culturalmente parte do Sur outra vez depende do contexto e de que diferenza se debuxe entre os Apalaches e a cultura do Sur.
Carbamoíl fosfato
Regulación da síntese de glutamina
O carbamoíl fosfato é un inhibidor encimático da síntese de glutamina. Tal como se estudou en Escherichia coli, a glutamina é un doante de grupos amino precursor para a síntese de diversos produtos como carbamoíl fosfato, triptófano, histidina, CTP, AMP ou glicosamina 6-fosfato. Por tanto, o carbamoíl fosfato é un dos produtos finais obtidos, e exerce inhibición por retroalimentación sobre o encima alostérico da ruta de síntese da glutamina chamado glutamina sintetase.
Rexión Sur (Estados Unidos)
Xeografía
Bioloxicamente, o Sur é unha rexión enorme e diversa, que ten numerosas zonas climáticas, coma a temperada, subtropical, tropical e árida. Moitos cultivos crecen facilmente nas súas terras e pódense cultivar sen xeadas durante polo menos seis meses do ano. Algunhas partes do Sur, en particular o Sueste, teñen paisaxes caracterizadas pola presenza de encinos, magnolios, enredadeiras de xasmíns de Carolina, e cornos florecentes. Outro ambiente común son os pantanos e lamazais da costa do Golfo de México, sobre todo en Luisiana. O Sur é vítima do "kudzu" (Pueraria lobata), unha enredadeira invasora de rápido crecemento que cobre grandes extensións de terra e mata a vida vexetal indíxena.
Historia
A cultura predominante do Sur ten as súas orixes no establecemento na rexión de colonos británicos. No século XVII, a maioría eran de orixe inglesa quen se asentaron sobre todo nas rexións costeiras do Sur, pero no século XVIII, grandes grupos de escoceses e escoceses do Ulster (máis tarde chamados escoceses-irlandeses) instaláronse nos Apalaches e o Piemonte Americano. Nun censo do 2000 de americanos e as súas ascendencias autodeclaradas (as áreas onde a xente proclama ascendencia "americana") eran os lugares onde, historicamente, moitos protestantes escoceses-irlandeses así como moitos poboadores ingleses se instalaron en América: o interior e mais algunhas áreas costeiras do Sur, e a rexión dos Apalaches. Crese que o número de escoceses americanos na rexión podería ser de 20 millóns e de escoceses-irlandeses americanos, 27 millóns. Esta xente ocupouse en guerras endémicas, comercio, e intercambios culturais cos indios americanos da rexión, coma os indios de Creek e Cheroqui. Logo de 1700, grandes grupos de escravos africanos foron introducidos para traballar nas grandes plantacións que dominaron a agricultura de exportación, cultivando o tabaco, o arroz e o anil. O algodón fíxose dominante logo de 1800. A explosión do cultivo de algodón creou a "institución peculiar" da escravitude, unha parte integrante da economía do Sur a principios do século XIX.
A universidade máis antiga do Sur, a College of William and Mary, foi fundada en 1693 en Virxinia; promoveu o ensino da economía política e educou aos futuros presidentes estadounidenses Jefferson, Monroe e Tyler, todos de Virxinia. En efecto, toda a rexión dominou a política na era do First Party System (Primeiro Sistema de Partidos): por exemplo, catro dos cinco primeiros presidentes, Washington, Jefferson, Madison, e Monroe, eran de Virxinia.
Dúas importantes cuestións políticas aconteceron na primeira metade do século XIX e causaron a aliñación política ao longo das liñas fronteirizas, reforzando as identidades do Norte e Sur como rexións distintas con claros intereses fortemente opostos e que alimentaron os argumentos sobre os dereitos dos estados que culminaron na secesión e a guerra civil. Unha destas cuestións concernía as tarifas protectoras decretadas para axudar ao crecemento do sector industrial, principalmente no Norte. En 1832, en oposición á lexislación "federal" (nacional) que aumentaba as tarifas, Carolina do Sur aprobou unha ordenanza de anulación, un procedemento polo cal un estado deixa sen efecto unha lei federal. Pouco despois foi enviada unha flotilla naval ao porto de Charleston, e utilizouse a ameaza das tropas de terra desembarcadas para impor o cobro das tarifas. Alcanzouse un compromiso polo cal estas serían reducidas gradualmente, pero o desacordo subxacente sobre os dereitos dos estados seguiu aumentando nas décadas seguintes.
A segunda cuestión concernía a escravitude, principalmente á pregunta de se a escravitude estaría permitida nos estados recentemente admitidos. A cuestión foi tratada con delicadeza por compromisos políticos deseñados para equilibrar o número de estados "libres" e "escravos". Con todo, a cuestión xurdiu de novo de forma máis virulenta, ao redor da época da Intervención Norteamericana en México, que aumentou os intereses en xogo engadindo novos territorios, principalmente no lado Sur da liña xeográfica imaxinaria de división.
Guerra civil
Cara a 1855 o Sur perdía poder político respecto do Norte máis populoso e foi encerrado nunha serie de batallas constitucionais e políticas co Norte en canto aos dereitos dos estados e o asunto da escravitude nos territorios. O presidente James Polk impuxo un réxime de tarifas baixas ao país (a denominada Walker Tariff de 1846), que enfadou aos industriais de Pensilvania, e bloqueou a proposta de financiamento federal de estradas nacionais e melloras dos portos. Unha vez que o Norte subiu ao poder en 1861, moitos habitantes do Sur sentiron que era o momento de separarse da Unión.
Sete estados do algodón decidiron a secesión logo da elección de Abraham Lincoln en 1860. Estes estados formaron os Estados Confederados de América. En 1861, uníronselles catro máis. O goberno dos Estados Unidos rexeitou recoñecer os estados que se separaran como un novo país e mantivo operativo ata o último momento o seu derradeiro forte no Sur, que a Confederación capturou en abril de 1861 na Batalla de Fort Sumter, no porto de Charleston, provocando a guerra civil. Nos seguintes catro anos de guerra o Sur foi o principal campo de batalla pois todas as batallas principais, excepto dúas, libráronse en chan sureño. A Confederación mantivo un réxime de tarifas baixas para as importacións europeas, pero impuxo un novo imposto a todas as importacións do Norte. O bloqueo do exército da Unión impediu que a maior parte do comercio entrase no Sur, polo que os impostos confederados apenas se notaron. O sistema de transporte do Sur dependeu principalmente do tráfico fluvial e costeiro por barco; ambos foron pechados pola Mariña de Unión. O pequeno sistema de ferrocarril practicamente sufriu un colapso, de modo que cara a 1864 as viaxes internas eran tan difíciles que a economía confederada ficou mutilada.
A Unión (así chamada porque loitaba polos Estados Unidos) finalmente derrotou aos Estados Confederados de América (nome formal dos estados americanos do sur durante a guerra civil). O Sur sufriu moito máis que o Norte, principalmente porque a guerra desenvolveuse case por completo no Sur. Aproximadamente, a Confederación sufriu 95.000 baixas en combate e 165.000 persoas morreron de enfermidade, o que fai un total de 260.000 mortes, dunha poboación branca total no Sur naquel momento de arredor de 5,5 millóns. Segundo os datos do censo de 1860, o 8 % de todos os homes brancos entre 13 e 43 anos de idade morreu na guerra, cun 6 % no Norte e un extraordinario 18 % no Sur. Con todo, o número de baixas do Norte superou as do Sur.
Reconstrución
Logo da guerra civil, o Sur foi en gran parte devastado en termos de poboación, infraestrutura e economía. A República tamén se atopaba así mesmo en reconstrución, con tropas militares no control político directo do Sur. Moitos habitantes brancos do Sur que apoiaran activamente á Confederación perderon moitos dos dereitos básicos da cidadanía (coma o dereito de votar) mentres que coa promulgación da décimo terceira emenda (que rexeitaba a escravitude), a décimo cuarta (que concedía a cidadanía estadounidense plena aos afroamericanos) e a décimo quinta (que ampliou o dereito de voto a homes negros), os afroamericanos no Sur comezaron a gozar de máis dereitos dos que nunca tiveran na rexión.
Os chamados Carpetbaggers do Norte chegaron ao Sur para participar na política e os negocios. Algúns eran representantes do Freedmen's Bureau e outras axencias de reconstrución; outros eran humanitarios coa intención de axudar á xente negra; e algúns eran aventureiros que esperaban beneficiarse a través de métodos cuestionables. Algúns políticos oportunistas pouco escrupulosos foron alí para manipular o voto negro e nalgúns casos para establecer gobernos deshonestos.
Así a todo na década de 1890 desenvolveuse no Sur un contragolpe político contra estes dereitos. Organizacións coma o Ku Klux Klan, unha organización clandestina creada para perpetuar a "supremacía branca", mediante linchamentos e outras formas de violencia e intimidación que impedisen aos afroamericanos exercer os seus dereitos políticos (as famosas incineracións de cruces non se converteron nun ritual do Klan ata a aparición do Segundo Ku Klux Klan na década de 1920) e foron creadas as leis de Jim Crow para facer legalmente a mesma cousa. Estes cambios no serían desfeitos ata finais da década de 1960 polo African-American Civil Rights Movement (Movemento polos dereitos civís afroamericanos).
Século XX
O primeiro pozo de petróleo importante no Sur foi perforado en Spindletop preto de Beaumont (Texas), na mañá do 10 de xaneiro de 1901. Outros xacementos petrolíferos foron descubertos máis tarde en Arcansas, Oklahoma, e baixo o Golfo de México. O resultante "boom do petróleo" transformou definitivamente a economía dos estados da Rexión Central Suroeste e conduciu á primeira expansión económica significativa logo da guerra civil.
A economía, que na súa maior parte aínda non se repuxera da guerra civil, sufriu un golpe dobre: a Gran Depresión e as Dust Bowl (unha serie de tormentas de po que causaron un gran dano ecolóxico e agrícola nas praderías americanas e canadenses na década de 1930). Logo da Caída de Wall Street de 1929, a economía sufriu significantes reveses e perdéronse millóns. Entre 1934 e 1939, un desastre ecolóxico de fortes ventos e seca causou un éxodo de Texas e Arcansas, á rexión de Panhandle en Oklahoma e ás chairas circundantes, nas que máis de 500.000 persoas quedaron sen fogar, famentos e desempregados. Miles de persoas deixaron a rexión para sempre para buscaren oportunidades económicas ao longo da Costa Oeste.
Case todos os habitantes do Sur, brancos e negros, sufriron as consecuencias da guerra civil. Coa rexión devastada pola derrota e a destrución das infraestruturas civís, a maior parte do Sur era xeralmente incapaz de recuperarse economicamente cara ao final da segunda guerra mundial. O Sur foi sinalado polo presidente Franklin Delano Roosevelt como "a prioridade número un" en termos de necesidade de axuda durante a Gran Depresión, instituíndo programas coma a Tennessee Valley Authority en 1933. Bloqueado pola agricultura de baixa produtividade, o crecemento da rexión foi retardado polo limitado desenvolvemento industrial, os baixos niveis de espírito emprendedor e a falta de investimentos de capital.
A segunda guerra mundial marcou unha época de cambio no Sur. En moitas áreas da rexión montáronse novas industrias e bases militares que proporcionaron o necesitado capital e as infraestruturas. Xente de todas as partes dos Estados Unidos chegou ao Sur para a súa formación militar nas bases e a traballar nas novas industrias. A agricultura pasou do algodón e o tabaco para se dedicar á soia, millo, e outros alimentos. Este crecemento aumentou en 1960 e acelerouse enormemente nas décadas de 1980 e 1990. Creáronse grandes áreas urbanas con máis de 4 millóns de persoas en Texas, Xeorxia, e Florida. A rápida expansión de industrias coma automóbiles, telecomunicacións, tecidos, tecnoloxía, banca, e aviación deu a algúns estados do Sur a forza industrial para rivalizar cos grandes estados doutras partes do país. Segundo o Censo dos Estados Unidos do 2000, o Sur (xunto co Oeste) lideraba a nación no crecemento demográfico. Con todo, con este crecemento chegaron serios problemas de contaminación do aire en cidades coma Dallas, Houston, Atlanta, Miami, Austin, Charlotte, e outras.
Pobreza
O Sur foi historicamente prexudicado desde o punto de vista económico cando é comparado cos Estados Unidos en conxunto. Logo da guerra civil, case a totalidade da infraestrutura económica da rexión estaba en ruínas. A agricultura fora a base da economía do Sur, e a aprobación da décimo terceira emenda (que rexeitaba a escravitude), con recursos que non podían ser cultivados eficazmente, finalmente deixou a moitos donos de plantacións de toda a rexión na pobreza. Ademais, dado que daquela había poucos negocios industriais localizados no sur, non había moitas outras fontes de ingresos posibles.
Os antigos escravos eran tamén vítimas desta situación, posto que non tiñan ningunha formación ou experiencia en algo que non fose a agricultura de plantación, e o traballo non agrícola era escaso.
Logo da segunda guerra mundial e o desenvolvemento do Sistema Interestatal de Autoestradas, o Sur resultou atractivo para industrias e negocios doutras partes do país, en particular da Rexión Nordeste e os Grandes Lagos. Por iso, os índices de pobreza e paro diminuíron. Programas federais coma a Appalachian Regional Commission tamén contribuíron ao crecemento económico.
Mentres a maior parte do Sur dos Estados Unidos avanzou considerablemente desde a segunda guerra mundial, a pobreza aínda persiste nalgunhas áreas. En zonas como o Black Belt (Cinto Negro), o leste de Kentucky e áreas do sur de Virxinia Occidental nos Apalaches, e a zona fronteiriza mexicana ao longo do río Grande en Texas atópase a maior pobreza do Sur actual.
Cultura
De tódalas rexións dos Estados Unidos o Sur é a máis distinta, tanto nas mentes dos seus habitantes coma nas dos demais doutras partes do país. Segundo a actitude de cada un, e quizais da súa latitude, o Sur e a "idea" do Sur son temidos, reverenciados, odiados, amados e estereotipados, para ben ou para mal. O Sur é desdeñado por uns e un obxecto de intensa proximidade e lealdade para outros. Algúns nados no Sur rexeitan a súa historia e herdanza, mentres que hai moitos norteños trasladados ao Sur que declararán francamente que nunca volverían, xamais, aos climas máis fríos (tanto literal coma metaforicamente) dos que chegaron.
En conxunto o Sur mantense cun certo separatismo do resto do país. Quizais podería resumirse ben lendo certas pasaxes do libro de Tim Jacobson Heritage of the South ("A herdanza do Sur"). Jacobson escribiu:
("Máis que calquera outra parte de América, o Sur permanece aparte... Miles de norteños e estranxeiros emigraron alí... pero nunca se farán sureños. Por iso é aínda un lugar onde debes nacer ou ter "xente" alí, para sentir que é a túa terra natal. Os naturais diranche isto. Están orgullosos de seren americanos, pero tamén están orgullosos ser de Virxinia, Carolina do Sur, Tennessee ou Texas. E tamén son conscientes doutra lealdade, unha que supera os lazos habituais de patriotismo nacional e orgullo estatal; é unha lealdade a un lugar onde as costumes son fortes e as memorias longas. Se esas memorias puidesen falar, contarían historias dunha rexión poderosamente formada pola súa historia e decidida a pasala ás futuras xeracións.")
Ou, como Florence King di no seu libro "Southern Ladies and Gentlemen" ("Señoras e cabaleiros do Sur"),
("Pon unha cerca ao redor do Sur e terás un gran manicomio.")
A cultura do Sur foi e permanece polo xeral máis socialmente conservadora que a do resto do país. A causa do papel central da agricultura na economía prebélica, a sociedade permaneceu estratificada acorde á propiedade de terras. As comunidades rurais a miúdo desenvolvían un forte apego as igrexas como principal institución da comunidade.
Adoito broméase acerca do estilo de vida do Sur, sobre todo no "Sur profundo". Os sureños a miúdo son vistos polo xeral como máis despreocupados e relaxados mesmo en situacións tensas. Por suposto é un estereotipo, e non sempre é así. Pero, tradicionalmente, o estilo de vida do Sur é visto como cun ritmo mais lento sobre todo nas áreas rurais. Os seus habitantes tamén son estereotipados como reticentes ao cambio, sobre todo de círculos sociais, e peculiares. Os habitantes do Sur tamén teñen a reputación de ser moi corteses, de bos modos e particularmente agradables cos visitantes; esta característica foi etiquetada como "hospitalidade sureña".
Dialecto
Tense dito que os sureños son os máis facilmente distinguibles doutros americanos pola súa linguaxe, tanto en termos de acento coma de locución. Con todo, non hai un único "acento sureño". Mellor dito, o inglés americano do Sur é unha colección de dialectos da lingua inglesa falados en todo o Sur. O inglés americano do sur pódese dividir en diferentes subdialectos, con diferentes linguaxes entre, por exemplo, a rexión dos Apalaches e as "Terras baixas" ao redor de Charleston, Carolina do Sur e Savannah (Xeorxia). Ao longo desta parte da costa do sueste o Gullah aínda o falan algúns afroamericanos, en particular as xeracións máis vellas. O dialecto das rexións centrais do Sur estaba baixo a influencia da migración de falantes do dialecto sureño na rexión do Oeste americano. O dialecto falado a diferentes niveis por moitos afroamericanos, o "inglés vernáculo afroamericano", comparte moitas semellanzas co dialecto do Sur. Especialistas en folclore nos anos 1920 e posteriores, afirman que os modelos da lingua dos Apalaches reflicten máis estreitamente o "inglés isabelino" que outros acentos nos Estados Unidos.
Cociña
A cociña do Sur a miúdo é descrita coma un dos seus trazos máis distintivos, ademais do lingüístico. Pero tal como a historia e a cultura varían ao longo da ampla rexión coñecida coma o Sur, a cociña tradicional varía tamén. En tempos modernos, hai pouca diferenza entre a dieta típica dos sureños e a dieta doutras rexións dos Estados Unidos, pero o Sur mostra múltiples influencias culinarias únicas para formar as súas comidas "tradicionais". A "cociña do Sur" tamén proporciona algúns dos mellores exemplos da cociña típica americana, é dicir alimentos e estilos que naceron nos Estados Unidos que a diferencian dos adoptados noutros lugares.
A comida máis comunmente asociada co termo "comida do Sur" a miúdo é chamada "soul food" e caracterízase polo uso abundante de graxas e manteigas ricas en calorías. Este estilo atribúese a miúdo á influencia da poboación de escravos afroamericanos aínda que mostra unha mestura de influencias africanas así como amerindia, irlandesa-escocesa e outras. Polo fritido sureño, verduras cociñadas con graxa e manteiga, chícharos de ollos negros, o pan cornbread e as galletas son só exemplos de alimentos típicos nesta ampla categoría.
A grellada é unha comida tipicamente asociada co Sur; así a todo debería terse en conta que é moi apreciada e común tamén en todo o Medio Oeste. Consiste en carne lentamente cociñada e abundantemente sazonada que se caracteriza polas grandes diferenzas rexionais en preferencias e estilo. En Texas está a miúdo baseada en carne de vaca, mentres que en Carolina do Norte está baseada tipicamente en carne de porco e adicionalmente subdividida en estilos de Carolina do Leste e do Oeste. Carolina do Sur ten unha distintiva salsa baseada na mostaza que é propia das rexións centrais. Kansas City, Missouri e Memphis tamén son considerados centros da grellada, nos que se usan múltiples estilos en diferentes áreas. O oeste de Kentucky tamén é coñecido pola súa grellada, con Owensboro, Kentucky, como sede do Festival Internacional Bar-B-Q o segundo fin de semana de maio.
A historia única de Luisiana e o "Delta do Mississippi" (zona ao noroeste do estado de Mississippi que está situada entre os ríos Yazoo e Mississippi) ofrece un estilo culinario tamén único. A gastronomía caxún e crioula desenvolveuse da ampla mestura de influencias culturais nesta área, coma a acadia, africana, caribeña, francesa, indíxena e española.
En Texas, pola súa proximidade e historia compartida con México, tivo lugar o nacemento da moderna cociña "Tex-Mex" (de "Texas" e "México").
Igual que na maior parte dos Estados Unidos, hai actualmente unha ampla variedade de cociñas doutras orixes dispoñible en todo o Sur, coma a gastronomía chinesa, italiana, francesa, de Oriente Medio, tailandesa, xaponesa ou hindú, e mais restaurantes que aínda serven especialidades principalmente do Sur, chamados establecementos de "cociña caseira".
Literatura
Quizais o escritor máis famoso do sur foi William Faulkner, que gañou o Premio Nobel de Literatura en 1949, e o Premio Pulitzer en 1955 pola súa novela Unha fábula. Faulkner achegou novas técnicas, coma a corrente do coñecemento e técnicas de narrativa complexas, á escritura americana (como na súa novela Mentres agonizo).
Posiblemente a novela sobre o Sur máis famosa do século XX sexa O que o vento levou de Margaret Mitchell, publicada en 1937. Outra famosa novela do sur, Matar un reiseñor de Harper Lee, gañou o Premio Pulitzer logo da súa publicación en 1960.
Cine
O Sur contribuíu con algunhas das máis apreciadas e economicamente rendibles películas de todos os tempos, coma Foise co vento (1939) e Smokey and the Bandit (1977). En anos recentes filmáronse algunhas películas importantes en Memphis, Tennessee, coma Mystery Train (1989), Gran Bóla de Lume (1989), Memphis Belle (1990), O silencio dos cordeiros (1991), A Tapadeira (1993), Forrest Gump (1994), O escándalo de Larry Flynt (1996), The Rainmaker (1997), Náufrago (2000), 21 gramos (2003), Hustle & Flow (2005), Na corda frouxa (2005), Forty Shades Of Blue (2005) e Black Snake Moan (2007).
O segundo estudio máis grande nos Estados Unidos, EUE Screen Gems, está localizado en Wilmington, Carolina do Norte. Durante os últimos 20 anos, moitas películas e programas de televisión realizáronse en localizacións no leste de Carolina do Norte.
Na rexión lévanse a cabo varios festivais de cine, especialmente o festival de música e arte South by Southwest en Austin, e o Full Frame Documentary Filme Festival, en Durham, Carolina do Norte.
Don Saturio
Don Saturio é unha colección editorial de traducións de obras teatrais realizadas por Francisco Pillado Mayor, así como unha revista monográfica sobre o teatro na que Pillado participou tamén como coordinador. Toma o seu nome dun personaxe da obra teatral de Castelao Os vellos non deben de namorarse.
Localízase nos anos 80 durante a recuperación do teatro en galego. Responde á intención dun grupo de autores de potenciar e normalizar o teatro en Galiza, tanto de obras na nosa lingua como de diferentes compañías, representacións e difusión.
Obras
A colección incluía tres obras: Maxia Vermella, Sobre os males que provoca o tabaco e outras pezas, e As tres irmás.
Lotus Cars
Lotus Cars é un fabricante de automóbiles do Reino Unido especializado en automóbiles deportivos, con sede en Hethel, Norfolk, creado como Lotus Engineering Ltd polo enxeñeiro Colin Chapman en 1952. Nos anos 60 e 70 participou activamente nas carreiras de Fórmula 1.
Don Saturio
Maxia vermella
Maxia vermella foi escrita polo dramaturgo belga Michel de Gherderode en 1931. A obra traducida por Pillado Mayor estreouse na Coruña en 1991, baixo a dirección de Fernándo Morán, co título As gargalladas do espectro.
A acción de Maxia vermella transcorre na Idade Media flamenga, nun caserón. Nela están o dono da casa, que é un vello avaro, a súa muller, un frade e un mendigo. Alí chega un cabaleiro, quen promete concederlle a inmortalidade ao avaro ademais de darlle a fórmula para crear ouro. Dalgunha maneira, acaban borrachos participando nunha orxía e logo asasínanse a coiteladas. Ao final o avaro é perseguido e tamén asasinado por todo o pobo, enfadado por telo enganado repartindo moedas de ouro falsas.
Efecto Föhn
300px|miniatura|A orografía obriga a masa de aire a ascender, condensando o vapor de auga e producindo choivas. Na outra ladeira da montaña (sotavento) o aire, xa seco, descende aumentando rapidamente a presión atmosférica e a temperatura. O efecto Föhn, tamén transcrito Foehn, é o nome que recibe o vento cálido e seco que bufa en sotavento dunha cordilleira. O Föhn foi descrito por primeira vez no Tirol, onde recibiu este nome.