cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Boleto de Satanás
O boleto de Satanás (Boletus satanas), é un fungo basidiomiceto do xénero das boletos, da familia Boletaceae, que medra nos bosques caducifolios das rexións temperadas de Europa e América do Norte, preferentemente en solos calcarios. O corpo frutífero aflora do verán ao outono. É un cogomelo velenoso en cru, provocando trastornos gastrointestinais, mentres que cociñado é indixesto. O epíteto específico "satanas" significa "satánico". Son especies moi achegadas o B. torosus, o B. splendidus e mais o B. rhodopurpureus que tampouco teñen valor como comestíbel, resultando indixestos ou lixeiramente tóxicos.
Pablo Lago
Pablo Ballesteros Lago, nado o 31 de agosto de 1974 na Veiga, Asturias, é un exfutbolista e adestrador profesional de fútbol español. Actualmente dirixe ao Real Avilés.
Boleto de Satanás
Morfoloxía
O cogomelo do Boletus satanas ten un chapeu que pode chegar a medir até 25 ou 30 cm de diámetro, moi groso e compacto, cunha cutícula que vai do branco agrisado ao verde oliva moi pálido. A súa forma pasa de ser case esférica coas marxes enroladas e de textura lixeiramente aveludada, a abrirse e coller unha forma convexa e textura lisa na madurez. Os poros na zona inferior do chapeu son dunha cor amarelenta nas fases temperás, pasando despois ao alaranxado, tomando finalmente un ton vermello. O pé do corpo frutífero mide entre 5 e 12 cm de longo por entre 4 e 10 cm de largo, é curto e ten un aspecto bochudo. En fases temperás, o pé é amarelento na parte superior, vermello na parte central e pardo arroibado na base. En fases máis maduras colle unha cor avermellada na súa totalidade e se mancha de azul ao tacto, principalmente na parte inferior. A súa carne é compacta e branca ou amarelenta. Ao cortarla colle un ton cinsento e despois azulado. O seu cheiro é desagradábel e o seu sabor doce. A súa esporada é de cor verde oliva.
Macedonia (terminoloxía)
Macedonia na demografía
No caso de Bulgaria, "macedonio" é o xentilicio dos habitantes da rexión sudoriental do país, que na súa maioría se identifican como búlgaros a nivel nacional e tamén étnico. En 2001, a poboación total da Macedonia búlgara era de 341 245 habitantes, entre os que se contaban 3 117 eslavomacedonios. Os macedonios búlgaros tamén poden autodenominarse como pirineiros (пиринци, pirintsi en lingua búlgara) para evitaren confusións con outras denominacións similares.
O termo "macedorromanés" úsase ás veces como un sinónimo de arromanés, individuo dun pobo que vive no sur dos Balcáns, entre o norte de Grecia, Bulgaria, a República de Macedonia e Albania e, como unha comunidade inmigrante, na Dobruxa Setentrional, Romanía. De acordo coa Ethnologue, a poboación total de arromaneses era, en 1993, de 306 237 persoas. Este termo é o único que corresponde a un acrónimo utilizado tanto polos propios arromaneses como polos outros grupos étnicos. Cómpre destacar que en romanés, os arromaneses denomínanse "machedoni", a diferenza dos habitantes de Macedonia, que son coñecidos como "macedoneni".
Outro grupo étnico que habita a rexón de Macedonia son os albaneses, concentrados principalmente na República de Macedonia (nas zonas fronteirizas con Albania e Kosovo) e na subrexión albanesa de Macedonia, ao redor do lago de Ohrid. En 2002, os habitantes albaneses na República de Macedonia eran 509 083, o 25,2 % do total da poboación nacional.
En galego todos estes termos temos que utilizalos de acordo co contexto no que se usan, porque o Dicionario da Real Academia Galega só se define oficialmente macedonio -a, como adxectivo, "1. De Macedonia ou dos seus habitantes" e, como substantivo, "2. Persoa natural ou habitante de Macedonia", sen máis indicacións.
Porén, o Gran dicionario Xerais da lingua especifica algo máis: macedonio -a, como adxectivo, "1. Relativo ou pertencente a Macedonia (Europa) ou ós seus habitantes; macedónico. 2. Relativo ó antigo imperio de Macedonia" e, como substantivo masculino, "3. Lingua falada na antiga Macedonia, relacionada cos dialectos gregos e con suposta orixe indoeuropea. 4. Lingua da actual Macedonia pertencente á familia eslava."
Ademais, inclúe o "elemento de formación de palabras" macedo-, "que fai referencia a Macedonia ou ós Macedonios" e que emprega en tres termos: macedo-grego -a, adxectivo "relativo ou pertencente ó individuo e ó territorio de etnia macedonia que están baixo xurisdición grega"; macedo-romanés -esa, substantivo masculino (sic), "dialecto romanés falado no norte de Grecia, sur da antiga Iugoslavia, Bulgaria e Albania", e macedo-serbio -a, como adxectivo, "1. Relativo ó individuo e territorio macedonio que están baixo xurisdición serbia", e como adxectivo e substantivo, "2. Individuo pertencente á etnia macedonia que vive en territorio serbio".
Macedonia na lingüística
Ao ser o idioma un dos elementos máis comunmente asociados á identidade nacional, as mesmas disputas existentes no plano da demografía pódense encontrar tamén na lingüística. Basicamente existen dous grandes debates sobre o uso da palabra "macedonio" para describir un fenómeno lingüístico, xa sexa un idioma o un dialecto.
Por un lado, as orixes do antigo idioma macedonio son incertas e non se puido determinar se corresponde a un dialecto grego próximo ao dórico ou ao eólico, unha lingua irmá do grego antigo, co que formaría un supergrupo lingüístico grecomacedonio ou helénico, ou se era unha lingua indoeuropea independente e próxima ao grego, ao tracio e ao frixio. A comunidade científica, a pesar das súas discrepancias, chegou ao acordo de que non existen evidencias suficientes para poderen determinar con certeza algunhas destas hipóteses, aínda que existe material dispoñíbel, como o léxico de Hesiquio de Alexandría.
Curtocircuíto (festival)
2014
Premio Planeta GZ: Ser e voltar, de Xacio Baño.
Macedonia (terminoloxía)
Macedonia na lingüística
Na actualidade coñécese como macedonio tamén un dialecto da lingua grega moderna, mentres que o macedorromanés é unha das denominacións que recibe o idioma romance oriental falado polos arromaneses.
Macedonia na política
miniatura|Situación da [[República de Macedonia, tamén denominada desde 1993 como Antiga República Iugoslava de Macedonia.]] miniatura|Situación da [[Macedonia Grega|Macedonia grega, unha división política de Grecia.]]
Todas as controversias en termos xeográficos, lingüísticos e demográficos manifestáronse a nivel político internacional, especialmente tras a disolución de Iugoslavia a comezos dos anos 1990. Entre os novos estados formados a partir da antiga República Federal Socialista de Iugoslavia, a chamada República Socialista de Macedonia declarou a súa independencia, de forma pacífica, o 8 de setembro de 1991, co nome de República de Macedonia.
Porén, o uso deste nome, ao igual que a primeira bandeira de Macedonia do Norte, foi rexeitado pola República Helénica por considerar estes feitos unha usurpación dos símbolos da tradición cultural grega e sinal de irredentismo.
En 1993, grazas á mediación da Organización das Nacións Unidas, ambos os países chegaron a un acordo provisorio para a utilización dos nomes de "República de Macedonia" en asuntos internos e de "Antiga República Iugoslava de Macedonia (ARIM)" a nivel internacional, deixando pendente unha solución definitiva. Porén, o acordo é criticado en ambos os países: en Grecia rexéitase que se aceptara un nome que contén a palabra "Macedonia", mentres que no novo estado exíxese o uso dun nome máis curto e identificativo.
Actualmente, Grecia utiliza oficialmente a denominación πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας ou a súa abreviación ΠΓΔΜ, mentres que as Nacións Unidas refírense exclusivamente ao país como "Antiga República Iugoslava de Macedonia", ao igual que outras organizacións como a Unión Europea, a OTAN, o Fondo Monetario Internacional, a Organización Mundial do Comercio (OMC), o Comité Olímpico Internacional (COI), o Banco Mundial (BM), o Banco Europeo para a Reconstrución e o Desenvolvemento (BERD), a Organización para a Seguridade e a Cooperación en Europa (OSCE), a FIFA, e a FIBA, entre outros. Por outro lado, algúns países (entre ele Estados Unidos, Rusia e a República Popular Chinesa) utilizan a denominación constitucional do país.
Macedonia é tamén o nome dunha macrorrexión de Grecia, dividida en tres rexións: Macedonia Occidental, Macedonia Central e Macedonia Oriental e Tracia. Esta macrorrexión é administrada polo Ministerio de Macedonia e Tracia, e a súa capital é a cidade de Salónica, considerada como a capital conxunta do país (συμπρωτεύουσα, symprotévousa), en contraste con Atenas, a capital oficial.
Visión nacionalista eslavomacedonia
Loring M. Danforth, profesor de antropoloxía que traballou no Bates College dos Estados Unidos e que escribiu diversos artigos e libros sobre o nacionalismo na República de Macedonia, Grecia e Australia, mencionou:
Visión nacionalista grega
O profesor Danforth describe, de igual forma, as posicións do nacionalismo grego:
Nomes nas linguas da rexión
Macedonia
Denominacións búlgaras
100px|border|dereita
Denominacións gregas
100px|border|dereita
Endotoxina
O prototipo das endotoxinas son os lipopolisacáridos (LPS) que se atopan nas paredes celulares de varias bacterias gramnegativas. Mesmo o termo LPS utilízase ás veces como sinónimo de endotoxina xa que se aplicou por primeira vez para se referir ao descubrimento que partes da bacterias gramnegativas podían causar toxicidade, os estudos que se efectuaron posteriormente revelaron que a endotoxina debíase aos lipopolisacáridos. Non obstante hai endotoxinas diferentes ao LPS como a de Listeria monocytogenes, que é unha bacteria grampositiva.
Abiko
Abiko (我孫子市, あびこし, Abiko-shi) é un concello da prefectura de Chiba no Xapón. Está situado no centro da rexión de Kantō e ó norte da prefectura, na parte leste da illa de Honshū. Ten 43,19 km² de superficie e unha poboación de 134 463 habitantes (2009) e unha densidade de poboación de 3 110 h/km².
O concello de Abiko limita cos concellos de Kashiwa, de Inzai (son da prefectura de Chiba); de Toride e de Tone (son da prefectura de Ibaraki).
Vilardevós
Vilardevós é un concello da provincia de Ourense, pertencente á comarca de Verín. Segundo o IGE en 2014 tiña 2024 habitantes (2693 en 2003). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é ou.
Xeografía
Ten unha orografía de montaña, sendo os maiores cumios os da serra de Penas Ceibes. Está atravesado polo río Támega e o río Mente.
Historia
As mámoas de Vilardevós, o castro de Florderrei, un cadaleito atopado en Arzádigos e datado do século VII, mostran o poboamento destas terras desde época antiga. Como territorio fronteirizo entre España e Portugal sufriu os avatares das relacións entre ámbolos dous países; en 1569 os exércitos portugueses invadiron e devastaron estas terras chegando ata A Gudiña. Durante o antigo Réxime estiveron baixo a xurisdición do Conde de Monterrei.
Lugares de Vilardevós
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Vilardevós vexa: Lugares de Vilardevós.
Chain of Responsibility (padrón de deseño)
Cadea de Responsabilidade (en inglés "Chain of Responsability") é un padrón de deseño que permite xestionar unha petición a máis dun obxecto mediante o encadeamento de receptores, que se pasan a petición ó longo da cadea ata que un dos obxectos manipula dita petición.
Un padrón de cadea de responsabilidade é a miúdo utilizado no contexto de interfaces gráficas de usuario onde un obxecto pode conter varios outros obxectos. Segundo o ambiente de ventás xera eventos, os obxectos ou os manexan ou los pasan.
Motivación
Se un usuario solicita axuda sobre un botón denominado "Imprimir". O botón encóntrase nunha instancia de DialogoDeImpresion. O seguinte diagrama de interacción mostra como a petición de axuda se reenvía a través da cadea.
centro|500px
Nese caso a petición non é procesada nin por unBotonDeImpresion nin por unDialogoDeImpresion; detense en unhaAplicacion, quen pode procesala ou ignorala. O cliente que deu orixe á petición non ten ningunha referencia directa ó obxecto que finalmente a satisfai.
Para reenviar a petición ó longo da cadea e para garantir que os receptores permanecen implícitos, cada obxecto da cadea comparte unha interface común para procesar peticións e para acceder ó seu sucesor na cadea. Por exemplo, neste sistema de axuda podería definirse unha clase ManexadorDeAxuda.
Estrutura
centro|500px
Implementación
Cadea de sucesores:
Representación das peticións
padróns relacionados
Este padrón pódese aplicar conxuntamente co padrón Composite. Neste, os pais dos compoñentes poden actuar como sucesores.
Exemplo de implementación
centro|500px
centro|600px
Eduardo Galeano
Eduardo Hughes Galeano, nado en Montevideo o 3 de setembro de 1940 e finado na mesma cidade o 13 de abril de 2015, foi un xornalista e escritor uruguaio, un dos persoeiros máis destacados da literatura iberoamericana.
Os seus libros foron traducidos a varios idiomas. Os seus traballos transcenden xéneros ortodoxos, combinando documental, ficción, xornalismo, análise política e historia. Galeano nega ser un historiador: "Soy un escritor que quisiera contribuir al rescate de la memoria secuestrada de toda América, pero sobre todo de América Latina, tierra despreciada y entrañable". Clasifícase como un xornalista que estuda a globalización e os seus efectos negativos.
Traxectoria
Naceu no seo dunha familia católica de clase media con devanceiros galeses, alemáns, españois e italianos. Durante a súa adolescencia transitou por diversos traballos: foi mecánico de coches, recaudador, pintor de carteis, mensaxeiro, mecanógrafo e caixeiro. Con 14 anos vendeu a súa primeira caricatura política a El Sol, o semanario do Partido Socialista.
Comezou a súa carreira como xornalista a principios dos anos 60 como editor de Marcha (1960-64), un semanario que, baixo a dirección de Carlos Quijano, exerceu forte influencia no pensamento uruguaio da época, e que contou con contribucións de autores como Mario Vargas Llosa, Mario Benedetti, Manuel Maldonado Denis ou Roberto Fernández Retamar. Durante dous anos editou o diario Época e traballou como editor xefe na prensa universitaria.
En 1973 o golpe militar tomou o poder e, debido ó seu involucramento con correntes marxistas (MLN-T), Galeano foi capturado e logo forzado a escapar. Estableceuse na Arxentina, onde fundou a revista cultural Crisis.
Cinema de Portugal
O cinema de Portugal ou cinema portugués, refírese esencialmente ós filmes realizados por autores portugueses. Son considerados tamén portugueses algúns filmes de autores estranxeiros con participación financeira portuguesa.
Galería de imaxes do porto da Coruña
Galería de imaxes do porto da Coruña.
Eduardo Galeano
Traxectoria
En 1976, cando o réxime de Jorge Rafael Videla tomou o poder na Arxentina mediante un golpe militar que deu orixe a unha ditadura, o seu nome foi agregado á lista de condenados polos escuadróns da morte, razón pola que se viu obrigado a fuxir novamente, esta vez a España, onde escribiu a súa famosa triloxía Memoria del fuego.
Galería de imaxes do porto da Coruña
O Porto da Coruña é un porto galego situado tralo dique de abrigo da cidade da Coruña.
Eduardo Galeano
Traxectoria
Reside desde 1985 -tras finalizar a ditadura uruguaia- no seu Montevideo natal, onde segue facendo a súa literatura e o seu xornalismo de marcada tinguidura política.
Cinema de Portugal
A orixe
miniatura|Saída do Pessoal da Fábrica Confiança. O inicio do cine portugués ten lugar coa exhibición das primeiras curtametraxes propiedade dun empresario da cidade do Porto, Aurélio Paz dos Reis. A Saída do Pessoal Operário da Fábrica Confiança, de 1896, é unha réplica súa do filme dos irmáns Lumière (1894/1895), La Sortie de l'usine Lumière à Lyon, que é considerado, o primeiro filme da historia do cine e, ó mesmo tempo, o primeiro documental.
Eduardo Galeano
Obras
Las venas abiertas de América Latina (1971) é a súa obra máis coñecida, un acta de acusación da explotación de Latinoamérica por poderes estranxeiros a partir do século XV. A súa extensa bibliografía e minuciosa investigación permitiu ó autor plasmar cruamente a problemática sociolóxica, económica e política de América Latina.
Cinema de Portugal
A orixe
Buscando sacarlle rendemento, Paz dos Reis organiza algunhas proxeccións que non obteñen os resultados agardados e tenta sorte no Brasil. O Kinematógrafo Português sería presentado no Teatro Lucinda do Río de Xaneiro o 15 de xaneiro de 1897. Regresa a Portugal desilusionado, despois de captar algunhas escenas na Avenida Rio Branco, das primeiras imaxes animadas filmadas no Brasil.
Eduardo Galeano
Obras
Memoria del fuego, obra amplamente aclamada pola crítica, é un relato da historia de América dividido en tres tomos. Os seus personaxes son figuras históricas, xenerais, artistas, revolucionarios, obreiros, conquistadores e conquistados, que son presentados en episodios breves que reflicten á súa vez a historia colonial do continente. Comeza cos mitos de creación pre-colombinos e culmina na década de 1980.
Foi galardonado co Premio Casa de las Américas en dúas ocasións: en 1975 pola novela La canción de nosotros, e en 1978 por Días y noches de amor y de guerra, de xénero testemuñal.
Cinema de Portugal
A orixe
O interese de Paz dos Reis polo cinematógrafo provén do coñecemento de Edwin Rousby, enviado do inglés Robert William Paul, fabricante de máquinas de filmar e proxectar, o mesmo a quen Georges Méliès, inventor do filme de ficción, mercou un proxector que el mesmo transformou nunha máquina de filmar, aparello híbrido que tería éxito no seu xa famoso Théatre Robert Houdin, en París. É por influencia desa mesma persoa que, entre outros, Manuel Maria da Costa Veiga, volverase exhibidor de filmes en Lisboa. Será "O Segundo Caçador de Imagens Português". Paz dos Reis e Costa Veiga son os pais da tradición cinematográfica de Portugal.
Eduardo Galeano
Obras
Galeano foi comparado con John Dos Passos e Gabriel García Márquez.
Tupla
Unha tupla, en matemáticas, é unha secuencia finita ordenada de obxectos, isto é, unha lista cun número limitado de obxectos (unha secuencia infinita denomínase en matemática unha familia).
As tuplas empréganse para describir obxectos matemáticos que teñen estrutura, é dicir, que poden descompoñerse nun certo número de compoñentes. Por exemplo, un grafo dirixido pódese definir como unha tupla de (V, E), onde V é o conxunto de nodos e E é o subconxunto de V × V que denota os vértices do grafo.
Orixe do concepto
O termo tupla xerouse sinxelamente por unha xeneralización da secuencia seguinte: dupla, tripla, cuádrupla, quíntupla, ... n-tupla. Unha tupla de lonxitude n descríbese xeralmente como unha n-tupla. Unha 2-tupla, por exemplo, denomínase un par ou dupla; unha 3-tupla, unha tripla ou tripleta. O prefixo n pode ser por xeneralización calquera número enteiro positivo; pódese por exemplo denominar un cuaternión mediante a representación dunha 4-tupla, e continuar xerando nomes sucesivamente, tales como unha óctupla, pero moitos matemáticos prefiren a denominación rápida e sinxela de escribir "8-tupla", incluso de pronunciarse como "óctupla".
Definicións formais
As principais propiedades que distinguen unha tupla de, por exemplo, un conxunto, é que:
Cómpre notar que a primeira das características distingue dun conxunto ordenado e a segunda do que se denomina un multiconxunto. Isto pódese formalizar dando a seguinte regra de identidade para dúas n-tuplas:
Outra forma de formalizar tuplas é mediante asociación bixectiva entre a definición dunha tupla e unha construción máis primitiva na teoría de conxuntos tal e como pares ordenados. Por exemplo, unha n-tupla (con n> 2) pódese definir como un par ordenado da súa primeira entrada e (n−1)-tupla que conteña o resto das entradas, de tal forma que:
Empregando a definición máis corrente dentro da teoría de conxuntos para un par ordenado e deixando que o conxunto baleiro represente a tupla baleira, pódese obter un resultado correcto empregando unha definición indutiva:
Empregando esta definición, a 3-tupla (1,2,2) podería ser:
Existe unha similitude importante aquí coa forma en que se describen obxectos nalgunhas linguaxes informáticas, tales como Lisp nas que xeralmente se emprega un par ordenado, e emprégase esta abstracción para iterar todos os elementos da estrutura da n-tupla; para iso procédese da seguinte forma:
Uso nas ciencias de computación
Nas ciencias da computación unha tupla pode ter dous significados distintos. Xeralmente nas linguaxes de programación funcional e noutras linguaxes de programación, unha tupla é un obxecto que ben pode ter datos ou diversos obxectos, de forma similar a unha tupla definida matematicamente. Un obxecto deste tipo coñécese tamén como record.
Unha definición máis formal do anterior parágrafo sería: conxunto de elementos de distinto tipo que se gardan de forma consecutiva en memoria.
Nalgunhas linguaxes e especialmente na teoría de bases de datos, unha tupla defínese como unha función finita que mapea (asocia univocamente) os nomes con algúns valores. O seu propósito é o mesmo que se definiu nas matemáticas.
Nas linguaxes de programación as tuplas adoitan usarse para formaren estruturas de datos. Por exemplo, o seguinte podería ser unha definición dunha estrutura de datos para unha lista enlazada:
Linguaxes de marcado
Adoitan empregarse as tuplas na definición de certos elementos nas linguaxes de marcado, tales como XML. En particular, é moi importante en parte do deseño de taxonomías na linguaxe XBRL para describir informes financeiros.
Cálculo relacional
As tuplas teñen cabida no estudo teórico das bases de datos, sobre todo no campo do cálculo relacional, xa que proporcionan unha notación básica para formular a definición da relación en termos das relacións da base de datos. No cálculo relacional emprégase un cálculo orientado a tuplas, fronte ao orientado a dominio.
Emprégase frecuentemente na definición a gran nivel das definicións dos pares atributo-valor.
Boqueixón (homónimos)
O topónimo galego Boqueixón pode referirse a:
Giovannino de Grassi
Giovannino de Grassi nado en Milán cara a 1350 e finado o 6 de xullo de 1398, foi un pintor, escultor, arquitecto e miniaturista italiano gótico.
Traxectoria
Descoñécese o ano do seu nacemento. A súa actividade tense documentado dende o ano 1389; dende 1392 traballou coma escultor e arquitecto para a construción da Catedral de Milán mais non salientou coma escultor, senón coma pintor e debuxante. Foi asesor na construción da catedral de Pavia.
Dende 1370 ilustrou preto de 50 folios do Offiziolo de Gian Galeazzo Visconti con imaxes naturalistas. A obra atópase actualmente na Biblioteca Nacional Central de Florencia.
Tamén no seu «Taccuino dei disegni» (albume de debuxos), custodiado na biblioteca Angelo Mai de Bérgamo, que é considerado o exemplo máis importante da arte italiana tardo-gótica, dominan escenas da actividade diaria, animais e imaxes da natureza. Realizado á finais do século XIV preto da corte dos Visconti conta con 77 debuxos e 24 letras miniadas do alfabeto. Algúns debuxos semellan copias do natural, mais outras resultan copias doutros cadros. Semella ser unha obra non propia de Grassi, senón realizada coa colaboración dun taller. Tamén traballou co seu irmán Porrino e o seu fillo Salomone. A Grassi e ó seu taller ou achegados atribúenselle algunhas iluminacións do manuscrito «Tacuinum Sanitatis», conservado na Biblioteca Nacional de Francia, París.
Aínda que a actividade máis coñecida de Grassi son estas iluminacións, tense constancia que tamén traballou noutras formas artísticas, das que hoxe en día case non quedan restos: pendóns de igrexas, retablos, cartóns para tracerias de xanelas, atribuíndoselle a realización dunha maqueta en madeira da catedral.
Giovannino de Grassi tivo varios alumnos, sendo o máis notable Michelino da Besozzo.
Cúpula de Santa María del Fiore
A cúpula de Santa María do Fiore ou cúpula de Santa María da Flor, tamén coñecida como cúpula de Brunelleschi ou cúpula do Duomo de Florencia, constitúe a cuberta do cruceiro da catedral de Santa María del Fiore de Florencia. Foi a cúpula máis grande do mundo trala caída do Imperio romano​ e considérase aínda a maior xamais realizada en albanelaría. Foi ideada, proxectada e construída por Filippo Brunelleschi, quen iniciou con esta obra o Renacemento italiano e florentino en arquitectura.​ Está considerada como a construción máis importante edificada en Europa desde a época romana, debido á relevancia fundamental que desempeñou para o desenvolvemento posterior da arquitectura e da concepción moderna da construción.​
A cúpula ten unha forma apuntada e está formada por oito caras ou panos apuntados, cubertos con tella de barro vermello e bordeados por oito nervios de pedra branca. Toda a estrutura descansa sobre un tambor tamén octogonal, perforado por oito óculos para a iluminación do interior. Os nervios converxen nun anel octogonal superior, coroado por unha lanterna, elemento que tamén colabora na entrada de luz. O interior está constituído por dous casquetes ou domos, un interior e outro exterior, construídos con ladrillo disposto en forma de espiña de peixe. Están conectados entre si por medio dunha retícula interior formada por costelas e nervaduras, que sostén a cúpula e colabora na súa estabilidade. O oco que queda entre ambos os casquetes forma un espazo polo que se ascende ata a lanterna.​ O exterior do tambor está revestido con mármores polícromos e cunha balaustrada incompleta que só se construíu nunha das súas caras. A cara interna da cúpula está decorada con pinturas ao fresco e a temple que representan o Xuízo Final.
O arquitecto e humanista Leon Battista Alberti afirmou, referíndose á cúpula:
As obras de construción da cúpula duraron 16 anos, desde 1420 até 1436. Aínda que a cúpula non se rematou ata o 31 de agosto coa cerimonia da colocación da última pedra, a celebración oficial foi o 25 de marzo de 1436, día da festa da Anunciación, primeiro día do ano do calendario florentino. Esta durou 5 horas, e houbo que construír, entre os apartamentos papais do mosteiro de Santa María Novella e a porta da catedral, unha pasarela de madeira cuberta por un baldaquino púrpura decorado con bandeiras e grilandas. Á hora sinalada para a solemne bendición, apareceu o papa Uxío IV, vestido de branco e comezou unha lenta procesión pola alfombra estendida pola pasarela, seguido por sete cardeais, trinta e sete bispos e arcebispos e polas autoridades da cidade, encabezadas polo Gonfaloniero e o Prior. Tamén se conmemorou coa primeira estrea do motete isorítmico de Guillaume Dufai Nuper rosarum flores, con referencias ao escudo de Florencia e a dedicación da basílica a Santa María da Flor.
Unha vez rematada a construción da cúpula, convocouse outro concurso público para a lanterna, gañado de novo por Brunelleschi, e que comezou as obras en 1446, poucos meses antes de morrer, polo que os traballos houberon ser retomados baixo a dirección do seu amigo e discípulo Michelozzo di Bartolomeo, rematándose totalmente o 23 de abril de 1461. O revestimento exterior do tambor executouse entre 1512 e 1515, e a decoración pictórica do interior da cúpula prolongouse desde 1572 até 1579.
Boqueixón, San Vicente de Fervenzas, Aranga
Boqueixón é un lugar da parroquia de San Vicente de Fervenzas no concello coruñés de Aranga na comarca de Betanzos. Tiña 2 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 1 era home e 1 era muller.
Cúpula de Santa María del Fiore
En 1639, rexistráronse diversas fendas na cúpula que discorrían verticalmente dende o alto dos soportais dos paneis cegos, pasando polos óculos ata chegar á lanterna. Posteriormente, puidose observar que estas fendas experimentaban ciclos de dilatación e contracción estacionais alternativos en función da temperatura. En 1757, o xesuíta e matemático Leonardo Ximenes xa sinalaba a existencia de varias fendas angulares na cara interna das oito arestas que se cruzaban dos paneis, situadas no terceiro cúpula. Estas fisuras desenvolvéronse lentamente ao longo dos séculos, razón pola que se levaron a cabo, dende os anos 80 do século pasado, diversas investigacións e estudos para realiza-lo seguimento e control do comportamento estrutural da cúpula.
En 1982, o centro histórico de Florencia, incluíndo a catedral de Santa María do Fiore e a súa cúpula, foron declarados Patrimonio da Humanidade pola UNESCO.
Antecedentes
miniatura|Representación de Santa María del Fiore por [[Andrea di Bonaiuto. Obra do 1355 aproximadamente, no Cappellone degli Spagnoli, Florencia. Escena cos fieis á esquerda, un grupo dunhas cinco ducias de figuras que representan a cristiandade, e ilustran as xerarquías relixiosa e secular. No centro están o papa e o emperador. As figuras seculares van dende o emperador ata os mendigos e os lisiados. Detrás deles está o gran Duomo florentino, que representa a Igrexa.]] A construción en estilo gótico sufriu un declive a partir de finais do século XIV. Neste período os estados-nación emerxentes comezaron a competir coa Igrexa como centros de poder. Para estas novas entidades, o Imperio Romano era o Estado-nación modelo, e pareceu oportuno empregar as formas construtivas dos edificios romanos como símbolos do novo poder, especialmente o arco de medio punto, a bóveda de canón e, sobre todo, a cúpula, seguindo o exemplo do Panteón de Roma. En Florencia, engadiuse outra razón de peso; o estilo gótico foi practicado polos tradicionais adversarios da cidade, especialmente Milán e tamén Francia.
A cúpula orixinal de Arnolfo di Cambio
As obras do actual edificio da catedral de Santa María do Fiore iniciáronse entre os anos 1294 e 1295 para substituír á antiga igrexa de Santa Reparata, de dimensións máis pequenas. Entre 1410 e 1413 construíuse o tambor, quedando finalizada a súa base superior entre 1414 e 1415. Con todo, a principios do século XV aínda non se expuxera en profundidade o problema da cuberta, cuxa edificación preocupaba aos membros da Opera del Duomo dende había tempo. Non era unha tarefa fácil construír e situar o punto onde se tiñan que apoiar as enormes cimbras de madeira que debían soster a cúpula até o seu peche final coa clave. Máis aínda, resultaba inviable que unha obra de tales dimensións puidese ser suxeitada mediante as andamiaxes tradicionais, posto que ningunha variedade de madeira podería soportar provisionalmente un peso tan grande.
Arnolfo di Cambio, o arquitecto que proxectou a nova catedral, probablemente previra este contratempo, debido a que imaxinara a conclusión do seu edificio cunha cúpula, un elemento moi distinto e de maiores dimensións que o tradicional ciborio das catedrais medievais. A súa idea de empregar un tipo de cubrición de aparencia máis convencional pódese apreciar nun coñecido fresco de Andrea di Bonaiuto situado na Capela dos Españois de Santa María Novella en Florencia.​ A pintura, datada de 1355 aproximadamente, mostra en segundo plano unha igrexa claramente reconocible como Santa María del Fiore, na que se representa unha cúpula desprovista de tambor e con forma  semiesférica, aínda que de lados moi curvados.​ Con todo, unha cúpula de medio punto, aínda que fose de menor tamaño e non tivese tambor, habería ter grandes problemas para soportar o peso da lanterna da imaxe sen a axuda de reforzos. De todos os xeitos, é posible que Bonaiuto dese ao debuxo unha forma máis redondeada que a que pretendía di Cambio para o seu proxecto.
O feito máis relevante é que Arnolfo di Cambio propuxo unha cúpula que evitaba a construción dos característicos contrafortes da arquitectura gótica imperantes naquela época, e adoptou un novo modelo. As escavacións realizadas na década de 1970 descubriron a localización da maqueta, e sacaron á luz os alicerces a escala dunha cúpula cunha luz de 36,27 metros. Este era un diámetro maior que a cúpula da igrexa de Santa Sofía en Constantinopla.
O concurso de 1396
O proxecto orixinal foi ampliado polo seguinte mestre, Francesco Talenti, facéndoo máis grande. As obras para a construción da catedral continuaron de xeito descontinuo. En 1330, a administración da Opera del Duomo, a organización encargada de financiar e construí-la obra, foi asumida polo gremio máis rico, o da Arte da La. En 1336, o avance das obras xa fixo necesario contar cunha maqueta concreta da cúpula, polo que a Opera del Duomo encargou ao xefe de obras do momento, Giovanni di Lapo Ghini, que elaborase unha proposta para a cúpula. Pero tamén solicitou unha maqueta a un grupo de artistas e artesáns liderado por Neri di Fioravante.
En 1397, a Opera, elixiu a proposta de Neri di Fioravante, pero coa condición de que as columnas que sustentaban a cúpula fosen ampliadas para poder asumir as forzas da cúpula. O modelo converteuse nun obxecto de case veneración; tódolos finais de ano os confreires da Opera e o mestre de obras xuraban, poñendo as mans sobre un exemplar da Biblia, que só construirían unha igrexa como a que se mostraba na maqueta.
Brunelleschi
miniatura|Retrato de Filippo Brunelleschi gravado nunha placa de [[cobre por Nicolas de Larmessin e impreso nun libro "Académie des Sciences et des Arts" escrito por Isaac Bullart e publicado en Amsterdam por Elzevier en 1682.]] En 1402, Filippo Brunelleschi perdera o concurso escultórico polo segundo conxunto de portas de bronce do baptisterio de san Xoán contra Lorenzo Ghiberti. Decepcionado, marchou a Roma para estudar arquitectura, acompañado dun adolescente Donatello que marchaba para aló a estudar escultura. Permaneceu na cidade uns quince anos, volvendo a Florencia de cando en vez. En Roma, gañouse a vida como ourive e reloxeiro mentres estudaba os edificios da cidade.
Sabendo que se proxectaba construír unha cúpula en Santa Maria del Fiore, prestou especial atención ás dimensións, proporcións e métodos de construción da cúpula do Panteón, que co seu diámetro de 43 metros e o óculo cenital de 8 metros asemellábase ao proxecto de Florencia, e a do palacio Domus Aurea, que coa súa base octogonal era estruturalmente semellante á prevista para Santa Maria del Fiore. As fendas na semicúpula das Termas de Traxano alertárono dos riscos asociados a este tipo de construcións.
Regresou definitivamente a Florencia arredor de 1416 ou 1417. Giovanni de Medici e o seu fillo Cosme encargáronlle o deseño do Ospedale degli Innocenti, así como a restauración e ampliación da Basílica de San Lourenzo, que se convertería na igrexa familiar dos Medici. Despois da súa estadía en Roma, Brunelleschi conseguira suficiente credibilidade para que a familia máis poderosa de Florencia lle encomendase proxectos arquitectónicos relevantes. Pero, ás veces, a estética proposta por Brunelleschi, espléndida e ornamentada, non encaixaba co estilo máis austero de Cosme, o que fixo que Brunelleschi perdese o proxecto de deseño da nova residencia dos Medici, o palacio Medici Riccardi.
Deseño definitivo
Entre 1410 e 1413, o mestre artesán Juan de Lapo Ghini fixo construír unha cúpula sobre a abertura do octógono, elevando a altura dende a que debería comezar a construírse a cúpula até os 54 metros. O ciborio complicou aínda máis a construción da cúpula, porque os seus muros eran máis delgados cós da nave da basílica, polo que era necesario que as forzas laterais que podían resistir os muros da cúpula e que serían transmitidas pola cúpula fosen menores. Parece que a idea de construí-lo ciborio veu motivada, en parte, pola necesidade de gañar tempo até atopar unha solución definitiva ao problema da construción da cúpula, pero isto viuse agravado pola construción do ciborio.
En xuño de 1418 o mestre xefe de obras, Giovanni d'Ambrogio, xa vello e enfermo, construíra unha maqueta para as estadas da cúpula. A proposta non satisfizo os confreires da Opera, polo que dous meses despois, o 19 de agosto de 1418, anunciaron un concurso público para recibir máis opcións a cambio de 200 florins. Filippo Brunelleschi e outros once aspirantes, algúns de Pisa e Siena, presentaron os seus modelos.
O concurso de 1418
miniatura|Corte do Duomo de Florencia. O 19 de agosto de 1418, a Opera do Duomo convocou un concurso público para a construción da cúpula. ​Ademais de resolver os problemas técnicos de enxeñaría, debía rematar o edificio de forma harmónica, resaltando o valor simbólico e impoñéndose sobre o espazo urbano e a contorna. ​Entre os dezasete participantes que pasaron a unha segunda fase estaban Filippo Brunelleschi, quen fabricara unha maqueta de madeira para a ocasión, e Lorenzo Ghiberti.​
Durante todo o mes de decembro de 1418 os confreires da Opera inspeccionaron os modelos presentados. Brunelleschi perfeccionou o seu modelo, «grande como un forno», achegando unha maior información para demostrar a viabilidade dunha cúpula sen armazón. A finais de 1419, coa axuda de Nanni di Banco e de Donatello, organizou unha demostración na praza do Duomo, entre a catedral e o campanile, cunha maqueta a escala 1:12 a partir da obra da basílica realizada con ladrillo e argamasa e sen armazón. O elemento que máis diferenciou a proposta de Brunelleschi da dos demais aspirantes foi a ausencia de cimbra, a armadura de madeira necesaria para soportar a cúpula mentres estaba en construción. Neste momento, tódolos arcos -e unha cúpula é un arco xirado 360 graos arredor do seu eixe- eran construídos apoiándose sobre estruturas de madeira pero o proxecto de Brunelleschi aseguraba unha viga horizontal de madeira no oco, no punto no que o arco comezaba a curvarse, e sobre esta viga construíase unha estada de madeira para soporta-los ladrillos ou pedras que formaban o arco. Esta representación impresionou positivamente aos membros de Opera do Duomo.
A decisión final prolongouse ata que o 16 de abril de 1420 se escolleu o proxecto de Brunelleschi, encomendándolle a dirección das obras da cúpula, pero tamén recibiu o mesmo cargo o seu rival Lorenzo Ghiberti, aínda que o seu proxecto fora rexeitado, quen foron nomeados Superintendentes da Cúpula. O premio de 200 floríns non foi entregado a ninguén.
O Documento de 1420
miniatura|Planta e sección da cúpula e ábsida. [[Ludovico Cardi, chamado Il Cigoli, 1610. Na parte superior esquerda pódese ver a comparación, en planta e perfil, da cúpula co Panteón de Agripa e coa de San Pedro de Roma.]] O 30 de xullo de 1420 elaborouse a redacción do denominado Documento de 1420, atribuído ao propio Brunelleschi, no que se determinaba o programa de construción da cúpula. O documento, chamado modellum de 1420, foi un dos primeiros contratos nos que un mestre de obras asumía a responsabilidade das mesmas diante do cliente. Este acordo establecía a forma de pechar o tambor e concretaban os aspectos máis importantes da construción. En esencia, tratábase dun innovador “programa de traballo” que sintetizaba a estrutura, a forma e as dimensións da construción en poucas liñas, aínda que en lugar de expor unha intención programática, Brunelleschi enunciaba o proxecto dando disposicións executivas.
Aínda que a cúpula construída se axusta precisamente aos documentos existentes, estes proporcionan poucas revelacións sobre a metodoloxía que se seguiu na construción. Este feito responde a un desexo expreso de Brunelleschi, que sempre tivo medo de que as súas ideas fosen copiadas polos seus adversarios. E tamén provocou que durante moitos séculos a xente non tivese unha idea clara de como se construíu a cúpula.
Os doce puntos enumerados contiñan non só o traballo rematado senón que, mesmo, indicaban as variacións, incidencias e engadidos que había que facer. Por exemplo, previuse a inserción nos muros da cúpula de varios aneis de ferro para suxeitar a estada na que debían traballar os autores dos frescos. O punto duodécimo amosaba que había dúbidas sobre a viabilidade de non utilizar cintas na construción da cúpula. Os confreires da Opera afirmaron que durante os primeiros 17 metros as dúas cúpulas, a interior e a exterior, construiríanse sen cimbra para soporta-la construción. A esta altura a inclinación dos ladrillos xa é de 30 graos con respecto ao plano horizontal, límite no cal o rozamento impide que os ladrillos se deslicen, mesmo con morteiro fresco. A partir desta altura, o documento estableceu que a cúpula se construiría "segundo o que pareza aconsellable, porque na construción só se ensinará a experiencia práctica que hai que facer ".
As obras comezaron oficialmente o 7 de agosto de 1420 cun banquete de inauguración. Antes e durante o transcurso delas, Brunelleschi e Ghiberti mantiveron sempre unha gran rivalidade que aparece rexistrada e documentada nas crónicas da época. En 1425 e despois de numerosos enfrontamentos, Ghiberti foi finalmente apartado da obra por diversos erros técnicos polo que Brunelleschi pasou a se encargar, en exclusiva, dos traballos e os continuou sen interrupcións apreciables até a finalización da base da lanterna o 1 de agosto de 1436.
Descrición
esquerda|miniatura|Ciborio con cúpula e tambor. A cúpula de Santa Maria del Fiore está formada por tres elementos principais: o tambor, a propia cúpula e a lanterna da coroación.
A cúpula está formada por oito grandes paneis de ladrillo vermello tamén chamados segmentos ou "gallóns". No interior, a base ou primeiro tramo é macizo ata unha altura de 3,50 metros desde o nivel de partida, e está formado por seis fileiras de bloques de gres unidos con pezas de ferro estañado. A partir desa altura, a cúpula está dividida en: dúas follas, unha interior e outra estrutura, feitas en ladrillo e separadas por un espazo baleiro no medio. A exterior ten unha misión de conservación e protección contra axentes externos, mentres que a interior realiza unha función estrutural. O casquete interior ten dous metros de grosor, e o exterior mide uns sesenta centímetros. O espazo intermedio ten unha largura aproximada de 1,20 cm. metros e polo seu percorrido hai catro corredores internos e varias escaleiras que chegan á lanterna. Parece que Brunelleschi decidiu utilizar este deseño cun oco entrámbalas dúas follas para alixeirar a estrutura que, doutro xeito, sería demasiado pesada para poder termar dela os catro grandes piares sobre os que se apoia toda a cúpula. miniatura|Sección da cúpula, onde se aprecian as follas interior e exterior, o espazo intermedio cos catro corredores internos, os nove arcos horizontais de [[cachotaría que unen os nervios verticais e a cadea de madeira (a).]] Os oito paneis están separados e bordeados por oito nervaduras de pedra, que parten dos bordos do tambor e chegan á lanterna da coroación. Cobren todo o grosor das dúas cúpulas, a interior e a exterior, uníndoas. En cada panel, dúas destas nervaduras principais dispóñense verticalmente entre dúas máis pequenas incrustadas no oco intermedio, formando un total de 16 nervaduras menores e 24 verticais, incluídas as principais. Nove arcos de cachotaría distribúense horizontalmente en planos paralelos a cada panel, unindo os nervios principais cos máis pequenos. Unha armazón de madeira de carballo, formada por 24 vigas conectadas entre si con placas de ferro, une toda a estrutura na parte inferior, solidificando a base da cúpula. Tamén contribúen á solidez do conxunto as seis filas de bloques de pedra da base mencionadas anteriormente, así como unha cadea de ferro situada sobre elas. No documento de Brunelleschi tamén se menciona outra cadea de ferro situada sobre a cadea de madeira, aínda que esta última non é visible ou está oculta na cachotería. As nervaduras de pedra e todos os estribos son de pedra de macigno e con pietra forte.
Os expertos discutiron durante moito tempo a eficacia deste sistema de reforzo. En principio, unha cúpula é máis estable canto máis robustos son o seu tambor e a base da imposta; polo tanto, un axeitado sistema de enzunchado favorece a estabilidade. ​Estes aneis terían a función de reforza-la estrutura na súa base, co obxectivo de contrarresta-las forzas que empurran cara a fóra. No que se refire ás cadeas de madeira e pedra, a súa utilidade é dubidosa, debido á elasticidade da madeira e á incapacidade da pedra para traballar baixo tracción.
Catro conxuntos de escaleiras levan dende o chan ata a parte superior do tambor, aloxados no interior dos catro grandes piares sobre os que se apoia a cúpula. Durante a súa construción, dous deles servían para ascender e os outros dous para descender, facilitando así a circulación dos obreiros. Estas escaleiras rematan nun primeiro balcón interior que rodea a base da cúpula. Desde este balcón accédese ao espazo entre os dous casquetes a través dunha pequena porta, que á súa vez conduce a outro conxunto de escaleiras que conducen ao segundo e terceiro corredor interior. Por último, un último chanzo labrado no casquete interior remata no cuarto corredor interno, situado na base da lanterna.
En cada panel exterior hai nove ocos circulares para a ventilación, distribuídos en tres filas de tres buratos cada unha. Ademais destes, realizáronse outros pequenos orificios rectangulares para iluminar e ventilar o oco entre os dous casquetes. A folla interior presenta dezaseis pequenos óculos á altura do segundo e terceiro corredor, dous en cada panel, que permitían a visión do templo e a montaxe da estada para a realización do revestimento interior da cúpula.