cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Escudo de Galicia
Desenvolvemento e apoxeo
miniatura|Armas de [[Fernando III de Castela|Fernando III na súa miniatura do Tombo A.]] En 1230, coa morte de Afonso VIII e a usurpación do trono ás súas medias irmás Sancha II e Aldonza, Fernando tornouse en rei tamén de Galicia e León, producíndose así unha unión dinástica das dúas coroas. Xa que logo, Fernando III (1230-1252) salientou a súa titulación, pasando a se intitular sempre como rei de Castela-Toledo e de Galicia-León en tódolos seus soportes reais: documentación, sinais rodados, selos de cera e selos de chumbo. Para a reprentación de ámbalas coroas inventou o cuartelado heráldico ―que tivo un grande éxito en Europa― mediante a combinación do castelo e do león, mais dando preferencia ao castelo. Deste xeito, aparecen as armas castelo-toledanas nos cuarteis primeiro e cuarto, mentres as galego-leonesas nos cuarteis segundo e terceiro. O novo cuartelado foi empregado, por exemplo, no selo de cera, onde ocupou o escudo da súa efixie ecuestre do anverso, así como todo o campo do reverso. Aínda que foi a solución que finalmente triunfou co paso do tempo, non foi a única que houbo. Así pois, nos selos de chumbo as armas de cada coroa enchen cadanseu campo sixilar: o castelo o do anverso e o león ―aquí pasante― o do reverso. Este modelo é denominado «binacional». Dun xeito semellante, na miniatura de Fernando III do Tombo A, realizada contra 1255, as armas aparecen separadas, en cadanseu lado da efixie sedente do rei, isto é, na súa dereita as de Castela e Toledo e na súa esquerda as de Galicia e León. O león maniféstase sen encadrar, en posición rampante e de cor púrpura. Por outra banda, Fernando non cuñou nova moeda e nas rodas seguiu a empregar a cruz de Castela, malia o Tombo de Caaveiro (século XIII) lle atribuír algunha co cuartelado ou coas armas combinadas.
Epílogo
miniatura|esquerda|Galicia no [[Erdapfel, 1492.]] A partir do século XIII non é raro que en Galicia ―e en León― os cuarteis do escudo da xa predominante coroa de Castela aparezan intercambiados, dando preferencia ao león, tal como se pode ver, por exemplo, no sartego situado no Panteón Real da catedral de Compostela e pertencente á raíña consorte Xoana de Castro (finada no ano 1374), nunha das fachadas da mesma catedral, no tamén compostelán colexio de San Xerome (século XVII), no colexio da Nosa Señora da Antiga en Monforte de Lemos, na casa consistorial de Lugo (século XVIII) ou, moito máis recentemente, na igrexa do Pilar-San Fernando do barrio ferrolán de Recimil (anos 40). Igualmente, no estranxeiro esta disposición maniféstase na bandeira que acompaña a Galicia no globo terrestre máis antigo que se conserva, o Erdapfel de Martin Behaim (1492), así como nalgunhas das bandeiras que amosan as localidades galegas representadas nos debuxos do Livro das Fortalezas de Duarte de Armas (1509-1510), tales como Tui e Randín. Pola súa banda, Caspar Vopel no seu mapa de Europa editado postumamente en 1566 adscribe a Galicia tanto o león en solitario como o cáliz.
Finalmente, cómpre salientar que as armas do león foron relacionadas con Raimundo de Borgoña, conde de Galicia e pai de Afonso VII, en diferentes obras, talvez polo seu casamento con Urraca, primoxénita de Afonso VI, dar orixe á dinastía de Borgoña. Destaca pola súa antigüidade o Liber additamentorum de Mateo de París, realizado contra 1250, onde o autor explica que o escudo cuartelado de Fernando III é «moderno mais non paterno» e que «seu pai ―Afonso VIII― portaba un escudo tal coma o conde Raimundo» (moderni sed non patris, pater enim portavit scutum tale quale comes Provincie Reimundus). Xa no século XVII, Jean-Jacques Chifflet no seu Vindiciae hispanicae atribúe a escolla da cor molochinum (malva ) ao conde borgoñón.
Tamén cómpre advertir que é habitual non ter en conta o león como armas do reino de Galicia por considerar que Galicia estaba integrada no reino de León, feito que é totalmente discutido por diferentes historiadores. Non se pode entender, por exemplo, o predominio da lingua galega en toda a extensión da coroa galego-leonesa, e mesmo alén dos seus límites, sen a preeminencia dun reino galego. De feito, no propio Poema de Almería outórgase a primacía ao reino de Galicia. A invención do reino de Asturias, primeiro, e do reino de León, despois, por parte da historiografía española leva os historiadores da arte e das ciencias auxiliares da historia a encaixar os seus obxectos de estudo nun espazo político e territorial ficticio.
Orixe anglonormanda do cáliz (século XIII)
miniatura|Armas do rey de Galyce no armorial inglés Segar's Roll, ano 1282. Paralelamente ao proceso de desenvolvemento e consolidación dos emblemas reais europeos, nacían na segunda metade do século XIII as primeiras compilacións dos mesmos, os armoriais, onde aparecía unha relación de reinos e das respectivas armas empregadas. No caso de Galicia, a antigüidade e proxección da que durante séculos gozou o reino e os seus reis, levou a que a súa representación heráldica fixese aparición en certos armoriais temperáns; non obstante, a inexistencia dunhas armas exclusivas galegas nesa altura orixinou un baleiro que os heraldistas salvaron mediante a identificación simbólica coa fonética, isto é, atribuíndolle unhas armas falantes.
Xa que logo, as actuais armas de Galicia naceron no estranxeiro, nesa segunda metade ou último terzo do século XIII. O documento coñecido máis antigo no que se representa o escudo do entón reino de Galicia é o armorial inglés Segar's Roll, realizado cara ao ano 1282. Este armorial, que recibe o nome do seu último propietario, era un auténtico rolo de armas (roll of arms) cuxo pergamiño medía uns 2,97 m de longo e 15 cm de largo. Aínda que o orixinal desaparecera xa a mediados do século XVII, del fixéronse unhas catro ou cinco copias, algunha delas en facsímile. A máis fiel e temperá copia facsimilar, realizada contra 1600, consérvase na que é a máxima autoridade heráldica de Inglaterra, o College of Arms. Nela pódese apreciar, xunto a outros escudos de monarquías europeas, a representación heráldica galega con tres cálices de ouro sobre un campo de azur. Trátase dun escudo de carácter falante, pois indubidablemente o autor do Segar atribuíu ao rey de Galyce o símbolo do cáliz debido á proximidade fonética existente na lingua anglonormanda entre «Galice» (Galicia) e «calice» (cáliz). Ademais, a palabra «calice» faría referencia a simples copas, as cales eran daquela comunmente empregadas pola nobreza, de xeito que sería un escudo sen significación relixiosa ningunha. A aparición de tres cálices iguais foi por unha cuestión de deseño, xa que, de acordo coas regras da heráldica, debíase ―e débese― encher o campo do escudo. Con esta disposición, que era habitual, as figuras adaptábanse axeitadamente á forma triangular dos escudos que se empregaban no espazo anglofrancés. Con todo, algúns autores consideran que posiblemente existise unha versión orixinaria do escudo que posuiría un único cáliz.
Precisamente, moi próximo no tempo, o denominado armorial do heraldo Vermandois (Armorial du Héraut Vermandois), que é datado aproximadamente entre os anos 1285 e 1300, si atribúe ao rei de Galicia un único cáliz ou copa, o que confire ao escudo unha maior forza simbólica. Escrito en picardo, non é un armorial iluminado, senón brasonado, isto é, un armorial onde aparecen as descricións heráldicas das armas. Neste caso, o único cáliz é cuberto e igualmente sobre campo de azur:
Pardo de Guevara, quen non ten coñecemento de continuidade ningunha da fórmula orixinal dos tres cálices, acerta ao supor que si a houbo. Efectivamente, documéntase de novo en Inglaterra, algo máis dun século despois, no Sherborne Missal. Este misal, outrora coñecido coma Alnwick Missal, está datado entre 1399 e 1407 e é considerado unha obra mestra do estilo gótico internacional. É probable que sobrevivise á Reforma por mor das súas espectaculares miniaturas. Chegou a pasar por Francia, mais acabou regresando a territorio inglés, onde actualmente se conserva, na Biblioteca Británica. Talvez relacionado co Segar's Roll, posúe unha serie de escudos de armas ao longo de todo o manuscrito pertencentes a diferentes grupos de personaxes, reis entre outros. O escudo galego maniféstase na páxina 107 cunha configuración idéntica á do Segar: tres cálices ou copas de ouro sobre campo de azur.
miniatura|centro|upright=2.2|Escudo de Galicia formando parte dunha letra n [[Letra capitular|capitular ornamentada no Sherborne Missal, c. 1399-1407. Lenda en latín: Rex Galacie.]]
Atribucións paralelas: os paus, a luva e a torre
Se ben o cáliz foi as primeiras armas atribuídas a Galicia e as que acabaron triunfando sen dificultade, non foron as únicas asignadas polos armoriais:
miniatura|Escudos de Galicia e de Santiago no armorial de Konrad Grünemberg, 1483. Acompañan as armas das coroas de [[Coroa de Castela|Castela e de Aragón.]] miniatura|Armas de Galicia entre os escudos dos reinos en posesión dos [[Reis Católicos no armorial de Jörg Rugen, c. 1493-1499.]]
Primeiras representacións cun único cáliz (século XV)
As primeiras representacións coñecidas das armas de Galicia cun único cáliz son relativamente serodias con respecto ás primeiras atribucións e documéntanse un pouco antes da metade do século XV. É posible que a máis antiga sexa a que aparece no armorial dunha das versións do tratado de heráldica francés denominado Egerton Tract (Egerton MS 3030). Este códice de orixe anglo-franco-borgoñoa, que viaxou desde o norte de Francia a Inglaterra e posteriormente aos Países Baixos, e que se conserva na Biblioteca Británica, está conformado, en realidade, por unha colección de varios pequenos armoriais realizados en diferentes épocas. É no primeiro, o máis antigo e orixinal, datado contra os anos 1436-1437, na sección intitulada «Nomes e armas dos reis cristiáns» onde fai aparición o escudo de Galicia. Amósase timbrado con coroa aberta, mentres o cáliz de ouro cuberto enche o máximo posible o campo de azur. Enriba da composición unha única palabra: Galice.
Outros testemuños de importancia reprodúcense noutros dous armoriais europeos: o armorial Lyncenich de Flandres, conservado na Biblioteca Real de Bruxelas, e o armorial Bergshammar, composto en Güeldres ou talvez en Brabante e conservado nos arquivos nacionais de Estocolmo. O Lyncenich, coñecido anteriormente de xeito errado coma Gymnich, foi realizado no intervalo entre os anos 1440 e 1442. O escudo galego preséntase coroado e de azur, cun cáliz cuberto piriforme e rematado en cruz. Cómpre salientar que este armorial, ao contrario dos outros todos, atribúe as armas á raíña de Galicia (dronincrike van Galissien). O Bergshammar, pola súa banda, foi primeiramente datado en 1436-1450 e máis recentemente precisouse a datación entre 1449 e 1456. Unha das fontes principais para a súa compilación foi o propio Lyncenich. O escudo galego, que aparece dúas veces no armorial, posúe igualmente en campo de azur un cáliz cuberto con remate crucífero e, ademais, está timbrado cun helmo con outro cáliz como cimeira. O primeiro ten escrito enriba Galiscien (Galicia), mentres o segundo coninc van Galissien (rei de Galicia).
Nesta altura o escudo continuaba a manter o seu significado falante, pois a ecuación fonética Galice-Calice aínda seguía plenamente vixente.
Os trevos nos armoriais franceses
miniatura|Estandarte de Ponto coas armas de Galicia, descrito en 1457 e ilustrado en 1480/5. Durante a segunda metade do século XV as armas do reino de Galicia tiveron certa difusión a través de diferentes armoriais franceses. Mais a salientable novidade foi que o cáliz era acompañado con trevos, quer en número de catro, quer en campo sementado, o cal, dada a forma vertical do cáliz, permitía encher o campo máis axeitadamente. Outra innovación foi a aparición do campo de goles para o cáliz.
Os escudos galegos representados, no entanto, compóñense todos, agás un, dun único cáliz de ouro cuberto sobre campo de azur. O primeiro co campo sementado de trevos, de ouro, figura coroado no armorial anexo á obra Le Jouvencel de Jean V de Bueil. Mentres no manuscrito relátase de xeito autobiográfico a guerra dos Cen Anos, no armorial maniféstanse as armas de diferentes reinos do mundo, así como da nobreza francesa. Datado contra 1470, amosa a seguinte lenda: Le roy de Galice.
Os escudos con catro trevos, de prata, aparecen nos armoriais de André de Rineck, Nancy e Coislin-Séguier. Os códices non son copias entre eles, senón que pertencerían a un mesmo grupo derivado dun armorial orixinal anterior. O máis antigo é o de Rineck, datado en 1473 e composto en Metz, mentres os outros dous serían do mesmo século. Destaca no de Rineck o helmo coroado e con cáliz piriforme de cimeira. Existía aínda outro armorial derivado, do que se ten coñecemento grazas a unha copia brasonada e parcial realizada no século XVII e chamada armorial do duque de Savelli (Armorial du duc de Savelli), onde as armas de Galicia tamén eran representadas. Na copia, malia o escudo non chegar a ser brasonado, menciónase como Galicien. O número concreto de catro, trevos neste caso, cruces posteriormente, é moi raro e só se coñece un mapa de Europa de Caspar Vopel editado postumamente en 1566 e unha referencia a «catro estrelas» mencionada por Baltasar Porreño no seu Nobiliario del Reyno de Galicia de arredor do ano 1572. Nesta última obra o autor precisa que «outros pintan a custodia de ouro en campo azul con só catro estrelas, e a custodia en forma de vaso coa súa cuberta».
No armorial de Jean Faucquet recupérase o primitivo cáliz descuberto ou copa, coa particularidade do campo sementado de trevos ser pintado de goles. A súa execución lembra fortemente as armas da obra de Renato de Anjou. Como se verá, non foi talvez o primeiro libro de armas que designou esta cor para o campo, mais si un dos poucos fóra da Península Ibérica. O armorial, alén da representación heráldica, tamén brasona o escudo:
Representacións renacentistas (século XVI)
Se foi na Europa gótica cando a representación heráldica do reino de Galicia se espallou a través de diferentes armoriais, foi no Renacemento (século XVI) cando esta adquiriu certa uniformidade. O xa preeminente cáliz de ouro cuberto sobre campo de azur atinxiu o total protagonismo con respecto ás anteriores fórmulas, así como un forte enraizamento europeo grazas ás, agora, moito máis numerosas representacións. No entanto, o xurdimento e desenvolvemento paralelo das cruces no campo do escudo fixo que o armorial de Martin Schrot do ano 1580 fose unha das últimas obras que representou o escudo sen elas.
Nesta época, o cáliz cuberto ou píxide caracterizouse por carecer dun remate crucífero. Constitúe unha excepción o escudo do armorial de Nicolas de Lutzelbourg, datado aproximadamente entre 1540 e 1547, pois posúe, alén dun helmo con cimeira que lembra o do Bergshammar, un cáliz cun deseño moi similar ao do Lyncenich, en ámbolos casos cunha sofisticación superior á dos anteriores. Por outra banda, cómpre salientar o escudo de Galicia que se acha na rúa Herzog-Friedrich, n.º 35, de Innsbruck (Tirol, Austria). Data de 1495/6 e forma parte dun elaborado deseño heráldico, feito en pintura mural, que decora a bóveda do pórtico da antiga casa do maxistrado da cidade (Stadtrichter) Walter Zeller o Vello, quen mandou a súa realización como homenaxe ó emperador Maximiliano I do Sacro Imperio Romano-Xermánico, o cal tiña a localidade como a súa residencia preferida. A obra, que presenta un conxunto de escudos, lemas e emblemas máis ou menos relacionados coa persoa do emperador, inclúe outro escudo peninsular alén do galego, isto é, o de Sevilla (Hispalis). O de Habsburgo pactara en xaneiro do propio 1495 dentro da Liga Santa o matrimonio do seu primoxénito Filipe coa filla dos Reis Católicos, Xoana, de xeito que se trata do primeiro testemuño artístico da conexión austríaco-hispana que permitiu o dominio de Carlos V de Habsburgo sobre ámbolos imperios só unhas décadas despois. Tamén cómpre pór de relevo que no Arco Triunfal de Maximiliano I, encargado precisamente por Maximiliano I e debuxado principalmente por Albrecht Dürer contra 1515, o escudo de Galicia e mailo de Austria son os únicos, dos 108 escudos pertencentes a reinos e territorios, que teñen o privilexio de levar a coroa imperial.
A chegada á Península Ibérica
O escudo do reino de Galicia rexístrase por vez primeira na Península Ibérica arredor do ano 1497 no libro de armaría de Diego Hernández de Mendoza. Na obra, alén de apareceren as armas de históricas liñaxes galegas, brasónase e debúxase o escudo de Galicia. Este é descrito como «unha custodia de ouro en campo encarnado» e fálase tamén da hostia da custodia («a custodia […] ten en si a hostia consagrada»). Porén, no debuxo represéntase un cáliz cuberto, copón ou píxide. Entenderíase, por tanto, que levaría a hostia oculta no interior. Este foi posiblemente o primeiro armorial que outorgou o campo de goles ao escudo galego. Tamén o primeiro que conferiu ás armas un significado eucarístico no canto do falante. Na súa chegada á península, o primitivo símbolo falante só se debeu poder comprender relacionándoo co antigo privilexio eucarístico da catedral de Lugo. O armorial foi moi difundido e coñecido, e tivo abondosas copias ao longo dos séculos seguintes, nas cales a figura heráldica xa se representou coma unha auténtica custodia.
As cruces no escudo
miniatura|Escudo do reino de Galicia no armorial Hyghalmen, séc. XV-c. 1520. Desde o século XVI, as armas do reino de Galicia sofreron unha serie de transformacións; talvez a máis importante fose a incorporación dun número inicialmente variable, e posteriormente estandarizado, de cruces no campo do escudo. Este ornamento, análogo aos anteriores trevos, permitía igualmente completar os espazos baleiros do campo que o vertical cáliz deixaba. Con esta fin xa se empregaba nas armas inglesas desde o final do século XIII o campo sementado de cruces. No escudo galego o número de cruces variou inicialmente entre seis, sete, oito, dez e doce, pasando tamén polo campo sementado. A súa forma variou entre as pateadas, recrucetadas, recrucetadas e fixadas, recortadas… A cor delas tamén vacilou, aparecendo sobre todo de ouro, mais tamén de prata e mesmo de goles. Dado o evidente simbolismo das cruces, axudou á súa consolidación a nova significación relixiosa do cáliz. Como xa se dixo anteriormente, as representacións heráldicas con cruces e sen elas conviviron até arredor de 1580, cando o modelo crucífero se impuxo definitivamente. No último terzo do século XVI o número de cruces ficou practicamente reducido a seis, mais sen se chegar á desaparición do campo sementado.
miniatura|esquerda|Escudo do reino de Galicia no armorial Le Blancq, c. 1560. É posible que a representación con cruces máis antiga coñecida sexa a que aparece no armorial alemán Hyghalmen, tamén coñecido como High Almain Roll. Conservado no College of Arms, non está datado de xeito uniforme na bibliografía: 1447-1455 (Rodney Dennys), c. 1450 (Gwynn-Jones), c. 1485 ou c. 1520 (Emmanuel de Boos). So a inscrición Rex Galicie maniféstanse as armas galegas con dez cruces pateadas. O escudo, que posúe un cáliz de ouro cuberto, destaca tamén polo seu campo de goles.
Unha das primeiras representacións en que cruces recrucetadas se engaden ao cáliz central ―igualmente en número de dez― atópase na lareira do pazo de Brugse Vrije ou Franc de Bruges (Bruxas), realizada en 1529 e onde se amosan talladas en madeira as armas dos reinos e territorios que posuía o emperador Carlos V de Habsburgo. Un dos máis antigos escudos con seis cruces ―recortadas― aparece na Cosmographia de Sebastian Münster, cuxa primeira edición é do ano 1544. Esta obra foi a primeira descrición do mundo en alemán e tivo unha gran repercusión en Europa, con máis de dúas ducias de edicións en 100 anos e numerosas traducións a outras linguas. Tamén en Flandres, na fachada do hotel Sint-Jorishof de Gante, cidade natal de Carlos V, áchase en pedra policromada outro co mesmo número de cruces ―pateadas neste caso―, o cal é datable no século XVI, máis concretamente, antes de 1584. Pola súa banda, o sementado de cruces fixo aparición arredor da metade do século. Pódense salientar, pola súa vistosidade, a lámina do conxunto de gravados dos irmáns Jean e Lucas Doetecum que representa as exequias de Carlos V celebradas en Bruxelas en 1558, e a composición heráldica do armorial Le Blancq realizada cara a 1560. Na primeira obra os representantes do reino de Galicia amósanse coas armas no estandarte e nas galdrapas do cabalo, mentres na segunda o escudo galego posúe até 21 cruces no campo e está timbrado cun helmo de ouro coroado, cunha gran cruz recrucetada de cimeira e adornado con amplos lambrequíns de ouro e azur.
Pouco despois da metade do século XVI, o escudo do reino de Galicia maniféstase coa disposición actual das sete cruces en dous mapas titulados Nova Descriptio Hispaniae de senllos autores flamengos. O primeiro de Hieronymus Cock foi gravado en Antuerpen, Flandres, no ano 1553; mentres o segundo de Thomas Geminus publicouse en Londres en 1555, sendo adicado a Filipe II e María Tudor. Ámbolos escudos son practicamente idénticos e compóñense, alén das sete cruces recortadas, dun cáliz cuberto que, igual cós seus contemporáneos, non remata en cruz. Estes dous mapas, que se baseaban cartograficamente nun anterior de 1551 realizado polo cosmógrafo e dominico frei Vincenzo Paletino de Curzola, tiveron os seus propios derivados na cartografía italiana. Xa que logo, o escudo galego aparece tamén en dous mapas titulados Hispaniae Descriptio, un de Vincenzo Luchini e outro de Dominicus Zenoi, publicados en Roma e Venecia nos anos 1559 e 1560 respectivamente; así como noutro de Paulo di Forlani Veronese, tamén publicado en Venecia en 1560. Os brasóns destas cartas posúen iguais características cós dous anteriores de orixe flamenga, con excepción do de Forlani, que presenta unhas cruces de diferente tipo, isto é, con forma de flor de lis. Así e todo, esta fórmula crucífera semella que non tivo continuidade, de xeito que se terá que agardar até o século XVIII para poder ver de novo o escudo de Galicia co número actual de cruces.
Xa na obra Le blason des Armoiries de Hiérosme de Bara (1581) brasónase o escudo «de azur, sementado de cruces de prata recrucetadas co pé fixado, e unha copa ou cáliz cuberto de ouro», mais precisando que «algúns poñen soamente seis cruces recrucetadas e fixadas, tres a cada lado». Pola súa banda, o Libro de blasones y escudos de armas de cara ao final do século XVI brasona o escudo galego como «campo azul cun vaso de ouro e seis cruces de encarnado» malia non as representar na imaxe.
A adopción no reino de Galicia
miniatura|Escudo de Galicia da antiga casa consistorial de Betanzos, c. 1540. Aínda que se decoñece exactamente cando chegou ao reino de Galicia o escudo que en Europa lle era atribuído, considérase que debeu ser na segunda metade do século XV. Debeuno facer, ademais, antes da conformación do libro de armaría de Diego Hernández de Mendoza (c. 1497), pois, como se dixo, este armorial xa outorga ao cáliz un significado relixioso. A inmediata asociación co antigo e famoso privilexio eucarístico da catedral de Lugo fixo seguramente que a adopción das armas fose moi rápida. O primitivo significado falante foi, por conseguinte, axiña esquecido e substituído polo relixioso. Así e todo, a chegada das armas non se puido producir nun único momento, senón que tivo que ser en diferentes alturas e nas súas diferentes fórmulas, o cal explicaría a aparición e convivencia inicial de varias das fórmulas. Alén disto, a asociacion eucarística tamén propiciou a transformación dunhas formas noutras, especialmente tras o Concilio de Trento en 1545, cando desde a Igrexa católica se procurou consolidar o culto católico e sentar o seu dogma contra do protestantismo.
miniatura|esquerda|Escudo de Galicia da antiga Porta da Vila de Betanzos, c. 1549. As primeiras representacións heráldicas de Galicia no territorio galego documéntanse contra o final da primeira metade do século XVI. A máis antiga consérvase no interior da casa do concello de Betanzos. Datable na década de 1540 e procedente da antiga casa consistorial, está realizada en pedra policromada e forma conxunto coas armas imperiais de Carlos V e coas de Betanzos. Está composta por unha especie de copón cuberto ou píxide, de ouro e rematado en cruz, sobre campo de azur. Aínda que o armorial de Diego Hernández de Mendoza non representaba a hostia malia si a mencionar, agora, neste caso, a hostia é marcada no centro da figura, conferíndolle deste xeito o carácter de «custodia». Outro escudo cunha configuración idéntica á do betanceiro aparece nunha Real Carta Executoria de Carlos V datada no ano 1552, a cal une o xulgado de Bergantiños ao correxemento da Coruña. Este escudo ten, a maiores, a particularidade de posuír unha orla con oito cruces, ou máis ben aspas. O autor do debuxo, Lope Romero, ou ben procedía da Coruña, ou ben tiña información de primeira man, pois o escudo da cidade, que tamén figura ―así como as armas imperiais―, representa a Torre de Hércules con tódolos detalles desa época.
miniatura|Armas na [[Descrición do Reino de Galicia|Descripcion del Reyno de Galizia do licenciado Molina, 1550.]] miniatura|esquerda|Armas na bandeira galega da [[batalla de Lepanto, 1571.]] Foi precisamente nesta época tamén cando xurdiu a fórmula que perdurou até a actualidade, isto é, o cáliz descuberto e coa hostia visible. Quen primeiro nos dá noticias sobre esta nova fórmula é o licenciado Molina en 1550 na súa Descripcion del Reyno de Galizia. Deste xeito, na obra dise que o escudo «é hostia e un cáliz» e que «as armas deste reino de Galicia son un cáliz cunha hostia dentro». Nesta metade de século xa hai exemplos nos cales se representou o cáliz coa hostia, mais combinado co cuartelado real, unha modalidade que, como se verá, foi bastante común. A primeira representación gráfica coñecida, soa no escudo, áchase labrada en pedra ―nun estado moi deteriorado― na antiga Porta do Embarcadoiro da Coruña do ano 1595. Nesta porta, mal chamada de San Miguel, a diferenza das de Betanzos e Viveiro, o escudo de Galicia é acompañado polo do gobernador-capitán xeneral do reino, Diego das Mariñas, no canto de polo da cidade. Coa relectura eucarística do cáliz, esta nova forma do símbolo galego debeu xurdir para se axustar máis axeitadamente á visión desa época, dentro do contexto de propaganda das ideas católicas e contrarreformistas que se formou co concilio tridentino.
Pola súa banda, o cáliz cuberto coa hostia marcada proseguiu a súa evolución formal; así, as armas de Galicia pódense ver, xa como unha verdadeira custodia, na bandeira ―ou estandarte― que é atribuída tradicionalmente á armada galega que loitou na batalla de Lepanto en 1571, habendo autores que consideran que tal estandarte simplemente pertencería a algún nobre galego que participou en dita batalla. Consérvase na Real Armaría de Madrid e é de cor encarnada, orlado cunha franxa dourada e tamén encarnada. No centro, o símbolo heráldico é sostido por dous anxos. Do mesmo xeito, a custodia é representada en pedra no escudo do reino realizado en 1578 que pertenceu á antiga casa consistorial de Mondoñedo e que se conserva no Museo Provincial de Lugo. Neste caso facía conxunto coas armas imperiais de Carlos V e coas do bispo de Mondoñedo. Así mesmo, conforme o libro de consistorio do concello da Coruña, na data de 30 de abril de 1574, sábese que a custodia ―«que é as armas do reino»― se puña xunto coas marcas da cidade nos pesos e medidas municipais.
Baltasar Porreño, alén da precisión xa sinalada anteriormente, brasona no seu Nobiliario del Reyno de Galicia, arredor de 1572, as armas do reino de Galicia tamén como unha custodia, mais xa incluíndo as seis cruces: «Ten este reino por armas unha custodia de ouro en campo de sangue con seis estrelas aos lados coa figura do Santísimo Sacramento». Sen ter en conta a orla con oito aspas da carta real, Porreño é o primeiro coñecido en Galicia que fai mención ás cruces. E xa desde os primeiros momentos da chegada destas figuras ornamentais ao reino e escudo galegos tentóuselles buscar un significado. Aquí, o autor conquense explica que representaban a igrexa de Lugo e as súas cinco igrexas sufragáneas: Ourense, Astorga, Iria Flavia, Tui e Britonia, que «outros din ser Mondoñedo». Pola súa banda, o sementado non puido ter éxito ningún en Galicia, pois era moi raro na Península Ibérica.
As armas de Galicia no escudo do rei
miniatura|Armas de Galicia na Casa de Filipe II en [[Sarandós, Abegondo|Sarandós, 1554.]] Desde mediados do século XVI foi moi común que en Galicia ―igual ca noutros estados da Monarquía Católica― o escudo do rei levase engadidas as armas do reino en lugar preferente. Deste xeito, as armas galegas normalmente situábanse no centro do xefe, brocante, mais non era a única fórmula empregada, habendo exemplos nos cales aparecen no abismo ou enriba do propio escudo, ou aínda no seu propio cuartel ou escudete, no centro do xefe ou no centro. Destaca a disposición dun escudo real da época de Filipe V, conservado na catedral de Tui, no cal as armas galegas ocupan o cuartel central dun terzado en pau. Algúns destes escudos levan a maiores os cuarteis reais intercambiados, dando preferencia ao león, que outrora representara a coroa galego-leonesa. Tamén un dos dous leóns do escudo pode aparecer virado por cortesía heráldica, para non dar as costas ás armas de Galicia.
A figura empregada como símbolo heráldico galego foi case sempre o cáliz sumado da hostia. De feito, durante os séculos XVII e XVIII esta fórmula empregouse, dado o auxe da custodia, práctica e unicamente neste tipo de escudos. O cáliz cuberto semella que nunca chegou a ser usado; si a custodia de xeito ocasional, como se pode ver no pendón da Coruña; tamén o viril, como se representa na esquina exterior do claustro da catedral compostelá.
Un dos máis antigos escudos do rei coas armas do reino de Galicia data de 1554 e áchase na denominada Casa de Filipe II, tamén coñecida coma o Pazo de Barral, en Sarandós (Abegondo). Nela pasou a noite o futuro Filipe II cando ía de camiño á Coruña para embarcar cara a Inglaterra e casar coa súa tía, a raíña María Tudor.
Xa en tempos máis recentes, en 1978, Bugallal y Vela propuxo que en territorio galego o rei de España, nesa altura Xoán Carlos I, levase no seu escudo, como rei de Galicia, as armas galegas no centro do xefe. Após as eleccións de 2005, no contexto de reforma do Estatuto, o Partido Galeguista propuxo tamén que no escudo da casa real española se introducisen as armas de Galicia.
O predominio da custodia durante o barroco (séculos XVII-XVIII)
miniatura|Escudo de Galicia no mapa de [[Fernando Ojea, 1603.]]
Co Concilio de Trento, celebrado en períodos descontinuos entre 1545 e 1563, o Papado e as monarquías fieis a Roma acordaron levar a cabo unha serie de medidas encamiñadas a frear a difusión do protestantismo en Europa. Para logralo crearonse novos instrumentos de comunicación e expansión da fe católica, poñendo especial énfase na difusión da mensaxe católica a través dunha nova propaganda artística: o barroco. Malia a mudanza inicial que no século XVI sofrera o símbolo galego, pasando a ser un cáliz aberto coa hostia visible, tamén se manifestara pouco despois coma unha custodia. Xa que logo, aínda que os primeiros exemplos xurdiran no século XVI, foi durante o barroco cando a custodia atinxiu o seu apoxeo e exerceu o predominio sobre as demais formas heráldicas, pois era a que máis se axustaba ao novo estilo artístico; no entanto, non deu desprazado por completo as representacións co cáliz.
Contra 1603 gravouse en Antuerpen un dos primeiros mapas independentes de Galicia. Titulado Descripcion del Reyno de Galizia, foi realizado polo dominico galego Fernando Ojea e incluído nas seguintes edicións do considerado o primeiro atlas moderno, o Theatrum Orbis Terrarum de Abraham Ortelius. No mapa, o autor ourensán representou o escudo de Galicia como unha custodia rematada nunha pequena cruz e acompañada de seis cruces pateadas, tres a cada lado. Esta composición heráldica foi a que deu inicio á etapa barroca das armas galegas; e alén disto, tamén tivo unha grande influencia e repercusión nas representacións posteriores, converténdose no modelo a seguir durante os dous séculos seguintes. Ademais, baixo do escudo incluíuse por vez primeira a divisa latina referente ao Santísimo Sacramento: Hoc mysterivm firmiter profitemvr (este misterio firmemente profesamos). Tivo un grande éxito e foi adoito mencionada e empregada para acompañar as armas de Galicia. A imaxe completouse con dous anxos que sosteñen o escudo e outros dous que portan un libro aberto amosando dous pentagramas coa notación musical da divisa, ámbolos pares anxelicais entre as nubes. Após a publicación do seu mapa, Fernando Ojea seguiu a traballar nel, tendo preparada, antes do seu pasamento en 1615, unha nova edición «emendada, e con moitas cousas engadidas». No ano 1635 apareceu publicada en Ámsterdam, no Atlas Novus de Joan Blaeu, unha nova versión do mapa de Ojea «emendata et aucta» (emendada e aumentada). Alén de numerosas edicións, tivo até tres variantes con diferenzas menores tituladas Gallaecia Regnum ou Gallaecia, Regnum. Nestas cartas o escudo do reino presenta unha configuración moi semellante ao da primeira edición. Posúe igualmente a custodia coas seis cruces, mais agora os dous únicos anxos están colocados a ámbolos lados do escudo, como soportes, e sosteñen unha especie de reposteiro coa partitura da divisa.
miniatura|esquerda|Escudo de Galicia de [[Pedro Teixeira Albernaz|Pedro Teixeira, c. 1625-1634.]] A partir do século XVII, alén do minoritario campo de goles, o escudo galego tamén apareceu ocasionalmente co campo branco ou de prata. O feito de nesta altura se imprimiren as armas monocromaticamente de xeito máis habitual, producíndose gravados para seren corados posteriormente por diferentes artistas, tal como o propio mapa de Ojea, posiblemente contribuíu a que se deixase o campo branco, seguramente por se descoñecer a súa cor. Un dos máis salientables exemplos amósase no atlas manuscrito das costas e portos da Península Ibérica titulado Descripçion de España y de las costas y puertos de sus reynos, o cal foi realizado polo cartógrafo portugués Pedro Teixeira, que o rematou en 1634, após visitar Galicia probablemente contra o ano 1625. As armas galegas da obra, que teñen a maiores a particularidade de estaren soportadas por un querubín, seguen o modelo de Ojea e son consideradas «unha das máis fermosas e coidadas composicións do escudo de Galicia», de xeito que neste caso non semella que o descoñecemento fose o motivo para outorgar o branco á cor do campo.
Canto ás cruces, o seu tipo diversificouse máis aínda e, a maiores das formas anteriores, pódense atopar potenzadas, florenciadas ou trevadas. A súa cor seguiu a variar principalmente entre ouro e prata, aínda que o encarnado tamén continuou a aparecer. Con todo, a meirande parte dos autores ―como os galegos Pallares, Álvarez Sotelo ou Seguín― describiunas de ouro; outros, algúns franceses ―como Palliot ou Segoing―, do mesmo xeito que anteriormente fixera Hiérosme de Bara, brasonáronas de prata. Téñase en conta que o escudo do mapa de Ojea non fornece información sobre a cor das cruces, pois, malia estaren raiadas verticalmente —na primeira versión, horizontalmente na seguinte—, o sistema para a representación monocromática das cores heráldicas nas armas mediante liñas e puntos aínda non se empregaba. Nestes casos, coma no campo, a escolla dos esmaltes dependía do iluminador. O propio dominico ourensán, de feito, chegou a describilas de ouro no texto que tiña composto para o reverso do seu mapa.
miniatura|upright=0.75|Armas no Jeu d'armoiries, 1659. Neste século XVII foi tamén cando se comezou a representar o escudo de Galicia coa cruz de Santiago acolada, unha fórmula que axiña se tornou habitual e que tivo continuidade até o século XX. Esta cruz-espada de goles, con forma de flor de lis nos brazos e de pica na empuñadura, fora orixinalmente o emblema dos cabaleiros da militar e relixiosa Orde de Santiago, e posteriormente o da propia orde. Dado o vencello existente desde antigo entre a simboloxía xacobea e o reino de Galicia, a asociación e identificación galegas coa devandita cruz foi un proceso natural, mais para se chegar ao seu acolado inicial debeu influír tamén o costume que había de ligar os diferentes reinos aos distintivos das súas ordes máis sobranceiras. O primeiro documento coñecido no cal se incorporou a cruz ao escudo data de 1659 e é o xogo de cartas de Claude-Oronce Finé de Brianville titulado Jeu d'armoiries des souverains et états d'Europe. Este xogo francés, didáctico para a aprendizaxe da heráldica, foi moi popular, tivo numerosas edicións e estendeuse polo resto de Europa, coñecéndose traducións neerlandesas, alemás, italianas, inglesas e castelás. As armas de Galicia, alén de se representaren nunha das cartas, tamén se brasonan do seguinte xeito: «De azur, sementado de cruces recrucetadas co pé fixado de ouro; un cáliz, ou copa cuberta do mesmo. A cruz da orde de Santiago de Galicia». Outro dos primeiros autores que empregou este innovador elemento foi o florentino Pier Maria Baldi. No ano 1669, durante a súa viaxe por Galicia ―e o resto da Península Ibérica―, na serie de debuxos con vistas panorámicas que fixo das cidades e lugares polos que pasou, representou o escudo do reino galego cunha configuración idéntica á do xogo heráldico até tres veces: na última vista de Portugal, Caminha, e mais na primeira e última galegas, Tui e A Coruña. No entanto, na vista de Santiago de Compostela tamén o representou seguindo o modelo de Ojea, coa custodia e as seis cruces, mesmo incluíndo a partitura da divisa.
No reino de Galicia
Desde os primeiros momentos a cruz da custodia tendeu a atinxir un tamaño semellante ao das outras seis, equiparándose con elas. Isto permitiu outorgar ás cruces unha nova significación, interpretando que simbolizaban as agora sete provincias do reino ―Betanzos, A Coruña, Lugo, Mondoñedo, Ourense, Santiago e Tui―, tal como fan o cóengo Pallares, na súa obra Argos Divina publicada postumamente en 1700 após finar en 1668, e o padre Álvarez Sotelo, na súa Historia general del reyno de Galicia de comezos do XVIII. Deste xeito, na primeira metade deste último século a cruz da custodia xa se representou separadamente, como se pode ver no gravado de 1734 realizado por Juan Bernabé Palomino ou na portada realizada por Troncoso para a obra ''Galicia. Reyno de Christo Sacramentado'' de Pascasio de Seguín do ano 1750.
miniatura|esquerda|upright=1.4|Armas galegas no antigo Hospital Real de Compostela, c. 1678. Canto ao cáliz sumado da hostia, sen ter en conta o seu xa dito uso combinado coas armas reais, só fixo aparición en moi contadas ocasións. No século XVII, arredor de 1678, labrouse en pedra na fachada do antigo Hospital Real de Santiago de Compostela. Neste caso, as armas galegas represéntanse radiantes nun escudo redondo e orlado cunha guarnición vexetal, que se sitúa no centro do lintel dunha das portas da balconada, sobre unha cartela sostida por dous anxos recostados. No XVIII, mais xa no ano 1765, o cáliz coa hostia maniféstase no diploma de académico dunha das primeiras institucións ilustradas da coroa de España: a Real Academia de Agricultura do Reino de Galicia. Acompañado das cruces ―seis de ouro―, sábese que foi representado ―en campo azur― nas exequias da raíña María Luísa de Borbón celebradas na catedral de Santiago de Compostela no ano 1689. Xa coas sete cruces, aparece varias veces tamén na devandita obra de Pascasio de Seguín de 1750.
Pola súa banda, o uso do cáliz cuberto foi na Galicia desta época totalmente excepcional, coñecéndose unicamente o exemplar en pedra da fachada do Palacio de Capitanía da Coruña, o cal data de mediados do século XVIII e é considerado un dos primeiros escudos de Galicia nun edificio público. Neste século as armas galegas tamén se representaron como un viril, forma que xa se vira nos escudos do rei. Álvarez Sotelo menciona na súa obra que o escudo do frontispicio da casa consistorial de Compostela posuía un viril e máis serodiamente aparece no centro do frontispicio do antigo Arquivo do Reino de Galicia de Betanzos, construído entre 1763 e 1766/69/75, e na bóveda do refectorio da galería sur do mosteiro de Oia, datado en 1784. O betanceiro áchase dentro dunha cuncha e estaba timbrado cunha coroa tirada na Primeira República Española (1873-1874), en canto o oiense é policromado e ten xa as sete cruces, a sétima na punta, amosando o campo azul e as cruces vermellas.
Na Península Ibérica
Concretamente na Península Ibérica a representación do símbolo heráldico galego como un cáliz cuberto semella que foi moito máis habitual. Tamén se pode apreciar como o pintado do campo de goles e de prata foi relativamente algo máis común ca noutros lugares. A diferenza do que se verá no resto de Europa, aquí os cálices cubertos van normalmente acompañados das seis cruces, pois lémbrese que o sementado practicamente non existía no espazo peninsular. No entanto, na destacada obra Ciencia Heroyca de Joseph de Avilés, publicada en 1725, as armas galegas aparecen conforme o modelo francés, pois son representadas cun campo sementado de cruces. Cómpre salientar tamén o escudo de Galicia do Salón de Reinos do antigo Palacio do Bo Retiro de Madrid, construído entre 1630 e 1635, no cal o cáliz cuberto sobre campo de goles está acompañado de oito cruces, tres a cada lado, unha no xefe e outra na punta. Tamén en Madrid se pode atopar labrado en pedra coas normais seis cruces, mais co cáliz soportado por un querubín, nunha das fachadas do antigo Real Hospicio de San Fernando, edificado entre 1721 e 1726.
En Europa
Coa publicación do mapa de Ojea, a custodia como armas do reino de Galicia estendeuse moi rápido por Europa e competiu co máis tradicional cáliz cuberto, que perdurou especialmente en Francia. Nesta época a aparición do escudo de Galicia tivo lugar en numerosas obras impresas, fundamentalmente de carácter cartográfico e en menor medida heráldico. No que respecta ás cruces, a súa disposición mantívose entre as seis e o campo sementado. Aínda que con algunha excepción, pódese apreciar que a custodia foi normalmente acompañada polas seis cruces mentres o cáliz cuberto colocouse sobre o campo sementado. Nalgúns casos, as cruces do sementado chegaron a atinxir tal tamaño que só catro delas se amosan completas no campo. Curiosamente, cun número exacto de catro foi representado o escudo galego nun mapa do alemán Petrus Schenk, publicado en Ámsterdam no ano 1706.
As armas na bandeira naval de Galicia
miniatura|upright=0.5|Bandeira galega, 1711. Durante o século XVIII e até o segundo terzo do XIX as armas galegas representáronse no pavillón naval de Galicia, o cal aparecía de xeito habitual nos catálogos das bandeiras marítimas do mundo. Este pavillón era sempre branco coas armas do reino, que presentaban unha especie de cáliz de ouro cuberto sen remate crucífero e acompañado con 6 cruces normalmente encarnadas. Os exemplos máis temperáns pódense ver na táboa de Petrus Schenk Schouw-park aller Scheeps-Vlaggen des geheelen Water-Waerelds do ano 1711 ou na obra Les pavillons ou banniéres que la plûpart des nations arborent en mer de 1718, ambas publicadas en Ámsterdam. Outras obras nas cales tamén se manifestan son a Encyclopédie de Diderot e d'Alembert e a Encyclopédie Méthodique. Xa no seguinte século, pódese salientar un raro lenzo de algodón coas bandeiras navais do mundo onde a galega tamén aparece. Atopado en Londres, foi probablemente elaborado para o mercado estadounidense e é datado contra 1840. Unha das últimas publicacións na cal se rexistra o pavillón de Galicia debeu ser Vlaggen van alle Natien de Steenbergen, xa do ano 1862. É posible que este deseño da bandeira galega se remonte a 1647, cando Filipe IV estabeleceu que a bandeira da división da armada de Galicia fose branca «coas armas dese reino».
Recuperación do cáliz (séculos XVIII-XX)
miniatura|left|upright=0.7|Escudo no Diario de Santiago, 1808. Coa superación das ideas barrocas e contrarreformistas, no século XVIII imponse a Ilustración. Con ela, o escudo do reino de Galicia comeza a recuperar a súa forma renacentista, así como a restitución do cáliz no canto do relicario. Así e todo, até a segunda metade do século XX mantívose o emprego da custodia, de xeito que durante toda esta etapa das armas galegas houbo un uso indistinto do cáliz coa hostia, o cáliz cuberto e a custodia, sendo considerada como unha época caótica polos diferentes historiadores, especialmente o século XIX.
Precisamente neste século produciuse en Galicia a introdución serodia do campo sementado de cruces. Isto poderíase explicar talvez por mor da influencia das xa vistas obras peninsulares que imitaban as pautas francesas, ou tamén debido á perda de importancia das sete provincias, primeiramente, por causa da creación da intendencia única galega en 1785 e, posteriormente, por causa do estabelecemento das catro provincias após a división territorial de España en 1833 que abolía o antigo reino de Galicia. Por outra banda, o emprego de cruces en número de seis tornouse durante un tempo máis habitual. Canto á súa cor, non é posible determinar se foi máis frecuente o ouro ou a prata.
miniatura|upright=0.7|esquerda|Escudo no estan­darte do Rexemento de Alarma do reino de Galicia, 1808. A inestabilidade formal da época pódese apreciar, por exemplo, nos dous selos empregados pola Xunta Suprema do Reino de Galicia, constituída en 1808 no marco da guerra contra o francés. Malia os dous teren un escudo coas sete cruces, nun aparece a custodia e no outro o viril, amosando ademais este último unha bordadura coa divisa. Ao mesmo tempo, o Diario de Santiago, un dos primeiros xornais galegos, nado por iniciativa da propia Xunta Suprema para informar sobre a guerra contra o exército invasor de Napoleón, facía uso na cabeceira dun simple escudo conformado unicamente polo cáliz sumado da hostia. Un ano despois a Xunta Superior de Galicia empregaba no seu selo un escudo composto polo cáliz cuberto en campo sementado e coa cruz de Santiago acolada. Alén disto, poucos anos despois, en 1823, mesmo se chegou a recuperar en Betanzos o escudo con cinco cálices cubertos, o cal foi pintado co campo de azur na fachada do concello polos absolutistas betanceiros após a chegada das tropas do duque de Angulema no que era o final do trienio liberal.