cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Complexidade biolóxica
Sociedades complexas por evolución biolóxica
Os térmites chegan a construír edificacións máis altas que un home cun intricado sistema de ventilación para a súa colonia mentres outro grupo de obreiras se dedica a atender á nova proxenie e outras a defenderse dos intrusos. Algunhas formigas do xénero Formica chegan a entrelazar os formigueiros de varias raíñas nunha sociedade común tan grande que pode abarcar grandes extensións de terreo, co que as súas comunidades convértense virtualmente en inmortais. En certo sentido aseméllanse a plantas que crecen a partir dunha semente, a raíña da colonia, desenvólvense e morren coa raíña non sen ter antes espallado as súas sementes, outras raíñas e abellóns, para crear novas colonias. Algunhas secuestran larvas doutras especies para que traballen como escravas. O xénero Atta, como moitos outros, presenta unha diferenza de tamaños entre as súas obreiras que van desde varios centímetros ata menos dun milímetro segundo a tarefa que teñan asignada na cría do fungo do que se alimentan. Pero algunhas colonias de formigas chegan a un nivel de complexidade sorprendente. Trátase das formigas lexionarias, vulgarmente coñecidas como marabunta, as Eciton burcheli de Centroamérica. Son formigas nómades de incursión en enxame. Este tipo de organización social é o máis elaborado dentro do mundo das formigas. Aproveitan raíces ou rocas para acubillarse mentres repousan e desde ese punto realizan varridos periódicos en busca de alimento ata que esgotan os recursos da zona. Entón múdanse de casa. A noción de superorganismo nelas está máis presente que en ningunha outra especie. Para vadear pequenos regatos farán uso de follas, troncos e ata do seu propio corpo estendéndose unhas con outras. Para facilitar o acceso das soldados á batalla as formigas construtoras abrirán pontes cos seus corpos asidas unhas a outras. A raíña xamais se moverá soa, sempre escoltada por unha bóla permanente de formigas á súa ao redor sen deixar físgoa algún.
As características de devandita organización social van máis aló que as dun simple formigueiro convencional xa que as comunidades eciton desprázanse. Mentres que os formigueiros convencionais podémolos comparar a vexetais cos seus raíces (carreiros de formigas), o seu tronco (formigueiro) e as súas sementes (raíñas e abellóns) ás eciton pódellas comparar con animais. E para ser animal fai falta unha intelixencia que nos vexetais é innecesaria xa que funcionan por automatismos. Os animais ao moverse han de tomar decisións sobre se ir a tal ou cal lugar. Descoñécese o xeito en como as Eciton realizan a toma de decisións conxunta pero poida que sexa algo parecido a como o cerebro a partir dos seus millóns de neuronas entrelazadas toma as súas. Sería algo así como unha supermente ou conciencia do superorganismo.
O sacrificio polo ben común é nestes seres unha norma e iso vese reflectido no feito de que só unha femia fértil, a raíña, propaga os seus xenes ás seguintes xeracións. Pero este altruísmo xenético non é unha xenerosidade total, xa que as obreiras son fillas da raíña e irmás entre si. Aínda que nunca estenderán os seus xenes axudando a que a raíña fágao asegúranse a propagación dunha parte deles.
Sociedades complexas por evolución cultural
O segundo camiño que tomou a natureza para formar sociedades complexas é o de desenvolver unha especie con suficiente intelixencia como para pasar os seus coñecementos ás xeracións seguintes, cunha capacidade que lle permita abstraer a partir de ideas novos proxectos ou posibles funcións de algo que só está aínda na súa cabeza. Así xorde unha especie, o homo sapiens que non só evoluciona xeneticamente senón tamén culturalmente. E esta evolución cultural é moito máis rápida e produce tamén os seus propios saltos de complexidade social. Aos poucos o ser humano pasará de esconderse en covas a construír poboados primeiro, cidades despois e estacións orbitais finalmente. Da asociación de humanos en grupos nacen as tribos e clans, da unión destas os reinos, imperios e nacións. As sociedades humanas foron sempre altamente especializadas. E nos últimos séculos devandita especialización acentuouse aínda máis.
Saltos de complexidade
Os saltos de complexidade son os procesos mediante os cales pásase dun nivel inferior a un superior.
A evolución baséase na competencia entre as especies pola consecución dos recursos. Dentro dunha mesma especie sabemos que se dá tamén unha loita pola propagación duns xenes e non outros, unha pugna entre machos e femias por dar descendencia aos seus xenes e non os do rival. Así pois, existe rivalidade entre especies e entre os membros da mesma especie. Esta loita pola supervivencia, esta competencia, dá como resultado un proceso evolutivo indesligable da contorna. Esta contorna é, en última instancia, o que moldea a evolución das especies delimitando a diversidade de formas de vida. Nun lugar sen luz non poderá haber seres fotosintéticos, nun lugar sen auga os seres deberán ser capaces de acumular ata a última pinga etc. É sabido, pois, que os cambios graduais ou bruscos na contorna poden facer variar o predominio dunha ou outra especie de formas moi variadas. A evolución é froito desta loita e dá como resultado unha variedade de formas e solucións cambiante pero adaptada sempre á esixente contorna. Estes cambios froito da competencia e a loita dan orixe ao que se podería chamar flutuación evolutiva. Son cambios sen demasiada relevancia que dan orixe a especies aproximadamente igual de complexas que a súa predecesora. Nestes cambios enmárcanse as carreiras armamentísticas entre depredadores e presas, as especializacións a contornas moi específicas. Adoitan ser sempre melloras estériles sen un aumento real das posibilidades desa especie por riba das demais.
Resumindo, existe unha competencia de individuos interespecífica (entre especies) e intraespecífica (dentro da mesma especie) pola propagación dos seus xenes. Esta competencia dá lugar á microevolución ou evolución a pequena escala, gradual. A cooperación e a repartición dos recursos entre varios individuos dunha especie ou ata entre especies distintas en estreita simbiose dan lugar a máis complexidade pois crea interrelacións que son o motor da macroevolución. Estas interrelacións son información e unha vez establecidos e reforzados eses lazos o novo organismo composto loita por sobrevivir como un todo. Cada avance na complexidade tende a manterse; sen esa máxima, hoxe día o mundo seguiría cheo tan só de bacterias. Con todo, unha vez alcanzado un nivel de orde superior a vida loitará por mantelo. Segundo a definición termodinámica de vida esta é unha rexión localizada onde se incrementa a orde. Ben, pois iso é, por regra xeral, o que ocorre cos saltos de complexidade: ocorren e perduran, nunca hai retrocesos evolutivos nin cos maiores cataclismos. Tales accidentes só frean o proceso pero non o fan retroceder.
Os saltos poden ter maior ou menor importancia evolutiva. Hainos que non teñen tanta relevancia e serían saltos secundarios e outros que son vitais e imprescindibles para a evolución da vida complexa na Terra que se chamarían saltos primarios.
Cando e por que se dan os saltos?
O motivo de porqué a vida decide optar en ocasións pola cooperación no canto da competencia non está de todo claro. Pero parece ser que todos os sucesos de aumento de complexidade están relacionados con crises biolóxicas máis ou menos graves. Cando a vida se ve contra as cordas, reacciona protexéndose e os actos altruístas priman por riba dos actos egoístas. En condicións de abundancia a vida tende a competir entre si. A cooperación entón non é necesaria. Pero cando sobrevén a crise e o alimento escasea entón os poucos sobreviventes ven obrigados a axudarse mutuamente para superar os tempos duros. É nesas ocasións cando se adoitan dar saltos de complexidade. Pero curiosamente eses saltos de cando en cando teñen éxito. É dicir, que unha vez xurdida unha entidade máis complexa esta tende a resistir como un todo.
A explosión cámbrica parece ser que se produciu tras unha gran presión selectiva acaecida durante os episodios de Terra bóla de neve ou Terra branca a finais do Proterozoico. Neses momentos nos que a Terra conxelábase por completo, a vida quedou reducida a uns poucos redutos no Ecuador onde aínda quedarían algunhas lagoas permanentes. A vida debeuse arrecunchar en pequenos redutos e os poucos seres vivos que sobreviviron deberon verse obrigados a vivir en común ou morrer. Antes de tales crises xa existían formas de vida pluricelulares. Eran a chamada fauna de Ediacara pero tales seres non lograran poboar e dominar a Terra ao completo converténdose, case todos, en experimentos frustrados ao sobrevir a primeira das grandes crises biolóxicas. Tras os episodios de bóla de neve moitos nichos ecolóxicos quedaron libres e unha nova xeración de seres pluricelulares máis robustos e resistentes nacida nesas duras condicións estendeuse por todo o globo. Actualmente moitos biológos pensan que foi un forte incremento da concentración de osíxeno no aire o que propiciou o xurdimento e a expansión dos seres complexos multicelulares que acabarían co predominio dos tapices bacterianos. As causas de devandito aumento distan de estaren claras pero parece ser que os fenómenos de glaciacións globais sucesivas puideron ter que ver. Cando as condicións ambientais foron máis favorables produciuse entón unha radiación evolutiva dunha magnitude sen precedentes, inexplicable polas teorías convencionais da lenta evolución biolóxica de Darwin. En só 5 millóns de anos todos os phylum actuais poboaron o globo e asumiron o posto máis alto na cadea trófica relegando á vida unicelular a un segundo plano.
Os saltos de complexidade están pois marcados frecuentemente por procesos de extinción masiva e crises biolóxicas que lles preceden ou suceden. É necesaria pois unha separación entre microevolución e macroevolución as cales se rexen por un gradualismo nos seus cambios no primeiro caso e polo aínda pouco entendido saltacionismo no caso da macroevolución.
Conclusións finais
Como se viu, a vida aumenta de complexidade a saltos sen obedecer ás leis clásicas da evolución das especies que propón unha evolución gradual. Esta tamén se dá mais non explica os saltos de complexidade citados. E o mesmo que ocorre coas especies animais ou vexetais ocorre coas sociedades, coas células ou coas macromoléculas. O paralelismo é total e confire ao estudo da complexidade biolóxica un carácter de interdisciplinariedade único, xa que engloba bioloxía, socioloxía, química e ata á astrofísica. Estudos interdisciplinares como este son hoxe en día unha das fronteiras máis importantes da ciencia. O estudo da complexidade require de gran cantidade de información e nel os últimos avances da informática desempeñarán un papel fundamental. Pero se alzamos un pouco máis a vista veremos que o sistema vida está englobado nun sistema maior chamado Terra que engloba á dinámica terrestre e á dinámica atmosférica e, por suposto, á propia dinámica biosférica.
1. FC Union Berlin
O '''1. FC Union Berlin''' é un equipo de fútbol alemán de Berlín. Pertence a unha das dúas partes da cidade polo que leva o nome da Unión que xurdiu durante a guerra fría e xogou na Alemaña Oriental, mentres que o outro club xogaba no oeste. O club compite na 2. Bundesliga.
Cadro actual
miniatura|250px|1. FC Union Berlin na [[DDR-Oberliga|Oberliga, tempada 1983]]
15px
Tempada 2011-2012 da OK Liga
A 43ª edición da Liga española de hóckey a patíns, denominada OK Liga, iniciouse o día 22 de outubro do 2011 e finalizará o 16 de xuño do 2012. Os equipos ascendidos de Primeira División foron o SHUM Maçanet (campión), o CP Monjos (subcampión) e o C.P. Calafell (terceiro clasificado), que ocuparon o lugar deixado por CP Tenerife (descendido e desaparecido), o GEiEG (descendido) e C.H. Lloret.
Eulalia Pérez Sedeño
Traxectoria
Eulalia Pérez Sedeño licenciouse en Filosofía pola Universidade Autónoma de Madrid (UAM) en 1976. Ao ano seguinte foi a traballar á Universidade de Barcelona como profesora contratada axudante de Lóxica e Filosofía da ciencia, alí estivo até 1983, cando regresou a Madrid como profesora da Universidade Complutense de Madrid (UCM). En 1985 doutorouse pola UAM cunha tese sobre a Historia da Astronomía Antiga, máis concretamente, sobre o papel da teoría, da experiencia e da observación na Astronomía Antiga. En 1986 obtivo a praza de profesora titular na UCM e en 1988 realizou unha estadía de investigación na Universidade de Cambridge acollida polo Profesor Geoffrey Lloyd. Foi nesta época cando empezou a investigar sobre a antigüidade e as mulleres, o que deu orixe a iniciarse nos estudos de xénero que continuou ao seu regreso a España este mesmo ano, cando Celia Amorós pediulle que fixese algo sobre xénero ou feminismo e antigüidade. En 1989 empezou a preparación do famoso Número especial Muller e Ciencia, da revista ARBOR: Ciencia, Pensamento e Cultura, que finalmente se publicou en 1993 e foi o primeiro que se editou en España sobre xénero e ciencia.
Mentres estaba na Universidade de California en Berkeley en 1994, Eulalia Pérez Sedeño iniciou a súa investigación no que se coñece por Estudos de Ciencia, Tecnoloxía e Xénero, ao seu regreso de Berkeley en outubro de 1995 impulsou a iniciativa de organizar un congreso neste ámbito. O primeiro tivo lugar en Madrid en 1996 e desde entón levouse a cabo cada dous anos como Congreso Iberoamericano de Ciencia, Tecnoloxía e Xénero. O congreso realízase alternativamente en España e nun país iberoamericano, a última edición foi en outubro de 2014 en Paraguai, a anterior e a última edición en España tivo lugar en Sevilla en 2012.
En 1999 gañou a cátedra de Lóxica e Filosofía da Ciencia convocada pola Universidade do País Vasco (UPV), en 2002 regresou do País Vasco para incorporarse ao Instituto de Filosofía do (CSIC) en comisión de servizos. Estivo nesta situación ata que tomou posesión da praza de Profesora de Investigación do CSIC en xuño de 2006.
Do ano 2000 a 2006 presidiu a Sociedade de Lóxica, Metodoloxía e Filosofía da Ciencia en España e de 2001 a 2006 asumiu a vicepresidencia da Asociación de Mulleres Investigadoras e Tecnólogas. Tamén foi coordinadora adxunta da área de Filoloxía e Filosofía da Axencia Nacional de Avaliación e Prospectiva (ANEP) da Dirección Xeral de Investigación Científica e Técnica, posteriormente no Ministerio de Economía e Competitividade (2005-2006). Entre 2006 e 2008 foi Directora Xeral da Fundación Española para a Ciencia e Tecnoloxía (FECYT).
Profesora de Investigación en Ciencia, Tecnoloxía e Xénero e Directora do Departamento de Ciencia, Tecnoloxía e Sociedade do Instituto de Filosofía do CSIC. É membro do Consello Asesor da Rede-Cátedra de Mulleres, Ciencia e Tecnoloxía en Latinoamérica (desde outubro de 2005) e Vogal do Consello Editorial da Fundación Carolina.
Investigación
Entre as investigacións de Pérez Sedeño atópanse a historia da ciencia antiga e das institucións científicas, a filosofía da ciencia, Ciencia, Tecnoloxía e Sociedade (CTS), percepción e comunicación da ciencia e ciencia, tecnoloxía e xénero. Neste marco participou en numerosos proxectos nacionais e internacionais e dirixiu diversos proxectos de investigación entre os que destacan:
Publicacións
Entre as súas publicacións máis destacadas atópanse:
Subida á Estrada
A Subida á Estrada é unha carreira automobilística de montaña que se disputa na Estrada e que puntúa para o Campionato de Galicia de Montaña. Celebrada de xeito intermitente dende 1971 é a segunda subida galega con máis edicións disputadas, só por detrás da Subida a Chantada.
Historia
A proba nace en 1971, cando se celebra a primeira edición durante as festas de San Paio, organizada pola Escudería Pontevedra a petición de Alejandro Durán, quen se ocuparía da organización das seguintes edicións como presidente da Escudería Estradense. O Porsche 911 R de Humberto Rodríguez foi o vencedor nas dúas primeiras edicións, disputándose a proba de xeito ininterrompido ata 1977, anos nos que destaca a vitoria en 1975 de Beny Fernández a bordo do Alpinche de Estanislao Reverter, só unha semana despois de debutar con el no Rally de Ourense. En 1975 entrou a formar parte do novo Campionato Galego de Automobilismo.
Tras uns anos sen celebrarse, volveu en 1982, xa como parte do Campionato de Galicia de Montaña, e coa segunda vitoria de Alberto González "Camba". Nos seguintes anos sufriu varias interrupcións ata que logrou ter regularidade a partir de 2008, ano no que Cristóbal Serantes conseguiu a primeira das súas catro vitorias consecutivas. Tras a vitoria de Jacobo Sobral en 2014 a proba non se levou a cabo durante os dous anos seguintes, ata que en 2017 volveu ao calendario cunha nova vitoria de Sobral. Alexis Viéitez gañou nas edicións de 2018 e 2019, mentres que a de 2020 foi suspendida pola pandemia por coronavirus.
Enumeración
Hai un problema coa numeración das diferentes edicións. O problema produciuse por mor das diferentes edicións en que non se celebrou o que provocou que fosen saltando as edicións ata que en 2014 se regularizou. Así, despois de 1989 (XII edición), non houbo máis edicións ata 1994 que pasou a ser, erroneamente, a XIV edición. De novo, non se celebrou durante nove anos, e no 2003, se celebrou a XII edición. E tras outro parón, en 2008, se presentou como a XIII edición, e xa, con edicións correlativas ata que en 2014, se pediu permiso á Federación para ordenar o número real de edicións, polo que se saltou ata a XXI, cando no 2013 se celebrara a XVIII. Unha vez conseguido o permiso, continúa a ordenación real.
A Ponte de Cela, Cela, Cambre
A Ponte de Cela é un lugar da parroquia de Cela no concello coruñés de Cambre, na comarca da Coruña. Segundo o padrón municipal (INE 2016) ten 46 habitantes (21 homes e 25 mulleres).
Cornellà de Llobregat
Cornellà de Llobregat é un municipio e cidade española, que forma parte da comarca do Baix Llobregat, na provincia de Barcelona, Cataluña. Limita cos municipios de L'Hospitalet de Llobregat, Sant Boi de Llobregat, El Prat de Llobregat, Sant Joan Despí e Esplugues de Llobregat.
Historia
esquerda|250px|miniatura|Castelo de Cornellà A historia de Cornellà de Llobregat está definida por tres factores principais: a súa proximidade á cidade de Barcelona, o ser un territorio de paso (así como toda a comarca do Baix Llobregat) das vías de entrada e saída da capital de Cataluña, e a presenza do río Llobregat. O seu nome posúe unha orixe romana (Cornelianus) e as características arquitectónicas da cidade posúen trazos visigóticos.
A primeira referencia escrita da cidade data de 980, cando xa existía unha igrexa e unha torre de defensa contra os sarracenos no mesmo lugar que onde hoxe se establece o actual Castelo (construído no século XIV). A cidade foi incorporada ao territorio de Barcelona no século XIII e por pouco tempo, pertenceu ás "Franqueses del Llobregat", onde se desenvolvía principalmente a actividade agrícola. A cidade foi dominada polos "masos" ata o século XVIII.
No ano 1716 a cidade separouse de Barcelona polo Decreto de Nova Planta, e pasou a formar parte da comarca do Baix Llobregat. No ano 1819, xunto coa inauguración da Canle da Infanta desenvólvese o regadío e comézase un proceso de industrialización. O ferrocarril chega á cidade en 1854. Durante un século o sector téxtil convértese na base económica do municipio e á vez crecen os núcleos de poboación separados do centro (barrios de Riera, Almeda, El Pedró e La Gavarra). De 1950 en diante, multiplícase a chegada de novos habitantes e acentúase o proceso de industrialización e urbanización. Constrúese o barrio de Sant Ildefons (anos 60) e Fontsanta (1974). Chégase a 100.000 habitantes en 1979.
A cidade adquire relevancia como referente da loita obreira e social pola democracia nos últimos anos do franquismo.
Xeografía
A cidade de Cornellà está ao suroeste da gran conurbación que ten por centro Barcelona. Cornellà sitúase ao nordés do gran meandro do Llobregat, entre a beira esquerda do río e os estribos da montaña de Collserola, no límite nororiental do delta do Llobregat.
O clima é tipicamente mediterráneo cunha media anual duns 7 a 9 °C no inverno e uns 28 a 30 °C no verán. Nos meses de xullo e agosto corresponde o período de mínimos de choiva e máximos de temperatura. Os máximos en canto a precipitacións rexístranse en xeral no outono.
Distritos
250px|miniatura|Barrio de [[Sant Ildefons, coa Torre de la Miranda.]] Cornellà de Llobregat divídese administrativamente en seis distritos (I, II, III, IV, V e VI). Estes distritos coinciden parcialmente coa división máis usual e recoñecible por parte da poboación, que corresponde aos seguintes barrios:
O Nadal na cultura popular galega
miniatura|400px|Representación do nacemento de Xesús nun baldaquino de [[Meis, Meis|San Salvador de Meis.]] As festas do Nadal en Galicia comparten rituais coa mesma festividade de Nadal noutros lugares, aínda que se poden destacar algunhas peculiaridades. Comprenden diferentes celebracións entre os días 24 de decembro e o 6 de xaneiro e teñen como eixo a conmemoración do nacemento de Xesús, malia que os etnógrafos concordan en que as verdadeiras raíces son moi anteriores e están relacionadas co solsticio de inverno sobre as que houbo unha superposición relixiosa.
Noiteboa
miniatura|400px|A mesma escena noutro baldaquino de [[Arcos, Cuntis|San Breixo de Arcos de Furco (Cuntis).]]
Na noite do 24 de decembro celébrase o nacemento. Por tal motivo serve para reforza-la unión da familia, normalmente na casa paterna. Nesta unidade familiar inclúense as ánimas dos familiares falecidos, que se cre que veñen participar na cea. Así, na cea de Noiteboa era costume servir un prato máis na mesa para que os familiares mortos puidesen compartir coa familia esta celebración, ou ben deixábase a mesa sen recoller para que comesen as ánimas dos ausentes, para os que tamén se deixaba a lareira acesa. En Verín deixábaselles cera e leite; Risco sinalaba que en Xinzo de Limia debía quedar na casa o cabeza de familia para recibi-las ánimas. Deste xeito, os membros da familia no alén podían gozar de calor e comida na casa á que pertencían. Risco tamén relaciona este acto de reservar un sitio e cubertos na mesa como símbolo da pousada que se lle dá á Virxe, pousada que se lle negara en Belén.
Ata tempos recentes era día de abstinencia, polo que non se servían carnes. Isto explica o costume galego de cear bacallau con coliflor nesta ocasión; noutros lugares ceábase polbo, verza ou grelos. Entre as sobremesas máis típicas pódense cita-la sopa de améndoas (en Verín) ou a compota de pera en viño tinto (Lugo).
Taboada Chivite di que nalgures tamén se lle daba ás vacas unha sobrecea na Noiteboa, coma se o gando tamén fose da familia e tivese dereito a celebra-la festa. Outros costumes que cita son botar unha présa de sal no pozo ou deixar en auga unhas flores de malva que se recolleran na noite de San Xoán, coa crenza de que, aínda estando loxicamente murchas, aparecerán á mañá seguinte frescas e fragrantes, como acabadas de cortar.
Hai sitios, como Verín, onde ó remata-la cea de noiteboa, os rapaces saen a apedra-las árbores froiteiras para que o ano entrante desen ben de froita. Adoitábase facer sobre todo coas árbores aneiras, que só dan froito cada dous anos. Era costume representar previamente unha falsa disputa entre o dono da árbore, que teimaba en cortala, e outra persoa que a defendía, porfiando en que despois de apedrala daría froito en abundancia.
O Belén
miniatura|300px|Relevo na igrexa de [[Bemil, Caldas de Reis|Santa María de Bemil (Caldas de Reis).]] miniatura|300px|Belén na igrexa de San Francisco ([[Cambados).]] Aínda que a primeira representación dun nacemento dentro da celebración no Nadal foi idea de San Francisco de Asís na noiteboa de 1223, a introdución do costume en Galicia debeu de ser tardía, segundo Taboada Chivite. Da escena do nacemento e da Epifanía poden atoparse xa exemplos nos tímpanos, retablos e baldaquinos de moitas igrexas medievais, como se mencionará máis adiante. Un dos máis antigos en terras galegas pode se-lo relevo que se expón no Museo Arqueolóxico Provincial de Ourense, procedente do desaparecido mosteiro de San Xoán de Camba (Castro Caldelas), de mediados do século X.
É costume que nas igrexas parroquiais se monte un Belén, representación figurada do nacemento de Xesús, rodeado de figuras de pastores e labregos. Máis modernos son os que cada quen fai na súa casa ou algúns concellos nalgunha praza céntrica. Entre os beléns galegos cómpre destaca-lo belén de Baltar, obra que creou o escultor ourensán Arturo Baltar en 1967 e que foi ampliando ano tras ano para convertelo nun vivo retrato de Ourense no primeiro cuarto de século XX, con persoeiros populares recoñecibles e edificios característicos da zona. Desde 1980 exponse permanentemente na igrexa de San Cosme e San Damián, de Ourense.
Na Coruña exponse outro gran belén, inaugurado en 1923 e restaurado en 2001, que representa o mapa de Xerusalén, ocupando unha superficie de 120 metros cadrados. Tralo belén, pende un gran pano pintado por Camilo Díaz Baliño.
A tradición apócrifa sitúa o nacemento de Xesús nunha humilde corte de pastores, quentado por un boi e un burro ou unha mula. Disque o boi quentaba ó Neno co seu bafo, mentres que a mula aproveitaba para lle come-la palla do presebe. Por esta actitude ingrata da mula, Deus condenouna á esterilidade.
A presenza do boi e da mula ó redor do Neno só se acredita a partir do século IV, tempo no que se datan as catacumbas de san Sebastián en Roma. Nunha das súas paredes, un fresco reflicte o boi e o burro axeonllados ante o Neno Xesús envolto nos seus capizos. Os evanxeos canónicos (Mateo, Marcos, Lucas e Xoán) non describen as condicións do nacemento de Xesús. San Lucas é o único que dá algún detalle, cando di que, tralo parto, María envolveuno nuns capizos e deitouno na manxadoira, na corte das bestas, porque dentro da pousada non había lugar para eles (Lc 2,7), sen falar do gando que puidese estar presente. É o apócrifo Protoevanxeo de Santiago (mediados do século II) o que describe o nacemento nunha cova, pero non fala do gando, e o Evanxeo do pseudoMateo (século VI) conta que ós tres días do nacemente se trasladan a unha corte na que, por fin, aparecen o boi e o burro canda o Neno.
O tizón de Nadal
Xoán Xosé Pérez Labaca escribiu sobre un costume dos celtas que consistía en acender unha candea o día do solsticio de inverno, que tiña que arder durante medio día seguido para traer boa sorte na casa. E engade:
Vicente Risco defíneo así:
Germinal (1904)
Germinal foi un periódico editado na Coruña entre 1904 e 1905.
O Nadal na cultura popular galega
O tizón de Nadal
Amais de ser protector e de certo carácter sagrado, as cinsas do tizón de Nadal parecían ser boas para cura-las febres.
O culto ó lume está ben presente na cultura popular galega, coma na doutras latitudes. Poida ser que este tizón de Nadal sexa unha reliquia dese culto pagán que terminou sendo prohibido, sen éxito, polas Sinodais de Mondoñedo no século XVI por consideralo rito gentílico (Eladio Rodríguez, citando a Murguía).
As tempas
Na Comarca do Condado adóitase saír á eira cun cirio aceso para saber de onde vén o vento, ás 12 da noite en punto. O lugar desde o que sopre o vento indicará como vai vir o tempo e as colleitas no ano próximo. Así, o vento do Sur indica ano húmido, o nordés avisa que vai ser ano seco, o vento do leste indica un ano de fame e o vento do oeste indica unha anada abondosa.
O Apalpador
miniatura|[[Carlos Callón, co Apalpador, ante o edificio da Xunta en San Caetano nunha concentración de Queremos Galego no 2012.]] Personaxe mitolóxico que, baixo diferentes denominacións -Apalpador, Apalpa-Barrigas ou Pandigueiro-, é coñecido en diversas comarcas do País. Indica a tradición que se trata dun carboeiro que vive nos montes e nas devesas durante todo o ano e que baixa durante a noite do apalpadoiro, o día 24 ou o día 31 de decembro segundo a zona, para apalpar as barrigas dos meniños e comprobar que comeran ben durante o ano. Se as atopa cheas, murmura "así estexas todo o ano". Se non as atopa cheas non di nada, pero deixa en ambos casos unha presada de castañas.
Taboada Chivite recolle o ritual propiciatorio de apalpar a barriga dos mais pequenos.
Esta tradición comezou a ser recuperada e celebrada por toda a Galiza tras a publicación dun artigo de José André Lôpez Gonçález referente a ela no Portal Galego da Língua e o traballo de recuperación, documentación e promoción levado a termo por diversos colectivos, entidades, centros sociais, escolas e colexios e persoas de todo o País e especialmente pola asociación compostelá A Gentalha do Pichel.
Hai diversas cantigas populares arredor do personaxe:
Misa do galo
Celébrase á medianoite e debe o nome ó costume de levar un galo, costume documentado xa na Idade Media. Parece estar relacionado co canto do galo que anuncia o día, simbolizando que nesa noite chega a luz que vence o príncipe das tebras, é dicir, o demo.
Dentro da celebración festiva desta data, inclúense bromas entre os fieis que asisten á misa, como cose-las saias de dúas mulleres que senten xuntas ou botar tinta na pía da auga bendita.
Nadal
Durante o día 25 de decembro, día do Nadal, os rapaces van de casa en casa reunidos en xuntas, bandos, aguinaldeiros ou ranchos, cantando panxoliñas que acompañaban con gaitas, pandeiros, ferriños ou cunchas. Basicamente, comezan pedindo permiso ó dono da casa e logo seguen os saúdos e cantos con motivos do Nadal: Finalmente, piden un aguinaldo ó homenaxeado, que adoita consistir en chourizos, ovos, castañas, pan, viño etc., que a xunta agradece con coplas de louvanza e que vai amoreando para comer ó día seguinte dentro dunha festa de tódolos compoñentes: Hai ocasións nas que o dono da casa rexeita as panxoliñas ou nega o aguinaldo, o que supón cantos de aldraxe:
A palabra panxoliña tamén designa os mecos ou accións cariñosas con intención de adular, e de aí a expresión Déixate de panxoliñas coa que se rexeita a quen quere gañárno-la vontade con afagos e aloumiños.
Santos Inocentes
miniatura|300px|O masacre dos Inocentes ([[Giotto).]] O 28 de decembro celébrase a matanza dos nenos de Belén que decretara Herodes para acabar con Xesús. Nesta data fanse bromas uns ós outros, denominadas especificamente inocentadas. Crese que non se debe traballar neste día porque, senón, os Inocentes vingaranse de quen o faga, levando ó fracaso todo o que intenten facer. Crese tamén que as manchas na pel dalgunhas persoas débense a que a nai traballara neste día estando embarazada.
En Lugo celebrábase, polo menos ata o século XVII, a Festa do Bispiño ou dos Bispiños, común tamén con outros puntos de España. Consistía en nomear bispo por un día a un rapaz, que imitaba os actos e modos do bispo real. Aínda que o costume non tiña intención irreverente senón que ensalzaba a inocencia do rapaz, dos nenos en xeral, terminou sendo prohibido nas Constituciones do bispado de Lugo de 1669, quizais pola inversión dos valores morais que significaba: . Taboada Chivite escribía en 1963 que o único resto que permanecía destas festas dos bispiños era deixar que un meniño dirixise o coro da catedral de Ourense. O día das bromas en Galiza non é o 28 de decembro, senón, como en moitas outras partes do mundo, o 1 de abril.
Noitevella
Celébrase o 31 de decembro, último día do ano ó que debe o nome de noitevella ou ano vello. Tampouco se debía traballar nesta data na que tamén, de modo semellante ó que se fai na noite de San Xoán, acostumábanse facer bromas como arrancar cancelas ou levarse os apeiros de labranza.
Crese tamén que nesta noite cae unha estrela do ceo e desfaise sobre a terra, á vez que nace unha nova estrela para substituíla. Alí onde caían os pedazos sería terra de fecundidade e alegría.
O moderno costume de comer doce uvas ó son das doce badaladas que marcan a medianoite tamén é común en Galicia. Pero en Vilagarcía fano ás 12 da mañá do día 31, costume xurdido hai 10 anos, cando un corte de luz impediu facelo na noitevella.
Este último día do ano celébrase o San Silvestre, día no que se repiten as burlas do día dos Inocentes. Conta Taboada Chivite que en tal data os vellos do lugar aconsellaban ós novos gandeiros que lles cortasen o rabo ás vacas se querían que non moscasen durante o ano. Noutros lugares, esta broma pesada facíase o día de Santo Estevo, 26 de decembro. Outra das bromas típicas deste día era manda-los xastres ós seus aprendices a busca-la pedra das agullas, facéndoos cargar con calquera petouto dun sitio a outro.
A noite de San Silvestre era unha das que escollían as bruxas para celebra-los aquelarres, de aí a expresión popular de San Silvestre, meigas fóra! a modo de ensalmo para afasta-los malos augurios.
Dentro tamén desta mesma noite, en Vilardevós préndese o lume novo: fogueiras sobre as que saltan os veciños, do mesmo modo que se fai nas de San Xoán. Tamén se facían en Ourense, no adro das igrexas.
Aninovo
O primeiro día de ano, e moitas veces continuando o ritual do día anterior, é tamén día de cantar panxoliñas, nesta data chamadas aninovos, anibóns ou xaneiras, tamén a cambio do aguinaldo que se lles ha entregar ós cantores. Ó estar este día dedicado ós Manueis, cantan ás persoas con este nome unhas coplas especiais, chamadas precisamente manueis, ás que o protagonista responde invitando a todos a unha ronda de viño. Outros etnógrafos matizan este costume no sentido de que eran os casados no ano anterior os que ían percorrendo durante a noite as casas dos que se chamaban Manuel, cantándolles coplas e celebrando con eles o novo ano con viño ou augardente. Os manueis remataban uníndose ó grupo e continuando a ronda de casa en casa ata a madrugada do aninovo.
En aninovo ou, noutros sitios, o día anterior, celebrábase o rito das Cédulas, que en Verín recibía o nome de estrechos ou estrechas. Consiste en xuntarse mozos e mozas nun fiadeiro ou no adro da igrexa, ó redor do lume novo, para realizar un sorteo para emparella-los mozos e mozas do lugar: colocaban nun bote papeis cos nomes deles e noutro cos nomes delas e sacaban alternativamente un papel de cada bote para forma-las parellas. Eladio Rodríguez sitúa este costume nalgunhas comarcas de Ourense e concreta que o tal sorteo se fai xusto ó da-las 12 da noite. Logo celebraban unha festa xa no día de aninovo na que cada mozo ía acompañado coa moza que lle tocase en sorte, bailando só con ela.
Neste día co que comeza o ano, os mozos vestían roupa nova, como augurio da nova vida que terían o ano entrante.
Reis
300px|miniatura|Tímpano dun altar da igrexa de San Bieito do Campo (Santiago de Compostela) O 6 de xaneiro dáse por certo que chegaron os Reis Magos ó portal de Belén a honrarlle con ouro, incenso e mirra. De aí o costume de facer regalos ós meniños.
A presentación do Neno ós Reis desígnase como Epifanía, e aparece figurada en numerosas mostras da escultura relixiosa, como no Pórtico das Praterías ou en San Paio de Antealtares (Santiago de Compostela) ou na Colexiata de Santa María do Campo (A Coruña).
Trátase doutro día especialmente sinalado para cantar polas rúas da vila coplas semellantes ás panxoliñas pero que, nesta data, se chamaban reises. Hai sitios onde ó grupo de rapaces que cantan se engaden elementos particulares, como o Vello e a Vella de Tomonde (Cerdedo-Cotobade), dous enmascarados vestidos de farrapos que simulan roubar xamóns ou chourizos das casas dos veciños. En Viana do Bolo son dous rapaces, danzante e madama, que bailan ó son das castañolas. En Navia de Suarna é unha mascarada acompañada por unha gaita. En calquera caso, tras pedir licencia e cantar as panxoliñas, van recibindo distintos regalos, sempre comida, que comerán logo nunha festa que celebran os participantes, ou ben fan un convite para tódolos veciños denominado morada ou broma; en Tomonde, gaiteirada de Reis.
Na Mezquita a festa estendíase durante os días 5, 6 e 7 de xaneiro, organizada polo rei e o vicerrei. Taboada Chivite descríbeo así:
Tamén García Ramos recollía un costume semellante en Ponte Caldelas: o primeiro de xaneiro reuníase en asemblea a xunta dos homes para dar posesión ó novo mordomo. O acto celebrábase cunha comida, a sisa, a base de bacallau con patacas, pan e viño, á que convidaba o mordomo entrante, mentres que o saínte convidaba a outra semellante o día de Reis.
Foi trala visita dos Reis ó Neno cando Herodes mandou mata-los meniños de Belén (aínda que tal feito se celebre uns días antes). Xosé e María foron advertidos por un anxo e fuxiron cara Exipto. Contan que cando os soldados ían preguntando onde estaba Xesús, as ovellas responderon indicando "Beleeén... Beleeeén", mentres que as cabras, para despistalos, dicían "Mentes, mentes, ovella furricosa, que vai en Pentes". A Virxe castigou a ovella e deixouna sen fala, e por iso dise que as ovellas non berran aínda que as maten a paus.
Noutras lendas os protagonistas son o chasco e o ferreiriño. O primeiro respondía ós soldados que Chas, chas, por ai ben vas, mentres que o segundo os enganaba dicindo Tin tin, por eiquí nono vin. E noutras son o paspallás e mailo pimpín, coas mesmas fórmulas.
En Galicia crese que San Xosé e maila Virxe pasaron por aquí camiño de Belén ou na fuxida cara Exipto. No século XVIII corría por Camariñas unha canción de berce que se aseguraba escoitaran dos labios da propia Virxe.
Canis simensis
O lobo etíope ou abisinio, chacal do Semién ou caberú (Canis simensis) é unha das especies de cánidos máis raras e ameazadas do planeta, pois a súa poboación total non chega a 550 individuos que se atopan en varias áreas illadas das montañas de Etiopía, por riba dos 3.000 msnm de altitude. Estas áreas reúnense en dous grupos maiores separados polo Gran Val do Rift, constituíndo dúas subespecies separadas: C.s. simensis ao noroeste e C.s. citernii ao sueste.
O hábitat característico desta especie é o prado de tipo afro-alpino. Aliméntase case exclusivamente de roedores, destacando entre estes as ratas-toupa xigantes (Tachyoryctes macrocephalus), que constitúen preto do 40% dos alimentos que inxiren. Complementan a súa dieta con lebres e preas, aínda que en moi raras ocasións algúns individuos cooperan para dar morte a antílopes e pequenas cabras e ovellas domésticas. Salvando estas circunstancias excepcionais, os lobos etíopes pasan o día axexando roedores ou destruíndo os seus tobos para capturalos, sempre en solitario. Nas zonas onde sofren a persecución humana, estes animais abandonan os seus hábitos diúrnos e vólvense crepusculares ou nocturnos.
Os lobos etíopes viven en pequenos grupos, de marcada estrutura xerárquica, que se compoñen de dúas ou máis femias e uns cinco machos emparentados. Marcan o seu territorio (5-15 m²) con ouriños e feces e deféndeno dos intrusos. Existe unha parella dominante que se reproduce cada ano e á que os individuos subordinados axudan na cría da súa prole. En raras ocasións, as femias subordinadas tamén se reproducen.
O lobo abisinio separouse en tempos recentes do lobo de Eurasia e Norteamérica (Canis lupus), o seu parente máis próximo, despois de que os seus devanceiros chegasen a Abisinia procedentes de Arabia. A presenza de cans cazadores como os licaóns ou lobos pintados impediu que os novos inmigrantes colonizasen as vastas sabanas africanas, forzando ao lobo etíope a converterse nun depredador de montaña especializado na caza de roedores. Considerado en perigo de extinción pola IUCN, o lobo etíope ten as súas maiores ameazas na destrución do seu hábitat natural, a hibridación con cans asilvestrados, a persecución directa dos gandeiros que o consideran un perigo para os seus rabaños e a transmisión de enfermidades foráneas como a rabia. En 1990, a poboación do Parque Nacional das montañas Bale reduciuse de 440 a 160 exemplares en só dúas semanas, precisamente por esta razón. Debido a iso, o zoólogo Claudio Sillero Zubiri, da Universidade de Oxford, está a traballar activamente nunha vacina oral que protexa aos lobos etíopes desta enfermidade que lles transmiten os seus parentes domésticos.
Lactosa
miniatura|250px|Molécula de lactosa formada pola unión dunha [[glicosa (2) e unha galactosa (1)]] A lactosa é un disacárido formado pola unión dunha molécula de glicosa e outra de galactosa. Tamén recibe a denominación de lactina, lactobiosa, 4-Beta-D-piranosil-D-glicosa ou azucre do leite posto que se atopa presente nel. Realmente na súa formación interveñen dous monosacáridos: a Beta-galactopiranosa e unha Beta-glicopiranosa, unidas polo Carbono 1-4 (desta reacción obtense unha molécula de auga).
Características
É un sólido cristalino, xeralmente branco, soluble en auga e insoluble alcois. O seu sabor é doce, obtense por concentración e cristalización do soro do leite dos mamíferos cunha molécula de hidratación e a súa masa molar é de 360.32 g/mol.
Denomínase azucre do leite por aparecer nel nunha proporción do 4 ó 5%. No caso dos humanos é necesaria a presenza do enzima lactase para a súa correcta absorción. Cando o organismo non é capaz de asimilala correctamente padécense unha serie de síntomas que determinan unha intolerancia á lactosa. A intolerancia á lactosa é unha enfermidade da mucosa intestinal causada pola carencia de dita enzima. Os seus principais síntomas son: a dor abdominal, a flatulencia,a perda de peso, a diarrea... que se solucionan cunha dieta privada en produtos que posúan esta substancia.
É un elemento primordial na dieta dos mamíferos lactantes, utilízase en multitude de produtos da industria alimentaria, na fabricación de lévedos e proteínas comestibles, na industria farmacéutica e como absorbente en cromatografía.
Outón, Mabegondo, Abegondo
Outón é un lugar da parroquia de Mabegondo no concello coruñés de Abegondo, na comarca da Coruña.
Thomas Couture
dereita|250px|miniatura|[[Les Romains de la décadence.]]
Traxectoria
Couture naceu en Senlis Oise, Francia, aos once anos de idade, mudouse coa súa familia á cidade de París onde estudaría na École nationale supérieure d'arts et métiers e máis tarde na École des Beaux-Arts. En 1837 gañou o premio Prix de Rome, outorgado polo seu colexio, despois de optar a el en seis ocasións.
En 1840, comezou a expor diferentes pinturas históricas e de xénero no Salon de Paris, séndolle outorgadas varias medallas, en particular pola súa obra mestra presentada en 1847, "Les Romains de la décadence." Pouco tempo despois, Couture abriu un estudo de seu, co fin de desafiar á École des Beaux-Arts.
As innovacións técnicas de Couture obtiveron grandes atención por parte do público, recibindo encargos do Goberno e da Igrexa para realizares murais. Decepcionado polo frío recibimento dos seus murais, en 1860 decidiu deixar París por unha tempada, establecéndose de novo na súa vila natal, Senlis, onde seguiu dando clases a novas promesas da pintura. En 1867 volveu a desafiar á academia publicando un libro sobre métodos de ensinanza e técnicas elaboradas por el mesmo.
Ao longo da súa vida, Couture tivo como alumnos a personalidades do mundo da arte coma Edouard Manet, Henri Fantin-Latour, e Pierre Puvis de Chavannes.
Preguntado por unha editorial para editar unha biografía de seu, Thomas Couture respondeu: "A biografía é a exaltación da personalidade --- e a personalidade é o tormento do noso tempo."
Thomas Couture morreu en Villiers-le-Bel, Val-d'Oise e foi soterrado no cemiterio do Père-Lachaise, París.
Aogashima
Aogashima (青ヶ島) é unha illa volcánica xaponesa que se atopa no Mar de Filipinas. Está administrada por Toquio e atópase a 358 km ó sur da cidade e a 64 km ó sur de Hachijō-jima. É a máis meridional e illada illa habitada do arquipélago Izu.
A vila de Aogashima administra a illa baixo a Subprefectura de Hachijō, da Metrópole de Toquio. A área da illa é de 8,75km2 e no 2014 tiña unha poboación de 170.
Parisina d'Este
Parisina d'Este é unha ópera en tres actos con música de Gaetano Donizetti e libreto en italiano de Felice Romani, Lord Byron Parisina (1816). Foi estreada o 17 de marzo de 1833 no Teatro della Pergola, en Florencia.
Trátase dunha ópera moi pouco representada, aparecendo nas estatísticas de Operabase con só 2 representacións no período 2005-2010.
Rainerio III de Mónaco
Rainerio III de Mónaco, nado o 31 de maio de 1923 e finado o 6 de abril de 2005, foi fillo da princesa Charlotte Louise Juliette, duquesa de Valentinois (1898-1977) e do príncipe Pierre Marie Xavier Antoine Melchior (1895-1964). Recibe o título hereditario e a sucesión ó trono pola renuncia do seu pai, o príncipe Luís II.
O 18 de abril de 1956 casa con Grace Kelly (nacida en Pensilvania, Estados Unidos o 12 de novembro de 1929) e queda viúvo o 14 de setembro de 1982, cando esta morre nun controvertido accidente de tráfico. Tivo 3 fillos: a princesa Carolina (23 de xaneiro de 1957), o príncipe Alberte (14 de marzo de 1958 e actual príncipe) e a princesa Estefanía (1 de xaneiro de 1965).
Tivo así mesmo 7 netos: 4 fillos de Carolina: Andrea (1984), Charlotte (1986), Pierre Stefano (1987) e a princesa Alexandra de Hannover (1999); e 3 fillos de Estefanía: Louis Roberto Paul (1992), Pauline (1994) e Camille Marie Kelly (1998). Morreu o 6 de abril de 2005 despois dunha longa enfermidade causa dunha serie de operacións.
O príncipe
No primeiro capítulo da constitución, indícase que o responsable da autoridade é o príncipe reinante. A constitución de 1962 tamén indica que a sucesión ao trono pasa aos descendentes directos e lexítimos do príncipe reinante baixo principio de primoxenitura. Os descendentes masculinos toman precedencia sobre descendentes femininos do mesmo grao de parentesco. En ausencia de descendentes lexítimos, un neno adoptado pode ter acceder ao trono. O príncipe, porén, pode exercer soamente o seu mandato se alcanzou a súa maioría de idade, fixada na idade de 21 anos. Durante a súa minoría, o cargo é exercido por un rexente.