cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Orixe das aves
Incubacion e coidado das crías
En numerosas especies de dinosauros, por exemplo Maiasaura, atopáronse evidencias de que formaban mandas mixtas de crías moi pequenas e adultos, o que indica que había importantes relacións entre elas.
Atopouse un embrión de dinosauro sen dentes, o que suxire que eran necesarios certos coidados parentais para alimentar os dinosaurios xoves, posiblemente os dinosauros adultos regurxitaban comida na boca das crías (ver altricial). Este comportamento obsérvase en numerosas especies de aves.
Probas moleculares
En varias ocasións, informouse da extracción de ADN e proteínas de fósiles de dinosauros mesozoicos, o que permitiu a súa comparación cos das aves. Aparentemente detectáronse varias proteínas en fósiles de dinosauros, como a hemoglobina.
O número de marzo de 2005 da revista Science, publicou o descubrimento feito pola doutora Mary Higby Schweitzer e o seu equipo de material flexible que lembraba o de tecidos brandos medulares dentro do óso dunha perna dun Tyrannosaurus rex (espécime MOR 1125) de hai 68 millóns de anos atopado na Formación Hell Creek de Montana. Os sete tipos de coláxeno obtidos destes fragmentos de óso foron comparados con datos sobre o coláxeno das aves vivas (especificamente, de polo), e indicaban que os terópodos máis vellos e as aves estaban estreitamente relacionados. O tecido brando permitiu unha comparación molecular da anatomía celular e secuenciación do coláxeno, que se publicou en 2007, e indicaban que T. rex e as aves están máis relacionados entre si do que o están co Alligator. Un segundo estudo molecular apoiou fortemente a existencia dunha relación entre aves e dinosauros, aínda que non situou as aves entre os terópodos, como se esperaba. Este estudo utilizou oito secuencias de coláxeno adicionais extraídas dun fémur do espécime MOR 2598 de Brachylophosaurus canadensis "momificado", un hadrosauro. Porén, estes resultados foron moi controvertidos. Non se informou de ningún outro péptido de idade mesozoica. En 2008, suxeriuse que o pretendido tecido brando era en realidade un microfilm bacteriano. En resposta, argumentouse que estes eran microfilms que protexían os tecidos brandos. Outra obxección foi que os resultados puideron ser causados por contaminación da mostra. En 2015, en condicións máis controladas resgardándose da contaminación, aínda se volveron a identifiar péptidos. En 2017, un estudo atopou que nos ósos das modernas avestruces estaba presente un péptido que era idéntico ao atopado nos espécimes de Tyrannosaurus e Brachylophosaurus, salientando o perigo dunha contaminación cruzada.
En dous casos informouse da extracción con éxito de ADN antigo de dinosauros fósiles, pero despois dun maior exame e unha revisión por pares, ningún deses informes foi confirmado.
Orixe do voo das aves
En marzo de 2018, informouse que Archaeopteryx probablemente podía voar, pero de maneira substancialmente diferente á das aves modernas.
Teoría cursorial ("engalar desde o chan")
miniatura|Reconstrución de [[Rahonavis, un dinosauro emplumado que vivía no chan, que algúns investigadores consideran que estaba equipado para voar.]]
A teoría cursorial da orixe do voo das aves foi proposta primeiramente por Samuel Wendell Williston e máis elaborada polo barón Nopcsa. Esta hipótese propón que algúns animais corredores rápidos de longas colas usaban os seus brazos para manter o equilibrio mentres corrían. As versións modernas desta teoría difiren en moitos detalles da versión de Williston-Nopcsa, principalmente como reesultado dos descubrimentos feitos desde os tempos de Nopcsa.
Nopcsa teorizou que á área superficial dos brazos estendidos podía axudar a un pequeno predador cursorial (corredor) a manter o seu equilibrio e que as escamas dos brazos alongáronse e acabarían evolucionando ata converterse nas plumas. As plumas poderían utilizarse tamén para atrapar insectos ou outras presas. Progresivamente, os animais saltarían distancias máis longas, axudados polas súas ás en evolución. Nopcsa tamén propuxo varias etapas na evolución do voo. Primeiro, os animais desenvolverían un voo pasivo, no cal as estruturas alares en desenvolvemento servían como unha sorte de paracaídas. Segundo, conseguiron un voo activo ao bateren as ás. Puxo como exemplo desta segunda etapa a Archaeopteryx. Finalmente, as aves adquiriron a capacidade de planar. miniatura|esquerda|Desenvolvemento do voo proposto nun libro de 1922, que pasa polas fases: Tetrapteryx, Archaeopteryx, estadio hipotético, ave moderna A idea actual é que as plumas non evolucionaron de escamas, xa que están feitas de proteínas diferentes. A teoría de Nopcsa asume que as plumas evolucionaron como parte da evolución do voo e os descubrimentos recentes proban que esa asunción é falsa.
Todos os fósiles de Archaeopteryx proceden de sedimentos mariños e suxeriuse que as ás puideron axudar as aves a correren sobre a auga igual que o fan os basiliscos (Basiliscus basiliscus).
As refutacións máis recentes da hipótese "engalar desde o chan" intenta refutar a asunción da versión moderna de que as aves son dinosauros celosáuridos modificados. Os ataques máis fortes aducen análises embriolóxicas que conclúen que as ás das aves están formadas polos dedos 2, 3 e 4, (correspondentes en humanos aos dedos índice, maior e anular. O primeiro dos tres dedos das aves forma a álula, que usan para evitar entrar en perda no voo a baixa velocidade, por exemplo, cando aterran). Porén, as mans dos celurosauros, están formadas polos dedos 1, 2 e 3 (polgar, índice e maior en humanos). Porén, estas análises embriolóxicas foron inmediatamente postas en cuestión por datos embriolóxicos como que a "man" a miúdo se desenvolve de forma diferente en clados que perderon algúns dedos no decurso da súa evolución, e que as "mans" das aves desenvolvéronse a partir dos dedos 1, 2 e 3. Este debate é complexo e non está aínda resolto. Ver "Homoloxía dos dedos".
Correr por lugares inclinados axudándose coas ás
A hipótese WAIR (wing-assisted incline running, correr por inclinacións axudándose coas ás) foi motivada pola observación de pitos da perdiz Alectoris chukar, e propón que as ás desenvolveron as súas funcións aerodinámicas como resultado da necesidade de correr rapidamente cara arriba subindo pendentes moi inclinadas como troncos de árbores, por exemplo para escapar dos depredadores. Isto fai que este sexa un tipo especializado de teoría cursorial. Nótese que neste escenario as aves necesitan substentación negativa (que as pega ao chan) para darlle aos seus pés un agarre crecente para rubiren. Pero as primeiras aves, incluíndo o Archaeopteryx, carecían dun mecanismo do ombreiro por medio do cal as ás das aves modernas producen batidos ascendentes poderosos e rápidos. Como a substentación negativa do WAIR depende da xerada polos batidos ascendentes de ás, parece que as primeiras aves eran incapaces de realizar o WAIR. Como o WAIR é un comportamento sen especializacións osteolóxicas, a situación filoxenética do impulso de voo antes da diverxencia dos Neornithes fai imposible determinar se o WAIR é ancestral no voo impulsado da aves ou deriva del.
Teoría arbórea ("lanzarse desde as árbores")
miniatura|O [[Microraptor de catro ás é un membro dos Dromaeosauridae, un grupo de dinosauros estreitamente relacionado coas aves.]]
A maioría das versións da hipótese arbórea afirman que os antepasados das aves eran dinosauros moi pequenos que vivían nas árbores, choutando de póla en póla. Estes pequenos dinosauros xa tiñan plumas, que foron cooptadas pola evolución para producir forman máis ríxidas e máis longas que eran útiles en aerodinámica, producindo finalmente ás. As ás evolucionarían e converteríanse en aparatos cada vez máis refinados para darlles un maior control no salto, para servir de paracaídas, para planar e para voar a través de pasos intermedios graduais. A hipótese arbórea di tamén que, para os animais arborícolas, as aerodinámicas son moito máis eficientes enerxeticamente, xa que moitos animais simplemente se deixan caer para conseguir velocidades de planeo mínimas.
Varios pequenos dinosauros do Xurásico ou Cretáceo temperá, todos con plumas, foron interpretados como animais que posiblemente tiñan adaptacións arbóreas e/ou aerodinámicas. Entre eles están Scansoriopteryx, Epidexipteryx, Microraptor, Pedopenna e Anchiornis. O caso de Anchiornis é especialmente importante neste asunto, xa que viviu ao principio do Xurásico tardío, moito antes do Archaeopteryx.
A análise das proporcións dos ósos das dedas das aves máis primitivas Archaeopteryx e Confuciusornis, comparado coas das especies vivas, suxire que as primeiras especies puideron ter vivido tanto no chan coma nas árbores.
Un estudo suxeriu que as primeiras aves e os seus inmediatos antepasados non gabeaban ás árbores. Este estudo determinou que o grao de curvatura das garras das dedas das primeiras aves era máis probablemente como o que se observa nas aves modernas que viven no chan e non como o das aves que se pousan nas árbores.
Diminución da importancia de Archaeopteryx
Archaeopteryx foi o primeiro e durante longo tempo o único animal emplumado coñecido do Mesozoico. Como resultado, a discusión da evolución das aves e do voo das aves centrouse no Archaeopteryx polo menos ata a metade da década de 1990. miniatura|esquerda|upright=1.5|O supracoracoideo funciona usando un sistema parecido a unha [[polea para levantar a á, mentres que os pectorais proporcionan o poderoso impulso de batida cara abaixo.]] Debateuse moito se o Archaeopteryx podía realmente voar. Parecía que Archaeopteryx tiña as estruturas cerebrais e os sensores do equilibrio no oído interno que usan as aves para controlar o seu voo. Archaeopteryx tamén tiña unha á emplumada como o das aves modernas e plumas de voo similarmente asimétricas nas súas ás e colas. Pero o Archaeopteryx carecía do mecanismo dos ombreiros polo cal as ás das aves modernas producen batidos ascendentes poderosos rápidos (ver o diagrama sobre a polea do supracoracoideo); isto pode significar que el e outras aves temperás eran incapaces de facer un voo aleteado e só podería planar.
Pero o descubrimento desde inicios da década de 1990 de moitos dinosauros emplumados significou que o Archaeopteryx xa non é a figura clave na evolución do voo das aves. Outros celurosauros emplumados pequenos do Cretáceo e Xurásico tardío son posibles precursores do voo daa aves. Entre eles está Rahonavis, un corredor cunha garra con forma de fouce elevada na segunda deda como a do Velociraptor, que algúns paleontólogos consideran que estaba mellor adaptado ao voo que Archaeopteryx, Scansoriopteryx, un dinosauro arbóreo que pode apoiar a teoría arbórea do voo, e Microraptor, un dinosauro arbóreo posiblemente capaz de realizar un voo impulsado, pero, se é así, máis ben como un biplano, xa que tiña plumas ben desenvolvidas nas súas patas. Xa en 1915, algúns científicos argumentaron que a evolución do voo das aves puido pasar por unha etapa de catro ás (ou tetrapteryx).
Perda secundaria da capacidade de voar nas aves
Cladograma simplificado segundo Mayr et al. (2005) Os grupos xeralmente considerados aves están en letra grosa.
Unha hipótese, atribuída a Gregory Paul e proposta nos seus libros Predatory Dinosaurs of the World (1988) e Dinosaurs of the Air (2002), suxire que algúns grupos de dinosauros carnívoros non voadores, especialmente os deinonicosauros, pero talvez outros como os ovirraptorosauros, therizinosauros, alvarezsáuridos e ornitomimosauros, en realidade descenden das aves. Paul tamén propuxo que o antepasado destes grupos estaba máis avanzado nas súas adaptacións ao voo que Archaeopteryx. A hipótese significaría que Archaeopteryx está relacionado de modo menos próximo ás aves existentes do que o está este dinosauro.
A hipótese de Paul recibiu apoio adicional cando Mayr et al. (2005) analizaron un novo décimo espécime de Archaeopteryx, e chegaron á conclusión que Archaeopteryx era un clado irmá de Deinonychosauria, pero que a ave máis avanzada Confuciusornis estaba dentro de Dromaeosauridae. Este resultado apoia a hipótese de Paul, suxerindo que os Deinonychosauria e os Troodontidae son parte de Aves, a propia liñaxe das aves, e perderon secundariamente a capacidade de voar. Esta publicación, porén, excluía todas as outras aves e así non mostrea as súas distribucións de caracteres. A publicación foi criticada por Corfe e Butler (2006), que atoparon que os autores non apoiaban as súas conclusións estatisticamente. Mayr et al. concordaron que o apoio estatístico era feble, pero engadiron que é tamén débil para os escenarios alternativos.
As análises cladísticas actuais non apoian a hipótese de Paul sobre a posición de Archaeopteryx. En vez diso, indican que Archaeopteryx está máis próximo ás aves, dentro do clado Avialae do que o está a deinonicosauros ou ovirraptorosauros. Porén, algúns fósiles apoian a versión desta teoría que sostén que algúns dinosauros carnívoros non voadores puideron ter antepasados voadores. En concreto, Microraptor, Pedopenna e Anchiornis todos teñen pés alados, comparten moitas características e sitúanse preto da base do clado Paraves. Isto suxire que os antepasados paraviarios eran animais planadores de catro ás, e que os deinonicosauros máis grandes perderon secundariamente a súa capacidade de planar, mentres que a liñaxe das aves incrementaba a súa capacidade aerodinámica a medida que progresaba. Deinonychus podía tamén exhibir unha capacidade de voar parcial, na cal os xoves eran capaces de voar ou planar e os adultos eran non voadores. En 2018, un estudo concluíu que o último antepasado común dos Pennaraptora tiña superficies articulares nos dedos e entre o metatarso e o pulso, que estaban optimizados para estabilizar a man en voo. Isto viuse como un indicativo dunha perda secundaria da capacidade de voo nos membros basais pesados do grupo.
Felgueras, Ḷḷena
miniatura|dereita|250px|Vista da parroquia. miniatura|dereita|250px|Mapa parroquial de Ḷḷena. Felgueras é unha parroquia do concello asturiano de Ḷḷena. Ten unha superficie de 8,48 km² na que viven 116 persoas (segundo datos de 2017).
O lugar de Felgueras atópase a unha altitude de 525 msnm e a 5,50 km de La Pola, a capital do concello.
Núcleos
Antiga estación de tren, hoxe [[apeadoiro, de La Cobertoria, en Felgueras.|miniatura|162x162px]] A parroquia está formada polas seguintes localidades:
Monumentos
miniatura|dereita|162px|Igrexa de Santa Cristina de Ḷḷena. Nesta parroquia atópase a igrexa de Santa Cristina de Ḷḷena, monumento prerrománico de mediados do século IX. Esta igrexa foi declarada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en decembro de 1985.
Medios de transporte
Para acceder a Felgueras e á igrexa por estrada, cómpre saír da autovía A-66, tomar a N-630 (Ruta da Prata) e agora AS-242; e cruzar a ponte sobre o río Ḷḷena. Tanto Felgueras como a ermida están na beira dereita do río.
A Abelleira, Lamas, A Estrada
A Abelleira é un lugar da parroquia de Lamas no concello pontevedrés da Estrada na comarca de Tabeirós - Terra de Montes.
Frank Gasparro
Frank Gasparro, nado o 26 de agosto de 1909 en Filadelfia e finado o 29 de setembro de 2001 en Havertown, Pensilvania, foi un escultor e deseñador e gravador de moeda estadounidense, que entre 1965 e 1981 ocupou o posto de gravador xefe da Casa da Moeda dos Estados Unidos.
Entre os seus traballos máis significativos están o dólar co busto de Eisenhower (cuñado entre 1971 e 1978), o dólar co busto de Susan B. Anthony (1979-1999), o reverso do centavo que reproduce o Lincoln Memorial (1959-2008) e o reverso do medio dólar Kennedy (desde 1964).
A súa marca de gravador, que estampou nas súas moedas e medallas, é FG.
Infancia e formación
Frank Gasparro naceu en Filadelfia o 26 de agosto de 1909, o maior dos sete fillos dun pai músico que pretendía que el seguise os seus pasos, aínda que acabou por aceptar a verdadeira vocación de Frank cara ás artes plásticas. Aínda na súa adolescencia, entre 1924 e 1929 Gasparro foi aprendiz do escultor Giuseppe Donato, que traballara con anterioridade para Auguste Rodin. Logo de cursar a educación secundaria na South Philadelphia High School, onde se graduou en 1927, ingresou na Pennsylvania Academy of the Fine Arts e viaxou a Europa, coa axuda dunha bolsa de estudos, para perfeccionar as súas habelencias.
Carreira profesional
miniatura|175x175px| Deseño de Frank Gasparro para o [[Reverso (moedas)|reverso da moeda dun centavo Lincoln, feito en 1958, cando era gravador axudante. ]]
Nomeado xa gravador xefe da Casa da Moeda dos Estados Unidos (cargo que exerceu de 1965 a 1981), Gasparro creou o deseño de varias moedas que aumentaron o seu recoñecemento profesional, entre as que poden destacarse os seguintes:
miniatura|160x160px| Proposta de Frank Gasparro para o [[Dólar Susan B. Anthony|dólar de S. B. Anthony, ollando á esquerda. ]]
A obra artística de Frank Gasparro complétase con outras moitas creacións, entre as que se inclúen medallas dedicadas a personaxes como Winston Churchill, Albert Gallatin, Douglas MacArthur ou mesmo estrelas do béisbol, así como as medallas presidenciais correspondentes a todos os presidentes entre Lyndon B. Johnson e Ronald Reagan. Unha das súas medallas máis populares é a emitida polo Congreso dedicada á figura de John Wayne.
Ademais das moedas estadounidenses, Frank Gasparro foi o responsable do deseño de moedas cuxa cuñaxe se produciu na ceca de Filadelfia por encarga doutros estados, como as Bahamas, Filipinas ou Panamá.
Gasparro deseñou as súas moedas e medallas partindo, en moitos casos, de motivos, obxectos e personaxes obtidos de reproducións fotográficas e recortes de xornais e revistas. A partir delas reproducíaas coa súa impresora Xerox e utilizaba o papel de calco para trazar a forma e transferir os datos ao papel do bosquexo, que logo completaba co engadido doutros trazos e atributos, como cascos, coroas, frechas etc., alusivos ao tema principal. O resultado era un esbozo final que servise de referencia para a elaboración do molde.
Últimos anos
Logo da súa xubilación na Casa da Moeda dos Estados Unidos, Gasparro continuou deseñando medallas tanto por encarga privada como para institucións e entidades públicas, e tamén dedicou parte do seu tempo ao ensino da arte no Philadelphia's Samuel S. Fleisher Art Memorial, ata unhas semanas antes da súa morte. Gasparro faleceu aos 92 anos o 29 de setembro de 2001 en Havertown, Pennsylvania.
A Escusa, Poio (San Xoán), Poio
A Escusa é un lugar da parroquia de Poio (San Xoán) no concello pontevedrés de Poio na comarca de Pontevedra. Segundo o IGE, en 2022 tiña 38 habitantes (16 homes e 22 mulleres).
Elvira Fente
Traxectoria
Está licenciada pola Universidade de Santiago de Compostela. Ten traballado como redactora para El Progreso, a Cadena SER, a Televisión de Galicia, o Colexio Profesional de Xornalistas de Galicia e o Gabinete de Prensa da Universidade de Santiago de Compostela. Tamén traballou como tradutora para a revista europea Cafebabel.com.
Fontecova, Lamas, A Estrada
Fontecova é un lugar da parroquia de Lamas no concello pontevedrés da Estrada na comarca de Tabeirós - Terra de Montes.
Lamas, Lamas, A Estrada
Lamas é un lugar da parroquia de Lamas no concello pontevedrés da Estrada na comarca de Tabeirós - Terra de Montes.
Tsikada
Tsikada (índice GRAU 11F643) foi unha serie de satélites de navegación civís da Unión Soviética en primeiro lugar e despois de Rusia.
Características
Os satélites Tsikada formaban un sistema de navegación civil usado pola mariña mercante soviética, pola Academia de Ciencias e tamén polo exército. Era o equivalente ao sistema militar Parus e os satélites eran similares. Tiñan forma cilíndrica e estaban presurizados. Estabilizábanse mediante gradente gravitatorio e tiñan unha masa duns 820 kg, transmitindo en VHF a frecuencias de 150 e 400 MHz. Usaban órbitas de 950 x 1005 km de altura e 82,9º de inclinación orbital. O sistema comezou a ser desenvolvido en 1974, cos primeiros satélites lanzados en 1976 e estando plenamente operativo en 1978. Lanzáronse un total de 21 satélites Tsikada, un deles fallado, entre 1976 e 1995 e todos mediante o cosmódromo de Plesetsk usando foguetes Kosmos-3M. Do sistema participaron tamén os satélites de navegación Nadezhda e Nadezhda-M. Tsikada foi substituído gradualmente polo sistema GLONASS.
Lamas, Lamas, A Estrada
Toponimia
O orónimo provén do latín, e indica un lugar con lama ou lodo.
Arquitectura do Renacemento
miniatura|[[Palacio Medici Riccardi, de Michelozzo, Florencia, 1444. Exemplo de palacio florentino.]] miniatura|Vila Farnesina, Baldassarre Peruzzi, 1511. Exemplo de vila renacentista. miniatura|[[Villa Capra|Vila Capra, Andrea Palladio, 1566. Exemplo de arquitectura palladiana.]] Arquitectura do Renacemento ou renacentista é aquela deseñada e construída durante o período artístico do Renacemento europeo, que abarcou os séculos XV e XVI, aínda que hai quen xa non considera propiamente renacentista a arte e arquitectura posterior ao saqueo de Roma. Caracterízase por ser un momento de ruptura na historia da arquitectura, en especial con respecto ao estilo arquitectónico previo: o gótico; mentres que, pola contra, busca a súa inspiración nunha interpretación propia da arte clásico, en particular na súa vertente arquitectónica, que se consideraba modelo perfecto das Belas Artes.
Outra das notas que caracteriza este movemento é a nova actitude dos arquitectos, que pasaron do anonimato do artesán a unha nova concepción da profesionalidade, marcando en cada obra o seu estilo persoal: considerábanse, e acabaron por conseguir esa consideración social, artistas interdisciplinares e humanistas, como correspondía á concepción integral do humanismo renacentista. Coñecemos pouco dos mestres de obras románicos e dos atrevidos arquitectos das grandes catedrais góticas; mentres que non só as grandes obras renacentistas, senón moitos pequenos edificios ou mesmo meros proxectos, foron coidadosamente documentados desde as súas orixes, e obxecto do estudo de tratadistas contemporáneos.
O espírito renacentista trata de evocar as calidades intrínsecas do ser humano. A idea de progreso do home - científico, espiritual, social - faise un obxectivo importante para o período. A antigüidade clásica redescoberta e o humanismo xorden como unha guía para a nova visión de mundo que se manifesta nos artistas do período.
A cultura renacentista móstrase multi-disciplinar e inter-disciplinar. O que lle importa ao home renacentista é o culto ao coñecemento e á razón, non habendo para el separación entre as ciencias e as artes. Esa cultura mostrouse un campo fértil para o desenvolvemento da Arquitectura dese tempo.
A arquitectura renacentista mostrouse clásica, pero non pretendeu ser neoclásica, no senso de volver ser soamente clásica. Co descubrimento dos antigos tratados (incompletos) da arquitectura clásica (de entre os cales, o máis importante foi De Architectura de Vitruvio, base para o tratado De re aedificatoria de Alberti), deuse marxe a unha nova interpretación daquela arquitectura e da súa aplicación aos novos tempos. Os coñecementos construtivos obtidos durante o período medieval (como o control das diferentes cúpulas e arcadas) foron aplicados de xeitos novos, incorporando os elementos da linguaxe clásica.
O descubrimento da perspectiva é un aspecto importante para entender o período (especialmente o da perspectiva cónica): a idea de infinito relacionada co concepto do punto de fuga, foi profusamente utilizada como ferramenta escénica na concepción espacial daqueles arquitectos. A perspectiva representou un novo xeito de entender o espazo como algo universal, comprensible e controlable mediante a razón. O debuxo fíxose o principal medio de deseño arquitectónico, alén dun apoio fundamental para a escultura e outras artes, e un feito fundamental para que xurda a figura do arquitecto singular (concepción moi diferente da colectiva dos mestres de obra medievais). Os novos métodos de deseñar proxectos influíron na concepción espacial dos edificios, xa que as percepcións visuais podían ser controladas e salientadas desde puntos de vista específicos. Poder representar fielmente a realidade mediante a perspectiva non se limitou a só describir as experiencias coñecidas, senón tamén a anticipalas posibilitando proxectar imaxes de características realistas.
Entre os principais arquitectos do Renacemento inclúense Vignola, Alberti, Brunelleschi e Miguel Anxo.
Sukhoi Su-35
Sukhoi Su-35 (ruso: Сухой Су-35; designación OTAN: Flanker-E) é a designación para dous derivados mellorados do caza de superioridade aérea Su-27. Estes son avións supermanobrables bimotores deseñados por Sukhoi e fabricados por KnAAPO.
Arquitectura do Renacemento
Períodos
A historia da arquitectura do Renacemento, como este mesmo período considerado en xeral, acostuma a se dividir en dous grandes períodos denominados en italiano polo número das centenas dos anos:
Fundamentos xerais do Renacemento
miniatura|300x300px|A Escola de Atenas, unha das escenas das Estancias Vaticanas de [[Rafael|Rafael Sanzio (1512-1514) é unha obra que mostra a relación do Renacemento co Humanismo e o Clasicismo. Nunha contorna arquitectónica inspirada nas obras da Basílica de San Pedro en que o propio Rafael interveu, aparecen retratados, encarnando os sabios gregos, moitos dos arquitectos e artistas contemporáneos.]] A Arquitectura do Renacemento estivo bastante relacionada cunha visión do mundo durante ese período sostida en dous alicerces esenciais: o clasicismo e o humanismo.
Hai que destacar que os ideais e valores renacentistas non puideron xurdir totalmente desvinculados do acervo medieval que lle precedeu, con todo, os conceptos que subxacen a este estilo arquitectónico construíronse sobre a consciente e efectiva ruptura da produción artística da Idade Media, en especial do estilo gótico.
Sukhoi Su-35
O tipo foi desenvolvido orixinalmente pola Unión Soviética a partir do Su-27 e foi coñecido como o Su-27M. Incorpora canards e un radar multifunción que lle dá capacidades multirrol. O primeiro prototipo realizou o seu voo de estrea en xuño de 1988. Tras a disolución da Unión Soviética Sukhoi redesignouno como o Su-35 para atraer pedidos de exportación. Fabricáronse 14 avión usados para probas e como demostradores; un exemplar tiña motores con vectorización de pulo e foi redesignado como o Su-37. Tamén foi fabricado un único Su-35UB bipraza de adestramento a finais dos 90 que se asemella á familia Su-30MK.
En 2003 Sukhoi iniciou un segundo programa de modernización do Su-27 para servir como avión provisional á espera do desenvolvemento do programa Sukhoi PAK FA (Su-57). Tamén coñecido como o Su-35, esta versión ten unha cabina e un sistema de control de armas redeseñado e conta con motores con pulo vectorial en lugar dos canards. O tipo realizou o seu primeiro voo en febreiro de 2008. Aínda que foi deseñado para a exportación, a Forza Aérea de Rusia converteuse no seu primeiro cliente en 2009, coa versión de produción designada Su-35S. A Forza Aérea do Exército Popular de Liberación chinesa tamén realizou pedidos.
Su-27 actualizado
O primeiro deseño de avión en recibir a designación Su-35 ten as súas orixes a principios dos 80,nu tempo no que o Su-27 estaba sendo introducido no servizo coa Forza Armadas Soviéticas. A versión definitiva de produción do Su-27, que tiña o código de fabricación T-10S, comezou a fabricarse en masa en KnAAPO en 1983. O ano seguinte, esta versión do Su-27 acadou acadou a preparación operativa inicial coas Forzas de Defensa Aérea Soviéticas. Tras comezar a traballar nunha variante actualizada do Su-27 en 1982, a oficina de deseño Sukhoi recibiu instrucións do Consello de Ministros soviético en decembro de 1983 de usar o Su-27 como base para o desenvolvemento do Su-27M (T-10M). Nikolay Nikitin lideraría os traballos de deseño durante gran parte da existencia do proxecto, baixo a supervisión do director xeral Mikhail Simonov, que fora o deseñador xefe do Su-27 xunto con Mikhail Pogosyan.
Arquitectura do Renacemento
A importancia da perspectiva
A principal ruptura co espazo medieval prodúcese no momento en que os arquitectos do Renacemento pasan a deseñar nos seus edificios un desenvolvemento no que as regras do deseño son facilmente asimilables polos usuarios do mesmo. A partir dunha análise obxectiva do espazo, presidido por un certo sentido empírico, chegan a conclusións que imporán o propio ritmo do edificio e a súa contorna.
O dominio da linguaxe clásica, para facer chegar estes efectos útiles nos edificios, fai posible o estudo da perspectiva. Como resultado, xorde unha arquitectura inserida nun espazo perspectivo, integralmente aprehendido polo observador e cuxas relacións proporcionais se mostran de forma analítica e obxectiva.
Estas novas relacións espaciais son especialmente evidentes comparadas co espazo presente nas catedrais góticas. Nelas, a intención arquitectónica é que o observador, desde o momento en que entra no edificio, sexa dominado polo espazo e instintivamente alce a súa mirada cara á cima, procurando así un movemento ascendente en busca da figura de Deus. Noutras palabras, toda monumentalidade deste espazo gótico ten unha función, entre outras, que é posuír a vontade do individuo e determinar os seus desexos, a función da súa estancia e o uso do edificio. No espazo renacentista, a intención é xustamente a contraria: o edificio non domina ao individuo, senón que este reflexiona sobre a súa espacialidade e manéxaa. Trasládase o concepto dunha arquitectura á medida de Deus á dunha á medida do home.
Sukhoi Su-35
Su-27 actualizado
Ademais do incremento de manobrabilidade, outra característica que distinguía ao Su-27M do deseño orixinal era o novo sistema de control de armas. A peza central dese sistema era o radar multifunción de antenas en fase N011 Bars con seguimento de pulso Doppler que lle permite detectar obxectivos por debaixo do horizonte. Este foi instalado por primeira vez no terceiro prototipo, e transformou ao Su-27M de ser sinxelamente un caza de defensa aérea a ser un avión multirrol capaz de atacat obxectivos en terra. Comparado co radar N001 Myech do Su-27, que podía seguir a 10 obxectivos e só dirixir dous mísiles ao un deles á vez, o novo radar code rastrear 15 obxectivos e dirixir mísiles cara seis deles ao mesmo tempo. O peso extra do radar N011 na fronte do avión precisaba a adición dos canards; os enxeñeiros só descubrirían posteriormente as vantaxes aerodinámicas destes dispositivos. Ademais, un radar de autodefensa N012 instalouse no brazo da cola que se proxecta cara atrás, sendo o primeiro avión do mundo en levar este tipo de radar. Outros cambios son o uso de motores turboventilador actualizados, e o incremento do uso de materiais compostos lixeiros e aliaxes de aluminio-litio na estrutura do avión.
Arquitectura do Renacemento
Inspiración vitruviana
miniatura|[[Leonardo da Vinci|Leonardo dá Vinci foi un dos artistas que se inspiraron en Vitruvio. Este deseño, o Home de Vitruvio é a interpretación de Leonardo para as regras de proporción definidas por Vitruvio nos seus Dez libros de arquitectura.]] A recuperación do ideario da arquitectura clásica, introducida pola cultura do Renacemento, debeu necesariamente transcender da mera observación da realidade. A arquitectura producida polos artistas renacentistas, humanistas en xeral, procuraban manter unha imaxe erudita e literaria, máis aló da mera reprodución das ruínas grecorromanas. Os arquitectos creaban sempre en busca dun modelo ideal, en detrimento dos modelos existentes (con grande número de ruínas en especial en Italia). Estes modelos ideais ou idealizados foron sistematizados e plasmados de forma teórica, no que dará orixe aos tratados de Arquitectura clásica da época.
Sen dúbida, para a creación do modelo teórico, a observación das ruínas foi a inspiración predominante dos primeiros arquitectos renacentistas italianos, mais a medida que o Renacemento evolucionaba, os estudosos pasarán, sistematicamente, de ofrecer ou recuperar os canons e obras técnicas do clasicismo a redactar os seus propios tratados do estilo, que aínda que baseados no clasicismo, chegan a ser efectivamente anti-clásicos.
O tratado vitruviano, como único grande referente teórico da arquitectura clásica, e pesar da súa carencia de contido, serviu de base para todos os principais estudos realizados polo Renacemento. Por exemplo, un traballo nitidamente derivado do vitruviano son os dez libros de Alberti, coñecidos como De re aedificatoria.
Os tratados e a posición social do arquitecto
miniatura|A procura do ordenamento clásico na tratadística do período. Esta imaxe forma parte dun tratado de [[Giacomo Barozzi da Vignola|Jacopo Vignola (As regras das cinco ordes da Arquitectura).]] Xunto á inspiración vitruviana, un elemento que vai caracterizar os principais tratados renacentistas (especialmente aqueles que foron redactados nos primeiros momentos do Renacemento) é o feito de que os seus autores procuraban, en ocasións cunha preocupación maior que o afán investigador, situar o arquitecto como unha figura tipicamente pertencente á elite fundamental en calquera estrutura social. Tal determinación en canto á profesión non é, claramente un caso de mero «corporativismo» daqueles tratadistas, senón un fenómeno que está absolutamente ligado á ascensión social que o artesán convertido a artista sofre, mesmo sen chegar aos niveis que acadan no Romanticismo (véxase nas próximas seccións para unha análise máis profunda desta situación). Neste sentido, os tratados serven de modo efectivo como medios de propaganda do novo profesional, en oposición á visión tradicional (que asociaba inexorablemente o arquitecto ás actividades manuais e por tanto, populares e anti-intelectuais). A constatación desta modificación na categoría dos arquitectos como artistas nobres e intelectuais, diferente dos «meros artesáns de orixe popular» tamén se evidencia cando se verifica para quen estaban escritos estes tratados: en xeral, eran dedicados á nobreza (ou un nobre en particular), posuían un estilo refinado e abordaban cuestións directamente de interese público dos príncipes que compuñan a estrutura política italiana.
A pesar de que a arquitectura romana tamén se preocupou desta cuestión (o tratado vitruviano resalta este dato, visto que estaba concibido como unha carta dirixida ao emperador), a manifestación deste desexo de afirmación social por parte dos arquitectos renacentistas é un elemento novo deste período cando se compara coa forma de produción artística medieval. Esta caracterizábase pola creación colectiva (e anónima, por excelencia) e dominada pola cultura do saber fazer. Os tratados formalizan o desexo do home renacentista de manifestarse como individuo ante o mundo e colaborador necesario para contextualizar a Arquitectura como disciplina académica.
Historia da arquitectura renacentista
miniatura|Santa Maria della Consolazione en Todi: típica igrexa de planta central, tipoloxía estendida no Renacemento. miniatura|Santa Maria della Consolazione en Todi (1508-1607). Exemplo de igrexa de planta central. Traballaron nela Cola dá Caprarola, Antonio dá Sangallo o Mozo, Baldassarre Peruzzi, [[Galeazzo Alessi, Michele Sanmicheli, Jacopo Vignola e Ippolito Scalza.]] A arquitectura renacentista desenvólvese a partir do século XV principalmente en Italia. É común atribuír o lugar de xénese á cidade italiana de Florencia, cidade onde o gótico apenas penetrara, no momento da construción da cúpula da catedral de Santa María do Fiore proxectada por Filippo Brunelleschi. Tal episodio non só é un mero cambio no perfil estilístico que predominaba no escenario arquitectónico florentino, senón a demostración clara da ruptura que viría posteriormente na propia forma de producir a arquitectura, abrindo camiño para non só redescubrir o clasicismo, senón tamén para a promoción da tratadística e unha teorización inédita sobre o tema. Son moitos os estudosos que afirman que Brunelleschi construíu, de feito, non só unha cúpula, senón o concepto dun novo tipo de arquitecto: altera as regras da construción civil iniciando un proceso que, gradualmente, separará ao proxectista do construtor.
Un feito a destacar na produción de Brunelleschi é que se manifesta máis importancia no campo da construción que no do estilo. Asimílase isto cando se observa a obra no seu conxunto, percibíndose que, a pesar de querer seguir a canonización clásica, prodúcese un edificio que non é completamente comprometido con devanditas regras clásicas. Isto é causado pola carencia do arquitecto de coñecemento profundo das normas clásicas, ao que accedía máis pola observación das ruínas romanas existentes que polo estudo dos tratados.
Momento inicial: a cúpula de Santa María do Fiore
A solución atopada en 1418, cando a República de Florencia xa mostraba claras intencións de manifestar o seu poder económico na arquitectura da cidade —co que a catedral se converteu, por tanto, case nun cartón de visita—, foi promover unha especie de concurso de ideas para a conclusión do templo, que levaba, está claro, a solución ao problema da cúpula. Filippo Brunelleschi, que era, na época, un artesán relativamente recoñecido, aceptou o desafío. Decidiu, para iso, viaxar a Roma en busca de inspiración. Roma, nese período, era o lugar do mundo no que as ruínas da Antigüidade clásica eran máis visibles, case integradas na paisaxe. A principal fonte de inspiración para Brunelleschi foi o Panteón de Agripa: unha estrutura cun diámetro similar ao de Santa María dei Fiori, rematado cunha cúpula en arco pleno. Brunelleschi non só observou a solución construtiva utilizada no Panteón, senón que comezou a estudar as relacións estilísticas, proporcionais e formais entre os diferentes elementos que compuñan ese espazo. E foi efectivamente esta actitude a que fixo que se xestase o espírito do Renacemento: un individuo observa unha determinada realidade a través do desexo e da intención coa que interfere naquela realidade antiga para buscar solucións útiles aplicables á realidade moderna. Brunelleschi non tiña plena conciencia da teoría clásica, pero recoñeceu un modelo estilístico que usaría para construír e idear a súa propia arquitectura.
Á súa volta a Florencia, cheo desa experiencia co mundo clásico, Brunelleschi propuxo unha solución para a catedral florentina: unha grande cúpula de 42 metros rematada por unha lanterna, baseándose nas súas investigacións en Roma. Pero non se limitou a reproducir o modelo romano, senón que propuxo unha forma totalmente innovadora: a súa cúpula sería a primeira con tambor octogonal da historia da arquitectura. Esta cúpula posúe unha función estética (bela pero austera, sen dar sensación de peso), pero tamén unha función ideolóxica: representa a unidade cristiá. Para a súa construción, Brunelleschi utilizou un xogo de dobre cúpula, unha interna e outra externa, formadas por dúas capas construídas con dúas roscas de ladrillo separados por unha rosca de ladrillo a perpiaño, que avanzan en forma de espiral que fai máis ríxido o conxunto á vez que configura un espazo como cámara de aire que dá lixeireza á cúpula, debuxando á vez fíos directores e rematada con lanterna.
O Quattrocento: o dominio da linguaxe clásica
miniatura|O palacio Rucellai (1446-1451) Brunelleschi, por tanto, ficará na historia da arte como o responsable de trazar o camiño que practicamente todos os arquitectos do Renacemento seguirán para realizar as súas obras. Como se dixo antes, con todo, o arquitecto florentino non tiña pleno coñecemento das diferentes ordes sistematizadas na linguaxe clásica, o cal se pon en evidencia cando acaba creando unha linguaxe arquitectónica propia, na que os elementos clásicos aparecen mais non responden ao estilo antigo.
Os arquitectos que seguiron este método trazado por Brunelleschi foron con todo responsables da plena recuperación da linguaxe clásica. O dominio do clasicismo logrouse de feito ao longo do século XV (aínda que o seu sistematización definitiva non chegou até a publicación do tratado de Sebastiano Serlio no século seguinte) e atopou en Donato Bramante á súa figura máis paradigmática. Para entón (especialmente despois de que Alberti expuxese a súa teoría da arquitectura no seu tratado De re aedificatoria xa se coñecían de modo máis fiábeis as formas constitutivas das arquitecturas grega e romana como posibilidades de composición, e tanto as súas solucións concretas como a síntese espacial propia da arquitectura clásica eran, en xeral, coñecidas. Así, os arquitectos renacentistas tiveron á súa disposición todo o potencial creativo que ofrecían a linguaxe e a técnica clásicas e o espírito da súa época. A linguaxe arquitectónica do Renacemento expresouse a través, non das copias dos clásicos, senón da súa superación.
Tamén destacaron nesta época dous arquitectos de palacios florentinos: Michelozzo (Palacio Medici Riccardi, 1444) e Bernardo Rossellino (Palacio Rucellai, 1446-1451 -sobre un deseño inicial de Alberti-); e outros en torno ao núcleo veneciano, como Pietro Lombardo.
Bramante e a fase madura do Renacemento
miniatura|Anunciación de Afasto Fernández (Córdoba, antes de 1508). A arquitectura está baseada na repercusión dos modelos arquitectónicos italianos. En particular comprobouse o seu coñecemento do gravado Prevedari, que Bernardo Prevedari realizou sobre un deseño de Bramante en 1481. É xustamente na obra de Donato Bramante onde este espírito se concreta dunha forma máis íntegra, o que fai del a figura que representa o paso do Quattrocento ao Cinquecento, no que se acostuma denominar fase madura do Renacemento. Bramante logrou demostrar, a través dos seus proxectos en palacios ou igrexas, que non só coñecía as posibilidades da linguaxe clásica, senón que tamén entendía as características e o ambiente da súa época, xa que foi capaz de aplicar o coñecemento antigo a unha forma nova, inédita, sobresaínte e, sobre todo, clásica. O seu Tempietto ou Fornelo de San Pietro in Montorio, en Roma (1502-1510), é practicamente unha relectura (aínda que non unha copia) dos templos de planta central, circulares, á súa vez derivados do tholos grego, típicos dun determinado período da arquitectura roma na (por exemplo, o Templo de Vesta, na mesma cidade de Roma). O modesto tempietto é case unha maqueta base do xigantesco proxecto (en construción desde 1506) da cúpula de San Pedro, cunha cúpula (42,5 metros) de dimensións comparables á do Panteón (43,44 metros), á de Santa Sofía de Constantinopla (32 metros) e á de Brunelleschi en Florencia (41 metros). Máis tarde, en época barroca, o arquitecto inglés Christopher Wren faría á súa vez unha relectura da obra de Bramante e Miguel Anxo, e proporía unha nova forma na catedral de San Pablo de Londres (32 metros, 1676), e o mesmo fixeron en época neoclásica Francisco Cabezas e Francesco Sabatini en San Francisco o Grande (Madrid, 33 metros, 1760-1784); demostrando a potencialidade do proceso de creación renacentista (que vai da estética dos edificios ao pensamento arquitectónico), para se adaptar a novos estilos en épocas posteriores.
Bramante tamén popularizou outra forma fondamente clásica que foi desenvolvida e explorada posteriormente. Está inspirada nos arcos de triunfo romanos e foi brillante polas súas características compositivas aplicadas aos proxectos de palacios e vilas, pezas chave do Renacemento na arquitectura civil.
A principal imaxe deste estilo bramantino atópase nas tríadas de aberturas adornadas con arcos, dous dos cales están á mesma altura e co central maior, o denominado sistema de orde máis arco, baseado na combinación da orde arquitectónica clásico e o arco de medio punto. Fronte ao problema, entón, de conectar nunha mesma unidade dúas entidades espacialmente similares pero de diferentes dimensións, a solución foi empregar dous sistemas de orde máis arco de diferentes dimensións seguindo a norma de que o extradós do arco do sistema de menor dimensión fose tanxente á moldura inferior do entaboamento da orde maior.
A superación dos clásicos, mantendo sempre a procura do clasicismo típica do período, deuse especialmente na medida en que os arquitectos propuxeron solucións espaciais clásicas para proxectos novos (como nos grandes palacios, diferentes das construcións romanas, ou nas novas catedrais ou basílicas). Elementos como as bóvedas e as cúpulas usáronse dunha forma nova, e empregáronse as ordes (xónica, corintia, etc.) características da arquitectura da Antigüidade.
O Cinquecento: a superación do clasicismo
miniatura|Vestíbulo da [[Biblioteca Laurenciana, Florencia, Miguel Anxo (1525). Apréciase un fragmento da escaleira.]] miniatura|Típica [[Palladianismo|estrutura palladiana.]] A medida que o dominio da linguaxe clásica ía evoluíndo, foi crecendo nos arquitectos renacentistas un certo sentido de liberación formal das encorsetadas regras do clasicismo, de xeito que o eventual desexo de superación (que sempre existiu en maior ou menor medida) cambiou de ser un elemento fundamental a ser froito da nova produción destes autores. Ese fenómeno, considerado xa como un anuncio do movemento estético que, anos máis tarde, se concretaría no Barroco, gañaría forza especialmente nas primeiras décadas do século XVI. O Cinquecento foi un momento no que a intención de sistematizar o coñecemento dos canons clásicos estaba plenamente superada, a través dos tratados de Sebastiano Serlio ou Jacopo Vignola. Os elementos compositivos do clasicismo deixaron de usarse en edificios como experimentación "en busca do clásico", senón partindo da súa plena conciencia, en "busca da súa innovación".