cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Órgano Hammond
O órgano que fala
Cara aos anos 50, os músicos Evaristo Enríquez Zavala e Ernesto Hill Olvera (invidente) descubriron, aparentemente de forma independente, que movendo de determinado xeito as barras deslizantes do Órgano Hammond, era posible emular os sons das vogais. miniatura|300px|Barras deslizantes nun órgano Hammond. Movendo estas barras de xeito adecuado é posible que o órgano "vocalice" Se a iso sumamos a melodía executada cos teclados, obtense o efecto do Órgano que fala (ou canta). Con todo, foi Hill Olvera quen explotou comercialmente este achado, a través das súas actuacións persoais, eventuais aparicións no cine mexicano e os dous discos que gravou en toda a súa traxectoria. Esta técnica non foi popularizada, a pesar de que Hill Olvera difundiu o segredo da mesma, debido a razóns tales como que a manipulación constante das barras podía desgastalas rapidamente ou ben, porque formar as vogais mentres se executa a melodía, quítalle velocidade ao organista e dificulta o labor de facer arranxos para os instrumentos acompañantes. De feito, na actualidade só os músicos que posúen equipos Hammond orixinais poden executar esta técnica xa que os teclados electrónicos de hoxe en día carecen destas barras, xustamente para facelos compatibles coa norma MIDI.
Sinonimia (bioloxía)
Sinónimos e protónimo
Cando o anteromente dito sucede, o autor ou autores dos sinónimos actualmente considerados como válidos e, en caso de que se faga constar, a data da descrición, ten que poñerse entre parénteses (para idicar que dito autor non foi o primeiro que describiu o taxon), mentres que no caso do sinónimo inicial, chamado protónimo (do grego antigo πρῶτος prõtos, 'o primeiro', e ὄνομα ónoma, 'nome') se escribe sen parénteses. Exemplos:
Xador
Coa Revolución islámica de 1979 impúxose o uso obrigatorio no Irán, situación que aínda se mantén, con certa relaxación na súa forma e deseño.
Sinonimia (bioloxía)
Sinónimos e protónimo
O uso e a terminoloxía son diferentes, nalgúns casos, na zooloxía e na botánica (incluíndo a micoloxía, bacterioloxía e viroloxía).
Sinonimia en zooloxía
Trala aparición do Código, todos os nomes científicos réxense polo principio de prioridade e sinonimia segundo o cal, o nome válido dun taxon é o sinónimo máis antigo. Todos os demais nomes dese taxon considéranse sinónimos máis modernos e non deben usarse.
Neste caso, un mesmo autor describiu o mesmo xénero de lepidópteros árctidos dúas veces con diferente nome; ten prioridade o nome publicado primeiro (Hypercompe), e Ecpantheria é un sinónimo do anterior.
O exemplo a seguir non é exactamente unha sinonimia:
A Fraga, Ferreira, San Sadurniño
A Fraga é un lugar da parroquia de Ferreira no concello coruñés de San Sadurniño, na comarca de Ferrol. Segundo o IGE, en 2011 tiña 9 habitantes (3 homes e 6 mulleres).
Edith Cavell
Edith Louisa Cavell (|ˈkævəl|), nada en Swardeston o 4 de decembro de 1865 e finada en Bruxelas o 12 de outubro de 1915, foi unha enfermeira británica condenada a morte en xuízo sumarísimo por un tribunal militar alemán durante a primeira guerra mundial, acusada de alta traizón por acoller no seu hospital en Bruxelas ata douscentos soldados belgas, franceses e ingleses (prisioneiros evadidos e pilotos abatidos) e axudalos a fuxir de Bélxica e reintegrarse nos seus postos de combate.
Traxectoria
Naceu en Swandeston (Norfolk) en 1865, filla máis vella do vigairo da localidade. Tras completar a súa educación, traballou como institutriz para varias familias, entre elas unha de Bruxelas de 1890 a 1895. Volveu á súa casa para coidar o seu pai enfermo, e trala súa recuperación, decidiu estudar enfermaría. En 1896, con 30 anos, comezou a traballar como enfermeira en prácticas no London Hospital. miniatura|Edith Cavell (no centro) cun grupo de estudantes de enfermaría da escola de Bruxelas. En 1907, o doutor Antoine Depage recrutouna para convertela en enfermeira xefa do Instituto Berkendael. En outubro dese ano Depage fundou L'École Belge d'Infirmières Diplômées, confiándolle a dirección a Cavell.
Cando estalou a primeira guerra mundial, a escola e o instituto quedaron en mans da Cruz Vermella, que tiña como presidente a Depage. Cavell converteuse en axente do MI6, o servizo secreto británico. ao invadir os alemáns Bélxica, ordenouse que todos "os feridos perigosos ou sospeitosos" fosen sacados do hospital. Cavell abandonou os seus labores de espionaxe e dedicoue a axudar centos de soldados a escapar cara aos Países Baixos, país neutral, grazas a unha rede de evasión organizada por belgas da zona de Mons e franceses de Lille e Valenciennes, violando a lei marcial imposta polos ocupantes. Non obstante, un espía alemán infiltrado descubriu esta rede, o que levou á súa neutralización e á detención de numerosas persoas, entre elas Edith Cavell, que foi arrestada o 3 de agosto e encarcerada na prisión de Saint-Gilles.
Os xuízos aos integrantes da rede tiveron lugar o 7 e o 8 de outubro de 1915. Edith Cavell non fixo intento ningún por defenderse, admitindo os cargos. O 11 de outubro foi condenada a morte.
O goberno británico non puido facer nada por salvar a vida da enfermeira. Os Estados Unidos, que aínda non entraran na contenda, exerceron presións diplomáticas. O primeiro secretario da súa representación en Bruxelas, Hugh Gibson, falou co gobernador alemán de Bélxica, von der Lancken, inclinado a perdoar a vida de Cavell pola súa honestidade ao admitir os seus cargos e porque salvara numerosas vidas alemás e aliadas:
O embaixador español aconsellou que o seu corpo fose inhumado rapidamente no cemiterio habilitado no mesmo lugar da execución.
Consecuencias da súa morte
miniatura|Anuncio do filme The Woman the Germans Shot Nos anos seguintes á morte de Edith Cavell, a súa historia foi publicada en innumerables artigos de prensa, panfletos, imaxes e libros. Converteuse nunha figura icónica de propaganda para o recrutamento militar en Gran Bretaña, e nos Estados Unidos empregouse para incrementar as simpatías cara ao bloque aliado. A súa popularidade emanaba do seu sexo, a súa profesión de enfermeira e da súa actitude heroica ante a morte. A súa execución presentouse como unha demostración da barbarie e a depravación moral dos alemáns.
O ministro alemán de Asuntos Exteriores, Arthur Zimmermann, declarou á prensa do seu país que a execución de Edith Cavell fora “lamentable mais necesaria”:
Segundo dixo posteriormente un oficial do Estado Maior alemán, «foi un dos nosos maiores erros. Non puidemos concibir unha acción máis impopular». A noite anterior á súa execución confesoulle ao capelán da prisión que non sentía odio ningún contra os alemáns e que non temía a morte porque vira tanta no hospital que a coñecía demasiado ben. O famoso poeta alemán Gottfried Benn, entón médico militar da prisión de Saint-Gilles, presenciou e certificou a súa morte, e escribiu que nunca coñecra unha muller con tanto valor: «Como debe xulgarse o fusilamento de Edith Cavell? Entrou na guerra e a guerra destruíuna».
Honras
Erixíronse monumentos na súa memoria en varias cidades, dos cales, os máis importantes son:
A Igrexa de Inglaterra dedica o 12 de outubro á memoria de Edith Cavell, como conmemoración da súa vida e sacrificio, aínda que non está canonizada no sentido tradicional.
Penente, Nogueira, Meis
Penente é un lugar da parroquia de Nogueira no concello pontevedrés de Meis, na comarca do Salnés. Tiña 104 habitantes no ano 2016 segundo datos do IGE, dos que 57 eran mulleres e 47 homes, o que representa manter practicamente a poboación que tiña en 2010, cando tiña 102 veciños, e en 2005, cando eran 106.
Feministing
Feministing.com é un blog feminista fundado en 2004 por Jessica Valenti e Vanessa Valenti.
Equipo
miniatura|Gwendolyn Beetham. En setembro de 2013, Feministing tiña tres directoras executivas: Lori Adelman, Maya Dusenbery e Jos Truitt. En 2015 Adelman foi considerada unha das 50 de The Forward. Alexandra Brodsky é unha editora e columnista. As outras columnistas son Chloe Angyal, Katie Halper, Syreeta McFadden, Sesali Bowen, Verónica Bayetti Flores, Juliana Britto Schwartz, Mychal Denzel Smith, Katherine Cross, Gwendolyn Beetham, Dana Bolger e Suzanna Bobadilla.
Alec Baldwin
miniatura|Alec Baldwin en 2010.
Alexander Rae "Alec" Baldwin III, nado en Amityville (Nova York) o 3 de abril de 1958, é un actor estadounidense.
Traxectoria
Baldwin conseguiu o recoñecemento na televisión polo seu traballo na serie Knots Landing, que se emitiu na CBS entre 1984 e 1986, interpretou papeis principais e secundarios en filmes como Beetlejuice (1988), The Hunt for Red October (1990), The Aviator (2004) e The Departed (2006) entre outros. A súa actuación no filme de 2003 The Cooler serviulle para obter unha candidatura aos Oscar. A partir de 2010 protagoniza xunto con Jack Donaghy a comedia de situación da NBC 30 Rock. Gañou dous premios Emmy, tres Globos de Ouro e catro Premios Screen Actors Guild. É irmán dos tamén actores Daniel Baldwin, William Baldwin e Stephen Baldwin
Morpheus (videoxogo de 1998)
Morpheus é un xogo de ordenador estadounidense lanzado en 1998. Foi desenvolvido por Soap Bubble Productions e distribuído por Piranha Interactive Publishing Inc. É un xogo de aventuras en primeira persoa semellante a Myst con interface point and click, que pode cambiar de posición facendo clic e amosando en transición os movementos do xogador.
Sinopse
No ano 1928, un magnate do aceite de peixe e membro do Club de Exploradores, o Comandante Theodore Holmes tenta viaxar a través do Polo Norte nun globo aerostático. Mentres fai os preparativos, aparece un home que di palabras incoherentes por mor dos estragos do clima, e menciona un cruceiro de luxo llamado Herculania cuxos pasaxeiros precisan axuda. Intrigado, vai na súa axuda e desaparece. En 1952, Matthew Holmes, o seu fillo, prepárase para buscar ó seu pai para descubrir a causa da súa desaparición. Mais el tamén se perde e comeza a deixar de distinguir entre o mundo real e o dos soños. Cando está a piques de morrer, descobre o barco que o seu pai fora a buscar.
Produción
Levou catro anos de traballo desenvolver todo o son, os gráficos e as secuencias de acción. O motor do xogo foi feito con QuickTime 3.0 e QuickTime Video para as transicións.
Galactolípido
miniatura|Estrutura química xeral dun monogalactosil diacilglicerol (MGDG), un tipo frecuente de galactolípido. R1 e R2 son cadeas graxas. Os galactolípidos son un tipo de glicolípidos cuxo azucre é a galactosa. Diferéncianse dos glicosfingolípidos en que non teñen nitróxeno na súa composición.
Son a parte principal dos lípidos de membrana das plantas, nas cales substitúen os fosfolípidos para conservar o fosfato para outros procesos esenciais. A membrana dos cloroplastos contén unha elevada cantidade de monogalactosildiacilglicerol (MGDG) e digalactosildiacilglicerol (DGDG).
Probablemente exercen un papel directo na fotosíntese, xa que se atoparon nas estruturas obtidas por raios X dos complexos fotosintéticos.
Os galactolípidos están máis biodispoñibles que os ácidos graxos e presentan unha actividade antiinflamatoria mediada por COX. O fraccionamento bioguiado de follas de espinaca (Spinacia oleracea) revelou que os galactolípidos de ácido alfa-linolénico (18:3, n-3) eran responsables dos efectos inhibitorios sobre a activación do virus de Epstein-Barr (EBV) inducida por promotor de tumores. Recentemente, demostrouse que este mesmo galactolípido, o 1,2-di-O-α-linolenoil-3-O-α-D-galactopiranosil-sn-glicerol, pode ser importante para a actividade antiinflamatoria da Rosa canina, unha planta medicinal con efectos documentados sobre enfermidades inflamatorias como a artrite.
O galactoesfingolípido galactocerebrósido (GalC) e o seu derivado sulfatado sulfátido está tamén presente en abundancia (xunto cun pequeno grupo de proteínas) na mielina, a membrana arredor dos axóns no sistema nervioso dos vertebrados.
Jordan Barrett
Jordan Kale Barrett, nado en Byron Bay, o 2 de decembro de 1996, é un modelo australiano. É coñecido por ser considerado o modelo do ano 2016 segundo Models.com.
Traxectoria
Barrett foi descuberto cando tiña 14 anos por un cazatalentos de IMG Australia. En setembro de 2015, Barrett protagonizou a portada das revistas VMAN e Arena Homme+ SS Magazine, fotografado por Stephen Klein. Dende entón, participou en campañas de publicidade para Roberto Cavalli, Moschino, H&M, Calvin Klein, Tom Ford, Versace e Ralph Lauren. Barrett é a imaxe do novo anuncio de televisión da fragrancia 1 Million.
Eugène Viollet-le-Duc
Eugène-Emmanuel Viollet-le-Duc nado en París o 27 de xaneiro de 1814 e finado en Lausana o 17 de setembro de 1879, foi un arquitecto, arqueólogo e escritor francés. Defendeu o uso dunha metodoloxía racional no estudo dos estilos do pasado, contraposta ó historicismo romántico. As súas teorías exerceron unha grande influencia en artistas posteriores, como Guimard, Gaudí, Horta ou Vilaseca.
Traxectoria
Nacido no seo dunha familia da alta burguesía, dende moi novo interesouse pola Arquitectura da Idade Media e aínda que foi discípulo de Achille Leclère, rexeitou ingresar na escola de Belas Artes para converterse en autodidacta percorrendo Francia e Italia.
Teoría da restauración
Na súa teoría defende que o restaurador debe poñerse no lugar do arquitecto-creador primitivo, entendendo o espírito da obra e aplicalo á reconstrución da mesma. Trata de volver ó edificio a súa forma orixinal (forma prístina), ou como el entende que debeu ser, posto que afirma que a partir das partes que aínda existen é posible reconstruír o total, por pura coherencia do estilo.
As súas intervencións sobre diversos monumentos franceses caracterizáronse sempre pola primacía do estilo gótico, considerado por Viollet superior dende o punto de vista técnico e estético.
A chamada unidade de estilo buscaba resaltar os aspectos medievais do edificio tratado, isto obrigaba a eliminar ou alterar os elementos "inferiores" ou secundarios engadidos con posterioridade nos momentos renacentista, barroco ou neoclásico. En certas ocasións as intervencións de Viollet provocaron a desaparición de interesantes engadidos de gran calidade e valor histórico artístico, causando a ruptura do proceso vital da obra artística.
Viollet-le-Duc é unha figura oposta, no tocante as ideas, a John Ruskin que defende a conservación fronte á restauración.
Galería de imaxes de Rianxo
Galería de imaxes do concello de Rianxo na provincia da Coruña.
Verbo regular
Os verbos regulares, en contraposición ós verbos irregulares, son aqueles que se ateñen estreitamente aos paradigmas ou modelos de conxugación máis empregados na lingua. En galego hai tres paradigmas de verbos regulares: a primeira conxugación, cuxos infinitivos terminan en -ar; a segunda, terminan en -er e a terceira,  en -ir. Dentro da conxugación regular pode considerarse tamén unha conxugación estendida por medio de perífrase verbais que sinalan distintos tipos de aspecto e modo verbal.
Mediante a segmentación e conmutación dos elementos constituíntes das formas verbais regulares, revélase o mecanismo da flexión verbal, que funciona incrementando a un tema un sufixo flexional. Á súa vez, o tema está constituído por unha raíz e unha vogal temática, e o sufixo flexional está formado polas desinencias de modo-tempo e número-persoa.
centro
Un canto a Galicia
Un canto a Galicia é unha canción gravada en 1971 do cantante de orixe galega Julio Iglesias incluída no seu álbum homónimo de 1972. O tema aparece tamén en diversas recompilacións dos éxitos do artista posteriores, como en Mi vida de 1998.
Historia
Gravada en lingua galega, a letra recrea o amor do autor por Galicia, berce de seu pai Julio Iglesias Puga, en honra do cal está escrito o tema. A canción tamén tivo grande éxito no Norte de África e Oriente Medio. Nunha actuación en agosto de 2013, Julio Iglesias dedicou este tema ás vítimas do accidente ferroviario de Angrois en Santiago de Compostela no anterior mes de xullo. Na súa dedicatoria explicou que para el Galicia é «unha terra moi especial e queridísima».
Vendas
A canción alzouse co número un nas listas de vendas de España e varios países de América Latina e Europa, entre eles os Países Baixos e Bélxica, conseguindo o número 12 nas listas alemás.
Kentelec 8
O Kentelec 8 foi un ordenador desenvolvido e presentado en 1974. Foi un dos primeiros ordenadores comerciais baseados en microprocesador e o primeiro microordenador deseñado e construído en España.
Historia
O ordenador foi desenvolto por Distesa, pertencente a Anaya Editorial, como resultado do interese do grupo pola aplicación das tecnoloxías a ensinanza. Foi deseñado por Manel Puigbó Rocafort e un equipo de colaboradores.
O nome provén de Kentel, o nome orixinal dun panel de probas de montaxes electrónicas deseñado polo propio Puigbó, ao que se lle engadiu a abreviatura EC (do inglés Electronic Computer) e un 8, en referencia ao número de bits cos que traballaba o procesador.
O prototipo foi presentado no ano 1974, un ano despois do Micral N francés (o primeiro ordenador comercial baseado en microprocesador) e uns meses antes do Scelbi-8H, precursor da informática doméstica.
Tiña altas prestacións para a época, pero o equipo era caro, o que propiciou que se deixase de fabricar cando se levaban producidas 10 unidades.
Características
O deseño orientouse o estudo dos microprocesadores. No panel amosaba diversos datos internos da máquina. Incluía un teclado hexadecimal e un zócolo programador de EPROMs. Inicialmente funcionaba cun procesador Intel 8008, que foi substituído posteriormente por un 8080. Como periférico de entrada e saída empregaba unha cinta perforada. Posuía unha memoria de 8 Kb, ampliable a 16 Kb.
Camiño Portugués
miniatura|Camiño Portugués miniatura|Tramo galego do camiño portugués. Baixo a denominación de Camiño Portugués agrúpanse distintas vías do Camiño de Santiago que, con orixe en Portugal, van cara a Santiago de Compostela. Tradicionalmente, descríbense dúas rutas principais que ascenden desde o sur de Portugal, unha pola costa desde Lagos a Lisboa, Coímbra e Tui; e outra polo interior desde Faro a Évora, Chaves e Verín. Estas dúas rutas principais presentan numerosas variantes locais e comunicacións entre unha e outra formando unha rede de Camiños interconectados cara ao norte. En consecuencia, o acceso a Galicia faise por Valença do Minho a Tui ou por Braga a Ourense, sendo a primeira alternativa a máis utilizada, con diferenza, e a que, xa en Galicia, recibe oficialmente o nome de Camiño Portugués. Mesmo existe unha terceira variante que entra por Caminha á Guarda e ascende pola costa de Pontevedra, que recibe o nome de Camiño Monacal en referencia ó mosteiro de Oia, por onde pasa. A cidade de Pontevedra, punto central do camiño, é a capital do Camiño Portugués en España. , ,
A Asociación de Amigos do Camiño Portugués comezou a sinalizar e cartografar o Camiño Portugués en 1993, desde Tui. Membros desta asociación cifraban en 500 peregrinos anuais os que seguían esta ruta nos seus inicios, experimentando desde hai anos un crecemento progresivo ata alcanzar os 52.000 do ano 2016, o que o converteu na segunda ruta Xacobea en importancia, aínda que a gran distancia do Camiño Francés. Segundo a Oficina do Peregrino, nos últimos anos accederon a Santiago polo Camiño Portugués un número crecente de peregrinos: 35.494 en 2014 (un 14,92% do total de peregrinos por tódolos camiños), 43.158 en 2015 e 52.190 en 2016. , fronte ós 176.329 que chegaron polo Camiño Francés en 2016 (o 63,38% do total). Canto á nacionalidade dos peregrinos, os portugueses representan ó redor do 5% e manteñen ano tras ano un cuarto posto, por detrás de españois (ó redor do 50%), alemáns (8%) e italianos (6,5%).
Para mellorar e aumentar o atractivo desta ruta, a Deputación de Pontevedra, a Xunta de Galicia e mais os doce concellos polos que transcorre o Camiño acordaron en 2014 crear unha mesa de seguimento para analizar os problemas detectados, afrontar labores de mantemento e deseñar medidas para potencialo. En setembro dese mesmo ano comezaron os traballos de limpeza e sinalización, cun orzamento dun millón de euros.
Itinerarios
miniatura|[[Capela da Virxe Peregrina de Pontevedra|Igrexa da Virxe Peregrina en Pontevedra.]] O Camiño Portugués da costa nace en Lagos, e pasa por Aljezur, Odemira (con posible desviación por Ferreira do Alentexo), Cercal, Santiago de Cacém, Grândola, Alcácer do Sal e Setúbal, para chegar a Lisboa.
Desde Lisboa continúa cara Coímbra (a onde se pode chegar directamente ou desviándose por Sintra e Alcobaça, para visitar os mosteiros destas dúas localidades) pasando por Santarém, Golegã, Tomar e Figueiró dos Vinhos. Unha vez en Coímbra, o Camiño podía coller cara ao noroeste, por Águeda, Pedroso e Porto; ou desviarse ó nordeste, cara a Lamego (onde enlazaba coa ruta do interior) e Chaves.
Desde Porto podía coller cara á costa ata Póvoa de Varzim, Viana do Castelo e Caminha, para seguir ata Valença (ou cruzar a ría cara á Guarda); ou ben coller cara a Barcelos, Ponte de Lima e Valença, onde cruza o Miño e entra en Galicia por Tui. En Barcelos xorde unha variante que vai a Vila Nova de Cerveira, onde cruza o Miño e pasa por Goián, Tomiño, Gondomar, Vigo e Redondela, onde se une ó Camiño de Portugal oficial. A esta alternativa denomínase Camiño de Portugal do Norte, porque pasa a carón do santuario portugués de Nossa Señora do Norte. Aínda existe outra variante máis que leva desde Barcelos a Lanheses, Vila Nova de Cerveira e Valença.
O Camiño Portugués do interior, tamén chamado Camiño Central, foi o utilizado pola raíña Santa Isabel de Portugal na súa peregrinación a Compostela en 1326. Nace tamén na costa do Algarve, en Faro, e ascende máis ou menos paralelo á fronteira con España, pasando por Almodôvar, Castro Verde e Beja; pouco antes desta última localidade enlaza cunha variante que ascende desde Tavira, tamén na costa. Logo segue cara a Reguengos de Monsaraz, Évora, Estremoz, Crato, Alpalhâo (onde enlaza outra variante que vén desde Ferreira do Alentexo, que xa vimos na ruta da costa), Castelo Branco, Fundão, Guarda, Trancoso, Moimenta da Beira e Lamego, na beira sur do Douro. Ata Lamego chega unha variante desde Coímbra, pasando por Viseu.
A partir de aquí, os peregrinos poden coller cara a Chaves para entrar en Galicia por Verín e enlazar coa Vía da Prata en Ourense; ou ben coller cara a Amarante, Guimarães e Braga, para enlazar coa ruta da costa en Ponte de Lima e entrar en Galicia por Valença e Tui. Tamén, desde Braga, cabía a posibilidade de entrar en Galicia por Celanova ou A Cañiza.
A partir de Braga, o Camiño coincide basicamente coa vía romana XIX, que ascendía desde esta localidade (Bracara Augusta) ata Astorga (Asturica Augusta), pasando por Tui, Pontevedra, Caldas e Iria Flavia.
miniatura|Placa da rúa da Santiña, no [[O Burgo, Pontevedra|Burgo (Pontevedra).]] Unha vez en Galicia, a ruta oficial do Camiño Portugués ascende desde Tui cara ó norte a través do Porriño, Redondela, Pontevedra, Caldas de Reis e Padrón, para chegar finalmente a Santiago. As outras rutas, que acceden por outros puntos da fronteira, terminan confluíndo antes ou despois con esta ruta principal.
No ano 2014 abríronse dúas rutas alternativas que parten de Pontevedra cara ó Salnés. A primeira é a Ruta Espiritual, que percorre os mosteiros de Poio e Armenteira e enlaza en Vilanova de Arousa coa Ruta do Mar de Arousa, para dirixirse desde aí en barco a Pontecesures.
A segunda é a Ruta do Padre Sarmiento, que percorre os concellos de Poio, Sanxenxo, O Grove, Meaño, Cambados, Vilanova, A Illa, Vilagarcía e Catoira, e enlaza co Camiño Portugués oficial en Pontecesures; esta alternativa recibe o seu nome do propio Martín Sarmiento que percorreu esta ruta no Ano Santo de 1745 e a describiu no seu libro Viaxe a Galicia.
Segundo se concluíu na reunión do intergrupo Caminos de Santiago do Parlamento Europeo celebrada en Bruxelas en decembro de 2013, a sinalización está ben definida desde Porto ata Santiago pero é insuficiente entre Lisboa e Porto e case inexistente nos tramos ó sur de Lisboa. Tamén se puxo de manifesto a urxente necesidade de definir unha ruta como a oficial e o resto como variantes, dada a multiplicación de rutas e alternativas, non fixadas pola tradición xacobea. Outro dos problemas a solucionar sería a escasa dotación de prazas nos albergues existentes ó longo do Camiño, que a Deputación de Pontevedra estima nun 10% das necesidades reais. miniatura|Ponte internacional entre Valença e Tui.
O Camiño Portugués en Galicia
Como acontece con outros Camiños, as diferentes guías e webs que desenvolven o Camiño Portugués non sempre coinciden no número das etapas necesarias para chegar de Tui a Santiago nin, por conseguinte, nas localidades que as delimitan nin na distancia a percorrer en cada unha delas. Das oito guías consultadas, tres dividen esta ruta en 6 etapas (Xacobeo.es, Consumer.es, Diario de a bordo) e cinco en cinco etapas (La Voz de Galicia, Federación Española de Asociaciones de Amigos del Camino de Santiago, Todos los caminos, Gronze, Portas del cielo). Neste artigo seguimos a estrutura descrita pola web do Xacobeo.
1ª etapa: Tui - O Porriño
Tui - Rebordáns - A Virxe do Camiño - A Magdalena - Orbenlle - Atios - A Guía - O Porriño
Unha vez pasada Valença, os peregrinos tiñan que atravesar o Miño mediante barcazas que desembarcaban na praia da Fábrica, pero desde que se construíu a ponte internacional en 1884 xa se pode facer con comodidade polo paso peonil que hai a un dos lados da ponte. Entran así en Galicia a través da vila de Tui. miniatura|Museo Diocesano, situado no antigo Hospital para Pobres e Peregrinos, levantado en [[1756. Aquí os peregrinos tiñan dereito a pasar tres noites.]] O primeiro fito da Xunta de Galicia sinalizando o Camiño marca neste punto unha distancia de 115,454 km ata Santiago.
Nesta cidade destaca a catedral de Santa María, construída entre os anos 1142 e 1225 nos estilos románico e gótico. Xunto á catedral, Tui contaba con hospital de pobres e peregrinos que estivo activo desde finais do século XVII ata principios do XX; hoxe está reconvertido en Museo Diocesano. O Camiño atravesa o centro histórico e pasa ante o convento de clausura das Clarisas (popularmente, das encerradas) e o mosteiro de San Domingos.
Despois de Tui, pasa por Rebordáns, con igrexa dedicada a san Bertomeu, do século XII pero reconstruída sobre outra anterior do XI; esta igrexa foi a primeira catedral de Tui. A partir de aquí cruza a estrada N-550 -que discorre á par do Camiño ata Santiago- e sobe cara ó Porriño seguindo o leito do río Louro pasando pola Virxe do Camiño (lugar de Rebordáns), cuxa igrexa barroca, do s. XVII, posúe unha Virxe do Leite, considerada protectora dos peregrinos. A seguir pasa por baixo da autoestrada do Atlántico (AP-9) e cruza o río San Simón pola chamada ponte de San Telmo ou ponte das febres, para alcanzar despois o lugar da Magdalena, da parroquia de Ribadelouro. miniatura|Ponte de San Telmo ou ponte das Febres. Segundo conta a lenda, san Telmo, daquela frade dominico en Tui, colleu unhas febres neste mesmo lugar cando ía de peregrinación a Santiago, febres que forzaron o seu regreso a Tui e das que morreu de alí a pouco. Xunto á ponte levantouse un cruceiro no que unha inscrición di o seguinte: "Camiñante, aquí enfermou de morte san Telmo en abril de 1251. Pídelle que fale con Deus no teu favor". Sobre o arco da ponte construíuse unha plataforma de madeira para facilitar o paso. miniatura|Ponte de Orbenlle, sobre o Louro. Desde A Magdalena o Camiño pasa xunto a un calvario formado por cinco cruceiros e, a seguir, por Orbenlle, onde o Camiño deixa o concello de Tui e entra no do Porriño. O itinerario tradicional beireaba as Gándaras de Budiño (zona húmida creada pola confluencia do río Louro con varios regatos, creando un sistema de lagoas, brañas e bosques de ribeira) e atravesaba a todo o longo o polígono industrial das Gándaras, do Porriño, en 3 km de estrada perigosa e interminable, entre naves industriais e constante tráfico de camións. Desde setembro de 2013 está indicada unha alternativa polas Gándaras e a beira do Louro que só representa un aumento duns 500 metros. Esta variante, que comeza ó pouco de pasar o fito quilométrico 106,048, discorre baixo unha mesta vexetación na beira do Louro; pasa polas parroquias de Mosende e Pontellas (esta segunda dedicada a Santiago), e mais o lugar de Centeáns, onde o Camiño pasa ó pé dun cruceiro no antigo Camiño Real que conducía a Vigo.
O Camiño alcanza agora a vía férrea, que supera, e segue pola beira da N-550 a través da parroquia de Atios pasando pola Capela da Virxe da Guía, no lugar da Guía desta parroquia, para chegar finalmente ó Porriño.
No Porriño pasa por diante das capelas de San Sebastián (posiblemente anterior ó XVI) e de San Bieito. Nesta vila destaca a casa consistorial, obra construída por Antonio Palacios en 1924 e reconstruída en 1983 tralo incendio de 1976.
2ª etapa: O Porriño - Redondela
miniatura|Albergue do Porriño, á beira do Louro. O Porriño - Ameiro Longo - Santa Marta - O Castro - A Rúa - Mos - Os Cabaleiros - O Enxertado - Vilar de Infesta - Saxamonde - O Souto - Quintela - O Muro - Redondela
A etapa comeza camiñando de novo pola N-550 e cruzando por debaixo da autovía das Rías Baixas (A-52). Despois dun breve desvío a Ameiro Longo, xa no concello de Mos, volve outra vez a coincidir coa estrada. Pasa logo polos lugares de Santa Marta e O Castro; ou ben se desvía por Veigadaña, desvío que axiña retorna ó Camiño tradicional. Segue pola Rúa e a capital do concello, Mos, onde pode verse a igrexa de Santa Olaia e o palacio dos marqueses de Mos, do s. XVIII.
O peregrino pasa ante o Cruceiro dos Cabaleiros, erixido en 1734 e que conserva a policromía. Pasa polo lugar dos Cabaleiros e volve á estrada. Bordeando a parroquia de Guizán, pasa pola capela de Santiaguiño de Antas, dedicada a Santiago Cabaleiro, e chega ó lugar do Enxertado, xa na parroquia de Louredo. miniatura|esquerda|Miliario de Santiaguiño de Antas. Ó pouco, no linde entre Mos e Redondela, o Camiño pasa por un miliario romano da vía XIX, atribuído ó emperador Traxano (no século II).
O Camiño entra agora en Redondela, a través da parroquia de Vilar de Infesta e, posteriormente, a de Saxamonde (Casal do Monte, Padrón e O Souto). Unha vez superado O Souto, o Camiño volve coincidir coa estrada N-550.
A estrada entra agora na parroquia de Quintela e leva ata O Muro para chegar axiña a Redondela. Nesta vila destaca a igrexa parroquial de Santiago, consagrada polo propio Diego Xelmírez en 1114 pero reedificada no XVI; no alto da fachada podemos ver unha escultura de Santiago matamouros e no retablo do altar maior unha talla de Santiago peregrino. Tamén, a capela de Santa Mariña ou das Angustias, do XVII.
3ª etapa: Redondela - Pontevedra
miniatura|Ponte Sampaio, sobre o [[Río Verdugo|Verdugo.]] Redondela - Cesantes - O Carballiño - Tuimil - O Viso - Soutoxuste - Arcade - Ponte Sampaio - Cacheiro - Bergunde - A Boullosa - O Alcouce - Santa Comba de Bértola - O Pobo - O Casal do Río - Lusquiños - O Marco - Pontevedra
O Camiño sae de Redondela pasando por baixo do viaduto do ferrocarril, cruzando a N-550 por diante da capela das Angustias e pasando ao carón do Campo Municipal de Santa Mariña. Inmediatamente despois de superar Redondela cruza o río Pexegueiro e entra na parroquia de Cesantes. Tras cruzar as vías do tren entra no Camiño Real e, ó pouco, no camiño da Brea Vella, que leva de novo á N-550. miniatura|esquerda|Imaxe da Virxe Peregrina, na fachada da igrexa pontevedresa. Segue polos lugares do Carballiño, de Tuimil, xa na parroquia do Viso, e Soutoxuste, para volver dar na N-550, que cómpre seguir ata entrar en Arcade, xa no concello de Soutomaior.
En Arcade cómpre ver a igrexa parroquial dedicada a Santiago, de estilo gótico pero restaurada no XIX. No mesmo camiño atoparemos tamén unha fornela decorada con motivos xacobeos no máis puro estilo kitsch, con cunchas, cabazas, Pelegrín, figuriñas, pedriñas, estampas, pulseiras, recordatorios etc.
A seguir o Camiño chega a Ponte Sampaio e entra no concello de Pontevedra cruzando a ponte medieval sobre o río Verdugo que desemboca aquí dando orixe á Ría de Vigo. Sobre esta ponte librouse a histórica batalla nos días 7 a 9 de xuño de 1809 no contexto da Guerra de Independencia española, batalla na que as tropas españolas derrotaron ás francesas comandadas polo mariscal Ney, obrigándolle a retirarse cara a Compostela e detendo así o dominio francés sobre o sueste galego.
Dentro de Ponte Sampaio destaca a igrexa parroquial de Santa María (aínda que non está situada no propio Camiño e esixe unha desviación). É do século XII en estilo románico, pero sometido a profundas reformas nos s. XVIII e XX. Son especialmente interesantes os capiteis do interior da igrexa.
Logo de Ponte Sampaio pasa pola Ponte Nova, ponte de nova construción (2010) que veu substituír a anterior ponte medieval que caeu tras unha crecida do río Ulló no 2006, e polo lugar de Cacheiro, da parroquia da Canicouva. Este tramo discorre pola Brea Vella de Canicouva, un camiño lousado que coincide coa vía romana XIX. miniatura|Indicador da distancia (64.5 km) ata Santiago, na rúa Virxe do Camiño de Pontevedra Ó pouco entra na parroquia de Figueirido, do concello de Vilaboa, a través dos lugares de Bergunde, A Boullosa e O Alcouce. Seguidamente entra na parroquia de Santa Comba de Bértola e pasa xunto á capela de Santa Marta, construída en 1617. Logo cruza o río do Pobo e entra na parroquia pontevedresa de Tomeza polos lugares do Pobo, O Casal do Río, Lusquiños e O Marco, para chegar finalmente á cidade de Pontevedra pola rúa Ramón Otero Pedrayo, onde se atopa o albergue de peregrinos La Virgen Peregrina.
Todo este último tramo segue un espazo urbanizado e pouco agradable, sobre asfalto, polo que hai peregrinos que están desenvolvendo unha variante que percorre a beira do río dos Gafos. Esta variante tómase no lugar do Pobo e conflúe co Camiño tradicional pouco antes de chegar ó albergue.
En Pontevedra destaca, a efectos do Camiño de Santiago, a escultura Dorna de Xaime Quessada, a ponte do Burgo coas cunchas de peregrino esculpidas e sobre todo a igrexa da Virxe Peregrina, do século XVIII en estilo barroco tardío, con planta en forma de cuncha de vieira, símbolo dos peregrinos e punto de parada. No interior presenta tallas de Santiago, San Roque e a Virxe, todos eles con indumentaria de peregrinos. A Virxe Peregrina é patroa da provincia de Pontevedra e referencia do Camiño Portugués. Fronte á basílica estaba a porta de Trabancas, da antiga muralla da cidade, pola que entraban os peregrinos. Esta porta daba acceso á praza da Ferrería. O Camiño atravesa a cidade polo seu casco vello (praza da Peregrina, praza da Ferraría, Soportais, praza de Curros Enríquez, rúa Real, rúa da Ponte) e sae pola ponte do Burgo.
4ª etapa: Pontevedra - Caldas de Reis
miniatura|Fito quilométrico no extremo sur da Ponte do Burgo. Pontevedra - Pontecabras - Guxilde (Alba) - San Caetano - Leborei - O Castrado - Reariz - San Amaro - A Cancela - Valbón - A Seca - Barosa - Briallos - O Ameal - Foxacos - Tivo - O Pazo - Caldas de Reis
Quedan aínda 63,183 km ata Santiago.
O peregrino abandona a cidade de Pontevedra cruzando o río Lérez pola ponte do Burgo. O nome de Pontevedra vénlle de Pontus Veteri, ponte vella, e fai alusión á ponte romana que había pouco máis abaixo desta do Burgo e que representaba un importante fito na vía romana XIX; a actual ponte é medieval pero sufriu constantes reformas. miniatura|esquerda|Ponte do Burgo. Nada máis cruzar a ponte, á man dereita hai un cruceiro levantado no lugar onde estivo a antiga capela do Santiaguiño do Burgo. Tras percorrer uns metros pola avenida da Coruña, o Camiño colle á esquerda pola rúa da Santiña, que avanza cara ó norte por unha contorna rural, entre as vías do ferrocarril e a autoestrada AP-9. Bordea a Xunqueira de Alba, extensa zona húmida de 80 hectáreas, rica en aves acuáticas, e chega a Pontecabras, na parroquia de Alba. Tras pasar por debaixo do ferrocarril, chega a Guxilde, onde o camiño pasa ó pé da igrexa parroquial, dedicada a Santa María. A igrexa orixinal era románica e fora consagrada polo bispo Diego Xelmírez, pero foi reconstruída e reformada totalmente en 1595. Xunto á casa reitoral hai un monumento ó peregrino. miniatura|Esta placa, nunha casa da rúa da Gándara (saíndo de Pontevedra), lembra un milagre do Apóstolo. Segue por San Caetano, onde vai pola beiravía da estrada Pontevedra-Vilagarcía pero por pouco tempo, para desviarse cara a Leborei, xa na parroquia de Cerponzóns, pasando logo polo Castrado e Reariz.
Desde Valbón quedan só 50 km a Santiago. O Camiño chega agora á Seca e continúa pola N-550. Cruza o río Agra (momento que se pode aproveitar para desviarse a descansar ás fervenzas do río Barosa), e entra por un momento no concello de Portas por Barosa e Briallos, tras un novo traxecto pola estrada.
Ó pouco entra no concello de Caldas de Reis e chega ó Ameal, na parroquia de Arcos da Condesa, onde se pode visitar a capela de Santa Lucía. Segue agora polos lugares de Foxacos e Tivo (onde se levanta un cruceiro datado en 1654).
Finalmente, tras pasar polo Pazo, entra na vila de Caldas. Faino ó pé da igrexa de Santa María, románica do século XIII, na que destaca o Agnus Dei do tímpano da entrada e os dous linteis dun baldaquino encastrado no muro interior.
O peregrino Juan Bautista Confalonieri escribiu ó seu paso por Caldas o 2 de maio de 1594 :
Lanzán, Tardade, Vilalba
Lanzán é un lugar da parroquia de Tardade, no concello lugués de Vilalba, na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2015 tiña 2 habitantes (1 home e 1 muller).
Camiño Portugués
5ª etapa: Caldas de Reis - Padrón
miniatura|Indicador á saída de Caldas, a carón da capela de S. Roque. Caldas de Reis - Trainol - Gallamonde - Carracedo - O Gorgullón - O Campo - Casalderrique - Casal de Eirigo - O Pino - Valga - Cimadevila - Fontelo - Cedelo - Condide - Infesta - Pontecesures - Padrón
Desde o albergue, o peregrino prosegue o Camiño avanzando polas rúas Real e de San Roque ata a capela do mesmo nome, inmediata á N-550. Nesta capela de San Roque, padrón de Caldas, unha pequena imaxe do santo vestido de peregrino alóxase nunha fornela no centro da fachada; no interior, dous linteis dun baldaquino. miniatura|esquerda|Ponte do Bermaña (Caldas de Reis). Abandona Caldas cun breve percorrido pola beirarrúa da estrada N-550 que se deixa axiña para coller unha pista á dereita que o leva ó val do río Bermaña, e pasa polos lugares da Lavandeira, Trainol e Gallamonde. A esta altura vese á esquerda a igrexa de Santa María de Bemil, pero afastada do Camiño aínda que ben merece un rodeo para visitala. É do século XII, de estilo románico, e conserva a fachada e a ábsida semicircular. miniatura|Mochilas dos peregrinos, gardando a vez ante o albergue de Caldas. Continúa cara á parroquia de Carracedo, polo lugar do Gorgullón, cruza a N-550 e chega ó Campo, onde se levanta a igrexa parroquial de Santa Mariña de Carracedo, barroca, construída sobre un mosteiro románico do século XII.
Nesta vila destaca a igrexa de San Xulián de Requeixo, construída no século XII sobre restos romanos, aínda que só conserva parte dos muros laterais. Tamén cómpre ver o cruceiro do século XIV e o monumento a Santiago peregrino. En Infesta hai outro albergue de peregrinos, de 2012, e outro máis na próxima Herbón, aberto no mesmo mosteiro.
A seguir, cruza a ponte sobre o río Ulla, límite das provincias de Pontevedra e Coruña e entra, pola N-550, en Padrón. A ponte, de orixe romana (entre o 25 a.C. e o século I d.C.), disque foi restaurada polo taller do Mestre Mateo, así como en 1790, 1911 e 1956, polo que está moi modificada. miniatura|220px|[[O Pedrón (ara romana)|O Pedrón de Padrón.]] O Camiño entra en Padrón polo barrio da Ponte, bordeando o río Sar, onde segundo a tradición desembarcou a barca na que viñan os discípulos de Santiago cos restos mortais do Apóstolo, cara o ano 44. Este feito queda patente en relevos, estatuas e cadros existentes en distintas igrexas e monumentos, e mesmo se converteu na imaxe da vila ó recollerse a escena no escudo municipal. Xa no casco urbano, destaca a igrexa de Santiago, en estilo neoclásico do s. XIX pero construída sobre a igrexa románica que se levantara en 1123 por orde do bispo Xelmírez. Baixo o altar maior consérvase o Pedrón, ó que debe o nome a vila. Trátase dunha ara romana ou cipo en honor é deus Neptuno, cunha inscrición que di "NO / ORI / ESES / DSP", texto que se desenvolve como: Nept/uno/ For(o)i(ri)/e(n)ses/ d(e) s(uo) p(osuerunt . A lenda considera este pedrón como o lugar onde amarraron a barca co corpo do Apóstolo. Pouco máis adiante da igrexa está o albergue de peregrinos, habilitado nunha casona do XVIII; este foi o primeiro albergue que a Xunta de Galicia creou no Camiño Portugués.
Outros elementos dignos de mención en Padrón son o cruceiro de Fondo de Vila e, ó outro lado do Sar, cruzando a ponte de Santiago, o convento do Carme, cunha fonte, tamén chamada do Carme (do s. XVI), adornada cun relevo no que se representa a translación do Apóstolo e unha estatua co bautismo da raíña Lupa. Xa á beira da estrada N-550 (non exactamente no itinerario do Camiño), hai unha estatua en homenaxe ó peregrino, obra do escultor Camilo Seira.
A 1 km de Padrón, pola estrada a Noia, está a pequena igrexa de Santiaguiño do Monte, tamén ligada directamente ó Apóstolo. A tradición conta que estivo alí mesmo predicando, desde uns cons que aínda se conservan (hoxe cun cruceiro e unha imaxe do santo). Tamén, que dunha volta bateu no chan co seu caxato e no intre xurdiu milagrosamente unha fonte.
Como sexa que a etapa é relativamente curta, duns 19 km, algúns peregrinos continúan a marcha ata o albergue de Teo, 10 km máis aló, co obxectivo de reducir a seguinte etapa e chegar a primeira hora a Santiago.
Polvo de Gallina Negra
Polvo de Gallina Negra foi un grupo de arte feminista fundado polas artistas visuais mexicanas non obxectuais Maris Bustamante e Mónica Mayer en 1983, este foi o primeiro grupo de arte feminista en México. Ao longo de dez anos, traballaron realizando manifestacións, exposicións, conferencias, textos, participacións en medios de comunicación, performance, curaduría, arte postal, sobre todo –escribiu respecto diso Maris Bustamante—“crecemos mentres construïamos as nosas familias, divertímonos moitísimo descubrindo que a realidade social e cultural é penetrábel”.
Contexto
O setenta en México foron anos profundamente complexos social e politicamente, marcados pola crise incitada polo masacre de Tlatelolco. No campo da arte, a situación sociopolítica “define unha linguaxe plástica que busca a estreita relación entre o pobo, a política e a arte”.
Logo do auxe da Generación de la Ruptura (Xeración da Ruptura), nas décadas dos sesenta e setenta xurdiron unha serie de grupos artísticos en crítica aberta a esta corrente, ao considerala "elitista, apolítica e mercantilista". Os devanditos movementos foron coñecidos como Los Grupos. Estas agrupacións exploraron correntes como a performance, a arte non obxectual, e ocuparon soportes artísticos (obxectos, fotocopias) e espazos de exhibición diferentes (rúas, galerías alternativas).
Camiño Portugués
6ª etapa: Padrón - Santiago de Compostela
miniatura|Epifanía na igrexa de Santa María de Iria Flavia. Padrón - Romarís - Iria Flavia - A Pousa - O Souto - O Rueiro - Cambelas - Anteportas - Tarrío - Vilar - A Escravitude - Cruces - A Angueira de Suso - O Areal - A Picaraña - O Faramello - Rúa de Francos - Osebe - Riotinto - A Pedreira - Balcaide - A Agrela - O Milladoiro - Santomil - A Amañecida - Santiago de Compostela
Polvo de Gallina Negra
Contexto
Nestes anos, o movemento feminista en México experimentou un renacemento impulsado na súa maioría por mulleres universitarias, urbanas, de clase media e habitantes da Cidade de México. A primeira organización feminista desta segunda onda foi o Movimiento de Acción Solidaria (MAS, 1971) na que militaron Mónica Mayer e Ana Victoria Jiménez. Xurdiron logo o Movimiento Nacional de Mujeres (MNM, 1973), o Movimiento de Liberación de la Mujer (1974), o Movimiento Feminista Mexicano (MFM) e a Coalición de Mujeres Feministas, a mesma que en 1976 coordinaba o MNM, MFM, La Revuelta e o Colectivo de Mujeres. Dentro de todas estas organizacións participaron artistas que “achegaron coa súa creatividade nas pancartas das marchas e con accións”.
Camiño Portugués
6ª etapa: Padrón - Santiago de Compostela
Comeza aquí para o peregrino a última etapa, que o levará ata Santiago. Non ofrece ningunha dificultade, cuns 22–25 km segundo as distintas guías consultadas. O relevo é case horizontal no primeiro terzo, ata Teo, para ir logo ascendendo pouco a pouco ata chegar ó Agro dos Monteiros, de 262 m de altitude. O maior inconveniente son os cruces continuos coa estrada N-550, que hai que seguir nalgún tramo, e coa liña de ferrocarril, cruces que en ocasións poden ser perigosos, e a intensa urbanización do percorrido, que inclúe o paso polo polígono industrial do Milladoiro. Esta última etapa reproduce o camiño que deberon seguir os discípulos co corpo do Apóstolo desde Padrón ó Campus Stellae. miniatura|esquerda|Cruceiro en Rúa de Francos, [[Calo, Teo|Calo, Teo.]] O Camiño deixa Padrón e pasa por Romarís e Iria Flavia. Iria Flavia era a sé episcopal cando se descubriu o sepulcro do Apóstolo e dos seus discípulos. A raíz deste feito, o bispo Teodomiro trasladou a sé a Santiago. Pasa logo pola igrexa e cemiterio de Santa María de Adina, construídos sobre un templo do século I que foi destruído por Almanzor no ano 999, durante a campaña contra Compostela, e unha extensa necrópole do século V; xunto á igrexa consérvase unha ampla colección de sartegos en pedra e laudas sepulcrais. No tímpano da fachada principal represéntase unha Epifanía de gran calidade.
Polvo de Gallina Negra
Contexto
Especificamente, “en México, o xurdimento do fenómeno da arte feminista grupal deriva, por unha banda do proceso crítico cultural, aberto polo movemento de liberación da muller e a súa influencia sobre algunhas artistas; por outro, como resultado do curso de arte feminista (1982-1984) impartido por Mónica Mayer na Academia de San Carlos (ENAP-UNAM)”.