cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Filamento
miniatura|200px|Filamento dunha bombilla. O filamento é o fío en espiral que xera luz por acción da temperatura nas lámpadas incandescentes. Están fabricados con metal de tungsteno, recubertos de calcio (Ca) e magnesio (Mg) e a súa función principal nos tubos das lámpadas incandescentes é prequecer o gas argon que hai no seu interior para que se poidan acender.
Incandescent light bulb
Belote, Lagostelle, Guitiriz
Belote é un lugar da parroquia de Lagostelle no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá. Segundo o Instituto Galego de Estatística en 2007 tiña nove habitantes (seis homes e tres mulleres), catro menos ca en 2000.
Ramón Cotarelo
Ramón Cotarelo García, nado en Madrid en 1943, é un politicólogo español, catedrático emérito de Ciencia Política e da Administración da Universidade Nacional de Educación a Distancia, publicista, escritor e tradutor.
É fillo de Pilar Cotarelo Botana e neto de Armando Cotarelo Valledor.
Vilar, San Pedro de Ernes, Negueira de Muñiz
Vilar é un lugar da parroquia de San Pedro de Ernes, no concello de Negueira de Muñiz, na comarca da Fonsagrada, na provincia de Lugo. En 2008 tiña oito habitantes (sete homes e unha muller), máis ca en 2006.
Parque Nacional Pieljekaise
Características
O hábitat predominante é a Tundra con frecuentes bosques de bidueiro pubescente. O parque foi creado en 1909 e protexe unha superficie de 15.340 hectáreas.
Vexetación e fauna
Ademais do bidueiro atópanse outras especies vexetais coma o empetrum nigrum, solidago virgaurea ou a cornus suecica. O alce e o raposo ártico son frecuentes. Ocasionalmente pódense observar o oso pardo, o falcón xerifalte, Buteo lagopus, aguia real ou o glutón.
Isidoro Cid Rivo
Isidoro Cid Rivo, nado en Seixalbo (Ourense) o 29 de xaneiro de 1899, foi un mestre galego.
Albert Cuny
Albert Cuny, nado o 16 de maio de 1869 e finado o 21 de marzo de 1947, foi un lingüista francés coñecido polos seus intentos de establecer correspondencias fonolóxicas entre as linguas indoeuropeas e as semíticas ademais de polas súas contribucións á teoría das laringais.
Traxectoria
Estudou co indoeuropeísta francés Antoine Meillet ). Desde 1910 ata o seu retiro formal do ensino en 1937 foi profesor de latín e gramática comparada na Universidade de Bordeos . Porén seguiu ensinando sánscrito na universidade o resto da súa vida . Foi correspondente da Académie des Inscriptions et Belles-Lettres.
O lugar que ocupa Cuny no desenvolvemento da teoría laringal describiuno así Émile Benveniste (1935:148):
Maybeshewill
Maybeshewill é unha banda de post-rock inglesa procedente de Leicester e formada en 2005. A súa música caracterízase polo uso de elementos programados e samplers electrónicos ao lado de batería, baixo e guitarras.
Por Maybeshewill pasou un gran número de músicos dende a súa formación, pero os membros que forman o seu núcleo son Robin Southby, John Helps e James Collins, que levan na banda dende a súa primeira xira e álbum.
Batalla de San Mamede
miniatura|200px|Estatua de Afonso Henriques no [[Castelo de São Jorge en Lisboa, réplica da orixinal, feita por Soares dos Reis, que se encontra en Guimarães.]] A Batalla de San Mamede foi trabada no 24 de xuño de 1128, entre o infante Afonso Henriques e as tropas de súa nai, Dona Tareixa e do conde galego Fernando Pérez de Traba, que tentaban controlar o goberno do Condado Portucalense. As dúas faccións confrontáranse no campo de San Mamede, máis exactamente no hoxe dito Campo do Torneio, preto de Guimarães; aquel nome de Campo de Torneio parece descubrir que a batalla non foi tal, senón máis ben un torneo, que dirimiu a querela.
Coa derrota, Dona Tareixa e Fernando Pérez abandonaran o goberno condal, que ficaría agora nas mans do infante e os seus partidarios, desagradando ao bispo de Santiago de Compostela, Diego Xelmírez, que cobizaba o dominio das terras do Sur do Miño. D. Teresa desistía así das ambicións de ser señora de toda a Galiza, transminiana e cisminiana. Existen rumores non confirmados que ela fora aprisionada no Castelo de Lanhoso. Hai ata quen relate as maldicións que Dona Tareixa lanzou ao seu fillo Henrique.
En 1129, Afonso Henriques autoplocamouse Príncipe de Portugal e en 1139 Rei de Portugal. O rei de León e Galiza finalmente recoñeceu a independencia de Portugal en 1143 no Tratado de Zamora. En 1179, o Papa acepta a vasalaxe directa de Henriques, recoñecéndoo rei de jure a través do que pasou a ser Afonso I de Portugal.
Voto en branco computábel
En España, coa lei electoral vixente actualmente (LOREG), os votos en branco son válidos e contabilizados, pero non son considerados á hora de distribuír os escanos entre as formacións políticas que superasen a porcentaxe de voto mínimo para obter representación (3% para as eleccións xerais, 5% para as municipais).
A idea é defendida polo Movemento Cidadán polo Voto en Branco Computábel, que organiza campañas en favor da difusión en prol da computabilidade do voto en branco e que axuda voluntariamente os partidos políticos que o promoven.
Partidos activos cuxo fin é o voto en branco computábel
miniatura|Papeleta de Escanos en Branco das eleccións ao [[Parlamento Europeo de 2014.]]
Tornado
miniatura|Tornado. miniatura|Un [[Tromba de auga|tornado de auga preto dos Caios de Florida, EEUU.]] miniatura|Un remuíño de lume. miniatura|Un tornado preto de Seymour, Texas, [[Estados Unidos de América|EEUU.]] miniatura|Evolución dun tornado. A imaxe foi creada a partir de oito imaxes tomadas secuencialmente cando se formou un tornado o 24 de maio de [[2016 ao norte de Minneola, Kansas, EUA. Esta prolífica supercélula produciu polo menos doce tornados e ás veces dous ou tres tornados á vez.]] Un tornado é unha masa de aire con alta velocidade angular que ten o seu extremo inferior en contacto coa superficie da Terra e o superior cunha nube cumulonimbus ou, excepcionalmente, coa base dunha nube cumulus. Trátase do fenómeno atmosférico ciclónico de maior densidade enerxética da Terra, aínda que de pouca extensión e de curta duración (desde segundos ata máis dunha hora).
Este fenómeno meteorolóxico consiste nun remuíño de vento que xira a gran velocidade destruíndo todo canto atopa ao seu paso. Ten forma de gran cheminea industrial. A súa orixe é unha nube grande tormentosa, dende a cal vai xurdindo a tornado ata chegar a manter contacto coa terra.
Os tornados preséntanse en diferentes tamaños e formas pero xeralmente teñen a forma dunha nube embude, cuxo extremo máis angosto toca o chan e adoita estar rodeado por unha nube de residuos e po, polo menos, nos seus primeiros instantes. A maioría dos tornados contan con ventos que chegan a velocidades de entre 65 e 180 km/h, miden aproximadamente 75 metros de ancho e trasládanse varios quilómetros antes de desaparecer. Os máis extremos poden ter ventos con velocidades que poden xirar a 450 km/h ou máis, medir ata 2 km de ancho e permanecer tocando o chan ao longo de máis de 100 km de percorrido.
Os tornados son detectados a través de radares de impulsos Doppler, así como visualmente polos cazadores de tormentas. Observáronse tornados en todos os continentes excepto na Antártida. No entanto, a gran maioría dos tornados do mundo prodúcense na rexión estadounidense coñecida como Tornado Alley e é seguida polo Corredor dos Tornados que afecta o noroeste, centro e sur da Arxentina, o suroeste do Brasil, e o sur de Paraguai e o Uruguai, en Suramérica. Tamén ocorren ocasionalmente no centro-sur e leste de Asia, sur de África, noroeste e sueste de Europa, oeste e sueste de Australia e en Nova Zelandia.
Existen varias escalas diferentes para clasificar a forza dos tornados. A escala Fujita-Pearson avalíaos segundo o dano causado, e foi substituída nalgúns países pola escala Fujita mellorada, unha versión actualizada da anterior. Un tornado F0 ou EF0, a categoría máis débil, causa dano a árbores pero non a estruturas. Un tornado F5 ou EF5, a categoría máis forte, arrinca edificios dos seus cimentos e pode producir deformacións estruturais significativas en rañaceos. A escala TORRO vai do T0 para tornados extremadamente débiles ao T11 para os tornados máis fortes que se coñecen. Tamén poden analizarse datos obtidos de radares Doppler e patróns de circulación deixados no chan (marcas cicloidais) e usarse fotogrametría para determinar a súa intensidade e asignar un rango.
Definicións
miniatura|Un funil de nubes preto de Ardmore, Oklahoma, EEUU. Un tornado defínese no Glossary of Meteorology como «unha columna de aire que xira violentamente sobre ela mesma, estando en contacto co chan, xa sexa colgando de ou debaixo dunha nube cumuliforme, e frecuentemente (pero non sempre) visible como unha nube embude...». Na práctica, para que un vórtice sexa clasificado como un tornado, debe ter contacto tanto co chan como coa base da nube. Con todo, os científicos aínda non formularon unha definición completa do termo; por exemplo, hai desacordos respecto de se múltiples puntos de contacto co chan provenientes do mesmo embude constitúen diferentes tornados. O termo «tornado» refírese ademais ao vórtice de vento, non á nube de condensación.
Nube embude
miniatura|Este tornado incipiente non ten nube embude, con todo, a nube de po en rotación indica que hai fortes ventos na superficie, e polo tanto é un tornado real.
Xosé María Teixido Núñez
Traxectoria
Empresario. Nas eleccións municipais de 2011 encabezou a candidatura do PPdeG á alcaldía de Guitiriz e foi elixido alcalde ó lograr maioría simple e pactar co concelleiro de Converxencia Galega. Nas municipais de 2015 foi derrotado pola súa antecesora, a socialista Regina Polín Rodríguez, polo cal tivo cederlle o bastón de mando. Volveu a ser candidato do PPdeG nas municipais de 2019 e, pese a mellorar rexistros, volveu ser derrotado polo PSdeG-PSOE ó obtela maioría absoluta con Marisol Morandeira á fronte.
Tornado
Nube embude
Hai certos desacordos sobre a definición de «nube embude» e «embude de condensación». De acordo co Glossary of Meteorology, unha nube embude é calquera nube en rotación que colga dunha nube cumulus ou dunha cumulonimbus, e polo tanto a maior parte dos tornados quedan incluídos baixo esta definición. Entre moitos meteorólogos, unha nube embude defínese estritamente como unha nube en rotación non asociada con fortes ventos na superficie, e un «embude de condensación» é un termo utilizado para calquera nube que estea xirando debaixo dunha nube cumuliforme.
Os tornados con frecuencia comezan sendo nubes embude sen fortes ventos na superficie, no entanto, non todas elas se terminan convertendo nun tornado. De calquera forma, moitos tornados son precedidos por unha nube embude. A maior parte deles producen fortes ventos na superficie, mentres o embude visible segue estando apartado do chan, polo que é difícil distinguir, á distancia, a diferenza entre unha nube embude e un tornado.
Familias e vagas
Ocasionalmente, unha mesma tormenta produce máis dun tornado, xa sexa simultaneamente ou en sucesión. Múltiples tornados producidos pola mesma tormenta son coñecidos en conxunto como unha familia de tornados.
Antonov An-225
dereita|300px|miniatura|Un Antonov An-225 Mriya O Antonov An-225 Mriya (en ucraíno: Антонов Ан-225 Мрія; nome asignado pola OTAN: Cossack) foi un avión de transporte estratéxico fabricado por Antonov. O seu deseño, construído para transportar a lanzadeira Buran foi unha extensión do Antonov An-124. Mriya ("мпия") significa «soño» (inspiración) en ucraíno.
Tornado
Familias e vagas
En ocasións, varios tornados xéranse a partir do mesmo sistema de tormentas. Se a súa actividade non se interrompe, isto considérase unha vaga de tornados, aínda que existen varias definicións. Un período que abarque varios días consecutivos con vagas de tornados na mesma área (xeradas por múltiples sistemas climáticos) é unha secuencia de vagas de tornados, tamén coñecida como vaga de tornados estendida.
Antonov An-225
Cun peso máximo de 640 toneladas, o An-225 é o avión máis pesado do mundo. O Hughes H-4 Hercules, coñecido como Spruce Goose, tiña unha envergadura maior pero só voou nunha ocasión mantendo o voo algo máis de 1600 metros, en cambio o An-225, é o avión máis grande do mundo e engalou varias veces.
Tornado
Forma e dimensións
miniatura|esquerda|Un tornado en cuña en Moore, Oklahoma miniatura|Un tornado en cuña de ao redor de 1,5 km de ancho en [[Binger, Oklahoma.]] miniatura|Un tornado en cuña en Bennington, Kansas
Saria (empresa)
Saria é unha empresa de orixe alemá adicada á produción de alimentos para persoas e animais, produción de combustibles de orixe animal e reciclaxe de produtos orgánicos.
Antonov An-225
En novembro de 2004, a FAI colocou o An-225 no Libro Guinness dos Récords cas súas 240 marcas.
Tornado
Forma e dimensións
A maioría dos tornados adoptan a forma dun estreito embude, duns poucos centos de metros de ancho, cunha pequena nube expansiva de desfeitos cerca do chan, polo menos, na súa etapa inicial. Os tornados poden quedar escurecidos completamente por choiva ou po, e se é así, son particularmente perigosos, posto que ata os meteorólogos experimentados poderían non velos.
Saria (empresa)
As orixes da empresa están na creación en 1998 por parte do Groupe Rethmann de Saria, empresa adicada ao aproveitamento de subprodutos animais. A empresa medrou mercando fábricas en Francia, Austria, Polonia, República Checa e España. En 2006 mercou Ártabra, a fábrica situada en Suevos (Arteixo) adicada á produción de fariña de peixe. Limitada de Productos Químicos SJ foi creada en 1950 e dende entón aproveitaba os descartes de peixe da lonxa da Coruña para facer fariña e aceite de peixe. En 2003 Ártabra tiña 50 traballadores e vendía 21 millóns de euros.
Antonov An-225
Desenvolvemento
miniatura|250px|[[Transbordador Buran sobre o An-225.]] miniatura|250px|An-225 no aeroporto de Manchester. O An-225 foi deseñado para o programa espacial soviético como unha substitución do Myasishchev VM-T. Pode transportar os foguetes impulsores do Enerxía e o transbordador espacial Buran, tendo unha misión similar ó Airbus Beluga e o Shuttle Carrier Aircraft.
Promissio Carisiaca
thumb|right|300px|A doazón de [[Pipino o Breve ao papa Estevo III (754).]] A Promissio Carisiaca (en latín Promesa de Quierzy), coñecida tamén como Donatio Carisiaca, doazón de Pipino, tratado de Quierzy ou doazón de Quierzy, tería sido un acto (testemuñado por algunhas fontes, pero dunha existencia incerta) co cal Pipino o Breve no 754 tería prometido ao papa Estevo III a restitución das terras tomadas ao Imperio bizantino polo rei longobardo Aistolfo. O territorio en cuestión correspondía na súa maioría ao Exarcado e á Pentápole. Os termos do acordo:
Ermelo, Bueu
Santiago de Ermelo é unha parroquia que se localiza no sur do concello de Bueu. Segundo o IGE en 2013 tiña 73 habitantes (36 mulleres e 37 homes) nunha soa entidade de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 92 habitantes.
Patrimonio
Na parroquia atopábase o mosteiro de Santiago de Ermelo. Na igrexa parroquial consérvase unha lápida cunha inscrición, na actualidade partida en dúas pezas, colocadas sobre repisas metálicas aos lados da capela maior. O texto da inscrición menciona a reedificación do templo en 1104.
O texto foi estudado por Miguel Romaní Martínez (da USC), Pablo Otero Piñeyro Maseda e Ángeles Alvariño (do Instituto Padre Sarmiento do CSIC), e é unha das tres únicas inscricións en pedra referentes ao arcebispo de Compostela Diego Xelmírez, xunto cunha en Padrón, datada en 1133 (que non o cita explicitamente) e outra en Alba (Pontevedra), onde se le: «...Didacus Compostellanus Eps...» («Diego, bispo compostelán...»), malia que está moi gastada.
O pai Sarmiento xa se refire á lápida en 1745, xa daquela en dúas pedras separadas, pero non estudada a fondo por falta de tempo e as dificultadas á hora de examinala.
O texto, segundo os investigadores, podería ser traducido como: «Téñase por seguro que esta igrexa de Santiago Apóstolo foi restaurada na súa totalidade, tal e como agora está, en tempos dos abades Fernando e Arias Savariz. Reinando en Toledo o Emperador Afonso, [sendo] Raimundo [de Borgoña, conde] en terras de Galicia; [sendo] bispo [de Compostela] Diego Segundo [Xelmírez]. Era 1142 [ano 1104]. [O Mestre] Fernando edificou [esta igrexa]».
Pola feitura da inscrición, os investigadores apuntan a que sería un monxe coñecedor da documentación da súa época, escrita en caracteres visigóticos.
Promissio Carisiaca
O futuro rei dos francos e o Pontífice xa tiveran anteriormente outros encontros, nun intento de persuadir a Aistolfo a restituír os territorios sen recorrer ás armas. Unha primeira asemblea de grandes notábeis tivera lugar en Braisne-sur-Vesle (nas Ardenas, 1 de marzo de 754) e unha segunda en Quierzy (en Picardía), o 14 de abril, día de Pascua, na cal se decidiu facerlle a guerra cos longobardos.
Kevin McHale
Como xogador desenvolveuse na posición de ala-pivote, contando cunha estatura de 2,08 m. Foi recoñecido en 1996 como un dos "Cincuenta mellores xogadores da historia da NBA" e en 1999 foi incluído no Basketball Hall of Fame coomo xogador. A súa carreira como adestrador comezou en 2005, cando se fixo cargo dos Minnesota Timberwolves, equipo ao que boltaría adestrar durante a temporada. Tras abandonar o equipo de Minneapolis, fíxose cargo do banco dos Houston Rockets, posto que ostenta desde a tempada. É fillo de pai irlandés e de nai croata.
Promissio Carisiaca
As terras que foron reconquistadas foron despois efectivamente doadas á Igrexa en 756, sancionando a creación do Estado Pontificio, de facto xa instituído pola doazón de Sutri.
O adxectivo carisiaca deriva do nome latino de Quierzy (Carisium).
Kevin McHale
NBA
Foi elixido na terceira posición do Draft da NBA de 1980 polos Boston Celtics. Formou, xunto a Larry Bird e Robert Parish, quizais a mellor tripleta de xogadores altos de toda a historia da NBA. Chegaron a ser coñecidos como "The big three" (os tres grandes). Con eles conseguiu chegar a cinco finais do campionato, conseguindo 3 aneis.
No seu xogo destacou sobre todo a súa extraordinaria defensa, axudado polos seus longos e hábiles brazos, e a súa selección de tiro, que fixo que en dúas tempadas encabezase as estatísticas de porcentaxe de tiro, cunhas cifras que superaban o 60% de acerto. Disputou un total de 971 partidos, nos que fixo 17,9 puntos e 7,3 rebotes por encontro.
Antonov An-225
Desenvolvemento
O avión era un sucesor do An-124. Para acadar os requisitos da súa nova tarefa, engadíronselle extensións á fuselaxe tanto a proa como popa das ás, que recibían as raíces alares. Engadíronselle dous motores turbofan máis Lotarev D-18 ás novas raíces alares, sumando un total de seis e modificouse o tren de aterraxe cun total de 32 rodas. Elimináronse a porta e rampla traseiras para aforrar peso e se transformou a cola dun único estabilizador vertical a unha cola dobre cun estabilizador horizontal de grandes dimensións.
A cola dobre era unha necesidade, para poder levar grandes cargas nun contedor no exterior, que perturbarían a aerodinámica dunha cola convencional. A diferenza do An-124, o Mriya non foi deseñado para transporte táctico nin operar en pistas curtas. Ademais, nas pistas longas ten dificultades para operar, xa que ao engalar crea unha enorme perturbación no aire que provoca violentos vórtices, de xeito que o primeiro avión que queira engalar tralo Mriya debe esperar quince minutos. Por iso, o An-225 adoita frecuentar as pistas máis tranquilas, e así evita "entorpecer" o frenético ritmo de engalaxes e aterraxes, dos grandes aeroportos.
Historia
esquerda|200px|miniatura miniatura|Antonov An-225 Mriya engalando do [[Aeroporto de Gostomel.]] O An-225 realizou o seu primeiro voo o 21 de decembro de 1988. Comezáronse a fabricar dous avións, pero só se rematou un. Pode levar cargas moi pesadas, de ata 250 toneladas no seu interior ou 200 toneladas na parte superior da fuselaxe. As cargas externas poden medir ata 70 metros de lonxitude, para transportar foguetes e lanzar satélites ao espazo. O segundo avión foi parcialmente construído a finais dos anos 80, en conexión co programa espacial soviético.
Operadores actuais
🇺🇦
Tornado
Forma e dimensións
Os tornados, no entanto, pódense manifestar de moitas formas e tamaños. As pequenas e relativamente débiles trombas terrestres, por exemplo, non poden verse máis que como un pequeno remuíño de po sobre o chan. Aínda que o embude de condensación pode non estenderse desde o chan, se os ventos asociados na superficie superan os 64 km/h, a circulación é considerada un tornado. Un tornado cunha forma case cilíndrica e altura relativamente baixa en ocasións é chamado en inglés stovepipe tornado (literalmente, «tornado conduto de estufa»). Tornados grandes cun só vórtice poden verse como enormes cuñas enterradas na terra, e polo tanto coñéceselles como «tornados en cuña». Un destes tornados pode ser tan ancho que pareza ser un grupo de nubes escuras, sendo ata máis ancho que a distancia entre a base da nube e o chan. Aínda observadores de tormentas experimentados poden ter dificultades para diferenciar un tornado en cuña e unha nube baixa á distancia. Moitos dos tornados máis grandes, aínda que non todos, son en cuña. miniatura|esquerda|Un tornado en corda na súa fase de disipación en [[Tecumseh (Oklahoma)|Tecumseh, Oklahoma.]] Os tornados na súa etapa de disipación poden parecer tubos estreitos ou cordas, e con frecuencia rízanse ou torcense en formas complexas. Dise que estes tornados están na súa «fase de corda», ou converténdose nun «tornado en corda». Cando toman esta forma, a lonxitude do seu embude increméntase, o que forza aos ventos dentro do mesmo a debilitarse debido á conservación do momento angular. Os tornados con múltiples vórtices, pola súa banda, poden parecer unha familia de remuíños xirando ao redor dun centro común, ou poden quedar completamente escurecidos pola condensación, o po e os desfeitos, aparentando ser un só embude.
Nos Estados Unidos, en termo medio os tornados miden preto de 150 m de ancho e percorren uns 8 km en contacto co chan. De calquera forma, hai un amplo rango de tamaños de tornados. Os tornados débiles, ou os tornados fortes en fase de disipación, poden ser sumamente estreitos, ás veces apenas cuns cantos metros de ancho. Unha vez reportouse un tornado que tiña unha zona de destrución de soamente 2 m de lonxitude. Doutra banda, os tornados en cuña poden ter unha zona de destrución de 1,5 km de ancho, ou ata máis. Un tornado que afectou Hallam, Nebrasca, o 22 de maio de 2004, chegou nun punto a medir 4 km de ancho ao nivel do chan.
En termos de lonxitude do seu percorrido, o tornado triestatal de 1925 (Tri-State Tornado), que afectou partes de Missouri, Illinois e Indiana o 18 de marzo de 1925, oficialmente mantívose en contacto co chan continuamente o largo de 352 km. Moitos tornados que aparentan ter percorridos de 160 km ou máis en realidade son unha familia de tornados formados rapidamente de forma sucesiva; no entanto, non hai probas concretas de que isto ocorrese no caso do Tornado Triestatal.
Aparencia
Os tornados poden ser dunha gran variedade de cores, dependendo do ambiente no que se formen. Aqueles que se desenvolven nunha contorna seca poden ser practicamente invisibles, apenas distinguibles só grazas aos desfeitos en circulación na base do embude. Os embudes de condensación que levantan poucos desfeitos ou non os levantan poden ser grises ou brancos. Ao viaxar por encima dun corpo de auga, como o fan as trombas mariñas, poden volverse moi brancos ou ata azuis. Os embudes que se moven lentamente, consumindo grandes cantidades de desfeitos e terra, xeralmente son máis escuros, tomando a cor dos desfeitos. Pola súa banda, os tornados nas Grandes Chairas poden volverse vermellos debido a tintura avermellada da terra, e os tornados en zonas montañosas poden viaxar sobre terreos cubertos de neve, volvéndose dun branco brillante. miniatura|Fotografía do tornado de [[Waurika, Oklahoma do 30 de maio de 1976, tomadas case ao mesmo tempo por dous fotógrafos. Na foto superior, o tornado está iluminado de fronte, co sol detrás da cámara, polo que o embude vese case branco. Na imaxe inferior, onde a cámara está na dirección oposta, o tornado queda iluminado pola súa banda traseira, co sol detrás das nubes, dándolle un aspecto escuro. ]] Un factor importante que determina a aparencia dun tornado son as condicións de iluminación. Un tornado que estea sendo iluminado pola súa banda posterior (visto co sol por detrás del) vese moi escuro. O mesmo tornado, visto co sol ás costas do observador, pode verse gris ou branco brillante. Os tornados que se forman durante o ocaso poden ser de moitas cores diferentes, presentando tons de amarelo, laranxa e rosa.
Hai evidencias, incluíndo imaxes de radares móbiles Doppler on Wheels e informes de testemuñas, de que a maioría dos tornados teñen un centro despexado e acougado onde a presión é extremadamente baixa, de forma semellante ao ollo dos ciclóns tropicais. Esta área estaría despexada (posiblemente chea de po), con ventos relativamente acougados, e sería moi escura, xa que a luz sería bloqueada polos cascallos xirando no exterior do tornado. Aqueles que aseguran ver o interior dun tornado din habelo logrado grazas á iluminación dun raio.
Rotación
Os tornados están formados por dous tipos de movementos verticais do aire: un anticiclónico con xiro horario, formado polo aire frío e seco que descende diminuíndo o seu radio e polo tanto, aumentando a súa velocidade de xiro, e outro ascendente, que constitúe unha área ciclónica, cuxo radio de acción vai aumentando en espiral ao ir ascendendo en sentido contrario ás agullas do reloxo no hemisferio norte, e no sentido das agullas do reloxo no hemisferio sur. Ao contrario do que sucede coa especie de embude anticiclónico descendente, a medida que ascende o aire quente vaise ensanchando, co que perde velocidade e, obviamente, enerxía. As supercelas e os tornados xiran ciclónicamente en simulacións numéricas ata cando o efecto de Coriolis é ignorado. Os tornados e mesociclóns de baixo nivel deben o seu rotación a procesos complexos dentro da supercela e o medio ambiente.
Os tornados e o efecto Coriolis
Non obstante o que se indicou, tanto a rotación ascendente cara á esquerda no hemisferio norte como a descendente cara á dereita tamén no hemisferio norte, así como a formación dos tornados tipo corda e o seu desprazamento na súa traxectoria superficial débense ao efecto de Coriolis. Iso débese á gran dimensión vertical dos tornados, en comparación coa súa anchura na superficie: a velocidade de rotación terrestre aos 30° de latitude é de 404 m/s como sinala Antonio Gil Olcina. Como resulta lóxico, esta velocidade xera un efecto intenso na superficie, onde a fricción fai xirar a columna de aire cara á dereita (de novo no hemisferio norte) mentres que en altura, dita velocidade é moito menor ao ter a columna ou embude un diámetro moito maior.
Todos os tornados comezan xirando en dirección anticiclónica e están formados por unha corrente vertical de aire frío e seco que descende en forma dunha espiral que vai diminuíndo o seu radio de xiro ao ir baixando, co que aumenta considerablemente a súa velocidade de rotación e dá orixe en compensación, a unha espiral ascendente de aire quente e seco pero que forma rapidamente unha nube embude ao arrefriarse rapidamente ese aire xirando de xeito ciclónico, é dicir, antihoraria no hemisferio norte. A existencia de dous remuíños simultáneos xirando en sentido oposto no mesmo punto é o que explica a asimetría dun tornado: sempre ten unha parte aberta, sen nube de condensación a baixa altura (por onde descende o aire frío e seco) e outra por onde ascende o aire quente e húmido que, eventualmente, pode alcanzar a nube formando unha nube embude polo aumento do diámetro de xiro. Xeralmente, só sistemas tan débiles como as trombas terrestres e os gustnados poden rotar anticiclónicamente, e usualmente só o fan aqueles que se forman no lado anticiclónico da corrente descendente do flanco traseiro nunha supercela ciclónica.
No entanto, en raros casos, os tornados anticiclónicos fórmanse en asociación co mesoanticiclón dunha supercélula anticiclónica -da mesma forma que un típico tornado ciclónico- ou como un tornado acompañante, xa sexa como un tornado satélite ou asociado con circulacións anticiclónicas dentro dunha supercela.
Son e sismoloxía
Os ventos do vórtice do tornado e dos turbulentos remuíños constituentes, así como a interacción das correntes de aire coa superficie e os desfeitos, contribúen á creación de sons. As nubes embude tamén producen sons. Reportouse que as nubes embude e pequenos tornados fan sons como de chifridos, pitidos, murmurios ou zunidos de innumerables abellas, ou electricidade, mentres que tamén se reporta que moitos tornados producen un ruído xordo grave e continuo, ou un son irregular. miniatura|esquerda|Unha imaxe dun tornado que mostra a xeración dos tipos e fontes de [[infrasóns no vórtice do tornado; feito pola Earth System Research Laboratory]] Xa que moitos tornados son audibles unicamente cando están moi preto, o ruído non é unha advertencia fiable dun tornado. Ademais, calquera vento forte, incluso unha grainzada severa ou o continuo tronar de raios nunha tormenta eléctrica, poden producir un estrondo similar ao dos tornados.
Os tornados tamén producen marcas infrasónicas inaudibles. A diferenza das audibles, as marcas inaudibles dos tornados foron illadas; debido á propagación a longa distancia das ondas sonoras de baixa frecuencia, estase intentando desenvolver aparellos para a predicción e detección de tornados que ademais sirvan para comprender a súa morfoloxía, dinámica e formación. Os tornados ademais producen unha marca sísmica detectable, e continúan as investigacións para illala e entender o seu proceso.
Electromagnetismo, raios e outros efectos
Os tornados emiten no espectro electromagnético, e detectáronse emisións de sinais radio atmosféricas e de campo eléctrico. Tamén se observarón correlacións entre tornados e patróns da actividade dos raios. As tormentas tornádicas non conteñen máis raios que outras tormentas e algunhas celas tornádicas nunca os producen. Xeralmente, a actividade de raios que van da nube ao chan (cloud-to-ground, ou CG) decrece cando un tornado alcanza a superficie e regresa ao seu nivel normal cando o tornado se disipa. En moitos casos, tornados e tormentas eléctricas de grande intensidade exhiben un incremento e dominancia anómala de polaridade positiva nas descargas de tipo CG. O electromagnetismo e os raios teñen pouco ou nada que ver directamente con aquilo que provoca a aparición de tornados (xa que estes son basicamente un fenómeno termodinámico), aínda que posiblemente hai conexións coa tormenta e o ambiente afectando a ambos os fenómenos.
No pasado reportouse presenza de luminosidade, e é probable que se deba a confusión nas identificacións con fontes luminosas externas como raios, luces urbanas e escintileos de instalacións eléctricas danadas, xa que as fontes internas de cando en cando son reportadas e non se sabe que sexan documentadas. Ademais dos ventos, os tornados tamén presentan cambios en variables atmosféricas como temperatura, humidade e presión. Por exemplo, o 24 de xuño de 2003, preto de Manchester (Dacota do Sur), unha investigación rexistrou un déficit de presión de 100 milibares. A presión diminuíu gradualmente a medida que o vórtice se achegaba e logo baixou extremadamente rápido a 850 milibares no centro do violento tornado antes de aumentar rapidamente ao afastarse o vórtice, resultando nunha gráfica da presión en forma de «V». Ao mesmo tempo, a temperatura tende a decrecer e o contido de humidade a aumentar na veciñanza dun tornado.
Ciclo de vida
miniatura|Esta secuencia de imaxes mostra o nacemento dun tornado. Primeiro, fórmase o remuíño con aire seco e frío que descende do bordo da nube nunha espiral con sentido horario. Os efectos deste remuíño poden verse na nube de po no chan na imaxe superior. Á súa vez, devandito remuíño xera inmediatamente unha espiral ascendente en sentido antihorario, espiral que dá orixe ao enfriamento do aire e á posterior condensación formando o embude nubrado. Este tornado, formado preto de [[Dimmitt, Texas, foi un dos tornados violentos mellor observados na historia.]]
Condicións de formación
miniatura|Demostración dunha supercela Este tipo de meteoros fórmanse nunhas condicións climáticas determinadas. Normalmente xéranse durante tormentas eléctricas, días de nebulosidade e chuvia. Un tornado pode crearse en calquera momento do día e sen que de indicios previos da súa inminente aparición.
A súa orixe é na terra, aínda que se poden formar no mar (a pesar de que iso non sería o máis usual).
Relación coa supercela
Os tornados xeralmente desenvólvense a partir dun tipo de tormentas coñecidas como supercelas. As supercelas conteñen mesociclóns, que son unha área de rotación organizada de aire que se localiza na atmosfera, de entre 2 a 10 km de ancho. Ademais de tornados, son comúns en tales tormentas choivas intensas, raios, fortes refachos de vento e graínzo. Aínda que a maioría dos tornados, particularmente os máis fortes (do EF3 ao EF5 segundo a Escala Fujita-Pearson), derívanse de supercelas, tamén algúns pódense formar a partir doutras circulacións de aire, e polo tanto son denominados tornados non supercelulares. Este tipo de tornados, no entanto, adoitan ser de menor intensidade.
Formación
A maior parte dos tornados orixinados en supercelas seguen un ciclo de vida recoñecible. Este comeza coa orixe da propia supercela, que se dá cando unha corrente de aire frío e seco descende desde o alto dunha nube (desde a parte de atrás) para compensar o aire cálido que ascende pola fronte para ir incrementando as dimensións da propia nube. Ao ser máis pesado o aire frío, prodúcense capas de aire inestable onde o aire frío descende e obriga ao aire quente a ascender, creando a tormenta. Se as diferenzas de temperatura son o suficientemente grandes, o descenso do aire frío pódese dar en forma de remuíño, invisible por ser de aire seco: vólvese visible cando ao chegar ao chan comeza a levantar po, follas e outros obxectos. Este aire que descende, chamado corrente descendente do flanco traseiro (RFD, polas súas siglas en inglés), acelera ao irse achegando ao chan, e arrastra consigo ao mesociclón da supercela cara a el. As correntes ascendentes, pola súa banda, atraen o aire ao seu ao redor, aumentando a rotación e converténdose nunha columna estreita, coñecida como nube embude, que vai aumentando o seu diámetro e diminuíndo a súa velocidade de xiro a medida que se eleva.
Ao descender unha columna de aire frío e seco cun xiro anticiclónico, é dicir, con xiro no sentido horario (procedente da parte superior dunha nube de desenvolvemento vertical) cara ao chan pola maior densidade do aire frío, comeza a formarse un embude de condensación (visible pola condensación do aire húmido ao ascender) en sentido contrario (é dicir, ciclónico), que vén compensar a perda da masa nubrada que descendeu previamente. Ao ir descendendo o embude anticiclónico (RFD) e chegar ao chan, créase unha fronte de refachos que pode causar danos a unha boa distancia do tornado. Usualmente, a nube embude convértese nun tornado pouco despois de que a RFD toque o chan.
Madurez
Inicialmente, o tornado conta cunha boa fonte de aire quente e húmido que ingresa nel para darlle enerxía, polo que crece ata que alcanza a súa etapa madura. Isto pode durar uns poucos minutos ou máis dunha hora, e é durante este tempo que o tornado xeralmente causa o maior dano e as súas dimensións chegan ao máximo, podendo chegar a medir nalgúns casos máis de 1,5 km de ancho. Mentres tanto, a RFD, que nesta etapa é unha área de ventos superficiais fríos, comeza a colocarse ao redor do tornado, interrompendo o fluxo de aire quente que o alimenta.
Disipación
Cando a RFD envolve completamente ao tornado e córtalle o fornezo de aire, o vórtice comeza a debilitarse, e vólvese delgado, semellante a unha cordo. Esta é a fase de disipación, mesma que normalmente non dura máis duns poucos minutos, e trala cal o tornado se esfuma. Durante esta etapa a forma do tornado depende en gran medida dos ventos da tormenta principal, o que pode facer que tome formas infrecuentes. Malia que o tornado está desaparecendo, aínda é capaz de causar dano. Ao converterse nun tubo delgado, da mesma forma que un patinador recolle os brazos para xirar máis rápido, os ventos poden incrementar a súa velocidade neste punto.
Habendo entrado o tornado na súa etapa de disipación, o seu mesociclón asociado polo xeral tamén se debilita, debido igualmente a que a RFD curta o fluxo de aire que o alimenta. Ao disiparse o primeiro mesociclón e o seu tornado asociado, o fluxo da tormenta pode concentrarse nunha nova área máis preto do seu centro. Se un novo mesociclón se formase, o ciclo pode repetirse, producindo un ou máis tornados novos. Ocasionalmente, o vello mesociclón e o novo producen tornados ao mesmo tempo.
Aínda que esta teoría achega de como xorden, desenvólvense e desaparecen os tornados é amplamente aceptada, non explica a formación de tornados máis pequenos, como as trombas terrestres ou os tornados con múltiples vórtices. Todos eles teñen diferentes mecanismos que influencian o seu desenvolvemento, no entanto, a maioría seguen un patrón similar ao aquí descrito.
Tromba mariña
miniatura|Trombas de auga preto das [[Bahamas.]] Unha tromba de auga ou tromba mariña é simplemente un tornado que se forma sobre a auga. No entanto, os investigadores xeralmente distinguen as trombas mariñas tornádicas das non tornádicas. As trombas mariñas non tornádicas son menos fortes pero moito máis comúns, e son similares na súa dinámica aos chamados remuíños de po e ás trombas terrestres. Fórmanse nas bases de nubes cumulus congestus en augas tropicais e subtropicais. Teñen ventos relativamente débiles, paredes lisas con fluxo laminar e xeralmente viaxan moi lentamente, se é que o fan. Comunmente ocorren nos caios de Florida e ao norte do mar Adriático. En contraste, as trombas mariñas tornádicas son literalmente "tornados sobre a auga". Fórmanse sobre ela de xeito similar aos tornados mesociclónicos, ou ben son tornados terrestres que chegan á auga. Xa que se forman a partir de tormentas fortes e poden ser moito máis intensas, rápidas e de maior duración que as trombas non tornádicas, considéranse máis perigosas.
Tromba terrestre
miniatura|Un tornado de terra preto North Platte, Nebrasca, EEUU o [[22 de maio de 2004.]] Unha tromba terrestre, tamén chamada tornado non supercelular, tornado ou embude nubrado ou, polo seu nome en inglés, landspout, é un tornado que non está asociado cun mesociclón. O seu nome provén da súa denominación como unha «tromba mariña non tornádica sobre terra». As trombas mariñas e as terrestres comparten varias características distintivas, incluíndo a súa relativa debilidade, curta duración e un embude de condensación liso e de pequenas dimensións que con frecuencia non toca o chan. Estes tornados tamén crean unha distintiva nube laminar de po cando fan contacto co chan, debido a que a súa mecánica é diferente á dos tornados mesoformes. Aínda que xeralmente son máis débiles que os tornados clásicos, poden producir fortes ventos que igualmente son capaces de causar graves danos.
Gustnado
Un gustnado (termo que provén de gust front tornado, é dicir, «tornado de fronte de refachos») é un pequeno remuíño vertical asociado cun fronte de refachos ou unha refacho descendente. Xa que tecnicamente non están conectados coa base dunha nube, existe certo debate sobre se os gustnados son tornados. Fórmanse cando un fluxo de aire frío, seco e rápido proveniente dunha tormenta se atopa cunha masa de aire quente, húmido e estacionario cerca do límite do fluxo, resultando nun efecto de "redondeamento" (exemplificado a través dunha nube en rodete). Se a cortante do vento nos niveis inferiores é o suficientemente forte, a rotación pode volverse horizontal ou diagonal e facer contacto co chan. O resultado é un gustnado.
Remuíño de po
miniatura|Un [[remuíño de po.]] Un remuíño de po ou remuíño de area, coñecido en inglés como dust devil (literalmente «demo de po») parécese a un tornado en que é unha columna de aire vertical en rotación. No entanto, fórmanse baixo ceos despexados e de cando en cando alcanzan a forza dos tornados máis débiles. Desenvólvense cando unha forte corrente ascendente convectiva se forma cerca do chan durante un día caloroso. Se hai suficiente cortante do vento nos niveis inferiores, a columna de aire quente que está en ascenso pode desenvolver un pequeno movemento ciclónico que pode distinguirse cerca do chan. A estes fenómenos non se lles considera tornados porque se forman cando hai bo clima e non se asocian con nube algunha. Poden, no entanto, causar ocasionalmente danos de consideración, especialmente en zonas áridas.
Remuíño de lume
Aquelas circulacións que se desenvolven preto de incendios forestais reciben o nome de remuíños ou rudopíos de lume. Non se lles considera tornados salvo no raro caso de que se conecten a unha nube pyrocumulus ou a outra nube cumuliforme sobre eles. Os remuíños de lume polo xeral non son tan fortes como os tornados relacionados con tormentas. Con todo, poden causar danos considerables.
Remuíño de vapor
Un remuíño de vapor, en inglés chamado steam devil («diaño de vapor») é un termo que se utiliza para describir a unha corrente ascendente en rotación que implica vapor ou fume. Un remuíño de vapor é moi raro, pero fórmase principalmente a partir de fume emitido polas chemineas dunha central de enerxía. As augas termais e os desertos tamén poden ser zonas aptas para a formación dun remuíño de vapor. Este fenómeno pode ocorrer sobre a auga, cando o frío aire ártico se atopa con auga relativamente cálida.
Intensidade e dano
miniatura|esquerda|Un exemplo do dano causado por un tornado EF5 miniatura|Un exemplo do dano causado por un tornado EF4 miniatura|Un exemplo do dano causado por un tornado EF3 miniatura|esquerda|Un exemplo do dano causado por un tornado EF2 A escala Fujita-Pearson e a chamada escala Fujita-Pearson mellorada clasifican os tornados segundo o dano causado. A escala mellorada (EF polas súas siglas en inglés) foi un perfeccionamento da vella escala Fujita, usando estimacións de ventos e mellor descrición dos danos; con todo, foi deseñada para que un tornado clasificado segundo a escala Fujita recibise o mesmo rango numérico, e foi implementada comezando nos Estados Unidos en 2007. Un tornado EF0, o máis débil segundo a escala, posiblemente dane árbores pero non estruturas, mentres que un tornado EF5, o máis forte, pode arrincar edificios dos seus cimentos deixándoos descubertos e ata deformar rañaceos. A similar escala TORRO vai de T0 para tornados extremadamente débiles a T11 para os tornados máis poderosos que se coñecen. Datos obtidos dun radar de impulsos Doppler, a fotogrametría e os patróns no chan (marcas cicloidais) igualmente poden ser analizados para determinar a intensidade e outorgar un rango.
Os tornados varían en intensidade sen importar a súa forma, tamaño e localización, aínda que os tornados fortes xeralmente son máis grandes que os débiles. A relación coa lonxitude do seu percorrido e duración tamén varía, aínda que os tornados con maior percorrido tenden a ser máis fortes. No caso de tornados violentos, só presentan grande intensidade nunha porción do percorrido, boa parte desta intensidade provindo de subvórtices.
Nos Estados Unidos, o 80% dos tornados son clasificados como EF0 e EF1 (de T0 a T3). Canto maior sexa a intensidade dun rango, menor é a súa taxa de incidencia, pois menos do 1% son tornados violentos (EF4, T8 ou máis forte). Fóra de Tornado Alley, e de Norteamérica en xeral, os tornados violentos son extremadamente raros. Aparentemente isto débese máis que nada ao menor número de tornados en xeral que hai fóra de devandita rexión, xa que as investigacións mostran que a distribución dos tornados segundo a súa intensidade é bastante similar a nivel mundial. Uns cantos tornados de importancia ocorren cada ano en Europa, áreas do centro-sur de Asia, porcións do sueste de Suramérica e o sur de África.
Danos persoais
Os tornados a pesar de ser aparentemente moi destrutivos en realidade non o son tanto a nivel humano, posto que as vítimas (se é que as hai) son polo xeral feridos leves. Porén, os danos materiais son moitos: dende a destrución de casas en cuestión de segundos, granxas, edificios, rañaceos, hoteis, ata pontes, postes de luz etc. Polo tanto os danos económicos son moito maiores cós humanos.
Climatoloxía
miniatura|Zonas ao redor do mundo onde é máis probable a aparición de tornados. miniatura|Actividade dos tornados nos Estados Unidos. As zonas máis escuras denotan a área comunmente coñecida como [[Tornado Alley.]] miniatura|Inferno de po en Johnsonville, [[Carolina do Sur, EEUU.]] Nos Estados Unidos preséntanse máis tornados que en calquera outro país: unhas catro veces máis que os que se estima que se forman en toda Europa, sen incluír trombas mariñas. Isto débese principalmente á xeografía única do continente americano. América do Norte é relativamente grande e esténdese desde a zona intertropical ata as áreas árticas, e non conta cunha cadea montañosa importante que vaia de leste a oeste e que bloquee o fluxo de aire entre estas dúas zonas. Nas latitudes centrais, onde ocorren a maior parte dos tornados, as Montañas Rochosas bloquean a humidade e o fluxo atmosférico, permitindo que exista aire máis seco nos niveis intermedios da troposfera, e causando a formación dunha área con presión baixa ao leste de devanditas montañas. Un incremento no fluxo de aire desde as Rochosas propicia a formación dunha liña seca cando o fluxo é forte nos niveis superiores, mentres o golfo de México, ao leste, proporciona abundante humidade nos niveis baixos da atmosfera. Esta topografía única provoca moitas colisións de aire cálido con aire frío, que son as condicións que crean tormentas fortes e duradeiras. Unha gran parte destes tornados fórmanse en devandita área do centro dos Estados Unidos entre as Rochosas e o golfo, coñecida como Tornado Alley («calello dos tornados»). Esta área abarca tamén partes do Canadá, principalmente en Ontario e as pradarías canadenses, aínda que o sueste do Quebec, o interior de Columbia Británica e o occidente de Novo Brunswick tamén son propensos a tornados. En ocasións tamén se presentan tornados fortes no noroeste de México.
Louis-Sébastien Mercier
Louis-Sébastien Mercier, nado en París o 6 de xuño de 1740 e finado na mesma cidade o 25 de abril de 1814, foi un prolífico escritor, dramaturgo e crítico francés do período do Prerromanticismo. Unha das obras polas que hoxe é máis coñecido é L’An 2440 (1771), unha ucronía pertencente ao xénero da ciencia ficción.
Tornado
Climatoloxía
Os tornados matan de media 179 persoas por ano en Bangladesh, por moito a maior cantidade dentro dun país no mundo. Isto débese á súa elevada densidade de poboación, deficiente calidade das construcións, carencia de coñecementos achega de medidas de seguridade para combater os tornados e outros factores. Outros países do mundo que contan con tornados frecuentemente son: Arxentina, Suráfrica, no Brasil na fronteira coa Arxentina, Australia e Nova Zelandia, así como porcións de Europa e Asia.
Os tornados son máis frecuentes durante a primavera e menos durante o inverno. Xa que a primavera e o outono son períodos de transición (de clima cálido a frío e viceversa) hai máis posibilidades de que o aire frío se atope con aire cálido, o que provoca que durante esas estacións se experimenten picos de actividade. No entanto, as condicións adecuadas para a súa formación pódense presentar en calquera época do ano. Os tornados tamén poden xerarse a partir do ollo dos ciclóns tropicais que tocan terra, o cal adoita suceder no outono e a fins do verán.