cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Imperio Inca
Cosmovisión andina
3. Uku Pacha (mundo de abaixo ou mundo dos mortos): Era o mundo de abaixo ou mundo dos mortos, dos nenos non nados e todo o que estaba debaixo da superficie da terra ou do mar. As fontes, covas ou outras das aberturas da superficie terrestre eran considerados liñas de comunicación entre o Uku Pacha e o Kay Pacha. Representado pola serpe, animal rastreiro e das profundidades.
Templos
• Pascaumati
• Templo do Sol (Coricancha), en Cuzco.
• Templo da Lúa.
• Templo de Pachacámac (destruído).
• Templo de Urpi Huachac.
• Praza dos peregrinos.
Festividades
Así como de carácter colectivo. Celebrábanse os momentos de tránsito vital, ritos de pasaxe, etapas de ciclos astrais, chegada das chuvias, da colleita. Temos por exemplo: Os incas constituían o vértice gobernante dun Estado imperial apoiado pola súa nobreza central, e a política de integración e dominación, iniciada por Pachacuti Inca Yupanqui. Lograron consolidar o poder sobre un inmenso territorio e crecente poboación nas súas catro rexións ou suios
Viracocha
miniatura|150px| Wiracocha, «Deus de todo o creado». Viracocha cuxo nome completo a fin de recalcar a súa calidade de ser supremo, é: Apu Qun Tiqsi Wiraqucha (Apu Kon Titi Viracocha). Era considerado como o esplendor orixinario ou O Señor, Mestre do Mundo. Na realidade, foi a primeira divindade dos antigos peruanos, tanto os habitantes de Caral, Chavin, Huari e especialmente os Tiahuanacos, que proviñan do lago Titicaca. Xurdiu das augas, creou o ceo e a terra.
O culto ao deus supuxo un concepto do abstracto e do intelectual, e estaba destinado só á nobreza. Huiracocha, do mesmo xeito que outros deuses, foi un deus nómade e tiña un compañeiro alado, o Paxaro Inti, unha especie de paxaro meigo, sabedor do presente e do futuro. Este paxaro meigo, non é outro que o Corikente das tradicións orais, o picaflor de ouro, mensaxeiro dos deuses, cuxas plumas servían para a mascapaicha ou coroa imperial do Inca. Huiracocha é representado con dúas varas, que aparentemente eran estólicas (propulsalantes) ou warakas (fondas xigantes andinas)
Inti (Sol)
miniatura|150px|Inti, «O Deus Sol». Inti era o deus sol e deus supremo, o cal exercía a soberanía da actualidade no plano divino (Hanan Pacha). Igualmente era fillo do deus sol do mundo antigo (Ñaupapacha) e reinaba sobre o ser humano no mundo actual (Kaypacha). Inti era a divindade popular máis importante do imperio incaico sendo adorado en varios santuarios. Entregábanlle ofrendas de ouro, prata e gando, así como as chamadas Virxes do Sol. Tamén lle facían ofrendas humanas no mes dos Capac hucha, as cales moitas veces consistían en reos de morte, como deus máis importante.
Mama Killa (Lúa)
Mama Killa era a nai lúa e esposa de Inti. Nai do firmamento, dela había unha estatua no Templo do Sol, no que unha orde de sacerdotisas lle rendía culto. Os antigos moche, ao contrario dos incas, consideraban a Lúa como deidade principal.
Pachamama
Pachamama era chamada tamén Nai Terra e do tempo. deusa da fertilidade que preside o cultivo e a colleita, encarna as montañas e produce os terremotos. Tributábanlle ofrendas ou pagos.
Pachacamac
Pachacamac era unha reedición de Viracocha, o cal era venerado na Costa Central do imperio inca. Era coñecido como o deus dos tremores, e o seu culto fixo un aparente sincretismo co actual Señor dos Milagres, o cal ten trazos deste antigo deus pagán, segundo a historiadora María  Rostworowski.
Mama Sara
Mama Sara era a Nai Millo ou do alimento, a máis importante das conopas (representacións relixiosas) dos alimentos xunto coa coca e papa.
Mama Cocha
Mama Cocha era a Nai do Mar, a quen se rendía culto para acougar as augas bravas e para a boa pesca. Era a nai que representaba todo o que era feminino.
Deuses menores
A estrela rizada ou da mañá acompañaba o Sol, do mesmo xeito que Illapa, deus do trono e a batalla, como a imaxe da estrela de ouro, a da tarde, Venus ou Chasca, facía a súa garda xunto á Lúa, e Chuychú, o belo arco da vella estaba por baixo de ambos os grandes deuses. O arco da vella foi logo elevado a deus dos nobres debido a que representaba a beleza que estaba reservada para os nobres
As constelacións da copa da coca (Kukaa Manka) era unha constelación que coidaba das herbas máxicas, como a constelación da copa de millo (Sara Manca) facíao cos alimentos vexetais, e a do xaguar (Chinchay) encargábase dos felinos. O Wasikamayuq era o deus tutelar do fogar, mentres que o Qhaxra-kamayuq esforzábase por evitar que os ladróns entrasen nesa mesma casa, e os Auquis asumían a vixilancia de cada poboado. Había tamén un deus das tormentas e outro deus da sarabia; tras Pacha Mama, a deusa da Terra, estaban Apu katikil e Pikiru, como deuses tutelares dos xemelgos; a serpe Hurkaway era a divindade do que estaba baixo terra, mentres que o ávido Supay reinaba no mundo dos mortos e non cesaba de reclamar máis e máis vítimas para a súa causa, o que fixo que os españois lle desen o nome de diaño, aínda que tiña calidades benignas e malignas.
Tamén estaba o deus Wakon ou Kon, un irmán de Pachacamac expulsado por este e que levou con el, ao ser forzado a irse, a chuvia e deixou á franxa costeira do Perú seca para sempre, un deus maligno e devorador de nenos, de riso cruel e habilidade para rodar polas montañas; outros irmáns, Temenduare e Arikuté, deron orixe ao diluvio coas súas querelas conxurando un temible monstro de centos de patas de auga.
No total, segundo algunhas tradicións orais, o primeiro sol do mundo ou terra antiga (Ñaupa pacha) foi Viracocha, que creou a súa corte e tivo catro fillos: Kon ou Wakon deus das secas, Mallko (Temenduare?) deus da lei, Vichama (Arikute?) deus da guerra e da vinganza e Pachacamac, quen rexentou sucesivamente o mundo actual, destruíndoo sucesivamente. Estes gardan relación cos catro irmáns do mito dos irmáns Ayar, un dos mitos da creación do imperio inca. Pachakamac á súa vez tivo de fillos o Sol e a Lúa do mundo actual ou Kay Pacha. Pachakamac autoexiliouse no mar, desde onde domina os terremotos, deixando o mundo nas mans do seu fillo Inti ou sol do mundo actual.
Existen outras "huacas" ou deuses, como Catequil, poderoso deus oráculo. Huallallo Carhuincho, deus de lume con trazos malignos; Wari, deus xigante da guerra referido á cultura do mesmo nome; Amaru, a serpe mitolóxica divina, entre moitos outros mencionados en inúmeras tradicións orais recompiladas recentemente por afeccionados, como Toro Montalvo e os membros da asociación Dragones del sur.
Arquitectura
miniatura|[[Machu Picchu é un dos exemplos máis representativos da arquitectura inca.]] miniatura|[[Acllahuasi en Pachacámac.]] A arquitectura foi, sen dúbida, a arte máis avanzada do Tahuantinsuyo. Desenvolveuse baixo as esixencias da nobreza cuzqueña que, interesada por afirmar o seu poder, ergueu xigantescas construcións líticas, impoñendo reverencia e asombro nas comunidades, cuxo traballo colectivo, suxeito á explotación estatal ( mita) fixo posible tales edificacións ao longo do  Tahuantinsuyo, especialmente no seu centro de poder: Cuzco.
A súa arquitectura caracterizábase pola súa solidez, sinxeleza e simetría. Na etapa imperial, as súas portas e xanelas eran sempre de forma trapezoidal símbolo formal dos incas nas súas llaqtas ou bases urbanas administrativas. Utilizáronse diversas técnicas para as construcións: maquetas de cerámica, instrumentos como o nivel de corda, arxila especial para desprazar os bloques de granito tallados ou tamén coios e planos inclinados para ascender as pedras de varias toneladas a grande altura (enchíase de terra desde o piso de terreo ata a altura onde debía ser colocada a pedra exactamente); tamén se evidencia o uso de espigas e caixas para facer sólida a construción, unindo as pedras perfectamente sen utilizar ningún tipo de argamasa.
Comunmente clasifícase a arquitectura, de acordo coa súa finalidade, nos seguintes tipos:
Centros administrativos provinciais
Conforme se ía expandindo o imperio, fóronse construíndo centros provinciais, desde os cales se administraban as diferentes rexións conquistadas. A planificación estatal implicaba o uso de maquetas de barro nas que se representaba desde vales enteiros ata un edificio, antes de comezar a construílo. Na costa, a pedra usualmente era substituída polo tapial ou o adobe.
Construcións militares e conmemorativas
miniatura|Fortaleza de [[Sacsayhuamán.]] Dada a dominación e explotación da nobreza cuzqueña sobre as outras nacións, os incas deberon sempre afirmar a súa supremacía coa presenza militar, para iso edificaron fortalezas.
Arquitectura de elite
miniatura|[[Pucará de Tilcara, Arxentina.]]
Cerámica
miniatura|[[Aríbalo incaico|Aríbalo inca ou Urpu, estilo inca imperial.]] Olería: Eran traballos de carácter utilitario e con fins cerimoniais, policromas, precocidos e de superficie puída, sen maior lucimento nin matices vivos.
Destacan, en especial:
Textilería
miniatura|Uncu ou [[poncho inca. Representación con máis de 150 deseños xeométricos ou tocapus.]] miniatura|Tocapus dos incas. A arte téxtil no Perú tivo os seus antecedentes en Huaca Prieta. Alcanzou o seu máximo desenvolvemento cos paracas e logo cos chancay. Durante o clasismo andino finalizado cos incas. Os vestidos feitos de tecidos de diferentes calidades foron expresión das diferenzas sociais.
Temos, por exemplo:
As Casas Novas, Lousada, Xermade
As Casas Novas é un lugar da parroquia de Lousada no concello lucense de Xermade na comarca da Terra Chá.
Imperio Inca
Escultura
miniatura|Cabeza inca de pedra con llauto e [[ mascapaicha. Crese que é unha representación do gobernante Inca Viracocha. Museo de América de Madrid.]] Os traballos realizados en pedra constitúen o outro gran conxunto de realizacións incaicas que merece a pena destacar. Adoita limitarse a representacións zoomorfas de  auquénidos, llamas, vicuñas e alpacas, e  fitomorfas,  mazorcas de millo, que son coñecidas como  conopas e a numerosos cuncos e morteiros. Entroncados nas tradicións artísticas andinas, os incas souberon imprimir un carácter propio e orixinal ás súas obras, que se baseou nunha simplificación das formas por medio de volumes xeométricos simples e unha esquematización dos motivos decorativos, moi próxima a unha concepción estética xeometrizante e cubista. A arte incaica caracterizouse pola sobriedade, a xeometría e a síntese, tendendo máis ao práctico e funcional que ao formal.
Pintura
A pintura como expresión estética manifestouse en murais e mantos. Bonavía sinala a diferenza entre paredes pintadas dun ou varias cores e os murais con deseños ou motivos representando escenas diversas.
Os murais pintados aplicábanse sobre paredes revocadass con barro empregando pintura ao templo, técnica diferente a utilizada para as pinturas rupestres. Cara ao Horizonte Temperán, a pintura era aplicada directamente sobre a parede revocada, mentres que durante o Período Intermedio Inicial se cubría o muro encalado con pintura branca para logo aplicarlle o debuxo desexado. Outro medio usado na mesma época consistía en trazar motivos incisos sobre o barro húmido para logo enchelo con pintura.
Na época moche usáronse pinturas murais e de altorrelevo de barro como os descubertos na Huaca da Lúa e na Huaca do Bruxo, en departamento de La Liberdad, a uns 5 km ao sur de Trujillo.
A técnica e o uso de mantos pintados sobre teas de algodón chairo era costume de toda a costa, con maior énfase no norte. Aínda polos anos de 1570 a 1577 existían artistas especializados na arte de pintar mantos que exercían o seu oficio trasladándose dun lugar ou outro. Naquel tempo estes artesáns pedían licenza ante o oidor para usar da súa arte e ir libremente polos vales sen ser estorbados.
Nos museos e coleccións privadas pódense apreciar estes mantos, empregados quizais para cubrir paredes espidas ou servir de vestimenta aos señores importantes.
Outra liña dentro da arte pictórica foi a realización dunha sorte de mapas pintados que representaban un lugar ou unha rexión. O cronista Betanzos conta que despois da derrota dos chancas inflixida polo príncipe Cusi Yupanqui, os dignitarios cuzqueños presentáronse ante el para lle ofrecer a borla e atopárono pintando os cambios que pensaba introducir no Cuzco.
Esta noticia non sería suficiente para confirmar tal práctica se non fose apoiada por outra referencia a afirmación no xuízo sostido polas etnias de Canta e de Chaclla en 1558-1570. Un dos litigantes presentou alí perante a Real Audiencia dos Reis os debuxos do seu val, indicando os seus reclamos territoriais, mentres os segundos exhibiron unha maqueta de barro de todo o val. Sarmiento de Gamboa dicía que ao conquistar un val facíase unha maqueta e presentábaselle ao Inca, quen diante dos encargados de executar os cambios informábase dos seus desexos.
Arte plumario
As pezas de plumería manifestan un gusto estético pola cor e usáronse en mantas camisas, abanicos e antucas para preservar do sol os personaxes conducidos en andas. Os brillantes tons das plumas empregadas sinalan unha orixe selvática, co cal concluímos que debeu existir un troco en todo o país entre a selva, a serra e a costa.
Ourivaría e metalurxia
A área andina do Perú, Bolivia e Ecuador foi o berce da metalurxia a nivel suramericano e xurdiu sen ningunha influencia proveniente do Vello Mundo.
Houbo dous centros metalúrxicos, un na zona do altiplano peruano-boliviano e outro na costa norte, na rexión Mochica-Lambayeque. Destes dous lugares difundíronse os coñecementos ao sur, cara a Chile e a Arxentina, e ao norte, a Colombia e Panamá, para chegar posteriormente ás costas occidentais de México.
A metalurxia nos Andes ten unha grande antigüidade e os seus artífices lograron as máis variadas técnicas e aliaxes.
En toda a costa existiron expertos prateiros e durante o apoxeo incaico os seus gobernantes estableceron mitimaes no Cuzco para a produción de obxectos suntuarios. Diversos documentos mencionan estes grupos provenientes do Chimú, Pachacámac, Ica e Chincha Alta. É probable que as súas obras seguisen os gustos estéticos incaicos. Sabemos do establecemento en Zurite, preto do Cuzco duns yanas prateiros de Huayna Cápac, provenientes de Huancavilca (actual Ecuador) que residían nas terras do soberano e cuxa obrigación era fabricar obxectos para o Inca.
A numerosa presenza no Cuzco de prateiros indíxenas foi aproveitada posteriormente polos oidores, corrixidores e encomendeiros para a confección de vaixelas persoais de ouro e prata, burlando a obrigación do quinto do rei. Por ese motivo, son escasas as pezas de prata do século XVI no Perú que teñan punzóns.
Música
Unha característica era a execución de música durante as labores agrícolas en terras do Estado, co cal convertían as duras faenas do campo en amenas reunións.
As frautas eran un dos instrumentos máis populares. As quenas polo xeral, eran confeccionadas con ósos humanos mentres que outras frautas eran de arxila, prata ou, as máis comúns, de carrizos.
Entre elas destacan os sikus de cana que están divididos en dúas metades con tons complementarios e tocados por un par de instrumentos. Para formar unha melodía é necesario que ambos os instrumentos toquen alternadamente cando lles corresponde e ademais en forma simultánea cos demais rexistros.
As antaras ou frautas de Pan eran feitas de cerámica de nove tubos abacelados, as de carrizos mantíñanse unidas por finas cordas.
En canto ás trompetas achadas nas tumbas da costa, pertencían a un dos tributos dos señores yungas. Con frecuencia atópanse crebadas xa que a súa destrución forma parte do ritual funerario.
O caracol mariño ou Strombus representouse desde a época de Chavín de Huántar e en quechua chámase huayllaquepa. A voz pututu, tal e como se denomina actualmente, provén do Caribe e foi traída polos españois ao mesmo tempo que as palabras millo, chicha e chile, entre outras. É unha adaptación de fututo por non existir no quechua o son "f".
Un instrumento musical básico foi o tambor. este podía ser de diversos tamaños e sons, e utilizábase para marcar o ritmo nas danzas e bailes colectivos. Habíaos pequenos, ilustrados por Guaman Poma, que eran tocados por mulleres; grandes, que eran confeccionados con pel de puma ou otorongo e chamados poma tinya e finalmente, os runa tinya, confeccionados con pel humana.
O compás marcábase tamén con axóuxeres de prata ou acios de sementes, que se amarraban ás pernas dos danzantes. Na cultura moche, os grandes señores ou os deuses usaban atados á cintura grandes ferreñas de ouro, como as do Señor de Sipán.
Entre os grupos campesiños e en certas festividades ou celebracións sopraban nas cabezas secas de cervos coma se fosen frautas e marcaban con elas os pasos dos danzantes.
Literatura
Antes da conquista española existía unha rica e variada literatura oral na área do imperio inca. Algunhas mostras de poesía relixiosa, narracións e lendas quechuas chegaron a nós grazas a que foron transcritas por cronistas como Cristóbal de Molina, o Cuzqueño, autor de Relación de las fábulas y ritos de los Incas (1573); Santa Cruz Pachacuti, indíxena evanxelizado defensor da Coroa española, que escribiu a Relación de las antigüedades deste Reyno del Perú (1613), onde describe a relixión e filosofía quechuas e recolle en lingua quechua algúns poemas da tradición oral; o Inca Garcilaso de la Vega (1539-1616); e Felipe Guamán Poma de Ayala cuxa obra Nueva crónica y buen gobierno permite reconstruír boa parte da historia e xenealoxía dos incas, así como numerosos aspectos da sociedade peruana posterior á conquista.
Grazas a eles e a outros cronistas do século XVII, unha parte deste legado perviviu e é unha fonte viva para a literatura posterior. Ese labor foi continuado moito despois por antropólogos, historiadores e investigadores modernos e contemporáneos. Un dos máis influentes é José María Arguedas, importante tamén pola súa obra novelística, que subliña a importancia do carácter bilingüe e multicultural do Perú.
Linguas do imperio
miniatura|Linguas preincaicas no século XVI. O Imperio incaico era un estado multicultural e plurilingüístico, que englobaba algunhas das rexións de altísima diversidade cultural e lingüística como son o norte do Perú, Ecuador e con menor intensidade o leste de Bolivia. Algunhas linguas foron amplamente usadas xunto coas linguas quechuas. Entre as linguas máis importantes destacan algunhas que estiveron asociadas a reinos preincaicos de importancia. Unha lista non extensiva das rexionalmente importantes é a seguinte:
Tecnoloxía militar
miniatura|Tipos de [[macanas. Armas incas.]] Os incas eran hábiles forxadores de metal, construíron armas de bronce e obxectos domésticos. Construíron machadas e mazas para o contacto corpo a corpo e entre outros obxectos militares tamén armas arreboladizas como arcos e frechas, usando tamén fondas chamadas huaracas.
As mazas tiñan forma estrelada cun orificio ao centro a fin de colocala nun pau, recibían o nome de macanas.
Sabían tamén forxar o ferro, pero usábano para obxectos moi decorativos, aínda que tamén usaban para este fin o ouro e a prata.
Astronomía
Na astronomía incaica destacou o Sol, e o seu culto, parece ser unha constante nas culturas da antigüidade, sen dúbida polo rol que o astro rei cumpre no "calendario agrícola". Os incas adoraban ao Sol fundamentalmente para que lles proporcionase abundantes colleitas. Era unha forza dominante e un símbolo de prestixio e poder.
No Perú o culto ao Sol oficializouse debido ás conquistas incaicas. Estes, que adoraban ao Sol ao extremo de afirmar que os gobernantes eran os seus fillos, levaban a súa relixión a todos os pobos que ían sometendo por medio da guerra.
O Sol ("inti", en quechua), ao que adoitan representar por un gran disco de ouro circundado de raios, era adorado en templos cubertos totalmente de ouro, como o era o Koricancha ou "patio de ouro" na cidade do Cuzco. Tamén se afirmaba que o millo eran as bágoas do Sol debido á cor dourada que ten o millo seco. Por tanto ofrendábase ao Sol a bebida que se elaboraba co millo: a chicha.
O culto ao Sol tiña a súa apoteose na Festa do Sol ("Inti Raymi" en quechua) que se continúa a festexar na actualidade, os 24 de xuño, na cidade do Cuzco.
Algúns cronistas afirman que os incas podían predicir as eclipses.
O uso da astronomía, como en moitas culturas da época, tivo un alcance agrícola desenvolvido. Os incas eran capaces de separar as estacións por épocas de sementeira e colleita para cada tipo de produto. Logrouse esta ferramenta mediante a utilización de edificacións de pedra (entre as que se atopaban os templos anteriormente mencionados) aliñadas cos eixos cardinais, sendo o norte a guía referencial utilizada.
Descubrimentos
Segundo o historiador peruano José Antonio del Busto, coa expedición marítima levada a cabo por Túpac Yupanqui, os incas descubrirían Oceanía, chegando a Mangareva e á illa de Pascua. undefined
Medicina
A medicina que se practicou no incanato, estaba intimamente ligada á maxia e a relixión. Todas as doenzas se supoñían provocadas polo desprendemento do espírito do corpo, por mor dun maleficio, un susto ou un pecado. Os curandeiros incas, chegaron a realizar intervencións cirúrxicas, como trepanacións craniais (practicadas anteriormente pola cultura Paracas), co propósito de eliminar fragmentos de ósos ou armas que quedaban incrustadas no cranio, logo de accidentes ou enfrontamentos bélicos. Un dos instrumentos utilizados na cirurxía incaica foi o "Tumi" ou coitelo de metal en forma de "T". Como anestesia usábase a coca e a chicha en grandes cantidades e sábese que tamén coñeceron o uso das vendaxes.
Os médicos kallawayas, tradicionais na rexión andina, conservaron unha detallada clasificación antiga das plantas e animais, que se considera proceden da época. Estes kallawayas coñecían a quina, unha planta altamente efectiva contra a malaria.
Agrotecnia
miniatura|Socalcos no [[Val Sagrado dos Incas, na proximidade de Písac, Cuzco.]] Estímase que os incas cultivaron preto de setenta especies vexetais, entre elas, papas (Solanum tuberosum e outras), camotes (Ipomoea batatas), millo (Zea mays), chile, algodón (Gossypium barbadense), tomate, cacahuete (Arachis hypogaea), Oxalis tuberosa e quinoa (Chenopodium quinoa).
As principais técnicas agrícolas, en canto á disposición de terras foron:
Tamén se subliña a súa técnica de melloramento de especies. Souberon da maior influencia da temperatura do chan que a do ar sobre as plantas, como o testemuña o laboratorio de Moray.
A gandaría, por outro lado, foi menos desenvolvida. Isto debeuse á escasa fauna andina. Utilizaron llamas como bestas de carga e alpacas como fonte de alimentos e vestimenta. A vicuña era tamén moi apreciada. Criaron tamén cobaias, fonte principal de carne dunha das principais potaxes da gastronomía andina.
Matemática e escritura
miniatura|[[Quipucamayoc|Quipukamayuq co seu quipu e unha yupana, os principais instrumentos que usaron os incas en matemáticas.]] Os contidos ou conceptos matemáticos foron aplicados polos Incas, principalmente, no cálculo de resultados e cantidades da Economía. Aínda que no Incario se desenvolveron importantes sistemas de medición, son máis coñecidos os quipus e yupanas, que representan a importante presenza matemática na administración incaica. Os quipus eran sistemas mnemotécnicos que consistían en tiras anoadas; só se anoaban os resultados das operacións matemáticas realizadas anteriormente nos ábacos ou yupana.
Os cronistas españois narran que os khipu kamayuqkuna lían nos nós dos quipus a historia dos incas, relatando nacementos, guerras, conquistas, nomes dos nobres e tempos de tales eventos. «Son quipos uns memoriais ou rexistros feitos de ramais, en que diversos nós e diversas cores significan diversas cousas. É incrible o que neste modo alcanzaron, porque canto os libros poden dicir de historias, e leis, e cerimonias e contas de negocios, todo iso suplen os quipos tan puntualmente, que admiran». A escritura que subxace baixo os quipus aínda non foi descifrada. Existe na actualidade un estudo sobre a posible escritura incaica, do inglés William Burns, que considera que foi de carácter alfanumérico representado con figuras xeométricas en teares e en debuxos do cronista Felipe Guaman Poma de Ayala que se orixinou na época do gobernante Pachacuti.
Febre aftosa humana
A febre aftosa humana (tamén coñecida como exantema vírico de mans, pés e boca ou HFMD polas súas siglas en inglés) é unha leve doenza viral, cuxos síntomas principais son dor na boca e presenza de pequenas bochas, úlceras ou aftas. Os dous tipos de virus que a causan son o Coxsackie virus e o Enterovirus. Non debe ser confundida coa outra febre aftosa ou glosopeda, que é unha afección do gando e que probablemente é moito máis coñecida polo público.
Epidemioloxía
Ataca especialmente aos nenos que empezan a andar, aínda que pode aparecer a calquera idade. Isto ocorre particularmente cando fai calor, normalmente no verán ou a principios do outono.
As mulleres embarazadas deben evitar exporse á febre aftosa, xa que esta pode causar unha infección viral máis grave no neno que aínda non naceu e, con ela, posibles defectos de nacemento. Con todo o risco é pequeno.
Signos e síntomas
Os síntomas da febre aftosa empezan de tres a seis días despois de estar exposto a ela e, inicialmente, son: Pasados un par de días, empezan a aparecer bochas pequenas pero de aspecto normal. Estas poden variar de tamaño, desde 2 a 4 mm. Ditas bochas están rodeadas dunha área pequena de coloración avermellada.
Tratamento
Non existe tratamento específico para a enfermidade de mans, pés e boca. Síntomas individuais, como a febre ou a dor das bochas (pel) poden ser aliviados co uso de medicamentos, aínda que a maioría das bochas desaparecen sen ulcerarse, romper ou deixar cicatrices. A febre aftosa é unha enfermidade viral que ten que seguir o seu curso; moitos doutores non recetan medicamentos, a menos que a infección sexa severa. É usualmente recomendable que ao neno afectado se lle deixe repousar en casa ata que a infección ceda. Os redutores de febre axudarán a controlar as altas temperaturas. Baños mornos tamén serven para baixar a temperatura. O único medicamento recomendado é o paracetamol.
Só unha pequena minoría dos pacientes require atención de hospital, principalmente produto de complicacións neurolóxicas, tal como a encefalite, a meninxite, os edemas agudos de pulmón ou as hemorraxias pulmonares.
EADS/Northrop Grumman KC-45
O EADS/Northrop Grumman KC-45 foi unha proposta dun avión de repostaxe en voo baseado no Airbus A330 MRTT. A Forza Aérea dos Estados Unidos (USAF) ordenou 179 KC-45A na primeira etapa para substituír o envellecido Boeing KC-135 Stratotanker actualmente en servizo. Porén, o concurso reabríuse en xullo do 2008 despois dunha protesta de Boeing. En resposta ao novo concurso, o 8 de marzo do 2010, Northrop Grumman anunciou que ía abandonar a súa oferta para o novo contrato, co seu CEO afirmando que os novos requisitos favorecían a Boeing. O 20 de abril do 2010 EADS anunciaba que volvería a competir novamente co KC-45. Finalmente o KC-45 perdería o concurso ante o Boeing KC-46.
Bandeira de Chipre
A actual bandeira de Chipre (en Σημαία της Κύπρου, Sīmaia tīs Kýpros; en Kıbrıs bayrağı) foi adoptada o 16 de agosto de 1960. Foi elixida polo presidente da República, Makarios III, en 1960, logo dunha proposta dun mestre de escola e artista turco-chipriota, İsmet Güney.
Descrición
Amosa un mapa enteiro da illa de color cobre (metal que lle deu fama á illa durante toda a súa historia e do que deriva o seu nome), con dúas ramas de oliveira na parte de abaixo, sobre fondo branco (tanto a cor como as ramas de oliveira son símbolos da paz). É unha das dúas bandeiras oficiais do mundo que teñen un mapa do país que representa, sendo a outra a bandeira de Kosovo.
O azul e o vermello (as cores da bandeira de Grecia e da bandeira de Turquía) foron evitadas a propósito con obxecto de facer a bandeira neutral. Porén, hoxe a bandeira é vista como un símbolo dos greco-chipriotas.
Escudo de Chipre
No escudo de Chipre aparece nun campo de ouro, símbolo dos depósitos de mineral de cobre que posúe o país, unha pomba de prata cunha rama de oliveira no peteiro, o coñecido símbolo da paz. Baixo a pomba, na punta do escudo, unha data, "1960", ano en que Chipre se independizou do control exercido polo Reino Unido. O escudo aparece rodeado por dúas ramas de loureiro ligadas.
Barrio, Ansemil, Celanova
Barrio é unha aldea da parroquia de Ansemil, no concello ourensán de Celanova, na comarca da Terra de Celanova. Tiña 15 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales 8 eran homes e 7 eran mulleres.
Catoira
Catoira é un concello da provincia de Pontevedra, pertencente á comarca de Caldas. Segundo o padrón municipal (INE 2013) conta con 3.421 habitantes (1.683 homes e 1.738 mulleres). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «/catoirá».
Xeografía
O concello, de 29,1 km², abrangue catro parroquias. Limita ao noroeste co río Ulla xa na desembocadura na ría de Arousa, ao nordeste con Valga, ao sueste con Caldas de Reis e ao suroeste con Vilagarcía de Arousa.
O punto de maior altitude é no monte Xiabre (641 m), no límite con Vilagarcía de Arousa e Caldas de Reis. Está comunicada con Pontecesures e Vilagarcía de Arousa a través da PO-550, e co Barbanza (na provincia da Coruña) a través dunha ponte. Na estación de Catoira fan parada algúns trens da liña Vigo-A Coruña.
Historia
O Monte das Mámoas é un conxunto de dúas mámoas do neolítico, situadas na parroquia de Santa Baga de Oeste, descubertas en 1956 por Ramón Sobrino Buhigas. Teñen uns 22 metros de diámetro cada unha, e están orientadas en dirección N-S. No lugar de Cores (de Abalo) foi atopada en 1988 unha hacha do calcolítico., feita con rocha metamórfica puída.
No río Ulla, preto das Torres de Oeste, foron atopadas varias espada de bronce, conservada nas mans de particulares, no Museo de Pontevedra e no Museo arqueolóxico da Coruña. Esta última ten estoque de bronce con encaixes semicirculares na base. Fáltanlle dúas terceiras partes da empuñadura, conservándose parte dunha das perforacións para un cravo e dous remaches. A folla está moi deteriorada e reducida, con vestixios de finas estrías e dous finos nervios paralelos que se unen no terzo inferior e rematan no pico. Tiña unha lonxitude de 50 cm, cun ancho de 4,5 cm na parte máis grosa.
Da cultura castrexa consérvanse restos do castro de Tarrío, un poboado castrexo situado preto da igrexa de Dimo no que apareceron restos de cerámica. O castro das Torres mostra indicios dunha actividade metalúrxica e comercial importante, pois nel apareceron materiais de importación por vía marítima como ánforas, cerámica campesiña e fragmentos de tradición ibérico- púnica. Río arriba hai restos doutros asentamentos arqueolóxicos relacionados co comercio e as comunicacións.
A zona sufriu as invasións normandas, tendo lugar os principais ataques nos anos 858, 968 e 1016. No segundo deles unha escuadra de cen naves desembarcou en Cabreira dirixíndose cara a Iria Flavia. Na batalla de Fornelos, á beira do río Louro, na que faleceu o bispo compostelán Sisnando.
O rei Afonso V o Nobre doou a illa de Oneste no ano 1024 ó bispo iriense Vistruario para construír unha fortaleza, as Torres de Oeste, co fin de facer fronte aos ataques viquingos. O bispo de Iria Cresconio reformou a fortaleza e mandou tender unha grosa cadea entre as dúas beiras da ría para impedir o paso das naves. Os sucesores de Cresconio, Diego Páez e Diego Xelmírez, seguiron mellorando o recinto, que tomou a súa estrutura definitiva no século XII, quedando composta a fortaleza por sete torres que amurallaban un recinto arrodeado de pantanos.
Xelmírez mandou construír unha capela adicada ao Apóstolo Santiago. A partir do século XV,a fortaleza comeza a súa decadencia, e finalmente no ano 1525 gran parte das construcións foron destruídas.
Turismo
A Romaría Viquinga de Catoira, celebrada o primeiro domingo de agosto, está declarada de festa de interese turístico internacional. No segundo domingo de xullo celébrase a festa de Santo Antón de Padua, no marco da cal ten lugar a festa da solla de Catoira.
Terraza (xeoloxía)
miniatura|Sedimentos baixo unha [[terraza fluvial expostos no río Manú, Perú]]
Catoira
Turismo
Na parroquia de Dimo celébrase o San Pedro o 29 de xuño. Na parroquia de San Mamede de Abalo celébranse as festas patronais na última fin de semana de xullo. Na segunda fin de semana de agosto celébrase Santa Eulalia do Oeste.
Terraza (xeoloxía)
En xeoloxía, unha terraza é un accidente xeográfico con forma de banda de terreo ou banzo de orixe natural. Unha terraza consiste nunha superficie xeomórfica chaira ou cunha lixeira pendente, que está normalmente limitada por un lado por unha pendente ou escarpa forte descendente. Esta superficie plana xunto coa escarpa constitúen en conxunto a terraza. As terrazas poden consistir tamén nunha superficie plana limitada a ambos os lados por escarpas descendentes.
Catoira
Turismo
O concello está irmandado coa vila dinamarquesa de Frederikssund.
Terraza (xeoloxía)
O corpo de sedimentos que forman a terraza non é propiamente a terraza, xa que a terraza é, simplemente, unha forma do relevo.
As terrazas fórmanse de diferentes maneiras, polo que hai diversos tipos.
Terraza fluvial
miniatura|600px|Corte transversal dun val hipotético que ilustra unha complexa secuencia de terrazas de agradación (recheo ou deposición) e degradación (de incisión e de val). ct = terraza de incisión, ft = terraza deposicional, ft(b) = terraza deposicional soterrada, fp = chara aluvial activa, e st = terraza de val.
As terrazas fluviais son restos dunha antiga chaira de inundación dun río. Orixínanse pola erosión dun río que afonda o seu leito sobre os sedimentos que antes depositou na súa antiga chaira de inundación (terrazas deposicionais e de incisión) ou, nalgúns casos, sobre o leito de rocha do fondo do val (terrazas de val ou strath terraces). Esta erosión pode ser o resultado de cambios no nivel do mar, levantamentos tectónicos locais ou rexionais, cambios climáticos locais ou rexionais, cambios na cantidade de sedimentos transportados polo río, cambios na descarga do río, ou unha complexa mestura destes e outros factores. As causas máis comúns de variacións nos ríos que crean terrazas fluviais son respostas hidrolóxicas, vexetativas e xeomórficas ao clima. Máis recentemente, a modificación directa de ríos e as súas cuncas por cambios realizados polo ser humano orixinaron o desenvolvemento de terrazas en moitos ríos.
Catoira
Lugares de interese
A lagoa de Pedras Muídas é unha lagoa localizada na parroquia de Catoira.
Terraza (xeoloxía)
Teraza de kame
As terrazas de kame fórmanse nos laterais dun val glaciar e están formadas polos depósitos de gravas e areas estratificadas feitos por correntes de auga de fusión que flúen entre o xeo e o lateral do val adxacente.
Catoira
Lugares de interese
O miradoiro do Xiabre é un miradoiro situado no cumio do monte co mesmo nome entre o concello de Caldas de Reis.
Terraza (xeoloxía)
Terraza mariña
miniatura|Un conxunto de praias levantadas en Kincraig Point, [[Escocia]]
Catoira
Lugares de Catoira
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Catoira vexa: Lugares de Catoira.
Terraza (xeoloxía)
Terraza mariña
Unha terraza mariña representa unha antiga liña de costa dun mar ou océano. Pode formarse por abrasión ou erosión de materiais da costa (terrazas costeiras ou plataformas de abrasión creadas polas ondas); ou polas acumulacións de sedimentos en zonas pouco profundas ou ambientes costeiros lixeiramente emerxidos (terrazas construídas polo mar ou praias levantadas); ou pola bioconstrución por arrecifes de coral e a acumulación de materiais recifais (plataformas de arrecife) en rexións intertropicais.
A formación dunha terraza mariña segue este proceso xeral: No leito de rocha debe orixinarse unha plataforma formada polas ondas (para este proceso cómpre unha alta enerxía das ondas). Aínda que este é o primeiro paso do proceso de formación dunha terraza mariña, non todas as plataformas formadas polas ondas orixinan terrazas mariñas. Unha vez que as ondas formaron a plataforma esta debe ser apartada da interacción con ondas de alta enerxía. Este proceso ocorre por cambios no nivel do mar debido a ciclos glaciares-interglaciares ou terreos elevados tectonicamente. Cando a plataforma creada polas ondas é elevada por riba do nivel do mar, pode conservarse.
Terraza lacustre
Unha terraza lacustre representa xeralmente unha liña de costa antiga dun lago glacial, proglacial ou non glacial. Como no caso das terrazas mariñas, unha terraza lacustre pode formarse por abraión ou erosión de materiais da costa do lago, por acumulacións de sedimentos en augas puco profundas ou ambientes lixeiramente emerxidos, ou por algunha combinación do anterior. Dado o tamaño menor dos lagos comparado co do mar, as terrazas lacustres adoitan ser significtivamente máis estreitas e peor desenvolvidas que as mariñas. Porén, non todas as terrazas lacustres son antigas liñas de costa. No caso das terrazas lacustres de antigos lagos limitados por paredes de xeo, algúns lagos proglaciares, e lagos de barreira formada por aluvións, adoitan representar os restos do antigo fondo deses lagos. Finalmente, as terrazas de kame lacustres son restos de deltas ou fondos de antigos lagos de barreira de xeo marxinais.
Terraza estrutural
En xeomorfoloxía, unha terraza estrutural é unha terraza creada pola erosión diferencial dunhas capas de estratos horizontais ou case horizontais. A terraza é o resultado do desmantelamento preferencial feito pola erosión dunha capa máis branda de estratos con respecto aos estratos subxacentes máis duros. A eliminación preferencial do material máis brando expón a superficie plana dos estraos inferiores máis duros creando unha superficie achaiada que forma a terraza estrutural. Xeralmente son terrazas emparelladas (a cada lado dun río), pero non sempre están asociadas con vles de ríos.
Terraza travertínica
Unha terraza travertínica fórmase cando augas alcalinas supersaturadas quentadas xeotermicamente saen á superficie e forman fervenzas constituídas por carbonatos precipitados (travertinos).
Cesar, Colombia
Cesar é un dos 32 departamentos de Colombia, que se atopa na rexión natural Caribe e posúe unha extensión de 22.905 km² e unha poboación de 1.041.203 habitantes. A súa capital é Valledupar.
José Ramón Rioboo
José Ramón Rioboo Castro, nado en Culleredo en 1972, é un comunicador, empresario e político español do Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE que exerce como alcalde do municipio de Culleredo desde o 7 de novembro de 2017.
Traxectoria
Aos 19 anos, a principios da década de 1990, cando cursaba estudos de maxisterio, Rioboo decidiu alternalos con colaboracións en Radio Culleredo. En 1994 foi nomeado director de Radio Culleredo, converténdose así no director máis novo das emisoras de radio de España. Baixo a súa dirección, a emisora alcanzou as maiores cotas de audiencia e programación. Neste intervalo foi colaborador de Radio Galega durante catro anos e do xornal El Ideal Gallego. En 2005 dimitiu da dirección de Radio Culleredo e do seu posto como traballador do Concello de Culleredo para facerse cargo da empresa de comunicación que fundara en 1998 e que xa editaba o xornal El Entorno Metropolitano.
Vinculado ó ideario de centro esquerda, estivo sempre moi preto de Sacristán, o seu referente político máis próximo estando afiliado ó PSOE desde 1991 até o 2005 cando por discrepancias internas decide fundar a Agrupación Progresista de Culleredo coa que concorrerá ós comicios locais de 2007 e 2011.
Agrupación Progresista de Culleredo
En xaneiro de 2006, a Agrupación Progresista de Culleredo presentouse de maneira oficial ante os medios, e mostrou a súa intención de converter ao seu candidato, José Ramón Rioboo, no novo alcalde do municipio. Rioboo abandonou a dirección de El Entorno Metropolitano en xuño dese mesmo ano, un dos xornais gratuítos de maior difusión de Galicia, para encabezar o citado partido político. Con este partido concorreu ás eleccións municipais de 2007 e 2011 conseguindo 4 e 5 concelleiros e situándose como a segunda forza política tralo PSOE con 8 edís. En 2013 reintégranse novamente no Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE.
O 9 de novembro de 2017 Rioboo foi nomeado alcalde de Culleredo, sucedendo así a Julio Sacristán, que un mes antes anunciaba o seu abandono da política despois de 34 anos en activo. Rioboo foi o elixido a petición do alcalde saínte, e despois de ser referendado por unanimidade no seo do grupo municipal socialista. Os eixos do seu programa pasan polo desenvolvemento sustentable de Culleredo co obxectivo de converterse no principal municipio da área metropolitana da Coruña.
En xuño de 2018, en plena crise migratoria en Europa, Rioboo ofreceu ó Goberno de España a súa "dispoñibilidade total" a acoller inmigrantes do buque MV Aquarius no marco do seu plan municipal de emerxencia social.
VG-4.5
A VG-4.5 ou Vía de Alta Capacidade de Acceso a Cangas é unha vía para automóbiles dependente da Xunta de Galicia. Forma parte do Corredor do Morrazo, constituído polo CG-4.1 e a VG-4.6.
Im Labyrinth des Schweigens
Im Labyrinth des Schweigens é un filme alemán de 2014 dirixido por Giulio Ricciarelli. Baseado en feitos reais, estreouse na sección Contemporary World Cinema do Festival Internacional de Cinema de Toronto de 2014. Foi escollido como candidato de Alemaña para o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa na 88ª edición dos premios, clasificándose na lista curta de decembro, mais finalmente non foi nomeado.
Patrimonio Nacional
thumb|250px|[[Palacio Real de Madrid.]] thumb|250px|[[Mosteiro de El Escorial.]] thumb|250px|right|[[Palacio Real de Aranjuez.]] 250px|thumb|[[Palacio Real de La Granja de San Ildefonso.]] 250px|thumb|[[Palacio Real de Riofrío.]] Patrimonio Nacional é un ente autónomo, dependente do Ministerio da Presidencia de España, dedicado ao mantemento dos bens de titularidade estatal a disposición do rei de España e da familia real española para o seu uso como residencia ou para celebrar actos de Estado ou cerimonias oficiais.
Os bens administrados por Patrimonio Nacional comprenden pazos, xardíns, conventos e mosteiros, os chamados Reais Sitios. Con esta denominación coñécense os lugares onde se atopan as residencias da familia real española, a maior parte preto de Madrid e que foron utilizados tradicionalmente para o reposo, lecer ou como residencia de inverno ou verán para os monarcas españois, así como os espazos onde se atopanan as instalacións de servizo para a antiga Corte.
Durante o reinado de Afonso XIII este organismo recibía o nome de Patrimonio Real.
O Muíño Novo, Lousada, Xermade
O Muíño Novo é un lugar da parroquia de Lousada no concello lucense de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 8 habitantes (4 homes e 4 mulleres).
Rexión viñateira do Alto Douro
A Rexión Viñateira do Alto Douro (Região Vinhateira do Alto Douro ou Alto Douro Vinhateiro) é unha área do nordeste de Portugal de máis de 26 mil hectáreas, clasificada pola UNESCO, o 14 de decembro do 2001, como Patrimonio da Humanidade, na categoría de paisaxe cultural.
Características
Esta rexión, que está bañada polo Río Douro e forma parte do chamado Douro Vinhateiro, que produce o viño do Porto, un dos viños máis coñecidos do mundo.
A súa área total abrangue 13 municipios: Mesão Frio, Peso da Régua, Santa Marta de Penaguião, Vila Real, Vila Flor, Alijó, Sabrosa, Carrazeda de Ansiães, Torre de Moncorvo, Lamego, Armamar, Tabuaço, São João da Pesqueira e Vila Nova de Foz Côa, e representa o dez por cento da Rexión Demarcada do Douro.
Homotopía
miniatura|Os dous camiños con liñas de puntos que se mostran arriba son homotópicos en relación aos seus extremos. A animación representa unha posible homotopía. En topoloxía, e máis precisamente en topoloxía alxébrica, dúas aplicacións continuas dun espazo topolóxico noutro chámanse homotópicas (do grego homos = mesmo e topos = lugar) se unha delas pode "deformarse continuamente" na outra.
Definición formal
Dúas aplicacións continuas f,g:X\to Y dinse homotópicas se existe outra aplicación (continua tamén) tal que:
Un exemplo importante son as diferentes clases (homotópicas) de aplicacións do círculo nun espazo X a estrutura resultante é o grupo fundamental.
Se dúas aplicacións f e g son homotópicas, escríbese f \simeq g; o que significa que esta relación é efectivamente unha relación de equivalencia sobre o conxunto de aplicacións continuas de X en Y. As clases de equivalencia denomínanse clases de homotopía das aplicacións.
Tipo homotópico
Dise que dous espazos X, Y teñen o mesmo tipo homotópico se existe un par de aplicacións e  tales que g\circ f e f\circ g son homotópicos a Id_X e Id_Y respectivamente. Adoita empregarse o símbolo f\simeq g, para indicar que os obxectos f e g son homotópicos.
Como exemplos, unha 1-esfera e un toro sólido teñen o mesmo tipo homotópico. Un espazo topolóxico que ten o mesmo tipo homotópico que un conxunto unitario dise contráctil.
Sardiña
miniatura|Debuxo dunha sardiña, por [[Henri Gervais|Gervais, no que se poden ver algunhas das súas características.]] A sardiña, Sardina pilchardus (Walbaum, 1792), é un peixe osteíctio mariño da familia dos clupeidos, dentro da orde dos clupeiformes, sendo o único representante do xénero Sardina.
Cando as sardiñas son pequenas denomínanse xoubas nas Rías Baixas (máis ou menos, de Fisterra para abaixo), e parrochas nas Rías Altas (máis ou menos, de Fisterra para arriba).
A sardiña captúrase con artes de cerco e de enmalle ou deriva (como o xeito), durante a noite, e destínase a consumo en fresco, afumada, salgada ou en conserva. Abunda en todas as costas españolas e foi precisamente a riqueza en sardiña das augas galegas no que se baseou a industria conserveira galega, iniciada na segunda metade do século XVIII polos chamados fomentadores da pesca cataláns, e hoxe diversificada noutras especies de peixes e moluscos.
Características
As principais características definitorias da sardiña son as seguintes:
Son especies semellantes á sardiña o arenque (Clupea harengus), a alacha (Sardinella aurita) e o trancho (Sprattus sprattus).
Hábitat e bioloxía
miniatura|Xoubas ou parrochas. A sardiña distribúese polo Atlántico leste, desde Islandia e o sur de Noruega e Suecia, polo norte, até as costas do nordeste africano, ata Senegal, polo sur, pasando polas illas Azores e as de Cabo Verde, e internándose polo Mediterráneo ata o mar Negro. Son menos abundantes nas costas máis setentrionais.