cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Écdise
miniatura|O proceso da écdise nunha [[cigarra.]] A écdise (do grego  ἐκδύω, ekduo, 'despoxar, espir' ) é a muda da cutícula que se produce en moitos invertebrados pertencentes ao clado Ecdysozoa. Como a cutícula destes animais forma tipicamente un exoesqueleto en gran medida non elástico, este despréndese durante o seu crecemento cando se forma unha nova cuberta máis grande. Os restos do exoesqueleto vello baleiro desbotado denomínanse exuvias.
Despois de mudar, un artrópodo denomínase teneral e ten un corpo mol e pálido. No espazo dunha ou dúas horas, a cutícula endurece e escurece seguindo un proceso similar a un curtido análogo ao da produción de coiro. Durante esta curta fase o animal aproveita para expandirse, xa que doutro modo o crecemento estaría restrinxido pola rixidez do exoesqueleto. O crecemento dos membros e outras partes normalmente cubertas polo exoesqueleto conséguese ao transferir fluídos corporais desde as partes brandas antes de que endureza a nova pel. Unha araña que teña un abdome pequeno pode ser que estea desnutrida ou máis probablemente acaba de experimentar a écdise. Algúns artrópodos, especialmente os insectos grandes con respiración traqueal, expánden o seu novo exoesqueleto inchándose ou tomando aire. A maduración da estrutura e coloración do novo exoesqueleto podería tardar días ou semanas en insectos de vida longa; isto pode dificultar a identificación dun individuo se o animal sufriu a écdise recentemente.
A écdise permite que os tecidos danados e as patas perdidas sexan rexeneradas ou voltas a formar. A rexeneración completa pode requirir unha serie de mudas, e o toco do membro faise un pouco máis grande con cada muda ata que ten un tamaño normal ou case normal.
Proceso
Para prepararse para a écdise, os artrópodos quedan inactivos durante un período de tempo, sofren apólise ou separación do vello exoesqueleto das células epidérmicas subxacentes. Para a maioría dos organismos, o período de repouso é un estado de preparación durante o cal ten lugar a secreción de fluídos das glándulas da muda das capas epidérmicas e o afrouxamento das partes internas da cutícula. Unha vez que a vella cutícula se separou da epiderme, segrégase un fluído dixestor no espazo que hai entre elas. Porén, este fluído permanece inactivo ata que se forman as partes superiores da nova cutícula. Entón, por medio de movementos de arrastre, o organismo empuxa cara a fóra a vella cuberta tegumentaria, que se abre por detrás permitindo que o animal emerxa. Con frecuencia, esta rotura inicial é causada por unha combinación de movementos e un incremento da presión sanguínea (da linfa) dentro do corpo, forzando unha expansión no seu exoesqueleto, o que produce unha maior rotura que permite que certos organismos, como as arañas se liberen e saian da cuberta vella. Aínda que a vella cutícula está sendo dixerida, segrégase a nova capa. Todas as estruturas cuticulares despréndense na écdise, incluíndo as partes internas do exoesqueleto, o cal inclúe os recubrimentos terminais do tracto alimentario e das traqueas se estes están presentes.
Insectos
Cada estadio de desenvolvemento entre mudas nos insectos endopterigotos denomínase ínstar ou, simplemente, estadio, e nos insectos exopterigotos denomínase ninfa (pode haber ata 15 ínstares ninfais). Os endopterigotos adoitan ter só catro ou cinco ínstares. Os endopterigotos teñen máis alternativas á muda, como a expansión da cutícula e o colapso de sacos aéreos que permite o cecemento de órganos internos.
O proceso da muda en insectos empeza coa separación da cutícula das células epidérmicas subxacentes (apólise) e finaliza co desprendemento da vella cutícula (écdise). En moitas especies iníciase cun incremento da hormona ecdisona. Esta hormona causa o seguinte:
Despois da apólise segrégase o fluído da muda no espazo exuvial entre a cutícula vella e a epiderme; este contén encimas inactivos que só se activan despois de que se segrega a nova cutícula. Isto impide que a nova procutícula sexa dixerida a medida que se deposita. As rexións inferiores da vella cutícula, a endocutícula e a mesocutícula, son despois dixeridas polos encimas e posteriormente absorbidas. A exocutícula e epicutícula resisten a dixestión e despréndense na écdise.
Arañas
As arañas cambian xeralmente a súa pel por primeira vez cando aínda están dentro do saco de ovos, e a araña inmatura que emerxe lembra en gran medida o adulto. O número de mudas varía, tanto entre especies coma entre xéneros, pero xeralmente prodúcese entre cinco e nove veces antes de que a araña chegue á madureza. Como os machos son xeralmente menores que as femias, os machos de moitas especies maduran máis rápido e non sofren écdise tantas veces coma as femias antes da madurez. Os membros de Mygalomorphae teñen unha vida moi longa, ás veces de 20 anos ou máis; mudan anualmente incluso despois de maduraren.
As arañas deixan de alimentarse algo antes de empezar a muda, xeralmente varios días antes. O proceso fisiolóxico da liberación do exoesqueleto vello dos tecidos de debaixo adoita causar varios cambios de cor, como o escurecemento. Se o vello exoesqueleto non é demasiado groso é posible ver as novas estruturas, como as setas, desde o exterior. Porén, o contacto entre os nervios e o vello exoesqueleto mantense ata unha fase moi tardía do proceso.
O novo exoesqueleto teneral ten que acomodarse a un tamaño maior que o do ínstar previo, mentres que a araña ten que axustarse ao exosesqueleto previo mentres este non se desprende. Isto significa que a araña non enche o novo exoesqueleto completamente, polo que adoita parecer algo enrugada.
A maioría das especies de arañas colgan de fíos de seda durante todo o proceso, pendurando dun fío ou agarradas polos quelíceros a fibras da arañeira unidas a unha base axeitada. O exoesqueleto seco desbotado queda normalmente colgando no sitio no que a araña o abandonou.
Para abrir o exoesqueleto vello, a araña xeralmente contrae o seu abdome (opistosoma) para subministrar fluído suficiente e bombealo no prosoma con presión dabondo para rompelo polas súas liñas de debilidade. O cefalotórax despégase pola parte frontal, como un casco, a medida que a pel que o rodea rompe, pero permanece unido pola parte de atrás. Agora a araña pode mover libremente as patas e normalmente xira colgada dun novo fío de seda unido á súa propia exuvia, que á súa vez colga do vínculo de seda orixinal.
Nese momento a araña está en estado teneral e vulnerable. Mentres está pendurada, o seu exoesqueleto endurece e toma forma. O proceso pode tardar algúns minutos nas arañas pequenas ou varias horas nas grandes migalomorfas. Algunhas arañas, como algunhas especies de Synema, da familia Thomisidae, aparéanse mentres a femia é aínda teneral, porque durante ese tempo a femia non pode comer o macho.
Euriptéridos
Os euriptéridos son un grupo de quelicerados que se extinguiu a finais do Permiano. Sufrían écdise de maneira similar aos quelicerados hoxe existentes, e a maioría dos seus fósiles crese que son de exuvias, en vez de corpos completos.
Badón, As Pontes de García Rodríguez, As Pontes de García Rodríguez
Badón é un lugar da parroquia das Pontes de García Rodríguez no concello coruñés das Pontes de García Rodríguez na comarca do Eume. Segundo datos do INE, no ano 2014 estaba habitado por 1 muller.
María Martín Alonso
María Martín Alonso, nado en Moaña o 21 de febreiro de 1973 e finada en Valga o 24 de maio de 2002, foi unha política galega do PPdeG.
Traxectoria
Diplomada en Ciencias Empresariais pola Universidade de Santiago de Compostela. Foi concelleira e tenente de alcalde de Moaña. Foi elixida parlamentaria pola provincia de Pontevedra nas eleccións autonómicas de 2001.
Aix (mitoloxía)
Aix era unha cabra tan horrenda que os Titáns, que non soportaban vela, pediron á súa nai Terra (Xea) que a escondera. Gaia enviouna á illa de Creta e, grazas a iso, máis tarde tería a oportunidade a dar o peito a Zeus cando este era un neno e estaba refuxiado na illa.
Aix
O topónimo francés Aix pode referirse a:
Aix (mitoloxía)
Da súa pel, Zeus fixo unha coiraza, a Éxida, e un dos seus cornos a Cornucopia, que ofreceu a Amaltea.
Nalgunhas lendas, confúndese á mesma Amaltea, a nodriza de Zeus, coa cabra Aix.
A Batalla
O topónimo galego A Batalla pode referirse a:
Bastida
O topónimo Bastida pode referirse a:
Smetana
Smetana pódese referir a:
As Fontes, Pousada, A Pastoriza
As Fontes é un lugar da parroquia de Pousada no concello lucense da Pastoriza na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 10 habitantes (6 homes e 4 mulleres).
PNOA
miniatura|Foto do PNOA do [[castro de Viladonga.]]
O Plan Nacional de Ortofotografía Aérea (PNOA) é un proxecto cofinanciado e cooperativo entre a Administración Xeral do Estado de España e as comunidades autónomas. O proxecto do Plan Nacional de Observación do Territorio (PNOT) está coordenado polo Instituto Geográfico Nacional de España e o Centro Nacional de Información Geográfica.
Dende 2004 o proxecto fai xeiras de fotografías aéreas, cada dous ou tres anos fotografíase todo o país cunha precisión de 25 ou 50 cm. En 2009 incluíronse no proxecto datos LIDAR. Dende 2016 OpenStreetMap emprega cartografía PNOA para edición e mapeado.
Vought F-8 Crusader
O Vought F-8 Crusader (orixinalmente F8U) foi un avión de superioridade aérea supersónico, mono-motor e embarcado construído por Vought para a Mariña e o Corpo de Marines dos Estados Unidos, substituíndo ao Vought F7U Cutlass. Despois da decepcionante experiencia da mariña co F7U, moitos referíronse ao F8U como a "derradeira oportunidade de Vought" O prijemiro prototipo do modelo estivo listo para o voo en febreiro de 1955, e foi o derradeiro caza estadounidense con canóns como arma principal, sendo usado principalmente na Guerra do Vietnam. O RF-8 Crusader foi un avión de recoñecemento fotográfico que operou durante máis tempo que as versións de caza. O RF-8 xogou un papel crucial na crise dos mísiles de Cuba, proporcionando fotografías tomadas a baixa altura que non podían conseguirse por outros medios. As unidades da Reserva Naval estadounidense continuaron operando o RF-8 ata 1987.
Xosé González Martínez
Xosé González Martínez, nado en Teis (Vigo) o 13 de xuño de 1950, coñecido na clandestinidade como Pepiño de Teis, e logo como Pepiño de Redondela, é un administrativo e intelectual galego, promotor do uso da lingua galega na xustiza e na administración. En 2004 recibiu a Medalla Castelao.
Traxectoria
Dende os 17 anos militou no nacionalismo galego, foi membro da dirección da UPG, onde era coñecido como Pepiño de Teis, e o seu máximo responsábel dende 1971 ata que foi expulsado o 7 de outubro de 1976. Dende 1979 foi funcionario da administración local, primeiro en Redondela, onde estivo 20 anos no Servizo de Normalización Lingüística do concello, e despois na mancomunidade da Área intermunicipal de Vigo onde foi director do Servizo de Normalización Lingüística.
Caixa acústica
dereita|miniatura|Caixas acústicas.
Unha caixa acústica é a estrutura en que vai metido un altofalante. Estes dispositivos necesitan ir en caixas, posto que a membrana ten dous lados, exterior e interior. Cando o exterior da membrana crea unha onda, a membrana exterior crea esa mesma, pero oposta, é dicir, en fase inversa. Cando a exterior empuxa, a interior tira. Cando as presións son elevadas é mais fácil que a presión da membrana exterior e a depresión da interior se encontren. Isto dá lugar á cancelación do movemento e a presión do aire (cancelacións). Isto denomínase curtocircuíto acústico. Cando introducimos o altofalante nunha caixa, elimínase este problema (curtocircuíto acústico), pero crease outro, aínda que menor. A onda pola parte interior da membrana reflíctese no fondo da caixa e pódese chegar a encontrar coa onda creada na membrana exterior. A solución a isto é que o fondo do altofalante non sexa paralelo ao frontal, para que a onda non se xunte automaticamente coa inicial. Débense fabricar caixas de formas non tan regulares.
Caixa selada
Este tipo de caixa acústica é a máis básica. Consiste nunha caixa cuxo interior está cheo de material absorbente. É moi importante unha boa selaxe, posto que a calidade desta selaxe inflúe na calidade sonora do altofalante. A función do material absorbente no seu interior é tratar de eliminar completamente a onda producida pola parte traseira do cono. Como vantaxe podemos destacar que estas caixas teñen un tamaño moderado e a pendente de atenuación da resposta en frecuencia non é moi pronunciada. A resposta temporal é bastante boa. Como inconvenientes, cabe destacar que o aire contido na caixa, a altos niveis SPL, actúa como resorte e crease unha gran distorsión a alto volume. A frecuencia de corte non é moi baixa, polo tanto, non reproduce todo o rango de baixa frecuencia.
centre|Caixa Selada
Caixa Bass-reflex
É o tipo de caixa máis estendida, xunto coa caixa selada. Consiste nunha Caixa pechada, chea de material absorbente, pero cun tubo chamado port con saída ao exterior. Este tubo ten a función de ofrecer unha resistencia entre o aire do interior e do exterior. Fai que, pola elasticidade do aire e a resistencia, ao pasar a través do conduto, se conteña a saída e a entrada de aire, e que non se produzan cancelacións, senón que reforzos en frecuencias baixas. Ten como característica principal o seu bo rendemento en graves, causado pola frecuencia de corte menor que nas caixas seladas, pero ten o problema que a pendente de atenuación da súa resposta é moi alta: 18-24 dB/oct. As vantaxes son o seu bo rendemento e extensión en graves e a súa capacidade para manexar grandes SPL sen distorsión. Os problemas son que a pendente de atenuación é moi alta e que, cando se traballa por debaixo da frecuencia de corte da Caixa, o aire contido no conduto xa non actúa como resistencia e o altofalante é como se estivese funcionando ao aire libre. Isto pode causar que se sobrepase a excursión máxima de diafragma e que se rompa o woofer. A resposta temporal non en demasiado boa.
centre|miniatura|Bass-refflex
Caixa con radiador pasivo
É unha variante do tipo de Caixa bass-reflex. Foi inventado por Celetion. Consiste nunha Caixa bass-relfex na que se substitúe o conduto port por un radiador pasivo. Un radiador pasivo é coma un altofalante, pero sen imán e sen bobina. Só ten o chasis, a suspensión e o diafragma. A súa misión é deixar pasar os graves que se crean no seu interior. Tratase de que o radiador pasivo ofreza a mesma resistencia ao aire que o port do sistema bass-reflex. Para isto, se lle engade masa. O rendemento destas caixas é menor que os bass-reflex, xa que a frecuencia de resonancia do radiador produce unha diminución na resposta. As vantaxes son as mesmas que as das caixas bass-reflex e, nos inconvenientes, hai que engadirlle o gasto que supón o radiador.
centre|miniatura|161x161px|Radiador Pasivo
Caixa ELF
centre|miniatura|143x143px|E.L.F
Caixa paso banda
Este tipo consiste nunha caixa cunha parede interior onde está o woofer. Nun dos lados hai una sub caixa bass-relex e, no outro, pode haber unha bass-reflex (caixa de 6º orde) ou unha caixa sellada (4ºorde). Estas fixéronse moi populares ultimamente, sobre todo nos sistemas Home Cinema, que constan de sub-woofer na caixa paso banda e cinco satélites de agudos e medios. O problema destes sistemas é a baixa consistencia do son, sobre todo en espazos grandes, onde non se chega a percibir a homoxeneidade no son. Este tipo de caixa só deixa saír o son polo conduto. A resposta do conduto é unha “mesa” con pendentes de 24 dB/oct en ambas vertentes. Este é o motivo de que se chame paso banda. As caixas grandes están moi ben construídas porque a presión no interior é moi grande, e ademais debe evitar que o son do interior saia ao exterior a través das paredes e do propio tubo. Outro efecto moi pernicioso é que a Caixa é propiamente dito un resoador de Helmholtz, e é habitual ter a impresión de que só se aprecia unha frecuencia. O volume de aire contido en cada sub-caixa actúa como unha masa móbil, que fai baixar a frecuencia de sintonía Fb. Cun altofalante con Fb=40 Hz pódese chegar a Fb=25 Hz, o que proporciona unha extensión en graves moi importante. Como inconvenientes, a eficiencia baixa e a resposta temporal é mala, o sinal sofre atrasos moi altos. Os tubos teñen a súa propia frecuencia de resonancia e poden colorear o son.
Caixa de pantalla acústica aberta
Todas as caixas anteriores tratan de facer “algo” coa onda producida no interior do altofalante, aproveitándoa ou eliminándoa. Este tipo de “caixa” non fai nada coa onda producida pola parte traseira. Consiste nun táboa cun burato onde vai colocado o woofer, e a súa unica misión é impedir o curtocircuíto acústico. A forma da radiación sonora das demais caixa é non direccional, é unha esfera co altofalante no centro ou nun extremo, dependendo da frecuencia. Esta caixa si é direccional. A forma da súa radiación é estraña. É como a superficie da revolución producida ao rotar un 8 polo seu eixe vertical, pero o eixe está en posición horizontal e é perpendicular ao plano da táboa. A diferenza dos outros tipos de Caixa, esta non ten ningún problema de resonancia xa que non hai paredes contra as que resoar. A consecuencia é que o son é moito máis puro, dá sensación de espazo, de liberdade; non de compresión como nas outras. Outra vantaxe a destacar é que as interacións coa sala de escoita son mínimas, xa que as zonas onde hai presión sonora son pequenas en comparación con outras caixas. Fs permanece inalterada, e Fb=Fs. Como se estivese soando ao aire libre, pero sen curtocircuíto acústico. O problema é que o taboleiro necesario para impedir o curtocircuíto acústico pode ser moi grande. Por iso, este fenómeno, que se mostra como unha caída da resposta a frecuencias determinadas pola lonxitude do panel, e a pendente de 6 dB/oct corríxese en activo. Como consecuencia, o woofer utilizado debe ter unha excursión bastante grande, para compensar a perdida.
centre|miniatura|164x164px|Pantalla acústica aberta.
Caixa laberinto acústico
Non existen moitos exemplos que se comercien deste tipo de caixa. O máis celebre é o Naurilus Prestige de B&W. Consiste nuhna “caixa” moi longa chea de material absorbente que eliminan a onda producida polo interior do diafragma. Concretamente neste modelo, polas propiedades dos tubos, cando o diámetro é maior ca lonxitude da onda, onda se comporta como plana que se despraza guiada polo tubo e non se crean ondas estacionarias; polo que se o woofer está cortado a frecuencias suficientemente baixas, este tipo de caixa está libre de coloración e de resonancias. Acerca da frecuencia de corte, en principio, é unha caixa selada mellorada, polo que a resposta debe caer cunha pendente de 12 dB/oct, pero en el Nautilus decae cunha pendente de 6 dB/oct segundo di B&W. A realidade é que debe comportarse como unha caixa pechada cunha Q menor ca Bessel, 0,5, co cal alcanzara a resposta de pantalla acústica infinita. Cunha corrección activa se pode producir facilmente resposta plana ata Fs. É unha caixa pechada, pero cun volume de aire moio grande que non vai influír na elasticidade, vai ser moito maior ao do propio altofalante, polo que Fs-Fb. Nun deseño xeral, a altos SPL pode ocorrer que non toda a onda se absorba e parte se reflicta no final do labirinto. Por iso, a lonxitude do labirinto debe ser de 1/4 da lonxitude da onda da Fs do woofer, para que si iso se produce, haxa un reforzo e non unha cancelación. As vantaxes que podemos destacar é que esta teoricamente está libre de resonancias, aínda que existen moitos materiais adecuados para preservar as súas características sen engadir resonancias e eliminar o son interior. A resposta pódese estender ata a mesma frecuencia do woofer e ademais existe só un punto de emisión sonora, polo que ten menos interacións coa sala. Os inconvenientes a destacar é que son caixas de gran tamaño, e con moitos materiais absorbentes e estruturas no seu interior.
centre|miniatura|150x150px|Laberinto acústico
Liña de Transmisón
centre|miniatura|157x157px|Liña de transmisión
A Batoca
O topónimo galego A Batoca pode referirse a:
Megalópole do Nordeste dos Estados Unidos
A Megalópole do Nordeste dos Estados Unidos é a maior e principal aglomeración urbana do planeta que, polas súas dimensións, constitúe unha rexión urbanizada no nordeste dos Estados Unidos dende Springfield no estado de Massachusetts ata Washington, a capital do país.
Tólar esloveno
O tólar foi a denominación da moeda de Eslovenia dende o 8 de outubro de 1991 até o 31 de decembro de 2006. Estaba dividida en 100 stotins. O código ISO 4217 para esta unidade monetaria é SIT. O nome de "tólar" provén de thaler, unha moeda de prata creada en 1518 en Joachimsthal, Bohemia, da cal tamén deriva a palabra dólar. O 28 de xuño de 2004 o tólar ingresou no MCEII, o Mecanismo de taxa de Cambios Europeo
Megalópole do Nordeste dos Estados Unidos
Este xigantesco continuo urbano conformaríase coa conurbación das áreas metropolitanas de Nova York, Filadelfia, Washington-Baltimore e Hartford. Algúns estudosos (véxase Gottmann) inclúen tamén a área de Boston, denominando BosWash (de Boston-Washington) á megalópole resultante.
A cidade maáis importante do conxunto é Nova York, capital do mundo de facto, principal centro financeiro e cultural do planeta (ver Historia urbana de Nova York). Seguiríalle en importancia Washington (ver Historia de Washington), capital dos Estados Unidos de América e, polo mesmo, principal centro de poder executivo e militar do globo. Outras grandes cidades da megalópole serían Filadelfia, Baltimore e Hartford.
Tólar esloveno
O 16 de xuño de 2006 os xefes de Estado e de Goberno da Unión Europea aprobaron a proposta da Comisión Europea da entrada de Eslovenia no Euro para o 1 de xaneiro de 2007. Así fixaron en 239,640 o cambio irrevogable do Tólar Esloveno. Os eslovenos xa escolleron as caras nacionais, que representarán paisaxes e heroes nacionais. A moeda dun euro, por exemplo, recolle a figura de Primoz Trubar, o autor do primeiro libro impreso en Eslovenia no século XVI.
Etimoloxía
A palabra "tólar" proven da antiga divisa thaler, ao igual que o dólar. Como moitas das linguas eslavas, o esloveno ten un xénero dual gramaticalmente falando, polo que as denominacións de 2 tólar sería tolarja en vez de tolarjev.
Historia
O tólar introduciuse por primeira vez o 8 de outubro de 1991, substituíndo ao dinar iugoslavo de 1990 cunha taxa de troco de 1:1.
Billetes
Os primeiros billetes que se imprimiron o 8 de outubro de 1991 foron emisións provisionais en denominacións de 0'50, 1, 2, 5, 10, 50, 100, 200, 500, 1.000 e 5.000 SIT. Tódolos billetes tiñan no seu deseño unha abella e o peteiro do Triglav. En 1992 o Banco Central de Eslovenia emitiu as series que circularían até a adopción do euro e que son as seguintes:
Esclabor
Esclabor é un cabaleiro da Táboa Redonda e un personaxe recorrente nas lendas da Materia de Bretaña. É descrito como señor de Babel e pai de Palamedes, Safir e Segwarides. Mentres visitaba Roma, sálvalle a vida ó emperador e logo marcha a Logres, onde salva a vida do rei Pellinore. Finalmente retírase a Camelot.
Impresora óptica
miniatura|300x300px|Unha impresora óptica de 35 mm con dúas cabezas de proxector, utilizada para producir efectos especiais en filmes. Empezando pola esquerda, pódese ver a luz da lámpada do proxector brillando. A é o primeiro portelo para o celuloide, en B, unha lente proxecta a película de A no segundo portelo, C. D é a lente da cámara, E é o visor do cámara e F é o control do obturador. A pesada base (G) contén todos os compoñentes electrónicos para controlar a impresión. Unha impresora óptica é un dispositivo que consiste nun ou máis proxectores de filmes mecanicamente enlazados a unha cámara cinematográfica. Permite ós cineastas re-fotografar unha ou máis cintas de película. A impresora óptica úsase para crear efectos especiais en filme, ou para copiar e restaurar material de filmes antigos.
Os efectos ópticos comúns inclúen fundidos, encadeados, cámara lenta, cámara rápida, e composición matte. Traballos máis complicados poden implicar ducias de elementos, todos combinados nunha única escena.
Historia
As primeiras impresoras ópticas simples foron construídas a principios da década de 1920. Linwood G. Dunn expandiu o concepto durante a década de 1930, e durante segunda guerra mundial as unidades fotográficas das forzas armadas dos Estados Unidos encargáronlle deseñar unha impresora óptica que puidese ser solicitada como un artigo común, como unha cámara. O desenvolvemento continuou até ben entrada a década de 1980, cando as impresoras eran controladas con mini-ordenadores. Exemplos destacables do uso da impresión óptica son as composiciónes mate na Guerra das galaxias (1977).
Joseph Darnand
Joseph Darnand, nado en Bény (Francia) o 31 de decembro de 1879 e finado o 1 de xullo de 1962, foi un bispo católico latino francés, vigairo apostólico do arquipélago das Navegadores dende 1919 até 1953.
Traxectoria
Foi ordenado sacerdote da Sociedade de María o 16 de xullo de 1905. O 16 de maio de 1920 foi nomeado vigairo apostólico do arquipélago das Navegadores e bispo titular de Polemonium. Recibiu a consagración episcopal de mans do arcebispo coadxutor de Wellington Thomas O'Shea o 16 de maio de 1920. Retirouse en 1953, e finou o 1 de xullo de 1962.
Borut Pahor
Borut Pahor, nado o 2 de novembro de 1963, en Postojna (Eslovenia) é un político do Partido Socialdemócrata e actual presidente de Eslovenia. Tamén foi primeiro ministro do país entre o 2008 e o 2012 e ademais membro do Parlamento Europeo.
Creceu na cidade de Šempeter, na fronteira con Italia. Estudou no instituto de Nova Gorica, matriculándose despois Ciencias Políticas na Universidade de Liubliana, onde se graduou en 1987. Durante este período, militou no Partido Comunista de Eslovenia.
Chocó
Chocó é un dos trinta e dous departamentos de Colombia, que se atopa no noroeste do país, na rexión natural do Pacífico. Abrangue as selvas do Darién e os leitos dos ríos Atrato e San Juan. A súa capital é a cidade de Quibdó.
É o único departamento de Colombia con costas nos océanos Pacífico e Atlántico. É tamén o único departamento con fronteira con Panamá. Nel atópase a ecorrexión que probablemente teña a maior pluviosidade do planeta. A grandes trazos, comprende a metade norte do litoral colombiano no océano Pacífico.
É posible que a orixe do nome veña do aimará "choque" que significa "ouro".
Historia
Durante a época precolombiana o territorio está habitado polos pobos guna ou tule no golfo de Urabá e o baixo Atrato; os wounaan ou noanamaes no San Juan e os emberás, Baudoes ou Citararaes do Alto Atrato e o Baudó.
En 1501, Rodrigo de Bastidas explora o territorio e Martín Fernández de Enciso fai a primeira fundación dunha cidade europea no continente americano: Santa María la Antigua del Darién en 1510. A cidade foi abandonada en 1524 por liortas entre os conquistadores e os kunas. O 25 de setembro de 1513 os europeos descobren o Océano Pacífico e chámanlle Mar del Sur. Os españois realizan en América o comercio de escravos africanos. En 1728 Barule, un escravo, liderou unha grande insurrección en Chocó xunto aos irmáns Antonio e Mateo Mina. Estes insurrectos fundan o Palenque de Tadó onde Barule é proclamado rei. Fórmano 120 cimarróns. O 18 de febreiro de 1728 ten lugar a batalla entre o exército realista e os cimarróns e vencidos estes últimos, Barule e os irmáns Mina son fusilados polo tenente Tres Palacios Mier. En 1795 Agustina, unha escrava abusada polo escravista Miguel Gómez quen quería facela abortar, denúnciao ante o xuíz Álvarez Pino quen falla en contra dela.
thumb|left|220px|[[Provincia del Chocó en 1810.]] En resposta, ela queima varias facendas do que hoxe é o municipio de Tadó. O grito de independencia na entón provincia del Chocó deuse o 2 de febreiro de 1813.
En 1867 nace el poeta, pedagogo e dirixente chocoano Manuel Saturio Valencia.
Historicamente o territorio de Panamá ocupaba o norte do Chocó colombiano até o golfo de Urabá, baixo a xurisdición da provincia do Darién. Panamá reclamou ditos territorios tras a súa separación de Colombia en 1903, especialmente coa ocupación militar en 1908 de Juradó por parte do exército colombiano, localidade que historicamente Panamá considerou como súa. Coa firma do Tratado Victoria-Vélez, acordouse o establecemento da fronteira coa lei de 9 de xuño de 1855 que marcaba os límites entre os estados do Cauca e Panamá.
A historia republicana do Chocó comezaría propiamente en 1906 cando é creada a Intendencia do Chocó, desprendéndoa do Cauca e unindo as provincias de San Juan e Atrato.
En 1907 nace en Neguá Diego Luis Córdoba, quen sería o primeiro avogado chocoano defensor dos dereitos humanos dos sectores desprotexidos e marxinados, especialmente as comunidades negras, as clases obreiras e campesiñas. Carismático líder que loitou pola creación do Departamento del Chocó, o recoñecemento real do dereito á educación das comunidades negras e a súa valoración na sociedade colombiana. Nese mesmo ano, o 6 de maio en Quibdó, é fusilado Manuel Saturio Valencia (o último colombiano sentenciado a pena de morte no país), acusado de atentar contra os intereses da sociedade branca chocoana. En 1930 Diego Luis Córdoba organiza a Xuventude Liberal Universitaria. En 1947 créase o Departamento del Chocó con capital na cidade de Quibdó. En 1948 nace Amir Smith Córdoba no correxemento de Cértegui, quen sería un importante home da defensa dos dereitos e a identidade cultural dos negros colombianos.
Córdoba foi sociólogo e periodista, e colaborou en publicacións nacionais e internacionais; foi fundador do Centro de Investigacións para o Desenvolvemento da Cultura Negra en Colombia. Diego Luis Córdoba morreu en 1964 en Cidade de México, e cóntase como un dos colombianos máis importantes do século XX na loita pola defensa dos dereitos humanos das comunidades negras, obreiras e campesiñas.
Entre os personaxes ilustres da rexión no eido periodístico chocoano encóntrase Primo Guerrero, quen foi defensor das comunidades máis desfavorecidas, loitador contra a corrupción política na década dos anos 40 do pasado século e firme defensor dos dereitos das comunidades afrocolombianas. Primo Guerrero fue un destacado periodista fundador en 1940 do periódico En Guardia e compañeiro de Gabriel García Márquez, no diario bogotano El Espectador (1954), onde García Márquez desempeñaba o seu labor como reporteiro e crítico de cine.
En 1977, créase o parque nacional de Los Katíos, unido ao parque nacional Darién de Panamá como parque binacional.
En 1993, créase a Corporación Autónoma Rexional para o Desenvolvemento Sustentable do Chocó. O 13 de agosto de 2003 morre Amir Smith Córdoba. Entre o 20 - 29 de marzo de 2004 por vez primeira na historia 1200 indíxenas dos lugares de Playita, Egoróquera e Unión Baquiaza, do río Opogodó e outros sectores, vense obrigados a fuxir das súas terra a causa de cruentos enfrontamentos entre as FARC e as AUC.
Reino de Anglia Oriental
Orixes do Reino de Anglia Oriental
As fontes temperás sobre o reino de Anglia Oriental son escasas, quizais pola desaparición dos arquivos das sedes episcopais (Dommoc e Elmham) durante as invasións danesas de finais do século IX. Beda non adica demasiada atención ao reino, nin tampouco o fai a Crónica anglosaxoa (ASC). Igualmente e a diferenza doutros reinos apenas hai charters, (cartas), outorgados polos reis anglos neste territorio. Por todo iso as fontes primarias sobre o reino son as vidas dalgúns santos (san Fursa, santa Eteldreda e san Guthlac) e en compensación á falta de datos históricos atopámonos que Anglia Oriental é o reino con maior cantidade de sitios arqueolóxicos e de maior envergadura (Sutton Hoo, Snape, Spong Hill etc.). esquerda|miniatura|Mapa dos pobos escandinavos do [[Beowulf (poema)|Beowulf.]]
Existe un considerábel baleiro de datos históricos desde as probas arqueolóxicas de asentamentos anglosaxóns na zona desde finais do século IV até o primeiro rei do cal temos confirmación, Rædwald, que sobe ao trono cara a finais do século VI. Anglia Oriental é o primeiro lugar de Inglaterra onde se atopan asentamentos anglosaxóns independentes, que mostran unha forte relación con outros sitios arqueolóxicos achados en Escandinavia da mesma época. Os suxestivos paralelismos iconográficos levaron a pensar a algúns historiadores que os wuffingas (a dinastía reinante en Anglia Oriental) eran os gobernantes dos gautas (Geats, Gotärs) que fuxirían do seu reino cando foron conquistados polos suións (Svear, suecos centrais), pobos citados no poema épico Beowulf. Autores como Rupert Bruce-Mitford ou Sam Newton relacionan etimoloxicamente aos wuffingas cos wulfingas (o clan do lobo no Beowulf), coñecidos nas sagas nórdicas tamén como Wylfings ou Ylfings, e que eran o clan gobernante Gauta do Leste (Eastern Geats).
Aínda que non se pode encher a historia política entre o fin da dominación romana e os reinados dos primeiros wuffingas do século VII, si podemos deducir a través dos datos arqueolóxicos a presenza de asentamentos anglosaxóns como foederati ou laeti desde os comezos do século V, asentados na zona para defender a illa dos cada vez máis frecuentes asaltos de pictos, escandinavos, frisóns e teutóns. Os principais asentamentos Norþfolc (pobo do norte) e Sūþfolc (pobo do sur) puideron ser as primeiras estruturas políticas independentes do goberno provincial britanoromano que máis tarde serían o embrión do reino wuffinga. Tal reino consolidaríase a semellanza do reino meridional de Kent, cuxo primeiro Bretwalda Aethelberht, sería o exemplo para o cambio da tradicional asemblea tribal xermánica (folkmoot ou folkmote), á dunha monarquía unida a unha asemblea de nobres ou homes ilustres (witenagemot ou witan). Os sitios arqueolóxicos de Sutton Hoo e Snape, en Suffolk parecen indicar que este proceso se deu primeiramente no sur e que Rædwald sería o unificador de todo o territorio baixo un só rei.
Nome e títulos
O nome de Anglia Oriental é en realidade un galicismo (de Est-Anglie) introducido polos historiadores postconquista (tras a invasión normanda de Inglaterra do século XI) que usaban os termos franceses, o mesmo termo inglés (East Anglia) é tamén un galicismo. En realidade as fontes antigas nunca se refiren ao territorio (Anglia Oriental) senón aos poboadores (East Angles ou Angli Orientales). Os reis de Anglia Oriental tampouco utilizaban o adxectivo "oriental" nos seus propios títulos, senón que polo xeral se denominaban "Rex Anglorum" simplemente, como demostran algúns documentos de Rædwald, ou moedas dos reinados de Aethelstan e Eadmund.
O termo Anglia Oriental (ou a súa versión inglesa East Anglia) xeneralizouse nos libros de historia, de forma que é máis utilizado para referirse ao Reino dos Anglos Orientais. A popularidade de tal denominación chega á proposta de utilizala como nomenclatura para unha rexión que englobaría Suffolk, Norfolk, Cambridgeshire e a cidade de Peterborough. Igualmente existen a Universidade de East Anglia en Norwich, a diocese católica de East Anglia, a Brigada de East Anglia do exército británico, ou os trens da National Express East Anglia.
Xeografía
O antigo reino anglosaxón ocupaba a totalidade dos actuais condados de Suffolk e Norfolk e gran parte do leste do condado de Cambridgeshire. O norte e o oeste do reino limitaban co Mare Germanicum (mar do Norte), e a fronteira sur co Reino de Essex era o río Stour, e así permaneceu durante todo o período anglosaxón. Con todo a fronteira oeste co territorio dos Anglos Medios e Mercia era difusa e variábel, aínda que a ribeira do río Ouse podería ser o límite tradicional do reino. Todo o territorio era moi chairo, e os outeiros non ían máis aló dos 100 metros. Só ao suroeste os pequenos outeiros do Newmarket Ridge, continuación dos bosques de Essex, pasaban un pouco desta cifra, sendo o Great Wood Hill (128 m) o punto máis alto do reino. Ao norte de Norfolk outros conxuntos de outeiros boscosos levantábanse por encima das chairas situadas case ao nivel do mar, sendo o punto máis alto nesta zona o Beacon Hill (103 m).
A zona costeira e amplas zonas do interior estaban caracterizadas polas marismas e pantanos. A antiga liña costeira era moi diferente á actual, xa que gran parte dela era alagada regularmente polo mar: os territorios de Broadland ao leste e os Fens ao oeste foron drenados nos últimos séculos. A costa foi asentada de modo máis firme, pero na época anglosaxoa, todas estas terras, agora excelentes campos de cultivo, eran un enorme conxunto de marismas, lagoas e lamazais. Os Wash eran o que denominamos chairas de marea, totalmente baixa a auga con marea alta que se descubrían coa marea baixa, eran zonas de areas, limos e lamazais sen case vexetación. Os Marsh eran as marismas propiamente ditas ou marismas de auga salgada, con vexetación herbácea resistente á salubridade da auga, alagadas ou descubertas que se alagaban en determinadas épocas do ano. Os Fens eran marismas de auga doce, que tamén tiñan inundacións periódicas, a vexetación herbácea era moi abundante e eran frecuentes as turbeiras (peat bog). Os Moor eran páramos de marisma, non estaban alagados pero retiñan gran cantidade de auga no seu interior, e eran frecuentes os pozos de areas movedizas, os lamazais, os pantanos (bog) e os pequenos lagos (mere). Os Fens eran a maior zona húmida da Gran Bretaña, estaban situados ao redor do Metaris Æstuarium (o estuario coñecido actualmente como The Wash) alimentados polos ríos Witham, Welland, Nene, Gran Ouse e os seus afluentes. As zonas húmidas coñecidas actualmente como The Broads formábanas o río Yare e os seus afluentes, Bure, Ant, Thurne, Chet e o río Waveney. Ao longo do litoral atopábanse máis zonas de marisma, no norte as marismas do Babingley e o Heacham e as dos ríos Burn e Stiffkey, e ao sur tamén os ríos Blyth, Alde, Deben e Orwell formaban outro conxunto de zonas húmidas nas costas de Suffolk. miniatura|300px|Mapa do Reino de Anglia Oriental e os Fens.
Outra característica da paisaxe de Anglia Oriental e neste caso realizados de forma artificial eran os dics, ditches ou dykes, xeralmente atribuídos aos anglosaxóns, pero que nalgúns casos poderían ter unha existencia anterior. Tratábase dunhas construcións defensivas feitas con terra, que presentaban unha gabia inundábel e un parapeto de 2 a 6 metros de altura e que se situaban atravesando as vías romanas e outros camiños. Colocábanse estratexicamente desde as marismas aos bosques de forma que dificultaban en gran medida o avance de tropas. Estudos arqueolóxicos con carbono-14 demostraron que aínda que puidesen ser anteriores á época anglosaxoa, foron reforzados a finais do século VI e principios do século VII, posibelmente para evitar a invasión dos exércitos de Penda de Mercia. O máis grande era o Devil's Dyke ou St Edmund's Dyke (ou simplemente o Miceldic, a Gran Gabia), que cunha distancia duns 12 km ía desde as marismas do río Cam até o bosque de Newmarket. Tamén defendendo a Icknield Way estaban o Bran (ou Heydon) Ditch, o Brent Ditch, o Fleam Dyke e o Black Ditches.
Poboación e localidades
Anglia Oriental era o territorio da tribo celta dos icenos durante o período romano. No ano 60-61 a rebelión da raíña Boudica á fronte da súa tribo e os seus veciños, os trinovantes, acabou coa derrota celta e unha dura represión posterior (fálase da morte de máis de 80 000 britanos), o que posibelmente provocou a desaparición dos icenos. Sen estrato nativo, Anglia Oriental foi recolonizada por xermanos, dálmatas e outros pobos do Imperio. Á chegada dos anglos no século V, existiría xa poboación saxoa no país que posibelmente aumentaría nese tempo, polo que a pesar do nome de anglos orientais podemos falar dunha poboación xenuinamente anglosaxoa, no sentido de unión de ambos os pobos que se dá en Anglia Oriental como en ningunha outra parte da illa. Pero non só anglos e saxóns chegaron a estas terras, polos topónimos de moitas localidades podemos presumir a presenza de frisóns (Friston, Freston, Fressingfield), suabos (Swaffham, Swaffield), daneses (Denenham, Daneston) e suións (Swefling, Sweilland). As relacións escandinavas parecen apoiadas pola arqueoloxía, xa que a tumba de Sutton Hoo ten evidentes similitudes con tumbas do período Vendel, en Suecia e mesmo algúns autores afirman que a dinastía reinante, os wuffingas proviña dunha tribo gauta, habitantes do sur de Suecia. Anglia Oriental, situada na zona máis próxima a Escandinavia, era a candidata perfecta para o desembarco das naves provenientes da península nórdica, como posteriormente se demostra coa formación do reino viquingo do Danelaw ou Anglia Oriental danesa no século X.
O patrón de asentamento anglosaxón prescinde dos grandes núcleos de poboación e dispérsase no territorio en aldeas, granxas e casais (hams, tuns, felds) familiares conectadas por centros de comercio próximos a ríos e camiños (wics): deste xeito nacen as vilas e posteriormente cidades como Northwic (Norwich) ou Gippeswic (Ipswich), as actuais capitais de Norfolk e Suffolk, respectivamente. As cidades britanorromanas son abandonadas, Venda Icenorum (Caistor St. Edmunds), a capital dos icenos non é ocupada polos anglos, talvez tan só a utilizaron como fortificación. De Sitomagus, un asentamento romano en Suffolk nomeado no Itinerario Antonino énos descoñecida a súa localización, talvez Ixworth, preto de Ipswich, foi totalmente abandonada, así como Cobretovium, que quizais sexan os restos atopados en Baylham House en Suffolk. Os fortes romanos do Litus saxonicus (Saxon Shore, a costa saxoa) con todo seguiron defendendo as costas do reino, así Branodunum converteuse no forte de Bronceastre (Brancaster) e Gariannum foi Cnobheresburg (Burgh Castle) ao que se lle engadiu un mosteiro irlandés no 630, o primeiro no sur de Gran Bretaña.
Na zona oeste de Anglia Oriental atopábase Theodford, situada na Ickniel Way. Algúns autores supoñen que os reis se trasladaron a esta localidade que estaba máis próxima da controvertida fronteira oeste e as fortificacións anglas fronte ao expansivo veciño reino de Mercia; de feito a sede episcopal foi trasladada a Thetford no 1075. Un pouco máis ao sur atopábase outra cidade real, Beodericsworth, (Bury St. Edmunds), na cal o rei Sigeberht fundou un mosteiro cara ao 633 e que no 870 se converteu nun lugar de peregrinación ao estar a tumba do rei Edmund, derrotado polos daneses, e cuxo altar erixido tiña fama de milagroso de forma que no 925 a vila cambiou o nome por St. Edmund's Bury. Máis ao oeste están os territorios dos anglos centrais onde Eteldreda de Ely, filla do rei Anna, fundou a abadía de Ely, quizais na terra regalada polo seu primeiro marido Tondbert, príncipe dos gyrwas do sur. Este mosteiro foi lugar de peregrinación até a súa destrución polos daneses no 870. Grantabrycge (Ponte sobre o Granta), situada nun estratéxico cruzamento de camiños, era o forte romano de Duroliponte e a actual Cambridge, que durante o período anglosaxón declinou aínda que cara ao século IX foi recuperando a súa poboación e importancia comercial.
O Reino Wuffinga (570-630)
O primeiro rei de Anglia Oriental con apoio histórico é o bretwalda Raedwald. Dos seus antecesores, Wuffa e Tyttla apenas temos unhas lista xenealóxicas, como a de Beda na súa Historia ecclesiastica gentis Anglorum, Nennio na súa Historia Brittonum, ou na xenealoxía do rei Aelfwald que forma parte da Anglian collection do coñecido como Textus Roffensis. As datas dos seus reinados, Wuffa (571-578), Totila (578-593), son conxecturas do historiador postconquista Roger de Wendover, do cal tampouco coñecemos as súas fontes primarias no caso de que as tivese, e posibelmente a autoridade de ambos os reis non chegaría máis aló da zona sueste, o territorio coñecido como Sūþfolc. miniatura|Réplica do helmo achado en [[Sutton Hoo.]]
A primeira aparición de Anglia Oriental na Historia de Beda (e por tanto primeira referencia histórica do reino) é durante o reinado de Raedwald, e dise que era un dos reinos que estaban baixo a autoridade de Aethelberht de Kent, aínda que non sabemos de certo até que punto o reino anglo estaba supeditado ao reino xuto. Segundo Beda, Raedwald foi bautizado en Kent, pero ao volver á súa terra renunciou á súa nova fe e volveu aos deuses pagáns, por influencia da súa esposa e os seus mestres pagáns. Raedwald fora aumentando o seu propio dominio sobre os anglos orientais unificando todo o reino, á vez que ampliou a súa influencia cara ao oeste controlando os territorios dos anglos centrais, o reino de Lindsey e intervindo nos asuntos dos reinos ao norte do río Humber. Æthelfrith de Bernicia obtivo o control do reino veciño de Deira, polo que Edwin de Deira tivo que se exiliar e foi acollido na corte de Raedwald. O rei de Northumbria (Bernicia e Deira unidas) ofreceu ao rei de Anglia Oriental unha gran suma de diñeiro pola morte de Edwin, pero Raedwald negouse. A negativa de Anglia Oriental de entregar ao hóspede provocou o enfrontamento de ambos os reinos, que culminou en 616 na batalla do río Idle (en Lindsey) coa derrota e morte de Æthelfrith e a restauración de Edwin non só en Deira senón tamén en Bernicia, e os fillos de Æthelfrith deberon exiliarse ao norte, ao reino de Dalriada onde foron acollidos. Ese mesmo ano morre Aethelberht de Kent, o rei dominante do sur de Inglaterra e Raedwald vai ser o herdeiro da hexemonía do de Kent. O rei de Anglia Oriental vai ser o novo Bretwalda, controlando así ademais do seu reino, os de Essex, Kent, Middlessex, Suth-ge (Surrey), etc. A importancia do reinado de Raedwald, así como a coincidencia de datas fan a este rei o principal candidato para ser o ocupante da magnífica tumba de Sutton Hoo.