cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aves
Pel, plumaxe e escamas
As escamas das aves están formadas da mesma queratina que as plumas, o pico, as garras e esporóns. Atópanse principalmente nas dedas do pé e no metatarso, pero poden atoparse máis arriba até o talón nalgunhas aves. A maioría das escamas das aves non se superpoñen significativamente, excepto nos casos dos Alcedines e os Picidae. Pénsase que as escamas das aves son homólogas ás dos réptiles e mamíferos.
Voo
esquerda|miniatura|Un [[Pandion haliaetus nun momento do seu voo.]] A maior parte das aves poden voar, o que as distingue de case todo o resto de vertebrados. Voar é o principal modo de locomoción para a maioría das aves e úsano para reproducirse, alimentarse e fuxir dos seus depredadores. Para voar, as aves desenvolveron diversas adaptacións fisionómicas que inclúen un esqueleto lixeiro, dous grandes músculos de voo (o pectoral que é o 15 % da masa total da ave, e o supracoracoideo), e dous membros modificados (ás) que serven como perfís alares. A forma e o tamaño das ás determinan o tipo de voo de cada ave; moitas especies combinan un estilo de voo baseado en fortes batidos de ás, cun voo de planeo que require menos enerxía. A altitude de voo das aves presenta un rango enorme, pois varía desde o nivel do mar até por encima dos 11 000 m.
Ao redor de 60 especies de aves son non voadoras, tamén un bo número de especies extintas carecían da capacidade de voar. As aves non voadoras a miúdo atópanse en illas illadas, probablemente debido a unha escaseza de recursos e á ausencia de depredadores terrestres. A pesar de que non poden voar, os pingüíns usan unha musculatura e uns movementos similares para voar a través da auga; así o fan tamén os álcidos, as pardelas e os merlos acuáticos.
Dimensións
miniatura|A [[avetarda é unha das aves voadoras máis pesadas do mundo.]] A menor das aves é o macho do Mellisuga helenae duns 64 mm de longo, e 2,8 g, e envergadura das ás duns 78 mm. A ave actual máis grande é a avestruz cunha altura de até 2,74 metros e 155 kg de peso, pon tamén os ovos máis grandes, con medias de 15 por 13 cm e un peso de 1,4 kg. As aves máis altas que existisen e das cales se teñan rexistros eran as moas xigantes que medían até 3,6 m, pesaban máis de 230 kg e habitaban en Nova Zelandia até, polo menos, o século XVI. A ave máis pesada que coexistise co home é a extinta Aepyornis maximus de Madagascar, que chegaba a medir até tres metros de altura e uns 500 kg de peso. De dimensións similares era Dromornis stirtoni de Australia.
Os Diomedea exulans posúen a maior envergadura de ás de todos os animais voadores actuais, poden exceder os 340 cm, cun peso de máis de 10 kg. A xigantesca ave fósil Argentavis magnificens é a maior ave voadora que se descubriu; estímase que a súa envergadura era de máis de 5,8 metros e un peso de 60-80 kg. Son varias as especies actuais de aves voadoras consideradas como as máis pesadas, as cales non adoitan superar os 20 kg, entre elas a avetarda e a Ardeotis kori. O cóndor dos Andes non supera aos anteriores pero é unha ave voadora de dimensións considerables, cunha lonxitude de até 120 cm, envergadura que chega aos 320 cm e un peso de até 15 kg.
Ritmos biolóxicos
miniatura|esquerda|A muda (neste caso nun [[pingüín emperador) é un proceso asociado aos ritmos biolóxicos de cada ave.]]
A vida das aves organízase en función de varios ritmos biolóxicos. O máis común, como noutros vertebrados, é o ritmo circadiano. A maioría das aves son diúrnas, pero algunhas, como a maior parte das rapaces nocturnas e os Caprimulgidae son nocturnas ou crepusculares. Outras especies, como a maioría das limícolas, seguen un ritmo baseado nas mareas.
As aves, debido á existencia de estacións, seguen tamén un ritmo circanual. As aves que migran grandes distancias sofren xeralmente cambios anatómicos ou de comportamento (por exemplo o zugunruhe ou comportamento ansioso na época reprodutora) ou unha muda para preparase para a viaxe. Segundo a estación, certas especies poden realizar igualmente migracións diarias, altitudinais por exemplo, ou para chegar ás súas zonas de aprovisionamento.
Os ritmos circadianos e estacionais parecen estar ligados á duración do día. Os ciclos de reprodución son anuais, pero en certas especies particularmente prolíficas poden sacar adiante varias niñadas nunha mesma estación.
Lonxevidade
A duración da vida das aves é moi variable segundo as especies, pode ser de tres ou catro anos para algunhas paseriformes, a máis de 50 anos para os Diomedeidae, Procellariidae, ou mesmo máis de 60 anos para certas especies raras como o Strigops habroptila. Para deducir aproximadamente a idade dunha ave hai que ter bos coñecementos sobre fenómenos como as variacións da muda segundo a idade (ademais da estación), ou a neumatización do esqueleto ao envellecer.
Intelixencia
miniatura|[[Aratinga solstitialis amosando as capacidades dos papagaios para resolver quebracabezas]]
Aínda que "ter cerebro de paxaro" significa non ter intelixencia en varias culturas, certas especies de aves dan probas de capacidades cognitivas relativamente elevadas. As especies de Corvidae teñen fama de ser as aves máis intelixentes; os papagaios tamén son quen de facer demostracións sorprendentes, mais con bastante disparidade entre as especies. Por outra banda, é difícil definir o termo "intelixencia" e tamén distinguir aquilo que é parte do dominio do innato ou do dominio do adquirido, e por tanto de avaliar as súas capacidades de razoamento.
As aves poden aprender; sábese por exemplo que os cucos aprenden os cantos dos seus pais adoptivos ou que os corvos fan a súa aprendizaxe imitando os seus semellantes. As súas capacidades máis comúns son certamente a representación espacial (que lles permite orientarse, reencontrar as súas fontes de alimento ou construír niños sofisticados) e a capacidade de comunicación.
Unha das capacidades máis sorprendentes é a aptitude bastante difundida de servirse dun obxecto como utensilio. O Corvus moneduloides, por exemplo, é capaz de usar un pau para sacar dos troncos os insectos cos que se nutre. Certas aves son tamén capaces de contar, coma os papagaios, que son tamén coñecidos non só por reproducir a voz humana, senón tamén por comprender o que din e empregar o seu vocabulario con acerto.
Observouse igualmente a aves capaces de "medicarse", por exemplo ao inxeriren arxila para combateren os efectos nefastos de toxinas alimentarias. Certas facultades son practicamente únicas, o Merops orientalis é capaz de "meterse na cabeza" dos seus predadores, é dicir de calcular o que o predador pode ver ou non.
Comportamento
A maioría das aves son diúrnas, mais algunhas especies, sobre todo bufos e avenoiteiras, son nocturnas ou crepusculares; e moitas aves limícolas costeiras aliméntanse cando as mareas lles son propicias, xa sexa de día ou de noite.
Dieta e alimentación
miniatura|Adaptacións dos bicos para a alimentación. A dieta das aves inclúe unha gran cantidade de tipos de alimentos como néctar, froitas, plantas, sementes, prea, e diversos animais pequenos, incluídas outras aves. Como as aves non teñen dentes, o seu aparato dixestivo está adaptado a procesar alimentos sen mastigar que a ave traga enteiros.
As aves chamadas xeneralistas son as que empregan moitas e diferentes estratexias para conseguir alimentos dunha ampla variedade de tipos, mentres que as que se concentran nun espectro reducido de alimentos ou teñen unha única estratexia para conseguir comida son consideradas especialistas. As estratexias de alimentación das aves varían segundo a especie. Algunhas cazan insectos lanzándose sorpresivamente dende unha póla. As especies que se alimentan do néctar, coma os colibrís, os Nectariniidae e os Loriinae, teñen linguas pilosas e formas de bico especialmente adaptadas para axustarse ás plantas das que se alimentan. Os kiwis e as aves limícolas teñen longos bicos que empregan para sondar o chan en busca de invertebrados; no caso das limícolas, os seus bicos presentan diferentes lonxitudes e curvaturas, xa que cada especie ten un nicho ecolóxico diferente. As movellas, parrulos mergulladores, pingüíns e álcidos perseguen as súas presas baixo a auga, empregando as súas ás e/ou pés para propulsarse, mentres que os mascatos, picapeixes e carrán son predadores aéreos que se mergullan en picado en busca da súa presa. Os flamengos, tres especies de Pachyptila, e algúns parrulos, aliméntanse filtrando a auga. Outras aves, como os gansos e os patos nadadores, aliméntanse principalmente pastando. Algunhas especies, entre as que se inclúen as fragatas, as gaivotas, e os Stercorariidae, son cleptoparasitas, é dicir, rouban comida a outras aves. Suponse que con isto logran un suplemento adicional, pero non unha parte importante da súa dieta xeral; un caso estudado de cleptoparasitismo da Fregata minor sobre o Sula dactylatra determinou que obtiñan así de media só o 5% da súa comida, e como máximo un 40%. Hai outras aves que son preeiras, algunhas das cales, como os voitres, están especializados en comer cadáveres, mentres que outras, como as gaivotas, os córvidos ou algunhas aves de presa fano só como oportunistas.
Inxesta de auga
A maioría das aves necesitan beber, aínda que a súa demanda fisiolóxica de auga vese reducida pola excreción uricotélica e a ausencia de glándulas sudoríparas. Ademais, poden refrescarse movéndose á sombra, mergullándose na auga, arquexando, axitando a súa gorxa, ou con algúns comportamentos especiais como a urohidrose. Algunhas aves do deserto poden obter toda a auga que necesitan do seu alimento. Tamén poden presentar outras adaptacións, como permitir que a temperatura do seu corpo se eleve, o que evita a perda de humidade que se produciría mediante o arrefriado por evaporación ou por arquexo. As aves mariñas poden beber auga do mar, xa que teñen unhas glándulas do sal na cabeza que usan para eliminar o exceso de sal, que expulsan a través das fosas nasais.
A meirande parte das aves recollen a auga co peteiro e despois elevan a súa cabeza para deixar que a auga caia pola gorxa. Todas as pombas e algunhas especies, especialmente nas zonas áridas, pertencentes ás familias dos Estrildidae, os Coliidae, os Turnicidae e as Otididae, son quen de beber auga sen necesidade de botar para atrás a cabeza. Algunhas especies do deserto dependen de fontes de auga; tal é o caso das gangas que se concentran diariamente en gran número nas pozas, e carrexan a auga para os seus pitos nas plumas molladas do ventre.
Migracións e desprazamentos
Moitas especies de aves migran para aproveitarse das diferenzas estacionais de temperatura no mundo, co que optimizan a dispoñibilidade de fontes de alimento e de hábitats reprodutivos. As migracións varían moito segundo a especie. Moitas realizan longas migracións anuais, polo xeral provocadas polos cambios na duración do día así como polas condicións meteorolóxicas. Estas aves caracterízanse por pasar a tempada de cría en rexións tépedas ou polares, e invernar en rexións tépedas máis cálidas, tropicais, ou no hemisferio contrario.
Antes da migración incrementan substancialmente as súas graxas e reservas corporais, e reducen o tamaño dalgúns dos seus órganos. A migración é unha actividade que consome moita enerxía, sobre todo cando a ave debe cruzar desertos e océanos sen poder reabastecerse. As aves terrestres teñen unha autonomía de voo duns 2.500 km e as aves limícolas duns 4.000 km, aínda que o mazarico rabipinto pode chegar a voar 10.200 km sen parar. As aves mariñas tamén levan a cabo longas migracións; a migración anual máis longa é a realizada pola pardela curricacho, que cría en Nova Zelandia e Chile e pasa o verán do Hemisferio Norte alimentándose no Pacífico Norte (Xapón, Alasca e California); en total percorre uns 64.000 km ao ano. Outras aves mariñas dispérsanse despois da época de cría, viaxando moito pero sen unha ruta establecida. Os albatros, que aniñan no océano Antártico, a miúdo realizan viaxes circumpolares nos períodos non reprodutivos. miniatura|esquerda|Mapa que representa as rutas migratorias do [[mazarico rabipinto. Esta especie ten a marca de migración máis longa sen paradas, un 10.200 km]]
A capacidade das aves de volver a un lugar concreto tras percorrer grandes distancias coñécese dende hai certo tempo. Nun experimento realizado na década de 1950, unha pardela furabuchos ceibada en Boston, volveu á súa colonia en Skomer (Gales) en 13 días, cubrindo unha distancia de 5.150 km. As aves oriéntanse durante a migración usando diversos métodos; durante o día empregan o sol para guiarse, e as estrelas son a referencia pola noite. As especies que se orientan polo sol usan un reloxo interno para compensar as mudanzas de posición do astro ao longo do día. A orientación a partir das estrelas baséase na posición das constelacións ao redor dos polos celestes. Nalgunhas especies, isto é reforzado ademais coa súa capacidade de sentir o magnetismo da Terra a través de fotorreceptores especializados.
Comunicación
miniatura|Coa plumaxe e a exhibición, o [[Eurypyga helias procura imitar un gran depredador.]]
As aves comunícanse principalmente a través de sinais visuais e auditivos. Os sinais poden ser interespecíficos (entre especies distintas) ou intraespecíficas (dunha soa especie).
En ocasións usan a plumaxe para establecer ou reafirmar a súa posición social; para indicar a súa receptividade sexual, ou para intimidar, como no caso da exhibición do Eurypyga helias, que procura afastar os seus predadores e protexer os seus polos. As variacións da plumaxe permiten a identificación das aves, sobre todo entre especies. A comunicación visual nas aves inclúe exhibicións rituais, entre as cales figuran accións 'habituais' como acicalaren as plumas, picadas e outros. Estas demostracións poden ser sinais de ameaza ou de submisión, ou contribuír á formación de parellas. As exhibicións máis elaboradas danse no cortexo, a miúdo composto de complexas combinacións de moitos movementos distintos; o éxito reprodutivo dos machos pode depender da calidade das exhibicións. miniatura|Canto dun [[Turdus merula|merlo común.]]
As vocalizacións das aves, isto é, os seus cantos e reclamos, prodúcense na sirinxe e son o principal medio que usan para comunicarse mediante o son. Esta comunicación pode ser moi complexa; algunhas especies poden usar os dous lados da sirinxe independentemente, e logran así producir simultaneamente dous sons. Os reclamos úsanse para unha ampla variedade de propósitos: para facer as beiras (atracción da parella, avaliar as posibles parellas ); para protexer e marcar o territorio; para a identificación doutros individuos (como cando os pais procuran os seus pitos nas colonias, ou cando as parellas se queren reunir); ou para alertar dun depredador potencial. Os reclamos de alerta, en ocasións, inclúen información específica da natureza da ameaza; e ademais algunhas aves son quen de recoñeceren as chamadas de alerta que realizan outras especies. Á parte das vocalizacións, algunhas aves usan métodos mecánicos para a comunicación auditiva. O hakawai de Nova Zelandia, pertencente ó xénero Coenocorypha, producía sons cando o aire pasaba entre as súas plumas, os petos tamborilan para marcar territorio, e as Probosciger aterrimus fan chamadas a base de golpes usando ferramentas.
Sociabilidade
miniatura|O [[Quelea quelea, a ave máis numerosa do mundo, agrúpase en enormes bandadas que en ocasións alcanzan decenas de miles de exemplares.]] Mentres que algunhas aves son esencialmente solitarias ou viven en pequenos grupos familiares, outras poden formar grandes bandadas. Os beneficios principais de se agruparen son: maior seguridade e un incremento da eficiencia na procura de alimento. Defenderse contra os depredadores é especialmente importante en hábitats pechados como os bosques, onde as emboscadas son comúns, e unha gran cantidade de ollos contribúen a un bo sistema de alerta. Isto levou ao desenvolvemento de bandadas compostas por un pequeno número de diferentes especies unidas para a alimentación; estas bandadas aumentan a seguridade e reducen a competencia potencial polos recursos. Non todo son beneficios, entre os custos que presentan as asociacións en bandadas están as intimidacións e o acoso por parte das aves dominantes cara ás subordinadas, e nalgúns casos a redución da eficiencia na procura de alimento.
Tamén, en ocasións, as aves forman asociacións con especies que non son aves. Algunhas aves mariñas asócianse cos golfiños e atúns, que empurran os bancos de peixes cara á superficie e as aves mergúllanse para os pescaren. Os Bucerotidae teñen unha relación mutualista coa Helogale parvula, aliméntanse xuntos e alértanse da proximidade de aves de presa e doutros depredadores.
Descanso
miniatura|Moitas aves, como este [[flamengo, recollen a súa cabeza no seu lombo para durmiren.]] As altas taxas metabólicas das aves durante os seus momentos de actividade diúrna están contrarrestadas polos seus momentos de descanso. Mentres dormen, as aves a miúdo realizan un tipo de sono chamado vixiante, onde se intercalan períodos de descanso con leves e rápidas olladas, que lles permiten estar atentas a calquera ruído e escaparen das ameazas; os cirrios comúns son quen de durmiren mentres voan, e usan o vento estratexicamente (xeralmente encarándose a el) para non se afastaren en exceso dos seus territorios. Tense suxerido que algúns tipos de sono poderían ser posibles en voo. Algunhas especies teñen a capacidade de caeren nun sono de onda lenta cun só hemisferio do cerebro cada vez. As aves tenden a usar esta habilidade segundo a súa posición relativa dentro da bandada; as que se atopan nos laterais do grupo manteñen así aberto o ollo que vixía os arredores da bandada; esta adaptación tamén se presenta en cetáceos. É bastante normal que as aves se xunten á hora de durmir, o que reduce a perda de calor corporal e diminúe os riscos asociados aos depredadores. Os durmidoiros son a miúdo escollidos en atención a eses dous factores: seguridade e termorregulación. Moitas aves, cando dormen, dobran as súas cabezas cara ó dorso e meten o peteiro embaixo das plumas. É moi común que as aves descansen sobre unha pata, e nalgúns casos, sobre todo en climas fríos, meten a pata entre as súas plumas. Os paseriformes teñen un mecanismo de bloqueo no tendón que lles permite manterse na percha sen caeren mentres dormen. Moitas aves terrestres, coma os faisáns e as perdices, descansan subidas ás árbores. Varias especies do xénero Loriculus dormen boca abaixo, coma os morcegos. Algunhas especies pola noite entran nun estado de letargo que vai acompañado dunha redución das súas taxas metabólicas; hai unhas 100 especies que teñen esta adaptación fisiolóxica: colibrís, egotelos e noitebras. Unha especie, a Phalaenoptilus nuttallii, mesmo entra nun estado de hibernación. miniatura|Cópula de dúas [[Haematopus ostralegus|gabitas.]]
Reprodución
As aves desenvolveron un comportamento reprodutor máis complexo cá maioría dos vertebrados. Durante a época de reprodución realizan unha serie de rituais, algúns deles moi elaborados, como o cortexo do macho para aparearse coa femia, ou a construción de niños para levar a cabo a posta dos ovos. As aves reprodúcense mediante fecundación interna e poñen ovos provistos dunha cuberta calcaria dura (a casca).
Tipos de emparellamento
Outros sistemas de emparellamento, como a polixinia, poliandria, poligamia, polixinandria e a promiscuidade tamén se dan en aves. Os sistemas poligámicos danse en especies onde as femias son capaces de criar os seus pitos sen a necesidade dos machos. Algunhas especies usan máis dun destes sistemas segundo as circunstancias.
Na reprodución normalmente realízase algunha forma de exhibición de cortexo, polo xeral realizada polo macho. A maior parte destas exhibicións son bastante simples e inclúen algún tipo de canto. Con todo outras están moi elaboradas. Dentro das exhibicións nupciais máis rechamantes atópanse as realizados polas aves do paraíso de Nova Guinea e os Pipridae do Neotrópico. Segundo a especie poden incluír golpeteos e tamborileos coas ás ou a cola, bailes e voos acrobáticos en areas de combate (leks). As femias adoitan ser as que elixen a súa parella, aínda que nalgunhas especies poliándricas, como o Phalaropus lobatus, é ao revés, os machos, que son de cores pouco rechamantes, son os que elixen as femias de plumaxe colorida e brillante. Os acicalamentos mutuos, as cebas de cortexo, e os rozamentos e "bicos" cos peteiros son comportamentos comúns, xeralmente despois de que se emparellaron.
Territorios, niños e incubación
miniatura|Niño e ovos de [[merlo.]] Moitas aves defenden activamente un territorio das intromisións dos seus conxéneres durante a época de cría; ao manter o seu territorio aseguran as fontes de alimento para os seus pitos. As especies que non defenden un territorio, como as aves mariñas ou os cirrios, a miúdo crían en colonias; ao criaren en colonias conséguese certa protección contra os depredadores. Nas colonias, as aves defenden os seus lugares de nidación e a competencia por estes lugares pode ser intensa. miniatura|esquerda|As colonias de cría do [[Philetairus socius encóntranse entre as estruturas máis grandes creadas polas aves.]] Todas as aves poñen ovos amnióticos con cascas duras compostas maiormente por carbonato cálcico. Os ovos das especies que aniñan en buratos ou tobos adoitan ser brancos ou de cores claras, mentres que os ovos das que aniñan no chan ou entre a vexetación polo xeral camúflanse coa contorna. Hai, con todo, moitas excepcións a esta regra; por exemplo as avenoiteiras aniñan no chan, pero os seus ovos son brancos e a camuflaxe conséguese pola súa plumaxe. Nas aves que son vítimas dos parasitos de posta os seus ovos teñen padróns de cor variantes, adaptación que aumenta as probabilidades de descubrir o ovo do parasito no niño, isto á súa vez impulsou unha adaptación nas femias parasitas que axusta as cores dos seus ovos aos dos seus hospedadores.
Os ovos adoitan ser incubados nun niño. A maior parte das especies constrúen un niño máis ou menos traballado, que pode ser unha copa, unha bóveda, unha plataforma, un montículo, un tobo ou unha simple escarvadura no chan. Algúns niños son, en cambio moi sinxelos; os albatros poñen os ovos case directamente sobre o chan. A maior parte das aves localizan os seus niños en lugares protexidos e ocultos para evitaren os depredadores, pero nas especies coloniais, que teñen maior capacidade de defensa, os niños sitúanse en zonas máis expostas. Durante a construción, algunhas especies recollen plantas provistas de toxinas daniñas para os parasitos, o que favorece a supervivencia dos seus pitos, e a miúdo usan as plumas como illamento térmico. Varias especies de aves non teñen niños; o arao común cría en cantís onde deposita os ovos directamente sobre a rocha, e o pingüín emperador garda e incuba os seus ovos entre os seus pés e o seu corpo. A ausencia de niños é máis común en especies que aniñan no chan, xa que os seus pitos adoitan ser precoces.
A incubación xeralmente comeza cando se puxo o último ovo e ten a fin de optimizar a súa temperatura para o correcto desenvolvemento do embrión. Nas especies monógamas a incubación adoita ser unha tarefa compartida, mentres que nas especies polígamas o encargado é só un dos proxenitores. A calor dos pais pasa aos ovos a través dunhas zonas concretas do ventre ou do abdome da ave que perderon as plumas e teñen a pel descuberta. A incubación pode ser un proceso que demanda moita enerxía; os albatros adultos, por exemplo, perden ata 83 g de peso por día de incubación. A calor na incubación dos ovos dos Megapodiidae provén do sol, da descomposición da vexetación ou da calor do chan en zonas volcánicas. Os períodos de incubación varían moito, desde 10 días nos cucos, petos e paseriformes, ata máis de 80 días nos albatros e nos kiwis.
Coidado paterno e emancipación
miniatura|Unha femia de [[ganso do Canadá protexe os seus polos da chuvia.]] Ao saíren da casca, os polos poden ser desde indefensos ata independentes, incluídos varios estados intermedios, segundo a especie. Os que nacen indefensos chámanse altriciais ou nidícolas, e adoitan ser pequenos, cegos e estar nus; os polos que nacen máis formados chámanse precoces ou nidífugos, están cubertos de penuxe e son capaces de seguir os seus pais (como é o caso dos anseriformes e galiformes). Os polos altriciais necesitan a axuda dos seus pais para se termorregularen, e o período de cría dura máis tempo que o dos precoces.
A duración e natureza do coidado parental varía moito entre as diferentes ordes e especies. Nun extremo están os Megapodiidae, que deixan de coidar os seus descendentes após romperen a casca. O polo que acaba de nacer é capaz de saír da casca e do niño sen axuda dos pais e valerse por si mesmo inmediatamente. No outro extremo, moitas aves mariñas coidan os seus polos durante longos períodos de tempo. O máis longo é o do Fregata minor, cuxos polos tardan seis meses en emplumar e son alimentados polos pais durante outros catorce meses máis. esquerda|Familia de [[Ardea herodias, proxenitores e polos, no seu niño.|miniatura]]
Nalgunhas especies, os dous pais ocúpanse da cría, noutras só un dos sexos carga coa responsabilidade. En ocasións, outros conxéneres, xeralmente parentes próximos, axudan na cría. Este comportamento é bastante común entre os córvidos e especies afíns como a Gymnorhina tibicen ou o xénero Malurus, pero observouse tamén en especies tan diferentes como o Acanthisitta chloris ou o miñato. Na maior parte dos grupos animais, o coidado das crías por parte dos machos é raro, porén, nas aves é bastante común, máis do que en calquera outra clase de vertebrados. Aínda que os labores ligados coa reprodución e cría son habitualmente compartidos, en ocasións hai unha división do traballo na que un dos membros da parella realiza toda ou a maior parte dunha tarefa.
O momento no que os polos abandonan o niño varía de xeito moi acusado. Os polos dos álcidos do xénero Synthliboramphus, como Synthliboramphus antiquus, deixan o niño a noite posterior a saíren da casca e seguen os pais até o mar, onde se desenvolven a salvo dos depredadores terrestres. Outras especies, como os patos, tamén abandonan o niño cedo. Na maior parte dos casos, os polos abandónano cando son capaces de voar. Logo de deixaren o niño, hai especies, como os albatros, que non continúan a coidar da niñada, mentres que outras continúan a os alimentar. Os xuvenís poden tamén seguir os pais durante a primeira migración.
Parasitismo de posta
miniatura|upright|dereita|[[Folosa das canaveiras criando un cuco común, un parasito de posta.]]
O parasitismo de posta, no que unha especie deixa os seus ovos entre os doutra especie para que esta os críe, é máis común entre as aves que en calquera outro tipo de organismo. Despois de que a ave parasita deposite os seus ovos no niño doutra, polo xeral son aceptados e criados polos pais adoptivos a expensas da súa propia niñada. Entre as especies que usan este modo de parasitismo hai unhas que son incapaces de sacaren adiante unha niñada propia e por iso están obrigadas a parasitar, e hai outras que en ocasións poñen os seus ovos en niños de individuos da súa mesma especie para incrementar o seu rendemento reprodutivo, mesmo aínda que criasen os seus propios pitos. Unhas cen especies, entre as que se inclúen Indicatoridae, Icteridae, Estrildidae e Heteronetta atricapilla son parasitos obrigados, aínda que os máis famosos son os cucos. Nalgúns parasitos de posta, os seus ovos eclosionan antes que os do hospedador, o que lle permite ao parasito destruír os ovos empurrándoos fóra do niño ou matar os pitos que tiveron menos tempo para se desenvolveren; isto asegúralles que toda a comida que traian os pais-hospedadores sexa para eles.
Ecoloxía
miniatura|O [[Fringilla polatzeki de Gran Canaria, exemplo dunha especie ligada a un hábitat específico, neste caso os piñeirais de Pinus canariensis.]] As aves ocupan un amplo espectro de nichos ecolóxicos. Mentres algunhas aves son xeneralistas, outras están altamente especializadas no seu hábitat ou na súa alimentación. Mesmo nun só hábitat, por exemplo un bosque, os nichos ecolóxicos ocupados por diferentes aves varían; algunhas especies aliméntanse na copa das árbores, outras por baixo do dosel arbóreo, e algunhas no chan do bosque. As aves forestais poden ser insectívoras, fruxívoras e nectarívoras. As aves acuáticas polo xeral aliméntanse pescando, comendo plantas acuáticas, ou como cleptoparasitas. As aves de presa están especializadas en cazar mamíferos, outras aves e outros animais, mentres que os voitres son aves preeiras especializadas.
Algunhas aves nectarívoras son importantes polinizadoras, e moitas especies fruxívoras xogan un papel chave na dispersión das sementes. As plantas e as aves que as polinizan, a miúdo coevolucionan, e nalgúns casos o principal polinizador da planta é o único capaz de chegar ao seu néctar.
As aves son importantes na ecoloxía das illas. Alcanzan illas onde os mamíferos non puideron chegar; nestas illas as aves desempeñan roles ecolóxicos que en zonas continentais ocupan animais de maior tamaño. Por exemplo, en Nova Zelandia as moas eran importantes ramoneadoras e fruxívoras, como o son o Hemiphaga novaeseelandiae e o Callaeas cinerea na actualidade. Hoxe en día as plantas en Nova Zelandia manteñen as adaptacións defensivas que desenvolveron para protexerse das extintas moas. As aves mariñas tamén afectan a ecoloxía das illas en que nidifican, sobre todo a través da concentración e acumulación de grandes cantidades de guano, que enriquecen con nutrientes os chans, e os mares circundantes.
Saúde
Os parasitos máis correntes das aves pertencen aos grupos dos ácaros, os piollos aviarios e os vermes. Outros parasitos microscópicos, como fungos, protozoos, bacterias e virus, tamén lles provocan enfermidades. miniatura|[[Dermanyssus gallinae, un ácaro das galiñas.]] Polo menos 2500 especies de ácaros repartidos en 40 familias viven en relación estreita coas aves, ocupan os seus niños, as súas plumas, ou mesmo os seus bicos, como certos ácaros dos colibrís. Estes ácaros poden ter unha relación simplemente forética ou poden perturbar ás súas hospedadoras e provocarlles desnutrición, pero poden tamén ser verdadeiros parasitos como Dermanyssus e Ornithonyssus. Todas as especies de aves están afectadas, incluso os pingüíns portan carrachas. O modo de vida dunha carracha de ave depende, por suposto, da súa especie; con todo, a larva vive polo común no niño. Os ácaros teñen ciclos de reprodución curtos e son capaces de multiplicarse moi rapidamente. Algúns ácaros nútrense de pel morta, outros como os dos colibrís, fanse transportar de flor en flor e nútrense de néctar. Nos niños, mesmo se descubriron carrachas ananas parasitas de carrachas aviarias. miniatura|esquerda|[[Cacatua galerita afectada da enfermidade do bico e as plumas.]] Un número moi importante de carrachas pode prexudicar á niñada e mesmo á vida dos pitos. Por tanto, certos estudos poderían suxerir que este comensalismo non é unicamente desfavorable ás aves. Os piollos das aves (Ischnocera) infestan, a maioría de ocasións, a unha especie concreta. Varias especies de platihelmintos, entre os cales están os cestodos, ou os trematodos, poden infectar as aves que os poden transportar dun continente a outro. Por exemplo, as aves mariñas, ao comer os berberechos, favorecen un parasitismo de trematodos (xéneros Meiogymnophalus, Himasthla, etc.) que poden logo afectar a varias especies de hospedadores, xa sexan aves ou outros moluscos.
Ademais de parasitos, as aves poden sufrir outras enfermidades infecciosas como:
Relación co home
miniatura|[[Caixa de paxaro cantor autómata, un exemplo do interese humano por esta clase do reino animal, neste caso emulando á natureza cunha versión mecánica.]] Dado que as aves son animais moi visibles e moi comúns, os humanos tiveron unha intensa relación con elas desde o comezo da humanidade. Algunhas veces estas relacións son mutualísticas, como a existente entre os Indicatóridos e pobos africanos como os borana que se axudan destas aves á hora de colleitar mel. Noutras ocasións a relación pode ser de comensalismo, situación que se dá cando unha especie se beneficia das actividades humanas, por exemplo o pardal común. Moitas especies convertéronse en pragas economicamente significativas para a agricultura, e algunhas xeran riscos para a aviación. As actividades humanas tamén prexudicaron ás aves, e extinguiron e puxeron en perigo de extinción a numerosas especies.
Relixión, folclore e cultura
miniatura|O uso de [[corvo mariño|corvos mariños por pescadores asiáticos está en declive pronunciado, pero sobrevive nalgunhas áreas como atracción turística.]] As aves xogan papeis prominentes e diversos no folclore, a relixión e a cultura popular. Na relixión, as aves poden servir tanto como mensaxeiras, representantes ou portadoras dunha deidade, coma no culto de Makemake, en que os Tangata Manu da Illa de Pascua servían de xefes, ou como asistentes, como no caso de Hugin e Munin, dous corvos que bisbaban as novas ao oído do deus noruegués Odín. Tamén poden servir de símbolos relixiosos, como cando Xonás (hebreo: יוֹנָה,, pomba) corporizaba o medo, a pasividade, o queixume, e a beleza, asociados tradicionalmente ás pombas. As aves foron por si mesmas deificadas, como no caso do pavón común, que é percibido como a nai terra polos drávidas da India. Algunhas aves foron percibidas tamén como monstros, como o mitolóxico Roc e o Pouakai lendario dos maorís, unha ave xigante capaz de levantar en voo a humanos.
As aves foron representadas na cultura e a arte desde tempos prehistóricos, cando eran pintadas en covas. Foron usadas logo como arte e deseños relixiosos ou simbólicos, como o magnífico Trono do Pavón dos mogois e os emperadores de Persia. Co aumento do interese científico polas aves, encargáronse moitas pinturas de aves para libros. Un dos pintores de aves máis famoso foi John James Audubon, cuxas obras de aves norteamericanas tiveron un grande éxito comercial en Europa, e quen logo prestou o seu nome á National Audubon Society. As aves son tamén personaxes importantes na poesía; por exemplo, Homero incorporou aos rousinois na súa Odisea, e Catulo usou ao pardal como un símbolo erótico no seu Catullus 2.
Importancia económica
Outros produtos de aves comercialmente valiosos inclúen as plumas (especialmente a penuxe de gansos e patos), usados no illamento de roupas e acolchado de camas, e o guano (as feces das aves), que é unha rica fonte de fósforo e nitróxeno. A Guerra do Pacífico, chamada ás veces Guerra do Guano, librouse en parte polo control de grandes depósitos desta substancia.
As aves foron domesticadas por humanos como mascotas e para propósitos prácticos. Aves coloridas como os papagaios e as Sturnidae son criadas en cativerio e mantidas como animais de compañía, práctica que levou ao tráfico ilegal dun número de especies ameazadas. Os falcóns e corvos mariños foron desde moi antigo usados para a caza (cetraría) e a pesca respectivamente. A pomba mensaxeira, usada polo menos desde o ano 1 d.C, seguiu sendo importante até épocas tan recentes como a segunda guerra mundial. Hoxe en día, tales actividades son máis comúns como afección, entretemento, turismo, ou deporte, como nas carreiras de pombas.
Os entusiastas afeccionados chamados observadores de aves cóntanse por millóns. Moitas persoas poñen comedeiros de aves preto das súas vivendas para atraer varias especies. A alimentación para aves converteuse nun negocio multimillonario. Por exemplo, estímase que o 75 % das amas de casa de Gran Bretaña prové alimento para as aves nalgún momento durante o inverno.
Enfermidades transmitidas por aves
As aves poden xogar un rol sanitario importante ao ser vectores de enfermidades humanas, ao propagalas a longas distancias, como a psitacose, salmonelose, campilobacteriose, micobacterioses (tuberculose aviaria), gripe aviaria, xiardíase, e criptosporidiose. Por iso estas se estudan esas zoonoses e vixíase a súa propagación coidadosamente. O descubrimento de reservorios de enfermidades aviarias pode levar ás autoridades locais a tomar medidas radicais respecto das aves de curral, o cal pode representar un forte impacto económico. Así en setembro de 2007, 205 000 aves foron sacrificadas en Baviera, e outras 160 000 en Bangladés en xuño de 2007, tralo descubrimento da cepa da gripe aviaria, entre outros exemplos. Certas enfermidades poden ser máis específicas dunha orde, como a enfermidade de Pacheco producida por un herpesvirus en Psittaciformes. 210px|miniatura|O [[Strigops habroptila, con tan só 91 exemplares, é unha das aves máis ameazadas do mundo.]]
Na música
Na música, o canto das aves influíu en compositores e músicos de varias maneiras: pódense inspirar no seu canto; intencionadamente poden imitar cancións de aves nunha composición, como fixeron Vivaldi, Messiaen e Beethoven, xunto con moitos compositores posteriores; poden incorporar gravacións de aves ás súas obras, como fixo primeiro Ottorino Respighi e despois Einojuhani Rautavaara ; ou como Beatrice Harrison, David Rothenberg, poden cantar duetos con aves.
Conservación
Os humanos tiveron un grande impacto sobre moitas especies de aves. As actividades humanas permitiron nalgúns casos expandir drasticamente o seu territorio a algunhas especies; outras, en cambio, reduciron a súa área de distribución, o que conduciu a moitas extincións. Desde o século XVII extinguíronse máis de 120 especies de aves, aínda que as extincións máis dramáticas causadas polo home ocorreron durante a colonización humana das illas de Melanesia, Polinesia e Micronesia no océano Pacífico, durante a cal se estima que se extinguiron de 750 a 1800 especies de aves. Moitas poboacións de aves están en declive en todo o mundo; en condición de ameazadas cóntanse 1253 especies (ano 2011) nas listas de Birdlife International e a UICN. A causa máis frecuentemente citada involucra a perda de hábitat. Outras ameazas inclúen a caza excesiva, a mortalidade accidental por colisión con edificacións ou debida ao enganche na liñas da pesca de palangre, por contaminación (incluídos derramamentos de petróleo e uso de pesticidas), competencia e predación por especies invasoras (como ratas, gatos e mangostas), e o cambio climático. A familia que conta con máis especies ameazadas (máis de 70) é a dos papagaios. Os gobernos, xunto a organizacións de conservación, traballan para protexer ás aves mediante leis, preservando e restaurando os seus hábitats, ou mantendo poboacións en cativerio para posteriores reintroducións. Os esforzos de conservación biolóxica conseguiron algúns éxitos; un estudo estimou que entre 1994 e 2004 foron salvadas 16 especies de aves que se extinguirían se non se realizasen estas accións.
Pocitos
miniatura|250px|Praia Pocitos no verán.
Caracterízase por unha arquitectura de edificios de apartamentos de 10 a 15 plantas que bordean o estuario do Río de la Plata, especialmente a carón da praia, convivindo con algunhas casas antigas, aínda que xa para o ano 2006 non quedan máis que unhas poucas debido á presión polo terreo e o alto valor do mesmo. É o lugar elixido pola clase media e alta da sociedade uruguaia. Cada vez máis se está transformando nun lugar autónomo do centro da cidade, cos servizos comerciais bancarios e profesionais imprescindibles para o seu funcionamento.
En materia de gastronomía destaca pola gran variedade de locais especializados en diversos tipos de comida internacional e típica de diferentes países. Posúe ademais da súa variada rede comercial, dous grandes centros comerciais que agrupan centos de tendas do máis alto nivel internacional.
Con cerca de 70 mil habitantes, é o barrio máis densamente poboado de Montevideo.
miniatura|800px|centro|Vista panorámica da Praia dos Pocitos.
Historia
Nos albores do século XIX a zona foi utilizada por lavandeiras que facían pequenos pozos ("pocitos") xunto a un leito de auga doce que logo foi denominado arroio dos Pocitos. O militar e cartógrafo José María Reyes (1803-1864) obtivo a propiedade do inmenso terreo e proxectou un barrio de 21 hectáreas en 1833, pero logo vendeuse ao estanceiro e salgador Ramírez Pérez, quen desenvolveu o proxecto desde 1841. A nova localidade foi inaugurada en 1886 co nome de "Nuestra Señora de los Pocitos".
O fácil acceso desde o Centro a través dos camiños públicos (actuais Avenida Brasil e Bulevar España) fomentou o crecemento do lugar como punto de recreación. A venda de terreos en rexións próximas por Francisco Piria e outros empresarios entre finais do século XIX e principios do XX estenderon a urbanización a Trouville, Villa Biarritz, Pocitos Nuevo e Parque Batlle. A principios do século XX Pocitos converteu en "estación balnearia".
A primeira liña de tranvías eléctricos de Montevideo foi inaugurada pola firma británica La Comercial o 17 de novembro de 1906 entre a Aduana e Pocitos e o servizo formal iniciouse o 8 de decembro (algúns dos tranvías máis importantes foi o tranvía 35 que pasaba pola Actual Rambla e Guayaqui). A mesma empresa xa explotaba o Gran Hotel Pocitos, unha enorme construción sobre o centro da praia que se converteu en centro social ineludible. A súa terraza adentrábase sobre o Río de la Plata até que foi destruída por un temporal en 1923. O edificio foi derruído en 1935. Entón o barrio xa contaba coa súa actual rambla e estaba poboado de ricas residencias. Gradualmente os grandes edificios comezaron a desprazarse ás casas-quintas. Pocitos rapidamente superou ao Centro na construción de edificios de apartamentos, particularmente logo da aprobación en 1946 do réxime de propiedade horizontal. Esa tendencia afirmouse na década de 1950 e continúa até o presente. A cotización do metro cadrado de propiedade horizontal do barrio é das máis altas de Montevideo.
miniatura|centre|Plaia de Pocitos.|600px
-1525
Véxase tamén
Historia ano a ano
Copra
dereita|miniatura|250px|Cocos a asollar, en Kerala, India.
A copra é a polpa seca do coco, máis ben a medula do coco (parte sólida do endosperma), partida en anacos e desecada, utilizada para a obtención do aceite de coco. O nome deriva dunha palabra en malayalam, koppara que significa coco seco. A palabra copra non é o nome científico do coco (Cocos nucifera Linnaeus, Arecaceae).
Características
O aceite de coco extráese relando a copra e fervéndoa despois en auga. A copra foi desenvolvida como un produto comercial por mercadores dos mares do sur e do sur de Asia cara aos anos 1860s.
Lista de rañaceos en Barcelona
200px|miniatura|O Hotel Arts, de 154 metros de altura. Barcelona é a cidade con máis rañaceos de Cataluña. Incluíndo a súa área metropolitana é a cidade con máis edificios de máis de 100 m de altura de España. Os rañaceos atópanse dispersos pola cidade, aínda que hai zonas de concentracións máis elevadas como Diagonal Mar ou a Praza de Europa, esta última no municipio de L'Hospitalet de Llobregat.
A primeira construción masiva de rañaceos debeuse á chegada dos Xogos Olímpicos de Barcelona en 1992. Construíronse, entre outros, a Torre Mapfre e o Hotel Arts, ambos de 154 metros, na Vila Olímpica.
A segunda etapa de construción de rañaceos foi impulsada polo Fórum Universal das Culturas 2004 no barrio do Poblenou, a zona industrial máis grande de España durante os séculos XIX e XX.
Actualmente hai outros grandes proxectos urbanísticos ao redor da Praza de Europa de L'Hospitalet, a praza de Ildelfons Cerdà, a cidade xudicial, as estacións de Sants e Sagrera e o Distrito 22@ de Barcelona.
Ricla
miniatura|dereita|175px|Situación da comarca do Valdejalón na comunidade aragonesa, na que se localiza Ricla Ricla é un concello español da provincia de Zaragoza, na comunidade autónoma de Aragón, situado na comarca de Valdejalón. A súa poboación era de 2.721 habitantes no ano 2006 e unha densidade de 30 hab/km².
Xeografía
O municipio está localizado na conca do río Jalón, na depresión do Ebro. Hai nel extensos afloramentos dos períodos xurásico e cretáceo, que orixinan recheos en costa, e aparecendo fósiles de abondo nas capas. Ocupa unha superficie de 90,7 km²
Historia
Ricla foi reconquistada en 1120 por Afonso I de Aragón. Estivo poboada por mouros moito tempo polo tanto. Cabaleiros e nobres, como Ato Orella e Lope López, floreceron na tenencia de Ricla. Desde finais do século XII houbo aquí unha encomenda templaria, que ostentaba os títulos de Ricla e Calatayud, até que en 1289 a encomienda foi trasladada para a última cidade.
Nome
O nome é de orixe xermana. Segundo Corominas remonta ao antropónimo godo Rikila. Na Idade Media o topónimo aparece documentado tamén como Arricla, con a- protético.
Colonia, Alemaña
Colonia (en alemán: Köln, en kölsch: Kölle) é a cuarta cidade máis grande de Alemaña despois de Berlín, Hamburgo e Múnic, e é a maior cidade no Estado Federal de Renania do Norte-Westfalia, con 1.087.863 habitantes no ano 2019. É unha das máis antigas cidades de Alemaña, xa que foi fundada polos romanos no ano 30 AC. Colonia recibiu o status de "cidade" romana no ano 50 DC.
Colonia está bañada polo Rhin. Na súa coñecida catedral, de estilo neogótico, (Kölner Dom) ten a súa sede o Arcebispado de Colonia. A Universidade de Colonia (Universität zu Köln) é unha das máis antigas de Europa e é internacionalmente recoñecida polo seu departamento de económicas. Tamén é importante para a cidade a cervexa Kölsch.
Historia
A historia de Colonia ten coma preámbulo as campañas de César no limes setentrional do imperio. Axudado polos ubios, que habitaban na beira oriental do Rin, exterminou aos eburóns da beira occidental. Tempo despois, no ano -19 (e non no -38 como se pensaba), Agripa accedeu a que os ubios se asentasen nesa beira (a esquerda), nun lugar elevado a salvo das crecidas: un poboado por iso nomeado Oppidum Ubiorum.
Campamento romano
Semella que entre o ano -16 e o -12, un campamento (posiblemente unha lexión) situouse a carón e o lugar foi compartido polos romanos coma base da conquista de Xermania. Cruzamento ademais de vías na rexión con porto na illa de diante do oppidum, de seguida foi tamén un centro relixioso coa erección en volta do cambio de era do Ara Ubiorum (Altar de Roma e Augusto ou dos ubios) e que así mesmo vai nomear á vila.
Colonia Claudia Ara Agripinensium
Capital dun efémero imperio gálico a metade do século III, semella que pouco despois foron refeitas as murallas e recibiu un asalto dos francos (276). O emperador Constantino construíu a primeira ponte permanente sobre o Rin (seica desaparecida xa no século X) cunha fortaleza na beira oposta (Divitia, 310). Os saqueos francos sucedéronse durante o século IV ata que a vila caeu definitivamente no seu poder en 459.
A formación da cidade episcopal
Os comerciantes e burgueses comezaron a sublevarse contra o poder episcopal en 1074 e coa axuda do emperador Henrique IV, en 1106 acadaron certa autonomía. De resultas e contra o desexo arcebispal, novas murallas foron levantadas en 1108 incluíndo os arrabaldes que tiñan crecido arredor das igrexas extramuros ao norte (Sta. Úrsula e S. Kuniberto), sur (S. Xurxo), e oeste (Santos Apóstolos). A primeira mención do concello de Colonia data de 1135 (a Rathaus situouse sobre as fundacións do Pretorio romano, nas costas do mercado vello e S. Martiño, cunha praza de diante no canto do gueto xudeu que foi destruído).