cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oxalis pes-caprae
Hábitat, distribución xeográfica e propagación
Aínda que orixinalmente era endémica de Namibia e da rexión do Cabo en Suráfrica, hoxe en día é subcosmopolita, pois aclimatouse en moitas rexións do mundo (frecuentemente con influencia marítima), entre as cales se inclúen a Conca mediterránea, zonas de Europa, oeste de Estados Unidos, México e Australia, entre outras; todas zonas onde é considerada unha maleza invasiva. A presenza de diversas formas da especie —de estilo curto ou de estilo longo— na península ibérica e outras rexións onde se introduciu podería indicar orixes e etapas distintas de introdución, desde mediados do século XIX até finais do século XX. En España, debido ao seu potencial colonizador e constituír unha ameaza grave para as especies autóctonas, os hábitats ou os ecosistemas, esta especie foi incluída no Catálogo Español de Especies Exóticas Invasoras, regulado polo Real Decreto 630/2013, de 2 de agosto, estando prohibida en España a súa introdución no medio natural, posesión, transporte, tráfico e comercio.
Taxonomía
Oxalis pes-caprae foi descrita por Carl von Linné e publicada en Species Plantarum, vol. 1, p. 434, 1753.
Billete de 5 euros
O billete de 5 euros é o billete da serie do euro co valor facial máis baixo, posto en circulación desde a introdución do euro como moeda da Eurozona en 2002.
Este billete utilízase nos 25 países que teñen o euro como moneda única, cunha poboación de arredor de 343 millóns de persoas. En decembro de 2022, había uns 2.124.000.000 billetes de 5 euros en circulación na Eurozona. É o quinto valor facial con máis presenza na circulación e representa o 7,2 % do papel moeda en uso.
É tamén o billete de menor tamaño do sistema, cunhas medidas de 120 × 62 mm, e a súa cor característica é gris azulada.
Os billetes de 5 euros representan en ambs as súas faces pontes e arcos ou portas da arquitectura clásica grecorromana. Conteñen ademais varios elementos de seguridade complexos, como marcas de auga, tinta invisible, hologramas e microimpresión, que acreditan a súa autenticidade.
O billete de 5 euros correspondente á segunda serie, coñecida como "Europa", foi anunciado o 3 de abril de 2013 e entrou en circulación o 2 de maio dese mesmo ano.
Historia
O euro instituíuse o 1 de xaneiro de 1999, data en que se converteu na moeda de máis de 300 millóns de persoas en Europa. Durante os tres primeiros anos da súa existencia noi foi unha moeda física, xa que só se utilizaba en contabilidade. O efectivo en euros non se introduciu ata o 1 de xaneiro de 2002, cando substituíu os billetes e as moedas nacionais dos 12 países iniciais da Eurozona.
Eslovenia incorporouse á Eurozona en 2007, Chipre e Malta en 2008, Eslovaquia en 2009, Estonia en 2011, Letonia en 2014, Lituania en 2015 e Croacia en 2023.
Período de transición
O período de transición durante o cal os billetes e as moedas das antigas moedas se cambiaron polos do euro durou aproximadamente dous meses, desde o 1 de xaneiro ata o 28 de febreiro de 2002. A data oficial en que as moedas nacionais deixaron de ter curso legal variou dun estado membro a outro. A máis temperá foi a de Alemaña, onde o marco deixou oficialmente de ter curso legal o 31 de decembro de 2001, aínda que o período de cambio durou dous meses máis. Mesmo despois de que as antigas moedas deixaran de ter curso legal, seguiron a ser aceptadas polos bancos centrais nacionais durante períodos que oscilaron entre os dez anos e sen límite.
Cambios de deseño
Os billetes impresos antes de novembro de 2003 levan a sinatura do primeiro presidente do Banco Central Europeo, Wim Duisenberg, que foi substituído o 1 de novembro de 2003 por Jean-Claude Trichet, cuxa sinatura aparece nas emisións de novembro de 2003 a marzo de 2012. Os billetes emitidos entre marzo de 2012 e novembro de 2019 levan a sinatura do terceiro presidente do Banco Central Europeo, Mario Draghi.  Finalmente, a partir de 2019 é a de Christine Lagarde a sinatura que se amosa no anverso dos billetes de 5 euros.
Sinaturas dos presidentes do BCE
Deseño
O billete de 5 euros caracterízase pola súa cor gris azulada e, tanto o da primeira serie como o correspondente á serie Europa, ten unhas dimensións de 127 × 67 milímetros. Todos os billetes en euros representan pontes e arcos ou portas nun estilo arquitectónico diferente da historia europea, e ao de 5 euros correspondeulle a arquitectura clásica grecorromana. Aínda que os deseños orixinais de Robert Kalina pretendían amosar monumentos reais, por razóns políticas as pontes non son máis que exemplos hipotéticos da época arquitectónica.  O mesmo sucede cos deseños de Reinhold Gerstetter para a segunda serie, a partir de 2013.
Do mesmo xeito que todos os demais billetes de euro, contén a expresión do seu valor facial, a bandeira da Unión Europea, unha representación dos territorios da UE en ultramar, as estrelas da bandeira da UE, a sinatura do presidente do Banco Central Europeo e as iniciais desa institución en diversos alfabetos utilizados nas linguas oficiais da Eurozona,  e doce elementos de seguridade, que se detallan a seguir:
Elementos de seguridade
miniatura|380x380px| Fío de seguridade Os elementos principais son os seguintes:
Autoridade emisora
Legalmente, tanto o Banco Central Europeo como os bancos centrais dos países da zona do euro teñen dereito a emitir os sete valores faciais diferentes dos billetes en euros, mais na práctica, só os bancos centrais nacionais da zona emiten e retiran fisicamente billetes en euros. O Banco Central Europeo non ten oficina de caixa e non participa en ningunha operación de efectivo.
Circulación
O Banco Central Europeo vixía estreitamente a circulación e as existencias dos billetes e das moedas do sistema do euro. É labor do Eurosistema garantir unha subministración eficiente e fluída de billetes en euros e manter a súa integridade en toda a Eurozona.
En decembro de 2022, o número de billetes de 5 euros en circulación era de 2.123.904.445, por un valor de 10.619.522.225 euros.
As cifras anuais relativas ao billete de 5 euros son as seguintes:
O 2 de maio de 2013 comezou a produción deste billete correspondente á nova serie Europa. Os billetes da primeira serie emitíronse conxuntamente cos da serie Europa durante algunhas semanas, ata esgotar as existencias, e logo fóronse retirando gradualmente da circulación. Ambas as series discorren, xa que logo, en paralelo, mais a proporción tende inevitablemente a unha forte diminución na primeira serie.
Seguimento de billetes
Existen varios sitios web e comunidades que permiten seguir a pista da circulación dos billetes en euros, indagar por onde viaxan e en que países se utilizan. O sitio web máis coñecido é EuroBillTracker12. O seu obxectivo é rexistrar o maior número posible de billetes para coñecer os detalles da súa propagación, por exemplo, de onde viaxaron e a onde, ou onde se viu un billete, para xerar estatísticas e clasificacións. EuroBillTracker rexistrou máis de 155 millóns de billetes en maio de 2016, por valor de máis de 2.897 millóns de euros.
Falsificación
Segundo o BCE, os billetes en euros son moi difíciles de falsificar por mor do gran número de elementos de seguridade. Así e todo, a calidade dos pregos que saen dos talleres clandestinos é cada vez maior e as novas tecnoloxías facilitan a fabricación de billetes falsos de boa calidade.
O billete de 5 euros é, xunto co de 500 euros, o menos falsificado da serie do euro. No segundo semestre de 2011 representou soamente o 0,5 % do papel moeda falso do euro; é dicir, 1.550 billetes falsos.
Para combater a falsificación, o BCE utiliza técnicas de impresión de última xeración e unha serie de elementos de seguridade para disuadir os falsificadores. Dispón, así mesmo, do Centro de Análise de Falsificacións, que coopera estreitamente con Europol. Este centro analiza os billetes falsos recuperados pola policía, co fin de previr con máis efectividade futuras falsificacións. O BCE conta tamén co Grupo de Bancos Centrais para a Disuasión das Falsificacións (CBCDG), que ten a misión de disuadir da falsificación dixital e, mediante a prevención da produción de billetes falsos, reducir o dano causado aos particulares e ás empresas que poidan recibir billetes falsos. O Grupo utiliza tecnoloxías de loita contra a falsificación que impiden a adquisición ou a reprodución, mediante computadores persoais ou ferramentas de imaxe dixital, da imaxe dun billete protexido. O CBDG tamén pretende impedir a reprodución non autorizada de billetes.
Impacto ambiental
Segundo os resultados de auditorías independentes, os billetes en euros considéranse equilibrados desde o punto de vista da saúde e están deseñados para cumpriren todos os criterios impostos pola Unión Europea, incluídos os relativos ás substancias químicas utilizadas. Todas as substancias reguladas utilizadas nos billetes se achan en concentracións inferiores ao límite regulamentario.
Propostas de substitución por unha moeda
miniatura|259x259px|Moeda de 5 euros emitida en [[Alemaña en 2016. ]] Coa inflación, é probable que o billete de 5 euros acabe sendo substituído por unha moeda. Aínda que este asunto non está na axenda do BCE, algunhas casas de moeda, como a Monnaie de París, argumentando a súa curta vida útil en comparación coa das moedas, están a facer campaña para acelerar este cambio.
O 14 de abril de 2016 púxose en circulación en Alemaña unha moeda de 5 euros de polímero e cuproníquel aceptable como medio de pagamento, aínda que, dada a súa curta tiraxe, de só 2 millóns de exemplares, e a publicidade que rodeou este acontecemento, a moeda non chegou a circular de facto, e non pasou de ser un obxecto de coleción. Non obstante, é un paso na dirección de crear unha moeda deste valor facial para toda a Eurozona, que foi asumido tamén por outros países.
PVC
O policloruro de vinilo ou cloruro de polivinilo, tamén chamado policloroeteno ou PVC (sigla formada a partir do termo inglés polyvinylchloride, ás veces escrito PvC) é un termoplástico obtido por polimerización do cloruro de vinilo, quimicamente inerte, que se emprega especialmente en canalizacións e tamén para a fabricación de bombas e dos seus compoñentes.
Vólvese brando cando se quenta e duro cando se arrefría. Obtense pola polimerización do monómero cloruro de vinilo (cloroeteno) CH 2 =CHCl. O PVC pódese facer máis suave e flexible engadindo plastificantes. Os ftalatos úsanse a miúdo para suavizar o PVC deste xeito.
Os polímeros de vinilo son o tipo de plástico máis común. O "vinilo" é en realidade etileno, un gas que se usa para fabricar eses plásticos, incluíndo o PVC. No uso popular, "vinilo" adoita ser abreviatura de PVC, pero hai outros dous polímeros de vinilo que son máis comúns. O máis común é o polietileno, o segundo máis común é o polipropileno. Outro, menos utilizado, é o poliestireno.
O policloruro de vinilo é unha fonte de grandes impactos ambientais, tanto na súa fabricación (emisión de PVC ao ambiente e xeración de residuos especiais), coma no seu procesamento (emprego de metais pesados e outras substancias químicas perigosas para o medio) ou na súa incineración (emisións de ácido clorhídrico e derivados organoclorados).
Usos
miniatura| O PVC úsase a miúdo nas canalizacións de [[Augas residuais|sumidoiros debido ao seu baixo custo, resistencia química e facilidade de unión.|esquerda|200x200px]] O PVC suavizado úsase en roupa, tapicería, illamento de cables eléctricos e outros produtos en lugar de caucho. Na década de 1950 o PVC converteuse no material habitual dos rexistros fonográficos, sendo "disco de vinilo" para significar discos feitos de PVC.
Aproximadamente a metade da resina de cloruro de polivinilo que se fabrica cada ano úsase para facer tubos. As tubaxes de PVC son o 66% das novas tubaxes de auga dos EUA, e o 75% das novas tubaxes de sumidoiros. O PVC é útil polo seu peso lixeiro, alta resistencia e baixa reactividade. Ademais, os tubos de PVC pódense pegar entre si ou conectarse mediante calefacción (semellante á unión de tubos de HDPE, polietilenos de alta densidade). Ambos tipos de conexións fan unións permanentes que non teñen fugas.
Fabricación
O PVC fabricase a través dun proceso que involucra tanto sal (ClNa) como etileno. O primeiro paso é a electrólise da salmoira, unha solución saturada de sal en auga. Nesta etapa, a salmoira descompónse, liberando cloro. Este cloro, a continuación, reacciona co etileno, que normalmente se obtén do petróleo para formar dicloruro de etileno, que se polimeriza para crear o PVC.
A relación entre a sal e o etileno é, grosso modo, de 2:1. Isto significa que para cada molécula de etileno utilizada, se precisan dúas de cloruro de sodio (en portugués, cloreto de sódio). En canto ao peso, debido a que o sal é máis pesado que o etileno, a cantidade de sal (por peso) usado no proceso é moito maior que a do etileno. Aínda que o sal é un insumo crítico, fundamental no proceso de fabricación do PVC, o PVC en si non contén sal.
Reciclaxe
dereita|miniatura|184x184px| Código SPI de PVC, para reciclaxe (Sociedade da Industria do Plástico). O carácter [[Unicode deste símbolo é U+2675]] Os plásticos de PVC pódense reciclar. O seu código de reciclaxe é "3". Cando está combinado, a súa reciclaxe resulta máis complexa. O PVC reciclado moitas veces ten propiedades inferiores ao PVC virxe, o que limita as súas aplicacións para segundo uso.
Foi tamén investigado para material reutilizado como aditivo en cemento. Con todo, a xestión inadecuada destes residuos pode levar á formación de dioxinas e outros compoñentes tóxicos cando se queiman a temperaturas baixas ou en condiciones inaxeitadas. As dioxinas son compostos altamente tóxicos que poden ter efectos adversos sobre a saúde humana e ambiental. A falta de tratamento axeitado do PVC, tanto pola industria como polas administracións encarregadas da recollida de lixo, pode aumentar estes riscos. Algúns estudos concluíron que unha mellor monitorización e clasificación dos residuos de PVC xerados é esencial para mellores intervencións nas normativas de tratamento, e que se necesita máis información sobre o uso histórico de diferentes aditivos en produtos de PVC.
Impactos na saúde
O PVC pode implicar riscos para a saúde dos seres humanos, especialmente na súa produción e tratamento dos residuos.
Aditivos no PVC: Moitos produtos de PVC contén ftalatos, que se usan como plastificantes. Algúns ftalatos están asociados con disrupción endocrina, afectando o sistema reprodutor.
Dioxinas e furanos na queima de PVC: As dioxinas e furanos son compostos tóxicos liberados, especialmente cando o PVC se queima en condicións non controladas.
Descomposición e reciclaxe: O PVC pode lixiviar compostos nocivos, representando un risco potencial para a saúde humana.
Copa do Rei de fútbol 1908
miniatura|300x300px|Imaxe da final. A Copa do Rei de 1908 foi a sexta edición da competición. Disputouse en abril de 1908 en Madrid baixo a organización do Madrid Football Club, que se proclamou campión ao vencer ao Vigo FC, encadeando así o seu cuarto título consecutivo, marca que só foi igualada polo Athletic Club 25 anos despois, e polo FC Barcelona en 2018.
Equipos participantes
A edición da Copa de 1908 estivo marcada pola polémica da edición anterior. O Athletic Club bilbaíno, molesto pola actitude do público madrileño en determinados partidos do anterior torneo, negouse a participar no campionato de 1908, faltando así á cita copeira por primeira vez na súa historia. O resto de clubs de España tamén declinaron a invitación para acudir a Madrid, como o campión catalán, o X Sporting Club, argumentando sobre todo os custos económicos dos desprazamentos á capital. No momento da inscrición, só se apuntaran ao torneo dous equipos: o campión de Galicia, o Vigo Foot-Ball Club, e o campión da comarca Centro e organizador do torneo, o Madrid Foot-Ball Club. Así, a competición da Copa limitouse a un só enfrontamento entre os vigueses e os defensores do título, os madrileños.
Final
O 12 de abril de 1908 disputouse o único partido da Copa de 1908 nun estadio de O'Donnell, onde o Madrid FC disputaba os seus partidos como local, totalmente enlamado. O Madrid xogou reforzado con dous futbolistas do Pontevedra Sporting Club, Edmundo Nóvoa e Cipriano Prada. O resultado do encontro foi un triunfo por 2-1 do Madrid con goles de Neyra e Revuelto. O gol galego foi obra de Posada.
Theodore Dru Alison Cockerell
Theodore Dru Alison Cockerell, nado o 22 de agosto de 1866 en Norwood, Gran Londres, e finado o 26 de xaneiro de 1948 en San Diego, California (EE. UU.), foi un naturalista anglo-estadounidense, especializado en abellas,
Traxectoria
Cockerell estudou na Facultade de Medicina do Hospital Middlesex e logo emigró aos EE. UU., traballando no Museo Americano de Historia Natural, e estudou Botánica de campo en Colorado entre 1887 e 1890. Posteriormente, converteuse en taxónomo, publicando numerosos artigos sobre himenópteros, hemípteros, moluscos e plantas, así como traballos sobre paleontoloxía e evolución.
Desde 1891 a 1901 foi conservador do Museo Público de Kingston, (Xamaica). Foi profesor de Entomoloxía na "Estación Agrícola Experimental de Novo México". Desde 1900 a 1903, foi profesor axudante de Bioloxía na Universidade de Novo México, e desde 1903 a 1904, conservador no "Museo da Universidade de Colorado". En 1904 obtivo a cátedra de Entomoloxía desta Univerdidade, e desde 1906 foi profesor titular de Zooloxía sistemática na mesma Universidade.
Autor de máis de 2 200 artigos en publicacións científicas, realizou numerosas achegas no campo da entomoloxía, principalmente en abellas, coleópteros, paleontoloxía de insectos e outros artrópodos, moluscos e sobre a flora (algas e fungos).
Fixo numerosísimas exploracións, entre outros lugares, á India, Australia, o Perú, Siberia e Suráfrica.
Dereito foral
miniatura| O dereito foral ou especial é o ordenamento xurídico civil local ou propio dunha autonomía de España. Coexiste co dereito común estatal, que se aplica de xeito supletorio.
Estes dereitos teñen orixe xeralmente nas cartas de poboamento outorgadas polos reis e señores da Península Ibérica ó fundar poboacións durante a Idade Media. As cartas tiñan como obxectivo principal o ordenamento do territorio e regulaban as condicións xurídicas do asentamento, así como as relacións entre os poboadores e o señor da terra, constituíndo a primeira manifestación da lei local. Co crecemento das localidades e o aumento das relacións entre elas, as cartas de poboamento fóronse unificando en normas xurídicas comúns, que se estabelecían en forma de foros, isto é, un estatuto xurídico aplicábel a un territorio. Con todo, a fonte do dereito tamén pode ser de orixe consuetudinaria, como é o caso de Galiza.
Silvia Aguete
Silvia Aguete Outón, nada en Pontevedra o 11 de xaneiro de 1987, é unha xogadora fútbol sala galega, que xoga de porteira no Marín Futsal da Primeira División. Considerada como unha das mellores xogadoras da súa xeración, desenvolveu toda a súa carreira en Galicia, principalmente no Poio Pescamar. Foi elixida mellor porteira do mundo en 2019, así como segunda mellor gardameta en 2018 e 2021. Na tempada 2017/18 recibiu o premio á mellor porteira da Primeira División.
Miguel Barnet
Coñecido pola súa novela-testemuño Biografía de un cimarrón (1966), é un dos escritores cubanos de maior éxito internacional e a súa obra foi traducida a varios idiomas. En 1994 obtivo o Premio Nacional de Literatura de Cuba.
Silvia Aguete
Internacional coa selección española dende 2013, conquistou con esta as tres primeiras Eurocopas da historia, sendo titular nas tres finais.
Miguel Barnet
Carreira editorial e literaria
Desde moi novo vencellouse a figuras da etnoloxía cubana, como Argeliers León e Isaac Barreal. Colaborou con Alejo Carpentier na Imprenta Nacional de Cuba e con Nicolás Guillén na Unión Nacional de Escritores e Artistas de Cuba, institución da cal é fundador e vicepresidente por elección. Graduouse no Primeiro Seminario de Etnoloxía e Folklore impartido polo etnólogo e musicólogo Argeliers León en 1960.
Silvia Aguete
Traxectoria
Comezou a xogar ao fútbol sala aos sete anos, no equipo dunha asociación contra o cancro. Máis tarde pasou ao Queiroga, equipo de Pontevedra que acabou por fusionarse coa sección feminina do Leis. Militou no Leis ata 2013 e as súas grandes actuacións valéronlle a súa fichaxe por un club da máxima categoría, o Poio Pescamar.
Miguel Barnet
Carreira editorial e literaria
Aos 21 anos formou parte do grupo fundador da Academia de Ciencias de Cuba e foi membro do primeiro equipo de traballo do seu recentemente creado Instituto de Etnoloxía e Folclore. Durante os sete anos nos que traballou como investigador científico nesta institución, recibiu diversos cursos nestas materias, impartidos por profesores cubanos e estranxeiros, e obtivo altas notas. Especializouse en investigación etnolóxica e en aspectos da transculturación das relixións de orixe africana en Cuba e o Caribe.
Silvia Aguete
Traxectoria
No Poio xogou dúas tempadas, ambas na Primeira División, sendo a gardameta titular do equipo. Na tempada 2015/16, aparcou temporalmente a súa carreira como futbolista profesional para rematar os seus estudos universitarios. Durante ese tempo xogou no modesto club O Pirata FS Moaña da Liga Galega, ao que se incorporou tamén a súa compañeira no Poio Lucía Souto. O equipo de Moaña, creado só un ano antes, superou todas as expectativas e conseguiu o ascenso á Segunda División nacional.
Para a campaña 2016/17 regresou ao Poio Pescamar, no que xogou durante os seguintes cinco anos, rematando sempre a liga entre os sete primeiros clasificados. Vestindo a camiseta do club poiense, foi elixida mellor porteira do mundo en 2019 nos Futsal Awards, despois de ser segunda o ano anterior.
Miguel Barnet
Carreira editorial e literaria
Escribiu guións para varios documentais cinematográficos e tamén para as coñecidas longametraxes cubanas Gallego, baseada na súa novela homónima, e La bella del Alhambra, inspirada na súa novela Canción de Rachel, e galardoada no Festival de Cine da Habana, así como noutros certames internacionais. Esta película recibiu o premio Goya en España en 1990 á mellor película estranxeira de fala hispana.
Silvia Aguete
Traxectoria
En xullo de 2021, despois de desvencellarse do Poio, converteuse na primeira fichaxe que realizaba o Marín Futsal para afrontar o seu debut na Primeira División. Durante a súa primeira campaña conseguiu o oitavo posto na liga, ao tempo que preparaba as oposicións a funcionaria de prisións. Ademais, foi elixida de novo como segunda mellor porteira do mundo nos Futsal Awards correspondentes ao 2021.
Miguel Barnet
Carreira editorial e literaria
Participou en conferencias, eventos literarios, recitais de poesía da súa propia obra e impartiu conferencias en universidades de Europa, Estados Unidos, América Latina e África. Ademais de ser un activo promotor cultural en Cuba, é un profundo coñecedor da música cubana, sobre a que escribiu e deu conferencias ilustradas con artistas cubanos de talle internacional. Foi bolseiro do Sistema de Bolsas Académicas de Alemaña (DAAD) e da bolsa Guggenheim dos Estados Unidos.
En 1995 creouse grazas á súa xestión e co apoio do Ministerio de Cultura cubano a Fundación Fernando Ortiz, unha institución cultural cubana non gobernamental, pública e civil, da que é presidente. En 1996 foi nomeado pola Unesco e polo Ministerio de Asuntos Exteriores de Cuba, membro do Consello Executivo da devandita organización.
Nese mesmo ano recibiu o título de mestrado en Historia Contemporánea pola Universidade da Habana e, en febreiro de 1997, a proposta da mencionada institución de estudos superiores, a Comisión Nacional Cubana de Titulacións Científicas outorgoulle o título de Doutor en Ciencias Históricas. En maio de 1997, a Cátedra Extraordinaria de Nuestra América, da Facultade de Ciencias Antropolóxicas da Universidade Autónoma do Iucatán, en Mérida, México, nomeouno membro do seu Consello Honorario, en representación da República de Cuba no ámbito académico americanista.
Silvia Aguete
Selección nacional
Debutou coa selección española en novembro de 2013, nun partido amigable contra Portugal. En 2014 participou no Campionato do Mundo celebrado en Costa Rica, onde logrou o terceiro posto. En 2018 xogou a fase de clasificación para a primeira Eurocopa da historia, e en 2019 participou na fase final do propio torneo, que se disputou na vila portuguesa de Gondomar. Alí foi titular na final ante a selección anfitrioa e proclamouse campioa de Europa despois de gañar por 4-0.
Miguel Barnet
Carreira editorial e literaria
Desde 1999 dirixe a revista de antropoloxía cubana Catauro. No 2006 obtivo o premio Juan Rulfo na categoría de relato curto polo seu relato Fátima o el parque de la fraternidad, que relata a vida dun travesti da Habana.
Foi fundador da UNEAC e é o seu actual presidente. É vicepresidente do Comité Científico Internacional do Programa Ruta del Esclavo.
Silvia Aguete
Selección nacional
Volveu ser a porteira titular de España na Eurocopa de 2022, onde tivo unha destacada actuación na final. Despois de deter dous dobres penaltis na prórroga, o partido foi á quenda de penaltis e Silvia Aguete foi decisiva ao deter os lanzamentos de Ana Azevedo (mellor xogadora do torneo) e Ana Pires, dándolle así a España o seu segundo título. Un ano despois celebrouse en Debrecen a terceira edición da Eurocopa, e a selección española, de novo con Silvia na portería, confirmou o seu absoluto dominio do fútbol sala europeo, gañando o título na final ante Ucraína.
Miguel Barnet
Influencia e adaptacións
Considerado un dos escritores cubanos máis influentes, a obra de Barnet foi adaptada e interpretada nunha serie de textos, crónicas, guións e artigos dentro de diferentes correntes artísticas; en 2018 fíxose a adaptación ao teatro da súa premiada obra de 1969, Canción de Rachel ; a posta en escena titulada Capricho-LivExperience, que se sitúa no turbulento período social pre-revolucionario da Habana, expón as limitacións históricas e socioculturais opostas ao desenvolvemento da muller en Cuba no contexto da clase social máis vulnerable; historia cunha narración cronolóxica e cun final tráxico onde os personaxes principais son retratados pola actriz e cantautora mexicana Alejandra Ávalos e Melissa Galindo, en converxencia coas interpretacións de Omar Fierro, Alejandro Tommasi e Luis Fernando Peña.
A obra teatral producida por Rodrigo Vidal, estreada en outubro do mesmo ano na Cidade de México, causou notoriedade por ser a primeira de América Latina en incorporar tecnoloxía de última xeración e efectos visuais multimedia en 4D, concepto que se ten denominado "experiencia multisensorial".
Prosopography of the Byzantine World
A Prosopography of the Byzantine World (PBW) é un proxecto para crear unha base de datos prosopográfica de individuos que aparecen citados nas fontes literarias do Imperio bizantino e áreas próximas no período dende o 642 até 1265. O proxecto é unha colaboración entre a Academia británica e a Academia de Ciencias e Humanidades de Berlín-Brandenburgo. Aínda que orixinalmente se denominou Prosopography of the Byzantine Empire (PWE), posteriormente, pasou a se denominar Prosopography of the Byzantine World (PWE).
Orixes
O proxecto comezou na década de 1980 co obxectivo de completar os traballos das prosopografías do Imperio romano tardío e do bizantino comezadas por Theodore Mommsen no século XIX e realizadas por A. H. M. Jones e J. R. Martindale que deron The Prosopography of the Later Roman Empire (tres volumes, Cambridge, 1971–1992), cubrindo o período desde 260 (a adhesión de Galieno) ao 641 (morte de Heraclio, marcando a fin da antigüidade tardía).
En 1993, a Academia Británica asinou un acordo de colaboración coa Academia de Berlín-Brandenburgo para a continuación da obra de Martindale. Deste xeito, a PBW, divídese en tres períodos, 641–867 (dinastía heráclida até a dinastía frixia ou amoriana), 867–1025 (dinastía macedonia até a morte de Basilio II) e 1025–1261 (últimos macedonios, período Comneno e até a recuperación de Constantinopla do Imperio latino).
A partir de aí, o período posterior a 1261, dinastía paleólogo, foi cuberto pola Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, editada pola Academia de Ciencias de Austria baixo a dirección de Erich Trapp e publicada entre 1976 e 1991.
Situación
O primeiro resultado foi a Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit, Abteilung I: 641–867, editada por Friedhelm Winkelmann e Ralph-Johannes Lilie e publicada en cinco volumes entre 1998 e 2002. Unha versión desta base de datos está aloxada na Academia de Berlín-Brandenburgo.
Lucio
O lucio, Esox lucius, é unha especie de peixe actinopterixio da orde dos esociformes e familia dos esócidos, unha das sete incluídas no xénero Esox.
Características
Pode chegar a alcanzar un enorme tamaño, de até 1,8 m de lonxitude. A súa gran boca es similar á dun pato; a aleta caudal é tipicamente bifurcada; non presentan espiñas nas aletas; as escamas son cicloides, pequenas e numerosas; a liña lateral é completa. Ten poros cefálicos que lle permiten asegurar o que hai ao seu redor.
Hábitat, distribución e bioloxía
Esox lucius é un habitante típico das augas doces e salobres do Hemisferio Norte, concretamente nas zonas máis frías de Europa, Asia e América do Norte. (Ver mapa de distribución).
Prosopography of the Byzantine World
Situación
Con posterioridade, ao comezar cos traballos do período posterior a 1025, e tendo en conta que ampliou o ámbito xeográfico a cubrir por querer incluír o Reino de Xerusalén, pasou a denominarse definitivamente como PBW.
Lucio
Hábitat, distribución e bioloxía
É un depredador moi voraz que caza ao axexo, alimentándose dunha gran diversidade de peixes e outros vertebrados, situándose no cumio da pirámide trófica nos ríos nos que vive.
Prosopography of the Byzantine World
Situación
A partir de 2006, a propia PBW, referencia un total duns 10.000 individuos durante o período de 1025 a 1180. Os datos están extraídos de fontes textuais e tamén da sixilografía, que constitúe un recurso importante na prosopografía bizantina, e que inclúe preto de 7.500 selos. O equipo do proxecto estima que, en forma impresa, a base de datos ascendería a unhas 1.400 páxinas. O proxecto estivo presidido entre 2000 e 2005 por Averil Cameron e, de 2005 a 2006, por Charlotte Roueché, xefa do departamento de Estudos Bizantinos e Gregos Modernos do King's College de Londres. O proxecto foi financiado polo Arts and Humanities Research Council.
Lucio
Paleontoloxía
Aparece por primeira vez no rexistro fósil no Cretáceo superior.
Ana Mena
Ana Mena Rojas, nada en Estepona (Málaga) o 25 de febreiro de 1997, é unha cantante e actriz española. Deuse a coñecer no ano 2006 após gañar a XII edición rexional dos Premios Veo Veo, aínda que a súa popularidade aumentou cando participou na miniserie Marisol, la película interpretando a Marisol.
Mena debutou na industria musical en 2016 co seu sinxelo "No soy como tú crees". En 2018 acadou gran popularidade en Italia coa canción "D'estate non vale" xunto ao cantante italiano Fred de Palma. A partir dese momento, a súa carreira deu un xiro radical, alternando unha serie de éxitos que a converteron nunha das artistas españolas máis escoitadas da era do streaming. Segundo a súa casa discográfica, en 2022 Mena acumulaba vendas equivalentes a 1 disco de Diamante, 39 discos de Platino e 2 de Ouro, principalmente entre Italia e España.
Montezuma
Montezuma ou Moctezuma pode referirse a:
Zaza Ceballos
Traxectoria
Zara Ceballos é unha de das pioneiras do sector audiovisual galego.
Estudou Inglés e Literatura nos Estados Unidos de América, e Filoloxía na Universidade de Santiago de Compostela. En 1985 comezou a traballar na Televisión de Galicia no Departamento de Información e na Oficina de Desenvolvemento das relacións exteriores da Corporación de Radio e Televisión de Galicia, pasando en 1987 a ocupar diversos postos de responsabilidade. Tamén foi membro da comisión de expertos para a concesión das axudas da Consellería de Cultura e responsábel de coproducións nacionais e internacionais. No ano 1998 fundou Zenit Televisión, empresa da que actualmente é a directora, e foi a produtora executiva de varios filmes, documentais e series de televisión destacando entre estes traballos os dedicados a Emilia Pardo Bazán, Concepción Arenal e Rosalía de Castro. Ademais destes labores, é profesora na Facultade de Ciencias Sociais e da Comunicación da Universidade de Vigo (campus de Ourense).
Obra
Zaza Ceballos participou nas seguintes obras:
Constante Campa Santos
Pacífico Constante Campa Santos, coñecido como Constante de Correa, nado na Ponte do Porto (Camariñas) o 15 de abril de 1911 e finado en Esteribar o  6 de xuño de 1938, foi un político galego.
Traxectoria
Xornaleiro e muiñeiro da Ponte do Porto, membro do Sindicato de Oficios Varios da CNT. Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 participou no comité de defensa da República. Foi detido e trasladado do cárcere de Corcubión á Prisión Provincial da Coruña o 7 de xaneiro de 1937. Xulgado en consello de guerra o 24 de febreiro con Andrés García Ferreiro, Ramón Carballo Tajes, Ventura Andújar Méndez, Manuel Mouzo Mouzo e Gumersindo Lema, foi condenado a cadea perpetua. Trasladado penal de San Cristóbal de Pamplona o 13 de xuño de 1937, participou na fuga masiva do 22 de maio de 1938 e foi abatido pola forza pública en Esteribar o 6 de xuño. En maio de 1941 foille conmutada a pena pola de sete anos de prisión maior. En xaneiro de 1943 abríronlle expediente de responsabilidades políticas. O seu cadáver non foi atopado.
Ramiro García
Ramiro García foi un xornalista galego de Cuba.
Traxectoria
Foi secretario de Solidaridad pontevedresa da Habana. Foi o director de Galicia Gráfica (1913) e en 1916 fundou Galicia Nueva. Colaborou en Labor Gallega.
Abres, A Veiga
miniatura|dereita|220px|Mapa das parroquias da [[A Veiga|Veiga.]] Abres é unha parroquia do concello asturiano da Veiga. Nos seus 10,49 km² habitan un total de 187 persoas (segundo datos de 2017), repartidas entre as poboacións de Abres e Refoxos. Está a uns 70 metros de altura sobre o nivel do mar. Atópase na marxe dereita do río Eo, no límite máximo de alcance das mareas do mar Cantábrico, razón pola que o tramo baixo do río se denominou durante séculos "ría de Abres". De feito, na beira esquerda do río, xa en Galiza, atópase a parroquia da Ría de Abres, do concello lucense de Trabada.
Igrexa parroquial de Santiago de Abres
Dedicada ao Apóstolo, de estilo barroco do século XVIII. Ten pórticos aos pés e espadana de dous ollos. Conserva varios retablos da mesma época da edificación, ademais de dúas imaxes de Santiago, cabaleiro e peregrino. Coñecida como «templo de asilo» desde 1774. No libro da Confraría do Sacramento e do Rosario que se custodia no seu arquivo, consérvase unha bula do Papa Pío VI, datada no ano 1794, pola que se concedía indulxencia plenaria a quen acudise alí :
Castelo de Pividal ou de Miranda
Na zonna alta de Abres podemos atopar o Castelo de Pividal cun impoñente torreón almenado. O Palacio é o protagonista dun recinto amurallado e nel destaca o seu blasonada fachada de gusto Barroco, en cuxo frontón figura a data de construción do inmoble: 1674. Conta o recinto con capela, na que se garda a imaxe dunha curiosa advocación moi estendida por toda a conca do EO. Trátase de María da O e é un dos poucos exemplos que se coñecen da Virxe embarazada; do século XVII, a imaxe componse da talla da virxe e unha máis pequena do Neno apoiado no seu ventre. No 2003 foi adquirida polos seus actuais propietarios.
O Cristo da Ponte
No lugar da Ponte, existía unha pequena capela que custodiaba unha figura de Cristo na cruz (s. XVII), á que a xente do lugar chama o Cristo da Ponte, imaxe que os peregrinos e camiñantes veneraban antes de cruzar o río Eo e entrar en Galicia. Actualmente esta figura inda existe e pódese observar en bo estado ó pasar polo lugar.
Personaxes ilustres
Cándido Sanjurjo Fernández (1919 - 2010), escritor nado no barrio da Ponte en Abres.
Álvaro Fernández Fernández (1880 - 05/01/1988), naceu na parroquia de San Martín de Mohías no concello de Coaña. Estudou teoloxía en Sevilla, filosofía en Mondoñedo e latín en Navia. Ordenouse sacerdote en 1906. Desde 1920 era o titular das parroquias de Santiago de Abres e Guiar, en Asturias, e Ría de Abres en Trabada. Está soterrado no cemiterio parroquial de Santiago de Abres.
Latinización na Unión Soviética
miniatura|270x270px| Un xornal [[Lingua casaca|kazako en escritura latina de 1937. Publicado en Almaty, Kazakh SSR, URSS]] Na URSS, latinización (en латиниза́ция, latinizatsiya) foi o nome da campaña durante os anos 1920 e 1930 que pretendía substituír os sistemas de escrita tradicionais para todas as linguas da Unión Soviética por sistemas que usasen o alfabeto latino ou para crear sistemas baseados en escrita latina para linguas que, naquel tempo, non tiña un sistema de escritura.
Historia
miniatura|360x360px|Xornal Mcita murutsxi (estrela roxa) en lingua laz con alfabeto latino, 1929 miniatura|360x360px| Un xornal [[Lingua taxica|taxico en escritura latina de 1936. Publicado en Tajik SSR, URSS]] miniatura|360x360px|Novo alfabeto turco latinizado
Fondo
Desde polo menos 1700, os intelectuais rusos buscaron latinizar a lingua rusa no seu desexo de estreita relación con Occidente.
Os bolxeviques de principios do século XX tiñan catro obxectivos: romper co tsarismo, estender o socialismo por todo o mundo, illar aos habitantes musulmáns da Unión Soviética do mundo e da relixión árabe-islámica e erradicar o analfabetismo mediante a simplificación. Concluíron que o alfabeto latino era a ferramenta adecuada para facelo e, despois de tomar o poder durante a Revolución Rusa de 1917, fixeron plans para realizar estes ideais. Aínda que ao principio o progreso foi lento, en 1926, as repúblicas de maioría turca da Unión Soviética adoptaron a escritura latina, dando un grande impulso aos reformadores da veciña Turquía. Cando Mustafa Kemal Atatürk adoptou o novo alfabeto latino turco en 1928, isto á súa vez animou aos líderes soviéticos a continuar.
Procedemento
miniatura|360x360px|Ensino das linguas soviéticas latinizadas aínda en 1934; desde os [[Década de 1930|anos 30 Stalin ordenou abandonar ese proceso]] Case todas as linguas turcas, iranianas, urálicas e outras moitas foron romanizadas, o que suman case 50 das 72 linguas escritas da URSS. Tamén existían plans para latinizar o ruso e outras linguas eslavas, pero a finais da década de 1930 cancelouse a campaña de latinización e todas as linguas recentemente romanizadas convertéronse ao cirílico.
En 1929 o Comisariado do Pobo da RSFSR formou un comité para desenvolver a cuestión da romanización do alfabeto ruso, dirixido polo profesor Nikolay Yakovlev (Никола́й Феофа́нович Я́ковлев) e coa participación de lingüistas, bibliógrafos, impresores e enxeñeiros. A Comisión rematou o seu traballo a mediados de xaneiro de 1930. Porén, o 25 de xaneiro de 1930, o secretario xeral Iosif Stalin ordenou deter o desenvolvemento da cuestión da romanización do alfabeto para a lingua rusa. miniatura|360x360px|Publicación en [[Lingua saami de Ter|lingua saami de 1933]] As seguintes linguas latinizáronse ou adaptáronse novos alfabetos en escritura latina :
Creáronse e aprobáronse proxectos para os seguintes idiomas, pero non se implementaron:
O 8 de agosto de 1929, mediante o decreto do Comité Executivo Central e do Consello de Comisarios do Pobo da URSS "Sobre o novo alfabeto latinizado dos pobos da lingua escrita árabe da URSS" a transición ao alfabeto latino recibiu estatuto oficial. Comezou a transición a un novo alfabeto de xornais e revistas, editoriais e institucións educativas. En 1930 comezou unha nova etapa de romanización: a transición a un novo alfabeto de pobos doutros grupos lingüísticos.
En total, entre 1923 e 1939, creáronse alfabetos latinos para 50 das 72 linguas da URSS que se escribían. Nas linguas mari, mordovia e udmurta, o uso do alfabeto cirílico continuou mesmo durante o período de máxima latinización.
Non obstante, en 1936, comezou unha nova campaña para traducir ao cirílico todas as linguas dos pobos da URSS, que foi en gran parte completada en 1940 (o alemán, o xeorxiano, o armenio e o yiddish permaneceron non cirilizados na URSS; os tres últimos tampouco foron latinizados). Máis tarde, as linguas polaca, finesa, letoa, estoniana e lituana tamén permaneceron sen cirilizar.
Nacionalismo khmer
miniatura|250x250px|[[Bandeira de Camboxa.]]
O nacionalismo khmer ou nacionalismo camboxano (en ជាតិនិយមខ្មែរ, Chéatĕ Nĭyôm Khmêr) é unha forma de nacionalismo atopado en Camboxa, o cal afirma que os camboxanos conforman unha nación e promove a unidade cultural de Camboxa.
Orixe do nacionalismo khmer
Ao contrario de Vietnam, o nacionalismo khmer permaneceu relativamente tranquilo durante gran parte do dominio francés, principalmente debido á menor influencia da educación, o que axudou a que as taxas de alfabetización se mantivesen baixas e impediu movementos nacionalistas como os que se producían en Vietnam. Porén, entre a elite camboxana con educación francesa, as ideas occidentais de democracia e autogoberno, así como a restauración francesa de monumentos como Angkor Wat, crearon un sentimento de orgullo e conciencia do status poderoso de Camboxa no pasado. Na educación, tamén houbo un resentimento crecente entre os estudantes camboxanos da minoría vietnamita que tiñan un status máis favorecido. En 1936, Son Ngoc Than e Pach Choeun comezaron a publicar Nagaravatta (Notre cité) como un xornal anticolonial de lingua francesa e, ás veces, antivietnamita. Movementos independentistas menores, especialmente o Khmer Issarak, comezaron a desenvolverse en 1940 entre os camboxanos en Tailandia, que temían que as súas accións levaran a castigo se operasen na súa terra natal.
Amígdala farínxea
miniatura|Localización da amígdala farínxea en verde.
En anatomía, a amígdala farínxea, tamén chamada tonsila farínxea (TA en latin tonsilla pharyngea) ou adenoide é unha masa de tecido linfático situada na parte posterior das fosas nasais, no teito da nasofarinxe, onde as fosas nasais se comunican coa garganta.
O agrandamento da amígdala farínxea denomínase hipertrofia adenoide, coñecida como vexetacións adenoides, que pode dificultar o paso de aire.
Estrutura
A amígdala farínxea é unha masa de tecido linfático situada na parte posterior das fosas nasais, no teito da nasaofarinxe, onde esta se comunica coa garganta. A diferenza das amígdalas palatinas, ten un epitelio pseudoestatificado. A amígdala farínxea forma parte do denominado anel de Waldeyer de tecido linfoide, que tamén comprende as amígadalas palatinas e as amígdalas linguais e as amígdalas tubáricas do oído.
Desenvolvemento
A amígdala farínxea desenvólvese a partir da infiltración subepitelial de linfocitos despois da 16ª semana de vida embrional. Despois do nacemento, empezan a agrandarse ata os 5 ou 6 anos de idade.
Función
Forma parte do sistema inmunitario e atrapa e recoñece patóxenos, como bacterias e virus. En resposta a estes microorganismos, a amígdala farínxea produce células T e células B para combater a infección, contribuíndo á síntese de inmunoglobulinas IgA, colaborando coa memoria inmunolóxica do corpo.
Lidia Cao
Lidia Cao, nada en Santiago de Compostela en 1997, é unha ilustradora e muralista galega residente en Ordes.
Amígdala farínxea
Agrandamento
miniatura|258x258px|Imaxe 3D mostrando a hipertrofia das adenoides.
Un agrandamento anormal da amígdala farínxea ou hipertrofia adenoide (vexetacións adenoides), pode chegar a ser ás veces do tamaño dunha pelota de pimpón e chegar a bloquear completamente o fluxo de aire a través das vías nasais. Cando o agrandamento non é tan grande, non bloquea o paso do aire, pero si o dificulta, facendo que sexa máis dificultoso respirar polo nariz, e contribúe ás ronqueiras, pero non dificulta a respiración pola boca. Tamén pode afectar en parte á emisión da voz.
A infección das adenoides pode causar síntomas como unha excesiva produción de moco, que se pode tratar coa súa extirpación. A extirpación quirúrxica da amígdala farínxea denomínase adenoidectomía. Non obstante, pode volver a crecer nun 19% dos casos despois da súa extirpación.
Facies adenoide
O agrandamento das adenoides, especialmente en nenos, causa un aspecto atípico na face denominado facies adenoide, caracterizada por unha face alongada, respiración bucal, incisivos prominentes, maxilar hipoplástico, labio superior curto, nariz elevado e arco palatino alto.
Amígdalas linguais
miniatura|Lingua. As amígdalas linguais ou tonsilas linguais (TA en latín tonsilla lingualis) son unhas masas de tecido linfático localizadas na lámina propia da raíz da lingua. Este tecido linfático consta de ganglios linfáticos con abundantes células do sistema inmunitario (inmunocitos). Os inmunocitos inician a resposta inmune cando as amígdalas linguais se poñen en contacto con microorganismos invasores patóxenos (bacterias, virus ou parasitos).
Microanatomía
As amígdalas linguais están cubertas externamente por epitelio escamoso estratificado non quertinizado, que se invaxina cara a dentro formando criptas. Baixo o epitelio hai unha capa de ganglios linfáticos que conteñen linfocitos. As glandulas mucosas localizadas na raíz da lingua drenan a través de varios condutos nas criptas das amígdalas linguais. As secrecións destas glándulas mucosas manteñen as criptas limpas e libres de residuos.
Rego sanguíneo
As amígdalas linguais están localizadas na parte posterior da lingua e reciben rego sanguíneo da:
Innervación
As amígdalas linguais están innervadas polos nerviois tonsilares do plexo tonsilar, formado polos nervios glosofarínxeo e vago.
Función
miniatura|240px|Amígdalas da garganta coas amígdalas ou tonsilas linguais sinaladas. Igual que noutros tecidos linfáticos, a función das amígdalas linguais é previr infeccións. Estas amígdalas conteñen linfocitos B e T, que se activan cando bacterias nocivas ou virus entran en contacto coas amígdalas. Os linfocitos B neutralizan os patóxenos producindo anticorpos contra eles, mentres que os linfocitos T mátanos directamente liberando substancias citotóxicas ou indirectamente activando outras células inmunitarias.
Cancro
O carcinoma de célula escamosa é un tipo de neoplasma que pode afectar as amígdalas linguais.
Apnea do sono
O agrandamento ou hipertrofia das amigdalas linguais pode causar ou exacerbar a apnea do sono.
Galería
Este artigo incorpora texto en dominio público da páxina 1138 da 20ª edición de Gray's Anatomy (1918).