cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ser humano
Espiritualidade e relixión
A espiritualidade, crenza ou implicación en cuestións da ánima ou do espírito, é un dos enfoques que intentan responder a cuestións fundamentais sobre o papel da humanidade dentro do universo, o sentido da vida e a maneira ideal de vivila. Malia que estes temas tamén foron tratados pola filosofía e, en certa medida, pola ciencia, a espiritualidade faino dende unha dimensión única, xa que se centra en conceptos místicos ou sobrenaturais, como o karma e Deus.
Malia que a maioría de humanos profesan unha variedade de crenzas relixiosas ou espirituais, algúns non o són e rexeitan ou ignoran as ideas sobrenaturais ou espirituais. Doutra banda, a pesar de que a relixión e a espiritualidade se desenvolven nun nivel moi diferente do da ciencia, tanto no eido de pensamento como no metodolóxico, non se consideran mutuamente excluíntes e moitas persoas teñen unha mestura de ideas científicas e relixiosas. A distinción entre filosofía e relixión pode ser menos clara, xa que fan referencia a campos como a filosofía da relixión e a teoloxía. Hai individuos que non teñen ningunha crenza relixiosa e son ateos, escépticos científicos, agnósticos ou sinxelamente non relixiosos.
Filosofía
miniatura|300px|[[Platón e Aristóteles, arquetipos de filósofos, nun detalle da Escola de Atenas de Raffaello Sanzio.]] A linguaxe permite ó ser humano asociar conceptos a todas as cousas, incluído el mesmo. Isto orixina a autoconsciencia, na que a persoa pode ser obxecto de estudo, de pensamento e de comunicación, igual que as realidades externas. A autoconsciencia leva a formularse preguntas relacionadas co sentido da existencia ou a causa de que a realidade sexa como é, o que dá pé á filosofía, que intenta formular e resolver os grandes interrogantes da vida.
A filosofía é a disciplina que estuda a investigación, a análise e o desenvolvemento de ideas a un nivel xeral, abstracto ou fundamental. O seu obxectivo é buscar unha comprensión xeral dos valores e da realidade principalmente por medio da especulación. O núcleo das disciplinas filosóficas son a lóxica, a ontoloxía ou metafísica, a epistemoloxía e a axioloxía, que tamén inclúe as pólas da ética e a estética. A filosofía abrangue un feixe moi amplo de enfoques e tamén se utiliza para referirse a unha cosmovisión, unha perspectiva sobre un asunto e as posicións argumentadas por un filósofo en particular ou unha escola de filosofía.
O humanismo é unha filosofía que define unha doutrina sociopolítica que non se centra en aspectos concretos de culturas locais, agás se forman parte dun pensamento global e propoñen cuestións comúns a todos os seres humanos. As crenzas espirituais dunha comunidade a miúdo maniféstanse en forma de doutrina relixiosa, cunha historia formada tanto por pequenos grupos como por grupos numerosos e fortemente unidos. O humanismo secular desenvolveuse como resposta á necesidade dunha filosofía común que pretende superar os límites culturais dos códigos morais e as relixións locais. Moitos humanistas son relixiosos e ven a súa doutrina sinxelamente como expresión madura dunha verdade común presente na maioría de relixións. Os humanistas afirman que existe a posibilidade dunha verdade obxectiva e aceptan que a percepción humana desta verdade segue imperfecta. Os principios máis básicos do humanismo son que os humanos materializan e poden resolver problemas humanos e actividades e conceptos como a ciencia, a liberdade de expresión, o pensamento racional, a democracia e a liberdade artística, que son propósitos ou obxectivos dignos para calquera poboación humana. O humanismo fundaméntase na razón e na lóxica, sen considerar o que é sobrenatural.
Arte, música e literatura
As obras artísticas acompañaron o desenvolvemento cultural humano, formando parte do seu patrimonio dende a prehistoria até o presente. A arte é un dos aspectos máis peculiares da conduta humana e un dos trazos que distinguen os humanos das outras especies, xa que está moi relacionada coa capacidade de simbolizar que caracteriza os humanos.
Como forma de expresión cultural, pódese definir a arte como a busca da diversidade e o uso de narrativas de expresión e exploración (como na historia da arte, a crítica e a teoría artística), para ir sempre máis aló. Esta distinción pódese aplicar a obxectos ou actuacións actuais ou históricas e o seu prestixio esténdese a todo aquilo que se fai, se descobre ou se exhibe. No uso actual do termo, a arte enténdese como o proceso ou resultado de facer obras que, dende a súa concepción até a súa realización final, se rixen polo "impulso creativo", coa capacidade de creación propia dos seres humanos. A arte distínguese das outras producións humanas en parte porque non xorde dunha necesidade práctica concreta.
Etimoloxicamente, a literatura é arte de escribir (do latín littera, 'letra'). O termo fai referencia ó conxunto de obras escritas, malia que cómpre non esquecer a tradición oral. Este conxunto de obras escritas ou orais dunha lingua determinada deben ter unha dimensión estética, a diferenza, por exemplo, das obras científicas ou didácticas. A literatura inclúe, especialmente, a prosa, a poesía e o drama, de ficción e non ficción. Tamén inclúe xéneros como a épica, a lenda, o mito, a balada e o folclore.
Ciencia e tecnoloxía
miniatura|esquerda|Na segunda metade do [[século XX, os humanos conseguiron un dominio tecnolóxico suficiente per ir máis aló da atmosfera da Terra, explorar o espazo exterior e chegar á Lúa.]] O home actual basea parte do seu control da contorna na ciencia e na tecnoloxía. Por unha banda, a ciencia ten como obxectivo a adquisición de coñecementos sobre o mundo por medios verificables. Por outra banda, a tecnoloxía trata sobre os obxectos que os humanos fabricaron para servir os seus propósitos.
No presente, a ciencia ocupa un espazo central dentro da cultura humana. En tempos máis recentes, a física e a astrofísica atoparon un ámbito común no que se coñece como a cosmoloxía física, a póla do coñecemento que intenta comprender o Universo mediante a observación e a experimentación. Este proceso permitiu elaborar teorías como a que considera que o Universo se iniciou cunha grande explosión, o Big Bang, hai ~13.700 (±0,2) millóns (109) de anos. Dende este intre inicial e até o seu mesmo final, os científicos cren que toda a historia do Universo segue unha progresión ordenada gobernada polas leis da física.
Razas e etnias
Os humanos son clasificados a miúdo en razas e etnias, malia que a validez das razas humanas como clasificación biolóxica é moi discutible. As categorías raciais baséanse tanto na liñaxe como nas características visibles, especialmente na cor da pel e en determinados trazos faciais. Estas categorías tamén poden transmitir información sobre características biolóxicas non visibles, como por exemplo o risco de padecer doenzas específicas.
A análise do material xenético dispoñible e a descuberta de novas probas arqueolóxicas favorecen unha única orixe recente dos actuais humanos en África Oriental. Existen estudos que demostran que os humanos do continente africano están máis diferenciados dende o punto de vista xenético. A pesar desta diversidade evidente, as secuencias de xenes humanos son extraordinariamente homoxéneos en comparanza coas de moitos outros animais. Quedou corroborado que a variación xenética dentro «grupos raciais» rolda entre un 5 e un 15% da variación total existente entre grupos raciais. Porén, aínda hai un intenso debate sobre este tema. Por outra banda, constatouse que os grupos étnicos están máis conectados por ligazóns lingüísticas, culturais, ancestrais ou rexionais. A autoidentificación cun grupo étnico baséase principalmente no parentesco. A raza e a etnicidade poden conducir a un tratamento social diferencial e causar un impacto na propia identidade social e mesmo chegar ó racismo.
Sociedade, goberno e política
miniatura|O edificio das [[Nacións Unidas en Nova York, que acolle unha das meirandes organizacións políticas humanas do mundo.]] A sociedade é o sistema de organizacións e institucións que xorden da interacción entre individuos. Dentro da sociedade, un estado é unha comunidade política organizada que ocupa un territorio definido, cun goberno organizado e unha soberanía interna e externa. É fundamental o dereito dun estado a reivindicar a independencia respecto ós outros estados, que fan posible estabelecer acordos internacionais, entre outros. O estado tamén se pode definir noutros termos como, por exemplo, os que empregou Max Weber en 1918: «Un estado é unha comunidade humana que se atribúe o monopolio do uso lexítimo da forza física dentro dun territorio».
Existen diferentes sistemas políticos e formas de goberno con diversos niveis de influencia; tamén hai diferentes maneiras de definilos e de comprender o funcionamento, pero todos teñen unha relación directa coa economía. A escala mundial, a república é unha forma de goberno moi estendida, pero existen outros modelos como a monarquía, a ditadura militar e a teocracia.
Guerra
333px|miniatura|Os bombardeos atómicos de [[Hiroshima e Nagasaki mataron máis de 120 000 persoas en só un intre.]] A guerra é unha situación de conflito armado entre estados, organizacións ou grupos relativamente grandes de persoas, que se caracteriza polo uso intenso da violencia, con mortos entre os combatentes e/ou os civís. Estímase que durante o século XX morreron entre 167 e 188 millóns de persoas por mor das guerras. Unha característica común das guerras é a existencia dunha serie de campañas militares entre cando menos dous bandos contrapostos, que combaten por diversos motivos posibles: a soberanía, o territorio, recursos naturais, ideas relixiosas e outras razóns. A guerra de liberación ou de independencia é impulsada por un bando que loita pola liberdade dun país ocupado. En troques, cando a guerra é entre membros dun mesmo estado chámase guerra civil.
As grandes guerras con adversarios moi poderosos dotados de forzas comparables semellan ter desaparecido do panorama mundial. O derradeiro conflito deste tipo sucedeu na rexión do Congo: a chamada segunda guerra do Congo ou guerra mundial africana, que se estendeu até finais da década de 1990. A maioría de guerras actuais son guerras asimétricas con campañas de sabotaxe, guerra de guerrillas e, por veces, actos terroristas; estes actos intentan interromper o control dunhas forzas de ocupación, habitualmente moito máis poderosas, e ocasiona un tipo de guerras de longa duración pero baixa intensidade.
A guerra é un dos principais catalitzadores de avances tecnolóxicos. Ó longo da historia existiu unha confrontación constante entre sistemas de ofensivos e defensivos. Sempre se intenta incluír as últimas melloras tecnolóxicas no armamento e sistemas de protección deseñados para vencer o adversario. Algúns exemplos modernos desta confrontación é a invención dun tipo de bomba, a bunker buster, deseñada para destruír búnkers. Algúns avances importantes nos campos da medicina, a navegación, a metalurxia, a produción en cadea, a enerxía nuclear, os foguetes militares e a informática xurdiron completa ou parcialmente da investigación militar.
Houbo unha gran variedade de cambios nas tácticas militares ó longo da historia, con diferentes modelos bastante xeneralizados: a guerra convencional, a guerra non convencional, a guerra asimétrica e a guerra total. As técnicas inclúen o combate corpo a corpo, o uso de mísiles e a limpeza étnica. A intelixencia militar e a espionaxe tiveron un papel chave no desenlace dos conflitos. A propaganda, que pode incluír información obxectiva, a opinión tendenciosa e a desinformación poden resultar moi importantes para conseguir a unión ou a discordia nos grupos combatentes.
Nas guerras contemporáneas, os soldados e os blindados de combate intentan controlar a terra, os barcos de guerra actúan no mar e a forza aérea combate para acadar a supremacía aérea. Porén, tamén existen formas mixtas que deron lugar a corpos como a infantaría de mariña, os paracaidistas, os portaavións e os mísiles terra-aire, entre outros. A existencia de satélites militares situados en órbita engadiron un novo aspecto na guerra contemporánea, o control do espazo exterior, malia que ata o presente non tivo lugar ningún conflito militar.
Economía e comercio
miniatura|O mercado de Chichicastenango, en [[Guatemala.]] A economía é a ciencia social que estuda a produción, a distribución, o comercio e o consumo de recursos, bens e servizos. A economía céntrase en variables perceptibles e divídese en dúas pólas principais:
Os principais obxectos de estudo da economía son a asignación de recursos, a produción, a distribució, o comercio e a competencia. A lóxica económica aplícase cada vez máis a calquera problema que implique unha elección entre escasos valores. No canto á economía principal, céntrase na maneira na cal os prezos reflicten na oferta e a demanda e emprega ecuacións e modelos matemáticos para prognosticar as consecuencias das decisións.
O comercio é o intercambio voluntario de recursos, bens servizos e forma parte da economía. Un tipo moi primitivo de comercio era a permuta, é dicir, o intercambio directo. Os comerciantes contemporáneos, en troques, negocian habitualmente a través dun sistema de cambio, como é o diñeiro. Como resultado diso, a compra pode quedar separada da venda ou o beneficio. A invención dos cartos e, posteriormente, do crédito, o papel moeda e o diñeiro immaterial simplificou o proceso e promoveu aínda máis os intercambios comerciais. Por mor da especialización e a división de traballo, a maioría de persoas poden concentrarse nun aspecto concreto da fabricación ou do servizo e intercambiar o seu traballo para produtos. O comercio entre diferentes rexións pode existir porque cada unha ten unha vantaxe absoluta ou comparativa na produción dalgunha mercadoría, ou porque a medida das diferentes rexións permite diferentes tipos de beneficios grazas á produción en masa. Finalmente, cómpre destacar un mecanismo que posibilita a actividade comercial, chamado mercado e que se fundamenta, entre outras cousas, no comercio de mercadorías.
Corrente de marea
A corrente de marea é unha corrente mariña xerada polas mareas. A súa forza e dirección evolucionan co momento da marea. É importante preto das costas que bordean os mares influenciados polas mareas. Son máis ou menos marcadas dependendo da topografía da costa e dos fondos. Poden ser particularmente fortes en zonas como os estreitos e as foces de rías e esteiros.
Mary Robinson
Mary Therese Winifred Robinson (de solteira, Bourke; en Máire Bean Mhic Róibín ), nada en Ballina o 21 de maio de 1944 é unha política e avogada irlandesa. En 1990 foi elixida Presidenta da República de Irlanda, a primeira muller que accedía á Xefatura do Estado nese país e a primeira presidenta que non tivo o apoio do Fianna Fáil.
Traxectoria
Naceu no condado de Mayo en 1944, filla de dous médicos irlandeses. Estudou no colexio Colegio Mount Anville de Dublín e licenciouse en dereito polo Trinity College de Dublín. Continuou a súa formación no King´s Inns, Dublín e despois na Universidade Harvard. En 1969 foi nomeada Reid Professor of Law polo Trinity College onde estudara Crítica con algunhas ensinanzas da Igrexa Católica, deu un discurso de aceptación no que pedía unha revisión da lei, suprimíndose a prohibición do divorcio na constitución irlandesa, eliminando a prohibición do uso dos anticonceptivos e despenalizando a homosexualidade e o suicidio.
En 1970, casou con Nicholas Robinson, co que mantiña unha relación dende que eran compañeiros en dereito. O seu matrimonio cun protestante, causou desavinzas cos seus proxenitores, que non acudiron á voda. As desavinzas superáronas nos meses seguintes.
En 1975 comezou a súa carreira profesional como avogada e iniciou a carreira política coa elección ao Dublin City Council entre 1979 e 1983. Con todo, xa fora coñecida por ser un dos tres membros Seanad Éireann escollidos pola Universidade de Dublín, como senadores independentes, en 1969.
O 3 de decembro de 1995 foi elixida presidenta da República de Irlanda como independente, co apoio do Partido Laborista e o Partido dos Traballadores. Durante o seu mandato destacou a preocupación que mostrou polos irlandeses que, no transcurso dos anos, tiveran que marchar ao exterior para buscar traballo. Mellorou notablemente as relacións angloirlandesas, sendo a primeira Xefa de Estado irlandesa que visitaba a raíña Isabel II no Palacio de Buckingham. Foi tamén unha activa defensora dos dereitos humanos, e foi a primeira Xefa de Estado que visitou Haití tralo xenocidio. Estivo ademais en Marrocos en pleno período de crise en 1992 e apoio a creación do Tribunal Penal Internacional.
Ao finalizar a súa etapa presidencial, o Secretario Xeral das Nacións Unidas, Kofi Annan, nomeouna Alta Comisionada das Nacións Unidas para os Dereitos Humanos o 12 de setembro de 1998, ocupando o cargo ata 2005.
En 2006 foi elixida presidenta do programa Iniciativa para unha Globalización Ética, organización internacional encargada de facer presión aos gobernos que asinaron acordos internacionais sobre protección dos dereitos humanos para o seu cumprimento. Foi profesora da Universidade de Columbia e profesora extraordinaria da Universidade de Pretoria. En 2008 foi elixida presidenta da Comisión Internacional de Xuristas. Foi ademais presidenta do Club de Madrid, e membro de The Elders.
Premios e recoñecementos
Entre os recoñecementos recibidos durante a súa vida destacan, a nivel profesional, o premio da Facultade de Dereito de Harvard (1995) e diversas condecoracións das universidades de Londres, Coímbra, California e Salamanca. É doutora honoris causa por trinta e unha universidades de todo o mundo.
A nivel político e social recibiu o Colar Hussein Bin Ali de Xordania, o premio Liberdade da Fundación Max Schmidheiny de Suíza), o Premio Fomento da Paz Félix Houphouët-Boigny da UNESCO, o Premio Indira Gandhi pola Paz, o Desarme e o Desenvolvemento (2000), o de Embaixadora de Conciencia (2004) que outorga Amnistía Internacional e o Premio Príncipe de Asturias de Ciencias Sociais (2006) e a Medalla Presidencial da Liberdade (2009).
The Witch (filme de 2015)
The Witch (estilizado como The VVitch, e subtitulado A New-England Folktale) é un filme estadounidense-canadense de terror psicolóxico sobrenatural escrito e dirixido por Robert Eggers, que foi estreado no 2015. É o primeiro filme do director e conta a historia dunha familia puritana que se enfronta ás forzas do demo que habitan nos bosques a carón da súa granxa de Nova Inglaterra, forzas que ben puideran ser reais ou imaxinarias.
O filme foi estreado no festival de Sundance o 22 de xaneiro de 2015, e foi amplamente distribuído por A24 o 19 de febreiro de 2016. Recibiu boas críticas e acadou unha recadación de máis de $37 millóns sobre un orzamento de $1 millón.
El Monitor de Becerreá
El Monitor de Becerreá foi un semanario editado en Becerreá entre 1900 e 1901.
Historia e características
Subtitulado Defensor de los intereses generales y locales de la región oriental de la provincia de Lugo y sus limítrofes, apareceu o 13 de xaneiro de 1900. Fundado por Antonio Correa Fernández e Evaristo Cela Losada e dirixido por Antonio Correa. En 1901 o seu director era Manuel F. Lema. Cesou o 17 de decembro de 1901.
Chilena
dereita|miniatura|upright=1.35|O futbolista [[Selección de fútbol dos Estados Unidos de América|estadounidense Ruben Mendoza executando unha chilena.]] A chilena ou tiro de costas é unha técnica do fútbol que consiste nun salto de costas realizando un movemento de xiro coas pernas para golpear o balón no aire cara a atrás por riba do nivel da cabeza, sen apoiarse no chan. Na maioría de linguas esta manobra recibe o seu nome en base ó movemento que se asemella ó dun ciclista ou ó dunha tesoira. A súa complexidade e o feito de que sexa pouco común nos partidos competitivos de fútbol converteuno nunha das habilidades con máis sona do fútbol. A chilena pode usarse en defensa para despexar o balón da área de portería ou en ataque para disparar cara á portería do equipo contrario tentando marcar un gol. É unha técnica avanzada do fútbol que pode resultar perigosa para xogadores con pouca experiencia. O éxito desta técnica no fútbol profesional está habitualmente limitado ós xogadores máis experimentados e cunha maior capacidade atlética.
A técnica inventouse en América do Sur, probablemente a finais do século XIX, durante o período inicial do desenvolvemento do fútbol. As innovacións como a chilena foron o resultado de adaptacións locais ó estilo de fútbol introducido por inmigrantes británicos. A tradición popular no fútbol presenta varias lendas nos posibles orixes da chilena, e os arquivos de xornais de comezos do século XX evidencian unha historia complexa e multinacional da invención, nome e difusión da chilena. A controversia existente sobre a invención e nome desta técnica no Brasil, en Chile e no Perú, así como o seu status como elemento da notable rivalidade futbolística entre estes dous últimos, aumentaron a popularidade desta técnica na cultura popular.
Como técnica icónica do deporte, as chilenas son unha parte importante da cultura do fútbol. Executar unha chilena nun partido competitivo de fútbol, particularmente cando se consegue marcar un gol, adoita atraer unha grande atención no xornalismo deportivo. A chilena ten aparecido en obras de arte como esculturas, filmes, anuncios e na literatura. Esta manobra tamén se usa noutros deportes con balón, particularmente nas variantes do fútbol como o fútbol sala e o fútbol praia.
Nome
En galego esta técnica coñécese como "tiro de costas" ou "chilena". O seu nome nas diferentes linguas adoita facer referencia a acción á que se asemella. O xornalista deportivo Alejandro Cisternas, do xornal chileno El Mercurio, recompilou unha lista destes nomes. Na maioría dos casos refírense ó golpeo cun movemento de tesoira, como o francés ciseaux retourné (tesoira de volta) e o grego psalidaki, ou ó movemento que asemella ó do ciclismo, como o portugués pontapé de bicicleta. Noutras linguas o nome describe a natureza da acción: en alemán é Fallrückzieher (disparo de costas caendo), en polaco é przewrotka (couce de reviravolta), en neerlandés é omhaal (arrastre de reviravolta) e en italiano é rovesciata (couce ó revés). En inglés coñécese por tres nomes: bicycle kick, overhead kick e scissors kick. O termo "bicycle kick" describe a acción das pernas mentres o corpo está no aire, que asemellan o pedaleo dunha bicicleta. O termo "overhead kick" fai referencia ó feito de golpear o balón por riba da cabeza, e "scissors kick" fai referencia ó movemento de dous fíos de tesoira xuntándose. Algúns autores anglosaxóns fan distinción entre o que denominan "scissors kick", indicando que é semellante á "bicycle kick" pero feita de costado ou en ángulo, mentres que outros consideran ámbolos dous movementos como o mesmo.
As excepcións a estes padróns de nomes atópanse nas linguas que designan o movemento facendo referencia a un lugar, como o noruegués brassespark (patada brasileira). Esta excepción é máis significativa no español, onde ten lugar unha controversia entre Chile e Perú—como parte da súa rivalidade histórica deportiva—por mor do nome desta técnica. Os chilenos coñécena como chilena, mentres que os peruanos como chalaca. En español tamén se coñece cos nomes de tijera e tijereta, ámbolos dous facendo referencia ó movemento en forma de tesoira.
Execución
miniatura|upright=1.8|Esquema das diferentes fases da execución dunha chilena. R = pé dereito. A execución con éxito dunha chilena require xeralmente unha gran capacidade técnica e capacidade atlética. O executante precisa manter unha boa postura ó realizar o movemento, e debe conseguir unha boa precisión e puntería ó golpear o balón. O historiador deportivo Richard Witzig recomenda tentar a súa execución cun estado mental de concentración e determinación. Por mor da súa complexidade, unha chilena realizada con éxito resulta unha acción notable, e segundo o xornalista deportivo Elliott Turner, propicia para "asombrar á audiencia". O dianteiro brasileiro Pelé afirmou que é unha manobra de difícil execución e que durante a súa carreira só conseguira marcar así uns poucos goles do seu total de 1283.
Para facer unha chilena o balón debe estar no aire para que o xogador poida golpealo mentres fai un salto cara a atrás. O balón pode vir polo aire cara ó xogador por medio dun pase doutro xogador, ou o propio xogador pode levantar o balón cara a arriba antes de realizala. A perna que non golpea o balón érguese primeiro para axudar a propulsar o corpo cara a arriba mentres que a perna que golpea realiza o impulso do salto. No propio movemento de salto, as costas diríxense cara atrás ata quedar en paralelo co chan. Cando o corpo acada a altura máxima, a perna que golpea móvese cara ó balón mentres que a outra perna se move de forma simultánea cara a abaixo para incrementar a potencia do golpeo. A visión debe manterse enfocada no balón ata o momento en que se golpea, e os brazos empréganse para manter o equilibrio e reducir o impacto da caída.
Polo xeral, as chilenas adoitan ter lugar en dous situacións, unha ofensiva e outra defensiva. A chilena defensiva ten lugar cando un xogador de cara á súa propia portería leva a cabo esta acción para despexar o balón na dirección oposta. O historiador deportivo Richard Witzig considera este tipo de accións en defensa como un movemento desesperado que require menos precisión que na faceta ofensiva. Unha chilena ofensiva ten lugar cando un xogador está de costas á portería rival e preto da liña de gol. Segundo Witzig, a chilena ofensiva require concentración e un bo coñecemento da situación do balón. As chilenas tamén poden facerse no mediocampo, aínda que xeralmente non están recomendadas nesta zona xa que hai outros pases máis seguros e precisos que resultan máis axeitados neste tipo de situacións.
Os pases e centros que preceden unha chilena ofensiva adoitan ser pases que non saen correctamente ou non moi precisos. O dianteiro alemán Klaus Fischer chegou a afirmar que a maioría dos centros que dan lugar a unha chilena son "malos pases". Ademais, esta técnica pode resultar perigosa aínda cando se realiza correctamente, cunha alta probabilidade de causar lesións ou danar a outros xogadores. Por este motivo, o defensa peruano César González recomendou que o xogador que execute unha chilena debería asegurarse de ter espazo suficiente para facela. Para o xogador que leva a cabo a manobra, o maior perigo é a caída. Unha mala caída pode causar lesións na cabeza, nas costas ou nos pulsos. Witzig recomenda que os xogadores que tenten este movemento procuren caer sobre a parte superior das costas, usando os brazos como apoio e ó mesmo tempo arrolando cara a un lado para diminuír o impacto da caída.
Historia
miniatura|dereita|O extremo [[selección de fútbol do Perú|peruano Juan Carlos Oblitas marcando un gol de chilena contra Chile no Estadio Alejandro Villanueva durante un partido da Copa América de 1975]] A cultura popular do fútbol ten varias lendas e mitos relacionados co lugar e data de orixe da chilena e sobre quen foi o primeiro en realizala. Segundo o antropólogo brasileiro Antonio Jorge Soares, a orixe da chilena só resulta importante como exemplo de como se crea o folclore. O debate na opinión pública sobre a súa orixe é continuo, particularmente nos lugares nos que se argumenta que foi creada a manobra (Brasil, Chile e Perú). Non obstante, os feitos e datas dispoñibles en distintos rexistros indican unha narrativa do orixe máis directa.
O Mallo, Viascón, Cerdedo-Cotobade
O Mallo é un lugar da parroquia de Viascón, no concello pontevedrés de Cerdedo-Cotobade. Segundo o IGE en 2016 tiña 49 habitantes (24 homes e 25 mulleres), un máis ca en 2006.
Patrimonio
Neste lugar atópase o petróglifo de Chan das Rozas, no cumio do monte da Rocha. É un conxunto de sete rochas con motivos cruciformes da idade de Bronce.
Chilena
Historia
esquerda|miniatura|upright=1.20|[[David Arellano|Arellano (no centro de branco) nun partido entre o Colo-Colo e o Deportivo da Coruña en 1927.]] Os primeiros rexistros sobre a chilena indican que ten a súa orixe nos portos do Pacífico de Chile e Perú. Mentres os seus navíos estaban atracados, os mariñeiros británicos xogaban ó fútbol entre eles e cos habitantes locais como forma de entretemento. A práctica deste deporte foi acollida nestes portos por mor das súas regras sinxelas e pouco equipamento necesario, resultando accesible para o público xeral. O porto principal do Perú en Callao, onde o fútbol se converteu nun deporte da clase obreira,  é a orixe máis posible da chilena, xa que os artigos de prensa e a tradición oral indican que os afro-peruanos locais facían o tiro de chalaca, nome que lle daban os espectadores facendo referencia ó xentilicio local de finais do século XIX nos partidos entre mariñeiros británicos e empregados do ferrocarril. O porto chileno de Talcahuano tamén posúe unha tradición oral relativa á chilena que data dos anos 1910, cando Ramón Unzaga, un atleta vasco naturalizado supostamente inventou a manobra, entón coñecida localmente como chorera en alusión ó xentilicio local. A primeira chilena de Unzaga tivo lugar con probabilidade en 1914 ou 1916. O xornalista Luis Osses Guíñez, autor da historia futbolística local, argumentou que a primeira chilena rexistrada de Unzaga tivo lugar en 1918, segundo se documenta nun informe notarial civil emitido tras un polémico partido entre Talcahuano e a veciña Concepción que se tornou nun incidente con violencia. Unzaga, descrito por Osses Guíñez como un vasco temperamental, pelexou cun árbitro que sinalou a súa chilena como unha falta. O xornal de Concepción El Sur informou deste evento uns poucos días despois do partido, e Unzaga declarou na súa defensa que tiña feito esa manobra previamente noutros partidos sen que fose sinalada como unha falta.
Esta técnica comezou a espallarse fóra das fronteiras de América do Sur nas décadas de 1910 e 1920, principalmente grazas a futbolistas chilenos. Nas primeiras edicións da Copa América, Unzaga e o seu compañeiro de selección Francisco Gatica abraiaron os espectadores coas súas chilenas. A execución desta técnica en defensa por parte de Gatica para deter un gol inminente gañoulle tanta atención que chegou a acreditarse como o inventor da manobra. O dianteiro chileno David Arellano tamén realizou esta manobra e varias outras de risco durante a xira de 1927 do club Colo-Colo por España. Arellano faleceu por mor dunha lesión sufrida ó realizar unha destas accións acrobáticas durante esta xira. Segundo Simpson e Hesse, a súa morte foi "unha advertencia desalentadora dos perigos de tentar alardear". Impresionados polas execucións dos chilenos, os afeccionados españois e arxentinos déronlle o nome de chilena á técnica facendo alusión a nacionalidade dos xogadores.
miniatura|dereita|upright=0.85|[[Diego Costa co Atlético de Madrid facendo unha chilena contra o Almería en 2013.]] Na segunda metade do século XX, o dianteiro brasileiro Pelé fixo que a técnica da chilena volvese a acadar fama internacional. A súa capacidade de executar chilenas con facilidade foi unha das calidades que fixo que Pelé destacase sobre outros xogadores nos comezos da súa carreira deportiva, e serviulle para aumentar a confianza en si mesmo como futbolista. Tras Pelé, nas últimas décadas do século XX o centrocampista arxentino Diego Maradona e o dianteiro mexicano Hugo Sánchez foron outros xogadores notables á hora de realizar chilenas. Outros xogadores notables que realizaron esta manobra durante este período inclúen o extremo peruano Juan Carlos Oblitas, que marcou un gol de chilena nun partido da Copa América de 1975 entre Perú e Chile, e o dianteiro galés Mark Hughes, que marcou de chilena nun partido de clasificación da Copa do Mundo xogado entre Gales e España en 1985. Nas finais da copa do mundo tiveron lugar tamén algunhas das chilenas consideradas como das máis memorables. O dianteiro alemán Klaus Fischer marcou de chilena nas semifinais do Mundial de Fútbol España 1982 no partido entre Alemaña occidental e Francia, empatando o marcador no tempo engadido e dando lugar a unha quenda de penaltis que gañou o equipo alemán. Hesse e Simpson consideran esta acción de Fischer como a chilena máis destacada nunha Copa do Mundo. No Mundial de Fútbol México 1986, o centrocampista mexicano Manuel Negrete Arias marcou tamén un gol de chilena na rolda de grupos nun partido entre México e Bulgaria. Porén, malia recibir a atención dos medios nos comezos do torneo, este gol de Negrete foi finalmente superado para os medios polo "Gol do século" anotado por Maradona no partido de cuartos de final entre Arxentina e Inglaterra.
Popularidade
A chilena mantén o atractivo popular da súa orixe. Os autores Hesse e Simpson destacan o impacto positivo que unha chilena con éxito deu na notabilidade dun xogador, e a Federación de fútbol dos Estados Unidos describe esta técnica como "un embelecemento icónico do deporte". A chilena do defensa Marcelo Balboa nun partido do Mundial de Fútbol Estados Unidos 1994 entre Colombia e os Estados Unidos foi moi eloxiada e incluso recibe o mérito de ser responsable do aumento da popularidade do fútbol nos Estados Unidos. Segundo o ex xogador do Manchester City Paul Lake, unha famosa chilena do extremo esquerdo inglés Dennis Tueart nun partido da Premier League tivo como resultado varias lesións para centos de afeccionados que tentaron imitalo. Esta técnica tamén recibe admiración noutras variantes do fútbol, como o fútbol praia e o fútbol sala. Unha acción semellante tamén se emprega no sepak takraw, un deporte asiático que ten como obxectivo golpear un balón cos pés cara ó campo contrario pasándoo por riba dunha rede.
As chilenas tamén forman parte importante da cultura futbolística. Segundo a Federación de fútbol dos Estados Unidos, a chilena de Pelé no filme de 1981 Evasión ou vitoria é unha "execución de libro" desta técnica, e Pelé expresou a súa satisfacción con este intento de "alardear" no filme. Un doodle de Google de setembro de 2013, conmemorativo do centésimo aniversario de Leônidas da Silva, incluía unha chilena feita por un debuxo animado que representaba a este dianteiro brasileiro. As chilenas formaron parte de varios anuncios de televisión, como un de 2014 no que o dianteiro arxentino Lionel Messi executa esta manobra para facer promoción da edición do videoxogo de simulación deportiva FIFA dese ano.
Instrucións previas
As instrucións previas ou o testamento vital é un documento no que unha persoa maior de idade, capaz e libre deixa por escrito cales son as decisións que quere que se tomen sobre coidados ou destino final do seu corpo para situacións nas que non as puidese manifestar.
Álcidos
Os álcidos (Alcidae) son unha familia de aves da orde Charadriiformes. Inclúe diversas especies de aves mariñas coma os araos papagaio, os araos romeiros e os araos dos cons, entre outros.
Especies
Os álcidos inclúen 10 xéneros e 22 especies.
Castilla
O topónimo Castilla pode referirse a:
Irmandade Galega Universitaria
Irmandade Galega Universitaria (IGU) é unha asociación estudantil. Ten presenza no claustro da Universidade de Santiago de Compostela, e foi fundada o 22 de novembro de 2018. Defínese como galeguista, nacionalista, transversal e interclasista. O seu presidente é Manuel Martínez.
Organizou unha conferencia na Facultade de Ciencias Políticas e Sociais que supuxo a volta á vida pública de Anxo Quintana.
Thomas Pennant
Thomas Pennant, nado o 14 de xuño de 1726 en Whitford (Flintshire) e finado o 16 de decembro de 1798 en Downing Hall, Gales, foi un naturalista e anticuario galés.
Traxectoria
Os Pennants eran unha familia da alta burguesía da parroquia de Whitford que conseguiran un modesto patrimonio durante o século XVI. En 1724, o pai de Thomas, David Pennant, herdou a veciña propiedade de Downing dun primo, o que aumentou notabelmente a fortuna familiar. Downing Hall, onde Thomas naceu, converteuse na residencia permanente dos Pennant. Pennant asistiu á escola de gramática de Wrexham, antes de estudar no colexio Thomas Croft en Fulham en 1740. En 1744 entrou no Queen's College de Oxford e, posteriormente, pasou ao Oriel College. Como moitos estudantes de familias ricas, deixou Oxford sen conseguir ningún título, aínda que en 1771 o seu traballo como zoólogo foi recoñecido con varios títulos honoríficos.
Á idade de doce anos despertou o seu interese pola natureza grazas ao libro de Francis Willughby Ornithology. Unha excursión por Cornualla en 1746-1747, na que coñeceu ao anticuario e naturalista William Borlase, despertou o seu interese polos minerais e os fósiles, que foron os seus principais temas de estudo durante os anos 50 do século XVIII.
En 1750, o seu relato dun terremoto en Downing incluíuse nas Philosophical Transactions da Royal Society, onde apareceu en 1756 un artigo de Pennant sobre corpos coralinos que recollera en Coalbrookdale, Shropshire. De forma máis práctica, Pennant usou os seus coñecementos de xeoloxía para abrir unha mina que axudou a financiar as melloras realizadas en Downing despois de que o herdara en 1763.
En 1757, a instancias de Carlos Linneo, foi elixido membro da Real Sociedade Sueca de Ciencias.
En 1766 publicou a primeira parte da súa British Zoology, unha obra meritoria desde o punto de vista de que era unha laboriosa recompilación dos descubrimentos doutros. Durante esta etapa visitou a Europa continental e coñeceu a varios científicos de sona, como Georges-Louis Leclerc, Voltaire, Haller e Pallas.
En 1767 foi elixido membro da Royal Society de Londres. En 1771 publicou a súa Synopsis of Quadrupeds e, a finais do mesmo ano, A Tour in Scotland in 1769, que se fixo moi popular, seguida en 1774 doutra narración dunha viaxe a Escocia en dous volumes. Estes traballos serviron para preservar importantes tradicións antigas que de non ser pola súa narración se perderían.
En 1778 publicou unha obra similar, Tour in Wales, seguida por Journey to Snowdon (parte primeira en 1781; parte segunda en 1783), que posteriormente serían o segundo volume de Tour.
En 1782 publicou Journey from Chester to London. Entre 1785 e 1787 publicou Arctic Zoology.
En 1790 apareceu seu Account of London, que se reeditou en varias ocasións e, tres anos máis tarde publicou a súa autobiográfica Literary Life of the late T. Pennant. Nos seus últimos anos dedicouse a unha obra titulada Outlines of the Globe, da cal os primeiros dous volumes apareceron en 1798 e os terceiro e cuarto en 1800, despois da súa morte, editados polo seu fillo David Pennant.
Abreviatura
A abreviatura Pennant, úsase para designar a Thomas Pennat como autoridade na descrición e taxonomía na botánica e na zooloxía.
Teléfono
miniatura miniatura|dereita O teléfono (do grego τῆλε "lonxe" e φωνή "voz" ) é un dispositivo de comunicación de voz a longa distancia a través de sinais eléctricos.
Len Bias
Leonard Kevin Bias, nado o 18 de novembro de 1963 en Landover (Maryland) e finado o 19 de xuño de 1986 en College Park, Maryland foi un xogador de baloncesto universitario que sufriu unha fatal arritmia cardíaca que causou a súa morte, provocada por unha sobredose de cocaína menos de 48 horas despois de ser elixido polos Boston Celtics no segundo lugar do draft de 1986 tras Brad Daugherty, seleccionado co número un polos Cleveland Cavaliers. Bias era coñecido pola súa familia, amigos e compañeiros de equipo como Len ou Lenny.
Traxectoria
Dende Landover, Maryland, Bias acudiu ao Insituto Northwestern en Hyattsville, Maryland, e posteriormente á Universidade de Maryland, onde se converteu no xogador estrela e en All-American. Vestindo o número 34 na súa camiseta impresionou aos seguidores do baloncesto pola súa potencia física e a súa habilidade para crear as súas propias xogadas. Durante a súa carreira universitaria Bias foi considerado un dos xogadores máis dinámicos.
Bias foi considerado por bastantes publicacións como «o aleiro máis completo que xamais saíra da universidade». Bias foi un dos primeiros, se non o primeiro xogador, en ser comparado con Michael Jordan, aínda que o propio Jordan fora drafteado soamente dous anos antes que Bias.
Teléfono
A súa invención atribuíase normalmente a Alexander Graham Bell, que construíu o primeiro en Boston (Massachusetts) en 1876. O 15 de xuño de 2002 o Congreso dos Estados Unidos de América recoñeceu oficialmente a Antonio Meucci como inventor do teléfono, ao que el chamara teletrophone.
Invención
En 1854, Antonio Meucci inventou o telettrofono, posteriormente bautizado como «teléfono». Meucci construíu un teléfono para conectar a súa oficina, no andar terreo da súa casa co seu cuarto, situado no segundo piso, debido a que a súa dona estaba inmobilizada polo reumatismo. Non obstante, Meucci carecía do diñeiro suficiente para patentar o seu invento, aínda que si patentou outros inventos que considerou máis vantaxosos, como un filtro para a depuración da auga e o emprego da parafina na fabricación de candeas, ata ese momento fabricadas con graxa de animais.
En 1860 Antonio Meucci fixo público o seu invento. Nunha demostración pública, a voz dunha cantante transmitiuse a unha certa distancia. A prensa italiana en Nova York publicou unha descrición do invento, e o Sr. Bendelari levou a Italia unha copia do prototipo e a documentación necesaria para producilo alí, aínda que non se volveu saber del nin se materializou ningunha das ofertas que xurdiron trala demostración.
Consciente de que poderían roubarlle a patente, mais incapaz de reunir os 250 dólares (uns 7900 dólares de 2016) que custaba a patente definitiva, tivo que conformarse cun caveat, trámite preliminar de presentación de documentación para patentalo, cun ano de vixencia. Este caveat foi rexistrado o 28 de decembro de 1871 e puido renovalo por 10 dólares (314 dólares de 2016) só en 1872 e 1873.
Cando tivo o aviso de recibo de patentes decidiu demostrar de novo o potencial do seu invento. Para iso, ofreceu unha demostración do "telégrafo falante" ao empresario Edward B. Grant, vicepresidente dunha filial de Western Union Telegraph Company. Cada vez que Meucci trataba de avanzar, dicíaselle que non había lugar para a súa demostración, así que dous anos despois Meucci pediu que lle devolvesen o seu material, ao que contestaron que se perdera.
En 1876, Alexander Graham Bell rexistrou unha patente que realmente non describía o teléfono mai que o mencionaba como tal. Cando Meucci, que vivía preto de Nova York o descubriu pediu a un avogado que reclamase ante a oficina de patentes dos Estados Unidos en Washington, algo que nunca sucediu. Con todo, un amigo que tiña contactos na capital, descubriu que se perdera toda a documentación referente ao "telégrafo falante" rexistrada por Meucci.
Unha investigación posterior puxo en evidencia un delito de prevaricación por parte dalgúns empregados da oficina de patentes coa compañía de Bell. Nun litixio posterior entre a Bell Telephone Company (creada en 1877) e a Western Union, apareceu un acordo segundo o cal Bell pagaría á Western Union un 20 % dos beneficios derivados da comercialización do seu invento durante 17 anos. Dez anos despois, nun proceso legal de 1886, Meucci tivo que demandar o seu propio avogado, subornado por Bell. Non obstante, foi quen de facer entender ao xuíz que non había dúbida sobre a autoría do invento rexistrado. A pesar da declaración pública do Secretario de Estado do momento:
o 11 de xuño de 2002, o Boletín Oficial da Cámara de Representantes dos Estados Unidos de América publicou a Resolución n.º 269, pola que se honra a vida e o traballo de Antonio Meucci. Na mesma resolución recoñécese que foi máis ben este que Alexander Graham Bell quen inventou o teléfono, recoñecendo que demostrou e publicou o seu invento en 1860.
Nemonte Nenquimo
Nemonte Nenquimo, nada na comunidade de Nemompare en 1985, preto do río Curaray, é unha líder dos huaorani de Pastaza, presidenta de Conconawep e cofundadora da organización indíxena Alianza Ceibo. No ano 2020 foi considerada pola revista Time como unha das 100 persoas máis influintes do mundo ese ano polo seu liderado na defensa do territorio dos huaorani fronte ao extractivismo das compañías petroleiras, o cal culminou no ano 2019 coa protección legal de máis de 180 000 hectáreas do territorio ancestral huaorani.
Teléfono
Evolución
Desde a súa concepción orixinal, introducíronse melloras sucesivas tanto no propio aparello telefónico, como nos métodos e sistemas de explotación da rede.
Nemonte Nenquimo
Traxectoria
miniatura|Localización do Yasuní e territorio huaorani en Ecuador. Criouse na comunidade de Nemompare, na Amazonia ecuatoriana. O seu nome quere dicir "estrela" e púxollo o seu avó. A súa lingua nai é o huaorani, da cal é activista, e aprendeu castelán nun colexio evanxélico en Quito. Posteriormente, comezaría a aprender kichwa e inglés. Deixou a súa comunidade para estudar nun colexio misioneiro, pero acabou abandonándoo logo de decatarse que estaba sendo obrigada polos misioneiros a desbotar a súa cultura e identidade.
Teléfono
Evolución
Canto ós métodos e sistemas de explotación da rede telefónica pódese sinalar:
Nemonte Nenquimo
Traxectoria
Regresou ao territorio huaorani co obxectivo de axudar ao seu pobo e comezou a súa traxectoria como activista lingüística e como dirixente xuvenil de mulleres e familias. Posteriormente dedicouse ao ensino dos nenos da súa comunidade. É unha dos membros fundadores da organización indíxena Alianza Ceibo, creada no ano 2015. Alianza Ceibo é a primeira organización amazónica que engloba os pobos siona, secoya, cofán e huaorani, e ten como obxectivo defender os seus territorios da minaría, da extracción petroleira e dos colonos.
Teléfono
Evolución
Existen casos particulares en telefonía fixa nos que a conexión coa central faise por medios radioeléctricos, como é o caso da telefonía rural por acceso celular, na que se utiliza parte da infraestrutura de telefonía móbil para facilitar servizo telefónico a zonas de difícil acceso para as liñas convencionais de fío de cobre. Non obstante estas liñas considéranse, a tódolos efectos, como de telefonía fixa.
Francisco Cabo Pastor
Francisco Cabo Pastor, nado en Ferrol en 1872 e finado na mesma cidade o 16 de marzo de 1973, foi un médico e escritor galego.
Teléfono
En España
En 1990, só o 32,4 % da poboación española tiña acceso ó servizo telefónico (41,7 % na CEE).
Francisco Cabo Pastor
Traxectoria
Estudou na Escola de Artes e Oficios de Ferrol. Foi médico das Pontes de García Rodríguez. Anticaciquil, foi partidario da emigración, postura que cambiou coa participación en Solidaridad Gallega xunto co seu amigo Rodrigo Sanz, e despois en Acción Gallega. A partir de 1916 incorporouse ao movemento galeguista utilizando o galego e preocupándose polo problema autonomista. Foi tesoureiro das Irmandades da Fala de Ferrol.
Nemonte Nenquimo
Traxectoria
A súa loita acadou sona internacional logo de que aparecese en varias reportaxes do escritor e produtor Mitch Anderson, fundador da organización Amazon Frontlines. Posteriormente, Nenquimo liderou varias demandas contra o estado de Ecuador en 2019, conseguindo unha vitoria xudicial para frear o avance de explotación petroleira na Amazonía.
Awards
En 2020, Nenquimo foi galardoada co Premio Medioambiental Goldman.
Francisco Cabo Pastor
Traxectoria
Foi conferenciante e colaborou en El Correo Gallego, Galicia e Juventud de Ferrol, Cultura Campesina de Pontedeume, La Antorcha de Cedeira e A Nosa Terra. Debido a unha enfermidade quedou cego ao final da súa vida.