cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ácido graxo
Hidroxenación e endurecemento
A hidroxenación dos ácidos graxos insaturados é unha práctica moi común para obter ácidos graxos saturados, que teñen unha menor tendencia ao enranciamento. Como os saturados teñen un punto de fusión maior, a hidroxenación provoca o endurecemento da graxa. Esta tecnoloxía úsase para converter aceites vexetais en margarina. Durante a hidroxenación parcial, os ácidos graxos insaturados poden isomerizarse da forma cis á trans.
Forzando máis a hidroxenación (usando maiores presións de H2 e maiores temperaturas) os ácidos graxos convértense en alcohois graxos (cun grupo OH e unha longa cadea carbonada). Porén é mais doado producir alcohois graxos a partir de ésteres de ácidos graxos.
Na chamada reacción de Varrentrapp certos ácidos graxos insaturados escíndense en álcali fundido, o que foi unha reacción moi usada antes para determinar a estrutura da molécula.
Autooxidación e enranciamento
Os ácidos graxos insaturados sofren un cambio químico chamado autooxidación en presenza de osíxeno (aire), proceso que é acelerado pola presenza de trazas de metais. Os aceites vexetais resisten este proceso porque conteñen antioxidantes, como o tocoferol. As graxas póñense rancias ao formárense por este proceso aldehidos que cambian o sabor da graxa. As graxas e os aceites a miúdo son tratadas con axentes quelantes como o ácido cítrico para eliminar os metais catalizadores.
Ozonólise
Os ácidos graxos insaturados son susceptibles de degradación polo ozono. Esta reacción utilízase na produción de ácido azelaico ((CH2)7(CO2H)2), de uso farmacolóxico, a partir de ácido oleico.
Dixestión e consumo
Os ácidos graxos de cadea curta e media absórbense directamente desde a luz do intestino aos capilares intestinais e de alí pasan á vea porta. Porén, os de cadea longa non se liberan no sangue, senón que unha vez que atravesan as paredes dos villi intestinais son esterificados coa glicerina formando triacilglicéridos, os cales son recubertos con colesterol e proteínas formando os quilomicrons (lipoproteína), que se verten á linfa e despois ao sangue, que os transporta aos tecidos onde serán almacenados ou metabolizados para producir enerxía.
Metabolismo
Os ácidos graxos procedentes da dixestión e almacenados nos triacilglicéridos dos tecidos graxos distribúense ás células para servir de combustible para a contracción muscular e o metabolismo xeral. Consómense nas mitocondrias para producir ATP por beta-oxidación.
Distribución
Os ácidos graxos que circulan polo sangue fano en diferentes formas. Poden circular formando parte das distintas clases de lipoproteínas que transitan entre o intestino, fígado e outros tecidos. Ademais, os adipocitos poden liberar ácidos graxos libres. Tamén se liberan ácidos graxos coa suor, o cal podería servir para o recoñecemento olfactorio dos individuos que fan moitos animais.
Saúde
Na nosa alimentación deben incluírse os ácidos graxos esenciais omega-3 e omega-6. Xeralmente a dieta proporciona pouco omega-3 e está moi descompensada a proporción omega-6/omega-3 (segundo a Axencia Francesa da Seguridade Sanitaria da Alimentación).
Non obstante, numerosos estudos demostraron que o exceso de ácidos graxos (especialmente saturados e os insaturados trans) podería ter consecuencias para a saúde, incluído o aumento de forma significativa do risco de enfermidades cardiovasculares. Algúns estudos céntranse no consumo excesivo de graxas insaturadas trans procedentes do procesamento industrial dos alimentos, como a hidroxenación parcial dos ácidos graxos de orixe vexetal (aceites).
Nun ditame emitido en 1992, a Asociación Americana do Corazón (AHA) fixo as seguintes recomendacións:
PFC Lokomotiv Sofia
O Professional Football Club Lokomotiv Sofia é un club de fútbol búlgaro da cidade de Sofía. Fundouse o 2 de setembro de 1929 e compite na Liga búlgara de fútbol.
Estadio
1800px|Lokomotiv Stadium
Scolopendra gigantea
Scolopendra gigantea é unha das especies de quilópodos máis grande do xénero Scolopendra, cunha lonxitude de até 30 centímetros. Esta especie habita en varios sitios en América do Sur e o Caribe, onde depreda unha ampla variedade de animais, incluíndo outros artrópodos grandes, anfibios, mamíferos e réptiles.
Distribución e hábitat
É unha especie orixinaria de América do Sur. Os países nos cales se verificou a presenza da especie inclúen Aruba, Brasil, Curaçao, Colombia, Venezuela (incluíndo a illa Margarita) e Trinidad. Os rexistros da especie en San Tomé, Illas Virxes, Haití, a República Dominicana, México, Porto Rico e Honduras son considerados introducións accidentais.
Scolopendra gigantea pode atoparse na selva tropical ou subtropical e no bosque seco tropical.
Shute Shield
A Shute Shield é unha liga de rugby que enfronta ós principais clubs da zona de Sydney, en Australia. Por tradición, trátase da competición doméstica máis importante do país, malia que non é unha competición nacional, senón rexional. Foi creada a comezos do século XX, e refundada en 1923. Até 1995 esta competición era unha das ligas de rugby máis importantes do mundo, pero coa chegada do profesionalismo e a creación do torneo de franquías Super Rugby, a Shute Shield pasou a ocupar o segundo chanzo dentro da estrutura competitiva do rugby australiano, converténdose nalgo semellante á canteira dos NSW Waratahs, o equipo profesional representativo do estado de Nova Gales do Sur. Paralelamente á Shute Shield, dispútanse a Queensland Premier Rugby e a Dewar Shield nos veciños estados de Queensland e Victoria.
A liga adoita disputarse na segunda metade do ano, e conta con 12 clubs participantes, a maioría deles moi antigos. O campión da Shute Shield disputa dende 1982 o Australian Club Championship fronte ó campión da Queensland Premier Rugby, e o gañador é considerado oficiosamente campión de Australia.
Modesto Brocos
Modesto Brocos Gómez, nado en Santiago de Compostela o 9 de febreiro de 1852 e finado no Río de Xaneiro o 28 de novembro de 1936, foi un pintor galego-brasileiro.
Traxectoria
Era irmán do escultor Isidoro Brocos y Gómez, profesor da Academia de Belas Artes da Coruña. Terminados os estudos, aos dezaoito anos, pretendeu gañarse a vida na Arxentina, mais dous anos despois estaba no Brasil ilustrando o semanario O Mequetrefe, de Río de Xaneiro. Introduciu no país a técnica do xilogravado aplicándoa nas súas ilustracións.
En 1875, inscribiuse como alumno libre na Academia Imperial de Belas Artes, onde recibiu clases de Vítor Meireles e Zeferino da Costa. miniatura|250px|dereita|Engenho de mandioca ([[Muíño de mandioca), 1892.]] De xenio inquedo, antes de dous anos mudouse a París, onde ingresou na Escola de Belas Artes, tendo como mestre ó alemán Henri Lehmann. Incontento, marchou a Madrid, regresando ó pouco a París e despois marchando a Roma, onde encontrou ó seu protector, o artista español Pradilla. Frecuentou durante cinco anos a Academia Chigi ata 1890. Nesa época xa era un artista maduro, autor de excelentes obras e frecuentador do Salon parisiense. Na condición de pintor con formación completada, retorna a Río de Xaneiro por invitación de Rodolfo Bernardelli, daquela director da Escola Nacional de Belas Artes, sucesora da vella Academia Imperial.
Profesor da Escola Nacional de Belas Artes durante a Primeira República Brasileira, fixou con realismo os tipos e as escenas brasileiras. Practicou diversos xéneros de pintura e foi autor de libros como A questão do ensino de Bellas Artes (1915) e Retórica dos pintores (1933).
Kosmos 335
Kosmos 335 (Космос 335 en ruso), tamén denominado DS-U1-R Nº 1, foi un satélite artificial soviético lanzado o 24 de abril de 1970 mediante un foguete Kosmos 2I desde Kapustin Yar.
Características
Kosmos 335 foi o primeiro e único membro do modelo de satélites DS-U1-R. Estaba adicado a facer observacións da atmosfera terrestre no rango espectral da UF. Foi inxectado nunha órbita inicial de 415 km de apoxeo e 254 km de perixeo, cunha inclinación orbital de 48,7 graos e un período de 91,0 minutos. Reentrou na atmosfera o 22 de xuño de 1970.
María Isabel Blanco Llamas
María Isabel Blanco Llamas, nada en Madrid o 19 de agosto de 1972, é unha política zamorana.
Traxectoria
Estudou enxeñería de Camiños na Universidade de Cantabria. Logo de traballar na empresa privada dende 1999 é funcionaria da Deputación de Zamora. Militante do Partido Popular, dende 2011 ata 2015 foi procuradora nas Cortes de Castela e León. Nas eleccións xerais de 2019 encabezou a lista do PP ao Congreso dos Deputados pola provincia de Zamora e saíu elixida deputada pero ao pouco renunciou para ser conselleira de familia e igualdade de oportunidades no goberno de Castela e León e tomou posesión o 19 de xullo de 2019.
Trinley Gyatso
Trinley Gyatso, tamén escrito Trinle Gyatso e Thinle Gyatso (en tibetano ་, Wylie : 'phrin las rgya mtsho), nado o 26 de xaneiro de 1857 en Lhoka e finado o 25 de abril de 1875 en Lhasa, foi o 12º Dalai Lama. Foi entronizado en 1860.
Fournoi Korseon
Fournoi Korseon (Φούρνοι Κορσέων ou Φούρνοι Ικαρίας - Fournoi Ikarias), máis comunmente simplemente Fournoi, é un complexo ou arquipélago de pequenas illas gregas que se atopan entre Icaria, Samos e Patmos en Icaria (unidade rexional), na rexión do Exeo Setentrional. As dúas illas máis grandes do arquipélago son, a illa principal de Fournoi 31 km² e a illa de Thymaina 10 km², que están habitadas, así como a illa de Agios Minas 2´3 km² cara ao leste. Na illa principal Fournoi (cidade) é o maior asentamento seguido de Chrysomilia no norte (e o terceiro maior, logo de Thymaina). Fournoi (cidade) é o porto principal para os transbordadores que tamén recalan en Thymaina. miniatura|Mirando desde a illa Fourni a Thymaina e Icaria Moitos dos habitantes son mariñeiros, aínda que durante a tempada de verán a poboación tamén está ocupado en actividades turísticas, na súa maioría alugando habitacións e catering. Na illa principal existen unha serie de praias como Vlychada, Vitsilia, Petrokopio, Elidaki, e Bali.
Clima
O clima é árido e caloroso no verán. Os invernos son bastante suaves, con precipitacións medias, pero no arquipélago prevalecen fortes ventos constantes. miniatura|Vista panorámica
Comunicación
A comunicación interrómpese con frecuencia durante o período de inverno (principalmente de novembro a abril) debido ao mal tempo e aos fortes ventos, principalmente. O resto do ano está dispoñible unha comunicación regular por barco coas illas de Ikaria e Samos. Desde o ano 2008 un transbordador de liña entre Samos e Atenas para tamén en Icaria e Paros.
Os asentamentos e as illas
A illa principal de Fournoi ten unha poboación de 1.320 habitantes (censo 2011), máis do 90 por cento da poboación do municipio. As únicas outras illas habitadas son Agios Minas, e Thymaina.
José Maciñeira González
Traxectoria
Fundou o periódico El Faro del Ortegal en 1889. Foi alcalde de Ortigueira (1886-1888 e 1894-1895) e deputado provincial polo distrito de Ferrol-Ortigueira.
Fools Rush In (filme de 1997)
Fools Rush In é un filme estadounidense dirixido por Andy Tennant que foi estreado en 1997. Está protagonizado por Matthew Perry e Salma Hayek.
Sinopse
Alex Whitman é un executivo de Manhattan que é destinado ás Vegas para supervisar a construción dun local nocturno. Alí coñece a Isabel, unha moza mexicana coa que pasa unha noite. Tres meses despois, o destino vólveos unir e Alex descobre que Isabel está embarazada.
Parker Lewis
Parker Lewis Can't Lose (no orixinal en inglés) ou simplemente Parker Lewis (nome que lle deron na tradución ao galego emitida na TVG) é unha serie de televisión estadounidense realizada pola Columbia Pictures Television e fortemente influenciada polo filme Ferris Bueller's Day Off. A serie foi exhibida orixinalmente na Fox Network de setembro de 1990 a xuño do 1993 (3 tempadas, 73 episodios).
Características
A serie retrata a vida do seu protagonista Parker Lewis en primeira persoa. Parker é un alumno do instituto Santo Domingo para quen nada é imposíbel. A súa principal preocupación é pasar polos turbulentos anos da puberdade con estilo e sen preocupacións, obxectivo que comparte coa súa namorada (Annie Sloan) e os seus amigos (Jerry Steiner e Mikey Randall) e que se ve dificultado pola súa irmá Shelly e a directora do instituto Grace Pitt.
Alén de varios aspectos da vida adolescente, inseridos con moito surrealismo, un estilo de vida quase cartunesco, os episodios regularmente conteñen referencias cinéfilas, políticas e de celebridades.
Personaxes principais
Tamén atuaron na serie Milla Jovovich, coma Robin Fecknowitz no episodio piloto e Rusty Schwimmer no episodio 24 da primeira tempada.
Real Club Josaleta
Historia
As orixes do club remóntanse ao 22 de marzo de 1933, cando se redactou o primeiro Regulamento Social do Club (daquela denominado Sociedad Campos de Sport de Jolaseta), aínda que a existencia das instalacións deportivas se remonta a máis de vinte anos antes desta data.
A Sociedad de Terrenos de Neguri, entidade inmobiliaria fundada o 24 de marzo de 1933, destinara parte das súas propiedades á práctica deportiva e actividades recreativas, como un campo de fútbol (no que xogaron o Athletic Club de Bilbao e o Arenas de Getxo, campos de tenis de cemento, unha pista de patinaxe, un campo de tiro e un edificio social.
A sociedade que rexera estas instalacións nunca tivera un carácter deportivo, senón máis ben de explotación das instalacións, ata que a Sociedad Campos de Sport de Jolaseta quedou deportiva e regulamentariamente constituída en 1933, iniciando a súa actividade deportiva con tres modalidades: fútbol, hóckey herba e tenis.
En 1943, o Conde de Barcelona, Juan de Borbón y Battenberg, concedeu ao Club o dereito a empregar a distinción de Real, pasando o club a adoptar a denominación de Real Club Jolaseta.
Ao longo da súa historia o club foi introducindo outras disciplinas deportivas como a natación, o hóckey a patíns, ou o pádel, e organizando diversos campionatos a nivel estatal e internacional. O Josaleta é ademais o único equipo vasco que competiu na OK Liga, máxima categoría do hóckey a patíns español.
Souto, Teilán, Bóveda
Souto é un lugar da parroquia de Teilán, no concello lugués de Bóveda, na comarca da Terra de Lemos. Segundo o IGE, en 2012 tiña 46 habitantes (21 homes e 25 mulleres).
Emilio Mac Gregor
Emilio Mac Gregor, nado en Cidade de México en 1962 e finado na Coruña o 16 de febreiro de 2008, foi un director de cine e televisión galego.
Traxectoria
Neto de galegos de Lugo e de escoceses, fillo do actor e director mexicano Eduardo Mac Gregor e dunha exiliada republicana galega, Emilio Mac Gregor naceu en México pero aos dez anos viaxou a Madrid, seguindo o traballo de seu pai. Despois dun ano nos Países Baixos, 1973, regresou á capital de España, onde logo de estudar filosofía tomou contacto co mundo do cine. Volveu a México como consecuencia do tremor de terra de México, e nos anos oitenta marchou de novo a España para comezar a traballar en televisión, como técnico no programa Lo + Plus da recentemente creada cadea Canal +.
Samara
miniatura| Samara (entre 1935 e 1991 Kuibyshev) é unha cidade de Rusia situada no curso medio do Volga, capital do oblast do mesmo nome. Importante centro industrial e nó ferroviario, é tamén un destacado porto fluvial. Conta con 1.164.896 habitantes (preliminares censo 2010).
Fundada en 1586 coma enclave defensivo na beira oriental do Volga, entre este e o seu afluente, o río Samara, foi mercado de cereais da rexión ata o seu desenvolvemento industrial a principios do século XX.
O Porto de Arriba, Vilarrube, Valdoviño
O Porto de Arriba é un lugar da parroquia de Vilarrube no concello coruñés de Valdoviño na comarca de Ferrol. Tiña 23 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 14 homes e 9 mulleres, o que supón unha diminución con relación ao ano 2000 cando tiña 31 habitantes.
Tempada 2007 do Campionato de Galicia de Montaña
A tempada 2007 foi a 28ª edición do Campionato de Galicia de Montaña. Comezou o 13 de maio coa IV Subida á Bola-Furriolo e rematou o 20 de outubro na IX Subida ao Iroite. O campión foi Nonito Gómez, gañando o seu quinto e último título.
La triste realidad
La triste realidad é o segundo álbum de estudio do grupo chileno Guachupé, publicado en 2009.
Galería de imaxes do museo Quiñones de León
Galería de imaxes do museo Quiñones de León.
Francia
Francia, oficialmente República Francesa   é un estado membro da Unión Europea, con capital en París, que se estende sobre unha superficie total de 675 417 km², incluíndo Francia metropolitana e os territorios de ultramar espallados nos cinco continentes. Conta cunha poboación de 64,9 millóns de habitantes.
Constituído en estado democrático de dereito, a súa forma de goberno esta organizada como república semipresidencialista, co nome oficial de República Francesa (République française) e o lema Liberté, Égalité, Fraternité (Liberdade, Igualdade, Fraternidade). O territorio de Francia esténdese por diversas rexións do mundo situándose a súa parte metropolitana (refírese ao territorio continental de Francia máis a illa de Córsega, a parte continental chámase popularmente l'Hexagone (o Hexágono) pola súa similitude con esta forma xeométrica), en Europa Occidental, onde limita ao sur co mar Mediterráneo, Mónaco (4,4 km), España (623 km) e Andorra (56,6 km); ao oeste co golfo de Biscaia e o océano Atlántico; ao norte coa canle da Mancha (que separa o continente das Illas británicas), o mar do Norte e Bélxica (620 km) e ao leste, con Luxemburgo (73 km), Alemaña (451 km), Suíza (573 km) e Italia (488 km). O seu territorio insular europeo, comprende a Illa de Córsega, no Mediterráneo occidental, e diversos arquipélagos costeiros no Atlántico. En América, son territorio de Francia a Güiana francesa, que limita co Brasil (673 km), a maior fronteira do país cos seus países veciños, Suriname (510 km), e as illas e arquipélagos de Martinica, Guadalupe, Saint-Barthélemy, San Martiño (que limita coas Antillas Neerlandesas) e de Saint-Pierre-et-Miquelon. No océano Índico, son francesas as illas de Mayotte e de Reunión, así como os arquipélagos de Polinesia francesa e de Nova Caledonia, estes no océano Pacífico. Son territorios de Francia deshabitados o atol de Illa Clipperton, no Pacífico Oriental, e as denominadas Terras Austrais e Antárticas Francesas.
Francia é un país altamente desenvolvido económica e socialmente, influente no plano xeopolítico. A súa economía é do tipo capitalista cunha intervención estatal significativa dende o fin da segunda guerra mundial. Non obstante, dende mediados dos anos 1980, reformas sucesivas arrastraron unha liberación progresiva do Estado de varias empresas públicas. É a sexta economía mundial en termos de PIB, membro do G8, da Zona Euro e do Espazo Schengen, e sede de numerosas multinacionais de primeira orde, líderes en diversos segmentos da industria e do sector primario, e é o primeiro destino turístico mundial, con máis de 75 millóns de visitantes estranxeiros anuais.
Delta do Okavango
O delta do Okavango é un gran delta fluvial interior de Botswana, formado onde o río Okavango atopa unha canle tectónica na parte central da conca endorreica do deserto do Kalahari. Toda a auga que vai parar ao delta evapórase ou consómese pola transpiración vexetal, polo que non desemboca en ningún mar ou océano.
Francia
Francia, fogar da primeira Declaración dos dereitos do home e do cidadán, é membro fundador das Nacións Unidas, do Consello de Europa, un dos cinco membros permanentes do Consello de Seguridade das Nacións Unidas e sede da Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico e da UNESCO. É tamén unha das oito potencias nucleares recoñecidas e membro da OTAN.
Francia é un país cunha elevada difusión internacional da súa cultura. Dende o século XV, participando nas exploracións marítimas, e a continuación como potencia colonial, a súa cultura e civilización atópase difundida por países de todo o mundo agrupados na organización da Francofonía. O idioma francés é unha das linguas con maior influencia, tradicionalmente empregada como lingua da diplomacia e relacións internacionais, que xunto con outras 77 linguas rexionais, conforma o patrimonio lingüístico de Francia. Francia é membro da Unión Latina.
Delta do Okavango
Cada ano uns 11 quilómetros cúbicos de auga anegan unha área de entre 6 000 e 15 000 km². Algunhas das augas desembocan no lago Ngami. A reserva de caza Moremi, un parque nacional, atópase na parte leste do delta. O 11 de febreiro de 2013 en Arusha, Tanzania, o delta acadou o recoñecemento de ser unha das Sete marabillas naturais de África. O 22 de xuño de 2014, o delta foi oficialmente inscrito na lista de Patrimonio da Humanidade da UNESCO.
Francia
Historia
A Francia actual é un país de lingua románica con superestrato xermano que ocupa a maior parte da antiga Galia celta conquistada por Xulio César.
Evolución do nome «Francia» e do seu territorio
En 1204, a palabra Francia designou, por vez primeira, o territorio sobre o cal exercía a súa autoridade o rei dos francos, a quen comezou a chamarse rex Francie. A autoridade dos reis francos sobre os señores do que se chamaba reino franco só constituía unha autoridade de señor a vasalo, de home a home. O vencello que unía as diferentes tribos francas era tan só de tipo militar, para facer a guerra. O rei franco só era señor no dominio territorial de seu. O feito de que o rei franco compartise costumes e cultura cos outros señores non significaba que mandase nos territorios e nas xentes dos territorios dos señores francos. O rei franco só era un xefe de guerra, non un xefe de estado.
A comezos do século XVI o concepto de res publica ("cousa pública") reaparece timidamente logo de esvaecer coa caída do imperio romano. En 1499, o contrato de casamento do rei Luís XII de Francia con Ana da Bretaña, que dispuña da propiedade de Francia, intentou, sen éxito, constituír un compromiso non só entre os asinantes, senón tamén entre os seus descendentes e mesmo os seus sucesores. O concepto de nacionalidade francesa comezouse a definir naquela época.
É tamén cara a esta época cando se iniciou o embrión do estado. Ata a metade do século XVI, o rei era un nómade que se desprazaba ao longo de tódalas súas terras, sen ficar nunca máis dalgunhas semanas na mesma residencia, o cal limitaba singularmente as posibilidades de centralismo das funcións estatais.
A principios do século XVII, a política exterior de Francia comezou a ir alén da defensa e da agresión militar directa ao introducir Richelieu a diplomacia como medio para facer levar a cabo as súas guerras por outros países.
A revolución francesa constitúe a partida de nacemento da nación francesa, e do pobo francés como actor político. Son as guerras napoleónicas, e sobre todo as grandes guerras de 1870, 1914 e 1939, as que conformaron a imaxe mental de Francia compartida polos franceses. As dificultades económicas vinculadas á globalización da primeira e segunda metade do século XX exacerban (como no resto de Europa) este sentimento nacional no nacionalismo.
Prehistoria, protohistoria e antigüidade
200px|miniatura|Escena da rendición de [[Vercinxetórix|Vercingetorix ante César.]] A presenza humana sobre o territorio francés remóntase ao paleolítico inferior. Unha das localizacións máis antigas (1 800 000 anos a. de C.) onde se poden atopar vestixios dun asentamento humano é na localidade de Chilhac (no Alto Loira). Varios lugares franceses con datacións posteriores deron o seu nome a facies culturais, como o Achelense, o Musteriano, o Solutreano ou o Magdaleniano.
Ao longo do territorio francés atópanse un número importante de covas adornadas do paleolítico superior, das cales a máis coñecida é a cova de Lascaux (Dordoña) cuxas pinturas remóntanse 15000 a.C. A partir de 7000 a.C. aproximadamente, a rexión entrou no neolítico, o asentamento máis antigo coñecido é o lugar de Courthézon (Vaucluse), datado de 4.560 a.C. aproximadamente.
Aló polo ano 900 a.C. os celtas chegaron e instaláronse no territorio da actual Francia ata ocupar o conxunto no século III a.C. Por outra banda cara ao ano 680 a.C., os primeiros colonos gregos comezaron a instalarse no litoral mediterráneo, fundando a colonia grega de Antibes.
Cara ao ano 125 a.C. a Galia Narbonense, pasou a estar baixou o dominio romano. O dominio romano seguiu espallándose logo da guerra das Galias ata ocupar todo o territorio da actual Francia no ano 51 a.C. Baixo o Imperio Romano desenvolveuse unha próspera civilización galo-romana, achegando a Francia unha base de cultura latina e conducindo indirectamente á súa cristianización, a cal tería lugar nun lento proceso comezado no século II e rematado no século VI.
A Francia merovinxia e carolinxia
A partir do século V comezou a época das migracións bárbaras á Galia, destacando a presenza de varios pobos entre os cales se atopaban os burgundios, os visigodos e os francos.
Unha gran parte das rexións que constitúen a Francia actual uníronse baixo o dominio de Clodoveo I no ano 507 (reunión baixo a dominación franca, ou regnum francorum, dos alamáns, os burgundios e os visigodos no norte dos Pireneos. Este "reino dos Francos" que se estendía sobre o que aínda se chamaba a Galia instaurouse coa lexitimidade e unidade que lle outorgaba a herdanza cultural romana. O reino franco, durante a dinastía dos Merovinxios, estivo á mercé das herdanzas dos herdeiros de Clodoveo, dividíndose e reuníndose logo durante varias ocasións. Cando estiveron divididos, estes reinos ulteriores eran a Neustria (París), a Austrasia (Metz), a Borgoña (Chalon-sur-Saône) e a Aquitania (Bordeos).
Na segunda metade do século VIII Pipino o Breve, rei non merovinxio dos Francos, estende considerablemente o reino dos Francos, pronto erixido en Imperio polo seu fillo Carlomagno e o seu neto Luís o Piadoso (Louis le Pieux). Logo da morte de Luís, o seu dominio é compartido en tres partes onde a autoridade central se afunde rapidamente, volvendo a organización da rexión á situación anterior: a Francia orientalis (ao leste), a Francia occidentalis (ao oeste) e entre as dúas a efémera Lotarinxia, dominio dun emperador moi teórico.
A parte oriental corresponde ao que se converteu máis tarde en Alemaña e a parte occidental, Francia. A fonte máis antiga que testemuña o uso das dúas linguas diferentes dunha e outra parte do río Rin (a tedesca e a romana) data de 842, cos xuramentos de Estrasburgo pasados entre os netos de Carlomagno. Este texto presentouse a miúdo como o acto fundador de Francia (e de Alemaña). Os descendentes de Carlomagno (os Carolinxios) conservan unha influencia simbólica sobre os territorios que se corresponden moi aproximadamente con Francia ata 987, cando o duque Hugo Capeto foi elixido rei dos francos.
A Francia feudal
Os primeiros reis da dinastía espallaron progresivamente o dominio real, consolidando a realeza franca malia a oposición dos Plantagenêts, materializada na guerra dos Cen Anos. A autoridade do rei dos Francos non se estendería desde os Pireneos ata a canle da Mancha ata finais do século XII, con Philippe Auguste. Naquela época comezouse a empregar a expresión reino de Francia e esta expresión adquire un peso comparable ao de Inglaterra ou de Sacro Imperio Romano Xermánico. Os últimos séculos da Idade media, marcados polas crises da guerra dos Cen Anos e da peste negra, reforzan finalmente a autoridade real, a cal vólvese indiscutible durante o século XV, co reinado de Luís XI.
Renacemento e absolutismo
[[Luís XIV de Francia|Luís XIV, o rei Sol.|miniatura|esquerda|200px]] Trala fin da Idade media, España convértese nunha forte ameaza para os franceses ao unirse o reino dos reis católicos coas posesións dos Habsburgo dando orixe ao imperio de Carlos I de España e V de Alemaña. Buscando facerlle fronte, Francisco I e o seu fillo Henrique II de Francia declararíanlle a guerra á potencia. A segunda metade do século XVI marcaría o reino francés coas guerras de relixión e os reinados dos derradeiros Valois (Francisco II, Carlos IX, Henrique III) que afastarían Francia do escenario político europeo.
Habería que agardar ao reinado de Henrique IV, Luís XIII e o seu ministro Richelieu, para que a potencia española cedese o paso á de Francia. Malia a desaparición prematura destes actores, o equilibrio das forzas sería de novo restablecido e derrubado, por grandes políticos como Mazarin, particularmente cos tratados de Westfalia (1648) e dos Pireneos (1659).
No campo colonial, Francia vería as súas empresas con luces e sombras. Malia a boa saída para América coa expedición de Jacques Cartier baixo o reinado de Francisco I, e os establecementos conseguidos nas Antillas, Luisiana e no Senegal durante o reinado de Luís XIV, a falta de determinación de Luís XV conduciría o reino a graves fracasos fronte os ingleses na India e no Canadá, rompendo os éxitos conseguidos polos primeiros colonizadores franceses.
Revolución e imperio
As dificultades financeiras, a repulsa das reformas e a impaciencia popular conducen á Revolución francesa, do 1789 ao 1799. Neste importante episodio na construción da historia nacional vai nacer asemade a Declaración dos dereitos do home e do cidadán de 1789 e a promoción dos ideais de liberdade, igualdade e fraternidade.
A partir de 1799, Napoléon Bonaparte toma o poder, inicialmente como primeiro cónsul e logo como emperador. Este período ve a instauración de novas institucións, mentres que Francia se estende militarmente a través de Europa, antes dun período de revés importante. Este período termínase coa restauración dos Borbóns en 1815.
Da restauración de 1815 ao segundo imperio
miniatura|200px|La Liberté guidant le peuple ("A liberdade guiando ao pobo") de [[Eugène Delacroix (1833), obra pictórica convertida en símbolo da Revolución de 1830.]]
A Restauración de 1815 marca o principio dunha nova tentativa de monarquía constitucional, pero as tensións dos reinados de Luís XVIII e logo sobre todo de Carlos X conducen á Revolución de 1830, que leva a Luís-Filipe I ao poder. Desde 1830 ata 1848, a Monarquía de Xullo é un réxime sostido pola burguesía, pero que suscita unha oposición lexitimista, bonapartista e sobre todo republicana.
Esta última arrastra a revolución de febreiro de 1848 que ve unha tentativa de réxime presidencial, a Segunda República.
O 2 de decembro de 1851, o presidente da República, Louis-Napoléon Bonaparte, sobriño de Napoleón I, organiza un golpe de estado. O 14 de xaneiro de 1852 é nomeado emperador baixo o nome de Napoleón III. Baixo o Segundo Imperio, o país coñece os principios da segunda industrialización, impulsada por orientacións económicas liberais, fundadas en construcións capitalistas estruturais básicas (bancos de negocios, compañías de ferrocarril e marítimas, industrias téxtiles, grandes comercios e industrias etc.). No plan da política exterior, Napoléon III asegúrase a confianza do Reino Unido (guerra de Crimea) que permite asentar a influencia de Francia en Próximo Oriente mentres que a súa acción en Italia, contra Austria, é coroada con éxito e conduce á anexión en Francia das rexións do Piemonte (Savoia, Niza). Con todo, graves reveses empeñan considerablemente a imaxe do réxime e reforzan unha oposición exterior e interior (Victor Hugo). A aposta da loita contra Prusia para devolver certo brillo ao Imperio precipita a súa caída. O imperio remata así en 1870 logo da derrota de Sedán. A perda da Alsacia-Lorena e as indemnizacións considerables debidas o Imperio Alemán creado a favor da vantaxe tomada por Prusia, conducen a un gran resentimento nacional ("o desquite", en francés la Revanche). Un feito significativo para os acontecementos seguintes será que o crecemento da poboación italiana e sobre todo da alemá excede con moito a de Francia, que fora o país o máis poboado de Europa durante a revolución.
A terceira república e a liberación de 1945
200px|miniatura|O emblemático [[Caso Dreyfus.]] A guerra de 1870 arrastra a caída do Segundo Imperio Francés e a volta á república, logo da insurrección do Municipio de París (Comuna de París). O Segundo Imperio evolucionara cara a un réxime parlamentario, e a súa herdanza é en parte repetida Terceira República Francesa. Logo dalgúns anos de vacilación, a Terceira República é finalmente confirmada en 1875, a práctica das institucións facendo un réxime de asemblea.
Baixo a Terceira República, Francia estende o seu imperio colonial, cuxa conquista comezara baixo as monarquías do século XIX (África occidental e ecuatorial, Marrocos, Tunisia, Madagascar, Indochina).
Saída vitoriosa, pero ao prezo de sufrimentos inmensos demográficos e económicos, da primeira guerra mundial, Francia coñece un período de crise económica e política nos anos 1930. A derrota de 1940 conduce á atribución por voto dos plenos poderes ao mariscal Pétain durante a segunda guerra mundial. Este substitúe a república por un Estado francés negado pola Francia Libre do xeneral de Gaulle ata 1944.
A cuarta e a quinta república
200px|O xeneral [[Charles de Gaulle.|miniatura|esquerda]] En consecuencia da Segunda Guerra mundial, a Cuarta República é promulgada o 27 de outubro de 1946, pero ponse fronte a dificultades graves no Imperio colonial, primeiro en Indochina, logo en Alxeria, mentres que noutro lugar a descolonización faise por negociación. A inestabilidade gobernamental que resulta diso, finalmente, xera unha crise que conduce a un cambio de constitución. Con todo, malia os cambios frecuentes de ministerios, certa constancia da política de construción europea permitiu participar activamente en primeiro lugar na Comunidade europea do carbón e do aceiro en 1950, logo na firma do tratado de Roma en 1957 fundador do Mercado común. Doutra banda, a política de desenvolvemento da industria nuclear tanto civil como militar, permitiu asentar unha política independente nos anos 1960.
A constitución da quinta república, redactada baixo a influencia do xeneral Charles de Gaulle e de Michel Debré, é adoptada o 4 de outubro de 1958. Coloca a república en réxime parlamentario que demostra resistir mellor as inestabilidades que as repúblicas parlamentarias precedentes. En 1962, a conxunción da elección do presidente da república por sufraxio universal directo e do feito maioritario no parlamento favorable para o presidente van modificar a constitución para ter unha lectura favorable para o presidente. Fálase entón de réxime parlamentario presidencializado. Este caso de Francia é único; en todos os demais réximes parlamentarios, o xefe do estado sistematicamente borrouse en proveito do xefe de goberno, que é sostido pola maioría parlamentaria. Maurice Duverger desexou definir a quinta república como que dependía dunha nova categoría, a do réxime semipresidencial. Con todo, esta tipoloxía non esta aceptada por todos.
A partir de 1973, a economía francesa coñece unha sucesión de crises económicas e de períodos de débil crecemento, que arrastran unha alteración frecuente no seo do poder. Do 1986 ao 1988, logo do 1993 ao 1995 e por fin do 1997 ao 2002, o fenómeno da convivencia (anulación do feito maioritario favorable para o Presidente, o que fai que o Primeiro ministro é dun diferente pensamento político que o Presidente) aínda modifica a lectura da constitución, para volver a unha lectura máis próxima da súa concepción en 1958, é dicir, un réxime parlamentario.
Dende os anos 1950, a reconciliación, logo a cooperación con Alemaña permitiron a Francia desenvolver un papel de motor na construción europea, particularmente coa Comunidade Económica Europea. Fíxose un dos principais países da Unión Europea, partidario dunha Europa política forte, aínda que rexeitase a Constitución europea polo 55% dos sufraxios o 29 de maio de 2005.
Política
A actual Constitución de Francia (Constitución da quinta república) foi aprobada por referendo o 28 de setembro de 1958. Coa súa aprobación, o cargo de presidente da República fortaleceu notablemente a súa autoridade sobre o poder executivo, anteriormente encarnado no primeiro ministro e o goberno, constituíndose en verdadeiro representante do Executivo en relación co parlamento. Segundo a Constitución, o presidente é elixido por sufraxio directo por un período de 5 anos (orixinalmente eran 7 anos). A arbitraxe do presidente asegura o funcionamento regular e o equilibrio dos poderes públicos. O presidente designa o primeiro ministro, quen preside o Gabinete, comanda as forzas armadas e conclúe tratados. O gabinete ou consello de ministros é nomeado polo presidente a proposta do primeiro ministro. Esta organización do goberno coñécese como república semipresidencialista.
A Asemblea Nacional é o principal corpo lexislativo. Os seus 577 deputados son elixidos directamente por un termo de 5 anos e tódolos escanos son renovados en cada elección. A outra cámara é o Senado, cuxos 321 senadores son elixidos por un colexio electoral (é un sufraxio indirecto) e permanecen 9 anos nos seus cargos. Un terzo do senado é renovado cada 3 anos. Os poderes lexislativos do senado son limitados, e a asemblea nacional é quen posúe a palabra final en caso de ocorrer unha disputa entre ámbalas dúas cámaras. O goberno posúe unha forte influencia sobre a axenda parlamentaria. Ademais, existe un Consello Constitucional (9 membros), que garante o control da constitucionalidade das leis e resolve os contenciosos electorais. Son cidadáns franceses tódolos maiores de 18 anos.
Relacións exteriores
A rede de embaixadas de Francia é a terceira a nivel mundial, contando con 156 embaixadas e 97 consulados ó longo dos cinco continentes. Francia axuda ós países en desenvolvemento, especialmente os de África. A asistencia oficial para o desenvolvemento representa un 0,36% do produto nacional bruto de Francia en 2014, sendo máis baixo có do Reino Unido ou Alemaña.
Xeografía
miniatura|210px|Mapa de Francia, foto de satélite da [[NASA, agosto 2002.]] O territorio de Francia esténdese polos cinco continentes do mundo, polo tanto a xeografía física estúdase separadamente segundo a rexión do mundo na que se atope. O territorio europeo de Francia (Francia metropolítana) está localizado no oeste deste continente. A configuración das súas fronteiras xeográficas no continente europeo fixo que se coñeza coma o hexágono.
O subsolo francés permitiu e permite aínda a explotación de diversos minerais: bauxita, carbón, ferro etc.
A rede fluvial de Francia é extensa e está composta principalmente polo río Loira, o río Ródano, que ten a fonte en Suíza, o río Garona, que ten a fonte en España, o río Sena e unha parte dos cursos dos ríos Rin, Mosa, Mosela, Somme.
Francia forma parte dos países desenvolvidos, que disputa con Alemaña e o Reino Unido o liderado económico na Unión Europea, pois é a segunda economía de Europa e a cuarta do mundo (só por detrás dos Estados Unidos, o Xapón e Alemaña). A capital de Francia, París, é unha das cidades máis poboadas do continente, e figura como unha cidade das máis importantes do mundo.
Francia funciona coma un istmo que liga a Península Ibérica ao resto do continente, facendo fronteira coa Bélxica, Luxemburgo, Alemaña, Suíza, Italia, España, Andorra e co Principado de Mónaco. O Eurotúnel liga Francia co Reino Unido, pasando por baixo da canle da Mancha. Por ese túnel circúlase soamente en tren, que leva dun país para o outro mercadorías, turistas e pasaxeiros. Francia é privilexiada por ter tres áreas de litoral: ao oeste o océano Atlántico, ao norte a canle da Mancha e ao sur o mar Mediterráneo.
Divisións administrativas
Francia divídese administrativamente en rexións, departamentos, distritos, cantóns e concellos (ou comunas). Ademais, conta con colectividades, territorios e dependencias. O meirande departamento é a Güiana Francesa, con 91 000 km².
As 27 rexións e os seus correspondentes 101 departamentos son da metrópole ou de ultramar.
Demografía
miniatura|400px|Cidades principais de Francia. A poboación de Francia é estimada de 65,1 millóns de habitantes ao primeiro de xaneiro 2009. As principais cidades francesas segundo a súa poboación son París, Marsella, Lión, Lille, Tolosa, Niza e Nantes.
No ano 2003, o crecemento natural de Francia (excluíndo a inmigración) foi responsable de case todo o crecemento natural da Unión Europea. No ano 2004, o crecemento da poboación foi do 0,68%, un ano máis tarde, no 2005, as taxas de fertilidade e crecemento volveron medrar de novo. O crecemento natural do país galo (nados por riba dos finados) foi de 299.800 en 2006. O número de fillos por muller ascendía a 2,00 en 2007, fronte ao 1,92 de 2004. Aínda así, Francia é un país avellentado: un 18,76 % da poboación ten de 0 a 14 anos, un 60,74 % da poboación ten de 15 a 49 anos e un 20,53 % da poboación ten máis de 60 anos.
Como moitos países europeos, Francia está sufrindo a despoboación do seu rural. No período 1960-1999 quince departementos rurais experimentaron un descenso da súa poboación. O caso máis extremo é o do departamento de Creuse que perdeu o 24% dos seus veciños.
Economía
miniatura|O [[forno solar de Odeillo, en Font-Romeu-Odeillo-Via.]] Francia é considerado un país do primeiro mundo polo seu nivel de vida (IDH). É a quinta economía mundial en termos nominais, e a nivel europeo colócase por detrás de Alemaña, cun PIB en dólares superior ó do Reino Unido. En 2006, o crecemento económico francés chegou ó 2%, sendo o máis baixo da zona euro e os seus índices de desemprego entre os máis altos.
A economía francesa conta cunha gran base de empresas privadas, pero a intervención estatal nas grandes compañías é superior á doutras economías do seu tamaño. Sectores clave con grandes investimentos en infraestrutursa como as eléctricas, as telecomunicacións ou o sector aeronáutico, historicamente foron dirixidos directa ou indirectamente polo estado, aínda que dende comezos da década de 1990, a participación estatal decaeu.
Os seus sectores son diversas: transporte, telecomunicacións, industrias agro-alimentarias, produtos farmacéuticos, aeronáutica, defensa, tecnoloxía, así como o sector bancario, os seguros, o turismo, e os tradicionais produtos de luxo (marroquinería, prêt-à-porter, perfumes, alcoholes etc.). O PIB por sector: a agricultura (2,7%), industria (24,4%), servizos (72,9%). Por outro lado, a enerxía solar está comezando a ter cada vez maior importancia en Francia. Ten unha industria aeroespacial importante conducida polo consorcio europeo Airbus ademais de ter unha base espacial chamado Centro Espacial de Kourou. En telecomunicacións destaca France Télécom como o principal operador do país.
Sen a produción petrolífera, Francia confiou no desenvolvemento da enerxía nuclear, que agora representa arredor do 78% da produción de electricidade do país. Os residuos radioactivos son almacenados en instalacións de retratamento. En 2006, a produción neta de electricidade ascendeu a 548,8 TWH, dos cales:
Sector primario
miniatura|O cultivo de [[cereal|cereais tivo unha facturación de 10 mil millóns de euros en 2000.]]
As principais actividades do sector primario son a agricultura, a pesca, a explotación forestal, a explotación mineira e a gandería.
Cun 23% da produción agrícola europea (1999), Francia é o principal produtor agrícola da Unión Europea. Os seus principais competidores son Italia (15,4%) e Alemaña (15,2%). Os produtos máis importantes do sector agrícola galo son os cereais (millo e trigo), o azucre, o viño, os produtos lácteos, as froitas, os legumes e os produtos de carnes.
En termos de produción, o gando, con 11,9 mil millóns de euros en valor no ano 2000, atópase á cabeza en canto a ganancias, por diante dos cereais (﻿10 000 millóns para 66 millóns de toneladas) e o viño (8,9 mil millóns de euros). Con 22,6 mil millóns de litros en 2000, a produción leiteira de Francia, malia recuar fronte as cifras do ano 1990, representa unha quinta parte do total europeo. A produción agrícola tamén se atopa detrás dun importante sector de industrias de procesamento de alimentos que, no ano 1999, abranguía un total de 3.000 empresas que empregaban a 370.000 traballadores, dos cales 122.000 adicábanse á industria dos produtos de carnes.
Malia representar unha pequena porcentaxe do sector primario europeo e mundial, o sector pesqueiro galo captura 643.000 toneladas de peixe (2003), ocupando o 3º posto europeo en número de capturas por detrás de Dinamarca e España. En euros, o país ten un volume de capturas por valor de 1,144 billóns de euros (2003).
A produción de madeira no país ascendía a 36,2 millóns de metros cúbicos no ano 1999. Esta industria abastece de materia a unha importante cadea de industrias que traballan coa madeira ou os seus derivados (papel, cartón, artigos de madeira etc.), e que emprega a uns 100.000 traballadores no país. En Francia, os bosques ocupan 147.000 quilómetros cadrados, ocupando aproximadamente o 27% do territorio nacional (2003).
Sector secundario
No ano 2006, o sector secundario representaba o 20,6% do PIB francés e ocupaba ao 24,4% da poboación activa. O país galo é unha das meirandes potencias industriais do mundo. En diversos eidos, varios grupos franceses ocupan o primeiro posto fronte aos seus competidores estranxeiros. Este é o caso de L'Oreal ou Michelin.
As ramas que aspiran aos números máis grandes de empregados son as industrias da mecánica, da electricidade e da electrónica (o 25% en 1998), o traballo dos metais (11,7%) e a madeira - papel-imprenta- editoriais (10,2%). Tamén, o automóbil ocupa unha praza particular cuxa produción anual, da orde de 5 millóns de vehículos, é asegurada por uns 300.000 asalariados de grandes grupos (Peugeot-Citroën, Renault).
A industria nuclear francesa constitúe, hoxe en día, un dos sectores líderes da economía do país, e un dos piares da súa política enerxética. Francia é o segundo produtor de enerxía nuclear tralos Estados Unidos. Con 58 reactores nucleares, explotados por EDF, Francia posúe o segundo maior número de centrais trala potencia americana; en canto á participación da enerxía nuclear sobre o total da enerxía producida, cun 79%, Francia ocupa o primeiro posto a nivel mundial.
O emprego da enerxía nuclear contribuíu de xeito constante a minguar a factura enerxética de Francia. Deste xeito a taxa de independencia enerxética do país medrou fortemente: do 26% en 1973, pasou ao 50% a finais dos 80. A enerxía nuclear tamén permitiu a Francia minguar a taxa de emisións que contribúen ao efecto invernadoiro. Francia ten deste xeito unha das menores taxas de emisión de CO2 dos países da OCDE. Así, Francia posúe unha taxa de emisión de gases de efecto invernadoiro per cápita de máis dun 21% por baixo da media europea, e dun 30 a 40% menor cós seus países veciños.