cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Araba Euskaraz
Festas ordenadas cronoloxicamente
2004 - Bastida.
2007 - Argantzun.
2008 - Bastida.
2009 - Oion.
Voo 4509 de China Southwest Airlines
Tripulación
A tripulación de voo estaba formada polo capitán Yao Fuchen, o primeiro oficial Xue Mao, o navegador Lan Zhangfenge o enxeñeiro de voo Guo Shuming. Había tamén sete asistentes de voo a bordo.
Accidente
O 24 de febreiro de 1999 a tripulación estaba preparándose para aterrar no aeroporto de Wenzhou. Os flaps estaban estendidos aos 1 000 metros, pero segundos despois o nariz do avión baixou abruptamente, o aparello desintegrouse no aire e esnafrouse nunha zona de terreo alto estoupando. Varias persoas en terra resultaron feridas polos cascallos. Os 61 ocupantes do avión morreron.
República Popular de Serbia
miniatura|200px|Situación da República Popular de Serbia na [[República Federal Popular de Iugoslavia.]]
República Popular de Serbia (en serbio Народна република Србија ou Narodna Republika Srbija) foi a denominación oficial de Serbia entre 1946 e 1963 cando pertencía á República Federal Popular de Iugoslavia.
Desde 1943, no curso da segunda guerra mundial, e até 1946, entre o bando dos partisanos xa se consideraba esta república, que coexistía co aínda vixente Reino de Iugoslavia.
Nōgata
Nōgata (直方市, のおがたし, Nōgata-shi) é un concello da prefectura de Fukuoka no Xapón. Está situada ó norte da rexión de Kyūshū e da prefectura, na illa de Kyūshū. Ten 61,78 km² de superficie e unha poboación de 57.191 habitantes (2009) e unha densidade de poboación de 926 h/km².
O concello de Nōgata limita cos concellos de Kotake, de Miyawaka, de Kurate, de Kitakyushu, de Fukuchi e de Iizuka.
Bioloxía dos sistemas
Panorámica xeral
A bioloxía dos sistemas pode considerarse a partir dunha variedade de aspectos:
Esta variedade de puntos de vista ilustra o feito de que a Bioloxía dos Sistemas se refire a un agregado de conceptos marxinalmente sobrepoñíbeis e non a un único campo claramente explicitado. Con todo, o termo adquiriu gran popularidade a partir de 2007, co desenvolvemento de cátedras e institutos de Bioloxía dos Sistemas por todo o mundo.
Historia
A bioloxía dos sistemas ten raíces nos seguintes campos:
Un dos teóricos precursores da bioloxía dos sistemas foi Ludwig von Bertalanffy coa teoría xeral dos sistemas. Unha das primeiras simulacións numéricas en bioloxía publicouse en 1952 polos neurofisiólogos británicos Alan Lloyd Hodgkin e Andrew Fielding Huxley, que construíran un modelo matemático que describía e xustificaba o potencial de acción que se propaga ao longo do axón dunha célula neuronal. O seu modelo describía unha función celular que emerxía da interacción entre dous compoñentes moleculares distintos, canais de sodio e de potasio, e pode ser vista como o comezo da Bioloxía de Sistemas computacional. In 1960, Denis Noble developed the first computer model of the heart pacemaker.
O estudo formal da bioloxía dos sistemas como disciplina distinta foi lanzado polo teórico de sistemas Mihajlo Mesarovic en 1966 durante un simposio internacional no Case Institute of Technology en Cleveland, Ohio intitulado "Systems Theory and Biology."
As décadas de 1960 e 1970 viran o desenvolvemento de varias abordaxes para estudar sistemas moleculares complexos, tales como a Análise de Control Metabólico e a teoría de sistemas bioquímicos. Os éxitos da bioloxía molecular ao longo da década de 1980, conxuntamente co escepticismo en relación á bioloxía teórica que frecuentemente presentaba fallas nas súas previsións, levou a que a modelaxe cuantitativa de procesos biolóxicos fose vista con desconfianza e se tornase nun campo limitado de investigación.
A redor do ano 2000, despois de que os Institutos de Bioloxía dos Sistemas se tivesen establecido en Seattle e Toquio, a bioloxía dos sistemas xurdiu como ramo independente, impulsado pola finalización de varios proxectos xenómicos, polo aumento exponencial de datos ómicos (por exemplo da xenómica e proteómica) e polo éxito paralelo de técnicas de elevada procesividade e de bioinformática. Dende entón, xurdiron varios institutos de investigación dedicados á Bioloxía dos Sistemas. Dende o verán de 2006, debido á escaseza de persoal competente na área da Bioloxía dos Sistemas estableceranse diversos centros formadores en Bioloxía dos Sistemas en varias partes do mundo.
Disciplinas asociadas á bioloxía dos sistemas
280px|miniatura|dereita|Panorámica das vías de [[transdución de sinais]] Podemos ver a bioloxía dos sistemas como a capacidade para obter, integrar e analizar datos complexos a partir de diversas fontes experimentais usando para tal ferramentas interdisciplinares. Algunhas plataformas tecnolóxicas comúns inclúen:
Alén da identificación e cuantificación das moléculas mencionadas anteriormente, existen outras técnicas que permiten a análise do dinamismo celular e das interaccións que ocorren dentro da célula. Estas técnicas inclúen:
As investigacións combínanse frecuentemente con métodos de perturbación a grande escala, incluíndo abordaxes do tipo químico ou xenético (por exemplo: RNAi, expresión anormal de xenes salvaxes ou mutantes) por medio de bibliotecas (coleccións) de substancias. Robots e sensores automáticos posibilitan a experimentación e adquisición de datos a tan larga escala. Estas tecnoloxías son aínda emerxentes e debátense cos problemas xerados pola enorme cantidade de datos producidos e unha relativa baixa calidade. Un número razoabelmente elevado de científicos cuantitativos (por exemplo: científicos e biólogos computacionais, estatísticos, matemáticos, enxeñeiros e físicos) procuran mellorar a calidade destas abordaxes e crear, refinar e retestar os modelos que reflicten máis rigorosamente determinadas observacións.
A abordaxe da bioloxía dos sistemas envolve frecuentemente o desenvolvemento de modelos mecanísticos, tales como a reconstrución de sistemas dinámicos a partir das propiedades cuantitativas dos seus elementos básicos.
Julio Anguita
Julio Anguita González, nado o 21 de novembro de 1941 en Fuengirola e finado en Córdoba o 16 de maio de 2020, foi un político comunista andaluz.
Traxectoria
Procedente dunha familia de militares e gardas civís, estudou maxisterio e posteriormente historia na Universidade de Barcelona, militante do Partido Comunista de España desde 1972 (ou 1974), foi alcalde de Córdoba entre 1979 e 1988, candidato á presidencia da Xunta de Andalucía en 1986, elixido secretario xeral do PCE en 1988, cando se formou Izquierda Unida converteuse no seu coordinador xeral. Deputado no Congreso dos Deputados (1989-2000). En 1999 deixou a secretaría do seu partido tras sufrir problemas cardiovasculares.
Durante o seu liderado IU mantivo unha política moi belixerante co goberno do PSOE, con posturas próximas á ortodoxia comunista, e opostas á Europa de Maastricht, favorecendo acordos puntuais co Partido Popular, o que provocou enfrontamentos no interior da coalición que levan á expulsión da corrente Nueva Izquierda e a ruptura con Iniciativa per Catalunya, pero tamén é certo que con el IU obtivo os mellores resultados electorais da súa historia.
O seu fillo, Julio Anguita Parrado, xornalista, morreu cando cubría coas tropas norteamericanas a invasión de Iraq de 2003 por un disparo iraquí.
Idade Media
miniatura|[[Mausoleo en Rávena de Teodorico o Grande, rei dos ostrogodos. O reino dos ostrogodos sucedeu ao Imperio Romano de Occidente, cuxa desaparición marca o inicio da Idade Media.]] miniatura|Detalle do barrio xudeu de [[Ribadavia, que conserva a súa estrutura e aspecto medieval.]] miniatura|Pintura italiana, probabelmente veneciana, de finais do [[século XV ou comezos do XVI, que representa a caída de Constantinopla en 1453. Este feito marca, para algúns, a fin da Idade Media.]] A Idade Media foi un período histórico da civilización occidental comprendido entre o século V e o século XV. Normalmente considérase a súa extensión entre a fin do Imperio Romano do Occidente, no século V (476 d.C.), e o descubrimento de América, no século XV (1492 d.C.), ou en 1453 coa caída do Imperio Bizantino, data que coincide coa invención da imprenta (Biblia de Gutenberg) e coa fin da guerra dos Cen Anos. O adxectivo relacionado con este período é medieval (ver, por exemplo, literatura medieval, arte medieval, arquitectura medieval ou ciencia medieval). Certas sociedades non occidentais, como o Xapón, atravesaron períodos históricos "de transición" que se denominan tamén como Idade Media.
A 2015, os historiadores do período prefiren matizar esta ruptura entre Antigüidade e Idade Media de maneira que entre os séculos III e VIII adóitase falar de Antigüidade Tardía, que fora unha grande etapa de transición en todos os ámbitos: no económico, para a substitución do modo de produción escravista polo modo de produción feudal; no social, para a desaparición do concepto de cidadanía romana e a definición dos estamentos medievais, no político para a descomposición das estruturas centralizadas do Imperio romano que deu paso a unha dispersión do poder; e no ideolóxico e cultural para a absorción e substitución da cultura clásica polas teocéntricas culturas cristiá e islámica (en cadanseus espazos).
Adoitase dividir en dous grandes períodos: Temperá ou Alta Idade Media (do século V ao X, sen unha clara diferenciación coa Antigüidade Tardía); e Baixa Idade Media (do século XI ao XV), que á súa vez pode dividirse nun período de plenitude, a Plena Idade Media (do século XI ao XIII), e os dous últimos séculos, ou Idade Media Tardía, que presenciaron a Crise da Idade Media ou do século XIV.
Malia haber algúns exemplos de utilización previa, o concepto de Idade Media naceu como a segunda idade da división tradicional do tempo histórico debida a Cristóbal Cellarius (Historia Medii Aevi a temporibus Constantini Magni ad Constaninopolim a Turcis captam deducta, Jena, 1688), quen a consideraba un tempo intermedio, sen apenas valor por si mesmo, entre a Idade Antiga identificada coa arte e a cultura da civilización grecorromana da Antigüidade clásica e a renovación cultural da Idade Moderna —na que el se sitúa— que comeza co Renacemento e o Humanismo. A popularización deste esquema perpetuou un preconcepto erróneo: o de considerar a Idade Media coma unha época escura, sumida no retroceso intelectual e cultural, e un aletargamento social e económico secular (que á súa vez se asocia co feudalismo nos seus trazos máis escurantistas, tal como se definiu polos revolucionarios que combateron o Antigo Réxime). Sería un período dominado polo illamento, a ignorancia, a teocracia, a superstición e o medo milenarista alimentado pola inseguridade endémica, a violencia e a brutalidade de guerras e invasións constantes e epidemias apocalípticas.
Porén, neste longo período de mil anos houbo todo tipo de feitos e procesos moi diferentes entre si, diferenciados temporal e xeograficamente, respondendo tanto a influencias mutuas con outras civilizacións e espazos como a dinámicas internas. Moitos deles tiveron unha gran proxección cara ao futuro, entre outros os que estableceron as bases do desenvolvemento da posterior expansión europea, e dos axentes sociais que produciron unha sociedade estamental de base maiormente rural, pero que presenciou o nacemento dunha incipiente vida urbana e unha burguesía, que co tempo levarán ao capitalismo. Lonxe de ser unha época inmobilista, a Idade Media, que comezara con migracións de pobos enteiros, e continuara con grandes procesos repoboadores (como o derivado da Reconquista na Península Ibérica, ou o Ostsiedlung en Europa Central e Oriental) viu como nos seus últimos séculos os antigos camiños (moitos deles vías romanas decaídas) se reparaban e modernizaban con airosas pontes, e se enchían de todas as clases de viaxeiros (guerreiros, peregrinos, mercadores, estudantes, goliardos etc.), encarnando a metáfora espiritual da vida coma unha viaxe (homo viator).
Tamén xurdiron na Idade Media novas formas políticas, que van desde o califato islámico aos poderes universais da cristiandade latina (Pontificado e Imperio), ou o Imperio bizantino e os reinos eslavos integrados na cristiandade oriental (aculturación e evanxelización de Cirilo e Metodio); e, en menor escala, todo tipo de cidades estado, desde as pequenas cidades episcopais alemás ata repúblicas que mantiveron imperios marítimos como Venecia; deixando na metade da escala á que tivo maior proxección futura: as monarquías feudais, que transformadas en monarquías autoritarias prefiguran o estado moderno.
Definición e caracterización
A Idade Media foi un período de aproximadamente mil anos que se caracterizou polo predominio do Cristianismo en todas as esferas da vida humana na Europa. A este período chámaselle ás veces pexorativamente idade das tebras, pois non tería ningunha creación filosófica ou científica autónoma. Tal idea é criticada por moitos expertos da actual xeración de estudosos da historia da ciencia, que tenden a ver o período de desenvolvemento económico e tecnolóxico que comezou por volta do século XII (permitido por factores como a diminución das invasións bárbaras, mudanzas climáticas etc.), como un importante requisito para o desenvolvemento científico na era moderna.
Aínda que se di que este período abarca desde a caída do Imperio Romano do Occidente ata a Reforma protestante, a ciencia coñeceu un período de preto de mil anos de falta de inspiración en comparación coa produción científica clásica. Vale lembrar que, usando o mesmo criterio, tamén se podería dicir que unha gran "falta de inspiración" tería atinxido o período da Roma Imperial, cuxos descubrimentos en termos de ciencias naturais ficaron moi lonxe das dos gregos (e iso a pesar do longo período de prosperidade proporcionado pola "Pax Romana").
Desafortunadamente, as nocións preconcibidas sobre o status da ciencia na Idade Media foron amplamente propagadas e, aínda hoxe, permanecen mitos como a falsa idea de que os estudosos medievais consideraban que a terra era chá.
Facer unha apreciación clara da Idade Media é complexo: este tipo de avaliación pode tornarse altamente política, pasando a depender moito de susceptibilidades relixiosas. Os católicos acostuman tendenciosamente a ser máis favorables á Idade Media, xa que se identifican coa tradición histórica da relixión cristiá dese tempo. Os protestantes, polo contrario, ven a Idade Media como un período de tebras e dan máis valor á Reforma protestante, que modificou profundamente a práctica relixiosa na Europa (norte) occidental.
Demografía
Até a Revolución industrial, a poboación europea viviu nun precario equilibrio cos recursos alimentarios; así, calquera aumento demográfico que non se correspondese cun incremento das posibilidades agrarias derivaba nunha desnutrición que deixaba sen defensas o corpo humano e vulnerábel ante calquera ataque epidémico. Isto foi constante durante a Idade Media, a excepción do período que vai do século XI ao XIII, durante o cal asistiuse a unha expansión demográfica sostida. O aumento de poboación a partir do ano 1000 foi favorecido por certo interese dos señores a conceder terras para cultivar, de forma que se aumentasen as súas rendas, e á talla dos bosques que comportou a ruptura de novas terras, e polo tanto da produción agrícola. Outros factores que posibilitaron o aumento demográfico foron a mellora climática, que grazas a un pluviometría favorable, fixo máis abondosas as colleitas, o paro das grandes migracións que asolaran Europa (xermánicos, maxiares, normandos etc.).
Arte
miniatura|200px|O colorido e a exaltación da luz na [[rosácea (arquitectura)|rosácea de Sainte-Chapelle, París.]]
A arte durante a Idade Media estivo fundamentada no Cristianismo en case todas as súas expresións. Como durante este período a gran maioría dos campesiños era iletrada, as artes visuais eran o principal método para comunicar as ideas relixiosas, xuntamente cos sermóns. A Igrexa católica era unha das poucas institucións ricas dabondo para remunerar o traballo dos artistas, o que fai que a maior parte das obras sexan de natureza relixiosa (arte sacra).
As dúas principais manifestacións arquitectónicas, principalmente relacionadas coa construción de catedrais, foron o estilo románico e máis tarde o gótico. Destaca tamén a formación das Gremios de oficios, reunindo artesáns.
Filosofía
Principalmente á partir do século V, os pensadores cristiáns viron a necesidade de afondar nunha fe que estaba madurecendo, co intento de harmonizala coas esixencias do pensamento filosófico. Dese xeito a Filosofía, que ata entón posuía trazos marcadamente clásicos e helenísticos, pasa a recibir influencias da cultura xudaica e cristiá. Algúns temas que antes non formaban parte do universo do pensamento grego, tales como: Providencia e Revelación Divina e Creación a partir do nada pasaron a formar parte de temáticas filosóficas.
miniatura|dereita|Escriba medieval. A partir do século IX desenvólvese a principal liña filosófica do período, que ficou coñecida como escolástica. Esa filosofía gaña acentos notadamente cristiáns, xurdidos da necesidade de responder ás esixencias da fe, ensinada pola Igrexa, considerada entón como a gardiá dos valores espirituais e morais de toda a Cristiandade e, por así dicir, responsable da unidade de Europa, que comungaba da mesma fe. A Escolástica tivo unha constante de natureza neoplatónica, que combinaba elementos do pensamento de Platón con valores de orde espiritual, reinterpretados polo Occidente cristián. No século XIII Tomé de Aquino introduce tamén elementos da filosofía de Aristóteles no pensamento escolástico.
A cuestión chave que vai atravesar todo o pensamento filosófico medieval é a harmonización de dúas esferas; a fe e a razón. O pensamento de Agostiño (século V), recoñecía a importancia do coñecemento, mais defendía unha subordinación maior da razón en relación á fe por crer que esta última restauraría a condición decaída da razón humana. Xa a liña de Tomé de Aquino (século XIII) defende unha maior autonomía da razón na obtención de respostas a pesar de non negar tal subordinación da razón á fe.
Ciencia e Tecnoloxía
miniatura|esquerda|No inicio da era medieval a vida cultural concentrouse nos mosteiros. Como resultado das migracións bárbaras e da implosión do Imperio Romano do Occidente, a Europa Occidental do inicio da Idade Media era pouco máis que unha colcha de retallos de poboacións rurais e tribos bárbaras. Perdeuse o acceso aos tratados científicos orixinais da antigüidade clásica (en grego), ficaron apenas versións resumidas e ata deturpadas que os romanos traduciran ao latín. A única institución que non se desintegrou xuntamente co falecido imperio, a Igrexa católica, mantén o que resta de forza intelectual, especialmente a través da vida monástica. O home instruído deses séculos era case sempre un crego para quen o estudo dos coñecementos naturais era unha pequena parte da súa escolaridade. Eses estudosos vivían nunha atmosfera que daba prioridade á fe e tiñan a mente máis centrada na salvación das almas que no cuestionamento de detalles do universo físico.
Nalgúns aspectos, no século IX o retroceso causado polas migracións xa estaba revertido. No século X ocorre a contención das últimas ondas de invasións estranxeiras. E por volta do 1100 ocorre unha revolución que combinou renacemento urbano e comercial, ampliación de culturas e fronteiras agrícolas, crecemento económico, desenvolvemento intelectual e grandes evolucións tecnolóxicas. Comezan a se abrir novas escolas ao longo de todo o continente, inclusive en cidades e vilas menores. Sobre o 1200 fúndanse as primeiras universidades – París, Bologna e Oxford – (en 1500 xa serían máis de 70). Comeza un forte movemento de tradución de documentos árabes e gregos, que tornan o coñecemento do mundo antigo novamente dispoñible aos eruditos europeos. Todo iso posibilitou un gran progreso en coñecementos como a Astronomía, a Matemática, a Bioloxía e a Medicina.
miniatura|O período de [[1100 a 1300 xa foi chamado de Revolución Industrial da Idade Media.]]
Policétido sintase
As policétido sintases (PKSs) son unha familia de encimas multidominio ou complexos encimáticos que producen policétidos, unha importante clase de metabolitos secundarios, en bacterias, fungos, plantas, e unhas poucas liñaxes de animais. A biosíntese de policétidos ten grandes semellanzas coa biosíntese de ácidos graxos.
Idade Media
Ciencia e Tecnoloxía
Causaban espanto e admiración innovacións como os grandes reloxos mecánicos que transformaron a noción de tempo nas cidades. Presenciáronse descubrimentos como os dos lentes, en 1285, e do imprenta móbil, en 1448. Houbo tamén moitas innovacións na forma de utilizar os medios de produción, coas técnicas de cerrallaría e incisión de pedras, a fundición de ferro, e os avances nas técnicas de construción aplicadas ao estilo gótico. No sector agrícola, temos o desenvolvemento de ferramentas, melloras en carruaxes, arreos para bestas de carga, e a utilización de muíños de auga Avances en instrumentos como o compás e mailo astrolabio, na confección de mapas e as carabelas fixeron posible a expansión marítimo-comercial europea na Idade Moderna.
Policétido sintase
Os xenes PKS para os encimas que sintetizan un determinado policétido están organizados xeralmente nun operón nas bacterias, e en clusters de xenes en eucariotas.
Idade Media
O legado medieval para o progreso científico
A tecnoloxía das grandes navegacións permitirá en séculos futuros o descubrimento dun número extraordinario de novas especies de animais e plantas, alén de novas formacións xeolóxicas e climáticas. Os avances obtidos na óptica xerarían despois aparellos como o microscopio e mailo telescopio, que, xuntamente coa imprenta (outro froito medieval), son vistos como os equipamentos máis importantes xa creados para o avance do coñecemento humano. Porén, a herdanza máis importante do período talvez fose o nacemento e multiplicación das universidades, xuntamente co xurdimento das primeiras sementes da metodoloxía científica contemporánea.
Policétido sintase
Clasificación
As PKSs pode clasificarse en tres grandes grupos:
As PKSs de tipo I subdivídense en:
Á súa vez as PKSs iterativas (IPKSs) poden subdividirse en:
Módulos e dominios
400px|miniatura|Biosíntese do precursor da [[doxorrubicina, є-rodomicinona. As reaccións da policétido sintase móstranse na parte de arriba.]] miniatura|dereita|Biosíntese proposta para a naftomicina. Cada módulo de policétido sintase de tipo I consta de varios dominios con funcións definidas, separados por curtas rexións espazadoras. A orde dos módulos e dominios dun complexo de policétidosintase é o seguinte (na orde de N-terminal a C-terminal):
Dominios:
A cadea de policétido e os grupos de inicio están unidos polo seu grupo carboxilo aos grupos SH da ACP e o dominio KS por medio dun enlace tioéster:
R-C(=O)OH + HS-proteína R-C(=O)S-proteína + H2O.
Etapas da síntese
A cadea en crecemento é pasada desde un grupo tiol (SH) ao seguinte por trans-acilacións e é liberada ao final por hidrólise ou por ciclación (alcohólise ou aminólise).
Etapa de inicio:
Etapas de elongacion:
Idade Media
Gastronomía
As Cruzadas, entre os séculos XI e XIII, permitiron aos europeos entrar en contacto con produtos do Oriente, logo incorporados na gastronomía: trigo sarraceno, azucre, anís, comiño, canela, xenxibre, noz moscada, azafrán, cebola e ameixa. Eses novos ingredientes posibilitaron o desenvolvemento dos chourizos e das técnicas de preparación de vinagre, mostaza e mollos especiais.
Policétido sintase
Importancia farmacolóxica
As policétido sintases son unha importante fonte de pequenas moléculas naturais usadas en quimioterapia. Por exemplo, moitos dos antibióticos usados habitualmente, como a tetraciclina e os macrólidos, son producidos por policétido sintases. Outros policétidos industrialmente imortantes so o sirolimus (inmunosupresor), a eritromicina (antibiótico), a lovastatina (fármaco anticolesterol), e a epotilona B (fármaco anticanceroso).
Idade Media
Datas significativas
miniatura|Recreación dun cabaleiro medieval en [[Ribadavia.]]
Notas
<references group=Nota/>
Policétido sintase
Importancia ecolóxica
Só un 1% de todas as moléculas coñecidas son produtos naturais, aínda que se considera que case 2/3 de todos os fármacos actualmente en uso son polo menos en parte derivados de fontes naturais. Este nesgo explícase normalmente argumentando que os produtos naturais coevolucionaron no medio ambiente durante longos períodos de tempo e foron preseleccionados para ter estruturas activas. Os produtos da policétido sintases inclúen lípidos con propiedades antibióticas, antifúnxicas, antitumorais, e de predador-defensa; porén, moitas das vías das policétido sintases que usan comunmente as bacterias, fungos e plantas aínda non foron caracterizadas. Desenvolvéronse novos métodos de detección de novas vías de policétido sintases no medio ambiente. As evidencias moleculares apoian a noción de que moitos policétidos novos aínda non foron descubertos de fontes bacterianas.
Linguas quechuas
O quechua, tamén coñecido como runa simi ("lingua da xente"), é unha familia de linguas indíxenas faladas polo pobo quechua, o cal habita principalmente nos Andes do Perú. Derivada dunha lingua ancestral común, é a familia de linguas precolombianas máis falada das Américas, cun estimado de 8-10 millóns de falantes en 2004. Aproximadamente o 25% (7,7 millóns) dos peruanos falan unha lingua quechua. Quizais sexa máis coñecido por ser a principal familia lingüística do Imperio Inca. Os españois fomentaron o seu uso ata a loita peruana pola independencia da década de 1780. Como resultado, as variantes do quechua aínda son moi faladas no presente, sendo a lingua cooficial de moitas rexións e a segunda familia lingüística máis falada do Perú.
Características
Dentro da gran diversidade das súas variantes, o quechua caracterízase por comprender linguas moi regularmente aglutinantes cunha orde gramatical variábel. O seu gran número de sufixos muda tanto o significado das palabras por completo como os matices do significado. Algunhas características gramaticais notábeis inclúen a conxugación bipersoal (os verbos concordan co suxeito e o obxecto), evidencialidade (indicación da fonte e a veracidade do coñecemento expresado), unha partícula de tópico e sufixos que indican quen se beneficia dunha acción e da actitude do falante ao respecto, aínda que algunhas linguas e variedades poden carecer dalgunhas destas características.
A identificación das linguas que conforman esta familia foi controvertida por mor de que non todas estas variedades son mutuamente intelixíbeis. Dende mediados do século XVII, estendeuse o mito de que o quechua é un só idioma, onde o quechua falado no Cuzco (naquel entón, o quechua clásico) sería a lingua por excelencia e as demais variedades, meras corrupcións desta. A evidencia lingüística contemporánea contradí frontalmente esta crenza, pois o quechua clásico non é a orixe de todas as variedades da familia quechua senón que existen outras variedades moito máis antigas ca esta.
Fernando Barros Pumariño
Fernando Barros Pumariño, nado en Santiago de Compostela o 15 de agosto de 1906 e finado en París o 22 de marzo de 1959, foi un político galego.
Traxectoria
miniatura|300px|Barros, [[Ramón María del Valle-Inclán|Valle-Inclán e García-Sabell en Compostela en 1935.]] Estudante de Medicina na Universidade de Santiago de Compostela, delegado da Sociedad General de Autores. Amigo e compañeiro de Arturo Cuadrado. Pertenceu á masonería. Participou no Pacto de Lestrobe en representación da ORGA e foi elixido secretario do Centro Republicano de Santiago de Compostela en xaneiro de 1931. Despois integrouse en Izquierda Republicana. Foi detido pola folga xeral revolucionaria de 1934. Amigo de Ramón María del Valle-Inclán, acompañouno nos seus últimos momentos e foi o seu testamenteiro. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, permaneceu agochado no Sanatorio Baltar até que logrou atravesar a fronteira portuguesa e pasar á zona leal. Integrouse no exército republicano como comandante. Contactou en Valencia con Borobó. Coa derrota republicana foi detido e internado na prisión de San Miguel de los Reyes (Valencia) o 14 de abril de 1939. Despois pasou á prisión de Porlier. En xuño de 1945 as autoridades franquistas conmutáronlle a pena pola de seis anos de confinamento, que tería que cumprir en Vigo. En abril de 1948 desapareceu do seu domicilio de Vigo e fuxiu a Francia. Alí traballou de albanel. Reuníase no café Mabillon de París xunto con outros exiliados.
Andrew Lincoln
Andrew Lincoln, nado como Andrew James Clutterbuck o 14 de setembro de 1973 en Londres, é un actor inglés de cinema e televisión.
Faba de Lourenzá
A faba de Lourenzá é unha variedade de feixón con Indicación Xeográfica Protexida da zona de Lourenzá.
Características
O seu cultivo está favorecido pola climatoloxía continental da zona, con choivas abundantes (1.200 - 1.400 mm ao ano) e temperaturas suaves (12 a 14 °C anuais). Na zona predominan os solos francos e franco-lamacentos, con valores de acidez cun pH de entre 7 e 5.
Historia
A vida económica da zona estivo determinada pola celebración periódica de feiras de gando e produtos agrícolas, os días 9 e 28 de cada mes. O mercado de fabas de Lourenzá está documentado dende o século XVIII.
Nas décadas de 1970 e 1980, debido á decadencia do sector lácteo, déuselle pulo á produción da faba e do liño, dada a estacionalidade destes cultivos (duran 6 meses). Desde 1990, ano da creación da festa da faba, cobrou especial relevancia o mercado de fabas por xunto entre outubro e xaneiro. Este mercado consolidouse a comezos do século XXI, acadándose as 600 toneladas de transacción anual.
O concello de Lourenzá fomentou a profesionalización do sector coa construción da Lonxa de Horta, Flor e Faba.
No ano 2000 a Xunta de Galicia apoiou a aprobación da denominación de orixe protexida para as fabas cultivadas na Mariña lucense. O distintivo, á espera da aprobación do Ministerio de Agricultura de España e do departamento correspondente da Unión Europea, abranguirá a leguminosa producida nos concellos de Alfoz, Barreiros, Burela, Foz, Lourenzá, Mondoñedo, A Pontenova, Ribadeo, Trabada, O Valadouro, O Vicedo, Viveiro e Xove.
Variedades
Na actualidade hai dúas variedades principais: a Faba Galaica e a Faba do Marisco, as dúas pertencentes á especie Phaseolus vulgaris L..
Enfermidades
O cultivo da faba pode verse afectado por diversas pragas (mosca da semente, pulgóns e gurgullos, que poden chegar a estragar a colleita enteira) e enfermidades (fungos).
Cales
O topónimo galego Cales pode referirse a:
Iñaki Gabilondo
José Ignacio Gabilondo Pujol, nado en Donostia o 19 de outubro de 1942 e máis coñecido como Iñaki Gabilondo, é un xornalista vasco. Xornalista de gran prestixio, a súa carreira estivo estreitamente ligada á radio, concretamente á Cadena SER, onde conduciu con grande éxito durante case vinte anos (entre 1986 e 2005) o espazo matinal Hoy por hoy. Tamén ten traballado en televisión, un medio que retomou en 2005, tras anos afastado dela, para presentar os informativos de Cuatro ata comezos de 2010 cando pasou a CNN+.
Comezos
Gabilondo é licenciado en Xornalismo pola Universidade de Navarra. Inicia a súa carreira na radio con 21 anos. Este primeiro traballo sería en 1963, en Radio Popular (COPE) na súa cidade natal, Donostia. Con 27 anos dirixe esta emisora, ata que en 1969 pasa a dirixir Radio San Sebastián da Cadena SER. Dous anos despois foi nomeado director da Cadena SER en Sevilla, e de aí pasou a converterse en director de informativos nesa cidade.
Cadena SER
Sete anos máis tarde, en 1978 incorporouse ós servizos informativos da Cadena SER en Madrid para dirixir Hora 25 e en 1980 comezaba a ostentar o cargo de director dos Servizos Informativos da Cadena SER.
TVE
Pouco despois pasaría a ser director de informativos de TVE, estreándose en antena durante o 23-F, na investidura de Calvo Sotelo, situación excepcional que forzou a súa primeira aparición ante as cámaras de televisión e lle obrigou a asumir a responsabilidade de presentar durante un mes o Telediario da noite, nas circunstancias máis difíciles para a que era daquela a nacente democracia española e os comezos do exercicio libre do xornalismo. As tensións políticas e a debilidade do Goberno de Calvo Sotelo obrigaron á súa saída de TVE, así coma á do director xeral. Tralo seu paso pola televisión pública foi director xeral de Radio Televisión 16.
En 1983 abandona o seu cargo en Radio 16 para volver á Cadena SER, onde sería director e presentador de Aquí la SER, Matinal SER, Pido la Palabra e Onda Media.
Hoy por hoy
miniatura|dereita|Iñaki Gabilondo en 2021. O 22 de setembro de 1986, comezaban as emisións do que sería o programa máis relevante na súa carreira profesional e o máis escoitado de toda a historia da radio española: Hoy por Hoy. Baixo a súa dirección, este espazo converteuse no programa de radio por excelencia en España, batendo tódolos récords de audiencia. Durante os primeiros anos, mantivo unha competencia directa co programa Protagonistas, conducido por Luis del Olmo, pero a partir da terceira vaga do EGM en 1995 Hoy por Hoy foi o programa máis escoitado de xeito claro e indiscutible da radio en España, como constatou o propio Estudo Xeral de Medios durante máis de trinta vagas consecutivas.
O seu traballo en radio non significou que aparcara por completo as súas intervencións televisivas; así estivo á fronte de programa coma En familia (TVE, 1987 a 1989), Iñaki, los jueves (1990), Gente de primera (1993) en TVE ou Entrevista con. En 1996 encargouse das entrevistas en Telecinco do informativo de Luis Mariñas.
En 2005 publicou o libro Testigo de la Historia, selección das súas entrevistas máis interesantes. Gabilondo entrevistou a tódolos presidentes do goberno; líderes políticos de tódolos partidos; personalidades internacionais, escritores, investigadores, actores, directores de cine, cantantes e tódolos protagonistas da actualidade.
Cuatro
O 30 de agosto de 2005 a Cadena SER anunciaba por sorpresa que Iñaki deixaba a dirección de Hoy por Hoy para pasar a ser o presentador do informativo estrela do novo canal xeralista español, Cuatro, que iniciou as emisións a comezos de novembro do mesmo 2005. Gabilondo foi substituído á fronte do programa que conducira durante case vinte anos polo xornalista Carles Francino e desde aquela presentou o informativo de Noticias Cuatro de luns a venres ás 21:00, primeiro en solitario e desde setembro de 2006 en compañía de Silvia Intxaurrondo. En 2006, ademais compartiu a condución do programa Cuatro x Cuatro con Àngels Barceló, Carles Francino e Jon Sistiaga.
CNN+
Logo de mercar Gestevisión Telecinco a cadea Cuatro, o xornalista abandonou a presentación de Noticias Cuatro o 21 de xaneiro de 2010, presentando a partir do 8 de febreiro de 2010 o magacín informativo nocturno Hoy na canle de noticias CNN+. A finais do ano 2010 ten que deixar CNN+ polo peche da canle derivado da fusión entre Cuatro e Telecinco.
Vida persoal
Está casado con Lola Carretero, xornalista especializada en moda que colaborou algún tempo en Hoy por Hoy. Un irmán seu, Ángel Gabilondo foi ministro de Educación, e é tío da actriz Estíbaliz Gabilondo.
Premios e recoñecementos
Recibiu multitude de premios e recoñecementos ao seu labor xornalístico, caracterizado pola defensa da liberdade e da democracia, e converteuse nun referente do xornalismo español, fiel ó seu estilo durante toda a súa carreira. Ademais de estar nomeado en varias ocasións ós premios TP de Ouro e ó da Academia das Ciencias e das Artes da Televisión ó mellor presentador, ten no seu haber un total de seis Premios Ondas.
É colexiado de honra do Colegio de Periodistas de Cataluña e Meridiana polo seu labor en favor da muller. As sondaxes do Instituto Gallup situárono no primeiro posto no ránking de Credibilidade de Xornalistas. PR Noticias recoñeceuno como o xornalista máis influente.
A todo isto hai que engadir, entre outros, os seguintes recoñecementos:
Asociación Cultural Manicómicos
A Asociación Cultural Manicómicos é unha asociación teatral da cidade da Coruña (Galiza) nada en xaneiro de 2004 por iniciativa dun grupo de persoas con diversos graos de experiencia nas artes escénicas co interese de investigar, estudar e difundir as artes escénicas e a comedia. No 2006 colaborou, xunto con outros colectivos como Pista Catro e Cooperactiva (Santiago de Compostela) ou Circus Fusión (Ourense), na creación da Federación Galega de Novo Circo.
Entre os obxectivos de Manicómicos inclúense: a organización de cursos formativos para os seus asociados e para a cidadanía en xeral para un coñecemento maior das diferentes técnicas actorais, así como a organización dun Festival de Teatro Cómico anual na cidade da Coruña (Festival Manicómicos) no que se poidan ver ás principais figuras do panorama internacional (que ademais imparten cursos durante o festival) xunto a novos artistas galegos.
Movimiento Ibérico de Liberación
O Movimiento Ibérico de Liberación-Grupos Autónomos de Combate (MIL) foi unha organización antifranquista activa durante os inicios dos anos 1970 en Cataluña.
Ideoloxía e historia
Ideoloxicamente, o MIL rexeitaba calquera actividade política ou sindical, pois preferían unha unidade destas dúas tarefas, e avogaba pola axitación armada como ferramenta de liberación da clase obreira contra o capitalismo. Asumía tendencias como o consellismo e o situacionismo como alternativas ao marxismo tradicional.
Eran un reducido grupo de activistas que nunca superou a decena de militantes. Eran novos, homes e mulleres, da clase media barcelonesa como Oriol Solé Sugranyes, Santiago Soler Amigó e despois Salvador Puig Antich e amigos ou irmáns entre si. O MIL contaba tamén co apoio doutros grupos de mozos libertarios do sur de Francia (como Jean-Marc Rouillan), organizados por Oriol Solé a raíz do seu exilio en Tolosa.
O MIL iniciou as súas actividades en febreiro de 1971, estruturándose en Grupos Autónomos de Combate (GAC). As súas accións consistían en atracos a sucursais bancarias. Co diñeiro roubado editaban publicacións clandestinas creando as edicións de maio do 37 (continuaron publicando textos até 1975 por membros do exMIL) e axudaban aos comités de folga e aos obreiros represariados.
Vían o seu grupo como un "grupo de apoio" á loita obreira, que debía fuxir de crear intereses internos. Os MIL no se consideraron un grupo na liña do FRAP ou ETA. Nunca atentaron contra forzas de seguridade nin puxeron bombas.
As contradicións entre os seus membros sobre como organizar a loita pronto se fixo patente, ata o punto de que o grupo decidiu disolverse en agosto de 1973. Apenas un mes despois tres dos seus compoñentes, Salvador Puig, Oriol Solé e José Luis Pons, foron detidos en Barcelona e enviados a prisión. Outros conseguiron fuxir a Francia e continuaron o combate a través dos Grupos de Acción Revolucionaria Internacionalista (GARI) realizando accións de denuncia sobre o réxime franquista para chamar a atención internacional sobre os seus compañeiros encarcerados en España.
Salvador Puig Antich foi executado a garrote vil no Cárcere Modelo de Barcelona en marzo de 1974 despois de ser condenado pola morte do policía Francisco Anguas, da brigada político-social de Barcelona, o día que foi detido.
Oriol Solé Sugranyes morreu a causa dos disparos efectuados pola Garda Civil, nas montañas navarras próximas a Auritz cando estaba dirixíndose a territorio francés, en abril de 1976, despois de protagonizar cun grupo de presos de ETA e doutras organizacións antifranquistas, a fuga do Cárcere de Segovia.
José Luis Pons Llobet foi condenado a case sesenta anos de prisión.
Lugares de Celanova
miniatura|dereita|[[Casa do concello de Celanova.]] Galicia → Parroquias de Galicia → Lugares de Galicia → Lugares de Celanova
Metástase
Unha metástase (grego: desprazamento, μετά:seguinte e στάσις:lugar) é a extensión dunha doenza dun órgano até outra parte distante do organismo. Só os cancros e as infeccións teñen a capacidade de metastatizar. As células canceríxenas teñen a capacidade de se desprender do tumor primario, ben polo sangue, ben polos ganglios linfáticos.
Thylacoleo carnifex
O león marsupial (Thylacoleo carnifex) é unha especie extinta de mamífero marsupial carnívoro que viviu en Australia dende o Plistoceno temperán ó serodio (hai 1 600 000 – 46 000 anos). Malia o seu nome, non está relacionado co león, mais é un membro da orde Diprotodontia, un dos grupos taxonómicos dos marsupiais australianos.
Feel the Fate
"Feel the Fate" é o segundo single do grupo xaponés de J-Pop chamado w-inds, lanzado o 4 de xullo do ano 2001 baixo o selo Pony Canyon e producido por Flight Master.
Eparquía de Chicago
Eparquía de Chicago pode referirse a:
Cimadevila, Grou, Lobios
Cimadevila é un lugar da parroquia de Grou no concello ourensán de Lobios na comarca da Baixa Limia. Non aparecen datos de habitantes nin no INE nin no IGE
Codex Euricianus
O Codex Euricianus ou Código de Eurico foi un código de leis promulgadas polo rei visigodo Eurico cara o 475 ou 483 en Tolosa ou ben en Arles é a colección existente máis antiga de leis escritas dunha poboación bárbara.
Realizouse para que servise de norma aos visigodos e regulase ás súas relacións con Roma. A obra de compilación foi obra de León de Narbona, un xurisconsulto romano e conselleiro do rei quen no seu contido, no que incluíu 350 cláusulas, está constituído non só por material xurídico xermánico senón que se reelaboran con apartados do dereito romano.
Paradox
"Paradox" é o terceiro single do grupo xaponés de J-Pop chamado w-inds, lanzado o 17 de outubro do ano 2001 baixo o selo Pony Canyon e producido por Flight Master.
Árbore de Nadal
miniatura|dereita|Árbores de Nadal. Unha árbore de Nadal é unha árbore decorativa, típica da festa de Nadal. Tradicionalmente emprégase unha conífera de folla perenne, coma piñeiros, piceas e abetos, destacando entre elas as especies Abies nordmanniana, Picea abies e Picea excelsa. En Galiza tamén se empregan exemplares novos de piñeiro bravo. Na actualidade tamén está moi popularizado o uso de árbores artificiais de plástico e outros materiais sintéticos. Decórase con elementos propios do Nadal como esferas, luces, estrelas, lazos, grilandas e outros elementos decorativos.
Historia
Cando os primeiros cristiáns acadaron o norte de Europa, acharon que os seus moradores celebraban o nacemento de Frey, deus do Sol e a fertilidade, adornando unha árbore perenne, polo solsticio de inverno (data achegada ao Nadal cristián); estes pobos indoeuropeos facían ritos relacionados coas árbores e os paus. Disque os celtas adoitaban celebrar a chegada do inverno colocando unha árbore, xeralmente un abeto, no largo da vila, adornado con cascas de ovo pintadas. Algunhas investigacións especifican que esta árbore estaba presente nas cerimonias da primitiva Roma. En Galiza sobreviviu o ritual do tizón de Nadal entre outras tradicións precristiás. Esta árbore perenne simbolizaba a árbore do Universo, chamada Yggdrasil, en cuxa copa se atopaba Asgard (a morada dos deuses) e o Valhalla (o pazo de Odín); e nas raíces máis fondas estaba Helheim (o reino dos mortos).
Posteriormente, coa evanxelización deses pobos, os conversos tomaron a idea da árbore, para celebrar o nacemento de Cristo (a data do Nadal fixouse seguramente por coincidir con festas pagás ligadas ao sol), porén cambiándolle totalmente o significado.
Disque san Bonifacio (680-754), evanxelizador de Alemaña, colleu un machado e cortou unha árbore que representaba o Yggdrasil (aínda que tamén puido ser unha árbore consagrada a Thor), e no seu lugar plantou un piñeiro, que por ser perenne, simbolizou o amor de Deus, enfeitándoo con mazás e candeas. As mazás simbolizaban o pecado orixinal e as tentacións, mentres que as candeas representaban a luz de Xesús Cristo coma luz do mundo. Co paso do tempo, as mazás e mailas luces, transformáronse en bólas e outros enfeites. Foi cara o século XVI cando Martiño Lutero e os seus seguidores adoptaron este costume e introduciron a árbore adornada con candeas na noite do 24 de decembro en fogares e templos. Existe paralelamente a lenda dun misioneiro inglés que difundía a palabra de Xesús entre as tribos do norte de Alemaña. Ao chegar a Geismar viu como pretendían sacrificar a un príncipe atado ao tronco dunha árbore para ser ofrecido ao deus Thor. Irrompendo a cerimonia, o misioneiro derribou a árbore cun machado, agromando nese mesmo intre un fermoso piñeiro que, segundo a lenda, era a proba da vida nova que representaba Xesús.
Despois engadiuse a tradición de pór agasallos para os nenos debaixo da árbore, enviados por San Nicolás (o Papá Noel), os Reis Magos, ou incluso o recuperado Apalpador galego, dependendo da lenda da zona onde se atope.
A árbore de Nadal en Europa
É posíbel que a primeira árbore de Nadal, como se coñece na actualidade, xordese en Alemaña, onde se implantou por vez primeira en 1605 para ambientar o frío do Nadal, comezando así o seu espallamento. A Finlandia chegou en 1800, mentres que a Inglaterra fíxoo en 1829, e no Castelo de Windsor viuse por vez primeira en 1841, da man do príncipe Alberte, home da raíña Vitoria.
O costume de adornar unha árbore chega a Madrid no ano 1870 grazas a unha muller de orixe rusa chamada Sofía Trubetskaya, que despois de enviuvar do duque de Morny, medio irmán de Napoleón III, controuxo segundas nupcias co aristócrata español Pepe Osorio, o Gran Duque de Sesto, un dos maiores promotores da Restauración borbónica que permitiu a Afonso XII reinar. Así, seica a primeira vez que se colocou unha árbore de Nadal en España foi en Madrid, durante o Nadal do ano 1870, no desaparecido palacio de ditos nobres, o palacio de Alcañices, situado no Paseo del Prado, esquina coa Rúa de Alcalá.
A árbore de Nadal en Galiza
En Galiza, o illamento fai que a tradición chegue máis tarde, popularizándose na segunda metade do século XX, principalmente nas cidades, seguindo as modas de España e do cinema, nun principio era popular pór piñeiros noviños coma árbores de Nadal no canto de abetos. Hoxe en día, ademais das árbores artificiais, unha das especies máis populares é o abeto vermello (Picea abies). Hoxe en día incluso hai empresas en Galiza que, de xeito sostible, alugan árbores de Nadal e lévanos á casa.