cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amanda Peet
Carreira profesional
O seu primeiro papel importante foi Jack na serie Jack & Jill (1999), que durou 2 tempadas. Tamén apareceu na oitava tempada de Seinfeld, onde interpretaba a unha camareira do local onde actuaba Seinfeld. O primeiro papel de Amanda nunha película publicitada foi en 2000, con The Whole Nine Yards, elevando o seu nivel ó dunha estrela. Ese ano foi elixida unha das 50 mulleres máis belas pola revista People. Amanda apareceu tamén na película Tres pailáns e unha bruxa (2001) con Jack Black e Steve Zahn. Tamén en Cando menos o esperas (2003), onde facía de filla de Diane Keaton e amante de Jack Nicholson.
En 2005, Peet apareceu na obra teatral This how it goes, onde conseguiu un papel que disputaba con Marisa Tomei. Ese mesmo ano apareceu nas películas Syriana, co seu marido na ficción Matt Damon, e A Lot Like Love, con Ashton Kutcher. En febreiro de 2006 actuou en Broadway na obra Barefoot in the park, de Neil Simon. Peet tamén estivo no elenco de actores da serie Studio 60, onde coincidiu con Matthew Perry, ó que coñecera en The Whole Nine Yards e The Whole Ten Yards, e tamén con Sarah Paulson, á que coñecera en Jack & Jill. Na serie, Amanda é a nova presidenta da NBS. En 2006 tamén participou con Dermot Mulroney en Griffin and Phoenix, onde interpreta unha paciente terminal que vive os seus últimos días ó límite. En 2007 rodou The Ex, con Zach Braff, onde dá vida a unha avogada que queda na casa para coidar do seu fillo.
Lingua afrikaans
O afrikaans é unha lingua xermánica occidental que se fala principalmente en Suráfrica e Namibia.
Campanet
250px|miniatura|dereita|Localización de Campanet. miniatura|dereita|250px|Fontes freáticas Fonts Ufanes en Campanet.
Campanet é un concello da illa de Mallorca, no arquipélago das Illas Baleares. Esténdese por unha área de 143.72 km² onde no ano 2007 vivían 2.562 habitantes. Está a tan só 24 km de Palma.
Demografía
Evolución da poboación de Campanet dende a década dos 50 ata agora:
Política
A repartición de escanos quedou deste xeito:
Lingua afrikaans
Distribución xeográfica
En Suráfrica o africáner fálase na Cidade do Cabo e en toda a metade occidental do país ademais das cidades de Pretoria, Xohanesburgo e Bloemfontein.
Historia de Italia
A historia de Italia é unha das máis importantes de toda Europa e de todo o mundo. Herdeira de múltiples culturas antigas como a dos etruscos e latinos, e receptora da colonización grega e cartaxinesa, viu nacer o Imperio Romano, legador dunha gran parte da cultura occidental e un dos maiores da historia. Trala caída do Imperio, Italia sufriu unha serie de invasións xermanas alternadas con intentos bizantinos e francos de reconstruír a unidade do Imperio Romano.
Lingua afrikaans
Distribución xeográfica
En Namibia a Constitución de 1990 garante ao africáner o status de lingua nacional, aínda que non é oficial como si o era antes da independencia. Aproximadamente o 25% da poboación de Windhoek ten o africáner como lingua materna.
Eurostar 1000
O bus Eurostar 1000 é un tipo de bus para satélites fabricado en Francia por Matra Marconi.
Historia de Italia
Tralo declive da monarquía hispánica, o Imperio Austrohúngaro pasaría a controlar a rexión. Transformada nun campo de batalla durante as guerras revolucionarias, pasaría a loitar pola súa independencia. Entre 1856 e 1870 levou a cabo a Unificación de Italia logo dunha serie de guerras que implicou enfrontarse ao Imperio Austríaco e os Estados Pontificios. Posteriormente, Italia levaría a cabo políticas imperialistas que a levaron a participar na primeira guerra mundial ao lado do Acordo, á invasión de Abisinia e a participar na segunda guerra mundial como aliado de Hitler.
Na actualidade Italia é un país democrático, pertencente a organizacións tan importantes como a Unión Europea ou o G-8, e unha das principais potencias económicas da Terra.
Lingua afrikaans
Distribución xeográfica
En Botswana fálase no distrito de Ghazi e na vila de Takatokwane, no distrito de Kweneng.
Eurostar 1000
Características
O bus Eurostar 1000 é a primeira xeración de buses fabricados por Matra Marconi. Está pensado para satélites na órbita xeoestacionaria, principalmente para satélites de comunicacións. Usouse exclusivamente nos catro satélites da serie Inmarsat 2, adicados a proporcionar comunicacións civís, cunha masa duns 1300 kg cada un.
Lingua afrikaans
Orixe
Orixinariamente o afrikaans é unha variedade local do neerlandés que se desenvolveu na colonia neerlandesa da Cidade do Cabo despois que a Compañía Holandesa das Indias Orientais establecera alí unha colonia en 1652, aumentada con emigración de holandeses, alemáns e franceses entre os séculos XVIII e XIX, esa poboación europea mesturouse coa poboación local bantú e khoisan, así como con poboación procedente das colonias holandesas de Asia.
Á lingua local denominouse inicialmente holandés do Cabo (Taal Dutch), houbo tamén outras linguas crioulas que influíron no desenvolvemento do afrikaans: o Orange Rivers Afrikaans (ou Kleurling Afrikaans) falada por europeos mesturados con falantes de linguas khoisan, nama e outras poboación africanas (os seus falantes coñecíanse como griqua ou koranna). Os Rehobot Basters era unha poboación rural descendente de homes holandeses e mulleres khoi que falaban un crioulo semellante. O cabo malaio era a variedade africáner falada pola poboación islámica descendente de malaios.
A mutua interferencia do afrikaans con estas outras variedades crioulas levou á a unha grande regularidade da gramática. O holandés do Cabo diverxía ademais do neerlandés na introdución de préstamos do baixoalemán, alemán, francés, portugués, do malaio e outras linguas malaio-polinesias e das linguas africanas, aínda que comparte o 85% do léxico co neerlandés.
Gramática
O afrikaans presenta unha forte simplificación gramatical comparada co neerlandés, non distingue xéneros gramaticais nos substantivos, o plural indícase mediante o morfema -e, (neerlandés -en, -n, -s, -'s) e posúe un único artigo, die.
Calvià
miniatura|290px|Localización de Calvià. miniatura|290px|Antiga [[Casa Consistorial.]] miniatura|290px|[[Baía de Palma Nova.]]
Lingua afrikaans
Gramática
Non presenta inflexión verbal, hai que colocar o pronome antes para saber quen fai a acción.
Conta con 15 vogais, e é unha das poucas linguas xermánicas en empregar a dobre negación: Hy kan nie Afrikaans praat nie. (literalmente El pode non africáner falar non.)"
Historia de Italia
Definición de Italia
O nome de Italia vén sendo empregado dende antigo para designar á xente do centro do que hoxe chamamos Península Itálica, facendo referencia aos pobos itálicos, falantes das linguas chamadas igualmente. A súa orixe é incerto: Pallotino defende que deriva dun asentamento en Calabria e que foi usado polos gregos como termo xeral para designar aos habitantes de toda a península.
Calvià
miniatura|290px|Cala de Portals vells miniatura|290px|Parte da aldea rural divisando o novo concello
Historia de Italia
Definición de Italia
O termo asentouse cando a República Romana unificou toda a península ao conquistar ao resto de tribos contemporáneas. O nome de Italia foi empregado tamén en moedas acuñadas pola coalición de pobos que se levantou contra Roma no século I antes de Cristo con capital en Corfinium que incluía samnitas, umbros, sabinos e outros. Finalmente, o emperador romano Augusto incluíu baixo o nome de Italia toda a península, ao que se rematou engadindo a Galia Cisalpina no 42 a.dC., como unidade central do imperio.
Lingua afrikaans
Historia
O holandés do Cabo diverxía do neerlandés na introdución de préstamos do baixoalemán, alemán, francés, portugués, do malaio e outras linguas malaio-polinesias e das linguas africanas.
Calvià
Calvià é un concello de Mallorca, no arquipélago das Illas Baleares. Atópase na zona occidental da illa, xunto á serra de Tramuntana e a 24 km da cidade de Palma.
Historia de Italia
Definición de Italia
Trala caída do Imperio Romano de Occidente, as palabras Italia e italiano pasaron a facer referencia ao conxunto de estados que poboaban o antigo territorio da Italia romana e que compartían unha certa afinidade cultural, destacando especialmente un mesmo conxunto de dialectos do latín que darían orixe ao italiano. Séculos despois, o nacionalismo romántico baseou nesta unidade cultural a súa procura dunha unidade política que desembocaría no moderno estado italiano.
A Cultura de Villanova
Co século VIII chegan dende o norte novos poboadores de distinta orixe que traen consigo unha cultura metalúrxica que domina o ferro. Trátase da Cultura de Villanova así chamada por un dos principais sitios arqueolóxicos. Sábese, ademais, que practicaban a cremación e incineración dos seus mortos, caracterizándose as súas necrópoles por unhas urnas típicas de forma cónica. Falaban as linguas itálicas, de orixe indoeuropea. Asentáronse principalmente ao norte, xunto ao río Po e en Umbría e Emilia, e no centro da península (Etruria e o Lacio). Máis ao sur, aínda que a práctica xeral era a inhumación atopáronse tamén soterramentos desta cultura ata Capua, Campania.
Calvià
Cunha oferta hostaleira de 230 establecementos, entre hoteis de luxo e casas rurais, portos deportivos, campos de golf, academias de tenis, zonas para practicar sendeirismo e unha pista de atletismo, é o municipio turístico de maior importancia da illa.
Demografía
Evolución da poboación de Calvià dende a década dos 50 ata agora:
Política
O repartimento de escanos quedou deste xeito:
Historia de Italia
Os Etruscos
miniatura|150px|dereita|Cabeza de guerreiro ([[Necrópole de Crocifisso do Tufo, Orvieto, Italia)]] Os etruscos foron un enigmático pobo cuxo núcleo histórico foi a Toscana, á cal deron o seu nome (eran chamados Τυρσηνοί (tyrsenoi) ou Τυρρηνοί (tyrrhenoi) polos gregos e tuscii ou etruscii polos romanos; eles denominábanse a si mesmos rasena ou raašna). A súa orixe é incerta: os poucos rexistros que quedan sobre eles semellan indicar que viñeron do Oriente, posiblemente da Asia Menor, o que parece corroborar certos estudos aínda que sen probas definitivas.
Dende a Toscana espalláronse polo sur cara ao Lacio e parte setentrional da Campania, onde bateron coas colonias gregas; cara ao norte da península itálica ocuparon a zona ao redor do val do río Po, na actual rexión da Lombardía. Chegaron a ser unha gran potencia naval no Mediterráneo Occidental, o cal permitiulles establecer factorías en Sardeña e Córsega. Con todo, cara ao século V a.dC. comezou a deteriorarse fortemente o seu poderío, en gran medida, ao ter que afrontar case ao mesmo tempo as invasións dos celtas e os ataques de gregos e cartaxineses. A súa derrota definitiva, polos romanos, viuse facilitada por tales enfrontamentos e polo feito de que os rasena ou etruscos nunca formaron un estado solidamente unificado senón unha especie de feble confederación de cidades de mediano tamaño. En certo xeito predecesora de Roma e herdeira do mundo helénico, a súa cultura (foron destacados ourives, así como innovadores construtores navais) e técnicas militares superiores fixeron deste pobo o dono do norte e centro da Península Itálica dende o século VIII a.dC. ata a chegada de Roma. A tal punto que os primeiros reis de Roma foron etruscos. Cara o ano 40 a.dC., Etruria (nome do país dos etruscos) foi conquistada polos romanos.
miniatura|esquerda|150px|Magna Graecia no [[-280|280 a.dC.]]
Magna Grecia
A zona sur recibiu principalmente unha forte influencia grega. O descontento coa clase dirixente, o aumento demográfico, a falta de terras e o desexo de crear novas factorías comerciais levou aos antigos gregos a crear numerosas colonias no estranxeiro. A súa proximidade, así como a súa relativa pouca resistencia a este fenómeno, fixo de Italia unha das principais zonas de asentamento gregas, recibindo o nome de Magna Grecia. Varias das principais cidades gregas situáronse na península: Taranto, Síbari, Crotona...
A colonización grega abrangueu tamén os territorios insulares que rodean a península. En Sicilia, os gregos asentáronse na zona norte, cerca do Estreito de Mesina, e na costa oriental, onde cidades como Siracusa tiveron un papel importante no mundo grego. Bateu con todo co imperialismo cartaxinés. As guerras entre gregos e púnicos non tiveron un vencedor, aínda que a illa rematou dividida en dúas esferas de influencia:
Algo semellante aconteceu cos intentos gregos de establecer colonias fronte ao mar Tirreno. Aínda que os comezos en Córsega foron prometedores, a derrota fronte a etruscos e púnicos na batalla de Alalia deixou Córsega e Sardeña en mans cartaxinesas.
Roma (s. V a.dC. ao V d.C.)
miniatura|200px|[[Rómulo e Remo, os lendarios fundadores de Roma, aleitados pola loba]]
O nacemento de Roma
No 753 a.dC. fundouse a beiras do río Tíber clave para a historia: Roma. A súa orixe é incerta: a mitoloxía romana vencella a orixe de Roma e da institución monárquica ao heroe troiano Eneas, quen, fuxindo da destrución da súa cidade, navegou cara ao Mediterráneo occidental ata chegar a Italia tras un longo periplo. Alí, tras casar coa filla do rei dos latinos, pobo do centro de Italia, fundou a cidade de Lavinium. Posteriormente o seu fillo Iulo fundaría Alba Longa, de cuxa familia real descenderían os xemelgos Rómulo e Remo, os fundadores de Roma.
Isto daríalle unha orixe latina, ao que mediante o lendario episodio do rapto das sabinas engadiríanse os seus veciños centroitálicos sabinos. Con todo, outras teorías, baseadas na súa proximidade á Toscana etrusca, a súa posición nas rutas comerciais destes, algunhas hipóteses toponímicas e a orixe dalgúns dos seus primeiros reis semellan indicar unha notable presenza etrusca.
A Monarquía romana
A monarquía romana (en latín, Regnum Romanum) foi a primeira forma política de goberno da cidade-estado de Roma, dende o momento lendario da súa fundación o 21 de abril do 753 a.dC., ata o final da monarquía no 510 a.dC., cando o derradeiro rei, Tarquinio o Soberbio, foi expulsado, instaurándose a república romana.
As orixes da monarquía son imprecisas, aínda que parece claro que foi a primeira forma de goberno da cidade, un dato que parecen confirmar a arqueoloxía e a lingüística. Mitoloxicamente, enraízase na lenda de Rómulo e Remo. De calquera xeito, tras Rómulo e o sabino Numa Pompilio, chegou ao poder Tulio Hostilio, que expandiu o porto de escala na ruta costeira do sal que era Roma á conta dos seus veciños, transformando Roma na máis influente cidade do Lacio.
Despois do reinado de Anco Marcio, ascendeu ao poder unha dinastía de orixe etrusca, os Tarquinios, baixo a que Roma ampliou aínda máis o seu poder na rexión. Con todo, os excesos de Tarquinio o Soberbio que foron orixe de disputas internas, ás que se sumou a coalición de etruscos e latinos ameazados pola cidade, desembocaron na expulsión do rei grazas á intervención de Lucio Xuño Bruto e Lucio Tarquinio Colatino. Roma perdeu a meirande parte do seu poder, ao que se sumou a humillación dun saqueo por celtas liderados por Breno que arrasaron varias cidades italianas.
A República romana
miniatura|300px|Cidade de Roma durante os tempos da república. Gravado de Friedrich Polack [[1896]]
A República (509 a.dC. - 27 a.dC.) foi a seguinte etapa da Roma Antiga na cal a cidade de Roma e os seus territorios mantiñan un sistema republicano de goberno. En circunstancias históricas pouco claras, a monarquía romana foi abolida o 509 a.dC., e substituída pola República.
Unha característica do cambio foi que a administración da cidade e os seus distritos rurais quedou regulada no dereito de apelar ao pobo contra calquera decisión dun maxistrado concernente á vida ou ao estatuto xurídico. A administración executiva quedou dotada de Imperium ou poder omnímodo o cal tiña unha orixe relixiosa que arrincaba do propio deus Xúpiter. Os maxistrados dotados de imperium eran os cónsules, pretores e, eventualmente, os ditadores. Con todo, o imperium só se exercía extra pomoerium, é dicir, fóra das murallas de Roma. En consecuencia, tiña un carácter esencialmente militar. Na cidade nas súas funcións civís, os maxistrados estaban sometidos a limitacións legais e controis mutuos.
Co paso dos anos a cidade foi conquistando aos seus veciños latinos, etruscos e sabinos, aos que agruparía na Liga Latina e recuperando o seu antigo poder no Lacio. A expansión continuou cara ao sur, e aceptando unha petición de protección dos samnitas de Capua fronte aos seus veciños montañosos involucrouse nas guerras samnitas, coas que remataría obtendo Campania. Unha a unha as diversas tribos itálicas foron conquistadas e Roma impuxo un protectorado sobre as colonias gregas do sur, encabezadas por Taranto, que a pesar da campaña do rei Pirro de Epiro remataron baixo o xugo romano.
A petición de socorro dos mamertinos, un grupo de mercenarios que se apropiaron de Mesina, fixo que o avance romano continuase cara Sicilia, onde bateu cos cartaxineses. Tras gañar a primeira guerra púnica, Roma anexionouse a illa, á que axiña seguiron Sardeña e Córsega ante a debilidade de Cartago durante a guerra dos mercenarios. Convertida nunha das principais potencias do Mediterráneo, xunto a Cartago e os reinos helénicos, Roma practicou unha política exterior cada vez máis importante. Datan desa época as guerras ilirias e os primeiros serios choques co Reino de Macedonia e as tribos da Galia e o Adriático.
O rearmamento cartaxinés liderado por Amílcar Barca levou á ocupación de boa parte dos territorios ibéricos e a un novo período de rivalidade con Roma. Coa escusa do asedio aos aliados romanos de Sagunt, o fillo e sucesor de Amilcar, Haníbal invadiría Italia a través dos Alpes. Durante esta segunda guerra púnica, Haníbal inflixiu históricas derrotas aos romanos, culminando en Cannas, pero finalmente impúxose a vitoriosa campaña de Publio Cornelio Escipión en Iberia, que rematou trasladando a guerra ao norte de África e levou á Zama, vitoria definitiva dos romanos.
Roma foi a partir de entón a maior potencia mediterránea. Anexionouse as provincias cartaxinesas en Hispania, que ampliou mediante numerosas guerras nos dous séculos seguintes. Roma comezou a intervir en Grecia e Macedonia, que tras unha vitoria en Pidna conquistou. Tras unha terceira guerra púnica puxo o pé en África, no que hoxe é Tunisia. A herdanza do rei Atalo III en Asia e de Nicomedes na rexión de Bitinia, leváronlle a outra guerra con Mitrídates VI do Ponto e Tigranes I de Armenia coas que o seu dominio ampliouse a Siria e Turquía, mentres conquistaba aos seus antigos aliados númidas liderados por Iugurta que se volveron contra Roma.
Este incombustible expansionismo tivo importantes consecuencias sociais, sobre todo debidas ao feito de que o exército romano non estaba concibido para as longas campañas de ultramar. A ausencia dos seus fogares tiña duras consecuencias para os pequenos agricultores que compuñan a base do exército romano, tanto cidadáns como itálicos conquistados. Unha rebelión itálica (guerra social) foi duramente reprimida, e ante a ameaza dun exército de centos de miles de xermanos, o exército foi reformado por Caio Mario sendo a partir de entón principalmente recrutado entre os máis pobres, que recibían terras ao final do seu servizo.
As reivindicacións das clases máis pobres, que dende os intentos de reforma agraria dos irmáns Tiberio e Caio Sempronio Graco aspiraban á repartición de terras públicas, e o novo exército, que dependía do poder do seu xeneral para obter terras ao licenciarse deu pé a unha serie de conflitos e pulsións internas. Lucio Cornelio Sila reinstaurou a paz tras unha ditadura persoal, pero anos despois, a inimizade entre o político e xeneral que conquistara as Galias, Xulio César, e a maior parte da aristocracia desembocaron nunha cruenta sucesión de guerras civís, ao final das cales o seu fillo adoptivo e sucesor Caio Xulio César Octaviano, fíxose co poder.
O imperio romano
miniatura|325px|Expansión do Imperio Romano en [[-133|133 a.dC. (vermello), 44 a-dC. (laranxa), 14 (amarelo), e 117 (verde).]]
O Imperio Romano foi a derradeira etapa da civilización romana na Antigüidade clásica caracterizada por unha forma de goberno autocrática. O termo é a tradución da expresión latina Imperium Romanum, que non significa outra cousa que o dominio de Roma sobre un territorio.
O nacemento do imperio vén precedido pola expansión da súa capital, Roma, que espallou o seu control en torno ao Mar Mediterráneo, e a longa sucesión de conflitos internos que marcaron o final da República. Trala vitoria final de Augusto, estableceuse por fin unha paz perdurable, caracterizada pola concentración de poder en mans do devandito, primeiro como Princep e logo como Domine. Paralelamente, continuouse coa pacificación interna e a expansión exterior, buscando a coñecida como Pax Romana, un longo período de estabilidade e paz que viviu Europa, o norte de África e Oriente Medio baixo o xugo romano.
Este imperio foi un dos maiores focos culturais, artísticos, literarios e filosóficos do seu tempo, cun notable desenvolvemento científico e técnico. En Roma e Italia adoptouse a cultura grega, que tivo unha digna continuación latina. A existencia dunha serie de estados organizados ao longo de Eurasia permitiu a creación da Ruta da Seda, que enlazaba Occidente co Imperio Chinés. A capital do Imperio, Roma, converteuse nunha das maiores urbes do mundo, con habitantes vidos de tódalas provincias romanas.
Baixo a etapa imperial os dominios de Roma seguiron aumentando, chegando á súa máxima extensión durante o reinado de Traxano, abarcando desde o Océano Atlántico ao oeste ata as beiras do Mar Negro, o Mar Vermello e o Golfo Pérsico ao leste, e dende o deserto do Sáhara ao sur ata as terras boscosas ás beiras dos ríos Rin e Danubio e a fronteira con Caledonia ao norte. A súa superficie máxima estimada sería duns 6´14 millóns de km².
Co tempo, a derrota ante os xermanos en Teotoburgo, as constantes guerras co Imperio Parto no oeste e as dificultades para xestionar o xa inmenso territorio imperial levaron á construción de limes ou fronteiras fortificadas para defender un imperio que comezaba a dar sinais de esgotamento. O sistema imperial mantería a súa vixencia ata a chegada de Diocleciano, quen tratou de salvar un imperio que caía cara ao abismo dividindo o imperio para facilitar a súa xestión entre Occidente e Oriente. O imperio volveuse a unir e a separar en diversas ocasións seguindo o ritmo de guerras civís, usurpadores e reparticións entre herdeiros ao trono ata que, á morte de Teodosio I o Grande, quedou definitivamente dividido.
A decadencia
Paralelamente, a capitalidade fora desprazada a Milán primeiro, e Rávena despois, mentres que varias provincias ían sendo conquistadas por diversos pobos xermanos. A parte oriental, máis rica e militarmente forte, converteuse no gran foco de poder do Mediterráneo. O cristianismo, outrora perseguido, converteuse en relixión oficial grazas aos edictos de Milán de Constantino I o Grande e Tesalónica de Teodosio I o Grande. As cidades decaeron, producíndose unha emigración ao campo, co consecuente efecto negativo no comercio, a cultura e a ciencia.
O emperador de Roma xa non controlaba o Imperio, de tal xeito que no ano 476, un xefe bárbaro, Odoacro, destituíu a Rómulo Augústulo, un neno de 10 anos que foi o derradeiro emperador Romano de Occidente e enviou as insignias imperiais a Zenón, emperador Romano de Oriente.
Lingua afrikaans
Historia
Arnoldus Pannevis (1838-1884) foi un reverendo neerlandés considerado o pai do africáner, á súa chegada a Suráfrica deuse de conta que a lingua difería considerablemente do neerlandés, e puxo os alicerces para que fose considerada unha lingua diferente.
Despois da guerra boer de 1899-1902 produciuse un movemento de reivindicación política da lingua que deu como resultado que en 1925 o goberno da Unión Surafricana oficializara o africáner, en substitución do holandés. A máis grande asociación de defensa do africáner fundouse en Cidade do Cabo o 19 de agosto de 1930, a Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV), aínda que ao seu primeiro mitin só acudiron 33 persoas, ao ano seguinte xa tiña 30 seccións locais.
En 1933 publicouse a tradución completa da Biblia.
En 1976 a intención do goberno surafricano de establecer o afrikaans como lingua vehicular das escolas negras en substitución do inglés provocou disturbios en Soweto que chamou a atención internacional sobre o réxime do apartheid. A Constitución de 1994 proclama o afrikaans unha das once linguas oficiais do país, malia iso o inglés cada vez actúa máis como lingua pública.
En 1996 a SABC reduciu as emisións de televisión en afrikaans, como reacción en 1999 fundouse unha televisión de pago en afrikaans (KykNet) con moito éxito
Escrita
En 1875 creouse a Genootskap vir Regte Afrikaanders (Sociedade dos verdadeiros Africáners) que publicou moitos libros en africáner, incluíndo gramáticas, dicionarios, material relixioso e historias, e elaborou unhas normas baseadas nos dialectos falados polos brancos.
Historia de Italia
Os ostrogodos
dereita|miniatura|240px|Mapa do reino ostrogodo
Os ostrogodos eran un grupo de godos que foran dominados polos hunos. Trala súa liberación daqueles, elixiron a Teodomiro como rei e asentáronse baixo protección bizantina en Panonia, na canle do Danubio. A este sucedeulle o seu fillo Teodorico o Grande, que coa bendición do emperador de Oriente conduciu ao seu pobo a Italia no ano 488.
Na península gobernaba o hérulo Odoacro tras depor ao derradeiro emperador romano en 476. Tras unha campaña no Norte da península, Teodorico tomou a capital, Rávena, matando a Odoacro en 493 e establecéndose como señor do país. O seu reinado foi lembrado por manter a administración romana, que protexeu, logrando manter a estabilidade de Occidente. En 526 a morte de Teodorico rematou con esta etapa de paz, herdando Italia o seu neto, Atalarico. O reino ostrogodo desapareceu.
Os bizantinos
miniatura|166x166px|O emblema do Imperio bizantino Baixo Xustiniano I, o Imperio Bizantino iniciou unha serie de campañas co obxectivo de reconstruír a unidade mediterránea. A debilidade do reino ostrogodo, e os desexos bizantinos de recobrar a cidade de Roma converteron a Italia nun obxectivo.
Belisario foi entón chamado a Oriente, onde os persas ameazaban as fronteiras. O seu sucesor, Xoán, non logrou manter o control, e en 541 os godos estaban inimizados con Bizancio, liderados por Totila que recuperara a Italia do Norte. A volta de Belisario permitiu recuperar Roma, para perdela de novo non moito despois.
En 548, o eunuco Narsés substituíu a Belisario. Totila foi asasinado, e o exército godo derrotado. Cara o 561 os bizantinos conseguiron pacificar a zona.
Os longobardos
miniatura|dereita|210px|A Coroa de Ferro dos lombardos, posteriormente convertida en símbolo do [[Reino de Italia (Regnum Italiae)|Reino de Italia]] Entre os diferentes pobos xermánicos que abandonaran a súa antiga morada para vivir en mellores terras, contábanse os longobardos, aos que Xustiniano I deixara asentarse en Panonia, a condición de que defendesen a fronteira. Atraídos pola riqueza de Italia, atravesaron os Alpes ocupando as actuais rexións de Piemonte, Liguria, Lombardía e Véneto sen moita oposición. A falta dunha autoridade central posibilitou a fragmentación de Italia en trinta e seis ducados independentes.
Mentres os conflitos iconoclastas ocupaban a Bizancio e o inimizaban co Papa (pois a posición do Emperador de Oriente tamén rexía nas súas provincias italianas) os longobardos aumentaron os seus dominios, co pretexto de socorrer ao Papa. No 750, Aistolfo tomou a cidade imperial de Rávena.
Os francos e o Imperio Carolinxio
A presión dos longobardoss sobre o Papa fixo que o rei dos francos, Pipino o Breve, realizase entre 756 e 758 repetidas campañas no norte de Italia. O Papa, en agradecemento, confirmoulle como rei dos francos (a pesar de usurpar o título) e concedeu o rango de patricio á familia real de Francia.
A situación agravouse á morte de Pipino. O reino franco foi dividido entre os seus fillos, aumentando de novo a presión longobarda sobre o papado. Con todo a reunificación dos francos baixo Carlomagno levou a unha nova intervención en Italia no 774. Tras unha curta batalla, Carlos fíxose co reino da Lombardía, que, mantendo a súa autonomía, integrouse no Imperio Carolinxio que co tempo uniría á maior parte da Europa Occidental. Carlomagno auspiciou un renacemento cultural e unha unidade política e relixiosa, que cristalizou coa súa coroación como Emperador de Occidente polo Papa León III no ano 800. O seu novo imperio considerábase herdeiro do Imperio Romano de Occidente, sendo o emperador a máxima autoridade temporal de Europa e o encargado de velar pola Cristiandade.
Os Estados Pontificios
miniatura|125px|Bandeira dos estados pontificios Parte das terras arrebatadas aos longobardos foron cedidas ao Papa, que creou entón un estado no centro de Italia, os Estados Pontificios. Estes eran administrados directamente ou mediante vasalos.
Deste estado derivaría o interese político do Papa en Italia, do que sería unha potencia durante séculos. A Igrexa sería pois unha gran potencia política en Italia durante a Idade Media. Os Estados Pontificios perdurarían ata a unificación de Italia, aínda que o Papado remataría por recuperar o Vaticano, que se mantén hoxe en día como estado independente.
O sur
Os ducados longobardos do sur non chegaron a ser conquistados por Carlomagno e non formaron parte do Sacro Imperio. Estas rexións foron con frecuencia invadidas e gobernadas polo Imperio Bizantino, que con todo acusaba os retrocesos contra o islam.
Así, o Imperio Bizantino sufriu a perda da Illa de Sicilia, conquistada en tempos de Xustiniano I aos vándalos fronte aos árabes no século X, converténdose nun Emirato.
Por aquela época, o sur da península foi conquistada polos normandos, que establecerían un reino en Nápoles. A finais do século XII dito reino pasou á dinastía imperial alemá dos Hohenstaufen, que rematou espallándose cara Sicilia.
A fragmentación política: o Sacro Imperio e a Liga Lombarda
A ausencia dun poder central forte supuxo a atomización destas rexións en principados, bispados, condados e cidades practicamente independentes e con frecuencia enfrontamentos entre si. Isto foi particularmente importante en Italia, onde as ricas cidades do norte emerxeron como cidades-estado comerciais case-independentes.
O emperador era elixido polos principais nobres, o que facilitou este clima de enfrontamento que tivo en numerosas ocasións Italia como campo de batalla. No século X, introduciuse un novo elemento de discordia: o enfrontamento entre a Igrexa e o Imperio, que foi coñecido como a Querela das Investiduras e que iniciou unha serie de conflitos pola primacía do Papa ou o Emperador na cristiandade e o Sacro Imperio que dividiron Italia entre güelfos e xibelinos.
Por mor disto diversos emperadores, como Frederico I Barbarroxa enfrontáronse ao Papa e invadiron Lombardía, apoiando cando lles conviña a antipapas. En resposta, diversos emperadores foron excomungados, mentres os Estados Pontificios rexeitaron o poder temporal do Emperador e promoveron faccións prol-eclesiásticas.
As cidades do norte de Italia víronse involucradas na guerra, cambiando frecuentemente de partido. A Liga Lombarda foi unha alianza establecida o 1 de decembro de 1167 entre 26 Cidades Opositoras do Norte de Italia, entre as que destacan Milán, Cremona, Mantua, Bérgamo, Brescia, Plasencia, Boloña, Padua, Treviso, Vicenza, Verona, Lodi, Parma e Venecia. Posteriormente uníronse outras catro cidades máis, ata formar un total de 30.
O propósito inicial da Liga era combater a política italiana de Frederico I, que naquel momento reclamaba o control total sobre o norte de Italia. A resposta imperial quedou expresada na Dieta de Rocaglia e foi levada a cabo coa invasión de 1158 e logo outra vez en 1166. A Liga recibiu o apoio incondicional do Papa Alexandre III e os seus sucesores, desexosos tanto de verse libres da influencia imperial como de aumentar o seu poder na Península Itálica. Na Batalla de Legnano (29 de maio de 1176), as tropas imperiais foron derrotadas e Frederico viuse forzado a asinar unha tregua de seis anos (1177-1183). A situación resolveuse ao finalizar esta, cando ambas as dúas partes asinaron o Tratado de Constanza, segundo o cal as cidades italianas recoñecían a soberanía do emperador de Alemaña, pero á súa vez este víase obrigado a recoñecer a xurisdición propia de cada cidade sobre si mesma e o seu territorio circundante, o que supuxo o recoñecemento da súa independencia de facto.
miniatura|250px|dereita|A Coroa de Aragón en 1443 no seu momento de máxima expansión territorial, mostrando as súas posesións no Sur de Italia
A Coroa de Aragón
A morte sen herdeiros homes do rei de Sicilia, levou ao rei aragonés Pedro III a reclamar o reino, ao ser a súa muller filla do rei. Foi con todo entregado á Casa de Anjou, reinante en Francia, só para ser expulsada durante as Vésperas Sicilianas de 1282 e rematar efectivamente en mans aragonesas, o que lle valeu enfrontarse ao Papa e Francia.
Foi Pedro IV de Aragón, o Cerimonioso, quen de novo logrou unir Mallorca, o Rosellón e Sicilia ao tronco principal, e pacificar Sardeña. Posteriormente Afonso V, conquistaría o Reino de Nápoles en 1442, que legou ao seu fillo bastardo, Ferrante.
San Vicente de Pena, Begonte
San Vicente de Pena é unha parroquia que se localiza no concello de Begonte. Segundo o padrón municipal de 2004 tiña 95 habitantes (49 homes e 46 mulleres), distribuídos en 3 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 105 habitantes. Segundo o IGE, no 2014 a súa poboación descendera ata os 68 habitantes, sendo 27 homes e 41 mulleres.
Historia de Italia
As repúblicas comerciais
O rexurdimento económico e demográfico dos séculos XI e XII tivo un grande efecto en Italia, onde confluían dous dos principais eixos económicos da cristiandade. Alí interconectábanse a ruta que dende as cidades comerciais do norte de Alemaña e o Báltico (agrupadas na Hansa) atravesaba o Rin e o Ródano cara Italia coas rutas marítimas que ao longo do Mediterráneo transportaban as especias e produtos de luxo de Oriente e os países musulmáns.
Convertidas en emporios comerciais, moitas cidades italianas experimentaron un desenvolvemento económico que lles levou a crear frotas mercantes e barrios comerciais en Oriente (Palestina, Bizancio, Exipto...). Algunhas, particularmente Xénova e Venecia, espallaron o seu dominio a illas e portos ao longo do mar Mediterráneo e o mar Negro forxando auténticos imperios de ultramar.
Politicamente, supuxo o ascenso social dos comerciantes, que formaron unha oligarquía gobernante en moitas das cidades do centro e norte de Italia.
O Renacemento (s. XV ao XVI)
miniatura|200px|[[Home de Vitruvio de Leonardo da Vinci, exemplo da combinación de ciencia e arte.]] O Renacemento italiano iniciou a era do Renacemento, un período de grandes logros e cambios culturais en Europa que se estendeu dende fins do século XIV ata ao redor de 1600, constituíndo a transición entre o medievo e Europa a moderna.
A palabra Renacemento (Rinascimento en italiano) ten un significado explícito, que representa o renovado interese do período na cultura da antigüidade clásica, logo do que alí mesmo etiquetouse como a "idade escura" por "Idade Media". Estes cambios, aínda que significativos, estiveron concentrados nas clases altas, e para a gran maioría da poboación a vida cambiou pouco en relación á Idade Media.
O renacemento italiano comezou na Toscana, con epicentro nas cidades de Florencia e Siena. Logo tivo un importante impacto en Roma, que foi ornamentada con algúns edificios no estilo antigo, e despois fortemente reconstruída polos Papas do século XVI. O cumio do movemento deuse a fins do século XV, mentres os invasores estranxeiros sumían á rexión no caos. Con todo, as ideas e ideais do renacemento difundíronse polo resto de Europa, posibilitando o Renacemento nórdico, centrado en Fontainebleau e Antuerpen, e o renacemento inglés.
O renacemento italiano é ben coñecido polos seus logros culturais. Isto inclúe creacións literarias con escritores como Petrarca, Castiglione, e Maquiavelo, obras de arte de Miguel Anxo e Leonardo da Vinci, e grandes obras de arquitectura, como a Igrexa de Santa María do Fiore en Florencia e a Basílica de San Pedro en Roma.
Politicamente foi un período de constantes loitas polo poder, cambios dinásticos, guerras e invasións estranxeiras.
Os Borxia
En 1492 ascendeu ao trono papal o cardeal de orixe española Rodrigo Borxia, que tomaría o nome de Alexandre VI. O seu goberno axiña se fixo famoso polo seu nepotismo e a súa lendaria falta de moral. O novo Papa era partidario dunha recuperación do poder político en Italia pola Igrexa, o que o levou a establecer múltiples e cambiantes alianzas cos seus veciños.
O novo rei, emparentado cos Visconti, antigos duques de Milán, reclamou exitosamente o Ducado de Milán que fora ocupado polos Sforza. Coas súas tropas, o fillo do Papa e capitán dos exércitos pontificios, César Borxia, conquistou unha tras outra as cidades da Romaña, que se converteu no seu señorío particular como representante do Papado.
Entre tanto, un pacto en Granada repartira o Reino de Nápoles entre Francia e España, mais as discrepancias posteriores desembocaron nunha guerra na que Gonzalo Fernández de Córdoba, o Gran Capitán expulsou do país aos franceses.
En 1503, mentres a situación complicábase, o Papa morreu, sendo elixido como sucesor o cardeal francés Della Rovere, co nome de Xulio II, inimigo dos predecesores. O papado axiña perdeu o conquistado no centro de Italia, mentres que o choque entre Francia e España facíase inminente.
miniatura|275px|dereita|A decisiva [[Batalla de Pavía que supuxo a vitoria española en Italia]]
As guerras hispano-francesas
Os constantes cambios de bando fixeron que o novo Papa aliásese sucesivamente con franceses e españois contra Venecia, con venecianos e españois contra Francia logrando recuperar parte do perdido para á súa vez perdelo coa súa morte. O paso do tempo trouxo a substitución xeracional e Francisco I converteuse no rei de Francia e Carlos I en rei de España.
A guerra converteuse entón nun gran conflito internacional, con repercusións en Borgoña, o sur de Francia, as Illas Británicas ou os Países Baixos. Libráronse numerosas guerras con batallas destacadas como Cerisoles ou Bicoca e episodios como o Saqueo de Roma.
Finalmente na Batalla de Pavía de 1525, onde Francisco I foi prendido, marcou o punto de inflexión a favor de España. Aínda que trala súa liberación negouse a cumprires os termos do acordo, a perda do Milanesado a mans de España foi xa definitiva, e Italia pasou a estar controlada por España. Despois dalgúns enfrontamentos posteriores, o tratado de Cateau-Cambresis ou tamén coñecido como das damas, puxo fin ás guerras en 1559. Polas súas condicións, Francia renunciaba a Italia, onde España lograba a supremacía
A Toscana
Florencia non interviñera especialmente nas loitas de poder pola península, pero influídas por elas sufrira as súas propias convulsións. A República Florentina pasara a estar controlada polo patriarca da familia Medici, principal casa de comerciantes da localidade. Trala morte de Lourenzo de Medici en 1492, quen levara á cidade ao esplendor cultural e económico que lle gañou o sobrenome de il Magnífico, a cidade caeu en mans do predicador e monxe Savonarola, fanático relixioso e defensor dunha reforma eclesiástica. Isto conduciu a unha tempada de disturbios famosos polas súas fogueiras de vaidades nas que se queimaron numerosas obras de arte.
O enfrontamento co papa Alexandre VI levoulles a excomungarse mutuamente, o que rematou significando o arresto e, trala morte do seu defensor Carlos VIII de Francia, a execución na fogueira do monxe coa consecuente restauración da preeminencia dos Medici, liderados polo fillo de Lorenzo, Piero de Medici. Con todo este careceu da diplomacia do seu pai, labrándose numerosos inimigos entre os defensores do goberno republicano, que remataron por expulsalo. Adicouse dende entón a tentar recobrar o poder, infrutuosamente.
Esta República viuse marcada polas guerras contra Pisa, Arezzo e outras cidades da Toscana que intentaron aproveitar estas disputas para minar a supremacía florentina na rexión. A ascensión en 1513 dun dos fillos de Lorenzo como Papa, baixo o nome de León X, foi determinante para o retorno da familia á preeminencia na cidade. Tras un interregno no que volveron perder o poder trala morte do Papa, restablecéronse coa elección do tamén Medici Clemente VII. As posteriores alianzas co Papado e o Imperio de Carlos V de Alemaña reforzaron o seu dominio e convertérono nun señorío hereditario a partir de Cosme I, ao principio duque de Florencia e, tras unificar o resto de cidades da rexión en 1537, Gran Duque de Toscana.
O dominio español (1559-1714)
As numerosas guerras que encarou a monarquía hispánica tamén tiveron o seu efecto en Italia. Aínda que como parte da Coroa de Aragón librouse de soportar a parte máis dura do esforzo bélico (que levou a un endebedamento soportado grazas aos banqueiros xenoveses), pasou a ser parte do camiño español, a ruta pola que os soldados españois marchaban aos campos de batalla dos Países Baixos e Alemaña. Así mesmo, a actividade pirata dos turcos e berberiscos arrasou as costas do golfo de Taranto e Sicilia. A contribución italiana, non xa napolitana e siciliana senón ata de aliados venecianos, xenoveses, florentinos e romanos, foi constante nas guerras contra o imperio otomán, como no Sitio de Malta ou a batalla de Lepanto.
O seu fillo e sucesor, Filipe III centrou a súa política italiana no asunto da Valtelina, os vales do norte de Milán que comunicaban con Suíza e Alemaña. O territorio, historicamente disputado entre Milán e os grisóns, foi ocupado polos españois só para ser expulsados de novo polos protestantes suízos co polémico apoio francés do Cardeal Richelieu. Tamén baixo o seu reinado, os receos de Savoia e Venecia ao poder español en Italia explotaron na chamada Conxuración de Venecia, que supuxo a persecución dos pro-españois.
A España do seu sucesor Filipe IV, xa en franca decadencia, viu os seus derradeiros logros coa Guerra de Sucesión de Mantua, onde, tendo morto sen sucesión o derradeiro Duque de Mantua, Francia defendeu a un candidato á sucesión contra Savoia e España. A guerra permitiu a Filipe anexionarse o territorio, aínda que a Guerra dos Trinta Anos distraeu a súa atención de Italia. As revolucións da década de 1640, en plena decadencia marcada por Rocroi e os Pireneos, supuxeron unha sublevación de carácter nacionalista e antiespañol no Reino de Nápoles así como en Sicilia.
O reinado do derradeiro Habsburgo, Carlos II de España, non trouxo grandes cambios na vida política italiana, aínda que o problema sucesorio que plantou o seu testamento, en favor dun parente francés xerou unha Guerra de Sucesión que implicou a practicamente toda Europa occidental. Mentres na Península Ibérica os acontecementos favorables a un e outro bando alternábanse, o Duque de Savoia e Austria tomaron as posesións españolas en Italia. A vitoria final de Filipe V levou á Paz de Utrecht, que supuxo o fin da presenza española en Italia.
150 px|esquerda|miniatura|Armas dos Habsburgo-Lorrena, grandes duques de Toscana e emperadores de Austria
O predominio austríaco (1712-1796)
En 1717 houbo un intento español de recobrar as posesións italianas perdidas que tomou Sicilia e Sardeña, pero unha coalición de Austria, Francia, Gran Bretaña e Holanda derrotou aos españois na batalla de Cabo Pessaro. O acordo final de paz, logrado grazas aos Pactos de Familia deu a coroa do Reino das Dúas Sicilias a unha rama menor da nova dinastía española, os Borbón-Dous Sicilias.
A dinastía dos Habsburgo-Lorena, rama da familia gobernante en Austria que tamén alcanzou o trono imperial, logrou adquirir a partir de Leopoldo II de Austria o título de Gran Duque de Toscana, o que supuxo o dominio indirecto da Habsburgo tamén no centro de Italia. A principal potencia en Italia foi a partir de entón Austria, que pronto se gañou a oposición do nacente nacionalismo italiano.
As guerras napoleónicas (1796-1815)
miniatura|Mapa de Italia durante o dominio francés Tras a Revolución Francesa de 1789 Italia non se converteu nun gran campo de batalla, aínda que houbo enfrontamentos con Savoia cando os franceses trataron de ocupar as terras situadas máis aló dos Alpes (Niza e o condado de Savoia). A cousa complicouse dado que o Imperio austríaco, inimigo dos revolucionarios, dominaba boa parte do país. Por iso, encomendouse en 1796 ao mozo xeral Napoleón Bonaparte que realizase unha manobra de distracción contra os intereses austríacos no sur, mentres que as principais forzas atacaban polo Norte.
Sorprendentemente, foi o débil exército de Italia o que en batallas como Lodi e Dego obtivo a vitoria mentres o exército do Rhin quedaba estancado. Napoleón puxo fin ao dominio austríaco de Italia, que dividiu en repúblicas afíns a Francia como a República Lígur, a República Cisalpina, e a República Partenopea mentres conquistaba a gloria militar e escalaba postos no seu ascenso ao poder. Tras sufrir repetidas derrotas, os austríacos asinaron en 1797 o tratado de Campoformio co que Austria se rendía a Francia e recoñecíalle as súas conquistas, incluídas Lombardía, a cambio de Venecia. O fracaso da seguinte expedición de Napoleón en Exipto deu a oportunidade a Austria de volver intervir en Italia, pero a derrota na Batalla de Marengo supuxo a definitiva renuncia a Italia, que desde entón foi un dos territorios máis firmemente controlados por Napoleón.