cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tanzania
Idade media
Os falantes de bantú construíron aldeas agrícolas e comerciais ao longo da costa de Tanzania desde o inicio do primeiro milenio. Os achados arqueolóxicos en Fukuchani, na costa noroeste de Zanzíbar, indican unha comunidade agrícola e pesqueira asentada desde o século VI d.C. como moi tarde. A considerable cantidade de barro atopado indica a construción de edificios de madeira. Hai probas dunha participación limitada no comercio a longa distancia: atopouse unha pequena cantidade de cerámica importada, menos do 1% do total dos achados de cerámica, na súa maioría procedente do Golfo e datada entre os séculos V e VIII. A semellanza con sitios contemporáneos como Mkokotoni e Dar es Salaam indican un grupo unificado de comunidades que se desenvolveron no primeiro centro da cultura marítima costeira. As cidades costeiras parecen participar, nesta primeira época, no comercio atraves do océano Índico e do interior de África. O comercio aumentou rapidamente en importancia e cantidade a partir de mediados do século VIII e a finais do século X Zanzíbar era unha das cidades comerciais do centro de suahili.
Portugueses
Reclamando a franxa costeira, o sultán omaní Said bin Sultan trasladou a súa capital a idade de Zanzíbar en 1840. Durante este tempo, Zanzíbar converteuse no centro do comercio de escravos do leste africano. Entre o 65 e o 90 por cento da poboación árabe-suahili de Zanzíbar foi escravizada. Un dos comerciantes de escravos máis infames da costa da África oriental foi Tippu Tip, que era neto dun africano escravo. Os comerciantes de escravos nyamwezis operaban baixo o liderado de Msiri e Mirambo. Segundo o arqueólogo británico Timothy Insoll, "As cifras rexistran a exportación de 718.000 escravos da costa suahili durante o século XIX, e a retención de 769.000 na costa." Na década de 1890, a escravitude foi abolida.
Alemáns e británicos
miniatura|upright|Batalla durante a [[revolta Maji Maji contra o dominio colonial alemá en 1905.]] A finais do século XIX, Alemaña conquistou as rexións que agora son Tanzania (menos Zanzíbar) e incorporounas á colonia da África Oriental Alemá (AOA). A rebelión Maji-Maji, entre 1905 e 1907, foi un levantamento de varias tribos africanas no leste da África alemá contra as autoridades coloniais, en particular por mor dos traballos forzados e da deportación de certas tribos. Foi obxecto dunha cruenta represión, que unida á fame causou 300.000 mortos entre a poboación. O Consello Supremo da Conferencia de Paz de París de 1919 concedeu todo o AOA a Gran Bretaña o 7 de maio de 1919, ante as enérxicas obxeccións de Bélxica. O secretario colonial británico, Alfred Milner, e o, entón, ministro plenipotenciario de Bélxica na conferencia, Pierre Orts, negociou o acordo anglo-belga do 30 de maio de 1919 onde Gran Bretaña cedeu as provincias do noroeste da AOA de Ruanda e Burundi a Bélxica. A Comisión de Mandatos da conferencia ratificou este acordo o 16 de xullo de 1919. O Consello Supremo aceptou ou acordou o 7 de agosto de 1919. O 12 de xullo de 1919, a Comisión de Mandatos acordou que o pequeno Triángulo de Kionga ao sur do río Ruvuma sería entregado ao Mozambique portugués, co que finalmente pasou a formar parte do Mozambique independente. A comisión razoou que Alemaña practicamente obrigara a Portugal a ceder o triángulo en 1894. O Tratado de Versalles asinouse o 28 de xuño de 1919, aínda que o tratado non entrou en vigor ata o 10 de xaneiro de 1920. Nesa data, o AOA foi oficialmente transferido a Gran Bretaña, Bélxica e Portugal. Tamén nesa data, "Tanganyika" converteuse no nome do territorio británico. A mediados da década de 1920, os británicos implementaron un sistema de goberno indirecto en Tanzania.
Durante a segunda guerra mundial, preto de 100.000 persoas de Tanganica uníronse ás forzas aliadas e estaban entre os 375.000 africanos que loitaron con esas forzas. Os tanganos loitaron en unidades dos King's African Rifles (Rifles Africanos do Rei) durante a Campaña da África Oriental en Somalia e o Abisinia contra os italianos, en Madagascar contra os franceses de Vichy durante a campaña de Madagascar, e en Birmania contra os xaponés durante a campaña de Birmania. Tanganica foi unha importante fonte de alimentos durante a Gran Depresión e durante a guerra mundial, e os seus ingresos por exportación aumentaron moito en comparación cos anos anteriores á guerra. A demanda durante a guerra, con todo, provocou un aumento dos prezos das materias primas e unha inflación masiva dentro da colonia.
En 1954, Julius Nyerere transformou a Asociación Africana de Tanganica na Unión Nacional Africana de Tanganica (TANU) de orientación política. O obxectivo principal da TANU era lograr a soberanía nacional para Tanganica. Lanzouse unha campaña para rexistrar novos membros e, nun ano, a TANU converteuse na organización política líder do país. Nyerere converteuse en ministro da Tanganica administrada polos británicos en 1960 e continuou como primeiro ministro cando Tanganica se independizou en 1961.
Independencia
miniatura|upright|O [[monumento da declaración de Arusha ]] Os británicos administraron Tanganica ata 1961, ano en que se independizou pacificamente e converteuse nunha república baixo o goberno do moderado Julius Kambarage Nyerere, líder da Unión Nacional Africana do Tanganica (TANU). O 9 de decembro de 1961 finalizou o dominio británico. Isabel II, que accedera ao trono británico en 1952, continuou reinando durante o primeiro ano da independencia de Tanganica, pero agora claramente como raíña de Tanganica, representada polo gobernador xeral. Tanganica tamén se uniu á British Commonwealth en 1961. O 9 de decembro de 1962, Tanganica converteuse nunha república democrática baixo un presidente executivo. Pola súa banda, Zanzíbar foi desocupada polos británicos dous anos máis tarde e converteuse nun país independente baixo o goberno de Sheikh Abeid Amani Karume (1905-1972) do partido esquerdista Afro-Shirazi, despois de derrocar ao sultán.
Despois de que a revolución de Zanzíbar derrocase á dinastía árabe na veciña Zanzíbar, acompañada da matanza de miles de zanzíbares árabes, que se independizaran en 1963, o arquipélago fusionouse coa Tanganica continental o 26 de abril de 1964. O novo país foi entón chamado República Unida de Tanganica e Zanzíbar. O 29 de outubro do mesmo ano, o país pasou a chamarse República Unida de Tanzania ("Tan" vén de Tanganica e "Zan" de Zanzíbar). A unión das dúas rexións ata agora separadas foi controvertida entre moitos zanzíbares (incluso os simpatizantes da revolución), pero foi aceptada tanto polo goberno de Nyerere como polo goberno revolucionario de Zanzíbar debido aos valores e obxectivos políticos compartidos.
Tras a independencia de Tanganica e a unificación con Zanzíbar que conduciu ao estado de Tanzania, o presidente Nyerere fixo fincapé na necesidade de construír unha identidade nacional para os cidadáns do novo país. Para conseguilo, Nyerere proporcionou o que se considera un dos casos máis exitosos de represión étnica e transformación da identidade en África. Con máis de 130 linguas faladas no seu territorio, Tanzania é un dos países de África con máis diversidade étnica. A pesar deste obstáculo, as divisións étnicas seguían sendo raras en Tanzania en comparación co resto do continente, especialmente o seu veciño inmediato, Kenya. Ademais, desde a súa independencia, Tanzania mostrou máis estabilidade política que a maioría dos países africanos, especialmente debido aos métodos de represión étnica de Nyerere.
En 1967, a primeira presidencia de Nyerere deu un xiro á esquerda despois da declaración de Arusha, que codificaba un compromiso co socialismo e co panafricanismo. Despois desta declaración, os bancos e moitas grandes industrias foron nacionalizados.
Tanzania tamén estivo aliñada coa China, que de 1970 a 1975 financiou e axudou a construír o ferrocarril TAZARA de 1860 km de lonxitude desde o porto de Dar es Salaam a Zambia. Non obstante, a partir de finais dos anos 70, a economía de Tanzania deu un xiro a peor, no contexto dunha crise económica internacional que afectaba tanto ás economías desenvolvidas como ás en desenvolvemento. miniatura|upright|O primeiro presidente de Tanzania, [[Julius Nyerere, co presidente estadounidense Jimmy Carter e a primeira dama Rosalynn Carter en 1977.]]
En 1979, Tanzania declarou a guerra a Uganda, despois de que Uganda, liderada por Idi Amin, invadise e tratase de anexar Kagera, unha provincia do norte do país. Tanzania primeiro expulsou as forzas invasoras e logo invadiu a propia Uganda. O 11 de abril de 1979 as forzas tanzanas xunto coas guerrillas ugandesas e ruandesas tomaron a capital, Kampala, e forzaron ao ditador Idi Amin a exiliarse.
Durante a década de 1980, os parques nacionais orientados á conservación como o Serengeti e o Kilimanjaro, coa montaña do Kilimanjaro como o cume independente máis alto da Terra, foron incluídos no Lista do Patrimonio Mundial da UNESCO.
A partir de mediados dos anos 80, o réxime financiouse mediante préstamos do Fondo Monetario Internacional e sufriu algunhas reformas. Desde entón, segundo un informe do Banco Mundial, o produto interior bruto per cápita de Tanzania creceu e a pobreza reduciuse.
Os presidentes de Tanzania desde a súa independencia foron Julius Nyerere 1962–1985, Ali Hassan Mwinyi 1985–1995, Benjamin Mkapa 1995–2005 Jakaya Kikwete 2005–2001 John Magufuli 2015–2021 e Samia Hassan Suluhu desde 2021, todos do partido Chama Cha Mapinduzi (CCM).
Historia recente
Despois do longo mandato do presidente Nyerere, a Constitución puxo un límite de mandatos ao presidente, polo que só pode desempeñar un máximo de dous mandatos de cinco anos cada un.
En 1992, a Constitución de Tanzania foi modificada para permitir a concorrencia de varios partidos políticos as eleccións. En outubro de 1995, Tanzania celebrou as súas primeiras eleccións multipartidistas. O anterior partido no poder, Chama Cha Mapinduzi (CCM), gañou folgadamente as eleccións e o seu candidato Benjamin Mkapa xurou o cargo de presidente da República Unida de Tanzania o 23 de novembro de 1995. En novembro de 2015 John Magufuli foi elixido presidente para un período de cinco anos. O presidente Magufuli gañou cunha vitoria contundente a reelección en outubro de 2020. Segundo a oposición, as eleccións estiveron cheas de fraudes e irregularidades. O 17 de marzo de 2021, o presidente Magufuli morreu por complicacións cardíacas mentres estaba no cargo. A vicepresidenta de Magufuli, Samia Suluhu Hassan, converteuse na primeira muller presidenta de Tanzania. .
Política
Tanganica (a parte continental da actual Tanzania) foi unha colonia alemá desde a década de 1880 ata 1919, cando foi entregada ao Reino Unido, a consecuencia da derrota da Alemaña na primeira guerra mundial; Zanzíbar, a súa parte insular, era un sultanato independente, que se tornou un protectorado británico na mesma altura.
Tanganica tornouse independente o 13 de decembro do 1962 e, o 26 de abril de 1964, uniuse ao Zanzíbar para criar a República Unida da Tanzania. Dentro do acordo de unión, cando o Presidente da República é orixinario do continente, o Vicepresidente é un nativo de Zanzíbar.
O primeiro Presidente da Tanzania foi o "Mwalimu" Julius Nyerere, igualmente Presidente do partido Chama cha Mapinduzi (que significa "Partido da Independencia"). Nyerere, que se conservou no poder ata 1985, conduciu o país segundo unha política denominada "Socialismo africano", internamente designada "Uxamaa", que significa "unidade" ou "familia", en suahili.
O réxime de partido único chegou ao fin en 1995, ano en que se realizaron as primeiras eleccións democráticas no país desde os anos 70.
Xeografía
Con 947303 cadrados, Tanzania é o 13º país máis grande de África e o 31º do mundo, clasificado entre o Exipto máis grande e a Nixeria máis pequena. Limita ao norte con Kenya e Uganda; Ruanda, Burundi e a República Democrática do Congo ao oeste; e Zambia, Malawi e Mozambique ao sur. Tanzania está situada na costa oriental de África e ten unha costa co océano Índico de aproximadamente 1424 km de lonxitude. Tamén incorpora varias illas mar adentro, como Unguja (Zanzíbar), Pemba e Mafia. O país é o lugar dos puntos máis altos e máis baixos de África: o monte Kilimanjaro, a 5895 m sobre o nivel do mar, e o fondo do lago Tanganica, a 1471 m baixo o nivel do mar, respectivamente.
miniatura|upright|Migración de ñus no [[Serengueti]] Tanzania é montañosa e densamente boscosa no nordés, onde se atopa o monte Kilimanjaro. Tres dos grandes lagos de África atópanse en parte dentro de Tanzania. Ao norte e ao oeste atópanse o lago Vitoria, o maior lago de África, e o lago Tanganica, o máis profundo do continente, coñecido polas súas singulares especies de peces. Ao suroeste atópase o lago Nyasa. O centro de Tanzania é unha gran meseta, con chairas e terras de cultivo. A costa oriental é cálida e húmida, co arquipélago de Zanzíbar xusto á beira da costa.
En Tanzania están dous importantes parques nacionais africanos, o do Serengueti e o do Cráter de Ngorongoro.
Subdivisións
miniatura|300px|Rexións de Tanzania.
Tanzania divídese en 26 rexións (mkoa), vinte e unha na parte continental e cinco en Zanzíbar (tres en Unguja, dúas en Pemba).
Zanzíbar e Tanganica manteñen sistemas legais distintos desde a súa federación, o que reportou varios problemas á xustiza deste país (por exemplo, é necesario pedir a extradición para enviar presos dunha zona a outra). Mentres que as leis vixentes en Tanganica son herdeiras das impostas polos colonos británicos, en Zanzíbar reciben unha forte influencia da xaria ou lei islámica.
As rexións de Tanzania son: Arusha · Dar es Salaam · Dodoma · Iringa · Kagera · Kigoma · Kilimanjaro · Lindi · Manyara · Mara · Mbeya · Morogoro · Mtwara · Mwanza · Pemba Norte · Pemba Sur · Pwani · Rukwa · Ruvuma · Shinyanga · Singida · Tabora · Tanga · Zanzibar Central/Sur · Zanzibar Norte · Zanzibar Urbana/Oeste
Economía
miniatura|upright|right|Unha representación proporcional das exportacións de Tanzania, 2019 miniatura|upright|Desenvolvemento histórico do PIB real per cápita en Tanzania, desde 1950
Desde 2009 ata 2013, o PIB per cápita de Tanzania (baseado en moeda local constante) creceu unha media do 3,5% ao ano, superior ao de calquera outro membro da Comunidade de África Oriental (EAC) e só superado por nove países da África subsahariana. : República Democrática do Congo, Etiopía, Ghana, Lesoto, Liberia, Mozambique, Serra Leoa, Zambia e Zimbabue.
Os maiores socios comerciais de Tanzania en 2017 para as súas exportacións de 5.300 millóns de dólares estadounidenses foron India, Vietnam, Suráfrica, Suíza e China, en ese mesmo ano as súas importacións ascenderon a 8,17 millóns de dólares estadounidenses, sendo a India, Suíza, Arabia Saudita, China e os Emiratos Árabes Unidos os seus principais clientes.
Con todo, segundo o Programa das Nacións Unidas para o Desenvolvemento o recente crecemento da economía nacional beneficiou só a "moi poucos", deixando fóra á maioría da poboación. O Índice de fame mundial de 2013 de Tanzania foi peor que calquera outro país da Comunidade de África Oriental (CAO) excepto Burundi. A proporción de persoas desnutridas en 2010-2012 tamén foi peor que en calquera outro país da CAO excepto Burundi.
En 2020, o Banco Mundial declarou o ascenso da economía tanzana de país de renda baixa a país de renda media baixa, xa que a súa RNB per cápita pasou de 1.020 dólares en 2018 a 1.080 dólares en 2019.
Fame e pobreza
Aproximadamente o 68% dos 61,1 millóns de cidadáns de Tanzania viven por baixo do limiar de pobreza de 1,25 dólares ao día. O 32% da poboación está desnutrida. Segundo o Programa das Nacións Unidas para o Desenvolvemento (PNUD), os retos máis importantes aos que se enfronta Tanzania para reducir a pobreza son a explotación insostible dos seus recursos naturais, os cultivos incontrolados, o cambio climático e a invasión das fontes de auga.
Cayetano Borrajo Fernández
Cayetano Borrajo Fernández, nado en Amoeiro cara a 1893, foi un comerciante galego.
Tanzania
Música
A música e o baile tanzanos dominan gran parte da África oriental. De ritmo vigoroso e famoso polas súas apegadizas letras, o son do suahili tanzano mantense vivo grazas ao próspero mundo das bandas musicais e a danza. Remmy Ongala constitúe o nome máis coñecido fóra do país.
Cayetano Borrajo Fernández
Traxectoria
Fillo de Francisco Borrajo. Emigrado en México e Cuba. Retornou a Amoeiro en 1940 e dedicouse ao trato do gando. No franquismo, o Gobernador civil de Ourense quixo nomealo alcalde de Amoeiro para que eliminase a corrupción e o mercado negro. Foi asasinado nun túnel do ferrocarril Zamora-Ourense-A Coruña.
Tanzania
Música
En Zanzíbar radica o corazón da destacábel tradición poética e musical de Tanzania coñecida co nome de taraab. A muller máis importante deste cativador estilo, Siti Bint Saad, foi a primeira cantante africana que realizou gravacións xa no ano 1928. Freddie Mercury, o lendario cantante do grupo Queen, naceu e pasou os primeiros anos da súa vida en Zanzíbar.
Gastronomía
Non existe unha diferenza apreciábel entre a comida kenyana e a tanzana. Do mesmo xeito que en Kenya, o choma (carne á grella), estendeuse por todas as partes, especialmente en restaurantes con servizo de bar.
Con todo, a costa, xunto ás illas de Zanzíbar e Pemba, ofrece unha selección decente de pratos tradicionais suahilis baseados no marisco. A bebida nacional é a cervexa Safari Lager.
Naftali Temu
Naftali Temu, nado o 20 de abril de 1945 e finado o 10 de marzo de 2003, foi un atleta kenyano, que gañou o ouro olímpico e mailo bronce nas probas dos 10.000 e 5.000 metros nos Xogos Olímpicos de México.
Traxectoria
Nado no Distrito de Nyamira, Naftali Temu comezou a correr aos 14 anos de idade. Logo de rematar a súa etapa escolar uniuse á Armada Kenyana.
Temu competiu nos Xogos Olímpicos de Toquio, finalizando no posto 49 na proba de maratón.
Nos Xogos Olímpicos de México, na final dos 10.000 metros, tan só o etíope Mamo Wolde puido aguantar o seu ritmo. Wolde foi superado por Temu a tan só 50 metros da meta facéndose este último co ouro olímpico.
Catro días despois, participou na final dos 5.000 metros, onde gañou a medalla de bronce, tan só batido de preto polo tunesino Mohammed Gammoudi e polo seu compatriota Kip Keino. Tamén participou na maratón, onde tivo outra grande batalla con Wolde, pero ao contrario que este último, despois de 30 km Temu estaba esgotado e só conseguiu finalizar no posto dezanove.
O resto da carreira deportiva de Temu foi pouco sobresaínte, non volveu acadar os primeiros postos en ningunha competición.
Retirouse en 1973. Morreu á idade de 57 anos dun cancro de próstata en Kenya. Naftali Temu non puido pagar os 600 dólares que requiría o seu tratamento médico.
Branca Novoneyra
Branca-Petra Novo Rey, coñecida como Branca Novoneyra, nada en Lugo en 1976, é unha escritora, bailarina e coreógrafa galega.
Traxectoria
Pasou a infancia no Courel, é filla do poeta Uxío Novoneyra. Licenciada en Ciencias Políticas pola Universidade de Santiago de Compostela e Diplomada en Estudos Avanzados pola Universidade de Belas Artes de Granada. Desde 2002 desenvolve o seu traballo como bailarina en colaboración con poetas, videoartistas e músicos en diferentes colectivos. Ten publicado traballos sobre historia e crítica da danza en revistas especializadas. Tamén editou diversas obras poéticas.
Nas eleccións municipais de 2015 foi elixida concelleira de Santiago de Compostela por Compostela Aberta e foi concelleira de Cultura.
Colaboradora de Nós Diario.
Serra Madre Occidental
miniatura|Localización das principais cadeas montañosas de [[México]] A Serra Madre Occidental, en castelán Sierra Madre Occidental, é unha cadea montañosa que abarca todo o oeste mexicano e o extremo suroccidental dos Estados Unidos. Nos seus 1500 km de lonxitude percorre Arizona, parte de Sonora, Chihuahua, Sinaloa, Durango, Zacatecas, Aguascalientes, Nayarit, e Xalisco, lugar onde se une ao Eixo Volcánico Transversal de México. Cobre 289 000 km² e ocupa a sexta parte do territorio mexicano. O seu punto máis alto é o Cerro Gordo en Durango, a súa anchura media é de 150 km, con alturas de até 3000 metros sobre o nivel do mar.
Xeoloxía
250px|miniatura Desde un punto de vista xeolóxico, non é unha serra, senón unha meseta, sucada por numerosos canóns que lle proporcionan a aparencia de serra. A partir do vulcanismo depositáronse capas de materiais ígneos, como cinzas, gravas e derrames volcánicos, de composición riolítica (rochosa), formando unha xigantesca meseta. Intégrana sete barrancas; as máis espectaculares son a Barranca de El Cobre e a Barranca de Urique —que descende até os 1879 m de altura—, que posúen grandes ríos, entre eles o Conchos, que irriga gran parte do estado de Chihuahua.
O terreo é abruptamente escarpado en varias rexións, o que provoca variacións de temperatura extremas. No cumio das barrancas, o clima é frío (chegando no inverno aos -20 °C e no verán aos 20 °C de media), e no val temperado ou cálido (en inverno 10 °C de media, alcanzando os 40 °C no verán).
Bioloxía
miniatura|esquerda|Paisaxe da Serra Madre Occidental. miniatura|esquerda|Barranca de Huentitán en Xalisco, é o comezo meridional da Serra Madre Occidental.
A Serra Madre Occidental é o pulmón da zona norte de México; cuberta por grandes bosques de piñeiros, aciñeiras e oyameis (oyamel, verba nahuatl) (abies religiosa e abies procera), que nos últimos anos sufriron unha grave deterioración. A cadea alberga numerosas especies endémicas, cunha ampla variedade de flora e fauna. Segundo o Biodiversity Management of the Madrean Archipelago Report de 1994, até esa data a Serra Madre Occidental contaba con máis de sete mil especies de plantas, das cales catro mil eran endémicas. Mentres que outras zonas boscosas do mundo contan con catro ou cinco especies de piñeiros en cada ecosistema, na Serra Madre Occidental atópanse quince diferentes, máis unhas 25 de aciñeiras. Non obstante, os cortes forestais incontrolados dos últimos 120 anos deteriorou considerablemente o ecosistema, acabando con numerosas especies e poñendo outras ao bordo da extinción. Estudos realizados por J. Martjan Lammertink, Jorge A. Rojas Tomé, Federico M. Casillas Orona e Roger L. Otto permitiron determinar que practicamente todo o bosque da Serra Madre Occidental foi sometido a programas de aproveitamento forestal.
Na Serra existen polo menos 517 especies de fauna: 290 de aves, 70 de mamíferos, 87 de réptiles, 20 de anfibios e 50 de peixes. Entre os mamíferos sobresaen o esquío, a mofeta, varias especies de morcegos, o coiote, o pavo salvaxe, o armadillo, o veado de cola branca, a donicela, o xabaril, o teixugo, o puma, o xaguar, o ocelote e o gato montés. Aínda que están en perigo de extinción, aínda existen no máis recóndito da Tarahumara o puma, e o oso negro.
Das aves, 24 especies son endémicas. 10 están en perigo de extinción; entre elas, a arara verde, o papagaio da serra, a coa, a aguia real e o falcón peregrino. Certos estudos inclúen tamén o trogón orellón, o bufo manchado e a chara pinta entre as aves en perigo de extinción.
Dos réptiles, 22 especies son endémicas e dos anfibios doce teñen ese carácter. Entre os peixes de auga doce, algúns comestibles, destacan a troita arco da vella, Eleotris picta, a Cichlasoma beani e peixes da familia poeciliidae e Eleotridae.
miniatura|Paisaxe da Serra Madre Occidental en Nayarit
miniatura|O río Santiago ao seu paso polos límites do estado de Nayarit e Xalisco; a un lado, a Sierra Madre Occidental.
Noite de san Xoán
miniatura|250px|[[Fogueira|Cacharela en Finlandia.]] Na noite de san Xoán ou do Lume Novo, a noite do día 23 ao 24 de xuño, e coincidindo co solsticio de verán, celébranse desde antigo unha ampla variedade de festas e prácticas rituais en moitos lugares de Europa (principalmente a Europa atlántica), especialmente ó redor de fogueiras purificadoras, as fogueiras de san Xoán. Trátase dunha celebración anterior á chegada do cristianismo na que diferentes culturas festexan este acontecemento solar (véxase: Litha).
A data do 24 de xuño corresponde, segundo a tradición cristiá, á data do nacemento de Xoán o Bautista.
Río Navia
O afluente máis importante é o Ibias, que ten unha lonxitude de 60,5 km. e unha superficie vertente de máis de 300 km². Parte da conca alta deste río está incluída no Parque Natural das Fontes de Narcea e do Ibias. Outros afluentes son o Cabornel, o Llouredo, o Ouro e o Augüeira, cos seus afluentes Hío e Soutelo.
Noite de san Xoán
Galicia conta cunha forte tradición en todo o país onde se mesturan antigos ritos ao lume, á auga e á natureza con xantares populares, salientando as celebración e as cacharelas da cidade da Coruña. En Europa salientan as celebracións nos países nórdicos, nas illas británicas, na Península Ibérica e Francia, con rituais semellantes aos galegos: fogueiras, xantares populares, rituais con herbas e auga. En España salientan as celebración en Cataluña e o País Valenciano; préndense importantes fogueiras en Alacant, declaradas de Interese Turístico Internacional. Aquí, nesta cidade, considéranse auténticas obras de arte. Son creadas durante meses por construtores e artistas que empregan materiais tan variados como cartón, madeira, papel, pintura etc. para que poidan arder facilmente.
Río Navia
Pasa polas localidades das Nogais e Navia de Suarna na provincia de Lugo, e por Ibias, Grandas de Salime, Allande, Pezós, Eilao, Boal, Villaión, Coaña e Navia.
Noite de san Xoán
Noite de san Xoán en Galicia
miniatura|Fogueira de S. Xoán preparada en [[Petelos, Mos|Petelos (Mos).]] A noite de san Xoán é unha das festas antropoloxicamente máis importantes en Galicia, a noite do Lume Novo. Así por exemplo, celébrase na Coruña coas tradicionais fogueiras na praia do Orzán e na de Riazor, sendo esta a festa do san Xoán máis multitudinaria de Galicia e unha das máis multitudinarias de toda España. A noite de san Xoán na Coruña foi declarada festa de interese turístico internacional de España. Porén en todo o territorio é de tradición acender cacharelas e facer xantares populares onde as sardiñas, os cachelos con pela e a broa de millo son as protagonistas.
Río Navia
Orixe do nome
Martín Sevilla Rodríguez afirma no seu estudo La toponimia asturiana de origen indoeuropeo prelatino que o nome do río deriva do vocábulo indoeuropeo naus, que significa "barco". O río foi chamado Nawia nunha lingua indoeuropea falada na zona en tempos bastante remotos, ó tratarse dun río navegable. Posteriormente, coa romanización, chegouse á forma Navia actual.
Noite de san Xoán
Noite de san Xoán en Galicia
Moitos ritos de carácter máxico ou supersticioso asócianse a esta tradición: saltar as fogueiras, pór un ramo de herbas de san Xoán nas portas da casa coa finalidade de protexerse das meigas, lavarse ao amencer en mananciais ou con auga de rosas etc.
Río Navia
Orixe do nome
Outra posibilidade é que o nome se deba á deusa Navia, que na mitoloxía galaico-lusitana era a deusa da auga e dos ríos.
Noite de san Xoán
Fogueiras de san Xoán
O ritual co que máis se identifica a noite de san Xoán son as fogueiras que se prenden na tarde-noite do día 23, tamén chamadas cacharelas, cachadas, cachelas ou lumeiradas. Durante os días previos, os mozos e veciños van amoreando diverso material nalgún lugar aberto e de paso público (prazas, encrucilladas ou, actualmente, praias) ata que, no comezo da noite, préndese lume entre a expectación de tódolos veciños. Nas horas seguintes, comen sardiñas á brasa e beben viño, cantando e bailando ó redor da fogueira e, cando esta está practicamente consumida, terminan saltando sobre as últimas lapas mentres se exclama:
Río Navia
Percorrido
miniatura|220px|Río Navia transcorrendo polo concello de [[Negueira de Muñiz]] O curso do río é bastante rectilíneo. Nace preto do Cebreiro, cerquiña do Camiño de Santiago. Pouco despois pasa baixo a estrada A-6, e logo atravesa As Nogais. Entre Envernallas e A Muria serve de fronteira entre Galiza e Asturias. Tras internarse brevemente no Principado, regresa a Galiza, pasando por Río de Porto e Ouviaño. Aí acolle o primeiro afluente importante, o Ibias, e logo, en Vilagudín, entra de forma definitiva en Asturias. Acércase entón a Vilarpedre, onde recibe as augas do río del Ouru (metal que se recollía na antigüidade nas súas beiras, cheas de frondosa vexetación). Tras pasar por Salime chega ao encoro de Grandas, unha notable obra de enxeñaría, levada a cabo a comezos da década de 1950 cun importante custo en vidas humanas, gardándose aínda vivo recordo da súa construción en todo o val.
Pouco despois de Grandas está A Valía, onde comeza o encoro de Doiras e desemboca o río Augüeira. En fronte desemboca outro río, o Riello, coa súa sucesión de fervenzas. Nesta parte do percorrido resulta impresionante o encaixe do curso do río entre as montañas. Augas abaixo van sucedéndose as vilas de Santo Estevo das Vruitas, Llanteiro, Bullaso, Zadamoño e Xío, ata chegar ó encoro de Doiras.
En Merou comeza a cola do encoro de Arbón, o máis próximo ó mar, co embarcadoiro de Castrillón. Tras recibir as augas do Polea, o Llouredo e o Frío, pasa por Llandigresia, Miñagón e Serandías. Nesta vila é posible alugar canoas para descender ata Navia. Xa preto da presa de Doiras está o campo de adestramento da Federación Española de Piragüismo e a confluencia co regato de La Pontiga, que uns quilómetros augas arriba forma as fervenzas de Oneta, as máis notables da conca.
Noite de san Xoán
Fogueiras de san Xoán
Ás veces recoméndase, para obte-lo máximo efecto, espirse para saltar sobre a fogueira. O número de saltos que se deben dar é variable segundo os costumes locais: adoita facerse como mínimo tres veces pero, en calquera caso, sempre un número impar de saltos. Resulta habitual nestes rituais máxicos recorrer ós números 3, que representa a Trindade; 7, que representa a totalidade; ou 9, número da perfección (tres veces tres).
Río Navia
Percorrido
Pasada a presa de Arbón iníciase o tramo final do curso. A paisaxe faise máis ampla, pero sempre recuberta por unha vexetación desbordante. O río serpea entre fragas e prados e, de vez en cando, ábrese en intricados ramais (forcadas) e forma illotes. Deixa nas beiras do val as vilas de Villacondide, Cacabellos e o meandro de Porto.
Noite de san Xoán
Fogueiras de san Xoán
En Olveira (A Coruña) adoitábase colocar unha cabeza dalgún animal espetada nun pau de loureiro e amorea-la leña ó seu redor. A cacharela non se debía apagar ata que esta cabeza acabe convertida en borralla.
Hai zonas onde existe o costume de celebrar certos ritos de paso sobre as lapas ou sobre o fume para curar certas enfermidades. Poden facerse entre dúas mulleres chamadas María ou entre unha muller con este nome e un home chamado Xoán, que se pasan mutuamente o meniño enfermo mentres din: Ó rematar, sempre cun número impar de pases, envolven ó rapaz nunha saba de liño nova, que nunca fose lavada.
Tamén existía o costume de afuma-lo gando na noite de san Xoán, para protexelo do meigallo. Para conseguilo fan anda-lo gando ó redor ou entre as fogueiras para que lles dea ben o fume. Noutras ocasións o que se fai é queimar na corte un corno de carneiro, loureiro bendito e xofre. As lumeiradas de san Xoán tamén servían como rito de protección para as colleitas de centeo ou millo. Así, recitaban: Ve-lo lume, ve-lo pan,/ cada espiga seu toledán, ou Ve-lo lume, ve-lo pan,/ Dios che dea bo gran/ polo mes de san Xoán/ espigas como rebolas/ e grauciños como olas (FRAGUAS:106).
De feito hai lugares, como Castrofeito (O Pino) ou Pedrouzo (Silleda), onde non se denominan fogueiras senón fumazos. Alí queiman sobre de todo leña verde que levanta un intenso fume co que se pretende espanta-las meigas e os seus meigallos.
A auga
miniatura|Fonte en [[Coruxo, Vigo.]] Tamén é común a crenza de que a auga, que lava tanto a sucidade como as enfermidades ou, en xeral, o Mal, alcanza nesta noite propiedades máxicas superiores ás que poida ter no resto do ano. Por iso, acódese a ríos e fontes a practicar certos rituais, preferentemente ás máis próximas a mosteiros e santuarios, que transfiren a súa sacralidade á auga. Así, na fonte da Moza, na Veiga (Ourense), aparécese esta noite unha moura a peitea-los seus cabelos; esta mesma lenda está presente en moitos outros lugares de Galicia, como por exemplo no outeiro de Vimieiros (en Celanova, Ourense) ou no lugar de Doniz (en Espiñoso, Cartelle). Na fonte de Bexán, en Cambados, báñanse os enfermos de mal de ollo para rompe-lo feitizo. Na Gudiña, as meigas reparten a auga que lle toca a cada veciño.
O orballo que se deposita sobre a herba ou a sementeira durante a noite de san Xoán posúe tamén propiedades curadoras e milagreiras; en Riós explícano en que nesta noite as meigas se deitan sobre a herba, transferíndolle os seus poderes. Para cura-la sarna o enfermo ten que durmir, nu, entre o centeo, ou correr entre el ou botarse a rolos sobre a herba húmida, tamén en coiro. Outra fórmula curativa consiste en espirse e coloca-la roupa na póla dun carballo, contra o que se refrega ás 12 da noite; logo debe bañarse nun río próximo e vestirse con roupa nova, deixando a vella na árbore. Estas operacións practícanse, por exemplo, en Melide ou en Monterrei. Colocando ó sereno durante esta noite a roupa de inverno queda protexida contra a couza (en Verín).
O gando sácase das cortes e lévase a andar sobre a herba —ou ben déixase ó relente toda a noite— para que reciba o orballo de san Xoán, que o protexerá das enfermidades durante o ano.
Vicente Risco recolle a crenza na zona da comarca da Limia de que durante a noite de san Xoán poden escoitarse as campás da cidade de Antioquía, asolagada baixo as augas da lagoa de Antela.
Herbas de san Xoán
Diferentes herbas, aromáticas ou non, e flores recollidas a véspera de san Xoán, posúen tamén propiedades máxicas. Se xa as posúen en calquera momento do ano, nesta noite atribúeselles un poder especial polo vigor engadido que lles dá a forza do solsticio e do verán e mais pola forza do orballo desta noite. Resulta difícil establece-la lista das herbas que se han considerar como herbas de san Xoán, xa que se comproba unha gran variabilidade ó longo de Galicia. Si que se adoita da-la cifra de sete herbas diferentes.
miniatura|[[Romeu, unha das herbas de san Xoán.]] Xesús Taboada Chivite recolle unha longa relación, entre as que están a dedaleira, o fiúncho, o codeso, o fento macho, o trobisco (Daphne gnidium), a espadana, a abeloura ou herba de san Xoán, a malva, a artemisa (Artemisa vulgaris), o romeu, a macela ou matricaria, a herba punteira (Sempervivum tectorum), a herba luísa, a roseira, ou follas de nogueira, de bieiteiro, de ameneiro ou de carballo.
Hai que deixar estas plantas e flores nunha talla con auga á intemperie durante a noite, e lavarse con elas na mañá seguinte; en certas zonas este lavado ha facerse mirando ó Oriente, para recibir as primeiras raiolas do sol. Deste xeito búscase curar e previr enfermidades cutáneas e rexuvenece-la pel.
Tamén existe a crenza de que protexen a casa contra as meigas (que nesta noite andan especialmente libres polas rúas), colocando ramallos de flores nas portas e ventás. Esta propiedade protectora consérvana durante o resto do ano: hai que seca-las herbas de san Xoán e dependuralas logo nalgún lugar da casa para evita-la entrada das meigas.
Eladio Rodríguez González recolle a presenza destas herbas e flores nos mercados: "plantas odoríferas, que se recogen en el campo, generalmente la antevíspera de la noche de san Juan, o sea el día 22, para venderlas al siguiente día en los mercados de las ciudades y villas de Galicia". O costume parece manterse na actualidade, e en 1992 a prensa entrevistaba unha vendedora de verduras do mercado de Vilagarcía de Arousa que nestas datas tamén incluía as herbas.
Sortilexios
A noite de san Xoán é especialmente propicia para levar a cabo certos sortilexios cos que adiviña-lo que vai acontecer no futuro. Por exemplo, se unha muller bota a clara dun ovo nun vaso de auga ás doce da noite, e deixa este durante toda a noite, ó mencer pode adiviñar con quen vai casar segundo a forma que adopte a clara callada: se semella un martelo, será un carpinteiro; se un barco, un mariñeiro, se unha engra, un ferreiro. Tamén se utiliza este método para adiviña-lo futuro dunha persoa: se o que semella é un cadaleito, agoira unha morte próxima; se un corazón, un próximo amante; se un meniño, que vai ter fillos.
Cando a moza teña varios pretendentes, pode, igualmente, saber con cal deles vai casar: para sabelo ha de botar no vaso varios papeliños enrolados cos nomes dos distintos mozos. O que ó mencer apareza desenrolado será o futuro marido. Outra forma para recoñece-lo futuro marido consiste en deixar na ventá unha pela de pataca: á mañá estará engurrada debuxando a letra pola que comeza o seu nome.
Tamén as herbas de san Xoán posúen propiedades premonitorias: deixadas sobre unha mesa durante toda a noite, se á mañá seguinte están verdes e frescas agoiran prosperidade na casa; se murchan, anuncian infortunios.
O sol no día de san Xoán
Trátase do solsticio de verán, momento do ano no que se atribúe ó sol a máxima claridade. Resulta común a crenza de que o sol baila ó mencer, disque de ledicia pola festa do santo. Así, adóitase subir a un monte para velo bailar, por exemplo, ó alto do castro de Castrolandín, nalgures a través dos buratos dun cribo.
Xa o padre Feijoo recolleu esta tradición de ir ver bailar o sol e o feito de que noutros lugares —que non especifica— isto se fai na Pascua cristiá. Tamén en Italia existe o mesmo costume: en Abruzos crese que no sol nacente se pode ver a cabeza de san Xoán; e en Sardeña, que no mencer o sol baila tres veces, tantas como botou no chan a cabeza do santo ó ser decapitado.
Inversión da orde cotiá
Se nesta data o sol alcanza a maior forza e a maior sacralidade, na noite anterior o Mal ten tamén a maior forza e busca face-lo maior dano á xente, ó gando ou ás colleitas. Nesta noite, as bruxas reúnense nos maiores aquelarres, como no areal de Coiro (en Cangas) ou en Sevilla, pero tamén se xuntan noutros lugares, como nas encrucilladas, e percorren as aldeas. Non só as meigas están máis activas esta noite senón tamén outros seres mitolóxicos: se se coloca un pano branco sobre un fento, á mañá poderémolo atopar cheo de trasgos.
Para protexe-las casas da acción das bruxas colócanse ramos de flores, cardos ou espadanas nas portas e ventás. As primeiras, polo seu recendo, combaten o Mal; os segundos fano coas súas espiñas e as terceiras coas súas follas, imitantes dunha espada.
Tamén, por esta razón, os mozos dedícanse a facer bromas e ridiculiza-los veciños, collendo carros, arados, cancelas, dornas etc. e deixándoos nun lugar pouco accesible (como no medio do río ou sobre unhas escaleiras ) ou ben visible (como no adro da igrexa, na praza principal ou fronte ó concello); mesmo nalgún caso se botaron tamén na fogueira. Nos últimos anos obsérvase a proliferación de simples actos de vandalismo contra propiedades particulares, contedores de lixo ou mobiliario urbano. Estes ataques á propiedade pretenden atacar, simbolicamente, a orde social, e moitas veces as vítimas son aqueles veciños que polo seu carácter antisocial, son, así, castigados publicamente.
Parque Natural de Somiedo
miniatura|350 px|Lago de El Vaḷḷe en Somiedo.O Parque Natural de Somiedo atópase na área central da Cordilleira Cantábrica. Ocupa unha totalidade de 39 164 hectáreas, correspondendo xeograficamente ao concello de Somiedo, que queda completamente incluído no parque, e aos de Belmonte de Miranda e Teberga, todos eles en Asturias (España).
Foi declarado Parque natural en 1988 e Reserva da biosfera no 2000.
Flora
Dentro desta gran reserva natural podemos distiguir tres tipos de vexetación: miniatura|left|300px|Un dos lagos de Somiedo e parte do territorio do parque natural.
Bosques
Os bosques ocupan case a cuarta parte da extensión do parque. Debido á existencia dentro da reserva de case todas as altitudes que existen en Asturias, temos mostras de todos os tipos de bosques asturianos. Abundan os bosques de faias, con zonas de grande importancia en Saliencia e El Vaḷḷe, carballos (Quercus petraea), freixos, pradairos e tileiros.
Noutras zonas abunda o acivro, o teixo, bidueiro, carballo carrasco, a carba -especie mediterránea só existente en Somiedo e o Cares dentro de Asturias-, e castiñeiro.
Prados e pasteiros
O parque tamén conta con amplas zonas de pastos cuxa superficie ocupa unha quinta parte do total do territorio da reserva. Dentro dos prados de montaña podemos destacar o narciso de trompeta e asturiano. miniatura|300px|Lago de Somiedo.
Vexetación subalpina
Nesta zona de difícil desenvolvemento debido ás inclemencias meteorolóxicas crecen as matogueiras de xenebreiro rastreiro, gayuba e lauréola (Daphne laureola), arando, brecina e xenciana.
Medios acuáticos e higrófilos
A fisionomía glaciar deu lugar a lagos, lagoas e turbeiras. Nesta zona podemos atopar o apio rastreiro. Dentro das turbeiras podemos atopar rocío de sol de folla longa, a lentibularia menor, a potentilla arbustiva, a cinta de auga e a cola de cabalo ariegada.SIAPA, Sistema de Información Ambiental do Principado de Asturias
Fauna
A escasa densidade de poboación da zona e o abrupto do terreo que brinda aos animais abundantes zonas de refuxio dan ao parque unha gran riqueza faunística, de todas elas cabe destacar:
Mamíferos
O oso pardo (Ursus arctos subesp. cantabricus) do que segundo os últimos estudos habita no parque o 40/50 % da poboación total, lobo, xabaril, veado, rebeco, corzo, lebre de piornal, demán ibérico, lontra, raposo, marta, xeneta, gato montés, garduña e teixugo.
Edificacións de especial interese
Un dos emblemas de Somiedo son os teitos, cabanas con cuberta vexetal para o recollemento de persoas e gando que se remontan na súa orixe á época medieval, dentro das dinámicas de competencia polos pastos que fixeron parcelar os pastos de altura de Somiedo. Actualmente, a súa conservación é crítica, tanto que nalgunhas vilas e brañas desapareceron xa todas as construcións que existían deste tipo, e hoxe os visitantes e curiosos só poden contemplar as súas ruínas.
Outros aspectos de interese
Os habitantes do Parque están divididos en dous grupos cultural e socialmente totalmente diferenciados, estes dous grupos singulares, xa que non se parecen ao resto dos grupos étnicos da rexión, son os vaqueiros de alzada e xaldos. Os primeiros -dado o seu carácter nómade e de sociedade pechada- atesouran unha cultura mitolóxica e folclórica especial, o que lles outorga unha especial importancia desde o punto de vista das tradicións e da cultura.
Oliver Twist
miniatura|250px|Oliver Twist, edición de 1838.
Oliver Twist ou o progreso dun neno de hospicio, coñecida popularmente coa forma abreviada Oliver Twist, é a segunda novela do autor inglés Charles Dickens. Publicouse orixinalmente como novela por entregas de aparición mensual na revista Bentley's Miscellany, entre febreiro de 1837 e abril de 1839.
A obra traduciuna do inglés Moisés Barcia para Rinoceronte en 2021, ISBN: 978-84-17388-54-6.
Historia e características
Nun principio, o autor tiña a intención de que formase parte dunha obra máis extensa, The Mudfog Papers. Todas as entregas levaban como ilustración un gravado de George Cruikshank.
É a primeira novela en lingua inglesa que ten un neno como protagonista e é tamén destacable polo seu escasamente romántico tratamento do mundo dos criminais e as súas sórdidas vidas. O libro leva o subtítulo de The Parish Boy's Progress, unha alusión tanto a The Pilgrim's Progress de John Bunyan como a dúas populares caricaturas dieciochescas de William Hogarth, A Rake's Progress e A Harlot's Progress.
Santa Clara
Clara de Asís foi canonizada pola igrexa católica romana, sendo coñecida como Santa Clara. Dá nome aos seguintes lugares:
Oliver Twist
Historia e características
Oliver Twist é unha das primeiras novelas sociais da historia da literatura. Chama a atención aos seus lectores sobre varios males sociais da época, como o traballo infantil ou a utilización de nenos para cometer delitos. Dickens búrlase da hipocrisía da súa época tratando estes temas tan serios con sarcasmo e humor negro. A novela puido ser inspirada pola historia de Robert Blincoe, un orfo cuxo relato sobre a dureza da súa vida como traballador infantil nun muíño de algodón tivo unha gran difusión na década de 1830.
A novela foi adaptada en numerosas ocasións para o cine, a televisión e o teatro musical. Traduciuse a numerosas linguas, entre elas o galego.
Linguas ibero-occidentais
As linguas ibero-occidentais son unha póla das linguas iberorrománicas, que inclúe o castelán (español, xudeoespañol, estremeño e catelán de Latinoamérica), o subgrupo asturleonés (asturiano, leonés, mirandés e montañés), e os descendentes do galego-portugués (portugués, galego, eonaviego, fala e xudeoportugués).
Clasificación
Dentro das linguas iberorrománicas occidentais distínguense tres grandes bloques:
Vicente Llópiz Méndez
Vicente Llópiz Méndez-Esperante, nado en Olavarría (Arxentina) o 19 de abril de 1896 e finado en Barcelona o 22 de xullo de 1965, foi un militar e filólogo galego.
Traxectoria
A súa familia era ferrolá pero oriúnda de Manises e regresou a Ferrol en 1906. Destacou por unha especial habilidade para o debuxo. Foi amigo de Francisco Franco na adolescencia.
Fíxose militar en Zaragoza, optando polo corpo de Intendencia. Destinado en Ferrol, dedicouse a coleccionar refráns e palabras galegas que recollía dos seus soldados e dos seus amigos, sacerdotes e avogados. Trasladado a León, casou con María González Laurín e, posteriormente, residiu en Madrid.
Na guerra foi director dos Hospitais Militares da zona de Valladolid. Finalizada a guerra, deixou o exército e marchou a vivir en Zaragoza e, xa os derradeiros anos, en Barcelona, onde seguiu recompilando voces e refráns galegos ata a súa morte.
Foi nomeado membro correspondente da Real Academia Galega en 1957, por proposta de Leandro Carré, Bouza Brey e Vales Villamarín.
Obras
Vivindo en Madrid, empezou a publicar un Diccionario Castellano - Gallego que aspiraba a chegar ás 40.000 entradas e que quedou interrompido na voz "agarraderas" pola sublevación do 18 de xullo de 1936. Este dicionario frustrado publicouse por fascículos na revista Galicia en Madrid durante os anos 1935 e 1936, nos números 37 a 42. O resto do material lexicográfico que pudiera ter feito Llópiz, perdeuse.