cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sardiña
Hábitat e bioloxía
É un peixe peláxico, gregario, que forma grandes cardumes ou mansíos en aguas costeiras, por riba dos 50 metros de profundidade, buscando sempre as augas máis cálidas e salgadas, migrando cara ao norte en verán e cara ao sur en inverno, alimentando importantes pescarías. Aliméntase principalmente de zooplancto (como pequenos crustáceos e ovos e larvas de peixes).
A época da reprodución é durante a primavera e o verán, dependendo da temperatura da auga, en mar aberto ou preto da costa. Na parte meridional do mar do Norte a desova ten lugar desde xuño ata agosto, no canal da Mancha en abril, en Galicia e Portugal de febreiro a abril, e no Mediterráneo desde setembro ata maio.
As femias producen de 50 000 a 60 000 ovos, e de 1,5 mm de diámetro, que eclosionan ao cabo de 2 a 4 días, e as larvas miden, cando nacen, uns 4 mm.
Etimoloxía
O nome do xénero, Sardina, deriva do latín tardío sardina, diminutivo de sarda (nome co que se coñecía a especie Sarda sarda, o bonito alistado), termos probablemente de orixe grega: σάρδη sárdē, σαρδήνη sardénē, σαρδῖνος sardĩnos. Tradicionalmente asóciase o termo coa illa mediterránea de Sardeña (en latín Sardinia, en grego antigo Σαρδώ Sardó), cerca da que probablemente se capturarían estes peixes, o que resulta historicamente bastante inverosímil: segundo Klein «é moi pouco probable que os antigos gregos pescaran tan lonxe de onde vivían daquela, en tempos de Aristóteles, de quen Ateneo cita unha pasaxe na que o filósofo fala do peixe σαρδῖνος sardĩnos». Por iso outros etimoloxistas pensan que máis ben derive do latín tardío (lapis) sardinus, a "(pedra de) Sardes", do grego σάρδινος (λίθος) sárdinos (líthos), unha variedade de cor vermella alaranxada da calcedonia, similar pero máis escura que a cornalina, talvez de Sardes (en grego Σάρδεις ou Σάρδις), capital do reino de Lidia, en Asia Menor.
En canto á orixe do epíteto específico, pilchardus, ten menos dúbida: obviamente deriva do inglés pilchard, "sardiña".
Primeiro nome
O primeiro nome científico da sardiña débese ao famoso ilustrado galego Joseph Cornide que, en 1788, lle deu o de Arengus minor. Porén, e a pesar de que asegura no título da súa monografía Ensayo de una historia de los peces (...) o libro estaba arreglado al sistema del caballero Carlos Linneo, Cornide non segue sempre a Linneo no tocante á nomenclatura binomial que establecera algúns anos antes o afamado médico e botánico sueco, xa que Arengus minor aparece só na páxina 244, dentro do segundo índice, onde dá os nomes galegos das especies descritas (por certo, para el esta se denominaría sardina, en castelán), mentres que na parte descritiva (páxinas 91-92) o peixe figura con nome prelinneano de Arengus minor maxîllis æqualibus (algo así como "arenque pequeno cos maxilares iguais").
Seguramente por iso a comunidade científica recoñeceu como descritor da especie ao alemán Walbaum, que o fixo catro anos máis tarde. e poucos son os autores que hoxe en día recoñecen nome cornidiano, que foi declarado obsoleto polos expertos, como sinónimo (só, entre a bibliofgrafía consultada, fano o francés Bauchot, e o World Register of Marine Species ).
Cambios do nome
Despois do nome de Cornide, a especie foi coñecida durante moito tempo como Clupea pilchardus, un dos nomes empregados por Walbaum (tamén usou os de Alosa pilchardus e Clupea harengus pilchardus, como subespecie do arenque). Por tanto, vemos que o introdutor do nome específico pilchardus foi este autor.
Pero en 1904 o ictiólogo e ecólogo romanés Grigore Antipa describiu unha nova especie de peixe, para a que creou un novo xénero, Sardina, denominándoa Sardina dobrogica (é dicir, a "sardiña da Dobruxa"). Máis tarde, os especialistas comprobaron que se trataba da mesma especie que a Clupea pilchardus descrita por Walbaum en 1792, así que o seu nome pasou a ser Sardina pilchardus (Walbaum, 1792), a nosa popular sardiña. Como vemos, o novo xénero, diferenciado de Clupea, mantívose.
Outras sardiñas
Na bibliografía internacional, sobre todo na castelá, co nome de sardina, e na inglesa co de sardine ou o de pilchard, poden designar a diferentes especies de peixes da familia dos clupeidos, estreitamente emparentados coas verdadeiras sardiñas, o que pode ocasionar non poucas confusións.
En inglés, sardine ou pilchard son os nomes comúns usados para referirse a varios peixes pequenos, graxos, semellantes ao arenque. Porén, os termos sardine e pilchard non son precisos, e o que significan depende da rexión. A Sea Fish Industry Authority do Reino Unido, por exemplo, cualifica como sardines ás pichards xuvenís (é dicir, ás xoubas). Un criterio suxire que os peixes de tamaño menor a 6 polgadas (15 centímetros) son sardines e os máis grandes, pilchards. O FAO/ WHO, Código normalizado para as sardiñas enlatadas, cita 21 especies que poden ser clasificadas como sardiñas; FishBase, unha completa base de datos sobre peixes, chama "pilchards" a seis especies, e a máis dunha ducia "sardines".
A continuación relaciónanse as principais especies que adoitan coñecerse en moitas publicacións como sardiñas.
(Nota: os nomes galegos apuntados son os propostos por Lahuerta e Vázquez. miniatura|300px|Capturas globais de sardiñas (en toneladas) En verde, especies do xénero [[Sardinops. En azul, especies doutros xéneros. ]] miniatura|300px|Capturas globais de sardiñas (en toneladas) (Sardiñas de xéneros distintos a Sardinops) En azul escuro (arriba): [[Sardina pilchardus, a "auténtica sardiña". En azul claro (no medio): xénero Sardinella. En azul mariño (abaixo): sardiña arco da vella. ]]
Pesca
miniatura|Tabal de sardiñas. A sardiña péscase desde moi antigo, pero ao ser a súa carne delicada e soportar mal o transporte, a súa pesca non adquiriu verdadeira importancia comercial ata despois de comercializarse conservada en latas.
Mesmo en moitos lugares, como en Galicia, considerábase antigamente como comida de pobres, a pesar de que para algúns consumidores da burguesía as chamadas sardiñas do tabal (salgadas, afumadas e prensadas en barrís de madeira —tabais—, como os arenques nos países nórdicos) eran un bocado exquisito, comparable ao mellor xamón.
Hoxe en día, coa modernización dos sistemas de transporte, as sardiñas consómense (especialmente no verán) en fresco, e todo o ano afumadas, salgadas ou en conserva.
Péscanse con diversas artes, de deriva e de cerco, e tamén con traíñas, atríadas ou non, pola noite, con luces (como adoita facerse no Mediterráneo), ou e día, engadadas, ou non, con míllaras, xeralmente de bacallau, nas zonas onde se pesca esta última especie.
As capturas anuais en Europa flutúan, pero nalgúns períodos foron de ata un millón de toneladas, sendo as principais costas onde se extrae as de Marrocos e España. En canto as capturas mundiais de sardiñas, ver o gráfico arriba.
Uso culinario
Sardiñas asadas.|miniatura Sardiñas en conserva.|miniatura Consómese tanto en fresco como en conserva, con numerosas formas de preparación na cociña. É un peixe azul por excelencia, con niveis de graxa en torno ó 6,3% ou máis no seu mellor momento, proporcionando unhas 134 calorías por 100 gramos. Pola súa riqueza en ácidos omega-3, considérase un "protector" do corazón, en contra da crenza hoxe superada de que, por ser peixe graxo, incrementaba o colesterol. Tamén resulta especialmente rico en vitamina B12.
As xoubas fritas ou as sardiñas e as xoubas en conserva (denominadas nas latas sardinillas), polo feito de comérense enteiras, coa espiña, constitúen unha interesante fonte de calcio e fósforo.
En Galicia
miniatura|Tapa de guiso de xoubas.
Referencias da súa presenza
O primeiro rexistro da presenza da sardiña nas nosas augas foi, como quedou dito, a de Cornide en 1788, como Arengus minor. No primeiro terzo do século XX citárona de Buen (1919, 1925) e Ducloux en de Buen (1919), como Clupea pilchardus, e de Buen (1929, 1935) como Arengus pilchardus. Nos dous últimos terzos do século pasado, e xa como Sardina pilchardus, foi rexistrada por numerosos autores.
Pesca
En Galicia, as capturas de sardiña concéntranse nos meses do verán (cando están máis gordas e teñen máis graxa, e alcanzan cifras comprendidas, segundo os anos, entre 1,7 e case 2 millóns de quilogramos (datos de xuño a outubro) para descender bruscamente a cifras de 200 000 a 400 000 kg entre decembro e febreiro. A cifra total anual foi de 13 828 968 kg no ano 2009. O tamaño mínimo legal para a súa captura é de 11 centímetros.
Festas gastronómicas
miniatura|Pratos conmemorativos da Festa da Sardiña de [[Portonovo, Adina, Sanxenxo|Portonovo (Sanxenxo).]]
O verán é o tempo das sardiñadas e, probablemente, en todas as vilas costeiras pódense degustar sardiñas asadas (á grella ou á prancha). Mesmo hai portos pesqueiros nos que case toda a súa actividade céntrase na pesca desta especie.
E numerosos concellos introduciron este peixe nas súas festas gastronómicas, das que as seguintes son só unha mostra:
Centro Hípico Los Porches
O Centro Hípico Los Porches é unha entidade adicada á equitación situada na parroquia de Morás, en Arteixo, e que foi fundada en 1993 por unha familia afeccionada ó mundo hípico. O centro está homologado pola Federación Hípica Española cunha categoría de 3 estribos nun rango de 1 a 4.
Actividades
As actividades do centro van dende a venda e coidado de cabalos, a doma de poldros e o ensino a rapaces, ata a organización de torneos de saltos e de doma. A escola de equitación do centro dispón de 16 cabalos e 6 ponis, e ten máis de 200 alumnos.
Instalacións
Los Porches ten dúas pistas grandes cubertas nas que se disputan varias probas do calendario hípico galego, e dúas exteriores tamén grandes, unha de herba e outra de area. Ademais ten 180 boxes para cabalos, tenda, vestiarios e cafetería.
Angra do Heroísmo
Angra do Heroísmo, ou simplemente Angra, é un municipio e a capital histórica da Illa Terceira, no arquipélago dos Azores, Portugal, e unha das tres cidades capitais dos Azores. Fundada en 1478, Angra foi historicamente a cidade máis importante dos Azores, como sé do bispo das Azores, entidades gobernamentais, e que serviu anteriormente como cidade capital de Portugal durante as Guerras Liberais. A poboación en 2011 era de 35.402 habitantes nunha superficie de 239,00 km². Foi clasificado como Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 1983. Aquí encóntrase a sede principal da Universidade dos Azores.
Nome
Angra é a palabra portuguesa para "enseada", "enseada" ou "baía". O epíteto do Heroísmo ("do Heroísmo", "o Heroico") concedeuselle á cidade por María II para conmemorar os seus cidadáns pola exitosa defensa da illa contra un asalto Miguelista en 1829.
Historia
thumb|left|235px|1595 Gravado de Jan Huygen van Linschoten, que mostra as extensas terras cultivadas da chaira de Achada e o núcleo da aldea de Angra thumb|235px|left|Angra do Heroísmo vista en 1671 thumb|235px|left|Un gravado de Angra que mostra o Forte de São João Baptista
Algúns afirman que Angra fundouna Álvaro Martins, quen navegou con Didrik Pining na súa expedición ao Novo Mundo, e con Bartolomeu Dias na súa viaxe ao redor do Cabo de Boa Esperanza. Outros afirman que Angra fundouse en 1450 ou 1451 por Jácome de Bruges, un flamengo ao servizo de Príncipe Henrique o Navegante, quen recrutaba labregos, pescadores e comerciantes no Países Baixos para colonizar as Azores.
As primeiras referencias ao asentamento das Azores datan de entre 1439 e 1449, a través da doazón de Enrique o Navegante a colonización de sete illas nos grupos central e oriental do arquipélago. Terceira, incluída neste grupo, sería administrada por Jácome de Bruges tal e como estipulaba o proceso de nomeamento, de marzo de 1450, que incluía non só o asentamento das terras, senón tamén o monopolio da moenda, os fornos, a concesión de sal, os dereitos de terra no nome da monarquía, décimos, administración de xustiza e dereitos de sucesión, incluíndo a disposición excepcional para a sucesión materna. Pero, a gran dificultade para atraer colonos fixo que o 22 de agosto de 1460 a illa aínda estaba despoboada.
O lugar escollido polos primeiros poboadores era unha dorsal, que se abría, como un anfiteatro, sobre dúas pequenas baías, separadas por unha península, á cabeza da cal se atopaba o volcán extinto do Monte Brasil. Unha destas calas era o suficientemente profunda (ao redor de 40 m.) como para proporcionar un fondeo a grandes embarcacións, e tiña a vantaxe adicional de estar protexida da maioría ventos fortes, agás os do sur e do sueste.
En 1474, Álvaro Martins Homem ordenou que o río que desemboca na enseada desviárase mediante unha canle feita con pedras, que baixaba costa abaixo, para que as súas augas apuradas puidesen ser aproveitadas para facer xirar a roda hidráulica dun muíño. Isto sentou as bases para o futuro desenvolvemento económico da aldea de Angra. Ao mesmo tempo, isto permitiu reordenar a zona a ambos os dous lados do curso do río segundo un plano rectilíneo e organizar en barrios por funcións (comercial, residencial, etc.), para dar cabida ás necesidades do rápido crecemento do porto. As primeiras casas de Angra construíronse na ladeira sobre a enseada, as rúas empinadas baixaban ata a costa. No alto, lonxe do mar, comezouse un castelo/fortaleza/fortaleza, eventualmente chamaríase Castelo dos Moinhos (Castelo dos Muíños). En 1534, Angra foi a primeira cidade do arquipélago en ser elevada ao status de cidade. Nese mesmo ano, foi elixido polo Papa Paulo III para ser a sede da Diocese de Angra, con autoridade eclesiástica sobre todas as illas dos Azores.
O antigo porto comercial de Angra xogou un papel importante no comercio portugués das Indias Orientais a partir do século XV. A baía de Angra estaba a miúdo chea de carabelas e galeóns, circunstancia que contribuíu ao progreso da cidade e da súa xente. A construción dunha serie de pazos, conventos, igrexas e fortificacións militares en Angra, infraestruturas que normalmente eran inadecuadas para unha pequena cidade (ou pequena illa) indica o importante papel que Angra xogou na navegación transatlántica para os portugueses. O nobre portugués Pero Anes do Canto (1480–1556), que naceu en Guimarães, foi o superintendente das fortificacións de Terceira. Pola súa competencia nese papel, e outros servizos á Coroa portuguesa, foi premiado co título de moço fidalgo, e co alto cargo de "Provedor da Armada das Illas e dos buques mercantes do comercio das Indias Orientais en todas as illas dos Azores" (título hereditario que conservaron os sucesivos membros da familia Canto durante trescentos anos). A importancia e o poder dos Canto dificilmente se poden exagerar. Durante o período no que Portugal comerciaba coas súas colonias asiáticas, africanas e suramericanas, foron responsables da protección e benestar da frota mercante (e da asombrosa riqueza que representaban as cargas nas súas bodegas) unha vez que os barcos se achegaban á última etapa das súas viaxes polo Atlántico Norte. Tamén eran responsables de actuar como xefe de aduanas, maxistrado xefe encargado de resolver os conflitos e supervisor das defensas navais das Azores.
Sucesión portuguesa
thumb|120px|O rei António, prior de Crato, que gobernou Portugal desde Angra durante a crise sucesoria do século XVI Antes de que Felipe II de España tivese a oportunidade de facer valer a súa pretensión á coroa de Portugal, en 1580, António, Prior de Crato, descendente ilexítimo da liña Beja da Casa de Braganza Familia real portuguesa, proclamouse rei o 24 de xullo de 1580. Porén, o seu goberno no Portugal continental durou só vinte días, o 25 de agosto foi derrotado na Batalla de Alcântara polos exércitos dos Habsburgo dirixidos por Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel terceiro duque de Alba.
Despois da batalla de Alcántara, intentou gobernar Portugal desde os Azores, onde estableceu un goberno de oposición en Angra do Heroísmo que durou ata 1583. Aínda que durante un tempo foi o monarca (cuñando moedas e conferindo títulos), o seu goberno en Terceira só foi recoñecido nas Azores, e dende ese lugar de refuxio, António dirixiu un movemento de resistencia popular contrario ao recoñecemento dun rei estranxeiro. Foi apoiado por varios aventureiros franceses baixo Filippo di Piero Strozzi, un exiliado florentino ao servizo de Francia, así como por patriotas portugueses, algúns dos cales chegaron ás Azores para axudarlle directamente.
A primeira acción militar nos Azores produciuse aproximadamente un ano despois da aplastante derrota de António en Alcântara. Unha frota española de dez buques de guerra, comandada por Pedro Valdez, bombardeou Angra o 5 de xullo de 1581, e comezou a investigar a costa da illa en busca dos mellores lugares de desembarco. Na madrugada do 25 de xullo, os primeiros barcos cargados de tropas españolas fondearon na baía de Salga, a uns doce quilómetros ao leste do porto de Angra, na aldea de Vila de São Sebastião. Un gardacostas, parado no cabo Ponta do Coelho, deu a voz de alarma, pero cando chegaron as primeiras forzas portuguesas uns mil casteláns xa desembarcaran e comezaran a saquear as aldeas circundantes. Nesta fase do combate, segundo os relatos locais da acción, tivo un papel protagonista a moza e guapa Brianda Pereira que, xunto con outras mulleres, atacou ao inimigo con apeiros agrícolas ao ver a súa casa destruída.
A media mañá, os españois varrían a costa coa súa artillería, e a loita era feroz. Sobre o mediodía, cando o desenlace da batalla aínda estaba inestable, un monxe agostiño chamado Frai Pedro, que participaba activamente na loita, pensou na estratagema de dirixir o gando contra os españois para dispersalos. Máis de mil cabezas de gando foron rapidamente reunidas e, por medio de berros e disparos de mosquete, impulsáronse contra as posicións inimigas. Os españois desconcertados retrocederon e foron perseguidos ata a beira, onde case todos perderon a vida nos combates ou se afogaron ao tentar chegar aos seus barcos. Esta vitoria pouco convencional, a Batalla da Baía de Salga, demostrou que António podía contar cun bo apoio local.
A seguinte gran acción militar non tivo lugar ata o verán seguinte. Álvaro de Bazán, 1º marqués de Santa Cruz, foi enviado en 1582, como "Almirante do Océano", para expulsar ao pretendente e aos seus partidarios de Angra e dos Azores. Moi superior en número, gañou a Batalla de Ponta Delgada o 26 de xullo de 1582, fronte á costa da illa de São Miguel, contra unha débil confederación de corsarios portugueses, franceses, ingleses e holandeses.
Aínda que a frota de António foi completamente derrotada na batalla de Ponta Delgada, o pretendente fuxiu ao exilio en Francia despois da batalla. Os seus partidarios foron derrotados posteriormente ao ano seguinte na Batalla de Terceira, preto de Angra, o 27 de xullo de 1583, o que permitiu ás forzas de Filipe ocupar finalmente os Azores e completar a súa unificación das Coroas de España e Portugal. Porén, Santa Cruz, o almirante español, que foi aclamado polas súas vitorias contra a Dinastía de Avis e os seus partidarios nos Azores, recoñeceu que Inglaterra representaba unha grave ameaza para o imperio español, e converteuse nun celoso defensor da guerra cos ingleses. Unha carta que lle escribiu a Filipe II desde Angra do Heroísmo, o 9 de agosto de 1583, dúas semanas despois da Batalla de Terceira, contén a primeira suxestión definitiva da formación da Armada Española.
Foi tras os acontecementos da batalla de Terceira cando se repensaron as fortificacións existentes no Monte Brasil. Durante a guerra anglo-española (1585–1604), as fortificacións orixinais portuguesas foron redeseñadas polo enxeñeiro militar italiano Giovanni Vicenzo Casale e os seus axudantes, xa que os corsarios, como Francis Drake e Walter Raleigh, atacaran navíos e posesións españolas. A primeira pedra angular colocouse en 1583, e as fortificacións construíronse progresivamente para incluír varios bastións e localizacións de canóns. Na Restauración, o comandante español, Álvaro de Viveiros, resistiu durante once meses (do 27 de marzo de 1641 ao 4 de marzo de 1642) tras os muros da inexpugnable fortaleza, e só un grupo de traballo concentrado comandado por Francisco Ornelas da Câmara e João de Bettencourt foron capaces de derrotar ao comandante. O castro foi tomado e reclamado para Portugal: unha igrexa construíuse dentro da fortaleza en honra de San Xoán Bautista (São João Baptista) despois de 1642.
Século XVII
thumb|120px|Un mozo Almeida Garret, durante as invasións napoleónicas escapou xunto coa súa familia a Angra, onde permaneceron ata que as forzas inglesas liberaron a [[Península Ibérica]] thumb|120px|Despois dun tempo en Londres, o ex emperador Pedro I do Brasil uniuse ás forzas liberais en Angra do Heroísmo, onde fixo unha base para o seu eventual asalto ao continente durante o Guerras Liberais
Ao longo dos anos, Terceira (e Angra en particular) foi un lugar popular para que os monarcas desfavorecidos rcuperasen forzas mentres os acontecementos no continente portugués ou noutros lugares transcorrían sen eles. En 1667, preto do final da Guerra de Restauración Portuguesa, o rei Afonso VI, o seu principal conselleiro, Castelo Melhor, e o partido francófilo de Castelo Melhor foron derrocados polo irmán máis novo do rei, Pedro, duque de Beja (que máis tarde gobernou como Pedro II de Portugal). Pedro instalouse primeiro como rexente do seu irmán, logo, arranxou o exilio de Afonso á illa de Terceira nas Azores coa pretensión de que non era capaz de gobernar. O exilio de Afonso durou sete anos.
Século XX
Angra sufriu un gran terremoto o 1 de xaneiro de 1980 que causou danos considerables ao centro histórico da cidade e a moitos outros lugares da illa de Terceira. Os Azores experimentou moitos terremotos e erupcións volcánicas desde tempos prehistóricos, pero o evento de 1980 foi probablemente o máis grave desde o século XVIII. Os danos na cidade foron reparados e reconstruídos nun prazo de catro anos. O Centro Histórico de Angra do Heroísmo declarárono Patrimonio da Humanidade, pola UNESCO en 1983.
Tomorr
miniatura|Tomorr ao lonxe O Monte Tomorr é unha montaña do centro-sur de Albania. O seu pico, denominado Çuka e Partizanit, acada os 2416 m. Atópase ao leste das poboacións de Berat e Poliçan, como tamén do río Osum.
Forma o Parque Nacional do Monte de Tomorr (en albanés:Parku Kombëtar i Malit të Tomorrit) que ocupa unha área de 4.000 ha.
Tamén é un lugar de culto para os bektashis.
Thüringer Bachwochen
O Thüringer Bachwochen (en galego Semanas Bach de Turinxia) é un festival de música barroca en honor ao compositor Johann Sebastian Bach. É o maior festival de música clásica de Turinxia, Alemaña. O seu director artístico dende 2004 é o organista da Catedral de Erfurt Silvius von Kessel.
Historia
En 1992, celebrouse por primeira vez o Thüringer Bachwochen. Despois de ser abandonado, foi recuperado en 2005, comezando coa fundación do novo programado e reorganizado Thuringia Bach Festival e. V.. Dende aquela, converteuse nun importante festival de música. A inclusión de lugares auténticos relacionados con Bach faino único máis aló de Turinxia. En 2011 o Thüringer Bachwochen recibiu o premio de mercadotecnia Leuchttürme der Tourismuswirtschaft outorgado pola industria do turismo, e en 2012 o Tourismuspreis por parte do goberno de Turinxia. O 50 % dos 15.800 visitantes ese ano eran turistas.
Buscouse achegar a música clásica aos máis novos coa creación dos concertos denominados Generation Bach. Isto foi feito por exemplo coa inclusión de concertos crossover en sedes infrecuentes do festival (Variacións Goldberg con DJ e cantante gospel, cine, concertos en escolas, entre outros).
Polo festival teñen pasado destacados artistas como Ton Koopman, Olivier Latry, a Cappella Amsterdam, Martin Stadtfeld, Sol Gabetta, os Berliner Barock Solisten, o Collegium Vocale Gent dirixido por Philippe Herreweghe, o Tölzer Knabenchor e o Dresdner Kreuzchor.
Localizacións
As sedes do festival varían cada ano. Entre elas están:
José García Barzanallana
Traxectoria
Graduado en Dereito pola Universidade de Barcelona en 1839. Foi membro do Ateneo de Madrid, e secretario da institución en varias ocasións entre 1847 e 1850.
Entre o 25 de xullo de 1876 e o 11 de xullo de 1877, foi ministro de Facenda nun goberno presidido por Antonio Cánovas del Castillo, e no que o seu principal obxectivo foi a diminución do déficit e o control da Débeda, para o que creou varios impostos.
Durante a súa longa carreira na Administración Pública ocupou, entre outros, os cargos de Director de Aduanas, Impostos e Débeda, de presidente do Tribunal de Contas (1884), gobernador do Banco de España (1895 - 1897), e director da Compañía Arrendataria de Tabacos.
Tamén dirixiu o xornal madrileño El Tiempo, en 1870, e foi membro das academias de Ciencias Morais e Políticas e da de Xurisprudencia e Lexislación.
Golfiño (homónimos)
Golfiño pódese referir a:
Pistoleirismo
O pistoleirismo foi un fenómeno que tivo lugar en España durante a crise da restauración de Afonso XIII, entre 1919 e 1923. Consistía na contratación de asasinos a soldo por parte da patronal para facer fronte ós sindicalistas e traballadores máis activos. Á súa vez, os traballadores responderon cos seus propios pistoleiros.
No pistoleirismo houbo máis de 200 mortos por parte da clase obreira e 20 pola parte dos patróns.
Deuse sobre todo polo proletariado urbano e industrial, que se mobilizou e promoveu bastantes folgas, impulsado pola Confederación Nacional do Traballo en Barcelona ó contar con maior número de afiliados. Ante a súa influencia e poder, a Federación patronal reacciona violentamente, radicalizándose o enfrontamento patróns-obreiros que dexenera no pistoleirismo branco (terrorismo branco patronal) contestado, á súa vez polo terrorismo anarcosindicalista. Empresarios, autoridades políticas, autoridades eclesiásticas, forzas da orde por un lado, e líderes sindicais ou avogados por outro, foron obxectivos deste terrorismo que asolou Barcelona, aínda que tamén actuou noutras cidades.
Os empresarios responden co peche de empresas enviando ó paro e á fame a miles de traballadores, e co fomento de sindicatos amarelos ("libres") como o Sindicat Lliure. Por outro lado, premeron ó goberno para que frease como fora o auxe do anarcosindicalismo, despois do espectacular aumento de afiliación á CNT en 1918 e 1919. O Goberno nomeou ó xeneral Martínez Anido como Gobernador Civil de Barcelona. Este protexeu as actividades terroristas empresariais e reprimiu duramente ós sindicalistas aplicando a "lei de fugas". Ademais, contaban coa axuda do Conde de Salvatierra e do xefe superior de Policía, Miguel Arlegui.
Os pistoleiros brancos asasinaron, entre moitos outros, a sindicalistas como Pau Sabater en 1919, Evelino Boal en 1921, Salvador Seguí El Noi del Sucre e Francesc Comes en 1923, e avogados como Francesc Layret en 1920.
Na Segunda República aínda houbo algunha repunta do pistoleirismo dos Sindicatos Libres, como no caso da banda de Francisco Blasco en Badalona.
561
Outros
Historia ano a ano
General Dynamics F-111 Aardvark
O General Dynamics F-111 Aardvark foi un interceptor e avión de ataque táctico de alcance medio que tamén realizou labores de bombardeiro estratéxico, recoñecemento e avión de guerra electrónico nas súas diversas versións. Desenvolvido nos anos 60 por General Dynamics, entrou en servizo no ano 1967 coa USAF. A Real Forza Aérea Australiana (RAAF) tamén pediu o avión e comezou a operar o F-111C en 1973.
O F-111 foi pioneiro en varias tecnoloxías aeronáuticas, como ás de xeometría variable, motores turbofan con poscombustión e afterburning turbofan engines, e rádar automatizado de seguimento de terreo a voos a baixo nivel e alta velocidade. O seu deseño influencio a modelos posteriores con ás de xeometría variable, e algunha das súas avanzadas características foron dende entón comúns. Durante o desenvolvemento inicial, o F-111 pasou por varios problemas e moitos dos roles que debería desempeñar, como intercepción naval, co F-111B, non se materializaron.
As versións da USAF do F-111 retiráronse nos anos 90, sendo o F-111F retirado en 1996 e o EF-111 en 1998. Sería substituído polo F-15E Strike Eagle para ataques de precisión de alcance medio, e polo B-1B Lancer en misións de bombardeo supersónico. A RAAF foi o derradeiro operador do F-111, onde serviu ata decembro do ano 2010.
Observatorio Lowell
miniatura|250px|dereita| Museo Slipher Rotunda no Observatorio Lowell O Observatorio Lowell é un observatorio astronómico situado en Flagstaff, Arizona. O Observatorio Lowell é un dos observatorios máis antigos dos Estados Unidos, e está catalogado como edificio de interese histórico. O telescopio Alvan Clark de 24 polgadas orixinal aínda se usa en demostracións educativas. O Observatorio Lowell recibe ata 70 000 visitantes ao ano, que realizan visitas guiadas e observan diversas marabillas nocturnas a través do telescopio Clark e outros. Foi fundado en 1894 polo astrónomo Percival Lowell, e dirixido durante un tempo polo seu terceiro sobriño Guy Lowell. O administrador actual do observatorio Lowell é William Lowell Putnam, sobriño-neto do fundador Percival Lowell.
Características
O observatorio opera varios telescopios en dous sitios de Flagstaff. As instalacións principais, situadas en Mars Hill ao oeste do pobo de Flagstaff, albergan o Telescopio Clark de refracción de 24 polgadas (0.61-metros) orixinal, aínda que o seu papel actual é de ferramenta educativa e non de investigación. O telescopio, construído en 1896 por 20,000 $dólares, foi montado en Boston por Alvan Clark e despois enviado en tren a Flagstaff. Tamén situado no campus de Mars Hill está o Telescopio de 13 polgadas (0.33-metros) Pluto Discovery, usado por Clyde Tombaugh en 1930 para descubrir o planeta anano Plutón.
O observatorio na actualidade opera catro telescopios para a investigación en Anderson Mesa, situado a 12 millas ao sueste de Flagstaff, incluíndo o telescopio Perkins de 72 polgadas (1,8 metros) en colaboración coa Universidade de Boston e o telescopio John S. Hall de 42 polgadas (1,1 metros). Lowell está asociado co Observatorio naval dos Estados Unidos e o NRL (Prototipo Naval de Interferómetro Óptico) tamén está situado alí. O observatorio tamén opera telescopios menores na súa localización histórica de Mars Hill e en Australia e Chile. Na actualidade está construíndo o Telescopio Discovery Channel de 4,2 metros en colaboración con Discovery Communications, Inc.
Telescopio Discovery Channel
O Observatorio Lowell está construíndo un gran telescopio en colaboración con Discovery Communications preto de Happy Jack ao norte de Arizona. Este telescopio, situado dentro do distrito Mogollon Rim Ranger no Parque nacional de Coconino, espérase que sexa o quinto máis grande na zona continental dos Estados Unidos e permitirá aos astrónomos do Lowell comezar novas áreas de investigación e levar a cabo os programas actuais de forma máis efectiva e eficiente. O telescopio e a investigación que permitirá tamén será o centro de atención de programas de televisión educativos e informativos sobre astronomía, ciencia, e tecnoloxía emitidos en Discovery Chanel. Ademais, o Telescopio Discovery Channel en Lowell terá un importante impacto educativo e económico no estado.
Investigación actual
Os astrónomos do observatorio Lowell levan a cabo investigacións nun amplo campo de temas sobre o sistema solar e astrofísica usando telescopios terrestres, aéreos e espaciais. Entre os moitos programas de investigación hai unha procura de asteroides próximos á Terra, catalogación de obxectos do cinto de Kuiper máis aló de Neptuno, procura de planetas extrasolares, un estudo de décadas de duración sobre a estabilidade da luminosidade do sol, e varias investigacións sobre a formación de estrelas e outros procesos en galaxias afastadas. Ademais, o persoal do observatorio deseña e constrúe instrumentos a medida para o uso nos telescopios de Lowell e noutras partes. Por exemplo, o persoal de Lowell construíu unha sofisticada cámara de alta velocidade para usala no Observatorio estratosférico de astronomía infravermella (SOFIA). SOFIA é un proxecto conxunto das axencias espaciais dos Estados Unidos e Alemaña e consiste nun telescopio de 2.5 m a bordo dun Boeing 747 SP.
Descubrimentos importantes
miniatura|dereita|O telescopio de 13" Pluto Discovery, un [[astrógrafo usado para descubrir o planeta anano Plutón]]
Clara van Spaerwoude
Clara Jansdochter van Spaerwoude (ás veces escrito Sparwoude), nada na cidade surholandesa de Delft arredor do ano 1530 e finada na mesma cidade o 4 de agosto de 1615, foi unha muller nobre dos Países Baixos coñecida e lembrada pola súa grande riqueza e os diversos fondos que deixou para a caridade como legado.
É de salientar a concesión dunha suma de diñeiro a cada un dos seus parentes e descendentes, que se mantivo vixente ata 1922, cando o fondo foi liquidado polo Goberno holandés.
Traxectoria
Clara era a filla de Jan Heyndrixzn (1477-1552) un ourive de Delft, e a súa segunda muller, Willemtgen Willemsdr (1495-1564). En 1556 casou Arent Vranckenzn Van der Meer (finado 1596), un militar de alto rango e burgomestre de Delft.
Clara faleceu o 4 de agosto de 1615 e foi soterrada catro días despois na Igrexa Vella (Oude Kerk) da súa vila natal de Delft, onde aínda hoxe se pode visitar a súa  prominente tumba.
Legado
Ao non teren fillos Clara e o seu home, ela deixou ordenado que á súa morte se destinase a súa considerable riqueza a diversos proxectos benéficos, entre os que se incluía un fondo para "parentes pobres", que deu en interpretarse en relación cos descendentes do seu medio-irmán máis vello, Adriaan, e da súa medio-irmá máis nova, Maritgen. De feito, os primeiros pagamentos fixéronse xa no momento dos seus respectivos casamentos.
Aínda que ao principio os pagamentos supuñan importantes cantidades de diñeiro, o seu valor foise reducindo co paso dos anos, como resultado da inflación e do número de parentes. A principios do século XX, o Goberno holandés destinou un funcionario ao mantemento do legado de Clara van Spaerwoude e ao control das doazóns aos seus descendentes.
Na década de 1920, o fondo tiña aínda arredor de medio millón de floríns, mais o importe de cada pagamento descendera xa ao equivalente de 11,35 euros. En 1922, o Goberno holandés aprobou unha lei que liquidaba o saldo do fondo e o distribuía entre 10 % máis pobre dos descendentes adultos de Spaerwoude.
O Bidueiro, Momán, Xermade
O Bidueiro é un lugar da parroquia de Momán no concello lucense de Xermade na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 7 habitantes (3 homes e 4 mulleres).
Aescwine de Essex
Æscwine, ou Erkenswine, nas xenealoxías reais anglosaxoas está listado como o primeiro rei de Essex. Se realmente existiu, debeu facelo durante o século VI.
Traxectoria
A información máis profunda é fornecida por traballos de historiadores que escriben nos séculos XII e XIII, por exemplo: Henrique de Huntingdon Historia Anglorum, Roger de Wendover Flores Historiarum e Mateo de París Chronica Majora. Estes, con todo, substitúen o nome Æscwine por Erkenwine. Segundo estes relatos, Erkenwine foi pai de Sledd. Roger de Wendover e Mateo de París afirman que Erkenwine fundou o reino de Essex en 527 e reinou desde aquel ano até 587, ano da súa morte e sucesión por parte do seu fillo Sledd. A extensión do seu reinado parece improbábel para ese tempo. Alternativamente, as xenealoxías incluídas nos traballos de Guillerme de Malmesbury e Xoán de Worcester (Chronicon B) suxiren que Sledd foi o primeiro rei de Essex e na Biblioteca Británica Add as xenealoxías suxiren reis máis tardíos como Offa, Sigered e Swithred.
Fefa Vila
Fefa Vila Núñez, nada en Laza en 1968, é unha socióloga e escritora galega.
Traxectoria
Licenciouse en Ciencias Políticas e Socioloxía pola Universidade Complutense de Madrid. Posteriormente completou a súa formación na Universidade de Utrecht, na Universidad de Manchester e na Universidad de Santa Cruz, en California.
Téorica do feminismo e do movemento queer, Fefa Vila participou na Conferencia Mundial da Muller, celebrada en Pequín en 1995. Profesora á súa vez de Socioloxía na Universidade Complutense, tamén traballou para proxectos de investigación para a Fundación Forem, que depende do sindicato Comisiones Obreras.
Ademais desenvolveu traxectoria artística e foi impulsora do colectivo LSD, de arte e reivindicación lésbica, que funcionou en Madrid a finais da década dos noventa 1993-1998.
Catedral de Ourense
A catedral de Ourense, baixo a advocación de san Martiño, é un templo católico situado na cidade de Ourense, sede da diocese do mesmo nome. É de estilo románico de transición con influencias cistercienses nalgúns aspectos arquitectónicos e mateanos no eido escultural, pero no que se realizaron numerosas modificacións posteriores.
O templo foi construído como unha fortaleza defensiva, como adoitaba facerse nos edificios relixiosos da época. Pódese comprobar esta concepción na estrutura das torres orixinais e nas ameas que coroaban os muros, das que aínda queda algunha mostra se ben a maioría foron eliminadas durante as reformas posteriores.
Orixes
Segundo a narración do historiador da igrexa Gregorio de Tours (538-594), a catedral de Ourense ten a súa orixe nun templo que mandara construír a mediados do século VI o monarca suevo Carriarico (rei de Galicia entre os anos 550 e 559). Este rei tiña un fillo enfermo de gravidade e, coñecedor dos milagres que obraba san Martiño, pediulle a curación do fillo entregándolle diversos obxectos de ouro e prata. Como o fillo non sanara, Carriarico mandou levantar unha igrexa en honor ó santo e conseguiu que lle mandaran reliquias do santo desde Tours, e agora si que curou totalmente; simultaneamente, cesou de socato un andazo de cólera que azoutaba o seu reino. Ante tal milagre, o monarca e a súa corte convertéronse ó cristianismo.
A creación da diocese de Ourense pode situarse ó redor do ano 433 O primeiro bispo documentado foi Vitimiro, que asiste en calidade de tal ó Segundo Concilio de Braga, no ano 572.
Por fin, Sancho II comeza a restauración definitiva da cidade cara o ano 1071. Nomea bispo a Ederonio, quen ordena en 1084 a construción dun novo templo con funcións de catedral sobre as ruínas da antiga igrexa sueva, templo que se erixe onde hoxe se levanta a igrexa de Santa María Nai, preto da Praza Maior. Parece ser que esta igrexa cumpriu nun principio funcións de catedral en tanto se construía a definitiva, aínda que as súas reducidas dimensións non permitía desenvolver o culto satisfactoriamente.
Tempo despois, Tareixa de Portugal renova en 1122 o título de cidade para Ourense e confirma o couto da catedral, ampliado logo por Afonso VII. Este notable incremento dos ingresos no bispado permitiu afrontar a construción dun novo templo, xa en plena época do románico, que será a actual catedral de Ourense. Foron os bispos Diego de Velasco (1100-1132) e Martiño (1132-1156) quen decidiron as obras. Baixo o bispado de Pedro Seguín (1157-1169) levántanse as ábsidas e continúan a construción os seus sucesores Adán (1169-1173) e sobre todo Afonso (1174-1213), que a consagra con reliquias traídas de Tours, en 1188. A consagración realizouna Gadino, arcebispo de Braga, coa presenza dos bispos das dioceses limítrofes (Lugo e Tui); o propio rei Fernando II foi quen conseguiu que se trouxeran as reliquias de san Martiño desde Tours.
Rematouse a obra a mediados do século XIII, co bispo Lourenzo (1218-1248), coa construción do Pórtico do Paraíso.
Construción
300px|miniatura|Vista panorámica da fachada sur. Poden diferenciarse tres fases, que obedecen á intervención de tres bispos. Posteriormente sufriu numerosas modificacións.
Shahada
A Shahada, tamén Šehadet (en árabe: الشهادة aš-šahādah  ), significa "coñecer e crer sen sospeita, como testemuña"; é o nome do credo islámico. A Shahadah é a declaración da crenza musulmá nun só Deus (tawhid) e a aceptación de Mahoma como o seu profeta. A declaración sunnita di:
Catedral de Ourense
Construción
No século XIV comeza a construción do claustro (a Claustra Nova), que nunca se rematou. O ciborio é moi posterior, construíndose nos primeiros anos do século XVI, en estilo gótico.
No século XVI realízanse as reformas máis substanciais. A consecuencia das loitas entre o conde de Benavente, Rodrigo Alonso de Pimentel, e o de Lemos en 1471, a catedral resultou seriamente danada, o que motivou que o Cabido afrontase unha restauración en profundidade, xa que a basílica "está muy sentida e desplomada e peligrosa para caer e ansy esta apuntalada e zinbrada e se tiene temor e sospecha que benga presto a se caer e fenecer". Estas reformas afectaron á fachada occidental, á fachada norte, á nave sur do transepto etc.
Shahada
Na tradición dos musulmáns xíitas, engádese "وعليٌ وليُّ الله" (wa ʿAli-yyun wali-yyu-llāh), é dicir: "Alí é o wali (vicexerente) de Deus", aínda que os estudosos xíitas non o consideran obrigatorio.
Recitación
Unha soa recitación honesta da Shahada en árabe é todo o preciso para converterse ao islam de acordo coa meirande parte das escolas tradicionais (madhab). No uso común da Shahada, a utilización de ašhadu ʾanna (ou semellante), é dicir "eu testifico que..." ou "son testemuña de..." adoita ser omitida.
Catedral de Ourense
Construción
Á marxe destas actuacións principais producíronse constantes reformas e ampliacións ó longo dos séculos, como aconteceu con tódalas catedrais, ata ben entrado o século XX. Así, na catedral mestúranse elementos románicos, góticos, renacentistas, barrocos e neoclásicos.
Descrición
A catedral ten unha planta típica de cruz latina con tres naves lonxitudinais: nave maior de nove tramos e dúas laterais, o cruceiro -dunha soa nave con catro tramos en cada brazo- e a ábsida central, única que se conserva, e parcialmente mutilada. Carece de galería ou triforio.
A disposición non segue o modelo das igrexas de peregrinación, como a catedral de Santiago. En todo caso, Ourense é cidade de paso da Ruta da Prata, un dos Camiños de Santiago, pola que acceden a Compostela os peregrinos procedentes do sur e sueste da Península Ibérica.
Delphinus (constelación)
Delphinus ten o aspecto dun golfiño ó saltar e pode ser recoñecida de xeito dóado no firmamento. Atópase rodeada por Vulpecula (a raposa), Sagitta (a frecha), (Aquila) a aguia, a constelación zodiacal de Acuario, o pequeno cabalo Equuleus e finalmente por Pegaso, o cabalo alado. Outro xeito de recoñecela é por ter unha forma semellante a dunha cometa é polo seu pequeno tamaño.
Catedral de Ourense
Descrición
Orixinalmente tivo un coro no comezo da nave central, pero foi desmontado en 1937 para ser colocado na capela maior e na capela do Santo Cristo, ademais dalgunhas pezas noutras dependencias da catedral.
Delphinus (constelación)
Mitoloxía
Segundo a lenda, Anfítrite, unha das Nereidas, accedeu a casar con Poseidón, do que tiña tentado escapar e agocharse, pero foi atopada por un golfiño. Poseidón quedou tan agradecido ó golfiño que o puxo entre as estrelas.
Catedral de Ourense
Fachada norte
miniatura|300px|Portada norte. A actual fachada norte non é a orixinal, xa que sufriu danos cando o conde de Benavente atacou a cidade en 1471. Foi restaurada ó pouco tempo e de aí a presenza de elementos de factura gótica mesturados cos románicos. A portada presenta tres pares de columnas, das que as dúas interiores presentan cadansúa estatua (en moi mal estado); á dereita, a columna exterior presenta estrías helicoidais e, na parte superior da segunda, unha figura humana incompleta. As arquivoltas presentan decoración vexetal e animal, pero as dúas externas foron labradas na restauración do XVI; na interior aparece Cristo mostrando as chagas das mans, na doela central, e seis anxos a cada lado portando os instrumentos da Paixón e filacterias ; a cara inferior desta mesma arquivolta presenta outros trece anxos. O arco interior da porta é polilobulado, con varios arquiños en cuxo intradorso se tallaron parellas de figuras humanas, excepto nos arquiños inferiores, nos que aparecen pequenas figuras de feros animais. O correspondente á clave é un anxo decapitado que porta un crecente lunar. As figuras dos anxos astróforos foran introducidas polo Mestre Mateo na cripta da catedral compostelá.
Son especialmente interesantes os capiteis, decorados con figuras antropomorfas e seres mitolóxicos (centauros, sereas etc.), así como as mochetas.
No corpo superior desenvólvese un tímpano semicircular no que se representa a Piedade no centro (a Virxe con Cristo morto) e as figuras de san Xoán e a Madalena ós lados. Á esquerda, a imaxe de san Martiño a cabalo, acompañado do mendigo, e á dereita Santiago e san Pedro. Nos extremos, o escudo dos Reis Católicos -á dereita- e o dos Fonseca -á esquerda-. Nunha fila superior, unha cruz no centro e catro anxos portando cálices, látego e lanza, e outros dous anxos, a un nivel un pouco inferior, portando incensiarios.
Separa as arquivoltas do tímpano unha imposta corrida adornada con pequenas figuras humanas e animais e motivos vexetais. No extremo esquerdo da imposta (entre as arquivoltas e o tímpano) os canteiros labraron tres figuras humanas núas, estando a central de costas ó espectador e mostrando o cu; no extremo dereito, unha parella núa le un libro.
Finalmente, sobre o tímpano, ábrese un gran rosetón.
<Gallery> Ficheiro:Ourense, catedral 06-02b.JPG|Tímpano da fachada norte. Ficheiro:Ourense, catedral 06-03a.JPG Ficheiro:Ourense, catedral 06-04.JPG Ficheiro:Ourense, catedral 05-06.JPG|Capiteis figurados sobre as columnas da dereita. Ficheiro:Catedral de San Martiño de Ourense (2177286931).jpg|Vista inferior do arco da portada norte. </Gallery>
Fachada sur
A portada sur é a mellor conservada. É semellante á da fachada norte aínda que con menor decoración ; aínda así, Murguía escribiu o seguinte:
No primeiro corpo da fachada ábrese a portada. Está formada por tres arquivoltas decoradas con arquiños de ferradura a exterior, motivos vexetais a intermedia e 12 anxos portando filacterias a interior. As seis columnas son lisas, sen decoración ningunha. Sobre a portada, un grande arco de medio punto cego e sobre el un beirado con 10 arquiños e diversa decoración. Máis arriba, no segundo corpo, un rosetón, máis traballado có da portada norte; suponse que foi construído nas reformas do XVI.
A fachada sur complétase á dereita coa torre do reloxo, reconstruída e elevada entre 1515 e 1548 sobre a anterior torre, e á esquerda coa primitiva torre defensiva da Catedral, seguida por unha fila de ameas.