cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tratado dos Touros de Guisando
Historia
Con todo, a infanta Isabel preferiu pactar co seu medio irmán, utilizando como mediador ao nuncio do Papa, Antonio de Véneris. Tras unhas vistas realizadas en Castronuevo no mes de agosto de 1468, ambos irmáns chegaron a un acordo preliminar, polo que finalizaría a guerra. Chegouse a ese acordo o 18 de setembro e formalizouse polas dúas partes ao día seguinte, ante os Touros de Guisando. Segundo o tratado, todo o reino volvía á obediencia do rei; a cambio Isabel pasaba a ser princesa de Asturias e, por tanto, herdeira do trono de Castela. Ademais, recibía un amplo patrimonio.
Con todo, a voda de Isabel con Fernando, o herdeiro do trono aragonés, celebrouse o 19 de outubro de 1469 en Valladolid sen contar coa aprobación do rei. Este enlace motivou o repudio da Concordia por Henrique IV, quen recoñeceu novamente os dereitos da súa filla Xoana na Cerimonia do Val do Lozoya, o 25 de novembro de 1470.
A Abidueira, Muras, Muras
A Abidueira é un lugar da parroquia de Muras no concello lugués de Muras na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 5 habitantes (2 homes e 3 mulleres).
Condición precancerosa
miniatura|250px|Micrógrafo de lesións intraepiteliais escamosas, unha condición precancerosa de [[Colo uterino|cérvix uterino.]] Unha condición precancerosa ou condición premaligna é un termo usado para describir certas condicións ou lesións relacionadas con células anormais que están asociadas co risco de desenvolver un cancro. Clinicamente, as condiciós precancerosas abranguen unha serie de condicións ou lesións cun maior risco de desenvolver cancro. Algunhas das afeccións precancerosas máis comúns inclúen certos pólipos de colon, que poden progresar en cancro colorrectal, gammopatía monoclonal de significado incerto, que poden progresar a mieloma múltiple ou síndrome mielodisplásica, e displasia cervical e cancro cervical. Patoloxicamente, as lesións precancerosas poden variar dende neoplasia benigna, que son tumores que non invaden os tecidos veciños normais, até displasia.
Oroxenia caledoniana
miniatura|350px|Localización das diferentes ramas dos cintos oroxénicos caledoniano/[[oroxenia acadiana|acadiano ao final da oroxenia caledoniana (Devoniano temperán). As liñas de costa actuais indícanse en gris como referencia. Posteriormente na Historia xeolóxica da Terra, o océano Atlántico abriuse e as diferentes partes do cinto oroxénico separáronse. Véxase tamén sutura de Xápeto e Zona de sutura transeuropea.]] A oroxenia caledoniana  ou oroxénese caledoniana foi un episodio de formación de montañas que tivo lugar nas partes norte de Irlanda e Gran Bretaña, na zona das montañas Escandinavas, Svalbard, leste de Groenlandia e partes do norte e centro de Europa. A oroxenia caledoniana comprende sucesos que ocorreron desde o Ordovícico ao Devoniano temperán, aproximadamente hai de 490 a 390 millóns de anos (Ma). Foi causada polo peche do antigo océano de Xápeto cando chocaron os continentes e os terreos de Laurentia, Báltica e Avalonia.
A oroxenia caledoniana denomínase así por Caledonia, o nome latino de Escocia. Este nome utilizouno primeiramente en 1885 o xeólogo austríaco Eduard Suess para referirse a un episodio de formación de montañas no norte de Europa que precedeu ao Devoniano. Os xeólogos Émile Haug e Hans Stille, entre outros, consideraban a oroxenia caledoniana como unha das varias fases episódicas de formación de montañas que ocorreran durante a historia da Terra. A idea actual é que a oroxenia caledoniana comprende varias fases tectónicas que poden ser lateralmente diacrónicas. O nome "caledoniano" pode, por tanto, non ser usado para un período de tempo xeolóxico absoluto, e aplicarse só a unha serie de eventos relacionados tectonicamente.
Historia xeodinámica
No período ordovícico temperán (hai uns 480 millóns de anos) un microcontinente (un pequeno fragmento de litosfera continental) chamado Avalonia (cuxa litosfera hoxe está repartida entre o leste de Nova Inglaterra, o sur da illa de Terra Nova, partes de Nova Brunswick e Nova Escocia, sur de Irlanda, a maior parte de Inglaterra e Gales, os Países Baixos e o norte de Alemaña) empezou a separarse da marxe norte de Gondwana.
Fases iniciais
Algunhas fases iniciais de deformación ou metamorfismo poden recoñecerse nas Caledónidas escandinavas. A primeira fase que se inclúe a miúdo na oroxenia caledoniana é a fase Finnmarkiana de hai 505 millóns de anos (Cámbrico tardío). Outra fase foi a fase Jämtlandiana de hai 455 millóns de anos. Estas fases explícanse pola asunción de que a beira occidental de Báltica chocou cun arco de illas ou microcontinente. De maneira similar, a beira oriental de Laurentia colisionou cun arco de illas durante a oroxenia tacónica (desde hai 480 a 435 millóns de anos).
Durante o Ordovícico, o pequeno continente de Avalonia movíase independentemente en dirección nordeste cara a Báltica. Este movemento estaba acompañado da subdución da parte sueste do océano de Xápeto (esa parte denomínase mar de Tornquist) que se metía dentro do manto por debaixo do leste de Avalonia. No Ordovícico tardío (hai uns 450 millóns de anos) empezou unha colisión continental entre Avalonia e Báltica. O mar de Tornquist desapareceu neste proceso, e a sutura que quedou denominase liña de Tornquist, que discorre baixo o mar do Norte, sur de Dinamarca e norte de Alemaña e Polonia.
Lingua tujia
O tujia é unha lingua sino-tibetana (ou un grupo de dúas linguas). Fálase na China.
Oroxenia caledoniana
Fase Escandiana/Grampiana
A principal fase da oroxenia caledoniana (desde hai 425 a 400 millóns de anos) denomínase fase escandiana en Escandinavia e fase grampiana en Gran Bretaña. Foi causada pola colisión entre Laurentia e Báltica. O océano de Xápeto pechouse primeiro poolo norte e despois polo sur. Por tanto, o choque entre Báltica e Laurentia tivo lugar un pouco antes que entre Avalonia e Laurentia. O choque continental empezou no Silúrico medio e a formación das montañas tivo lugar no Devoniano temperán (desde hai 420 a 405 millóns de anos). En Norteamérica, o choque entre Avalonia e Laurentia denomínase oroxenia acadiana.
Lingua tujia
Variedades
Hai dúas variedades:
Oroxenia caledoniana
Fase Escandiana/Grampiana
Porén, a posición paleoxeográfica dos fragmentos de codia de Armórica entre o Ordovícico e o Carbonífero é moi discutida. Hai indicios de que o Macizo Bohemio empezou a moverse cara ao norte desde o Ordovícico en adiante, pero moitos autores sitúan a acreción dos terreos armoricanos coa marxe sur de Laurusia no Carbonífero durante a oroxenia herciniana (hai uns 340 millóns de anos). A cunca renoherciniana, unha cunca tras arco, formouse na marxe sur de Euramérica xusto despois da oroxenia caledoniana. Segundo estes autores, un pequeno bordo de Euramérica separouse á deriva cando se formou esta cunca. A cunca pechouse cando estes terreos caledonianos deformados foron acrecionados de novo a Laurusia durante a oroxenia heriniana.
Día de Trafalgar
O Día de Trafalgar (en inglés:Trafalgar Day) é a celebración da vitoria da Royal Navy, comandada polo vicealmirante Horatio Nelson, sobre a armada combinada franco-española na batalla de Trafalgar o 21 de outubro de 1805.
The Jungle Book (filme de 1967)
The Jungle Book é un filme de animación estadounidense dos estudios Disney, dirixido por Wolfgang Reitherman e estreado en 1967. Inspírase na colección de libros O libro da selva.
Sinopse
Trala morte dos seus pais, Mowgli, fica abandonado na xungla cando aínda era un bebé. Por sorte é acollido por unha manda de lobos. No seo da lobeira, Mowgli é criado como un lobo máis, ata que medra e comeza a desenvolverse por si mesmo na selva.
O Saltiño, Abanqueiro, Boiro
O Saltiño é un lugar da parroquia de Abanqueiro no concello coruñés de Boiro na comarca do Barbanza. Tiña 101 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 42 eran homes e 59 eran mulleres.
Manuel Casqueiro Paz
Manuel Casqueiro Paz, nado en Pontevedra e finado na mesma cidade o 28 de febreiro de 1963, foi un avogado e político galego.
Traxectoria
Foi nomeado alcalde de Pontevedra o 15 de abril de 1930, permanecendo no cargo ata 1931. Na República foi propagandista da Unión Regional de Derechas. Presentouse ás eleccións de 1936 pola CEDA, pero non resultou elixido. Finou en Pontevedra o 28 de febreiro de 1963.
Débeda externa
A débeda externa é a suma das obrigacións que ten un país con respecto doutros, que se compón de débeda pública (a contraída polo estado) e débeda privada ou do sector privado, que é aquela que contraen os particulares no exterior.
A débeda externa con respecto a outros países dáse con frecuencia a través de organismos como o Fondo Monetario Internacional ou o Banco Mundial. Se o debedor ten problemas para pagala, pode supor un serio problema para o desenvolvemento económico dun país, e ata para a súa autonomía.
En principio o endebedamento non é malo, pois permite conservar os recursos propios e recibir recursos alleos para explotar, procesar ou producir novos bens e servizos. Con todo vólvese un problema cando devandita débeda non se utiliza realmente para o que foi solicitada ou ben as condicións de devolución endurécense. Sendo así unha das causas do subdesenvolvemento máis ca un camiño para resolvelo.
Orixe do problema da débeda
En 1973 o prezo do petróleo multiplícase por tres. Os países produtores gañan inxentes cantidades de diñeiro que son postos en bancos occidentais e iso provoca un exceso de liquidez nos mercados internacionais, que dan saída a estes capitais concedendo empréstitos con tipos de xuro extremadamente baixos. O 60% dos créditos van a países empobrecidos.
A finais de 1979 sucédense catro feitos prexudiciais para estes países.
Chégase entón a unha situación, que metaforicamente explicaba o analista Ignacio Ramonet, na cal os países do Terceiro Mundo invisten máis diñeiro en devolver os xuros desa débeda que no seu propio desenvolvemento:
Sabido é que na época na que se orixinou o problema da débeda moitos gobernos ditatoriais entraron neste círculo vicioso. Entre outras causas, a fuga de capitais privou a estes países dunha fonte de aforro interno imprescindible para o impulso do propio desenvolvemento.
A socialización de perdas, unha práctica habitual nos setenta pola que o Estado figuraba como aval das concesións exteriores de préstamo a axentes privados, tamén explica parte da orixe do problema. Os investimentos errados ou a insolvencia destes axentes fixo que determinadas débedas particulares pasasen automaticamente a converterse en débeda pública. Autores como Rodolfo Terragno tamén fan fincapé nunha visión algo miope das sociedades que se endebedaron, ao non darse conta que aquel modelo antes ou despois debería terminar.
A especialista Esther Vivas, autora de En pé contra a débeda externa (O Vello Topo, 2008) sitúa a importancia do movemento de resistencia ao endebedamento dos países do Sur no marco do movemento altermundialista: :
Endebedamento grave
Algúns motivos típicos para o grave endebedamento dun país son:
Consecuencias
Algunhas consecuencias do gran endebedamento dun país poden ser:
Condonación da débeda externa
A progresiva aparición de máis e máis países lastrados pola súa enorme débeda causou a finais do século XX unha progresiva conciencia en moitos sectores sociais da necesidade da condonación da débeda externa aos países do terceiro mundo incapaces de pagala. Esta idea atopou unha forte resistencia entre os sectores políticos máis conservadores dos países desenvolvidos, que non se resignan a perder o diñeiro prestado.
Aínda que non é frecuente, tense condonado a varios países a súa débeda (total ou parcialmente) por parte doutros, xeralmente por estar o país reconstruíndose tras unha guerra, unha catástrofe ou logo dun estudo sobre a súa economía.
Segundo a Rede Cidadá pola Abolición da Débeda Externa, en 1970 a débeda era de 68.000 millóns de dólares. Nunha década, a débeda creceu ata 577.000 millóns de dólares, aínda que aínda era asumible se se mantivesen os termos nos que foi contratada.
Nos anos oitenta, recordados como a década perdida para o desenvolvemento, a débeda converteuse en impagábel e alcanzou tales proporcións que se converteu nun dos principais obstáculos para o progreso. Nesa década, os países en desenvolvemento pagaron unha factura da orde de 1 billón 300.000 millóns de dólares (1 millón de millóns trescentos mil millóns de dólares) en concepto de pago do servizo da débeda.
Co problema da débeda externa tras a macro campaña de presión emprendida entre 1998 e 2000 pasou algo parecido ao sucedido co 0,7%. Os logros conseguidos, moi parciais e máis encamiñados a lavar a imaxe ante a opinión pública que a unha reforma de calado, provocaron unha mestura de escepticismo e resignación entre a cidadanía.
En todo caso, perviven diferentes organizacións que se constituíron en observatorios de vixilancia e examinan de cerca o estado da cuestión, que dista moito de haberse solucionado. No caso concreto español, a finais de xaneiro de 2003, Cáritas, Intermón Oxfam e o Observatorio da Débeda na Globalización presentaron en Porto Alegre un informe con propostas para avanzar denunciando "a parálise" do executivo español ante este asunto.
Segundo o especialista Jesús Barcos:
Débeda odiosa
A doutrina de débeda odiosa significa que un pobo non é responsable da débeda en que incorran gobernantes impostos pola forza. Esta doutrina está presente na discusión da débeda externa dalgúns estados onde a débeda externa foi engrosada por ditaduras e gobernos non representativos, con fins de enriquecemento persoal ou corporativo ou para a represión social e política.
Lady Bird (filme)
Lady Bird é un filme estadounidense de 2017 escrito e dirixido por Greta Gerwig. Está protagonizado por Saoirse Ronan, Laurie Metcalf, Tracy Letts, Lucas Hedges, Timothée Chalamet, Beanie Feldstein, Stephen McKinley Henderson e Lois Smith. Ambientado en Sacramento, California, en 2002, é unha historia de crecemento e evolución persoal e a turbulenta relación da protagonista coa súa nai.
Lady Bird estreouse no Festival de Cinema de Telluride o 1 de setembro de 2017, e foi estreado nos Estados Unidos o 3 de novembro de 2017 por A24. A crítica louvou o guión, a dirección e as interpretacións de Ronan e Metcalf. Tivo unha recadación de máis de $76 millóns sobre un orzamento de $10 millóns.
O filme foi amplamente aclamado pola crítica, e foi escollido polas revistas National Board of Review, o American Film Institute e Time como un dos mellores dez filmes do ano. Na 90ª edición dos Óscar, tivo cinco nomeamentos nas categorías de mellor filme, mellor actriz (para Ronan), mellor actriz secundaria (para Metcalf), mellor guión orixinal e mellor director. Nos Globos de Ouro, Lady Bird gañou dous premios, mellor película - Comedia ou musical e mellor actriz – comedia ou musical (para Ronan) e foi nomeado a dous máis. Tamén foi nomeado a tres premios BAFTA.
Lei de Hooke
miniatura|250px|A lei de Hooke: a forza é proporcional á extensión. A lei de Hooke é a lei da física relacionando a elasticidade de corpos, que serve para calcular a deformación causada pola forza exercida sobre un corpo, tal que a forza é igual ao desprazamento da masa a partir do seu punto de equilibrio veces a característica constante do resorte ou do corpo que sufrirá deformación.
No S.I., F en newtons, k en newton/metro e x en metros.
Nótase que a forza producida polo resorte é directamente proporcional ao seu desprazamento do estado inicial (equilibrio). O equilibrio no resorte ocorre cando está no seu estado natural, ou sexa, sen estar comprimido ou estirado. Tras comprimilo ou estiralo, o resorte sempre fai unha forza contraria ao movemento, calculada pola expresión enriba.
En materiais elásticos:
ou
Fritz Spielmann
Fritz Spielmann, nado en Viena o 20 de novembro de 1906 e finado o 21 de marzo de 1997 en Nova York, foi un compositor, pianista e cantante austríaco.
O Costeiro, Romariz, Abadín
O Costeiro é un lugar da parroquia de Romariz no concello lugués de Abadín na comarca da Terra Chá.
Casa dos Austria
miniatura|dereita|275px|Árbore xenealóxica dos reis de España da casa dos Austria (en laranxa). Inclúese o seu parentesco coas casas de [[Casa de Trastámara|Trastámara (en verde) e Borbón (en rosa). Nota: Filipe I foi só rei de Castela.]]
A casa dos Austria é o nome co que se coñece á dinastía Habsburgo reinante na Monarquía Hispánica nos séculos XVI e XVII; desde a Concordia de Villafáfila (27 de xuño de 1506) en que Filipe I o Fermoso é recoñecido como rei consorte da Coroa de Castela, quedando para o seu sogro Fernando o Católico a Coroa de Aragón, ata a morte sen sucesión directa de Carlos II o Enfeitizado (1 de novembro de 1700), feito que provocou a Guerra de Sucesión Española. A rama dinástica española dos Habsburgo seguiu por parte da filla de D. Juan José de Austria, Dª. Margarita da Cruz de Habsburgo, que abandonou os hábitos o 17 de setembro de 1681 para contraer matrimonio co nobre galego D. Felipe de Romay.
Historia
O Emperador Carlos V (Carlos I de España), primeiro rei da casa dos Austria, acumulou un enorme complexo territorial e oceánico sen parangón na historia, que se estendía desde Filipinas ao leste ata México ao oeste, e desde os Países Baixos ao norte ata o Estreito de Magalláns ao sur. Ademais da expansión ultramarina, e algunhas conquistas (como Milán), foi o resultado da xuntanza dinástica de catro casas europeas: as de Borgoña (1506), Austria (1519),Aragón (1516) e Castela (1555), e conformou a base do que se coñeceu como Imperio Español, sobre todo a partir da división da súa herdanza (1554-1556) entre o seu irmán Fernando I de Habsburgo e o seu fillo Filipe II. Desde entón pode falarse de dúas ramas da casa dos Austria, os Habsburgo de Madrid (que é dos que trata este artigo) e os Habsburgo de Viena (que continuaron reinando en Austria ata 1918).
A supremacía marítima española no século XVI foi demostrada coa vitoria sobre os otománs en Lepanto en 1571, (máis importante simbolicamente que polas súas consecuencias) e, despois do contratempo da Armada Invencible (1588, de consecuencias tamén sobrevaloradas) nunha serie de vitorias contra Inglaterra na Guerra anglo-española de 1585-1604. Con todo a mediados do século XVII o poder marítimo da casa dos Austria sufriu un longo declive con derrotas sucesivas fronte ás Provincias Unidas e despois Inglaterra; durante os anos 1660 estaba loitando desesperadamente para defender as súas posesións exteriores de piratas e corsarios. No continente europeo os Habsburgo de Madrid involucráronse na defensa dos seus parentes de Viena na longa Guerra dos Trinta Anos, que aínda que comezou con boas perspectivas para as armas españolas, terminou catastroficamente tras a crise de 1640, coa sublevación simultánea de Portugal (que se separou definitivamente), Cataluña e Nápoles. Na segunda metade do século XVII os españois foron substituídos na hexemonía europea pola Francia de Luís XIV.
Os inicios do imperio (1504-1521)
miniatura|125px|esquerda|[[Xoana a Beltranexa.]] España, tanto na súa configuración territorial como na definición da súa entidade estatal, non chegou a presentar un aspecto similar ao actual ata a morte de Carlos II. Con ela produciuse a extinción dos Habsburgo de Madrid, a ascensión de Filipe V e a inauguración da Dinastía Borbón e as súas reformas. A área política referida como España -sobre todo na súa percepción exterior- era, de feito, a unión na persoa do rei de moi diversas entidades políticas saídas da Idade Media. A transcendencia do matrimonio de Fernando II de Aragón e Isabel I de Castela en 1469, e as personalidades destes reis tiveron moito que ver con iso, aínda que tamén o azar que foi frustrando algúns dos seus proxectos e facendo triunfar outros. Non fora a única opción considerada, sendo posible igualmente unha unión de Castela con Portugal, ben sen Aragón (de triunfar a súa medio irmán Xoana a Beltranexa na Guerra de Sucesión Castelá) ou ben con el (de sobrevivir o seu neto o príncipe Miguel da Paz). miniatura|150px|dereita|[[Xoana I de Castela|Xoana a Tola, Raíña de Castela (r. 1504-1506), Kunsthistorisches Museum, Viena.]] En 1504, a raíña Isabel morreu, e aínda que Fernando intentou manter a súa posición sobre Castela tras a súa morte, as Cortes de Castela escolleron coroar raíña á filla de Isabel, Xoana. O seu marido, Filipe de Habsburgo, fillo do Emperador do Sacro Imperio Romano Maximiliano I e María de Borgoña, simultaneamente converteuse no rei-consorte Filipe I de Castela. Pouco despois Xoana comezou a caer na tolemia. En 1506, Filipe asumiu a rexencia, pero morreu pouco máis tarde, ese mesmo ano baixo circunstancias que algunhas fontes consideran compatibles cun envelenamento ordenado polo seu sogro. Como o seu fillo máis vello, Carlos, tiña só seis anos, as Cortes, de mala gana, permitiron a Fernando, o pai de Xoana, gobernar o país como o rexente de Xoana e Carlos.
España estaba agora unida baixo un só gobernante, Fernando II de Aragón. Como único monarca, Fernando adoptou unha política máis agresiva que a que tivo como marido de Isabel, ampliando a esfera de influencia de España a Italia, fortalecéndoa contra Francia. Como gobernante de Aragón, Fernando estivo involucrado na loita contra Francia e Venecia polo control de Italia; estes conflitos convertéronse no centro da política exterior de Fernando como rei. O primeiro uso de forzas españolas por parte de Fernando chegou na Guerra da Liga de Cambrai contra Venecia, onde os soldados españois distinguíronse no campo de batalla á beira dos seus aliados franceses na Batalla de Agnadello (1509). Só un ano máis tarde, Fernando uniuse á Liga Católica contra Francia, vendo unha oportunidade de tomar Nápoles e Navarra -das que mantiña unha reivindicación dinástica-. En 1516 Francia aceptou unha tregua que deixou o Ducado de Milán baixo control francés e recoñeceu a hexemonía española en Nápoles e o sur de Navarra. O matrimonio de Fernando con Xermana de Foix, de sobrevivir o fillo de ambos, puido romper a unidade política de Castela e Aragón, pero o seu fillo Xoán morreu a temperá idade.
A morte de Fernando levou á ascensión ao trono do mozo Carlos como Carlos I de Castela e Aragón. A súa herdanza española incluíu todas as posesións españolas no Novo Mundo e ao redor do Mediterráneo. Logo da morte do seu pai en 1506, Carlos herdara o territorio denominado Flandres ou os Países Baixos (onde nacera e crecera) e o Franco Condado. En 1519, coa morte do seu avó paterno Maximiliano I, Carlos herdou os territorios Habsburgos de Alemaña, e foi debidamente elixido ese mesmo ano como Emperador co nome de Carlos V. A súa nai permaneceu como a raíña titular de Castela ata a súa morte en 1555, pero debido á súa saúde, Carlos (co título de rei tamén alí) exerceu todo o poder sen contemplacións, o que produciu a sublevación coñecida como guerra das Comunidades de Castela. Sufocada a sublevación en 1521, do mesmo xeito que a simultánea das Xermanías de Valencia, o Emperador e Rei Carlos era o home máis poderoso da Cristiandade.
Un emperador e un rei (1521-1556)
En 1543, Francisco I, rei de Francia, anunciou a súa alianza sen precedentes co sultán otomán, Solimán o Magnífico, ocupando a cidade de Niza, controlada por España, en cooperación coas forzas turcas. Henrique VIII de Inglaterra, que gardaba maior rancor contra Francia que o que tiña contra o emperador por resistirse no camiño ao seu divorcio, uniuse a Carlos na súa invasión de Francia. Aínda que o exército español foi completamente derrotado na batalla de Cerisoles, en Savoia, a Henrique foille mellor, e Francia foi forzada a aceptar os termos. Os austríacos, liderados polo irmán máis novo de Carlos, Fernando, continuaron loitando contra os otománs no leste. Con Francia vencida, Carlos puido ocuparse dun problema máis antigo: a Liga de Esmalcalda.
miniatura|dereita|250px|[[Carlos I de España na súa vitoria contra os Protestantes na Batalla de Mühlberg (1547), pintado por Tiziano.]]
Quizais en gran medida desde a perspectiva estratéxica do rei español, a Liga aliouse cos franceses, e os seus esforzos en Alemaña para debilitar a Liga foran desairados. A derrota de Francisco en 1544 levou á anulación da alianza cos protestantes, e Carlos aproveitou a oportunidade. Primeiro intentou o camiño da negociación na Dieta de Worms de 1521 e o Concilio de Trento de 1545, pero o liderado protestante e o sentimento de traizón creado pola postura tomada polos católicos no concilio levaron a aqueles á guerra, liderados polo elector Mauricio de Saxonia. Como resposta, Carlos invadiu Alemaña á fronte dun exército composto por tropas españolas e flamengas, esperando restaurar a autoridade imperial. O emperador persoalmente inflixiu unha severa derrota militar aos protestantes na histórica Batalla de Mühlberg en 1547, pero non chegou a ter consecuencias decisivas, pois en 1555 Carlos tivo que asinar cos estados protestantes a Paz de Augsburgo, que restauraba a estabilidade en Alemaña a través do principio cuius rexio, eius religio; é dicir, o recoñecemento da liberdade relixiosa na práctica para os príncipes alemáns protestantes do norte. A implicación de Carlos en Alemaña establecería un rol para España como protectora da causa católica no Sacro Imperio Romano Xermánico; o precedente sentado entón levaría sete décadas máis tarde á participación nas Guerra dos Trinta Anos que acabarían finalmente co status de España como unha das potencias líderes de Europa.
En 1526, Carlos casou coa Infanta Isabel, irmá de Xoán III de Portugal. En 1556, Carlos abdicou das súas posicións, pasando o seu imperio español ao seu único fillo sobrevivente, Filipe II de España, e o Sacro Imperio Romano Xermánico ao seu irmán, Fernando. Carlos retirouse ao mosteiro de Yuste (Estremadura, España), onde se pensa que tivo unha crise nerviosa, e morreu en 1558.
De San Quintín a Lepanto (1556-1571)
Segundo un estendido punto de vista, que ás veces era expresado polos deputados casteláns nas Cortes, Carlos e os seus sucesores, no canto de centrar os seus esforzos en Castela, o corazón do seu Imperio, intentando unha unificación dos territorios españois cunha perspectiva centralista, considerárona só como outra parte do seu imperio. Niso a monarquía autoritaria dos Habsburgo difería da orientación absolutista ou precozmente nacionalista doutras potencias europeas (Francia, Inglaterra ou os Países Baixos), sendo debatido pola historiografía a súa condición moderna (o estado-nación) ou máis ben continuadora de ideais e entidades medievais de vocación universal (papado e imperio). Conseguir os obxectivos políticos da dinastía -que ante todo significou debilitar o poder de Francia, manter a hexemonía Católica Habsburga en Alemaña, e conter ao Imperio Otomán- foi máis importante para os gobernantes Habsburgo que a protección de España. Esta énfase, que se explicitou na frase atribuída a Filipe II: Antes preferiría perder os meus Estados e cen vidas que tivese que reinar sobre herexes, contribuiría decisivamente ao declive do poder imperial español.
O Imperio Español crecera substancialmente desde os días de Fernando e Isabel. Os imperios azteca e inca foron conquistados durante o reinado de Carlos, de 1519 a 1521 e de 1540 a 1558, respectivamente. Establecéronse asentamentos españois no Novo Mundo: Florida foi colonizada nos anos 1560, Buenos Aires foi asentada en 1536 e Nova Granada (hoxe en día Colombia) foi colonizada nos anos 1530. Manila, en Filipinas, foi asentada en 1572. O Imperio español no estranxeiro converteuse na orixe da riqueza e poder español en Europa, pero contribuíu tamén á inflación. No canto de impulsar a economía española, a prata americana fixo a España dependente dos recursos estranxeiros de materias primas e bens manufacturados. As transformacións económicas e sociais que orientaban a Europa Noroccidental na transición do feudalismo ao capitalismo non tiveron o mesmo ritmo en España -nin na Europa Central e Meridional-.
miniatura|dereita|300px|A [[batalla de Lepanto (1571) marcou o final da expansión do Imperio Otomán no Mediterráneo.]]
Logo da vitoria de España sobre Francia en 1559 e o inicio das guerras relixiosas de Francia, as ambicións de Filipe creceron. O Imperio Otomán ameazara desde había tempo os límites dos dominios dos Habsburgo en Austria e o Noroeste de África, e como resposta Fernando e Isabel enviaran expedicións ao norte de África, capturando Melilla en 1497 e Orán en 1509. Carlos preferiu combater aos otománs a través dunha estratexia considerablemente máis marítima, obstaculizando os desembarcos otománs nos territorios venecianos no leste do Mediterráneo. Só en resposta á fustrigación contra as costas mediterráneas españolas, Carlos liderou persoalmente os ataques contra os asentamentos no norte de África, como na Xornada de Tunisia en 1535 e a Xornada de Alxer en 1541. En 1565, os españois derrotaron un desembarco otomán na estratexicamente vital illa de Malta, defendida polos cabaleiros de San Xoán. A morte de Suleiman o Magnífico o ano seguinte e a súa sucesión polo menos capacitado Selim II envalentonou a Filipe, que decidiu levar a guerra ás terras otomás. En 1571, unha expedición naval mixta (con Xénova, Venecia e o Papado) liderada polo fillo ilexítimo de Carlos, Xoán de Austria, aniquilou a frota otomá na batalla de Lepanto, unha das máis soadas da historia naval. O éxito cristián, sen comprometer a hexemonía naval otomá no Mediterráneo Oriental, si conseguiu aliviar a presión sobre o Occidental, manténdose o statu quo durante os séculos seguintes.
Lingua bai
O bai é unha lingua sino-tibetana (ou un grupo de linguas). Fálase na China.
Casa dos Austria
O rei axitado (1571-1598)
O tempo de xúbilo en Madrid foi efémero. En 1566, disturbios liderados por calvinistas nos Países Baixos españois (aproximadamente equivalentes aos actuais Países Baixos e Bélxica, herdados por Filipe da man de Carlos e os seus antepasados borgoñóns) provocaron que o Duque de Alba dirixise unha expedición militar para restaurar a orde cunha enérxica represión. En 1568, Guillerme de Orange encabezou unha sublevación armada contra Alba, á vez que inicia a guerra propagandística antiespañola coñecida como "lenda negra". Foi o inicio da Guerra dos Oitenta Anos que, co tempo, dividiu o territorio entre un norte maioritariamente protestante que obtivo a independencia (as Provincias Unidas encabezadas por Holanda), e un sur católico que permaneceu baixo control español (a actual Bélxica).
Desde a Baixa Idade Media existía unha forte conexión económica entre Flandres e os intereses laneiros da aristocracia e os comerciantes casteláns, particularmente co vital porto de Antuerpen, que se intensificaron coa explotación colonial de América. En 1572, unha banda de rebeldes corsarios holandeses coñecidos como os watergeuzen ("Esmoleiros de mar") tomaron varios pobos costeiros holandeses, cortando a saída ao mar de Antuerpen e os territorios do norte, en apoio de Guillerme. miniatura|200px|dereita|Territorios hispánicos en Europa en [[1580. En verde escuro os Países Baixos Españois.]] Para España, a guerra foi un verdadeiro desastre. En 1574, o exército español ao mando de Luís de Requesens foi repelido no asedio de Leiden despois de que os holandeses destruísen os diques que contiñan o mar do Norte, alagando o territorio e impedindo as manobras militares. En 1576, á vista da imposibilidade de soster os custos do seu exército de ocupación dos Países Baixos de 80.000 homes e os da enorme frota vencedora de Lepanto, Filipe tivo que aceptar a quebra. O exército nos Países Baixos amotinouse non moito despois, saqueando Antuerpen e o Sur dos Países Baixos, impulsando a varias cidades das anteriormente pacíficas provincias do Sur a unirse á rebelión. Os españois escolleron o camiño da negociación e pacificaron a maioría das provincias do Sur de novo coa Unión de Arras en 1579. O acordo de Arras requiriu que todas as tropas españolas abandonasen estas terras. En 1580, esta circunstancia deulle ao rei Filipe a oportunidade de consolidar a súa posición hexemónica en Europa, cando o último membro masculino da familia real portuguesa, o Cardeal Henrique de Portugal, morreu. Filipe reclamou os seus dereitos sucesorios ao trono portugués e en xuño enviou un exército a Lisboa ao mando do Duque de Alba para aseguralos. Os territorios casteláns e portugueses en ultramar puxeron nas mans de Filipe a case totalidade do Novo Mundo explorado xunto a un vasto imperio comercial en África e Asia.
miniatura|esquerda|200px|A [[defensa de Cádiz, por Zurbarán.]] Manter Portugal baixo control requiriu unha ampla forza de ocupación e España estaba aínda recuperándose da quebra de 1576. En 1584 Guillerme de Orange foi asasinado por un fanático católico. A morte do popular líder da resistencia holandesa (cuxa cabeza fora posta a prezo por Filipe II) esperábase que traería o fin da guerra, pero non o fixo. En 1586, a raíña Isabel I de Inglaterra, apoiou a causa protestante nos Países Baixos e Francia, e Sir Francis Drake fustrigaba os intereses comerciais españois no Caribe e o Océano Pacífico, xunto cun ataque particularmente agresivo ao porto de Cádiz. miniatura|dereita|250px|A [[Armada Invencible (1588).]]En 1588, esperando acabar coa intromisión de Isabel, Filipe enviou a Armada Invencible a atacar Inglaterra. Dos 130 barcos enviados na misión, só a metade regresaron a España sen incidentes, e uns 20.000 homes pereceron. Algunhas foron vítimas dos barcos ingleses, pero a maioría fórono do duro tempo atopado durante a súa viaxe de regreso. O desastroso resultado, consecuencia dunha combinación do tempo desfavorable e da sorte e eficacia da frota inglesa de Lord Howard de Effingham, provocou unha completa revisión e reparación dos barcos da armada española, as armas e as tácticas. Os ataques ingleses foron respondidos, e grazas a un errado contraataque inglés (Armada Inglesa) o poder naval español recuperou rapidamente a posición preeminente que mantivo durante outro medio século. España tamén proporcionou axuda a unha durísima guerra irlandesa que baleirou a Inglaterra de recursos e onde tamén resultaron asaltados os pobos costeiros ingleses. No entanto, agora a casa de Austria tiña outra vez un poderoso inimigo con quen competir, forzando a España a manter unha armada aínda máis forte e cara, ademais dos enormes gastos dos exércitos nos seus moitos territorios dispersos.
España implicouse na guerra relixiosa de Francia logo da morte de Henrique II. En 1589, Henrique III, o último da liñaxe Valois, morreu nas murallas de París. O seu sucesor, Henrique IV de Navarra, o primeiro rei de Francia Borbón, foi un home de gran capacidade, que obtivo vitorias clave contra a Liga Católica en Arques (1589) e Ivry (1590). Decididos a evitar que Henrique se convertese en rei de Francia, os españois dividiron o seu exército nos Países Baixos e invadiron Francia en 1590.
"Deus é español" (1596-1626)
miniatura|200px|[[Estandarte do Rei de España|Estandarte dos monarcas da casa dos Austria en España, usado desde 1580 ata 1668.]] Afrontando as guerras contra Inglaterra, Francia e os Países Baixos, cada unha dirixida por líderes extraordinariamente capaces, a xa esgotada España estaba desbordada. Loitando continuamente contra a piratería que dificultaba o seu tráfico marítimo no Atlántico aínda que non interrompía os seus vitais envíos de ouro desde o Novo Mundo (só foi capturado un dos convois, o de 1628, polo holandés Piet Hein), a Real Facenda viuse forzada a admitir a quebra de novo en 1596. Os españois intentaron liberarse de varios conflitos nos que estaban involucrados, primeiro asinando a Paz de Vervins con Francia en 1598, recoñecendo a Henrique IV (convertido ao catolicismo desde 1593) como rei de Francia e restaurando moitas das estipulacións da anterior Paz de Cateau-Cambrésis. Un tratado con Inglaterra foi acordado en 1604, logo da ascensión do máis tratable rei estuardo Xacobe I.
A paz con Inglaterra e Francia significou que España podería centrar as súas enerxías en restaurar o seu goberno das provincias holandesas. Os holandeses, liderados por Mauricio de Nassau, o fillo de Guillerme de Orange e quizais o mellor estratego do seu tempo, tiveron éxito en tomar varias cidades da fronteira desde 1590, incluíndo a fortaleza de Breda. Logo da paz con Inglaterra, o novo comandante español Ambrosio Spinola apertou duramente aos holandeses. Spinola, un xeneral de capacidade similar a Mauricio, non puido conquistar os Países Baixos, entre outras cousas pola repetición dunha nova quebra en 1607. Nun exercicio de realismo adecuado ao temperamento do rei Filipe III e o seu valido o duque de Lerma, asinouse en 1609 a Tregua dos Doce Anos entre España e as Provincias Unidas, período coñecido como Pax Hispánica.
España non conseguiu grandes vantaxes da tregua, as finanzas seguiron en desorde e o imperio colonial seguiu sufrindo ataques cada vez máis humillantes, en beneficio sobre todo de Holanda. Nos Países Baixos, o goberno da filla de Filipe II, Isabel Clara Eugenia e o seu marido, o arquiduque Alberto, restaurou a estabilidade nos Países Baixos do Sur e amorteceu os sentimentos antiespañois na área. O sucesor de Filipe II, Filipe III, foi un home de capacidade limitada non interesado en política, que prefería permitir que outros se encargasen dos detalles. O seu valido, Lerma, atento sobre todo ao que tocaba aos seus intereses particulares, logrou dar a volta aos libros de contas españois e facerse un dos homes máis ricos de Europa cunha fortuna duns 44 millóns de táleros. O éxito persoal de Lerma carrexoulle inimigos e alegacións ben fundadas de corrupción, que levaron ao cadafalso ao seu home de confianza, Rodrigo Calderón. En 1618 é substituído polo seu fillo o duque de Uceda, no que pode considerarse como unha transición, pois alcanzou o poder apoiado polo bando nobiliario rival ao seu propio pai. Non será ata 1621, coa chegada do novo rei, Filipe IV, que os Sandoval fosen substituídos no posto de máxima confianza polos Zúñiga (primeiro Baltasar de Zúñiga e logo o conde duque de Olivares). Mentres que os validos de Filipe III habíanse desinteresado polos asuntos de Austria, o seu aliado dinástico; Zúñiga era un veterano embaixador de Viena e creu que a clave para conter aos resurxentes franceses e eliminar aos holandeses era unha alianza máis próxima cos Habsburgo.
miniatura|esquerda|250px|[[A rendición de Breda (1625) de Ambrosio Spinola, por Velázquez. Non se representa o triunfalismo habitual da vitoria.]]
O camiño cara a Rocroi (1626-1643)
miniatura|200px|O rei [[Filipe IV de España (r. 1621-1665) por Velázquez.]] Olivares foi un home desgraciadamente fóra de tempo; deuse conta de que España necesitaba reformarse, e para reformarse necesitaba paz. A destrución das Provincias Unidas dos Países Baixos foi engadida á súa lista de necesidades porque detrás de cada coalición anti-Habsburgos había diñeiro holandés: os banqueiros holandeses apoiaban os comerciantes da India Oriental de Sevilla, e en todas partes do mundo os emprendedores e colonizadores holandeses debilitaban as hexemonías española e portuguesa. Spinola e o exército español centráronse nos Países Baixos, e a guerra parecía ir a favor de España.
En 1630, Gustavo Adolfo de Suecia, un dos máis capaces comandantes do momento, desembarcou en Alemaña e liberou o porto de Stralsund que era a última fortaleza no continente controlada por forzas alemás contrarias ao Emperador. Gustavo entón marchou cara ao Sur obtendo vitorias notables en Breitenfeld e Lützen, atraendo máis apoio da causa protestante a medida que avanzaba. A situación para os católicos mellorou coa morte de Gustavo en Lützen en 1632 e unha impresionante vitoria das forzas imperiais baixo o Cardeal-Infante Fernando e Fernando II de Hungría na batalla de Nördlingen en 1634. Desde unha posición de forza, o Emperador achegouse aos estados alemáns cansados da guerra cunha paz en 1635; moitos aceptaron, incluídos os dous máis poderosos, Brandeburgo e Saxonia.
O Cardeal Richelieu fora un forte partidario dos holandeses e os protestantes desde o inicio da guerra, enviando fondos e material nun intento de deter a forza dos Habsburgo en Europa. Richelieu decidiu que a recentemente asinada Paz de Praga era contraria aos intereses franceses e declarou a guerra ao emperador do Sacro Imperio Romano e a España poucos meses logo de haberse asinado a paz. As máis experimentadas forzas españolas anotáronse éxitos iniciais; Olivares ordenou unha campaña lóstrego no Norte de Francia desde os Países Baixos Españois, esperando esnaquizar a firmeza dos ministros do rei Luís XIII e derrocar a Richelieu antes de que a guerra esgotase as finanzas españolas e de que os recursos militares de Francia puidesen ser completamente despregados. No "année de Corbie", 1636, as forzas españolas avanzaron ao Sur ata Amiens e Corbie, ameazando París e terminando a guerra nas súas proximidades. miniatura|dereita|300px|A [[Batalla de Rocroi (1643), o fin simbólico de España como a gran potencia dominante.]]
Logo de 1636, no entanto, Olivares, medorento de poder provocar outra desastrosa quebra, parou o avance. O exército español nunca penetraría de novo. Así, os franceses gañaron tempo para mobilizarse correctamente. Na batalla das Dunas en 1639 unha frota española foi destruída pola armada holandesa, e os españois atopáronse incapaces de reforzar e prover adecuadamente ás súas forzas nos Países Baixos. O Exército de Flandres español, que representou o mellor dos soldados e líderes españois, enfrontouse a unha invasión francesa liderada por Luís II de Borbón, príncipe de Condé nos Países Baixos Españois en Rocroi en 1643. Os españois, liderados por Francisco de Melo, foron devastados, coa maioría da infantería española masacrada ou capturada pola cabalería francesa. A boa reputación do Exército de Flandres foi esnaquizada en Rocroi, e con ela, o esplendor de España.
O fin da casa de Austria (1643-1700)
Apoiados polos franceses, os cataláns, napolitanos e portugueses levantáronse en revolta contra o monarca español nos anos 1640. Cos Países Baixos Españois efectivamente perdidos logo da batalla de Lens en 1648, os españois fixeron as paces cos holandeses e recoñeceron a independencia das Provincias Unidas na Paz de Westfalia que acabou tanto coa Guerra dos Oitenta Anos como a Guerra dos Trinta Anos.
A guerra con Francia continuou durante once anos máis. Aínda que Francia sufriu unha guerra civil en 1648-1652 (véxase Guerras da Fronda) a economía española estaba tan esgotada que foron incapaces de sacar proveito da inestabilidade francesa. Nápoles foi tomada de novo en 1648 e Cataluña en 1652, pero a guerra chegou efectivamente ao seu final na batalla das Dunas onde o exército francés baixo o vizconde de Turenne derrotou os restos do exército español nos Países Baixos. España aceptou a Paz dos Pireneos en 1659, na que cedeu a Francia o Rosellón, Conflent, Vallespir e parte da Cerdaña, Foix, Artois, parte de Lorena e outras prazas europeas.
Portugal rebelouse en 1640 baixo o liderado de Xoán IV, pretendente ao trono da dinastía de Bragança, no que se coñece como a Guerra de Restauración. Recibiu un apoio xeneralizado dos portugueses, e os españois -que tiñan que ocuparse das rebelións noutros lugares e da guerra contra Francia- foron incapaces de responder. Os españois e portugueses viviron nun estado de paz de facto de 1644 a 1657. Cando Xoán IV morreu en 1657, os españois intentaron arrincar Portugal do seu fillo Afonso VI, pero foron derrotados en Ameixial (1663) e Montes Claros (1665), conducindo ao recoñecemento de España da independencia portuguesa en 1668.
miniatura|200px|[[Carlos II de España|Carlos II, o último Habsburgo rei de España (r. 1665-1700).]]
Filipe IV, que vira durante o transcurso da súa vida a devastación do imperio de España, caeu lentamente nunha depresión logo de ter que despedir ao seu cortesán favorito, Olivares, en 1643. Entristeciose aínda máis logo da morte do seu fillo Baltasar Carlos en 1646 á pronta idade de dezasete anos. Filipe foi cada vez máis místico cerca do final da súa vida, e en última instancia intentou emendar algúns dos danos que fixera ao seu país. Morreu en 1665 antes de que nada puidese ser cambiado, esperando que o seu fillo podería ser dalgún xeito máis afortunado. Carlos, o seu único fillo sobrevivente, era gravemente deforme e atrasado mental, e permaneceu baixo a influencia da súa nai durante toda a súa vida. Loitando contra as súas deformidades, as expectativas e as burlas da súa familia e a corte, Carlos levou unha desgraciada existencia, o que lle supuxo levar o alcume de "o enfeitizado" .
Carlos e o seu rexencia foron incompetentes en ocuparse da Guerra de Devolución que Luís XIV de Francia levou adiante contra os Países Baixos Españois en 1667-1668, perdendo considerable prestixio e territorio, incluíndo as cidades de Lille e Charleroi. Na Guerra dos Nove Anos Luís de novo invadiu os Países Baixos Españois. As forzas francesas lideradas polo duque de Luxemburgo derrotaron aos españois en Fleurus (1690), e posteriormente venceron ás forzas holandesas baixo Guillerme III, que loitaban no bando de España. A guerra acabou coa maioría dos Países Baixos Españois baixo ocupación francesa, incluíndo as importantes cidades de Gante e Luxemburgo. A guerra mostrou ao mundo o vulnerables e atrasadas que eran as defensas e burocracia españolas, aínda que o ineficaz goberno español non tomou ningunha acción para melloralas.
As últimas décadas do século XVII viron a decadencia e o estancamento completo en España; mentres o resto de Europa pasou por apaixonantes cambios no goberno e a sociedade -a Revolución Gloriosa en Inglaterra e o reinado do "Rei Sol" Luís XIV en Francia- España continuou á deriva e pechada en si mesma. A burocracia española que se forxou ao redor do carismático, traballador e intelixente Carlos I e Filipe II esixía un monarca sólido; a debilidade de Filipe III e IV levou á decadencia de España. Como os seus desexos finais, o rei de España sen fillos desexou que o trono pasase ao príncipe Borbón Filipe de Anjou, no canto da un membro da familia que lle atormentou durante toda a súa vida. Carlos II morreu en 1700, finalizando a liña da casa dos Austria exactamente dous séculos despois de que nacese Carlos I.
A sociedade española e a Inquisición (1516-1700)
miniatura|dereita|300px|Un [[auto de fe, pintado por Francisco Rizi, 1683.]]