cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Romanía
Idade media
En 1541, a península balcánica enteira xunto Hungría convertéronse en provincias otomás. En contraste, Moldavia, Valaquia, e mais Transilvania, ficaron baixo a réxime de soberanía, conservando enteiramente a súa autonomía, e até o século XVIII certo grao de independencia externa. Durante este período as terras romanesas caracterizáronse polo paseniño esvaecemento do sistema feudal; o destacamento dalgúns gobernadores coma Estevo o Grande, Vasile Lupu, e Dimitrie Cantemir en Moldavia, Matei Basarab, Vlad III o Empalador, e Constantin Brâncoveanu en Valaquia, e Gabriel Bethlen en Transilvania; a época dos Fanariotas; e o nacemento do Imperio ruso coma influencia política e militar.
Abadía de Westminster
Outros persoeiros reais
Os aristócratas atópanse soterrados nas capelas laterais e os monxes e as persoas relacionadas coa abadía noutras zonas. Entre os personaxes que non pertencen á realeza e que están soterrados na abadía de Westminster destacan:
Romanía
Idade media
miniatura|250px|Mapa de 1600 Terras habitadas por romaneses antes da [[I Guerra Mundial|miniatura|250px]] En 1600, os principados de Valaquia, Moldavia e Transilvania pasaron a ser gobernados por un mesmo príncipe valaco, Miguel o Valente (Mihai Viteazul). Porén, a oportunidade dun goberno unitario disolveuse despois de que Mihai fose asasinado tan só un ano despois polos soldados do xeneral austríaco Giorgio Basta. Mihai Viteazul, quen fora príncipe de Transilvania durante menos dun ano, tentou por vez primeira unificar os tres principados e establecer os alicerces dun só estado, nun territorio comparado ao da actual Romanía.
Abadía de Westminster
Ligazóns externas
Google Maps
Romanía
Idade media
Trala súa morte, Moldavia e Valaquia tiñan completa autonomía interna e independencia externa coma estados vasalos tributarios, privilexio perdido no século XVIII. En 1699, Transilvania converteuse nun territorio do Imperio austríaco baixo a coroa dos Habsburgo, despois de que estes vencesen os otománs na Gran guerra turca. Os austríacos, aproveitaron entón para espallar axiña o seu imperio: en 1718 fixéronse cunha gran parte de Valaquia, chamada Oltenia, parte que formou parte do imperio até 1739. En 1775, o Imperio austríaco ocupou a parte noroeste de Moldavia, máis tarde chamada Bucovina, mentres que a metade leste do principado (chamada Besarabia) foi ocupada en 1812 por Rusia.
Independencia e monarquía
Durante o dominio austro-húngaro en Transilvania, e o otomán sobre Valaquia e Moldavia, a maioría dos romaneses atopábase nunha situación de inferioridade, sendo considerados cidadáns de segunda clase (ou nin tan sequera cidadáns) nun territorio onde constituían a maioría da poboación. Nalgunhas cidades transilvanas coma Braşov (chamada naquel tempo Kronstadt), os romaneses tiñan prohibida a residencia dentro dos muros da cidade. En xeral, as numerosas medidas de discriminación contra os romaneses en Transilvania, tiveron como resultado o fortalecemento da súa conciencia étnica. No século XVIII, os intelectuais romaneses de Transilvania resaltaron a orixe romana dos romaneses, igual que algúns intelectuais de Valaquia e Moldova.
Tralo fracaso da Revolución de 1848, as Grandes potencias non apoiaron o desexo expreso dos romaneses de unirse oficialmente baixo un mesmo estado, isto forzou a Romanía a proceder soa contra os otománs. Os electores en Moldavia e mais Valaquia elixiron en 1859 á mesma persoa –Alexandru Ioan Cuza– coma príncipe (Domnitor en romanés). Así, Romanía foi creada coma unión persoal; con todo, o novo país non incluía a rexión histórica de Transilvania, a cal se atopaba baixo control austro-húngaro. Alí, a aristocracia e mailas clases altas continuaban sendo húngaras, e o nacionalismo romanés inevitablemente loitaba contra o húngaro no final do século XIX. Coma nos 900 anos previos, Austria-Hungría, especialmente a partir da creación en 1867 da monarquía dual austro-húngara, mantivo o control húngaro incluso naquelas terras de Transilvania onde os romaneses constituían unha maioría.
No ano 1866 produciuse un coup d'état, sendo Cuza exiliado e substituído polo príncipe Karl de Hohenzollern-Sigmaringen, coñecido como Príncipe Carol de Romanía. Durante a Guerra ruso-turca Romanía loitou do bando dos rusos, e no Tratado de Berlín de 1878, Romanía foi recoñecida polas Grandes potencias coma un estado independente. A cambio, Romanía cedeu a Rusia tres distritos meridionais de Besarabia e fíxose coa rexión de Dobruia. En 1881, o principado converteuse nun reino e o Príncipe Carol converteuse no Rei Carol I.
Entre 1878 e 1914 Romanía viviu un período de estabilidade e progreso; foi o período dos comezos da industrialización do país, baixo os principios do capitalismo. Durante a Segunda guerra balcánica, Romanía uniuse a Grecia, Serbia, Montenegro e Turquía contra Bulgaria, e no tratado de paz de 1913 Romanía fíxose co sur de dobruia.
Guerras mundiais e Gran Romanía
miniatura|250px|Romanía durante o século XX: {{legend|#6B3FA0|Romanía antes da [[I Guerra Mundial|I GM}} {{legend|#F88379|Áreas que se uniron trala I GM e que permaneceron trala II GM}} {{legend|#FF7F50|Áreas que se uniron trala I GM ou trala Segunda guerra balcánica, e que se perderon trala II GM}}]]
En agosto de 1914, ao estourar a Primeira guerra mundial, Romanía declarouse neutral. Dous anos despois, baixo presión dos Aliados (especialmente de Francia, desesperada por abrir unha nova fronte), entre o 14 e o 27 de agosto de 1916, Romanía uniuse aos Aliados, declarando a guerra a Austria-Hungría. Por esta razón, baixo os termos dunha convención militar secreta, prometeron a Romanía apoio na súa loita por crear un estado para todos os romaneses.
A campaña militar romanesa constituíu unha desfeita para Romanía ao facerse os Poderes centrais con dous terzos do país e ao prender ou asasinar a meirande parte da súa armada en catro meses. Con todo, Moldavia ficou en mans romanesas despois de que as forzas invasoras fosen paradas en 1917. Ao rematar a guerra, Austria-Hungría e mailo Imperio ruso colapsaron e desintegráronse; Besarabia, Bucovina e Transilvania uníronse ao Reino de Romanía en 1918. A guerra deixou, entre 1914 e 1918 un total de 748.000 finados (militares e civís). En 1920 co Tratado de Trianon, Hungría renunciou en favor de Romanía ás reclamacións da monarquía austro-húngara sobre Transilvania. A unión de Romanía con Bucovina ratificouse en 1919 no Tratado de Saint Germain, e con Besarabia en 1920 co Tratado de París. A expresión romanesa România Mare (literalmente "Gran Romanía") refírese xeralmente ao estado romanés no período de entreguerra, e por extensión ao territorio que Romanía cubría (véxase o mapa). Nese tempo Romanía acadou a súa maior extensión territorial (case 300.000 km²), conseguindo unir todas as terras historicamente romanesas.
En agosto de 1944, Antonescu foi derrocado e prendido polo Rei Miguel I de Romanía. Romanía mudou de bando e uniuse aos Aliados, mais o seu papel na derrota da Alemaña Nazi non foi recoñecido no Tratado de París de 1947. Ao rematar a guerra, a armada romanesa sufrira ao redor de 300.000 baixas. As vitimas xudías do Holocausto roldaron os 469.000 nas fronteiras de 1939, incluíndo 325.000 en Besarabia e Bucovina.
Comunismo
miniatura|200px|Escudo de armas do [[Partido Comunista Romanés]] Coas forzas do Exército vermello ocupando o país e exercendo o control de facto, o goberno formado principalmente por comunistas convocou eleccións, as cales foron gañadas co 80% dos votos a través de intimidación e, seguramente, fraude electoral. Deste xeito axiña se erixiron como a principal forza política dominante.
En 1947, os comunistas forzaron o Rei Miguel I a abdicar e abandonar o país, proclamando a República Socialista de Romanía. Até a década dos 50 Romanía ficaría baixo ocupación militar e control económico da URSS. Durante este período, os vastos recursos naturais do país serían continuamente espoliados por compañías Soviético-romanesas (SovRoms) establecidas co propósito de explotar os recursos. En 1948, o estado comezou a nacionalizar firmas privadas, e a colectivizar as terras o ano seguinte.
Dende finais da década de 1940 até comezos dos 60, o goberno comunista estableceu o reinado do terror, levado a cabo principalmente a través da Securitate (a nova policía secreta). Durante este tempo levaron a cabo diversas campañas para eliminar os "inimigos do estado", nas cales numerosos individuos foron asasinados ou encarcerados por razóns políticas ou económicas. Os castigos incluíron a deportación, exilio interno, e o internamento forzoso en campos de traballo e prisións; aquel que se negara axiña era eliminado. Durante este tempo leváronse a cabo experimentos coma o que tivo lugar na prisión de Piteşti, onde un grupo de rivais políticos foron postos nun programa de reeducación a través da tortura. Rexistros históricos amosaron centos de miles de abusos, mortes e casos de tortura contra un amplo espectro de xente, dende rivais políticos até cidadáns ordinarios.
En 1965, Nicolae Ceauşescu chegou ao poder e comezou a seguir políticas independentes, sendo o único estado do Pacto de Varsovia que condenou a invasión soviética de 1968 en Checoslovaquia; continuando as relacións diplomáticas con Israel trala Guerra dos seis días de 1967, ou establecendo relacións económicas (1963) e diplomáticas (1967) coa República Federal de Alemaña. Asemade, as súas próximas relacións cos países árabes (e a OLP) permitiron a Romanía ter un papel principal nos procesos de paz entre Israel–Exipto e Israel–OLP. Con todo, ao medrar de súpeto a débeda externa de Romanía entre 1977 e 1981 (de 3 a 10 billóns de dólares americanos), a influencia de organizacións financeiras internacionais coma a FMI ou do Banco Mundial medrou, batendo coas políticas autárquicas de Nicolae Ceauşescu. Eventualmente Ceauşescu comezou un proxecto de reembolso total da débeda externa ao impoñer políticas que empobreceron os romaneses e esgotaron a economía romanesa, á vez que espallaron enormemente a influencia da policía estatal, e impuxeron o culto á personalidade. Isto levou a que a popularidade de Ceauşescu minguara axiña, culminando no seu derrocamento e execución na sanguenta revolución romanesa de 1989.
No ano 2006, a Comisión presidencial para o estudo da ditadura comunista en Romanía estimou o número directo de vítimas da represión comunista en dous millóns de persoas. Esta cifra non inclúe a xente que morreu unha vez ceibada dos cárceres nos que foron torturados, ou a xente que morreu como consecuencia da pobreza extrema provocada como consecuencia das políticas do réxime.
Despois da Revolución romanesa de 1989
Tras estes feitos constituíuse un Fronte de Salvación Nacional, no cal entraron tamén algúns representantes do antigo Partido Comunista Romanés e da súa policía política, presidido por Ion Iliescu (el mesmo antigo membro importante do Partido Comunista), quen gañou popularidade no medio rural pola súa suposta imaxe de líder da Revolución. A popularidade do Fronte de Salvación Nacional era moito menor no medio urbano, e destacan as manifestacións contra Iliescu e do "FSN" en Bucarest. Con todo, todos os votos son considerados iguais.
En 1990 celebráronse as primeiras eleccións democráticas libres e Ion Iliescu foi ratificado no seu cargo e reelixido en 1992, por un mandato de catro anos. En 1996 o democristián Emil Constantinescu, foi elixido presidente dos romaneses nun goberno que, por primeira vez, integrou a minoría húngara. En 2000, Iliescu volveu ao goberno, xa que o período de 1990-1992 non foi considerado un mandato (segundo a Constitución, en Romanía o presidente só pode obter dous mandatos). En 2004, o dereitista (centro-dereita) Traian Băsescu foi elixido presidente. Romanía adheriuse á OTAN e formou parte das forzas de "voluntarios" da Guerra en Iraq, en favor da coalición anglo-estadounidense. O 1 de xaneiro do 2007 entrou a formar parte da Unión Europea.
Xeografía
miniatura|esquerda|[[Monte Moldoveanu]] Romanía ten unha extensión de 237.500 km². É o maior país da súa rexión e o duodécimo de Europa. Atópase en Europa do Leste, máis precisamente na rexión dos Cárpatos e o curso baixo do río Danubio. Limita con Ucraína ao norte, Moldavia ao leste, Hungría ao oeste e Serbia e Bulgaria ao sur. Ao sueste está bañada polo Mar Negro. O país está dividido en tres rexións principais, a meseta de Transilvania, no centro do país; os Cárpatos que rodean a meseta central e que estenden cara ao norte e sur e as terras baixas do oeste e leste.
O Danubio, principal río de Romanía, forma a maior parte da fronteira con Bulgaria e é usado para o transporte e a xeración de enerxía hidroeléctrica. Actualmente, o Delta do Danubio foi incluído na listaxe da Unesco de lugares cualificados como Reserva da Biosfera, co nome de Reserva da Biosfera Transfronteiriza do Delta do Danubio. dereita|miniatura|Mosteiro de Botiza nas montañas Maramureş Conta cuns 2.733 km² de superficie estritamente protexida repartida entre dezaoito zonas. No Danubio ademais vai desaugar o río Prut, que fai fronteira con Moldavia. Outros ríos importantes son o Mureş e o Olt, ademais de máis de 2.000 lagos. O relevo de Romanía está dividido en áreas con porcentaxe similar de montañas, outeiros e chairas. Esta diversidade xeográfica reflíctese tamén na diversidade da flora e fauna de Romanía. O país ten a poboación de osos pardos maior de Europa, mentres que o rebezo tamén se poden atopar nos Cárpatos.
Clima
O clima oscila entre temperado e continental, segundo a rexión do país, a temperatura media anual varía entre os 11 °C no sur e os 8 °C no norte, os veráns son moi calorosos con temperaturas medias máximas por riba de 28 °C en Bucarest mentres os invernos son fríos con medias mínimas de -5,5 °C en xaneiro. As precipitacións oscilan entre os máis 750 mm nalgunhas áreas montañosas do oeste menos de 400 mm na costa do mar Negro, cunha media en Bucarest de 600 mm. Os Cárpatos constitúen un dos principais condicionantes do clima, estas montañas dominan a parte occidental de Romanía, con pico até os 2.500 m de altitude, sendo o máis elevado o Moldoveanu con 2.544 m.
Política
A constitución actual de Romanía foi creada en 1991 tras a caída de Nicolae Ceauşescu e posteriormente reformada en 2003. Establece que o país é unha república semipresidencialista democrática e pluripartidista. Estabelécese a elección popular dun presidente e un parlamento mediante votación dos cidadáns maiores de 18 anos, e a existencia dunha corte constitucional e outra corte menor.
O Presidente é elixido por votación popular cada cinco anos, até o ano 2004 era cada catro anos, por dous períodos consecutivos como máximo. O presidente, en conxunto co partido con maioría no parlamento, designa un Primeiro Ministro. Á súa vez, este primeiro ministro nomea os demais membros do gabinete e, xunto con 42 prefectos (un por cada distrito e polo municipio independente de Bucarest), forman o poder executivo.
O Parlamento de Romanía é bicameral: o Senado (en romanés: Senatul), que conta con 137 membros a partir de 2004, e a Cámara de Deputados (en romanés: Camera Deputaţilor), que conta con 332 membros a partir de 2004. Os membros de ámbalas cámaras son elixidos cada catro anos por sufraxio popular.
O poder xudicial é independente dos outros dous e está baseado no Código Civil de Francia. A corte constitucional é o tribunal supremo, ocupado por 9 xuíces en períodos de 9 anos que non se poden renovar. Actúa en xuízos onde está en dúbida a interpretación da constitución e, tras a reforma de 2003, os seus veredictos non poden ser revogados, nin sequera por unha maioría parlamentaria.
Relacións internacionais
miniatura|250px|Manifestación en [[Chişinău (Moldavia) no ano 2002 a prol da unificación con Romanía. No letreiro pódese ler "Pobo romanés, lingua romanesa"]] Dende decembro de 1989 Romanía seguiu unha política de fortalecemento das relacións con occidente en xeral, máis especificamente cos Estados Unidos e a Unión Europea. Uniuse á Organización do Atlántico Norte (OTAN) o 29 de marzo de 2004, á Unión Europea (UE) o 1 de xaneiro de 2007 e ao Fondo Monetario Internacional e Banco Mundial en 1972. E tamén membro da Organización Mundial do Comercio.
Con todo, as relacións coa República de Moldavia son especiais, xa que os dous países practicamente comparten o mesmo idioma e unha historia común. Na década de 1990 apareceu un movemento para a unificación dos dous países, despois de que ambos remataran co seu réxime comunista, mais este movemento non durou moito co novo goberno de Moldavia, que procurou manterse como unha república independente. Porén, Romanía segue interesada nos asuntos de Moldavia e rexeitou oficialmente o Pacto Ribbentrop-Molotov, mais os dous países non puideron aínda chegar a un acordo sobre un tratado bilateral de base.
Divisións administrativas
miniatura|390px|dereita|Mapa administrativo de Romanía: {{legend|Gold|[[Dobruia}} {{legend|Crimson|Moldavia}} {{legend|ForestGreen|Transilvania}} {{legend|RoyalBlue|Valaquia}}]] Romanía estivo dividida historicamente en tres rexións: Valaquia, Transilvania e Moldavia. Actualmente, segundo a constitución, o estado está dividida en 8 rexións de desenvolvemento, 41 condados (en romanés: judeţe) e o concello independente de Bucarest. Ademais está subdivida en divisións de menor nivel, que son 2.686 concellos e 13.092 parroquias.
Os condados son en orde alfabética son:
Economía
miniatura|Fábrica de aceiro de ArcelorMittal en Galaţi. Trala segunda guerra mundial, os recursos económicos romaneses foron nacionalizados e a actividade económica planificada. En 1989, coa caída do réxime comunista, o novo goberno emprendeu unha serie de reformas para introducir o sistema de economía de mercado e tras varios anos de privatizacións e descentralización o goberno romanés pasou a ter unha intervención significativamente menor na economía.
Romanía é un dos principais produtores e exportadores de produtos agrícolas de Europa, representando este sector o 10% do PIB. Os cultivos ocupan o 40% da superficie do país e os recursos forestais son abundantes. En canto á pesca está nunha fase de expansión. Existen xacementos de gas natural e petróleo que achegan unha porcentaxe significativa do consumo diario, mais non son dabondo para cubrir a totalidade da demanda do país, polo que está obrigado a importalos, principalmente de Rusia. Para tratar de reducir a dependencia de factores externos impulsouse a xeración en plantas de enerxía nuclear e hidroeléctrica, que agora mesmo supoñen un 45% da enerxía consumida no país.
O sector industrial representa o 35% do PIB, a pesar de que nos últimos tempos, as instalacións construídas durante a etapa de economía centralizada quedaron obsoletas e as fábricas tiveron que investir masivamente en modernizacións. Os principais sectores son o téxtil, o siderúrxico, a produción de maquinaria e vehículos, de armamento e o procesamento da produción agropecuaria. Os servizos comprenden o restante 55% do PIB, sendo o turismo o principal contribuínte. O Mar Negro, o delta do Danubio e os Cárpatos son as principais atraccións naturais que concentran o turismo, mentres que en canto a patrimonio cultural destaca Transilvania.
O índice de desemprego é do 5%, varios puntos por baixo doutros países da rexión e de Europa Occidental. A balanza comercial ten un déficit significativo, as exportacións (28.000 millóns de dólares) son só tres cuartos das importacións (38.000 millóns de dólares). Os principais socios de Romanía, tanto nas exportacións como nas importacións, son Italia e Alemaña.
Os anos 2002 e 2003 foron economicamente de moito éxito para a economía romanesa, prevéndose actualmente o crecemento do PIB do 4.5% por ano. No ano 2004 por exemplo, a economía medrou un 6,6% na primeira metade e un 7.0% (ano sobre ano) no segundo semestre, marcando a maior taxa de crecemento da rexión. O salario bruto medio por mes en outubro de 2004 era de 8.392.766 lei (213,60 euross), o que supuxo un aumento do 2,1% sobre o mes anterior.
Transporte
miniatura|200px|Estación de Titan do Metro de [[Bucarest, que corresponde á liña 1 das catro existentes]] Debido á súa localización, Romanía é unha importante encrucillada do comercio internacional en Europa, porén debido ao insuficiente investimento e mantemento a infraestrutura de transporte non se satisfai á actual economía de mercado, representando un atraso en comparación con Europa occidental. Porén, estas condicións están a mellorar rapidamente e están a acadar as normativas de redes de transporte Trans-europeas. Comezáronse grandes proxectos grazas ás concesións do ISPA e a varios préstamos de institucións financeiras internacionais como o Banco Mundial ou o FMI. Ademais o Goberno está a apelar ao financiamento externo e a sociedades público-privadas para a modernización das vías principais, especialmente a rede de autoestradas. O Banco Mundial estima que a rede ferrocarril en Romanía comprendía en 2004 22.298 km, o que a convertía na cuarta maior rede de ferrocarril de Europa. O transporte ferrocarril experimentou unha caída dramática na carga e volumes de pasaxeiros en 1989 principalmente debido ao declive do PIB e competencia do transporte por estrada. En 2004 as vías férreas levaron a 8,64 miles de millóns de pasaxeiros por km en 99 millóns de viaxes e 73 millóns de toneladas. O transporte total combinado polo ferrocarril constituíu ao redor do 45% de tódolos movementos de pasaxeiros e de carga do país. Bucarest é a única cidade de Romanía que posúe un sistema ferrocarril subterráneo, así pois o Metro de Bucarest foi inaugurado en 1979, sendo agora un sistema de transporte máis utilizado da cidade, tendo esta rede de transporte pública unha media de 650.000 viaxes ao día.
Demografía
300px|miniatura|Composición étnica do país A poboación de Romanía acada os 21.498.616 millóns ([[2009), mais está a decrecer a un ritmo do anual do 0,12%. A maioría da poboación pertence á etnia romanesa (88,9%), seguida por unha importante colectividade de húngaros sículos (6,6%), concentrados sobre todo na rexión de Transilvania, e de xitanos (2,5%). Ucraínos (0,3%), rusos, alemáns (0,3%), turcos, búlgaros, italianos e serbios, xunto con outras minorías, constitúen o resto da poboación.
Os habitantes concéntranse nas chairas, onde están os centros industriais e se desenvolve a agricultura en grande escala. O 55,2% dos romaneses vive en cidades, o que representa unha das proporcións máis baixas de Europa, só superada por algúns dos seus veciños balcánicos e Moldavia. As principais cidades do país son Bucarest, a capital con 2 millóns de habitantes, Iaşi, Cluj-Napoca, Cluj-Napoca, Timişoara ou Ploieşti, todas elas cunha poboación de entre 280.000 e 330.000 habitantes. miniatura|esquerda|Panorámica de [[Cluj-Napoca]] Romanía é un estado sen relixión oficial, aínda que máis do 89% da poboación adscríbese á Igrexa ortodoxa romanesa (segundo o censo de 2002). Tamén hai cantidades significativas de católicos (tanto de rito latino como de rito oriental) que representan un 5,6% da poboación, moitos deles das minorías húngara e alemá de Transilvania, protestantes (luteranos e calvinistas, un 3,7% da poboación), grupos pentecostais e musulmáns (ao redor de 100.000, o 0.4% da poboación total). Segundo o censo de 2002, tamén vivían no país 23.105 ateos e agnósticos e 6.100 xudeus.
A romanés é o idioma oficial do país. Séguenlle en importancia o húngaro e o romaní (que non ten nada que ver co romanés, senón cos romis, os xitanos romaneses), falados polas poboacións desas etnias. O ucraíno é falado en áreas de Maramures, Bucovina, Dobrudia e Banat. O inglés é o primeiro idioma estranxeiro que se estuda na maioría das escolas romanesas e actualmente hai un aumento de préstamos deste idioma no vocabulario romanés. O francés é falado por un significativo número de persoas (uns 5 millóns), sendo Romanía é membro da Francofonía.
Cultura
A cultura de Romanía é rica e variada. Como os mesmos romaneses, é definida fundamentalmente como un punto de encontro entre tres rexións: Europa Central, Europa do Leste e a Península Balcánica, sen poder ser incluída en ningunha delas. A identidade romanesa formouse sobre un substrato romano e dacio, combinado con outras influencias. Durante a Idade Media, os romaneses foron influenciados polos pobos eslavos, polos gregos medievais e o Imperio Bizantino, polos turcos otománs, e en menor medida, polos húngaros e os alemáns (en Transilvania). A cultura romanesa moderna desenvolveuse máis ou menos durante os últimos 250 anos, cunha forte influencia occidental, particularmente francesa, alemá e húngara.
Cando caeu Nicolae Ceauşescu, Francia sorprendeuse ao decatarse do elevado nivel de coñecemento do idioma francés que tiñan os romaneses e por iso acudiu inmediatamente na súa axuda con colaboracións de toda natureza.
Literatura
miniatura|[[Mihai Eminescu]] A literatura popular de Romanía reflicte as condicións xeográficas e históricas que influenciaron ao carácter do pobo romanés. Son obras que expresan melancolía ou anhelo sen esperanza, como as "Doină", ou tratan das principais ocupacións dos romaneses e a súa relación coa cosmovisión (como en "Mioriţa") dos romaneses, en xeral no medio da Natureza e cun sentimento da presenza da divindade. Destacan obras como "Monastirea Argeşului", "Toma Alimoş" ou "Miorişa", considerada unha obra mestra do folclore mundial.
Até o século XVIII a maioría dos autores cultos romaneses foron teólogos. Tamén destacan cronistas como Miron Costin ou Ion Neculce, o humanista Dimitrie Cantemir, que tamén foi dono de Moldavia (1710-1711) ou o dramaturgo Gheorghe Asachi. Os denominados "clásicos" da literatura romanesa, do século XIX, son pouco coñecidos fóra de Romanía. Mihai Eminescu (1850-1889), quizais o poeta romanés mellor coñecido, é aínda amado en Romanía (particularmente os seus poemas), xunto con outros clásicos como George Coşbuc ou Ioan Slavici.
Na época do comunismo, escritores valiosos como Nichita Stănescu (poeta e ensaísta), Marin Sorescu (poeta, dramaturgo e ensaísta) ou Marin Preda (prosista) conseguiron escapar da dura censura (a través do nivel intelectual e estético das súas obras, que facía imposible a censura por policías e políticos sen entendemento literario), romperon co "realismo socialista" e foron os líderes dun pequeno "Renacemento" na literatura romanesa.
A literatura romanesa comezou ser mellor coñecida fóra das fronteiras de Romanía, especialmente a través de traducións ao alemán, francés e inglés. Algúns autores modernos chegaron ser populares en Alemaña, Francia ou Italia, especialmente Eugène Ionesco, Herta Müller, Mircea Eliade, Emil Cioran, George Astaloş ou Tristan Tzara. Escritores como Constantin Virgil Gheorghiu, autor en 1949 da famosa novela "A Hora 25" (levada ao cinema), que se desenvolve durante a ocupación nazi do seu país natal, Paul Celan ou Elie Wiesel tamén naceron en Romanía.
Monumentos
miniatura|Castelo de Peleş A lista de Patrimonio da Humanidade da Unesco inclúe sitios romaneses como as "Vilas saxoas con igrexas fortificadas" (Transilvania), as "Igrexas pintadas do norte de Moldavia", cos seus frescos exteriores e interiores, as "Igrexas de madeira de Maramureş", exemplos únicos de combinación do estilo gótico coa construción tradicional de madeira, o "Mosteiro de Horezu", a "Fortaleza de Sighişoara" ou as "Fortalezas dacias das montañas Orastia". En 2007, a cidade de Sibiu foi elixida Capital Europea da cultura, xunto con Luxemburgo.
En canto a capital, Bucarest, situada á beira do río Dâmbovița, destacan o xigante Palacio do Parlamento, construído nos anos 1980 durante o réxime de Nicolae Ceauşescu. Este edifico é actualmente, segundo o libro Guinness dos Récords, o edificio administrativo maior do mundo. Outros coñecidos monumentos son o Arcul de Triumf (O Arco do Triunfo) de 1935, Memorial do Renacemento, un piar de mármore construído en 2005 para conmemorar as vítimas da revolución de 1989 ou o Ateneo Romanés. Entre os museos, destacan o Museo Nacional de Arte de Romanía, o Museo de Historia Natural "Grigore Antipa" ou o Museo Nacional de Historia.
Bandeira
A bandeira nacional de Romanía, coñecida en romanés como Tricolorul, é tricolor con tres franxas verticais, comezando dende o pau, azul, amarelo e vermello. Aínda que o uso destas cores é anterior, comezaron a empregarse como emblema do movemento nacional romanés dende 1834. A disposición actual remóntase a 1864, ata a primeira declaración de independencia de Valaquia en 1821 feita entre outros por Tudor Vladimirescu, aínda que dende entón introducíronse algunhas modificacións. En 1947 eliminouse o escudo coas armas reais para substituílo polo da República Socialista de Romanía (que foi retirado o 27 de decembro de 1989) e o 10 de setembro de 1992 introduciuse o escudo actual.
A súa proporción entre alto e ancho é de 2:3. O 26 de xuño de cada ano celébrase o día da bandeira (Ziua Tricolorului), día que é festa nacional no país. A bandeira ademais é moi semellante á de Moldavia, con quen comparte ligazóns históricas e culturais, e é tamén idéntica á bandeira do Chad, aínda que non teñen ningunha relación e á de Andorra.
Ciencia e tecnoloxía
miniatura|A máquina voadora de Traian Vuia O 14 de maio de 1981 Romanía pasou a ser o undécimo país do mundo en ter un astronauta no espazo. Ese astronauta, Dumitru Prunariu, converteuse posteriormente en presidente da Axencia Espacial Romanesa. O 18 de marzo de 1906, o inventor romanés Traian Vuia pasou a ser a primeira persoa do mundo que voou cunha nave aérea autopropulsada e máis pesada que o aire sendo ademais a segunda persoa do mundo que engalou cunha nave aérea de alta potencia. O seu voo tivo lugar en Montesson, preto de París, e durou uns 12 minutos. Henri Coandă foi outro inventor e pioneiro da aviación romanesa. Construíu a primeira nave aérea propulsada por motor de reacción, a Coanda-1910, e levouna á Segunda Exhibición Internacional de Aeronáutica de París, en outubro de 1910.
George Emil Palade foi un biólogo celular romanés que gañou o Premio Nobel de Medicina en 1974, polo seu estudo da organización interna de estruturas celulares como as mitocondrias, cloroplastos, o aparello de Golgi, e polo descubrimento dos ribosomas. Gañou tamén a Medalla Nacional para a Ciencia en 1986.
Despois da Revolución romanesa de 1989, os estudantes romaneses destacaron en competicións internacionais de matemática e informática, e o número de programadores aumentou considerablemente. Exemplos dos éxitos dos programadores romaneses inclúen o "RAV" (Romanian Antivirus), usado por Microsoft no seu desenvolvemento de Windows Defender.
Deportes
Nos Xogos Olímpicos de Montreal de 1974, a romanesa Nadia Comăneci chegou a ser a primeira ximnasta en obter un "dez". Gañou tres medallas de ouro, unha de prata e unha de bronce, todas aos catorce anos. O seu éxito continuou nos Xogos Olímpicos de Moscova 1980, onde gañou tres medallas de ouro e dous de prata. Tamén destaca en atletismo Doina Melinte, que gañou nos Xogos Olímpicos de 1984 unha medalla de ouro e outra de prata na media distancia. Ilie Năstase, xogador de tenis, chegou a ser unha estrela do tenis mundial nos anos 70. Gañou varios títulos de Grand Slam e ducias noutros torneos; tivo tamén éxito como xogador de dobres. Romanía acadou as finais da Copa Davis en tres ocasións. Virginia Ruzici tivo éxito no tenis feminino nos anos 70.
O fútbol é moi prezado en Romanía, e o xogador romanés máis coñecido a nivel mundial é quizais Gheorghe Hagi, actualmente retirado, quen xogou para Steaua Bucarest, Real Madrid, FC Barcelona, Galatasaray ou Brescia Calcio. En 1986, o club de fútbol romanés Steaua Bucureşti converteuse no primeiro e único equipo do bloque do leste que gañou a Copa de Europa. En 1989, con Hagi no equipo, alcanzaron de novo a final da competición, pero foron derrotados por AC Milan. Outro xogador romanés mundialmente famoso é Gheorghe Craioveanu.
Fernando Pardo Gómez
Fernando Pardo Gómez, nado o 24 de setembro de 1922 en Madrid e finado o 13 de febreiro de 2019, foi un médico, escritor e político galego, que foi senador por Alianza Popular.
Traxectoria
De familia de San Cibrao, localidade á que estivo toda a vida vencellado, licenciouse en Medicina na Universidade de Santiago de Compostela a principios da década dos corenta. Mudouse a Madrid, onde traballou na clínica que tiña o médico Gregorio Marañón. En 1951 trasládase a Lugo, cunha consulta privada de medicina do aparato dixestivo e de endocrinoloxía.
Elixido concelleiro en Lugo e posteriormente deputado provincial, nas Xerais de 1982 integrou a candidatura de Alianza Popular ao Senado con Francisco Cacharro Pardo e Julio Ulloa Vence, e saíu elixido. Mantívose durante catro anos na Cámara Alta e despois abandonou a política activa.
Colaborou frecuentemente en xornais como El Progreso e La Voz de Galicia.
Vida persoal
Casado, tivo sete fillos.
11 de xullo
O 11 de xullo é o 192º día do ano do calendario gregoriano e o 193º nos anos bisestos. Quedan 173 días para finalizar o ano.
Nacementos
miniatura|100px| Luis de Góngora.
Mortes
miniatura|100px| Laurence Olivier.
Fases da lúa
150px
Os 366 días do ano
Coady Willis
Coady Willis (nado o 1 de novembro de 1974) é o batería das bandas Big Business e The Melvins. Anteriormente tocou en Dead Low Tide, Broadcast Oblivion e Murder City Devils.
Willis e o seu compañeiro de Big Business Jared Warren aparecen nos álbums dos Melvins (A) Senile Animal, Nude with Boots e The Bride Screamed Murder, e levan sendo membros oficiais da banda dende xaneiro do ano 2006.
Arquidiocese ortodoxa grega de Constantinopla e Nova Roma
A arquidiocese de Constantinopla e Nova Roma (en grego: Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως - Νέας Ρώμης) é a sé propia do Patriarca Ecuménico de Constantinopla e sé principal da Igrexa Ortodoxa de Constantinopla. O seu territorio actual é moi reducido, e comprende parte da cidade de Istambul, no lado correspondente á antiga Constantinopla.
Episcopoloxio
Logo do apóstolo André, e até 325, os xerarcas da sé levaron o título de Bispos de Bizancio. No ano 325 a sé foi elevada a arcebispado, e finalmente en 458 elevada a patriarcado. En 1054 chegou o cisma coa Igrexa Católica.
Para ver a lista completa dos ordinarios da arquidiocese, vexa Lista dos patriarcas ecuménicos de Constantinopla.
Avelino Pousa Antelo
Avelino Pousa Antelo, nado en Arzón (A Baña) o 14 de maio de 1914 e finado en Teo o 20 de agosto de 2012, foi un mestre, agrarista, político e escritor galego e mailo presidente da Fundación Castelao no momento de morrer.
Traxectoria
Naceu na aldea da súa nai, namentres que seu pai, comerciante itinerante, procedía do Carballiño. Estudou no seminario de Santiago de Compostela cinco anos. Pousa Antelo asistiu o 10 de maio de 1931 ao mitin de promoción galega que se realizou no Teatro Principal de Santiago e no que participaron os principais líderes galeguistas, segundo as súas propias declaracións ese feito, e en especial o discurso de Castelao, marcouno politicamente, achegándose ao galeguismo. Tras saír do seminario ingresou na Escola Normal de Santiago de Compostela para realizar estudos de maxisterio, ao tempo que militaba nas Mocedades Galeguistas e comezaba a escribir os seus primeiros artigos para La Voz de Barcala.
Guerra e posguerra
miniatura|dereita|200px En 1936 aprobou as oposicións de maxisterio pero a guerra civil impediulle que collese praza ao anular o réxime franquista as oposicións. Estudou na Misión Biolóxica de Galicia e desde 1948 dirixiu a Escola Agrícola de Granxa de Barreiros, fundada por Antonio Fernández López, na que se organizaba cursiños de formación agropecuaria para mestres do rural. Entre 1955 e 1960 foi mestre e Técnico Agrícola do Laboratorio do Cabido Insular na Orotava en Tenerife. En 1960 traballou brevemente en Galicia para unha empresa de semente ata que obtivo un traballo en Zaragoza como director dunha empresa cooperativa gandeira. En 1970 volve a Galicia como mestre en Pontecesures. Coa caída de Franco, Pousa Antelo sumouse ás iniciativas para revivir o vello Partido Galeguista, e en 1978, xunto con Xosé Manteiga Pedrares e outros intelectuais, participou na constitución do novo Partido Galeguista do que foi elixido secretario xeral e pouco despois presidente ata 1983. Participou na constitución e foi un dos principais artífices do Padroádego do Pedrón de Ouro.
Recoñecementos
En 1963 obtén o Premio Xornalístico Ramón Mourente de temas agrarios. Un ano máis tarde, o premio "Luís Sánchez Harguindey", tamén de temas agrarios. A Asociación Galega de Cooperativas Agrarias outórgalle en 1998 a Insignia de Ouro e Esmalte da Unión de Cooperativas. Foi nomeado Padriño de Honra da primeira promoción de diplomados da Facultade de Ciencias da Educación da Universidade de Santiago (1999) e da promoción de 2002 da Facultade de Ciencias da Educación de Ourense (UVI). En 2000, a Universidade Compostelá outorgoulle a súa Insignia de Ouro. No 2010 obtivo o Premio Galiza Mártir da Fundación Alexandre Bóveda.
En 1997 recibe o Premio San Martiño de nomalización lingüística do Concello da Estrada.
Antófitos
É o grupo de seres vivos con maior número de especies coñecidas, ao redor de 275.000, as cales teñen unha enorme importancia para o ser humano e para os animais en xeral. A súa característica máis importante é que presentan unha fecundación dupla.
Os antófitos son anxiospermas e, polo tanto, teñen óvulos encerrados en carpelos. A secuencia evolutiva deste grupo é pouco coñecida, pois faltan os primeiros elementos da cadea, ben porque non se fosilizaron, ben porque evolucionaron moi rapidamente. Comprende as dicotiledóneas e as monocotiledóneas.
Nos últimos tempos considerábanse o grupo como un clado que comprendería as anxiospermas —as anxiospermas actualmente existentes— así como as Gnetales e o extinto grupo das Bennettitales. Pero detallados estudos morfolóxicos e moleculares demostraron que o grupo non é realmente monofilético, e fixéronse propostas de que as homoloxías florais dos gnetófitos e as anxiospermas puideran ter evolucionado en paralelo. Grazas a estes estudos é máis fácil conciliar os datos do reloxo molecular, que suxiren que as anxiospermas diverxeron das ximnospermas hai ao redor de 300 millóns de anos.
Algúns estudos máis recentes utilizan a palabra antófito para describir un grupo que inclúe as anxiospermas e unha variedade de fósiles (Glossopteris, Pentoxylon, Bennettitales e Caytonia), pero non as Gnetales.
Xoán de Gante
John of Gaunt ou Xoán de Gante, nado en Gante o 24 de xuño de 1340 e finado en Londres o 3 de febreiro de 1399, cuarto fillo do rei Eduardo III de Inglaterra e de Filipa de Hainault, foi o primeiro duque de Lancaster.
Estación do Porriño
A estación do Porriño é unha estación de tren de Adif situada na cidade do Porriño, na provincia de Pontevedra. Ten servizos de longa e media distancia operados por Renfe Operadora.
Xoán de Gante
Entre 1386 e 1387 emprendeu unha expedición militar de conquista do reino de Castela, tomando o reino de Galicia como base de operacións. O duque foi derrotado polas tropas castelás cando trataba de avanzar pola Meseta.
Traxectoria
Xoán tornouse duque de Lancaster en 1362, a través do casamento coa súa curmá Branca de Lancaster. En 1390 tornouse duque da Aquitania por doazón do sobriño Ricardo II de Inglaterra. Xoán de Gante foi o fundador da Casa de Lancaster, a facción encarnada da guerra das rosa. Era pai de Henrique IV de Inglaterra.
Estación do Porriño
Historia
miniatura|dereita|250px|Fachada da estación A estación foi inaugurada o 17 de marzo de 1878 coa apertura do tramo Guillarei-Vigo da liña que pretendía unir Vigo con Monforte de Lemos. A compañía encargada das obras foi MZOV. O enxeñeiro Francisco Javier Boguerín clasificouna como de terceira categoría. Nos primeiros anos houbo unha construción provisional de madeira. O edificio foi construído entre marzo de 1889 e xaneiro de 1890.
En 1928, os graves problemas económicos que sufrían as empresas que xestionaban as liñas férreas do oeste español levaron ao estado á nacionalización das mesmas e á súa agrupación na Compañía Nacional dos Ferrocarrís do Oeste. En 1941, Oeste integraríase como o resto de compañías ferroviarias españolas en Renfe. Desde o 31 de decembro de 2004 Renfe Operadora explota a liña mentres que Adif é a titular das instalacións ferroviarias.
Xoán de Gante
Traxectoria
Despois da morte de Branca, Xoán de Gante casou en 1371 coa princesa Constanza, filla do falecido rei Pedro I de Castela, o Cruel ou o Xusticeiro, e envolveuse na complicada política castelá ao declararse pretendente da coroa castelá, rivalizando con Henrique de Trastámara. O ano seguinte, a posición inglesa foi reforzada co casamento de Edmundo de Langley, outro fillo de Eduardo III, con Isabel, irmá máis nova de Constanza. As súas intencións foron goradas polos Trastámara, mais Xoán continuou a influenciar a política ibérica. Cando estalou a crise dinástica de 1383-1385 entre Portugal e Castela, o duque apoiou a facción de Xoán, Mestre de Avis, do punto de vista político e militar, enviando unha división de arqueiros galeses. É da súa iniciativa que naceu o tratado de Windsor que confere a Inglaterra e Portugal o estatuto de aliados desde 1387. Para asinar este tratado, a súa filla máis vella, Filipa, casou con Xoán I de Portugal.
Estación do Porriño
Historia
O 9 de setembro de 2016 tivo lugar na entrada da estación o accidente ferroviario do Porriño. Unha unidade 420 de Comboios de Portugal que se dirixía de Vigo a Porto descarrilou ás 9:25 da mañá, e provocou a morte de 4 persoas e máis de 40 feridas.
Xoán de Gante
Traxectoria
Despois da morte do seu irmán máis vello, Eduardo, o Príncipe Negro, o duque de Lancaster viu o seu poder incrementado. Foi este estatuto de privilexio que lle permitiu protexer o reformador relixioso John Wycliffe, cuxas ideas defendía. Os primeiros anos do reinado do seu sobriño Ricardo II, alcanzou o estatuto de tío favorito e conselleiro de confianza. Porén, algunhas medidas menos acertadas da súa parte fíxolle perder o apoio do rei e do pobo. En consecuencia, o seu pazo foi destruído por unha revolta popular en 1381. En 1386, Xoán é enviado para o continente como embaixador e en 1390 tórnase Duque da Aquitania, nun exilio disfrazado. Cando Xoán morre en 1399, Ricardo II declara a aprehensión de todas as súas propiedades, o que causa a revolta do herdeiro de Lancaster Henrique Bolingbroke, e, a medio prazo, o seu asasinato.
Estación do Porriño
A estación
Está situada ao norte do municipio. O seu edificio para viaxeiros segue o esquema doutras estacións deste tramo e componse dun corpo central de dúas alturas ao que se anexan dúas ás laterais de menor altura. Dispón de dúas plataformas, unha lateral e outra central ás que acceden tres vías. Outras dúas vías terminan en toperas. No exterior do recinto hai unha zona de aparcadoiro habilitada.
Xoán de Gante
Traxectoria
Xoán de Gante mantivo unha amante, Catarina Swynford, durante os derradeiros 30 anos da súa vida e con quen casou despois da súa viuvez. Os fillos desta unión, coñecidos como os Beaufort, foron entón lexitimados aínda que eliminados da sucesión ao trono. A pesar diso, o futuro rei Henrique VII de Inglaterra baseou a súa pretensión ao trono con base no seu avó, John Beaufort, fillo máis vello de Xoán de Gante e Catarina.
Estación do Porriño
Longa Distancia
Actualizados a 11 de xuño de 2016.
Media distancia
Actualizados a 11 de xuño de 2016.
Eiravedra, Sedes, Narón
Eiravedra é un lugar da parroquia de Sedes no concello de Narón na provincia da Coruña. Tiña 7 habitantes no ano 2015 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 3 homes e 4 mulleres.
Fernando Mon Rodríguez
Fernando Mon Rodríguez, nado na Coruña o 12 de setembro de 1914 e finado ibídem o 23 de agosto de 2002, foi un xornalista e escritor galego.
Traxectoria
Foi editor das revistas La Gazeta del Arte e Bellas Artes e colaborou en El Ideal Gallego, El País e La Voz de Galicia. Membro da Asociación Internacional de Críticos de Arte, recibiu a Gran Cruz de Afonso X o Sabio en 1980.
Om
miniatura|Símbolo Om no alfabeto [[devanágari]]
Om ou Aum (, IAST: Oṃ, en devanágari ॐ) é un son sagrado e símbolo espiritual nas relixións da India. Significa a esencia da realidade última, a conciencia ou o Atman. Máis amplamente, é unha sílaba que se canta independentemente ou antes dunha recitación espiritual no hinduísmo, o budismo e o xainismo. O significado e as connotacións de Om varían entre as diversas escolas de diferentes tradicións. Fai parte da iconografía que se atopou en manuscritos, templos, mosteiros e retiros espirituais hinduístas, budistas e xainistas das idades antiga e media.
No hinduísmo, Om é un dos máis importantes símbolos espirituais. Refírese ao Atman (alma) e ao Brahman (realidade última, completitude do universo, verdade, divindade, espírito supremo, principios cósmicos, coñecemento). A sílaba adoita atoparse no principio e no final dos cápitulos dos Vedas, os Upanishads e outros textos hindús. É un canto sagrado espiritual feito antes e durante a recitación de textos espirituais, durante o puja e rezos privados, en cerimonias de ritos de paso (sanskara) como nas vodas, e ás veces durante actividades espirituais e de meditación como o ioga.
A sílaba Om tamén é referida como onkara (ओङ्कार, oṅkāra), omkara (ओंकार, oṃkāra) e pranava (प्रणव, praṇava).
Fran Rivera
Francisco de Asís Rivera Ordóñez, coñecido como Fran Rivera, nado en Madrid o 3 de xaneiro de 1974, é un toureiro español. Foi premiado coa Medalla de Ouro ao Mérito nas Belas Artes. Foi duque consorte de Montoro entre 1998 e 2002.
Biografía
Perdeu ao seu pai en 1984 e foi o seu avó Antonio Ordóñez quen verdadeiramente o iniciou no mundo do touro, ao crer que tiña caste. A súa presentación como novillero produciuse o 7 de agosto de 1991, en Ronda, na praza que rexentaba o avó (que tamén era o seu apoderado) toureou con picadores. O seu debut con cabalos foi en Ronda o 31 de maio de 1992.
O seu debut foi en Las Ventas, o 25 de abril de 1994, como compañeiros tivo nesa ocasión a Rodolfo Núñez e Víctor Puerto, sendo os xatos da gandería Torrestrella.
Con 21 anos toma a alternativa, o 23 de abril de 1995, da man de Juan Antonio Ruiz "Espartaco" en La Maestranza tendo como testemuña a Jesulín de Ubrique, conseguindo un triunfo. Pasou de ser neto e fillo de dúas figuras do toureo, a ser un toureiro con identidade propia. Nesa mesma semana, e na mesma praza obtén de novo un triunfo, cortando as dúas orellas a un touro de Sánchez de Ybargüen, converténdose desde entón en figura do toureo.
Confirma alternativa en Madrid o 23 de maio de 1996, compartindo cartel con Joselito e Enrique Ponce, ante touros de Samuel Flores. Rivera Ordóñez faise respectar ese día toureando ao natural e ratifica a súa categoría días despois ante touros dos Bayones. Nesa tempada enfúndase o traxe de luces máis de cen tardes.
O 17 de agosto de 2008 celebra a súa corrida número 1000, pechándose con seis touros na praza de Estepona onde cortou 4 orellas e un rabo. Os beneficios desta corrida foron destinados á loita contra a fibrose quística.
A partir de agosto de 2010, nos carteis das prazas aparece anunciado co nome do seu pai Francisco Rivera «Paquirri».