cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
A Mancha
Notas
Ovellas e cabras na Mancha|250px|esquerda|miniatura
A Pedreira, Probaos, Oza-Cesuras
A Pedreira é un lugar da parroquia de Probaos no concello coruñés de Oza-Cesuras, na comarca de Betanzos. Segundo o IGE, en 2011 contaba cun habitante (1 muller).
Skoll (lúa)
Skoll ou Saturno XLVII (designación provisional S/2006 S 8) é unha pequena lúa irregular de movemento retrógrado de Saturno. O seu descubrimento foi anunciado por Scott S. Sheppard, David C. Jewitt e Jan Kleyna o 26 de xuño do 2006, a partir de obsevacións feitas entre o 5 de xaneiro e o 30 de abril do 2006.
Skoll ten uns 6 km de diámetro (asumindo un albedo de 0,04), e orbita Saturno a unha distancia media de 17,6 millóns de km en 869 días, segue unha órbita moi excéntrica e moderadamente inclinada.
Recibiu o seu nome oficial en abril do 2007, o cal sería Sköll, un lobo xigante da mitoloxía nórdica, fillo de Fenrisulfr e irmán xemelgo de Hati.
Complexina
As complexinas, tamén chamadas sinafinas, son unhas das varias proteínas eucarióticas citoplasmaticas neuronais que se unen ao complexo das proeínas SNARE (SNAREpin) con alta afinidade. Denomínanse sinafina 1 e 2. En presenza de Ca2+, a proteína de vesículas de transporte sinaptotagmina despraza a complexina, permitindo que o complexo de proteínas SNARE una a vesícula de transporte á membrana presináptica.
A complexina actúa como inhibidor ou como facilitador da fusión de vesículas sinápticas e a liberación de neurotransmisores. Nunha das súas conformacións, abraza os complexos SNAREpin, impedindo a fusión de vesículas sinápticas, mentres que noutra conformación diferente libera os SNAREpins, permitindo que a sinaptotagmina desencadea a fusión. Aínda que a complexina non é necesaria para a exocitose de vesículas sinápticas, incrementa a liberación de neurotransmisor nun 60–70% como se demostrou en experimentos de knockout para o xene da complexina en ratos. Varias doenzas neurolóxicas humans foron ligadas a unha deficiencia de complexina.
A complexina ou sinafina pode promover a exocitose ao promover a interacción entre as rexións transmembrana complementarias da sintaxina e sinaptobrevina que se encontran en membranas opostas antes da fusión.
Estrutura e unión a moléculas
A complexina é unha pequena proteína citosólica fortemente cargada que é hidrófila, rica en residuos de ácido glutámico e lisina. A rexión central da complexina (aminoácidos 48–70) únese ao núcleo dos SNARE como hélice α antiparalela, e adhire a complexina ao complexo SNARE. Interacciona selectivamente co complexo SNARE ternario pero non con proteínas SNARE monoméricas. As complexinas únense á fenda existente entre as hélices da sintaxina e sinaptobrevina. A complexina promove a interacción de rexiós transmembrana da sintaxina e sinaptobrevina. A complexina estabiliza a parte C-terminal do complexo SNARE.
Función
A complexina actúa como regulador positivo da exocitose de vesículas sinápticas e únese selectivamente ás proteínas do complexo SNARE neuronal. A complexina ten unha dobre función porque pode actuar como promotora ou como inhibidora da fusión de vesículas. Esta funcionalidade dual é dependente da actividade sináptica, como os estímulos despolarizantes que chegan á zona de sinapse. Ao actuar como abrazadeira de fusión para inhibir a fusión e como un promotor durante a despolarización, os niveis de concentración de complexina regulan o tamaño da poboación de vesículas, como o das vesículas facilmente liberables, importantes para os cambios na resposta a curto prazo.
Inhibición da fusión
Un posible mecanismo de como a complexina ancora vesículas para impedir a fusión é a unión inhibitoria ao complexo SNARE en ensamblaxe. Suxeriuse que o dominio en hélice alfa N-terminal da complexina se incorpora ao feixe de hélices do complexo SNARE e impide o mecanismo de cremalleira da ensamblaxe. En contraste con isto, outra hipótese é que a complexina, independentemente das interaccións coa sinaptotagmina, establece enlaces cruzados cos complexos SNARE nunha disposición en zig-zag. Datos recentes apoian o anterior, é dicir, que a sinaptotagmina exerce un papel en causar un cambio conformacional nas interaccións dos SNARE similar ao cambio causado polo calcio. Esta unión de sinaptotagmina enlazada a calcio crea unha interacción que libera a abrazadeira de fusión de complexina, facendo que ocorra a fusión da membrana e a exocitose.
Efectos do calcio.- Con baixos niveis de calcio, a complexina ten unha actividade de abrazadeira comparativamente máis forte e efectos inhibitorios sobre a liberación espontánea de vesículas. Isto pénsase que é contrarrestado pola sinaptotagmina cun aumento dos niveis de calcio; a medida que se incrementa a actividade da sinaptotagmina, proporciona máis enerxía para eliminar o efecto de abrazadeira da complexina.
Promoción da fusión
A complexina pode actuar promovendo a fusión cando se transmite un estímulo á sinapse. Independentemente da súa funcionalidade de abrazadeira (como se ve cando se fai un knockout do C-terminal da complexina), a complexina pode aínda funcionar como un promotor da exocitose. Esta vía é mediada pola sinaptotagmina-10
Río da Prata
O río da Prata, en castelán Río de la Plata, é un río do Cono Sur de América do Sur, formado pola xunción dos ríos Paraná e Uruguai. Pode ser dividido en dous sectores: o sector interior composto polos tramos superior e medio, que posúe pouca profundidade e está ausente de intrusión salina, e o sector exterior comprendido entre Montevideo, Punta del Este, e a baía de Samborombón, tramo de maior profundidade, e cunha importante influencia mariña, sendo un estuario do océano Atlántico. Ten unha forma triangular de 290 km de lonxitude, servindo de fronteira en toda a súa traxectoria entre a República Arxentina e a República Oriental do Uruguai. Posúe un rumbo xeral noroeste-sueste, vertendo no mar Arxentino a escorrentía da súa cunca hidrográfica máis a dos seus afluentes, que suma unha área de arredor de 3 200 000 km². Considérase tradicionalmente, en especial nos dous países das súas ribeiras, como o río máis ancho do mundo,   con 220 km de ancho na súa foz.
Xeneralidades
miniatura|esquerda|250px|Río da Prata visto desde [[Buenos Aires.]]
Límites
Corre de noroeste a sueste. O paralelo de Punta Gorda marca o quilómetro cero do Río da Prata cara ao sur e do río Uruguai cara ao norte. Ao sur deste paralelo atópase a illa do Portugués, localizada fronte á Punta Gorda, ao norte do río Sauce e ao sur do río Paraná Bravo, pertencente á provincia arxentina de Entre Ríos.
De acordo á Organización Hidrográfica Internacional, a súa desembocadura está determinada pola liña que une Punta del Este co cabo San Antonio, —sendo máis precisos, a punta norte de dito cabo, chamada Punta Rasa—.
De acordo co Tratado do Río da Prata, subscrito pola Arxentina e o Uruguai, o seu límite exterior está determinado pola liña imaxinaria de 219 km que une Punta del Este (República Oriental do Uruguai) con punta Rasa do cabo San Antonio (República Arxentina).
Salinidade
A salinidade da auga mídese en gramos de sal por litro de solución, onde 10g/l é igual a 10psu, a 10ppt, a 10‰ ou ao 1%. A media de salinidade nos mares do mundo é de 35‰ e na rexión do Atlántico, onde desemboca este río, é de arredor de 32‰, considerándose augas mariñas a partir de 30‰. A influencia das augas deste río faise sentir moi dentro das augas oceánicas, chegando a 32‰ de salinidade a máis de 100 km do límite exterior establecido no Tratado do Río da Prata. En canto ás ribeiras, Punta del Este supera levemente os 32‰, mentres que na costa arxentina este nivel acádase á altura de Nueva Atlantis, 60 km ao sur de punta Rasa, contando dita punta con 29‰, o mesmo nivel que posúe na ribeira oposta a zona de El Pinar, na boca do arroio Pando, aínda que entre estes dous últimos puntos unha lingua estende ese grao de salinidade até 45 km mar adentro cara ao sueste da liña do Tratado. Rodeando dita lingua, o límite mariño de 30‰ acádase na banda uruguaia en Costa Azul, e na Arxentina en Las Toninas, atopándose esta fronteira mariña 75 km mar adentro do límite do Tratado.
A intrusión salina cara ao interior do río chega até a zona entre punta Piedras e a boca do Río Santa Lucía, onde a salinidade media anual ronda o 0,5‰.
Portos
Os principais portos son Buenos Aires na marxe dereita, e Montevideo na marxe esquerda.
Fauna
Tanto no estuario como na costa atlántica pódense encontrar golfiños da especie franciscana, unha especie de río que prefire as augas salobres. Ás veces o golfiño franciscano remonta as augas dos ríos Paraná e Uruguai.
Rexión intermedia
É o tramo entre a liña que une Colonia, con Punta Lara até outra que une Montevideo con Punta Piedras. Aquí prodúcese transporte de sedimentos finos en suspensión.
Rexión exterior ou inferior
É o tramo entre esa segunda liña até o límite exterior, a liña imaxinaria que une o Faro de Punta del Este co Faro de Punta Rasa. É o único dos tramos onde se presenta influencia mariña; as augas son salobres con niveis de salinidade variados e cambiantes, segundo as mareas, ventos etc. Os sedimentos son pelíticos cun importante corpo areoso.
Leito
Cada ano chegan ao estuario 57 millóns de m³ de limo proveniente especialmente, do sueste de Bolivia e das provincias do noroeste da Arxentina. O leito do río está dominado pola presenza de extensos bancos de baixa profundidade que dificultan a navegación con embarcacións de calado, que debe facerse seguindo diversos canais naturais e artificiais, moitos dos cales, en especial a ruta que comunica Bos Aires co Océano Atlántico, son obxecto de constante dragado para evitar a acumulación de sedimentos e así mantelos abertos á navegación. Os principais bancos son Ortiz, Arquímedes, Inglés e Rouen.
A morfoloxía do leito da área específica de Martín García caracterízase por un baixío (a formación Praia Honda) atravesado por canais e composto por sedimentos grises-marróns, areosos cara ao norte, areas limosas e limos areosos cara ao sur e limos arxilosos (lodos) cara á marxe arxentina. O delta sofre un continuo avance de 15 m por ano e prodúcese unha diminución das profundidades do leito coa formación de bancos que logo se transforman en illas.
Costas
En canto ás costas do río, estas presentan características moi diversas. A costa uruguaia pertence á formación xeolóxica do Macizo de Brasilia, con costas altas e praias de arena bordeadas de dunas separadas por cabos rochosos.
A costa arxentina corresponde á conca sedimentaria da Pampa, formada por mesetas de limo que alternan con planicies barrosas. É, polo xeral, baixa, formada por limos, sendo abundantes os xuncais. Nela destaca a baía de Samborombón, cunha costa que ten uns 180 km de lonxitude. Nesta baía desembocan varios cursos de auga, moitas veces canalizados, sendo os principais os ríos Samborombón e Salado.
Illa Martín García
Esta illa, a diferenza das próximas illas deltaicas, posúe un núcleo rochoso, ao ser un afloramento de rochas arcaicas do Macizo de Brasilia, cunha antigüidade de 1800 millóns de anos. Ten unha superficie de 184 ha e unha altura máxima de 27 msnm. A sedimentación no leito da área específica da illa Martín García é moi activa, formándose bancos que logo se transforman en illas baixas, como ocorreu co crecemento da illa Timoteo Domínguez e de bancos como o de Santa Ana e do Medio.
A illa Martín García —na súa superficie histórica— é de soberanía arxentina, pero as augas e aluvións que a rodean —incluso a illa Timoteo Domínguez— son uruguaios, con excepción dos aluvións que se depositan nas costas que miran ao canal de Martín García (ou Bos Aires), e ao canal del Infierno, os cales pertencen a Arxentina, en virtude do artigo 46 do Tratado do Río da Prata e a súa Fronte Marítima do ano 1973.
Desde o acordo do 18 de xuño de 1988, estableceuse a única fronteira seca do límite arxentino-uruguaio, entre as illas Martín García e Timoteo Domínguez.
Historia
A conquista do Río da Prata, nome que se lle deu entón á rexión da que hoxe son parte: a Arxentina, Paraguai e o Uruguai, iniciouna Juan Díaz de Solís, quen buscando un paso para chegar a Oriente, internouse no actual Río da Prata en 1516. O rei de España dispuxo que se crearan colonias na rexión do Río da Prata. O 2 de febreiro de 1536, o español Pedro de Mendoza fundou na costa oriental de América do Sur a cidade de Santa María de Bos Aires, situada na desembocadura do Río da Prata e o 15 de agosto de 1537, Juan de Salazar fundou, preto do río Paraguai, a cidade de Asunción.
Descubridor
O primeiro non americano en navegar as súas augas foi Juan Díaz de Solís, en 1516, mentres intentaba atopar unha pasaxe desde o Océano Atlántico ao océano Pacífico. Desembarcou xunto a un grupo de homes nas costas do que hoxe é o departamento uruguaio de Colonia e foron atacados polos indíxenas (probablemente guaranís aínda que por moito tempo adxudicóuselle o feito aos charrúas). Sobreviviu un só deles, chamado Francisco del Puerto, grumete de 14 anos de idade, pois a cultura de tales indíxenas prohibía matar mulleres, nenos e anciáns. Quedou vivindo con eles e descubriu que algúns tiñan pezas de prata que supoñían chegaban desde un rumbo que levaba ao Alto Perú, iniciou a lenda da prata ao tomar contacto cos portugueses, quen a propagaron.
Anos despois, desde un navío ao mando de Sebastián Gaboto, divisaron "un indíxena enorme facendo sinais e dando voces desde a costa"; ao desembarcar atopáronse con aquel sobrevivente, educado como guerreiro charrúa. Retornou cos españois para, finalmente, ao cabo dun tempo, retornar cos indíxenas. Outras versións sinalan a Américo Vespucio como o seu descubridor.
Fundacións
En 1680, os portugueses fundan, sobre a ribeira oriental do río, Colonia del Sacramento, fronte a Bos Aires. Colonia foi obxecto de disputas entre españois e portugueses durante un século, cambiando varias veces de mans e obrigándolle aos españois a colonizar a Banda Oriental, até entón maiormente ignorada. Colonia é asaltada e ocupada polas forzas vicerreinais españolas o mesmo ano da súa fundación, para ser devolta a Portugal en 1681.
Para deter o avance lusitano, Filipe V ordenou a construción de Montevideo e as súas fortificacións sobre a banda oriental do río. Esta tarefa realizouse entre 1724 e 1730.
Nos anos 1806-1807, o Río da Prata é testemuña das Invasións inglesas do Vicerreinado que levaba o seu nome.
O 13 de decembro de 1939 produciuse a Batalla do Río da Prata, fronte a Punta del Este, primeiro enfrontamento importante de navíos alemáns e británicos durante a segunda guerra mundial.
En augas do Río da Prata producíronse numerosos naufraxios. Considérase de navegación difícil pola intensidade e a rapidez coa cal se forman tormentas.
Sudestada
A sudestada é un fenómeno climático que se caracteriza por ventos persistentes, regulares a fortes do sueste, temperaturas relativamente baixas e chuvias de variada intensidade.
Isto ocorre cando, tras o paso dun sistema frontal frío, un sistema de alta presión, cun centro que se atopa ao suroeste da provincia de Bos Aires, produce pola súa circulación ventos persistentes do mencionado sector sobre a costa do Río da Prata.
Xérase polo efecto combinado de dous sistemas, un de alta presión, localizado sobre o océano Atlántico, fronte ás costas da Patagonia central, que transporta aire frío e de orixe marítima cara ao leste da provincia de Bos Aires, extremo sur do Litoral e Sur do Uruguai, e un sistema de baixa presión, localizado sobre o Centro e sur da Mesopotamia e a rexión occidental do Uruguai e que pola súa circulación produce unha achega de aire cálido e húmido sobre a rexión.
Cando se afonda a depresión, intensifícase a circulación do vento do sector sueste producíndose este fenómeno climático. Durante unha sudestada, o río pode alcanzar unha altura de 3,96 metros (sobre o plano de marea altura cero) con intensas ondas, o que provoca asolagamentos en toda á ribeira.
Pampero
miniatura|dereita|O Río da Prata e parte da súa conca. Vese claramente como as augas que achega o Río Uruguai (en cor escura) afectan exclusivamente á ribeira oriental, mentres que o resto é dominado pola achega do moito maior Río Paraná (en cor leonada).
Blood Red Shoes
Blood Red Shoes é un dúo de rock alternativo inglés procedente de Brighton, formado por Laura-Mary Carter e Steven Ansell. A banda leva publicados catro álbums de estudio, Box of Secrets (2008), Fire Like This (2010), In Time to Voices (2012) e Blood Red Shoes (2014) ademais de varios EPs e vinilos de 7" nos seus primeiros anos. En 2014 a banda fundou o seu propio selo discográfico, Jazz Life.
Río da Prata
Pampero
O pampero é un vento que sopra do suroeste, precisamente do Anticiclón do Pacífico Sur até o Ciclón do Río da Prata, que se caracteriza por ter unha masa de aire fría e seca grazas ás choivas de convección que se dan na cordilleira dos Andes. No verán causa tormentas intensas seguidas por un marcado descenso da temperatura e ceo despexado.
Deportes no Río da Prata
O Río da Prata embravecido permite a práctica de surf e wind surfing na capital do Uruguai. As praias onde se surfea son Praia Honda, Praia Verde e Praia Malvín. Presenta ondas de dous metros e a imposibilidade de operar o Porto de Montevideo. Tamén se pode practicar kite surfing.
A práctica do deporte está moi estendida na zona de Bos Aires e arredores. En San Isidro, provincia de Bos Aires, practícase wind surfing, o kitesurf, o kaiak e o outrigger (canoas hawaiianas).
As viaxes en kaiak tomaron gran relevancia nos últimos anos, no Río da Prata e Delta de Bos Aires. Nos ríos Paraná, San Antonio e Canal del Este pódese practicar esquí acuático, wake board e wake surf.
Victoria's Secret
Victoria's Secret é a meirande compañía americana de lencería, cunhas vendas no ano 2012 por valor de $6.120.000.000 A compañía comercializa lencería, roupa feminina e produtos de beleza a través dos seus catálogos (vendendo por valor de 375 millóns ó ano), da súa páxina web e nas súas tendas dos Estados Unidos. Victoria's Secret é propiedade na súa totalidade de L Brands.
Nisargadatta Maharaj
Sri Nisargadatta Maharaj, nado como Maruti Shivrampant Kambli o 17 de abril de 1897 e finado o 8 de setembro do 1981, foi un mestre espiritual indio na tradición do Advaita Vedanta, pertencente á liñaxe do Navnath Sampradaya. Foi, xunto con Ramana Maharshi, un dos mestres indios máis coñecidos e respectados do século XX.
En 1973 a publicación do libro Eu son (publicado en inglés co título I Am That) marcou un punto de inflexión na súa vida, pasando de ser un modesto vendedor de “bidis”, coñecido por uns poucos acólitos do ámbito inmediato, a ter un fluxo constante de visitantes na súa casa que acudían a el dende calquera recuncho do mundo en busca de consello.
Ensinanzas
As ensinanzas de Nisargadatta parten da idea do Advaita vedanta Tat Tvam Asi, literalmente "Ti es aquilo", (Tat = "presenza, divindade", Tvam = "ti", Asi = "es"), que ven a dicir: ti es o divino. Tamén demostraba unha submisión completa cara o seu mestre ("Guru"), e aconsellaba o camiño da devoción (Bhakti Yoga), a moitos dos seus visitantes, xa que consideraba que o camiño do coñecemento (Jnana Yoga), non era axeitado para todo o mundo.
As ensinanzas impartíanse nun estilo continuísta coa tradición do Navnath Sampradaya: "Os Mestres do Nath rara vez buscan apoio para a súa instrución nos textos da metafísica tradicional, aínda que evidentemente son fieis á súa esencia mais evitan, a conciencia, citar textos e datos que poidan dar lugar a engrosar a erudición no canto de apuntar á Realidade Suprema cuxa realización só pode chegar a bo termo no propio corazón do discípulo. É por iso que a súa ensinanza se caracteriza por ser simple e directa, pero tamén tallante e sen dar cabida á mínima especulación mental".
Seguidores
Posto que non cabe falar aquí de discípulos no sentido máis ortodoxo do termo, pódese dicir que entre os seguidores máis coñecidos de Nisargadatta atópanse Sailor Bob Adamson, Stephen Wolinsky, Jean Dunn, Alexander Smit, Robert Powell, Timothy Conway, Ramesh Balsekar e Maurice Frydman, editor do libro Eu son.
Obra
En realidade Nisargadatta Maharaj non publicou ningún libro persoalmente. Todos os libros listados de seguido son recompilacións de conversas que Nisargadatta mantiña cos visitantes que acudían á súa casa e que diversos seguidores deron en gravar e logo editaron e publicaron co seu consentimento.
Lamas, Árbol, Vilalba
Lamas é un lugar da parroquia de Árbol no concello lugués de Vilalba na comarca da Terra Chá. Tiña 7 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales 4 eran homes e 3 eran mulleres.
Toponimia
O orónimo provén do latín, e indica un lugar con lama ou lodo.
Cordilleiras Béticas
É o máis importante dos conxuntos de relevo de España. É un vasto conxunto montañoso que se alarga máis de 600 km desde o Estreito de Xibraltar ata o Cabo da Nau e que ata continua por baixo do mar para aparecer nas Illas Baleares. O seu extremo máis estreito é na zona de Xibraltar e vaise ensanchando cara á zona oriental, onde se pon en contacto co zócolo herciniano da meseta.
Juan Crisóstomo Arriaga
Juan Crisóstomo Jacobo Antonio Arriaga Balzola, nado en Bilbao o 27 de xaneiro de 1806 e finado o 17 de xaneiro de 1826, foi un compositor vasco.
Traxectoria
Foi o oitavo fillo, aínda que tres morreran xa cando el naceu. Alí, o seu pai, Juan Simón Arriaga, organista en Berriatúa, aprendeulle os fundamentos da música. O seu talento levouno a converterse en alumno de Faustino Sanz, reputado violinista. Aos 11 anos xa compón e representa obras nas sociedades musicais de Bilbao.
Da súa produción sinfónica conserváronse as Aberturas Op. 1, Op. 20 e a Abertura para a súa ópera en dous actos Los esclavos felices, cuxo libreto escribiu o famoso dramaturgo Luciano Francisco Comella. Aínda que se compuxo enteira, é todo o que quedou dela. O seu catálogo orquestral complétase coa Sinfonía en Re maior. A obra máis famosa de Arriaga son o tres cuartetos de corda, única obra que viu publicada en vida.
Outra parte importante da súa produción é a obra para voz e orquestra que tamén comprende arias, cantatas e música relixiosa, entre a que destaca a súa Stabat Mater para dous tenores baixos e orquestra.
Escribiu así mesmo algunhas pequenas pezas e estudos para piano e para violín.
Mirounga leonina
Mirounga leonina é unha das dúas especies de elefantes mariños que existen. Vive nos mares e costas da zona do Océano Glacial Antártico. É o meirande membro do clado dos pinnípedes e da orde dos carnívoros, así como o meirande mamífero mariño que non é un cetáceo. Recibe o seu nome común debido ao seu masivo tamaño e á gran probóscide que presentan os machos adultos, a cal é usada para producir sonoros ruxidos, especialmente durante a época de apareamento. O macho de Mirounga leonina é un 40% máis pesado que o macho de Mirounga angustirostris, e o dobre de pesado que o macho da morsa (Odobenus rosmarus), e entre 6 e 7 veces máis pesado que o meirande carnívoro terrestre, o oso polar (Ursus maritimus) e o Ursus arctos middendorffi.
La Galicia Literaria
miniatura|page=7|300px|Acta de fundación e actas das reunións da sociedade Galicia Literaria.
Galicia Literaria foi unha asociación de galegos residentes en Madrid con inquietudes literarias activa entre 1875 e 1876.
Historia e características
Fundada polo poeta vigués Teodosio Vesteiro Torres, a primeira reunión celebrouse o 20 de setembro de 1875. O obxectivo principal da Asociación, segundo os seus estatutos, era:
O seu primeiro presidente foi Francisco Añón e o secretario, o fundador Teodosio Vesteiro Torres. Reuníanse en sesións ordinarias os días 10, 20 e 30 de cada mes, e realizaban algunhas reunións extraordinarias con motivo da celebración dalgunha efeméride destacada de índole cultural. Nestas sesións falábase e discutíase de literatura e os membros lían os seus traballos ao resto dos compañeiros. Desta asociación saíron algunhas publicacións.
En xaneiro de 1876 realizouse un engadido ás bases para extrapolar os seus obxectivos ao ámbito das Ciencias.
A diferenza de caracteres e ideoloxías políticas xerou algunhas disensións no seo da asociación que provocaron a súa disolución. O incidente máis grave produciuse cando algúns membros, entre eles Manuel Curros Enríquez e Jesús Muruais, propuxeron a publicación dun libro titulado Los gallegos pintados por sí mismos, unha especie de recompilación de tipos galegos. Andrés Muruais e Francisco Añón rexeitaron a idea, argumentando que a natureza da obra prestábase a mostrar unha Galicia estereotipada e polo tanto a imaxe que o libro puidese dar sería moi negativa. Esta disputa case chega ás mans. Dende ese día a asociación foi a menos e Teodosio Vesteiro Torres escribiu a última anotación no libro de actas o 30 de xaneiro de 1876.
Reflexión (son)
Defínese como reflexión o fenómeno que explica o motivo pola cal unha onda é reflectida. Na existencia normal dunha onda cun obstáculo hai reflexión, absorción e transmisión, isto último, cando a onda é capaz de traspasar o obxecto obstáculo. Unha onda reflíctese (rebota e volve ao medio do cal provén) cando se encontra cun obstáculo que non pode traspasar nin rodear.
400px
Os peixes na cultura popular galega
Peixes en xeral
300px|dereita
O bacallau
miniatura|300px|A muller que ha de ser miña/ ha de te-lo cu de pau,/ a barriga de cortizo/ e os peitos de bacallau
Reflexión (son)
Características
Se o obstáculo é pequeno en relación coa lonxitude de onda, o son circunvarao (difracción), mais, se é ao revés, un obstáculo grande, o son reflíctese (reflexión).
Os peixes na cultura popular galega
O escacho
miniatura|300px|Escachos
Reflexión (son)
Características
Se a onda se reflicte, o ángulo da onda reflectida é igual ao ángulo da onda incidente, de modo que se unha onda sonora incide perpendicularmente sobre a superficie reflectinte, volve sobre si mesma.
Os peixes na cultura popular galega
A pescada
pescada:
Reflexión (son)
Acústica
Na acústica, esta propiedade das ondas é amplamente coñecida e aproveitada. Non só para illar, senón tamén para dirixir o son cara ao auditorio mediante placas reflectoras (reflectores e tornavoces).
Os peixes na cultura popular galega
A raia
miniatura|300px|Raia pescada en xaneiro sabe a carneiro
Reflexión (son)
Acústica
350px|miniatura|centro|A liña amarela é o son directo, as outras liñas son algunhas das primeiras reflexións.
Os peixes na cultura popular galega
A sardiña
300px|dereita|Sardiñas
Morte
miniatura|180px|Vanitas, a cara simbólica da morte, detalle dunha pintura de Philippe de Champaigne. A morte é o final permanente das funcións biolóxicas ou funcións vitais que definen un ser vivo. Refírese tanto á terminación en si da vida como ao estado posterior do antigo organismo, do que se di que está morto. A auténtica natureza do que vén despois da morte foi, desde hai milenios, unha preocupación central das tradicións relixiosas e filosóficas de todo o mundo. Moitas relixións teñen fe ben nunha vida no máis alá, ben na reencarnación.
O efecto da morte física sobre a mente ou a alma segue a ser unha pregunta aberta. Para a ciencia contemporánea, a morte dun organismo é o final. miniatura|A Santa Compaña. thumb|miniatura|Pintura en mosaico de [[gladiadores romanos loitando entre si; A letra grega Θ ao lado da persoa caída representa a Thanatos (é dicir, a morte).]]
A morte nos animais
Por iso, a morte no mundo natural tamén pode producirse como resultado directo ou indirecto da activitade humana: unha causa crecente da extinción de especies en tempos recentes é a destrución de ecosistemas como consecuencia do incremento e expansión da tecnoloxía industrial.
A morte nos seres humanos
As actividades humanas voluntarias que provocan a morte inclúen o suicidio, o homicidio e a guerra. Cada día morren aproximadamente 150 000 persoas en todo o mundo.
O obxectivo principal da ciencia médica é o de pospoñer e evitar a morte. Neste contexto, a morte vese máis como un proceso que como un acontecemento; algúns elementos ou craracterísticas que antigamente eran considerados como indicadores da morte son actualmente reversíbeis. Cando se quere trazar unha liña divisoria entre a vida e a morte, cómpre ter en conta outros factores a parte da presenza ou ausencia de signos vitais. En xeral, a morte clínica non é nin necesaria nin suficiente para determinar a morte legal. Un paciente cun corazón e uns pulmóns funcionais que estea en situación de morte cerebral pode declararse legalmente morto sen que se producira a morte clínica. Noutras palabras, a definición médica precisa da morte é máis problemática, paradoxalmente, a medida que avanzan os coñecementos científicos e a tecnoloxía.
Causas da morte nos seres humanos
Hai diferentes causas de morte: As mortes non intencionadas, a morte natural producida por unha patoloxía determinada que acaba coa vida do ser humano, a morte accidental como consecuencia da acción dun axente externo de forma involuntaria ou azarosa, as mortes intencionadas, a morte por culpa doutro, é dicir, o asasinato, incluíndo as mortes nas guerras e a pena de morte (para algunhas persoas tamén o aborto e a eutanasia, aínda que esta inclusión é polémica) ou a morte provocada por un a si mesmo (suicidio), que pode ser ritual (sacrificio) ou non.
As principais causas de morte na actualidade, segundo a OMS son (por orde de prevalencia): enfermidades relacionadas co corazón, infeccións, cancros, enfermidades respiratorias, accidentes, enfermidades dixestivas e mortes intencionadas.
Estas causas difiren segundo se trate dun país desenvolvido ou dun país do Terceiro Mundo. No primeiro caso, os motivos máis frecuentes de morte son os cardiovasculares, o cancro de pulmón e outros problemas respiratorios, os accidentes de tráfico, o cancro de estómago, problemas de presión arterial (tensión), tuberculose e suicidios, nesta orde. En cambio, nos países subdesenvolvidos a primeira causa de morte é a SIDA, seguindo as infeccións respiratorias, as diarreas, as enfermidades cardiovasculares, as enfermidades da infancia e a malaria.
Causas da morte en Galicia
No ano 2009, segundo cifras do Instituto Nacional de Estadística, producíronse 30 180 defuncións (15 241 homes e 14 9839 mulleres), e as causas destes falecementos distribúense así:
1. Dos que 206 foron leucemias. 2. Dos que 10 afectaron a homes. 3. Dos que 60 foron melanomas malignos. 4. Dos que 53 foron de colo uterino. 5. Iclúense óseos, de cartilaxes, síndrome mielodispolásica e incertos/descoñecidos.
1. Agás asma.
miniatura|300px|A morte axexando a unha rapaza. Escultura de Asorey, no [[Cemiterio de Pereiró, na sepultura das fillas de Xosé Gil Gil, finadas por tuberculose.]]
Taxa de mortalidade e esperanza de vida ao nacer
A taxa de mortalidade é a relación entre o número de mortes nunha determinada poboación nun período de tempo e o número total de persoas vivas nunha zona determinada. Normalmente exprésase en número de mortes por 10 000 persoas e ano (tanto por mil):
A taxa de mortalidade considérase alta se supera o 35 º/oo, moderada se vai do 15 º/oo ao 35 º/oo, e baixa se está por debaixo do 15 º/oo. En España a taxa bruta de mortalidade está situada arredor do 8,3 º/oo e en Galicia é un pouco máis elevada, o 10,8 º/oo (datos do ano 2009).
Porén, hai que dicir que se trata dunha taxa menos clara que a de natalidade, xa que se ve alterada polo envellecemento da poboación á que se fai referencia, que en Galicia é moi acusado. Por iso é necesario complementar este dato con outras taxas, como a da mortalidade infantil.
Nalgúns países onde as condicións sanitarias e hixiénicas son moi deficitarias, a mortalidade infantil é moi elevada. Actualmente a mortalidade infantil española e galega é das máis baixas de Europa.
En Galicia, no ano 2009, a taxa de mortalidade infantil foi do 2,7 º/oo, sendo as das catro provincias:
A esperanza de vida é o número medio de anos de vida que pode esperar vivir unha persoa no momento do seu nacemento. Actualmente existe unha clara diferenza entre os países desenvolvidos, onde a esperanza de vida é superior aos 70 anos, e os países subdesenvolvidos, onde a esperanza de vida está por debaixo dos 50 anos.
En Galicia a esperanza de vida pasou, nos últimos tempos, de 79,0 anos en 1998 (75,1 para os homes e 82,7 para as mulleres) a 81,7 anos en 2009 (78,3 para os homes e 85,1 para as mulleres).
A morte na cultura
miniatura|Escudo da Coruña, coa presenza dunha caveira con dúas tibias cruzadas, que simboliza na mitoloxía o triunfo de [[Hércules (mitoloxía)|Hércules sobre Xerión, cuxos restos estarían enterrados nos alicerces do faro.]]
Tradicionalmente a morte foi unha das principais fontes do medo, e por iso varias relixións céntranse en explicar que coa morte non acaba realmente a vida, porque cren na resurrección futura, nalgunha reencarnación da alma ou porque o espírito da persoa entra noutro mundo (escatoloxía).
Como asunto descoñecido, diversas culturas trataron de personoficar a morte con símbolos, entre os que están:
Varios mitos e lendas xiran en torno á criaturas que superan a morte (ou que permanecen nun estado intermedio entre a vida e a morte), como zombis, vampiros e ánimas errantes, entre outros. Tamén dobre diveros feitizos e encantamentos que prometen a inmortalidade ou elixires da eterna xuventude.
Tamén hai moitos mitos sobre o que cómpre facer cos falecidos, ritos funerarios e dós dos superviventes. Actualmente a maioría das culturas opta por enterrar os corpos (nos cemiterios) ou cremalos.
A fascinación pola morte é a esencia de movementos culturais como o dark, o gótico ou o decadentismo.
A cultura da morte en Galicia
Na Galicia rural, tradicional, a morte era algo sempre presente, cotiá, á que se esperaba e para a que cumpría prepararse. Desde sempre estivo rodeada dun complexo sistema de prácticas ritualizadas que comezaban a pórse en acción desde os momentos previos ó pasamento ata máis ou menos tempo despois de producirse este. Estas prácticas, algunhas herdadas desde tempos da romanización ou anteriores, establecéronse secularmente na memoria colectiva, sendo asumidas e coñecidas por todos. En definitiva, e aínda que se saiba perfectamente que a todos nos chega (Ó fin, morrer hai que morrer), no momento último da morte o protagonista está só e ten medo. Tamén a familia vive unha sensación semellante, ante a inminencia da ausencia do ser querido e da perda da súa presenza e amparo. Por todo iso, o grupo familiar e social ó que pertencen préstase a axudar no que estea na súa man e a comparti-la dor, e acoden á casa para demostrar esa solidariedade, ese apoio, ese conforto, nunha despedida que quere pór en evidencia que os protagonistas directos non están sós.
Os distintos momentos ou fases cronolóxicas que se van suceder son:
A morte anunciada
Crese firmemente que a morte sempre avisa, o que permite prepararse para ese momento, e iso axuda a minora-la angustia da ameaza constante da morte. Estes agoiros chegan por distintas vías: ánimas ou espíritos que se achegan a quen vai morrer ou a alguén do seu contorno (o caso máis coñecido sería o da Santa Compaña); a propia morte que vén advertir o futuro defunto; ou mediante outros sinais emitidos, normalmente, por distintos animais. Tamén se interpretan así outros feitos inexplicables, como o toque dunha campá sen que ninguén a tanxa, a coincidencia do son das campás de dúas parroquias, que se apague un cirio no funeral ou o cheiro a cera ou a aceite nunha encrucillada ou dentro da casa. Verte-lo sal na mesa pode considerarse só agoiro de mala sorte ou mesmo unha maior desgraza, así como escoitar golpes na porta ou na ventá (que se explican como ánimas que veñen petar na porta para entrar na casa). Crese, finalmente, que as ánimas dos familiares emigrados ou que viven lonxe poden vir facernos unha última visita de despedida xusto no instante no que morren.
Os agoiros permiten a preparación do moribundo e da súa familia para o pasamento. No mundo rural galego prefírese a morte morrida -a que sería por morte natural- que permita certa preparación espiritual e poder deixar solucionadas as últimas vontades, fronte a morte matada, unha morte rápida, súbita, á que se aspira no medio urbano.
O pasamento
O momento exacto da morte só se podía acreditar por métodos empíricos, pois a presenza do médico era infrecuente. Ademais de observa-la falta de movementos, a ausencia de respiración, a frialdade que se ía instaurando, o máis común era confirmalo colocando un espello, un cristal ou a folla dun coitelo xunto á boca; outras veces, unha candea.
Confirmada a morte, comezábase a prepara-lo corpo para a súa presentación no velorio e posterior enterro. O primeiro coidado que se debe ter co defunto é pecharlle os ollos, porque se cre que se quedan abertos van chamando por outra persoa da familia para que o acompañe na viaxe ó outro mundo, e pecharlle a boca. A continuación procedíase ao lavado do seu corpo (no caso dos homes, afeitábannos) como preparándoo para unha longa viaxe ou unha visita importante. Tamén lle tapaban tódolos orificios do corpo, con liño ou algodón, co que se pretendía pechar calquera camiño que puidese permitir ben que a alma retornase ó corpo, ben que lle entrase o Mal. A seguir procedíase a vestilo coa mortalla: a mellor roupa que tivese o defunto, ou ben, se se trataba dunha familia pobre, envolto nunha tea branca.
Tamén había que acondiciona-la casa, especialmente a habitación na que se exporá o cadáver: normalmente o dormitorio, noutros casos a sala máis ampla da casa. Cando se expoñía dentro da caixa, esta se colocaba no chan, sobre un pano negro. En caso contrario colocábase o corpo sobre o leito –outras veces sobre unha mesa-, coas mans cruzadas no peito, por crer que esta postura cos brazos en cruz protexía o morto do demo. Ó lado do corpo, un caldeiro con auga bendita e unha rama de loureiro. Tamén se adoitaba botar sal no chan da habitación para escorrenta-lo demo e abrir unha ventá para que a alma teña por onde saír e non darlle ocasión de introducirse no corpo dalgún dos presentes producíndolle o asombramento ou aire de morto.
Ao mesmo tempo que se preparaba o corpo do defunto, outros membros da familia comunicaban o desenlace aos veciños da parrroquia. Esta comunicación podía ser persoal, de porta en porta, ou mediante o toque das campás da igrexa, as necrolóxicas colocadas en lugares habituais, ou mediante o toque das campás da igrexa: cando as campás tocan a morto, o número e ritmo das badaladas –variable en cada parroquia- informaba do sexo e idade de quen faleceu: tres toques seguidos, cunha pausa, anunciaban a morte dun home; dous, a dunha muller.
O velorio
Non era raro que ás poucas horas de velorio comezasen a aparecer barallas e vasos de viño ou augardente, e mesmo xogos diversos, habituais ata os anos vinte do século XX, que chegaban a incluír o morto (xogos de pezas de roupa, nos que tiñan que ir coller algunha peza ou calzado do morto, ou nos que as mozas que perdían tiñan que ir bicalo.
O enterro
Chegado o día seguinte procedíase ó enterro. O cadáver era retirado da casa a ombreiros dos familiares homes, dentro da caixa, podendo ir esta aberta ou, normalmente, pechada. Sacábano sempre cos pés por diante e pola porta principal. Cando o morto era un neno, a caixa era branca –como símbolo de pureza- e sobre ela colocaban flores; cando era un adulto, era negra ou cuberta de panos negros.
Nese momento liberábase toda a tensión e a familia e as mulleres presentes rompían a chorar despedindo o morto e louvando a berros as súas virtudes. Chamábase a isto face-lo pranto. Habitualmente, as mulleres da casa quedaban nela, logo de despedir o defunto desde a porta ou desde as ventás.
No camiño do cemiterio, a orde da comitiva era a seguinte: primeiro un rapaz tocando unha campaíña, logo o sancristán coa cruz da parroquia, a seguir ía o cadaleito portado por catro homes, que se intercambiaban cada pouco. Detrás ía o cura ou curas rezando responsos e, finalmente, a familia, os amigos e os veciños. Durante o camiño ó cemiterio, as mulleres continuaban chorando e despedindo o morto. Había mulleres que eran contratadas especificamente para facelo, as carpideiras, choradeiras ou pranxideiras. Adoitaban parar nos cruceiros que houbese no camiño e pousaban a caixa para que o crego botase un responso, segundo o solicitasen os asistentes botándolle unhas moedas no cubo da auga bendita.
O enterramento facíase no adro da igrexa, en sagrado. No momento de baixa-la caixa á cova repetíanse os choros e lamentos, despedindo definitivamente o familiar ou veciño. Algúns botaban presas de terra sobre a caixa logo de bicala.
Rematado o enterro, os participantes volven á casa do defunto, na que se adoitaba repartir un molete de pan a cada un (pan do defunto) ou só ós nenos (o carolo); noutras ocasións, o pan repartíase entre tódolos pobres do lugar. Pero moitas veces organizábase un verdadeiro banquete, semellante ó que se celebraba nas festas, no que participaban tódolos asistentes ou só os familiares que, por viviren lonxe, quedarían a durmir na casa. Estas comidas fúnebres (das que tamén se cita que se celebraban mesmo antes do enterro, co corpo aínda presente) facíanse na casa do defunto ou na dalgún familiar próximo, rara vez na taberna.
A lembranza
Pero a vida segue e os que quedan teñen que seguir coas ocupacións e traballos de tódolos días. Quen se foi permanece na memoria dos que quedan, durante máis nou menos tempo, e quedan tamén con nós, como ánimas benditas.
A familia mantén o contacto con el a través da oración. Como nunca se pode te-la seguridade de que fose ó ceo, hai que prever que a súa alma estea no purgatorio penando por algún pecado ou falta cometida, polo que cómpren oracións e esmolas que adianten o seu perdón definitivo. Tamén se lles reza para pedirlles axuda e conforto. Neste mesmo contexto nacen os petos de ánimas, onde os crentes botan esmolas para paga-las misas polas ánimas da parroquia.
Hai certos momentos nos que esta lembranza está máis presente: os cabodanos e o día de defuntos. Tamén no Nadal hai unha lembranza especial polas almas dos que morreron.
Beni Yáñez
Benigno Yáñez Pérez, coñecido como Beni Yáñez, nado en Boiro o 31 de xaneiro de 1987, é un xornalista e escritor galego.
Traxectoria
Licenciouse en Xornalismo na Universidade de Santiago de Compostela en 2009. Traballou na Cadena SER e actualmente traballa como redactor xefe no xornal Diario de Arousa.
Índice Broca
O Índice Broca é unha forma rápida de calcular o peso ideal dunha persoa. Calcúlase así:
Peso ideal = Estatura (en cm) - 100
Este índice suxire pesos ideais moi baixos para individuos de baixa estatura, e é inaplicable para os nenos. Tampouco está ben axustado para individuos moi altos.
Existen outros índices que se consideran mellores, coma o índice de masa corporal.
Castelo dos Tres Dragóns
Atopábase ao final do paseo principal da exposición, hoxe Passeig de Lluís Companys, que unía o Arco de Triunfo co Parque da Ciutadella. Dende 2011 é unha sede científica do Museo de Ciencias Naturais de Barcelona.
Fabiana Beltrame
Fabiana Beltrame, nada en Florianópolis o 9 de abril de 1982, é unha remeira brasileira.
En 2011 proclamouse campioa mundial en Eslovenia. Nese ano actuaba no remo polo Flamengo en Río de Xaneiro.
Río Ahja
miniatura|260px|Río Ahja O Ahja é un río de Estonia de 103.4 km de lonxitude que nace no lago Erastvere no concello de Opetää e desemboca no río Emajõgi. A súa conca é de 1074 km² e no seu tramo inferior o río é navegable, en 1952 construíuse no tramo medio do río, a central hidroeléctrica de Saesaare. No seu curso están os espazos protexidos de Tillerou e o Val do Ahja, este último cos seus característicos afloramentos de arenita. Os principais afluentes pola dereita son o Lutsu e Orajõgi e pola esquerda Hilba e Leevi. miniaturadaimagem|Afloramento de arenita no curso do Ahja
Unnan
Unnan (雲南市, うんなんし, Unnan-shi) é un concello da prefectura de Shimane no Xapón. Está situada ó leste da prefecura, na zona da provincia histórica de Izumo e na parte San'in, ao norte da rexión de Chūgoku, na parte oeste da illa de Honshu. A súa superficie é de 553,37 km² e a poboación de 42.547 habitantes (2009), e unha densidade de poboación de 76,9 hab./km².
O concello de Unnan limita cos concellos de Iinan, de Izumo, de Hikawa, de Matsue, de Yasugi, de Okuizumo (prefectura de Shimane); e de Shōbara (prefectura de Hiroshima).
Beiramar
A beiramar é a costa, onde as terras emerxidas se xuntan co mar.
Como topónimo pode referirse a: Outros usos:
Gran Guerra Irmandiña
Precedentes
A gran guerra irmandiña de 1467 estivo precedida de múltiples revoltas en certas zonas e localidades. Segundo algúns historiadores, como Carlos Barros Guimeráns, a primeira revolta organizada como Irmandade na Baixa Idade Media galega é a de 1418-1422 en Santiago de Compostela.
A Irmandade Fusquenlla tivo lugar en 1431, con Roi Xordo á fronte, nas terras dos Andrade. Xurdiu máis tarde, en 1451, a "primeira irmandade" nas rías de Pontevedra e Arousa. Despois xurdiron as irmandades da Coruña e Betanzos, seguidas das de Santiago de Compostela, Muros e Noia de 1458.
Agresividade dos señores
miniatura|250px|dereita|Armadura e armas dos [[cabaleiros, xeralmente ofrecidas polo señor na Investidura.]] A nobreza galega vivía un século XV de conflitos e confrontación internas. Á intranquilidade xerada por tal serie de conflitos sumábanse os efectos negativos da epidemia de 1466, así como anteriormente a peste e as malas colleitas, que provocaron ademais unha caída de rendas da nobreza, o que derivou nunha actitude recadadora agresiva para contrarrestar esta diminución.
Entre as vítimas desta rapacidade da nova nobreza encontrábase tamén o clero. Mesmo parte do patrimonio e señoríos de mosteiros e catedrais estaban ocupados ou encomendados en 1467. De feito a Irmandade devolveu á igrexa moitos dos bens usurpados pola nobreza laica.
Os vasalos fronte ás fortificacións, refuxios de malfeitores
Existía, por tanto, un sentimento acumulado de agravio, polos males e danos que as vilas e a xente recibían das fortalezas (percibidas como refuxios de malfeitores), tanto de señores e cabaleiros como de prelados, como indican as testemuñas do Preito Tabera - Fonseca: Por iso a irmandade focalizouse na demolición dos seus refuxios, as fortalezas.
A estes determinantes compoñentes emotivos sumábanse as segundas intencións de emancipación da vasalaxe e a liberación de pago de rendas do señor; terminar co sistema de fortificacións construídas entre os séculos X e XV.