cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia de Galicia
A fin da monarquía galego-leonesa (1230)
En realidade o conflito remóntase anos atrás, cos dous matrimonios do rei Afonso VIII de Galicia e León; o primeiro, coa princesa portuguesa Tareixa Sanches (1191) —do que naceron tres fillos; Fernando, Aldonza e Sancha— e o segundo, coa princesa castelá Berenguela (1197) —do que naceu entre outros Fernando III. A morte inesperada do herdeiro e futuro rei de Galicia e León; Fernando, irmán de Aldonza e Sancha, e a coroación de Fernando IIII como rei de Castela, impulsada pola súa nai Berenguela e os nobres casteláns en contra da vontade de Afonso VIII, abriu unha fonda disputa sobre quen debía ser o novo herdeiro de Galicia e León.
Xa no seu leito de morte en Sarria, o rei Afonso VIII selaba un testamento de herdanza onde se plasmaba a súa última vontade; as súas fillas, Aldonza e Sancha serían as raíñas lexítimas de Galicia e León tras a súa morte, protexendo deste xeito a independencia política destes reinos e impedindo sobre todo que caeran nas mans do seu fillo, o rei castelán Fernando III. Lonxe de acatar este testamento, e seguindo coa súa política expansionista, Fernando III reclamou os reinos de Galicia e León para si, ameazando con tomalos pola forza nunha guerra aberta. Se ben a nobreza galega e asturiana estaba disposta a defender coas armas o cumprimento do testamento real e a proclamación de Aldonza e Sancha como raíñas, a aristocracia leonesa —xunto os bispos de Lugo, Oviedo e Mondoñedo—, máis achegada xeográfica e culturalmente a Castela, apoiou maioritariamente as pretensións do rei castelán, inclinando a balanza cara a Fernando. A sombra dunha guerra civil e o inminente conflito armado contra León e Castela forzaron un pacto diplomático entre as viúvas de Afonso VIII, motivo polo que o rei castelán se apoderaba do trono a cambio de non invadir Galicia nin León e pagar unha renda anual a Aldonza e Sancha en concepto de compensación pola privación dos seus dereitos reais.
Galicia (tamén León) perdía desde este momento unha casa real propia que garantira a súa soberanía e unira a súa nobreza; en troques, convertíase nun reino periférico, gobernado desde e por Castela e cuxas cidades foron perdendo poder en detrimento das cidades castelás. Tal situación levou aos nobres galegos a alzárense en numerosas ocasións contra Castela, proclamando un novo rei, e mesmo coroando a Fernando I de Portugal, e ao inglés John of Gaunt, como soberanos lexítimos de Galicia.
Guerras coa coroa de Castela (1296-1388)
220px|miniatura|esquerda|Afonso XI nunha ilustración das Crónicas de [[Froissart, c. 1410.]]
Tras cinco anos cos reinos de Galiza-León e Castela separados, co rei Fernando IV (1301-1312) vólvense a unir os dous reinos, que xa quedarán unidos case definitivamente. Tras morrer Fernando IV, o seu fillo Afonso XI (1312-1350) aínda era moi novo e comezaron algunhas loitas, de maneira que en Galiza pasou a gobernar o infante Filipe (mais sen adoptar o título de rei) apoiado polos Concellos das cidades galegas e enfrontado aos bispos.
Os Castro, sucesores dos Traba, conservan a preeminencia en Galicia e unha máis que decisiva influencia na Corte castelá. A guerra civil entre o rei lexítimo Pedro I e Henrique de Trastámara, o bastardo, cambiará os liderados. A derrota dos petristas en Castela non é aceptada en Galicia e os Castro fan que neste reino se recoñeza como monarca ao rei Fernando I de Portugal, emparentado co asasinado Pedro I (1369). Tras uns anos de presenza en Galiza, a retirada do portugués non evita o enquistamento do conflito.
A viaxe á corte inglesa, do conde coruñés Xoán Fernández de Andeiro conseguiron tempo despois que os intereses galegos e ingleses confluisen nunha alianza militar contra os trastamaristas. Así en 1386 desembarcaba na Coruña, aclamado como rei, o inglés Xoán de Gante, duque de Lancaster, casado con Constanza (filla do defunto Pedro I e sobre a cal caían os dereitos dinásticos). Tras unha campaña vitoriosa, axudado por galegos e portugueses, Xoán de Gante logra controlar todo o Reino de Galicia ata que gran parte das súas tropas son decimadas pola peste, obrigando a un acordo definitivo cos Trastámara. A gran nobreza galega, como os Castro ou os Andeiro, paga cara a derrota; os que poden exílianse na corte do rei de Portugal. Os Trastámara desposúen a vella nobreza galega e reparte os seus bens (e títulos) a unha pequena nobreza foránea, máis desarticulada, autónoma e depredadora que medra grazas ás mercedes enriqueñas polo seu apoio. Así, agroman os Andrade no noroeste, os Moscoso no centro, Lemos na Galicia oriental, e os Sarmiento e os Soutomaior no sur. Tamén se viu beneficiada a nobreza eclesiástica galega —partidaria dos Trastámara—, que recibiu privilexios fiscais. Tamén sufriron consecuencias negativas os concellos galegos, aos que os Trastámara lles anulan moitas conquistas.
O século XIV é crítico na historia de Europa, con guerras (ex. a guerra dos Cen Anos) que cortaban as relacións comerciais, cunha crise demográfica provocada pola peste negra, ao que lle hai que sumar as malas colleitas polo clima, a fame e as guerras internas xa descritas. E ademais, a nova nobreza que medra incrementa a presión sobre as xentes dos burgos e fidalgos, os prelados e os campesiños. Nunha Galiza abandonada á súa sorte pola monarquía castelá, estoupará a finais da Idade Media unha gran revolta das clases medias-baixas para acabar cos constantes abusos de gran parte da alta aristocracia galega.
A sociedade baixomedieval galega
200px|miniatura|As cocas, naves medievais, usábanse no comercio marítimo. Na imaxe, maqueta dunha coca. Na primeira metade do século XV obsérvase unha recuperación poboacional, debido a moitos foros que recuperaban parcelas incultas e volvían a render, e un crecemento dos inmóbeis das cidades e da inmigración chegada do rural. De maneira similar, nestes primeiros cincuenta anos aparece certa recuperación económica cunha revitalización no campo, cun protagonismo do viñedo (principalmente o Ribeiro), e nas cidades cunha artesanía e comercio en expansión. Expórtase peixe desde Pontevedra a Europa por vía marítima, Ourense comercia co viño, e na artesanía téxtil do liño e da la sobresaen Compostela e Ourense. Porén, na segunda metade do s. XV pásase da recuperación ao declive: hai unha forte recesión económica e un estancamento do crecemento da poboación e nalgunhas cidades hai un claro descenso (como en Ourense, cuxos padróns indican un importante descenso).
As Guerras Irmandiñas (1431 e 1466-1469)
A crise social e económica que sufriu Europa durante o século XV motivou no Reino de Galicia a constante perda de influencia e poder económico das clases altas, tanto aristocráticas como clericais. Ante tal situación, os grandes nobres e bispos co obxecto de manter o seu privilexiado status, comezan a agravar os seus abusos sobre as clases máis desfavorecidas. A resposta das clases baixas galegas —entre elas a pequena nobreza, o baixo clero e especialmente os campesiños— foi a conformación dunha gran Santa Irmandade que impartise xustiza no Reino de Galicia, capaz de agrupar exércitos, axustizar á alta nobreza, e derrubar aqueles castelos que acolleran aos nobres malfeytores, é dicir, a defensa dos seus intereses fronte aos abusos dos señores.
Cada un dos miles de membros desta Santa Irmandade recibiu o nome de irmandiño, en base á idea de igualdade deste grupo, polo que as guerras civís nas que interviñan pasaron a denominarse Guerras Irmandiñas.
miniatura|[[Castelo de Pambre.]] A orixe da confrontación foron os constantes atropelos de Nuno Freire de Andrade sobre a vila de Ferrol, cidade de reguengo na que estoupou a chamada Irmandade Fusquenlla no ano 1431, e que tivo por obxecto o apresamento, así como o derrubamento dos castelos pertencentes á casa de Andrade, encabezados polo fidalgo Roi Xordo. Nesa ocasión a Irmandade foi finalmente derrotada en pouco tempo por tropas dos Andrade, do arcebispo de Compostela (pois ata aquí chegou a revolta) e mais do correxedor do rei.
Anos máis tarde baixo as presións dos señores comezou unha revolta de dimensións moito maiores, que foi organizada por Afonso de Lanzós e Diego de Lemos, baixo o lema Deus fratresque Galliciae (Deus e os irmáns de Galicia) e que contaba co apoio das principais vilas do reino así como dos monarcas de Castela. Era en si mesma, unha Irmandade Xeral do Reino de Galicia, que logrou derrubar máis de 130 fortalezas e controlou a totalidade de Galicia entre os anos 1465 e 1469, facendo fuxir os grandes propietarios galegos a Portugal e Castela. Non obstante, o apoio dos monarcas de Castela non procuraba acabar cos abusos económicos sobre os clases baixas galegas, senón o esmagamento total da nobreza galega e o control directo do Reino de Galicia pola monarquía castelá. Derrubadas moitas das fortalezas e axustizados moitos nobres, os acontecementos obrigaron a actuar aos monarcas de Castela, virando a súa posición e apoiando incondicionalmente aos nobres galegos así coma ao arcebispo de Compostela. En 1469 o exército do arcebispo e Pedro Madruga, apoiados por tropais reais castelás e portuguesas, poñía fin á derradeira Guerra Irmandiña.
A guerra polo trono de Castela e os Reis Católicos
miniatura|150px|A nobreza castelá e aragonesa apoiou a [[Isabel I de Castela|Sabela de Castela.]] miniatura|esquerda|150px|A coroa portuguesa e [[Pedro Álvarez de Soutomaior apoiaron a Xoana a Beltranexa.]] En 1474 morre o rei Henrique IV e xorden dous bandos para a sucesión da coroa de Castela:
En realidade, os dous bandos tiñan no fondo un resultado político distinto: a unión de Castela-León con Aragón (se gañaba Sabela) ou a unión de Castela-León con Portugal (se gañaba Xoana). A guerra comezou en 1475, con dous bandos dirixidos por Pero Alvares por un lado e o arcebispo de Santiago (Alonso II de Fonseca) polo outro, e acabará catro anos despois co tratado de Alcáçovas, de maneira que Sabela era quen ascendía ao trono. Os nobres partidarios de Xoana tiveron que exiliarse ou caer en desgraza e comeza a política autoritaria de Sabela e Fernando, chamados os Reis Católicos. Estes reis aínda tiveron algúns nobres que se opuxeron ao seu control, como foi o caso de Pedro Álvarez Osorio, Rodrigo Enríquez de Castro e o mariscal Pero Pardo de Cela.
Cando xa non había oposición nobiliar, os Reis Católicos pretenden someter definitivamente o Reino de Galiza baixo a súa autoridade, e para isto toman determinadas medidas que marcarán os séculos futuros: miniatura|[[Fernando II de Aragón e V de Castela|Fernando II e Sabela de Castela comezan a uniformación da coroa de Castela.]]
Galicia baixo o imperio dos Habsburgo (1516-1700)
miniatura|Coroa de Castela (en azul) durante o reinado de Carlos I. A doma do Reino de Galicia supuxo a desaparición ou sometemento definitivo da grande aristocracia galega oposta á política castelá-aragonesa. A orde de derrubamento de multitude de fortalezas señoriais, e o desterro de nobres galegos enmarcase dentro dunha política de desarme do reino co obxecto de obter un maior control sobre el por parte da coroa de Castela, emerxendo desta situación unha fidalguía rendista que conseguiu sosterse co cobramento dos foros ao campesiñado, producíndose unha certa ruralización das elites sociais e o espallamento de novos pazos por toda a xeografía galega.
A política dos Reis Católicos no Reino de Galiza concentrouse en medidas agresivas para a economía galega tales como a ordenanza de arrincar todas as oliveiras existentes no reino —poñendo fin a un próspero mercado cos países do norte— favorecendo á produción andaluza-castelá, así como o mantemento da prohibición de que Galiza tivese voz e voto propio dentro das Cortes Castelás, demanda que nas décadas posteriores focalizou a Xunta do Reino de Galicia onde se representaban ás sete principais cidades do reino, Santiago de Compostela, A Coruña, Mondoñedo, Betanzos, Ourense, Tui e Lugo.
Durante esta época, o Reino de Galiza pasa a ser un estado máis na lista de reinos detentados pola monarquía castelá-aragonesa, e máis tarde pola dos Habsburg.
O monopolio indiano radicado en Sevilla, deixa fóra a Galicia das transaccións económicas con América. Só A Coruña e Baiona obtiveron algúns dereitos que ficaron frustrados pola esixencia de retornar por Sevilla.
O comercio co Mediterráneo e o mar do Norte de produtos como o viño do Ribeiro, a pesca do congro e a sardiña e o dinamismo dos mareantes fan de Pontevedra a cidade máis dinámica da Galicia do século XVI.
Deste momento son as expedicións dos navegantes galegos a destinos remotos. En 1545 parte dende A Coruña a expedición de García Jofre de Loaisa que chegará ás illas Molucas. Álvaro de Mendaña e Pedro Sarmiento de Gamboa acadan as illas Salomón (1568).
Por contra, as guerras dos Habsburgo contra Inglaterra trocan as nosas costas en inseguras e o comercio marítimo de escala europea declina, e con el cidades como Pontevedra. Xa no período anterior ataques a Vigo e á Coruña (1589), como o de Francis Drake, favorecen as fazañas populares como a de María Pita, pero acaban danando a dinámica das vilas e cidades costeiras. Despois dos ataques ingleses virán os ataques turcos (resistencia de María Soliña) en Cangas e o acoso dos holandeses. Ferrol co seu arsenal convértese nun asentamento militar de primeira orde chegando á cifra sen precedentes de 25.000 habitantes. En xeral, as cidades perden peso; se no século XVI vivían nelas o 7,2% da poboación, a mediados do XVIII só acollerán o 4% dos galegos.
Aparece un renacemento artístico con arquitectos traballando en Galicia do talle de Rodrigo Gil de Hontañón (obras na catedral de Santiago); Martín Blas e Guillén Colás (Hostal dos Reis Católicos); Mateo López (Mosteiro de San Martiño Pinario); Diego de Isla (mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil); Hernando e Pedro de la Sierra (mosteiro de San Clodio de Leiro) etc.
O Antigo Réxime é o termo usado para denominar a organización social e política da Europa Moderna, e abrangue os séculos XVI, XVII e XVIII. O historiador Francisco Carballo fala de catro fases económicas en Galiza durante o Antigo Réxime:
miniatura|esquerda|180px|A [[pataca é orixinaria de Suramérica e contribuíu ao aumento da poboación.]]
miniatura|200px|Portada de estilo barroco da obra "Descripción de la costa del reyno de Galizia", cartografía da costa do reino, realizada por Pedro de Teixeira Albernas arredor de 1625.
A Universidade de Santiago de Compostela, fundada como tal en 1526 coa axuda de Alonso III de Fonseca, conecta a Galicia coa intelectualidade europea (Gallecia fulget). Esta universidade, dotada dun número reducido de cátedras durante o reinado de Filipe II, vai gañando novas cátedras co tempo e no XVIII ten Artes, Teoloxía, Canons, Medicina, Leis, Anatomía e Matemáticas. A lingua das aulas universitarias era o latín, despois sumáselle tamén o castelán, mais sen acceder o galego. A dita Universidade dependía do Arcebispo e do Cabido, até secularizarse no XVIII. O certo foi que os xesuítas buscaban unha universidade propia en Monterrei e Monforte (non o conseguindo), e algo similar facían os monxes nalgúns mosteiros e os mendicantes dominicos, e resultou que houbo máis intelectuais dos centros monásticos e conventais que da propia Universidade durante o Antigo Réxime.
A incorporación de novos cultivos vidos de América, o millo contra 1630, e máis serodiamente a pataca (tubérculo que se estenderá por toda Galiza a partir de 1770 en substitución das castañas, que antes se comían a diario), produce unha fonda transformación agrícola, debido a que estes cultivos se adaptaron moi ben e melloraron a alimentación da poboación. Consecuencia directa será unha explosión demográfica precoz. A poboación galega duplicouse entre mediados do século XVI e a metade do século XVIII. O modelo demográfico galego resulta ser enormemente orixinal con permanencia no tempo das fases alcistas. Deste xeito, a mediados do século XVIII Galicia terá 44 habitantes por quilómetro cadrado fronte aos 18 de Castela.
En 1623, por influencia do conde de Gondomar, Diego Sarmiento de Acuña, e tras un século de peticións, mediante a Real Cédula de 5 de febreiro de 1623 Filipe IV de España concedeu o voto a Galicia nas Cortes de Castela. Galicia estivera integrada este tempo na provincia de Zamora, e foi a primeira en romper a resistencia dos privilexiados nas Cortes de Castela. Galicia inaugurou un sistema de voto plural e alternativo, pois este voto para a nova provincia galega non se concedeu a unha única cidade, senón ás capitais das sete provincias: Betanzos, A Coruña, Lugo, Mondoñedo, Ourense, Santiago e Tui. Unha característica propia da representacion galega sería a súa acentuada natureza aristocrática, nunha asemblea onde non era habitual a presenza da alta nobreza. Este sería o caso, nas Cortes de 1649, cos condes Altamira e Monterrei.
En 1640, Portugal proclama a súa independencia definitiva. As décadas nas que se prolongou a guerra entre a coroa española e portuguesa, supuxeron un grave prexuízo para o crecemento económico galego. A Xunta do Reino de Galicia oporase ás levas con pouco éxito.
Os Borbóns. A creación da coroa das Españas (1714)
miniatura|dereita|250px|A [[batalla de Rande en Vigo (1702), foi un dos escenarios bélicos máis importantes entre os borbónicos e as armadas inglesa e holandessa. Pintura de Ludolf Backhuysen.]]
Morto sen herdeiro Carlos II de Habsburgo en 1700, estalou unha guerra entre os que apoiaban ao francés Filipe V de Borbón como sucesor (principalmente a coroa de Castela e Francia) e os que apoiaban ao arquiduque austríaco Carlos VI de Habsburgo (a coroa de Aragón, Inglaterra e Países Baixos entre outros). En realidade a loita entre estes dous pretendentes reais supuña na práctica, a loita entre dúas concepcións políticas: o centralismo absolutista —de corte francés— representado por Filipe V de Borbón e o federalismo monárquico de Carlos VI de Habsburgo. Nesta longa guerra peninsular (1701-1714) entre as coroas de coroa de Castela e Aragón, o Reino de Galicia non puido dispor dunha política propia ao estar desde 1486 ferreamente controlado por Castela, polo que as tropas e prazas galegas tiveron que servir ao pretendente apoiado pola coroa castelá, é dicir a Filipo V de Borbón que gañou finalmente 1714.
Empeza a agromar unha industria familiar téxtil, os curtidos e as ferrarías e acontecen os primeiros asentamentos cataláns na beiramar que poñen os alicerces da industria conserveira e novas técnicas de pesca.
O ensino (igualmente a asistencia hospitalaria, beneficiencia e acollida de peregrinos) estaba maioritariamente en mans da Igrexa. As escolas de avezar estaban bastante espalladas e desorganizadas, mais no século XVIII comezaron a ter un status regulado. As escolas de Gramática (unha especie de ensino medio) estiveron case totalmente en mans dos xesuítas desde 1556 até 1767, mais tras a expulsión desta orde relixiosa comezou unha desorde até mediados do século XIX. As escolas dos xesuítas obrigaban a usar o latín, aínda que no século XVII había teatriños trilingües (latín, castelán e galego).
Xa a finais do século XVIII, Antonio Raimundo Ibáñez levantou unha importante siderurxia en Sargadelos, e contaba cun contrato do Estado para producir municións no ano 1794. Esta experiencia consistiu nos primeiros altos fornos de España e dela saíron moitos dos canos, cadeas, rodas hidráulicas, útiles de cociña e demais ferramentas das empregadas na España do século XVIII. Así mesmo, chegaron a crearse fermosos conxuntos escultóricos, fontes públicas e balaustres decorativos que aínda se poden ollar nalgunhas cidades galegas. Posteriormente, xa a inicios do XIX, creará na mesma parroquia unha fábrica de louza.
Os excedentes agrarios que benefician aos cabidos catedralicios e aos mosteiros fan xermolar o esplendor barroco: Melchor Velasco traballa en Celanova; Domingo de Andrade é mestre de obras da catedral de Santiago de Compostela. Tomaralle o relevo Fernando de Casas Novoa artífice dun barroco con sentido da elevación na fachada do Obradoiro da mesma catedral, modelo que ensaiara en Vilanova de Lourenzá. Clemente Fernández Sarela cambiará a fasquía urbana de Santiago. Outra manifestación orixinal da arquitectura galega neste estilo será o barroco de placas de Simón Rodríguez. A solemnidade dun Pedro de Monteagudo terá en Sobrado dos Monxes un magnífico exemplo. Todos eles forman un elenco de talle mundial que nunca volverá a igualarse.
Na escultura barroca existen tamén figuras de primeira liña como Francisco de Moure; Gregorio Fernández; Castro Canseco; Mateo de Prado ou Xosé Gambino.
A Ilustración galega
miniatura|Retrato de Frei [[Martín Sarmiento.]] Fronte ao inmobilismo da sociedade tradicional empezan a levantarse voces autorizadas. Frei Martín Sarmiento trata cuestións sobre agricultura, emigración, historia e propón medidas culturais e educativas, entre as que están a dignificación do galego:
Outro ilustrado que realiza unha fonda crítica social foi o Padre Feijoo, que equiparou a lingua galega á portuguesa e á castelá. Outras figuras como José Cornide Saavedra, Lucas Labrada ou Pedro Antonio Sánchez Vaamonde incorporan o espírito das luces na busca de solucións á problemática social e económica de Galicia. Os ilustrados teñen o mérito de impulsaren a constitución de Academias e Sociedades como a Sociedad Económica de Amigos del País (en 1784 a de Santiago, e en 1785 a de Lugo, as cales se preocuparon do perfeccionamento da industria do liño) ou o Real Consulado Marítimo da Coruña para regular o comercio con América.
José Cornide Saavedra é un dos primeiros en denunciar a situación de colonización económica e cultural que Galicia sufría, así como o desdén que Galicia recibía polo poder central da monarquía española:
A crise do Antigo Réxime
199px|miniatura|Emigrantes desembarcando na [[illa Ellis en Nova York en 1902.]] miniatura|Taxa bruta da emigración en [[1910 en España. Galiza supera o 20 % de emigrantes.]]
Na primeira metade do século XIX a poboación galega segue medrando por riba da española e representa case un 12% da mesma. Pero este crecemento da poboación realízase sobre un modelo económico insostible. A consecuencia será a sangría humana da emigración, feito que levará á perda de medio millón de persoas na segunda metade do século XIX (principalmente homes e nenos a partir dos 12 anos), aínda que algúns autores dan a cifra de 900.000 emigrantes (Bustelo) para todo o século XIX. Será este un fenómeno que desarticulará a sociedade parroquial galega e que a privará dos seus mellores fillos. Moitos destes emigrantes enviarán recursos para a redención dos foros e a creación de escolas e outras iniciativas sociais que fixeron avanzar a alfabetización e o benestar.
Neste século fracasan os intentos de diversificación económica, e pódese falar propiamente de ausencias industriais:
miniatura|esquerda|175px|Os fidalgos seguen tendo enorme importancia no [[século XIX. Na imaxe, o Pazo de Oca.]] miniatura|175px|No [[século XIX a maioría dos galegos eran labregos rendeiros; na imaxe malla nunha aldea galega.]] No caso galego, a desamortización tivo un impacto relativo para o mundo monacal e campesiño. A estrutura social de Galiza non sufriu mudanzas significativas. O sistema foral preocupou aos economistas e á sociedade decimonónica, mais só se produciu un intento exitoso de modificación do réxime da propiedade: a lei de redención de foros de 1873 (defendida por Paz Novoa nas Cortes da I República). Durante seis meses uns miles de campesiños acomodados puideron libertarse das rendas forais. O clero tamén perdeu algúns privilexios anteriores ás desamortizacións dos anos 40, 50 e 60, mais non é o campesiñado o beneficiado, senón comerciantes, nobres fidalgos e profesionais urbanos.
Con todo, a peculiaridade de Galicia foi que non se transferiron terras, senón dereitos a rendas forais. Deste xeito non se altera a estrutura xurídica da propiedade. A estrutura social ten nun primeiro plano a rendistas (vellos fidalgos ou novos adquirentes da desamortizacion) e rendeiros (campesiños, a maioría da poboación); nun segundo plano están artesáns, mariñeiros, funcionarios e profesións liberais (os cales eran rendistas en moitos casos).
Movementos socio-políticos e caciquismo
miniatura|esquerda|130px|Homenaxe aos [[batalla de Ponte Sampaio|heroes de Ponte Sampaio.]] Galicia semella espertar coa invasión das tropas e Napoleón Bonaparte. A Xunta Suprema do Reino de Galicia proclámase soberana en ausencia de Fernando VII. Organizou un exército e despregou un importante labor diplomático. O Reino de Galicia foi o primeiro territorio liberado do exército francés. As alarmas populares ao mando de guerrilleiros como Cachamuiña causan estragos nas forzas de ocupación. Serán fitos importantes dese ano 1809 a batalla de Ponte Sampaio e a reconquista de Vigo.
miniatura|División territorial de España en [[1833 (rexións).]] Nunha sociedade de base agraria en desarticulación, a práctica política dexenera nun profundo caciquismo que todo o abrangue. Redes de influencia, tecidas dende as elites empoleiradas na administración, cambian por votos favores particulares sen proxección xeral e contrarios ao ben común. O galeguismo político, cristalizado xa nun rexionalismo, precursor do nacionalismo, fará do combate a estas prácticas unha das xustificacións máis claras a prol da autonomía política.
En 1833 é disolto para sempre o Reino de Galicia. A reforma territorial de Javier de Burgos configura as provincias consonte o modelo liberal francés. Trataranse de departamentos administrativos dependentes directamente do Goberno central.
140px|miniatura|[[Manuel Murguía|Murguía, xunto con Brañas, desenvolve o rexionalismo.]]
Dende o ámbito estritamente cultural e lingüístico, merece mención especial o Rexurdimento con figuras como Rosalía de Castro, Manuel Curros Enríquez e Eduardo Pondal que devolven o prestixio á literatura en lingua galega.
Idade Contemporánea, século XX
miniatura|dereita|270px|Poboación galega no [[século XX (de 2 a case 3 millóns de habitantes).]]
No século XX distínguense tres períodos na historia de Galiza:
Primeiro terzo
miniatura|170px|[[Alfonso Daniel Rodríguez Castelao|Castelao foi un dos principais impulsores do galeguismo político no século XX, a súa obra é de especial importancia para Galicia.]]
Durante todo o século XX emigraron un millón de persoas. A emigración supuxo a fundación de comunidades galegas nos principais países iberoamericanos (América Latina foi o destino até 1960: Venezuela, Arxentina, Uruguai, Brasil, Cuba…) e europeos (desde 1960, Suíza, Alemaña…), que co tempo serían refuxio e foco da cultura e a literatura galegas.
En 1916 Antón Villar Ponte funda as Irmandades da Fala, primeira experiencia dun galeguismo nacionalista e que desembocaría na fundación do Partido Galeguista. Alicerce deste movemento será a Xeración Nós dinamizada por inquedos intelectuais nas máis variadas disciplinas con raíces fundamentalmente nun catolicismo avanzado e maioritariamente republicano.
O agrarismo acadou na década dos vinte un gran poder de mobilización e conseguiu que en 1926 se aprobase unha lei que permitía a redención dos foros, aínda que mediante o pagamento de sumas ás que se aplicou unha parte significativa do aforro dos emigrantes. Foron os anos 1918/1923 os de maior número de redencións forais, de maneira que o campesiño foreiro vaise convertendo agora en propietario cultivador, racionalizándose a produción agraria e penetrando o capitalismo. Os fidalgos e os recentes adquiridores de rendas coa desamortización perderon as súas rendas, tendo que ver moito con esta conquista o movemento agrarista e as remesas do diñeiro que enviaban os emigrantes. Tamén debemos salientar que neste período se conseguiron melloras técnicas agrícolas.
Así mesmo, foi importante neste período a consolidación da industria conserveira nas rías galegas, pasando de 11 fábricas en 1886 a 106 no ano 1907, converténdose Vigo no primeiro centro conserveiro da Península Ibérica e pasando a ter Galiza un importante papel na produción da conservas en España (o 59 % do total). O aspecto negativo foi que case non houbo máis iniciativas industriais, salvando os casos dalgunha industria mineira (ferro, cobre, volframio e antimonio) e algunha empresa ou sociedade para levar os servizos de auga, electricidade e tranvía ás cidades de Vigo e A Coruña.
A II República
miniatura|dereita|240px|Fundación do [[Partido Galeguista (histórico)|Partido Galeguista (7 de decembro de 1931).]]
Coa chegada da República, o galeguismo republicano acada un éxito electoral e obtén 15 escanos —dos 47 deputados que lle correspondían a Galicia— a través da Organización Republicana Gallega (ORGA). Ao redor do chamado Pacto de Lestrobe, pásase a redactar un proxecto de Estatuto de Autonomía aprobado polo 77% dos concellos de Galicia na chamada Asemblea de Santiago, os días 17 a 19 de decembro de 1932.
A fagocitación de ORGA por Izquierda Republicana de Manuel Azaña fai que sexa o Partido Galeguista de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao e Alexandre Bóveda o que asuma a bandeira do autonomismo. Este partido será a partir de entón o promotor do proceso estatutario que será exitosamente plebiscitado o 28 de xuño de 1936.
Réxime ditatorial (1939 e 1975)
miniatura|300px|Faccións no inicio da [[guerra civil española. En azul a zona nacional e en vermello a republicana. O verde amosa as conquistas rápidas dos nacionais.]]
A guerra civil e a posterior represión franquista acaba cos partidos, o movemento galeguista e de esquerdas, os sindicatos e toda sospeita de pluralismo e liberdade de expresión e asociación. Mostra da falta de liberdades foron editoriais e publicacións requisadas, así como a instalación da censura para non transmitir nos medios de comunicación ningunha outra ideoloxía que a do propio réxime franquista. Galeguistas —como Alexandre Bóveda ou Ánxel Casal—, esquerdistas, anarquistas, alcaldes republicanos e sindicalistas son fusilados, mentres que outros son encarcerados, silenciados e apartados de calquera traballo público. En paralelo, para moitas persoas vinculadas á República comeza a etapa do exilio. Os exiliados foron persoas que ou ben estaban en territorio republicano co estalido da guerra —nesta situación estaría Castelao— ou ben conseguiron escapar de Galicia, xeralmente despois dunha época de fuxidos, sendo un dos casos máis célebres o de Antón Alonso Ríos, aínda que tamén outros puideron saír xa nos primeiros días da guerra.
miniatura|esquerda|150px|Cartilla de racionamento na posguerra española. miniatura|esquerda|150px|Cartilla de racionamento de [[Salvaterra de Miño|Salvaterra.]] Os primeiros vinte anos de ditadura son de miseria e fame nunha poboación que subsiste sobre a base do racionamento da comida (para o cal se usaba unha cartilla, que durou desde o ano 1936 ao 1953), o estraperlo e o autoconsumo dunha economía maioritariamente rural. Alimentos básicos como a fariña ou o aceite eran moi escasos. Movementos de esquerda resistente crean pequenos grupiños de guerrillas, con líderes como o Piloto ou Foucellas, que acaban sendo detidos e executados.
Nos anos 60, ministros como Manuel Fraga introducen certas reformas aperturistas ao tempo que os tecnócratas do Opus Dei modernizan a administración e abren a economía española ao capitalismo. Galicia, porén, xoga un papel de fornecedora de materias primas e enerxía ao resto de España con grandes estragos ecolóxicos e humanos (terceira vaga migratoria, agora co destino de Venezuela e Europa). É a época do monopolio de Fenosa e o asolagamento dos grandes vales fluviais galegos.
miniatura|200px|O mundo agrícola modernizouse a partir dos anos 60. Na imaxe un tractor en [[Lamas do Biduedo, Triacastela|Lamas do Biduedo.]] Van aparecendo iniciativas dinamizadoras como a instalación da factoría de Citroën en Vigo, a modernización da industria conserveira e a frota pesqueira de grande altura, o desenvolvemento da construción naval e un esforzo do campesiñado por modernizar as súas cativas explotacións volcándose especialmente na produción do leite e da carne. As labranzas galegas seguen sendo pequenas, mais modernízanse, crecendo de maneira espectacular a maquinaria agrícola —nos anos 60 e con maior intensidade nos 70. Na provincia de Ourense Eulogio Gómez Franqueira dinamiza o sector agropecuario cunha experiencia cooperativista que catapulta a produción e comercialización agroalimentaria (Coren). Galiza comeza a posuír un mínimo tecido industrial: Alúmina, Citroën, Petrolíber, Pescanova, xunto á industria derivada da agricultura.
Os anos setenta entran pois nunha fase de axitación universitaria, agraria e obreira. En 1972, as folgas xerais de Vigo e Ferrol cústanlle a vida a Amador Rei e Daniel Niebla. Sectores da Igrexa católica e personalidades eclesiais como o bispo de Mondoñedo-Ferrol, Araúxo Iglesias maniféstanse contrarios á represión e a falla de liberdades. Un líder da UPG, Moncho Reboiras é asasinado pola policía franquista.
Dorneda, Oleiros
Topónimo
Dorneda é un posiblemente topónimo latino, que é un diminutivo dunha "dorna" ou dun pequeno oco. Con todo, a raíz "dorn" é de orixe prerromana.
Historia de Galicia
A transición e o camiño da autonomía
miniatura|Exemplar da Constitución no [[Congreso dos Deputados de España|Congreso dos Deputados.]] Antonio Rosón, presidente preautonómico, ao abeiro da Constitución española de 1978 chama ás forzas democráticas galegas para redactaren un proxecto de Estatuto no que participarían UCD, AP, PSOE, PCE e, como únicas forzas nacionalistas, un renacido pero minoritario Partido Galeguista e un emerxente Camilo Nogueira Román á fronte do Partido Obreiro Galego, unha escisión da UPG. Aproban un proxecto avanzado de autogoberno coñecido como o Estatuto dos dezaseis, que é recortado na tramitación nas Cortes. Prodúcense entón mobilizacións nas principais cidades galegas contra este texto, que algúns denominaron Estatuto da aldraxe. Isto provoca unha revisión de última hora capitaneada polos sectores autonomistas de UCD, que é aceptada polo PSOE, AP, PCE e PG. O plebiscito estatutario tivo unha escasa participación pero uns resultados de apoio da proposta.
Nas primeiras eleccións autonómicas (1981), AP incorpora notables galeguistas como o cabeza de lista Xerardo Fernández Albor que acada un inesperado triunfo fronte a unha UCD en proceso de descomposición. Póñense as bases do ordenamento autonómico coa Lei da Xunta e o seu Presidente, a Lei de símbolos, a reguladora do Valedor do Pobo, a do Consello da Cultura Galega e a Lei de normalización lingüística, recorrida polo Goberno socialista español por recoller o deber de coñecer o galego. Créanse, así mesmo, a Radio e a Televisión públicas galegas que empregan como idioma preponderante o galego.
miniatura|esquerda|[[Televisión de Galicia é un medio difusor de novas sobre Galiza.]] Nas segundas eleccións autonómicas (1985) emerxe unha forza de centro galeguista Coalición Galega que se converte en chave pero que acaba tamén dividida e colonizada por tránsfugas de AP liderados por Xosé Luís Barreiro Rivas. Estes propician unha moción de censura que lle dá o poder a un tripartito (PSOE, Coalición Galega, Partido Nacionalista Galego) á fronte do cal está Fernando González Laxe nun contexto no que os Gobernos de Felipe González en Madrid estaban poñendo en marcha o peche dos estaleiros galegos, as cotas lácteas e a marxinación da frota pesqueira galega como condicións para a integración no Mercado Común Europeo. Créanse as Universidades da Coruña e Vigo.
Nesta conxuntura, en 1989 Manuel Fraga, á fronte dun refundado Partido Popular en coalición cunha forza nacionalista moderada Centristas de Galicia, acada unha axustada maioría absoluta que inaugura un longo mandato. Fraga acadaría catro maiorías absolutas consecutivas. Este período caracterízase por un avance na transferencia de competencias, o desenvolvemento do sector turístico, a redución dos incendios forestais, a diminución das carencias na distribución de enerxía eléctrica (plan MEGA), o saneamento gandeiro, a regulación do sector pesqueiro, unha reforma electoral e do regulamento parlamentario reducindo a presenza das minorías, a mellora das estradas interiores e a conexión con Castela a través de autovías.
Pola súa banda, o nacionalismo de centro representado por Coalición Galega desaparece desprazado polo Partido Popular que realiza un discurso galeguista (proposta de autoidentificación en 1990, proposta de administración única en 1993…). O nacionalismo de esquerdas acaba aglutinándose ao redor do BNG liderado por Xosé Manuel Beiras que pasa de un a 5, 13, 18 e 17 escanos, sendo nas dúas últimas lexislaturas de Fraga a segunda forza política de Galicia. Nas primeiras eleccións autonómicas o seu antecesor, o BNPG, acadara 3 escanos, pero os seus deputados foron expulsados debido a que se negaron a xurar a Constitución.
Continuidade e renovación das elites políticas
En Galicia a continuidade das elites políticas locais do último período do franquismo está centrada sobre todo nos partidos estatais da dereita (AP/PP) e o centro (UCD e CDS), e nas formacións nacionalistas moderadas (CG/CPG/CNG e CoG) e nas Agrupacións Electorais de Independentes en especial durante catro primeiros períodos de eleccións locais (1979, 1983, 1987, 1991). Esta persistencia das elites políticas locais do franquismo nos gobernos locais democráticos está relacionada tanto coas propias redes de poder político, social e económico nas comunidades locais como en tendencias conservadoras do electorado. Esta persistencia na política local tamén transcende, de forma decisiva, noutro marco da dinámica política, como son as institucións autonómicas.
Unha nova economía
miniatura|esquerda|200px|Comercio exterior entre [[Galicia e Portugal (en millóns de euros).]] miniatura|dereita|175px|[[Zara|ZARA é o 1º grupo europeo e 2º mundial de confección de roupa.]] Os anos 90 foron tamén os do desenvolvemento de sectores como o téxtil (Inditex, Adolfo Domínguez, Roberto Verino, Florentino…), o vitivinícola (denominacións de orixe Rías Baixas, Ribeiro, Ribeira Sacra, Monterrei, Valdeorras) e a consolidación do sector da automoción.
Galicia converteuse tamén nunha das principais produtoras de enerxía eólica mediante o investimento de capital foráneo (Iberdrola, Endesa, Gamesa, Eurovento…).
O proceso de peche das pequenas explotacións agrogandeiras supuxo un declive do peso do sector primario (do 41% ao 16,9% da poboación ocupada) e a definitiva terciarización da economía galega (un 53% da poboación activa).
Século XXI
miniatura|esquerda|165px|Voluntarios limpando unha praia, tras o naufraxio do Prestige en [[2002.]] En 2002, o naufraxio do petroleiro Prestige fronte á Costa da Morte provoca unha marea negra que coloca a Galicia no punto de mira internacional. Isto desata unha división no goberno Manuel Fraga que se salda coa saída do gabinete de Xosé Cuíña, ata entón considerado como o delfín de Fraga.
En 2005, Fraga non acada a maioría absoluta por un escano, o que permite acceder á Xunta de Galicia a un PSOE en ascenso e a un BNG reducido de 17 a 13 escanos. Será investido presidente o candidato socialista Emilio Pérez Touriño. En 2006 Galicia padeceu unha vaga de lumes sen precedentes dende 1989. A reclamación por parte do Parlamento de Galicia de lle permitir a Ferrol volver á construción naval civil caeu en saco roto. Frústrase o intento de reforma estatutaria e fréase o proceso de asunción de competencias. Apróbase a lei de protección do litoral (coa prohibición de construír a menos de 500 metros con respecto á costa) e revísase o plan de acuicultura do goberno popular.
En marzo de 2009 gaña as eleccións autonómicas o Partido Popular, o que permite a elección de Alberto Núñez Feijóo como Presidente da Xunta. Feijoo apártase das políticas do bipartito en temas como o sistema de adxudicación de parques eólicos, a gratuidade dos libros de texto ou a protección de espazos naturais como o cabo Touriñán. Tamén se aparta das políticas de Fraga relativas ao consenso lingüístico sobre a normalización do idioma galego ou as medidas lexislativas de Fraga contra o caos urbanístico elaborando un anteproxecto de reforma da Lei de ordenación urbanística e do medio rural máis permisiva.
Maianca, Oleiros
San Cosme de Maianca é unha parroquia que se localiza no norte do concello de Oleiros. Segundo o IGE en 2018 tiña 1461 habitantes (725 mulleres e 736 homes). Ten catro entidades de poboación.
Topónimo
Maianca é un posiblemente topónimo prerromano, que xorde antes do século III, cun sufixo -anca, do cal se descoñece o seu significado.
Virginia Woolf
Adeline Virginia Stephen, coñecida como Virginia Woolf, nada en Londres o 25 de xaneiro de 1882 e finada en Rodemell o 28 de marzo de 1941, foi unha escritora e ensaísta británica de renome.
Vida persoal
Filla de sir Leslie Stephen, distinguido crítico e historiador, Virginia Woolf creceu nun ambiente frecuentado por literatos, artistas e intelectuais. Tralo falecemento do seu pai, en 1905, estableceuse coa súa irmá Vanessa (pintora que casaría co crítico Clive Bell) e os seus dous irmáns no barrio londiniense de Bloomsbury, que se converteu en centro de reunión de antigos compañeiros universitarios do seu irmán máis vello, entre os que figuraban intelectuais do talle do escritor E. M. Forster, o economista John Maynard Keynes e os filósofos Bertrand Russell e Ludwig Wittgenstein, e que sería coñecido como o grupo ou círculo de Bloomsbury. En 1912, cando contaba trinta anos, casou con Leonard Woolf, economista e membro tamén do grupo, con quen fundou en 1917 a soada editorial Hogarth Press, que editou a obra da propia Virginia e a doutros relevantes escritores, como Katherine Mansfield, T. S. Eliot ou Sigmund Freud.
Novelística
As súas primeiras novelas, Viaxe de ida e Noite e día, poñen xa de manifesto a intención da escritora de romper os moldes narrativos herdados da novelística inglesa anterior, en especial a subordinación de personaxes e accións ao argumento xeral da novela, así como as descricións de ambientes e personaxes tradicionais; con todo, estes primeiros títulos apenas mereceron consideración por parte da crítica. Só trala publicación de A señora de Dalloway e Ao faro os críticos comezaron a eloxiar a súa orixinalidade literaria. Nestas obras chaman xa a atención a mestría técnica e o afán experimental da autora, quen introducía ademais na prosa novelística un estilo e unhas imaxes ata entón máis propios da poesía. Desaparecidas a acción e a intriga, as súas narracións esfórzanse por captar a vida cambiante e inasible da conciencia. Influída pola filosofía de Henri Bergson, Woolf experimentou con especial interese co tempo narrativo, tanto no seu aspecto individual, no fluxo de variacións na conciencia do personaxe, como na súa relación co tempo histórico e colectivo. Así, Orlando constitúe unha fantasía libre, baseada nalgunhas pasaxes da vida de Vita Sackville-West, amiga e tamén escritora, en que a protagonista vive cinco séculos da historia inglesa. En As ondas presenta o «fluxo de conciencia» de seis personaxes distintos, é dicir, a corrente preconsciente de ideas tal como aparece na mente, a diferenza do lóxico e ben trabado monólogo tradicional. Escribiu así mesmo unha serie de ensaios que viraban en torno da condición da muller, nos que destacou a construción social da identidade feminina e reivindicou o papel da muller escritora, como n'Un cuarto de seu. Destacou á súa vez como crítica literaria, e foi autora de dúas biografías: unha divertida recreación da vida dos Browning a través dos ollos do seu can (Flush) e outra sobre o crítico R. Fry (Fry). Nun dos accesos dunha enfermidade mental que obrigara a ingresala en varias ocasións ao longo da súa vida, o 28 de marzo de 1941 desapareceu da súa casa de campo, ata que días despois o seu corpo foi achado no río Ouse, no que se supón foi un suicidio, xa que se guindara ao río cun abrigo cargado de pedras.
Obra
Varias das obras de Virginia Woolf foron xa traducidas ao galego.
Ademais, foron traducidos ao galego os relatos Retrato dunha londiniense (Portrait of a Londoner), A marca na parede (The Mark on the Wall), Kew Gardens, Unha novela non escrita (An Unwritten Novel) e A muller no espello: un reflexo (The Lady in the Looking-Glass), publicadas en De espellos, trens e outros velenos, traducidos, prologados e anotados por Begoña R. Outeiro (Ir Indo: 2006).
Trompa (homónimos)
Trompa pode referirse a:
Lionel Jospin
Lionel Jospin, nado en Meudon o 12 de xullo de 1937, é un político francés retirado que chegou a ocupar o cargo de primeiro ministro de Francia polo Partido Socialista Francés, entre o 3 de xuño de 1997 e o 6 de maio de 2002.