cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Selva costeira ecuatorial atlántica
Forma, xunto coas ecorrexións da selva costeira do Cros-Sanaga e Bioko e selva de terras baixas de Santo Tomé, Príncipe e Annobón, a rexión denominada selva costeira do Congo.
Descrición
É unha ecorrexión de selva chuviosa que ocupa 189.700 quilómetros cadrados ó longo da costa atlántica de África central; inclúe o suroeste do Camerún, ó sur do río Sanaga, a práctica totalidade do río Muni, na Guinea Ecuatorial, o oeste de Gabón, e prolóngase cara ó sur nunha estreita franxa que atravesa o oeste da República do Congo, o interior do enclave de Cabinda (Angola) e o extremo oeste da República Democrática do Congo, ó norte das bocas do río Congo.
Limita polo norte coa selva costeira do Cros-Sanaga e Bioko, polo leste coa selva de terras baixas do Congo noroccidental, polo sur e polo leste co mosaico de selva e sabana do Congo occidental e polo oeste co océano Atlántico e co mangleiro de África central.
Dalmacia (provincia romana)
Dalmacia era unha provincia romana. O seu nome derívase do nome dunha tribo iliria chamados Dálmatas, que vivíron na zona central da costa oriental do mar Adriático durante o primeiro milenio a.C.
Abranguía a parte norte da actual Albania, gran parte de Croacia, Bosnia e Hercegovina, Montenegro, Kosovo e Serbia, así, cubrindo unha área significativamente maior que a actual rexión croata de Dalmacia. Orixinalmente esta rexión foi chamada Illyria (en grego) ou Illyricum (en latín).
Tras sufocar unha revolta, no ano 9, a provincia de Illyricum foi disolta e substituída por dúas provincias separadas: Dalmacia e Pannonia.
Conquista
A rexión que ía ao longo da costa do mar Adriático e estendíase no interior dos Alpes Dináricos foi chamada polos gregos Illyria. Orixinalmente os romanos chamárona Illyria. Máis tarde chamárona Illyricum. Os romanos combateron en tres Guerras ilíricas (229 a.C., 219/8 a.C. e 168 a.C.) principalmente contra o reino dos Ardiaei no sur da rexión. No 168 a.C. aboliron este reino, dividíndoo en tres repúblicas.
A zona converteuse nun protectorado romano. A zona central e setentrional da rexión dedicáronse á piratería e atacaron o nordés de Italia. En resposta a isto, Octavio (que máis tarde se convertería no emperador Augusto) realizou unha serie de campañas en Illyricum (35-33 a.C.). A zona converteuse na provincia senatorial romana de Illyricum probablemente no 27 a.C. Debido a problemas na parte norte da rexión no 16-10 a.C., converteuse nunha provincia imperial. A organización administrativa de Illyricum levouse a cabo a finais do reinado de Augusto (27 a.C.-14 d.C.) e no inicio do reinado de Tiberio (14-37 d.C.).
Parte de Illyricum
Debido a que Octavio subxugou a rexión máis interior de Pannonia (ao longo do curso medio do río Danubio), os romanos cambiaron o nome da zona costeira a Dalmacia. A primeira escritura que indica que a provincia de Illyricum comprende Dalmacia e Panonia é a mención de Veleio Patérculo a Gaius Vibius Postumus como comandante militar de Dalmacia baixo o goberno de Xermánico no 9, cara ao final da Guerra Batonia. Esta foi unha rebelión a grande escala na provincia de Illyricum, entre o 6 e o 9 e foi denominada polos romanos como Bellum Batonianum (Guerra Batonia).
A provincia de Illyricum foi finalmente disolta e substituída por dúas provincias máis pequenas: Dalmacia (a zona sur) e Pannonia (área norte e danubiana). Non está claro cando aconteceu isto. Kovác sinalou que unha inscrición na base dunha estatua de Nerón erguida entre o 54 e o 68 testemuña que foi erguida polo veterano dunha lexión estacionada en Pannonia e argumenta que esta é a primeira evidencia epigráfica de que existía unha Pannonia separada polo menos desde entón, o reinado de Nerón. Con todo, Šašel-Kos sinala que unha inscrición testemuña un gobernador de Illyricum baixo o reinado de Claudio (43-51) e nun diploma militar publicado a finais dos anos 1990, con data de xullo do 61 d.C., mencionaban que as unidades de auxiliares da parte panónica da provincia estaban estacionadas en Illyricum. Algúns outros diplomas testemuñan o mesmo. Isto foi durante o reinado de Nerón (51-68 d.C). Polo tanto, Šašel-Kos apoia a idea de que a provincia disolveuse durante o reinado de Vespasiano (79-89 d. C.).
Cambios administrativos
miniatura|Dalmacia no século IV No 337, cando Constantino o Grande morreu, o Imperio romano dividiuse entre os seus fillos. O imperio dividiuse en tres prefecturas pretorianas: a Galia, Italia, Africa et Illyricum e Oriente. Diocleciano diminuíu o tamaño das provincias e dobrou o seu número. As provincias agrupáronse tamén nas dioceses. Dalmacia converteuse nunha das sete provincias da diocese de Panonia. Inicialmente, estaba baixo a prefectura pretoriana de Italia, África e Ilírica. Parece que as tres dioceses de Macedonia, Dacia e Pannonia primeiro agrupáronse nunha prefectura pretoriana separada no 347 por Constantino retirándoos da prefectura pretoriana de Italia, África e Ilírico (que entón se converteu na prefectura pretoriana de Italia e África) ou que esta prefectura pretoriana se formou no 343 cando Constantino nomeou un prefecto para Italia.
Romanización
O historiador alemán Theodore Mommsen escribiu (no seu Provincias do Imperio Romano) que a Dalmacia costeira e as súas illas estaban completamente romanizadas e falaban latín, no século IV.
O historiador croata Aleksandar Stipčević escribe que a análise de material arqueolóxico dese período mostrou que o proceso de romanización foi bastante selectivo. Mentres que os centros urbanos, tanto costeiros coma interiores, estaban case completamente romanizados, a situación no campo era completamente diferente. A pesar de que os ilirios estaban suxeitos a un forte proceso de aculturación, seguiron falando a súa lingua nativa, adorando aos seus propios deuses e tradicións, e seguiron a súa propia organización social-política que se adaptou á administración romana e á estrutura política só nalgúns casos.
Colapso
right|miniatura|250px|Dalmacia independente - Extensión do control de Marcelino (454-468) e Control de Xulio Nepote (468-480).
No 454, Marcelino, comandante militar en Dalmacia, rebelouse contra Valentiniano III, o emperador de Occidente. Tomou o control de Dalmacia e gobernouno de forma independente ata a súa morte no 468. Xulio Nepote converteuse no gobernador de Dalmacia aínda que era parente do emperador do leste, León I de Tracia, e Dalmacia estaba baixo a parte occidental do imperio romano. Dalmacia seguiu sendo unha zona autónoma. No 474, León I nombrou a Nepote como emperador da parte occidental do imperio para depoñer a Glicerio, un emperador usurpador. Nepote depuxo ao usurpador, pero foi deposto no 475 por Orestes, que converteu ao seu fillo Rómulo Augústulo en emperador no oeste. León I negouse a recoñecelo e aínda mantivo a Xulio Nepote como emperador do oeste. Rómulo Augústulo foi deposto no 476 por Odoacro, que se proclamou rei de Italia. Nepote permaneceu en Dalmacia e continuou a gobernala ata que foi asasinado no 480. Ovida, un comandante militar, estivo a cargo de Dalmacia por algúns meses. Con todo, Odoacro utilizou o asasinato de Nepote como pretexto para invadir Dalmacia, derrotou a Ovida e anexionou Dalmacia ao seu reino de Italia. No 488, Zenón, o novo emperador do leste, enviou a Teodorico o Grande, o rei dos ostrogodos, a Italia. Zenón mandouno a depoñer a Odoacro. Tamén quería desfacerse dos ostrogodos, que eran aliados dos romanos e establecéranse na parte oriental do imperio, pero estaban a volverse inquedos e difíciles de manexar. Teodorico combateu nunha guerra de catro anos en Italia, matou a Odoacro, estableceu ao seu pobo en Italia e fundou o Reino Ostrogodo. Dalmacia e o resto da antiga diocese de Pannonia quedaron baixo o reino ostrogodo.
Imperio Romano de Oriente
No 535, Xustiniano I conquistouna e pasou a formar parte do Imperio Bizantino. Posteriormente, foi invadida polos Ávaros. No 640, establecéronse nela os eslavos sorabos ao mesmo tempo que os khrowatas ou croatas, tamén eslavos, se establecen en Liburnia (Croacia). Ämbolos dous pobos foron tributarios dos Ávaros e tamén se someteron aos emperadores francos, mentres a Dalmacia costeira, Ragusa, Zara etc., permaneceu baixo o imperio grego por mor dun tratado do 812, até que tanto croatas como dálmatas se converteron en independentes deste.
Illa Rondella
A Illa Rondella (tamén chamada Illa Redonda) é unha illa española da provincia de Murcia. É, cos seus 2'2 hectáreas de superficie, a illa máis pequena do Mar Menor (Murcia), pero, como todas elas, moi destacada pola súa forma circular e aspecto montuoso. Sitúase ao Sur de La Manga, entre a Illa de El Ciervo e a Illa do Sujeto, aínda que bastante máis cara ao interior do Mar Menor. Importante zona de nidificación de aves acuáticas, destacando pola súa importancia ornitolóxica a súa colonia de garcillas e garcetas. foi declarada, como todas as illas do Mar Menor, Paisaxe Protexida.
Illa de Las Palomas
Las Palomas é unha pequena illa española de forma cónica e de 1'2 hectáreas de superficie situada moi destacadamente a 6 quilómetros ao Suroeste do porto de Cartagena (Murcia), bastante afastada da costa. É inhóspita e pedregosa e a súa cima está completamente cuberta de guano debido a ser posadeiro de moitas aves mariñas. foi declarada Área de Protección da Fauna Silvestre e Espazo Natural Protexido.
Gumersindo Pereira Nouche
Gumersindo Pereira Nouche, nado en Nemenzo de Arriba (Nemenzo, Concello da Enfesta) cara a 1892 e finado na Coruña o 25 de abril de 1939, foi un empresario e político galego.
Traxectoria
Emigrou a Cuba. Retornou a principios dos anos vinte e fixou a súa residencia na Coruña. Foi empresario cinematográfico, xestionou o cine Rosalía da Coruña e outras salas como Salón Doré, Salón Victoria, Ideal Cinema e Cine Monelos. Fora da Coruña foi empresario do Cine Rialto do Burgo (Culleredo), o Salón Troche de Ordes e o Cine Capitol de Santa Cruz (Oleiros). Tamén foi dono do Gran Café-Bar Central da Coruña. Foi membro da Irmandade da Fala da Coruña e formou parte da Xunta Directiva do coro coruñés Cántigas da Terra. Pertenceu á loxa masónica coruñesa Pensamiento y Acción nº 11. Foi socio do Casino Republicano da Coruña e do Centro de Estudios Sociales Germinal. Afiliouse a Izquierda Republicana. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 non chegou a ser detido.
Vida persoal
Casou con María Luisa Ruíz Carreras e foi pai de Luis, Gumersindo, María Esther e Berta.
Emily Warren Roebling
Emily Warren Roebling, nada en Cold Spring (Estados Unidos de América) o 23 de setembro de 1843 e finada en Trenton o 28 de febreiro de 1903, é coñecida pola súa decisiva contribución á conclusión da Ponte de Brooklyn. Emily converteuse de feito na enxeñeira xefe da obra, despois de que o seu marido Washington Roebling enfermase durante a construción da ponte. .
Traxectoria
Emily era a segunda filla máis pequena da parella formada por Sylvanus e Phoebe Warren. O interese de Emily en educarse foi apoiado polo seu irmán máis vello Gouverneur K. Warren. Ambos tiveron sempre unha relación próxima.
En 1864, durante a Guerra de Secesión, Emily visitou ao seu irmán no seu cuartel xeral. Alí coñeceu a Washington Roebling, fillo do deseñador da Ponte de Brooklyn, John Augustus Roebling, quen era un enxeñeiro civil. Emily e Washington namoráronse inmediatamente e casaron o 18 de xaneiro de 1865.
A ponte de Brooklyn
esquerda|miniatura|Arcos e cableado da Ponte de Brooklyn. Ao regresar dos seus estudos en Europa, Emily e Washington foron recibidos cunha mala noticia: o pai de Washington morrera de tétanos e este fíxose cargo inmediatamente da construción da ponte. Mentres traballaba no proxecto, Washington desenvolveu a síndrome de descompresión, debido ao uso pioneiro de caixóns pneumáticos para a cimentación da ponte, cando aínda se descoñecían os efectos perniciosos da sobrepresión sobre o organismo humano, que lle afectou tanto que quedou prostrado en cama. Foi neste momento cando Emily converteuse na "primeira muller enxeñeira de campo", facéndose cargo da finalización da ponte.
Sendo a única persoa que visitaba ao seu marido durante a súa enfermidade, Emily pasaba información de Washington aos seus axudantes e informaba o progreso do traballo na ponte. Así desenvolveu un gran coñecemento sobre resistencia de materiais, análises de tensións, construción de cables de aceiro e cálculo de curvas catenarias, mediante os ensinos de Washington. O coñecemento de Emily foi complementado polo seu interese previo e o seu estudo da construción de pontes desenvolvido logo da designación do seu marido como Enxeñeiro Xefe. Durante os catorce anos seguintes, a dedicación de Emily á finalización da ponte de Brooklyn foi incesante. Fíxose cargo da maioría das responsabilidades do enxeñeiro xefe, incluíndo supervisión diaria e manexo de proxectos. Emily e o seu marido planificaron en conxunto a construción continua da ponte. Ela lidou con políticos, enxeñeiros rivais e todos aqueles asociados ao traballo na ponte, até o punto de que a xente cría que era ela quen deseñara a ponte.
En 1882, o título de enxeñeiro xefe do seu marido correu perigo debido á súa enfermidade. Para que puidese mantelo, Emily asistiu a reunións de enxeñeiros e políticos para defender ao seu marido. Para alivio de ambos, os políticos responderon ben aos discursos de Emily e permitíuselle a Washington seguir sendo o enxeñeiro xefe da ponte de Brooklyn.
Con Washington sendo aínda xefe, a ponte foi finalmente completado en 1883. Antes da inauguración oficial, levando un galo como signo de vitoria, Emily Roebling foi a primeira en cruzar a ponte en carruaxe. Na cerimonia de inauguración, Emily foi honrada nun discurso promulgado por Abram Stevens Hewitt, quen dixo que a ponte "era un monumento á sacrificada devoción dunha muller e á súa capacidade para a educación superior, da cal fora longamente exluida".
Actualmente, a Ponte de Brooklyn ten unha placa dedicada á memoria de Emily, o seu marido e o seu sogro.
Despois da conclusión da ponte, a familia Roebling mudouse a Trenton, Nova Jersey. Alí, Emily participou en organizacións sociais como a Sociedade de Socorro durante a Guerra hispano-estadounidense e formou parte do Board of Lady Managers for New Xersei (Consello de mulleres administradoras para Nova Jersey) durante a Exposición Mundial Colombina de Chicago. Tamén realizou moitas viaxes; en 1896 foi presentada a Réinaa Vitoria e estivo en Rusia para a coroación de Nicolás II de Rusia. Tamén continuou a súa educación e recibiu un título en leis na Universidade de Nova York. Até a súa morte o 28 de febreiro de 1903, pasou o resto da súa vida xunto á súa familia e mantívose social e mentalmente activa.
Amoedo, Pazos de Borbén
San Sadurniño de Amoedo é unha parroquia que se localiza no concello de Pazos de Borbén. Segundo o IGE, en 2022 tiña 527 habitantes (270 homes e 257 mulleres), distribuídos en 4 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 585 habitantes.
Vince Vaughn
Vincent Anthony "Vince" Vaughn, nado o 28 de marzo de 1970 en Minneapolis, Minnesota, é un actor, cómico, produtor, guionista e activista político estadounidense.
Carracha común
A carracha común (Ixodes ricinus) é unha especie de ácaro da familia Ixodidae. É unha carracha de corpo duro propia de Europa. É hematófaga (aliméntase de sangue) e perfora a pel coas súas pezas bucais. É un vector da febre bovina por carracha, da encefalite transmitida por carracha e da doenza de Lyme. esquerda|miniatura|Carracha común tras inxerir alimentos.
Descrición
Os machos miden uns 2,5 mm aproximadamente, mentres que as femias alcanzan entre 3 e 4 mm, aínda que tras alimentarse pode chegar aos 10 mm. Os machos presentan o corpo cuberto por unha cuncha maciza, a cal nas femias só se atopa na parte anterior do corpo, polo que a a zona posterior é moi flexible.
Ecotón
dereita|miniatura|300x300px|As marismas son lugares de transición marcada (bordo) entre comunidades e presentan grande interese ambiental. O ecotón, do grego eco- (oikos ou casa) e ton, (tons ou tensión), é un lugar onde os compoñentes ecolóxicos están en tensión. É a zona de transición entre dúas ou máis comunidades ecolóxicas (biocenose) distintas.
Xeralmente, en cada ecotón viven especies de fauna e flora propias de ambas as comunidades, pero tamén poden atoparse organismos particulares, alleos a ambas. Ás veces a ruptura entre dúas comunidades constitúe un límite ben definido, denominado bordo; noutros casos hai unha zona intermedia cun cambio gradual dun ecosistema ó seguinte.
A miúdo, tanto o número de especies como a densidade de poboación dalgunhas das especies é maior no ecotón ca nas comunidades que o bordean debido a un efecto de bordo, baseado no empalme dalgunhas poboacións nunha mesma zona polo aproveitamento de nichos ecolóxicos compartidos en dúas comunidades con estruturas moi diferentes.
Desde o punto de vista sistémico é no ecotón onde se produce o maior intercambio de enerxía. Así, o ecotón representa a zona de máxima interacción entre ecosistemas limítrofes. É por este motivo que estes límites adoitan considerarse como zonas de maior riqueza e interese biolóxico.
Voo 007 de Korean Air
O voo 007 de Korean Air (KAL007/KE007) era un voo regular de Korean Air Lines dende Nova York ata Seúl vía Anchorage, Alasca. O 1 de setembro de 1983 o Boeing 747-230B que cubría a ruta foi derrubado por un interceptor soviético Su-15 preto da illa de Moneron no mar do Xapón. O piloto do interceptor era o maior Gennadi Osipovich. Os 269 pasaxeiros e tripulantes a bordo morreron, entre os que estaba Larry McDonald, un representante do estado de Xeorxia na Cámara de Representantes dos Estados Unidos de América. O avión estaba en ruta dende Anchorage a Seúl condo voaba sobre espazo aéreo soviético prohibido máis ou menos á mesma hora que unha misión de recoñecemento estadounidense.
A Unión Soviética inicialmente negou ter coñecemento do incidente, pero posteriormente admitiu ter derrubado o avión, afirmando que estaba nunha misión MASINT de espionaxe. O Politburó do Partido Comunista da Unión Soviética dixo que fora unha provocación deliberada dos Estados Unidos para probar a reparación militar soviética, ou incluso para provocar unha guerra. A Casa Branca acusou á Unión Soviética de obstruír as operacións de busca e rescate. As Forzas Armadas Soviéticas suprimiron as probas buscadas pola investigación da Organización de Aviación Civil Internacional (ICAO), como as caixas negras do avión, que serían liberadas oito anos despois tras a disolución da Unión Soviética.
O incidente foi un dos momentos máis tensos da guerra fría e deu lugar a unha escalada do sentimento anti-soviético, particularmente nos Estados Unidos. Os puntos de vista opostos sobre o accidente nunca foron totalmente resoltos; a consecuencia diso, varios grupos continúan discutindo os informes oficiais e ofrecen teorías alternativas do accidente. A posterior publicación das transcricións das gravadoras do pola Federación Rusa clarificou algúns detalles.
Como resultado do incidente os Estados Unidos alterou os procedementos de seguimento dos avións que partían de Alasca. A interface do piloto automático usada nos avións de pasaxeiros foi redeseñada para facela máis ergonómica. Ademais, o evento foi un dos acontecementos individuais máis importantes que impulsaron á administración Reagan a permitir o acceso ao sistema militar estadounidense de navegación por satélite DNSS, que era clasificado nese momento. Hoxe en día ese sistema é coñecido como GPS.
Caterina Cornaro (ópera)
Caterina Cornaro ossia La Regina di Cipro (en galego Catalina Cornaro ou A raíña de Chipre) é unha traxedia lírica ou ópera nun prólogo e dous actos con música de Gaetano Donizetti e libreto en italiano de Giacomo Sacchèro, baseado no libreto de Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges para a ópera La reine de Chypre (1841) de Halévy. Baséase na vida de Caterina Cornaro (1454-1510), raíña de Chipre de 1474 a 1489. Estreouse no Teatro San Carlo de Nápoles o 12 de xaneiro de 1844.
Esta ópera rara vez se representa na actualidade; nas estatísticas de Operabase aparece con só 1 representación no período 2005-2010.
O Tellado, San Cosmede de Cusanca, O Irixo
dereita|miniatura|Vista da aldea.
O Tellado é un lugar da parroquia de San Cosmede de Cusanca, no concello do Irixo, na comarca do Carballiño. Segundo o IGE en 2017 tiña dezasete habitantes (nove homes e oito mulleres), dous máis ca en 2015 (7 homes e 8 mulleres), catro menos ca en 2009 (10 homes e 9 mulleres) e oito menos ca en 1999.
Neste lugar celebrábase a feira do Tellado os dúas 2 e 17 de cada mes, nunha carballeira próxima. O camiño de arrieiros pasaba preto, cruzando o río Viñao na ponte das Campinas, na parroquia de Santa María do Campo. Polo Tellado pasaba unha desviación do camiño cara a Dozón. No campo da feira, amais de pendellos para dar servizo aos feirantes, había unha capela adicada a santo Antón. En 2014 construíuse un viaduto a carón da aldea, polo que discorre a liña de alta velocidade Olmedo-Zamora-Galicia.
Do outro lado do río Viñao está a aldea do Tellado, da parroquia de Campo.
Los Maestros de España
Los Maestros de España foi un periódico editado en Pontevedra en 1885.
Historia e características
Subtitulado Periódico quincenal de primera enseñanza, apareceu o 15 de abril de 1885. Editábase na imprenta de José Millán. Periódico centrado no maxisterio primario e nos profesores españois máis distinguidos, repartiuse cos cadernos dunha obra do mesmo nome. Os seus redactores foron Severiano Regueral, Emilio Álvarez Giménez e Victoriano Encinas Reyes. Cesou a súa publicación no número 13.
Marisma
miniatura|250x250px|Marisma de Florida. En xeografía, unha marisma é un ecosistema húmido con plantas herbáceas que medran na auga. Unha marisma é diferente dunha zona húmida, que está dominada por árbores no canto de herbáceas. A auga dunha marisma pode ser só de mar, aínda que normalmente é unha mestura de auga mariña e doce, denominada salobre. As marismas adoitan estar asociadas a estuarios, e baséanse comunmente en chans con fondos areosos.
As marismas son moi importantes para a vida silvestre sendo un dos hábitats preferidos para criar unha gran variedade de vida; dende pequenas algas planctónicas, até unha abundante cantidade de flora e fauna, fundamentalmente aves.
Ponte salina
Ponte salina é un termo químico que se pode referir a:
Comunidade Valenciana
A Comunidade Valenciana (en valenciano: Comunitat Valenciana, en castelán: Comunidad Valenciana), tamén coñecida como País Valenciano (en valenciano: País Valencià, en castelán: País Valenciano), é unha comunidade autónoma na costa mediterránea de España, recoñecida como nacionalidade no seu Estatuto de Autonomía. É así pois un país ou rexión de Europa situado ó leste da Península Ibérica, que popularmente se denomina moitas veces simplemente Valencia.
Esténdese entre o río Sénia en Vinaròs até Pilar de la Horadada, máis aló da desembocadura do río Segura, cunha delimitación terrestre de 834 km de lonxitude, e 644 km de lonxitude de costa. Ademais, as illas mediterráneas de Nova Tabarca e das Columbretes, son tamén de administración valenciana. A súa posición xeográfica é 40º 47' ó extremo norte, 37º 51' ó extremo sur, 0º 31' E ó extremo oriental, e 1º 31' W ó extremo occidental.
As súas orixes remóntanse no histórico Reino de Valencia creado no século XIII como causa da colonización feudal de aragoneses, fundamentalmente e por esta orde, dos reinos de taifas islámicos de Valencia, Dénia, e parte de Murcia. Tras o desmantelamento do Reino en 1707 polos Decretos de Nova Planta do rei Filipe V e dos frustrados intentos de conseguir o autogoberno durante finais do século XIX e comezos do XX, en 1982 finalmente acádao cun Estatuto de Autonomía, que foi reformado en 2006.
Administrativamente limita ó oeste con Castela-A Mancha e Aragón, ó sur con Murcia e ó norte con Cataluña. Ten máis de 4,8 millóns de habitantes, aínda que a cifra é moi superior se contabilizamos os habitantes de segunda residencia doutros países de Europa e os inmigrantes non censados. Así, as cidades con máis de 100.000 hab. son Valencia (807.200 hab.), Alacant (331.750 hab.), Elx (228.348 hab.), Castelló de la Plana (177.924 hab.) e Torrevieja (101.381 hab.).
Idade Antiga
miniatura|esquerda|125px|Guerreiro de Moixent, século V a.C. Da Prehistoria, constatouse a primeira presenza humana nas terras valencianas preto do ano 40.000 a.C., con desfeitos dos neandertais na Cova Negra (Bellús), nas coves del Salt (Alcoi) e do Cochino (Villena). Da Antigüidade, considerase o País Valenciano coma o berce da civilización ibera, os cales se asentaron a partir do ano 5000 aC de procedencia non aclarada de todo, se ben sábese que eran de raza semita. Este pobo levaba un intenso intercambio comercial e cultural con tartesos, gregos, e cartaxineses, e culminaron co seu esplendor preto do século V a.C., como reflicte a súa expresión artística, a máis coñecida é a Dama de Elx.
As guerras entre cartaxineses e romanos acabaron coa civilización autóctona, o resultado da cal foi o sometemento de todo o litoral valenciano á autoridade de Roma a principios do século III a.C. A orixe da vertebración do País Valenciano xorde durante a romanización, ó redor da fundación de Valentia (Valencia) no ano 158 a.C. e de Colonia Julia Illici Augusta (Elx) no século I a.C., e as divisións provinciais da Ilercavonia (os ilercavóns eran un pobo ibérico que ocupou o territorio da depresión do Ebro), ó norte, da Edetania (tribo dos edetáns, entre o Xúcar o Segura), no centro e a Contestania, baseándose na anterior presenza de pobos iberos.
Idade Media
miniatura|180px|Penó de la Conquesta, conservado no [[Casa do Concello de Valencia|Arxiu Històric Municipal de València.]] Trala desintegración do Imperio romano, dende comezos do século VII até primeiros do VIII gran parte do territorio estivo suxeito ó Reino Visigodo de Toledo, e a outra parte, dende Dénia a Cartaxena estivo baixo dominación de Bizancio primeiro, e do Reino de Teodomiro despois con centro en Orihuela. O pacto de Abd al-Aziz ibn Musa con Teodomiro no ano 713 permite a entrada dos árabes á Península, coa cal empeza unha das etapas máis importantes do País Valenciano, a época da Al-Andalus. A pesar de que esta época aínda non está suficientemente estudada e constitúe un dos períodos máis escuros da Historia do País Valenciano, é xeralmente aceptada a importancia da influencia da súa cultura e a súa lingua sobre a cultura valenciana actual, que fixeron do Xarq Al-Àndalus un dos lugares máis cultos de Europa. .
Porén, a orixe directa máis remota de País Valenciano de hoxe en día é principalmente vinculada coa fundación do Reino de Valencia, de carácter feudal: no ano 1233 o rei Xaime o Conquistador comeza a conquista dos territorios marcados por tres séculos de presenza sarracena: os reinos taifa de Balansiya, Dénia, e Murcia. Apenas fundado o reino, inda que ben permanece a poboación tagarina (mouriscos que habitaban na Coroa de Aragón) inicialmente maioritaria, fixéronse repoboacións con colonos cristiáns de orixe aragonesa fundamentalmente. Estes cristiáns reestruturaron a economía e organizaron o territorio ó redor das vilas con representación ás Corts Valencianes. No ano 1304 o Reino esténdese até Orihuela pola Sentenza de Torrelles (un convenio subscrito no ano 1304 entre Xaime II e Fernando IV de Castela, no que se fixaban novas fronteiras entre a Coroa de Aragón e o Reino de Castela), e xa estaba provisto dun status politicamente independente cos Furs de València (Foros de Valencia) dende o ano 1261, a sociedade valenciana desenvolve a súa identidade privativa aínda que comparta rei, cultura e lingua cos territorios hispánicos da Coroa de Aragón.
Idade Moderna
miniatura|180px|[[Palau de la Generalitat Valenciana, en Valencia.]] Logo do prestixio económico, social e cultural ó longo do Segle d'Or (Século de Ouro) propiciada pola expansión mediterránea da Coroa de Aragón ó século XV, o reino vese sometido a unha presión cada vez meirande do centralismo castelán. Despois de diversos conflitos sociais, o país finalmente cede polos Decretos de Nueva Planta no 1707, co que se desmantela o Reino derrogando os seus foros, pasando formar parte do Reino de España asimilando a lexislación castelá, e priváselle de autonomía, lingua e cultura propias.
Idade contemporánea e actualidade
Durante o século XIX o País Valenciano amplía as áreas de agricultura, sobre todo relacionadas co cultivo da uva, o arroz, os laranxeiros e as amendoeiras. O paso cabe a industria situarao no cuarto lugar de España até a actualidade. A comezos do século XX a sociedade valenciana reivindica o autogoberno do País Valenciano e, tras un primeiro intento durante a Segunda República española e tras un período de totalitarismo de 1939 a 1975, finalmente dispón de autonomía en 1977 durante a Transición española. Durante a segunda metade deste século xorde un novo sector económico practicamente substitúe o lugar da agricultura en canto ó nivel de ingresos económicos, o turismo. Coa aprobación do seu Estatuto en 1982 recupera o seu goberno propio, a Generalitat Valenciana, que asegura a administración.
Lingua
miniatura|150px|Extensión do [[valenciano no País Valenciano]] miniatura|150px|Páxina de [[Tirant lo Blanc]] O valenciano é recoñecido como lingua propia da Comunidade Valenciana dende o 1983 coa Lei de Uso e Ensino do Valenciano, e tamén propia do País Valenciano dende o 2006 coa reforma do Estatuto de Autonomía. Como tódalas variantes dunha lingua, ten uns disparos lingüísticos diferenciais, e a súa evolución dende a Idade Media estivo -en moitos aspectos- máis conservadora que, por exemplo, na Cataluña. Actualmente existen no País Valenciano dúas zonas de predominio lingüístico: o valenciano e o castelán. Historicamente, desde a colonización feudal medieval, o valenciano foi a lingua maioritaria a todo o país, grazas a unha lixeira maioría no número de colonos procedentes de Cataluña; con excepción das comarcas con fronteira en Aragón (Racó, Alt Millars, Alt Palància e Serrans), onde os colonos aragoneses foron maioritarios e implantaron o castelán. . O resto das comarcas castelán-parlantes actuais (Foia de Bunyol, Canle de Navarrés, Val de Cofrentes, e algúns municipios do Vinalopó) son produto da repoboación con casteláns do século XVII, trala expulsión dos mouriscos, posto que estas comarcas foron de maioría andalusí dende o século XIII até o XVII. A comarca do Baix Segura parte dun proceso de substitución lingüística do castelán polo valenciano que se comezou no século XVII tras unha epidemia de peste, en 1648, que afectou á poboación anterior valenciano-parlante. A comarca da Plana d'Utiel, coma o municipio de Villena, non pertencían até o século XIX ó País Valenciano, e son de fala e cultura castelás.
O Reino de Valencia, por tanto, non foi na Idade Media un país con dualidade lingüística valenciano/castelán, como actualmente, senón que as dúas linguas que maioritariamente se falaban eran o valenciano e o árabe, fóra das comarcas de fala castelá na fronteira con Aragón.
Hoxe en día, ás grandes cidades das comarcas historicamente valenciano-parlantes (e a calquera parte do territorio, inda que de forma non tan acusada), a presenza do valenciano é cada vez menor, debido ó proceso de minorización que esta lingua que sofre en favor do castelán, en boa medida por falla de apoio político. De feito, a última sondaxe de 2005 revela que cerca do 37% dos enquisados do predominio valenciano afirma usalo preferentemente, mentres que en 1995 a porcentaxe era do 50%. Dáse a circunstancia que o Partido Popular goberna na Generalitat do País Valenciano dende o ano 1995, polo cal varias asociacións culturais e lingüísticas asocian o descenso por motivos políticos. Ademais, este proceso viuse agravado os primeiros anos do século XXI, coa grande inmigración que supuxo, en pouco menos de 5 anos, de polo menos medio millón de habitantes máis, de fala castelá orixinal (chegados do resto do Estado Español ou América do Sur), ou doutros lugares nos que só aprenden o castelán.
Existe unha variedade dialectal en cada unha das rexións do País Valenciano. Así, ás Comarcas do Norte considéranse zona de transición lingüística e atópanse os dialectos tortosí, tortosí-sur e castellonenco; nas Comarcas do Xúcar fálase o valenciano apitxat, o dialecto falado na "Cap i Casal"; nas Comarcas Centrais e á Marina Baixa fálase o valenciano meridional, a variedade máis utilizada polos valenciano-parlantes en termos demográficos; e, por último, nas Comarcas do Sur (excepto na Marina Baixa) fálase o valenciano alacantino, un dialecto fortemente castelanizado, quizais, debido á histórica substitución lingüística do Baix Segura.
División administrativa
miniatura|200px|Comarcas do País Valenciano. miniatura|200px|Catedral de [[Xàtiva, capital da antiga cuarta provincia.]] O País Valenciano deixa de ser un Estado administrativamente e xuridicamente independente logo da Batalla d'Almansa no ano 1707 cando pasa baixo administración castelá por derecho de conquista segundo os Decretos de Nueva Planta de Filipe V de Borbón, excluíndo a localidade Cabdet (Caudete) das delimitacións do reino conquistado.
Provincias
Por razóns políticas, no século XIX a administración española tentou separar infrutuosamente o territorio entre a provincia de Alacant, dunha parte, e as de València e de Castelló por outra, engadindo á primeira as provincias españolas da Murcia e Albacete para crear un sueste español, e á segunda Teruel e Cuenca para crear un levante español. En 1822 exponse por primeira vez unhas provincias parecidas á actualidade nas que se divide o País, de norte a sur, nas provincias de Castelló, València, Xàtiva e Alacant. Finalmente, en 1833, é coa división proposta por Javier de Burgos, cando finalmente o número de provincias queda en tres, suprimindo a de Xàtiva. En 1851 engádense ó País Valenciano os territorios historicamente casteláns de Villena á provincia de Alacant, e de Requena á de València. Por outra banda, a localidade historicamente valenciana de Cabdet, que solicitou sen éxito en 1861 a súa anexión á provincia de Alacant, nunca volveu a formar parte territorialmente do País Valenciano dende 1707, e permanece na actualidade vinculada ó territorio histórico de Castela, unida coa provincia de Albacete. Esta división provincial permanece sen cambios até a actualidade, e só segue criterios homoxéneos de extensión territorial e demográfica respecto a España, e non criterios históricos, sociolóxicos ou lingüísticos.
Xeografía
miniatura|dereita|150px|Imaxe de satélite do País Valenciano (orixinal [[NASA).]]
O relevo
Está configurado polas montañas do norte, que pertencen ó Sistema Ibérico, as serras meridionais do Sistema Bético e as serras, altiplanos e chairas centrais. No Maestrat atópase a montaña máis emblemática do país, a Penyagolosa, de 1.813 m. de altitude, considerada popularmente como a máis elevada, mais a honra en realidade correspóndelle ó Calderón, no Racó d'Ademús, que se ergue até os 1.839 m; tamén no Racó atopamos o Gavilán (1.747 m), a Creu dels Tres Regnes (1.555 m) e o Tortajada (1.541 m) e l'Aitana (1558 m) entre outros.
O litoral alterna cantís como a Serra d'Irta, os da Vila Joiosa ou a Serra Gelada con zonas húmidas e marismas, por exemplo a Ribera de Cabanes, a Albufereta de Orpesa, as albufeiras de Valencia e Elx, as lagoas de Torrevella e a Mata; grandes cordóns de praias de area, dende Benicàssim até Almenara, dende Puçol até a Marina e importantes formacións de dunas como El Saler de Valencia ou as de Guardamar.
Clima
miniatura|dereita|150px|Variación do clima mediterráneo: típico (marrón), continental (laranxa), e seco (rosa). miniatura|150px|Foto de [[Valencia coa vella e nova canles do río Turia.]] O País Valenciano está bañado ó longo da fachada costeira polo mar Mediterráneo e, polo tanto, o seu clima é o mediterráneo que canto máis se insire cara o interior menos suave é. Por iso no territorio non existe o mesmo tipo de clima mediterráneo, senón que podemos atopar:
Hidrografía
O Xúcar, con 497 km, nace en Ojuelos de Valdeminguete (Cuenca) para desembocar en Cullera. En troques, o Segura, con 325 km, nace en Fuente Segura, (Xaén) e finaliza o seu percorrido en Guardamar del Segura. Con respecto ó Millars, nace na Serra de Gúdar, Teruel, e o Turia na Muela de San Juan, en Albarracín, Teruel. Exceptuando o Segura, que nace nas Cordilleiras Béticas o resto dos alóctonos nacen no sistema ibérico.
Doutra banda, os autóctonos caracterízanse por ser ríos curtos, que nacen nas seerras próximas á costa e, polo tanto, teñen unha grande pendente. Ó norte está o río Sénia, limitando con Cataluña, o Cèrvol, o Cervera e o Palància. Ó sur o río Serpis, tamén denominado río de Alcoi, o Xaló-Gorgos, o Algar, o Amadório, o Montnegre, a Rambla de les Ovelles e o Vinalopó.
Estes ríos caracterízanse por ter un caudal irregular, con medradas de outono temidas e que provocan inundacións nos seus vales. Tamén fai falta dicir que sofren un intensivo aproveitamento hídrico mediante de presas para o consumo humano, industrial, turístico e agrícola, sendo o fundamento dos prósperos regadíos valencianos.
Parques naturais
As actividades a realizar orientaranse cara os usos tradicionais agrícolas, gandeiros e silvícolas, e ó aproveitamento das producións compatibles coas finalidades que motivaron a declaración, así como á súa visita e gozo coas limitacións necesarias para garantir a protección e as actividades propias da xestión do espazo protexido. Os outros usos poderán ser obxecto de exclusión na medida que entren en conflito cos valores que se pretenda protexer.
Política e goberno
miniatura|165px|[[Palau de Benicarló|Pazo dos Borja, sede de Les Corts]] miniatura|165px|Estandarte da [[Generalitat Valenciana|Generalitat]]
O País Valenciano, en recoñecemento da súa identidade coma nacionalidade histórica do Estado, que provén do histórico Reino de Valencia, accedendo ó seu autogoberno e constituíndose en comunidade autónoma có nome oficial de Comunidade Valenciana (Comunitat Valenciana), coa promulgación do seu primeiro Estatuto no 1982 (reformado no 1986)
As outras institucións da Generalitat son: a Sindicatura de Cuentas (Sindicatura de Comptes), o Consello Valenciano de Cultura (Consell Valencià de Cultura), a Academia Valenciana da Lingua (Acadèmia Valenciana de la Llengua), o Consello Xurídico e Consultivo (Consell Jurídic i Consultiu), o Comité Económico e Social (Comité Econòmic i Social) e o Consello Valenciano de Cultura (Consell Valencià de Cultura).
Economía
O País Valenciano conforma un territorio alongado, cunha orografía montañosa e irregular que dificultou historicamente as comunicacións e o aproveitamento do chan, e só o eixo litoral facilitou a conexión con Europa. Cun clima mediterráneo e un réxime de choivas escasas, os recursos naturais do País Valenciano son exiguos con respecto ós minerais. En recursos hídricos hai unha demanda de auga superior á oferta, e este desequilibrio é especialmente grave nas comarcas do sur do país, que se resolve polo momento con restricións e coa explotación de acuíferos subterráneos.
No ano 2005 o País Valenciano xerou o 9,64% do PIB estatal e a taxa de paro situouse no 8'82%. En recursos humanos a taxa de actividade do País Valenciano logrou o ano 2005 o 58'64%, se ben as diferenzas por xénero son moi acusadas. O modelo empresarial valenciano característico son as PEME, principalmente de cariz familiar, se ben han algunhas multinacionais. Pese á grave crise económica entre 1973 e 1985, actualmente é a segunda autonomía exportadora do Estado, e o volume das exportacións chegou ós 16.910 millóns de euros no ano 2005.
Demografía
195px|dereita|miniatura|Densidade de poboación dos municipios valencianos. A demografía do País Valenciano tradicionalmente concentrábase en localidades en zonas de cultivo ás beiras dos ríos máis importantes (Xúcar, Turia, Segura, Vinalopó), así coma poboacións importantes costeiras con portos, segundo as actividades agrícolas ou comerciais. As poboacións máis importantes adoitaban ser, máis antigamente, Sagunt ou Dénia, durante gran parte da súa historia, Valencia, Xàtiva, Orihuela, Alacant, Elx, Gandia ou Vila-real e, máis recentemente, Alzira e Castelló de la Plana.
Desta distribución tradicional, orixinada polas características orográficas e a posibilidade da agricultura de regadío, derívase que, aínda actualmente, a densidade de poboación é maior nas comarcas centrais e do sur e menor nas comarcas do Norte e do interior. Tamén afectou á demografía (e é quizais a excepción á distribución mencionada) a grande actividade industrial ou de produtos derivados da agricultura, durante o século XX, a cidades non costeiras como por exemplo Alcoi, Elda, Novelda, Ontinyent, Petrer, Villena e a La Vall d'Uixó.
Nos últimos anos, acentuouse a concentración nas grandes capitais e as súas localidades das áreas metropolitanas (salientando Torrent, Mislata, Paterna, Burjassot, Sant Vicent del Raspeig, Paiporta etc.) e, moi especialmente, en pobos e cidades costeiras. Así, poboacións tradicionalmente pequenas, (coma por exemplo Benidorm ou Torrevieja) sufriron un incremento de poboación moi salientable (aínda máis salientable durante as estacións cálidas do ano) debido de fundamentalmente ás migracións xeradas polo turismo.
Poderiamos dicir, polo tanto, que a demografía do País Valenciano hoxe en día é xa claramente maioritariamente urbana, con grande influencia de migracións debidas ó turismo e migracións estacionais de segunda residencia, e cunha clara tendencia cara as poboacións costeiras.
Cultura e tradicións
dereita|miniatura|A [[Muixeranga]] miniatura|Vestimenta tradicional Os lazos culturais valencianos son claramente mediterráneos, por razóns xeográficas e históricas, con influencias de tódolos pobos que interviñeron na súa historia. A relixión católica, aínda maioritaria entre os crentes, marcou tamén moitos lazos de comportamento individual e colectivo.
Aínda que moitas tradicións ancestrais poden ter unha orixe romano (como por exemplo o culto ó lume) de xeito similar a outros lugares da mediterráneos, así como a dieta, tamén existen importantes influencias árabes na cultura, especialmente na gastronomía. Da conquista feudal, aínda hoxe é visible as diferenzas culturais entre os pobos de orixe aragonesa (denominados coloquialmente xurros) e os pobos provenientes de Castela (coma agora a comarca da Plana d'Utiel e o señorío de Villena). Estas diferenzas se difuminan máis nas grandes cidades, onde moitas tradicións son mesmo descoñecidas pola xente nova e os recentemente chegados.
Entre as tradicións culturais podemos citar:
Gastronomía
miniatura|Unha paella valenciana, con coello, pito e xudías. A gastronomía do País Valenciano está marcada pola xeografía do país. Así pois na costa destacan os coques e pratos de arroz, e emprega preferentemente os cereais (o arroz, millo, trigo), legumes, froitas (uva, laranxa) e as hortalizas, mentres no interior destaca gazpachos e caldeiradas e o uso de embutido, noces e améndoas, cogomelos e caza. Tanto as achegas dos gregos (a améndoa, o viño) e dos romanos (a orchata, o aceite de oliva) coma a dos musulmáns (turrón, bolo de vento, arnadí e outros doces) e os repoboadores cristiáns (sobrasada, coques, esgarrat, espencat) son destacables.
Festas
miniatura|Festa de Mouros e Cristiáns en Callosa d'en Sarrià.
Deportes
250px|dereita|miniatura|Partido de [[llargues nunha rúa de Sant Joan d'Alacant.]] 250px|dereita|miniatura|[[Circuíto urbano de Valencia de Fórmula 1.]] O deporte tradicional por antonomasia é o xogo da pelota valenciana (pilota valenciana), até tal punto que hai xogadores profesionais e unha selección valenciana de pelota que participa nas competicións internacionais máis importantes. Este deporte practícase en máis de oito modalidades distintas, ben na rúa ou ben nun trinquet. Durante os partidos é típico que o público se atope case invadindo o espazo de xogo, e un ou dous marchadores recollen as apostas que fan polo equipo de "blaus" ou de "rojos", as únicas cores utilizadas na indumentaria dos pilotaris, xunto co branco, do cal adoitan ser os pantalóns e as espardenyes (zapatillas). A práctica e o coñecemento deste deporte está a aumentar dende que se retransmiten partidas por TV e os novos institutos de educación mediana deben contar con canchas de xogo axeitadas.
Outro dos deportes máis característicos é a colombicultura, ou as pombas deportivas, que se comezou a practicar especialmente a partir da década dos 20 do século XX, estendéndose por todo o Estado español, no que se adestra unha raza propia de pomba, o gavatxut valenciano. Tamén é tradicional o xogo da petanca, sobre todo nas zonas rurais.
O deporte máis popular, é o fútbol. No País Valenciano existen equipos importantes de fútbol, principalmente o Valencia Club de Fútbol, gañador de varios títulos nacionais e europeos ao longo da súa historia, e o Villarreal CF, habitual nas competicións europeas nos últimos anos. Outros históricos son Levante Unión Deportiva (o máis antigo, fundado no 1909), Elche Club de Fútbol, Hércules CF, Club Deportivo Castellón e o CD Alcoyano. Outro dos deportes olímpicos no que se destaca é o baloncesto, cos equipos Valencia BC e CB Lucentum Alicante. O deporte olímpico máis importante dos equipos femininos é o balonmán, onde se recolleron importantes e numerosos títulos, con equipos agora desaparecidos por exemplo BM Altea ou Colpisa Alacant, e na división de honra do cal, actualmente, máis da metade dos clubs femininos son valencianos.
O País Valenciano dispón tamén do famoso Circuíto de Cheste (Circuit de Xest), de 4.005 metros de percorrido, onde se disputa o "Gran Premio da Comunidade Valenciana" nas disciplinas de motociclismo MotoGP e Superbikes na última xornada do Campionato do Mundo de motociclismo. Este circuíto foi inaugurado o 19 de setembro de 1999 e foi bautizado coma Circuíto Ricardo Tormo, en homenaxe póstuma a ese piloto valenciano. O circuíto consta de 65.000 cadeiras e unha capacidade aproximada de 120.000 persoas.
No ano 2008, comezou a celebrarse o Gran Premio de Europa no recente Circuíto Urbano de Valencia que acollerá durante sete edicións carreiras de Fórmula 1, GP 2, Fórmula 3, Fórmula BMW e Porsche Mobil 1 Supercup. Este gran premio aportará un impacto económico de ó redor dos 70.000 millóns de euros anuais.
Grovios
miniatura|dereita|200px|Localización aproximada da pobo dos Grovios na provincia romana da [[Gallaecia.]] Os grovios (en Grovii) eran unha antiga tribo celta de Gallaecia, un pobo galaico bracarense.