cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sector da lousa en Valdeorras
Extracción e produción
O proceso comeza coa extracción da lousa mediante a creación dunha mina a ceo aberto ou unha mina subterránea. Despois do longo e complexo período de extracción, os bloques son transportados ás diferentes naves de traballo para a súa preparación e tratamento.
Unha vez que os grandes bloques chegan ás naves da canteira, trabállase para reducilos a cubos de menor tamaño para que sexa máis sinxela a súa manipulación. Posteriormente, o labrador/a saca láminas de ditos cubos e o cortador/a dálle diferentes formas. Cando as lousas teñen a forma adecuada, o embalador/a é o encargado de contalas, comprobalas, metelas en diferentes gaiolas para ser enviadas aos diferentes destinos.
Datos económicos
A comarca de Valdeorras é unha das maiores produtoras de España e de Europa, concentrando o maior número de explotacións e o 90% das empresas louseiras de Galicia. Segundo o “Plan de Zona Rural de Valdeorras” da Axencia Galega de Desenvolvemento Rural (Agader), o volume de produción de lousa na comarca valdeorresa é aproximadamente o 78% da lousa galega e o 60% da española. De feito, segundo un informe do Instituto Galego de Estatística, este sector é o impulsor da economía valdeorresa: máis da cuarta parte dos bens producidos na comarca saen de explotacións desta pedra e sitúa a Carballeda de Valdeorras como a segunda localidade co PIB por habitante máis alto de Galicia. Estes datos aparecen recollidos no “Análise da Minería de Produtos Minerais Non Metálicos”, elaborado polo IGE.
Creación de emprego
Nesta área xeográfica, como consecuencia da abundancia deste material e da súa explotación, tanto o proceso de extracción das minas, o transporte da pedra e o traballo na propia nave, xeran numerosos postos de emprego. Segundo a Cámara Mineira de Galicia, en 2015, constaban 287 explotacións mineiras activas que dan traballo directo a 4 .600 persoas. Máis de 150 céntranse na lousa, o que supón o 30% da produción deste material.
En calquera caso, traballar neste sector pode ser un emprego perigoso pola abundancia de máquinas pesadas, grandes pedras e explosivos, entre outras cousas. Ademais dos perigos do contorno laboral, hai outro tipo de riscos asociados como lesións de pulso, lesións de columna ou silicose, enfermidade que afecta a persoas que traballan durante moitos anos nas minas e provocada pola aspiración de po de sílice. Antigamente, non existían métodos de ventilación e extracción, polo que as persoas que levan traballando dende hai anos padecen este tipo de enfermidade.
Repercusión paisaxística
A importancia da lousa en Valdeorras deixa fortes impactos no territorio debido á súa explotación e tratamento. Primeiramente, coa creación das minas, pérdense grandes superficies de natureza. Segundo a Sociedade Galega de Historia Natural (SGHN), neste proceso foron destruídas 12 hectáreas protexidas por un lugar de importancia comunitaria e unha zona de especial protección de aves.
Outra alteración importante prodúcese cos cascallos. Durante o proceso de extracción e produción, orixínase unha gran cantidade de restos e po que, en moitos casos, non se utilizan. Segundo o estudo “O medio ambiente en industrias de metal, minería e sector eléctrico en Galicia”, realizado polo responsable de CCOO de Galicia, o 95% do material que se remove para producir lousa é cascallo, só se aproveita o 5%, é dicir, de 100 000 toneladas de material, 5 000 son aproveitables. Estes residuos son depositados nas proximidades das naves ou nas ladeiras das montañas, chegando a invadir o traxecto dos ríos, facendo que a auga tome unha cor verdosa, característica deste material.
Barosa, Briallos, Portas
Barosa é un lugar da parroquia de Briallos, no concello pontevedrés de Portas, na comarca de Caldas. Segundo o IGE, en 2013 tiña 33 habitantes (15 homes e 18 mulleres).
J. Donald Cameron
James Donald Cameron (14 de maio de 1833 en Middletown, Dauphin County, Pennsilvania – 30 de agosto de 1918 en Donegal, Pensilvania) foi un político estadounidense. Fillo de Simon Cameron, foi Secretario de Guerra (1876-1877), senador por Pennsilvania (1877-1897) e xefe do Comité Nacional do Partido Republicano (1879-1880).
Dialecto iron
O iron (Ирон) (ou "irati"), é unha das variantes lingüísticas da lingua oseta. É falado por unha gran maioría da poboación oseta (tanto do norte coma do sur), é o dialecto máis grande do oseto, sendo a outra variante o digorés.
Pieter Breuker
Pieter Breuker, nado en Skingen, o 17 de maio de 1945, é un lingüista e escritor frisón.
Traxectoria
Pieter Breuker licenciouse en neerlandés na Universidade de Ámsterdam e frisón na Vrije Universiteit.
Foi profesor de neerlandés (1973) e máis tarde de frisón (1975) na Academia Pedagóxica de It Hearrenfean. En 1978 entrou como colaborador no Instituto Frisón da Universidade de Groninga e a partir do ano seguinte traballou como investigador alí. En 1993 presentou a súa tese de doutoramento co título de Noarmaspekten fan it hjoeddeiske Frysk. Ademais das súas obras lingüísticas tamén publicou varias sobre a historia do deporte e sobre o deporte a a lingua frisoa, como a primeira obra terminolóxica dedicada ao deporte en frisón, Keatserstaal ou a primeira antoloxía dedicada ao deporte en frisón, Boppe!. No campo literario publicou Boarteskertier, onde recolleu poemas e relatos publicados con anterioridade. É presidente da asociación Stichting De Sportwereld e membro da Sociedade Internacional de Historiadores Olímpicos.
Idade do Universo
miniatura|Imaxe do Universo na súa infancia obtida con datos do WMAP. As diferenzas de cor indican as flutuacións da temperatura, que corresponden ás sementes que darían lugar ás galaxias. En cosmoloxía física, a idade do Universo é o tempo que vai desde o Big Bang ata agora. As medicións actuais da idade do Universo dan un valor de aproximadamente trece mil oitocentos millóns de anos, concretamente 13 799 ±21 millóns de anos segundo o modelo de concordancia Lambda-CDM. A incerteza indicada de 21 millóns de anos obtívose polo acordo de varios proxectos de investigación científica, como as medidas da radiación de fondo de microondas feitas polo satélite Planck, a Sonda de Anisotropía de Microondas Wilkinson e outras sondas. As medidas da radiación de fondo cósmica dan un tempo de arrefriamento do universo desde o Big Bang, e as medidas da velocidade de expansión do Universo poden utilizarse para calcular a súa idade aproximada ao extrapolalas cara atrás no tempo.
Explicación
O modelo de concordancia Lambda-CDM describe a evolución do Universo a partir dun estado primordial quente moi uniforme ata o seu estado actual nun lapso de tempo duns 13,8 miles de millóns de anos de tempo cosmolóxico. Este modelo compréndese ben teoricamente e está fortemente apoiado por observacións astronómicas recentes de gran precisión como as da WMAP. En contraste, as teorías sobre a orixe do estado primordial seguen sendo aínda bastante especulativas. Se extrapolamos o modelo Lambda-CDM cara atrás desde o estado máis antigo ben coñecido, rapidamente (nunha pequena fracción de segundo) alcanza unha singularidade chamada "singularidade do Big Bang". Esta singularidade non se entende que teña significado físico no sentido habitual, pero é conveniente para citar os tempo medidos "desde o Big Bang" aínda que non se corresponda cun tempo fisicamente medible. Por exemplo, "10−6 segundos despois do Big Bang" é unha era ben definida na evolución do Universo. Se nos referimos á mesma era como "hai 13,8 miles de millóns de anos menos 10−6 segundos", a precisión do significado perderíase porque o minúsculo intervalo de tempo final está saturado pola incerteza do primeiro.
Aínda que o Universo podería en teoría ter unha historia máis longa, a Unión Astronómica Internacional usa actualmente o termo "idade do Universo" co significado de duración da expansión Lambda-CDM, ou de xeito equivalente o tempo que pasou desde o Big Bang no Universo observable actual.
Límites observacionais
Como o Universo debe ser polo menos tan vello como a cousa máis antiga que haxa nel, hai varias observacións que poñen un límite inferior á idade do Universo; entre estas están a temperatura das estrelas ananas brancas máis frías, que arrefrían gradualmente co tempo, e os puntos de saída da secuencia principal máis débiles das estelas da secuencia principal nos cúmulos (as estrelas de menor masa pasan unha gran cantidade de tempo na secuencia principal, polo que as estrelas de menor masa que evolucionaron saíndo da secuencia principal establecen unha idade mínima).
Parámetros cosmolóxicos
miniatura|400px|A idade do Universo pode ser determinada medindo hoxe a [[contante de Hubble e extrapolando cara atrás no tempo co valor observado dos parámetros de densidade (Ω). Antes do descubrimento da enerxía escura, críase que o Universo estaba dominado pola materia e así a Ω neste gráfico correspóndese con Ωm. Nótese que o Universo en aceleración ten a maior idade, mentres que o Universo no Big Crunch ten a menor idade.]] miniatura|400px|O valor do factor de corrección da idade, F, móstrase como unha función de dous [[cosmoloxía|parámetros cosmolóxicos: a densidade de materia fraccionaria actual Ωm e a densidade da constante cosmolóxica ΩΛ. Os valores mellor axustados destes parámetros móstranse no cadro da parte superior esquerda; o Universo dominado na materia móstrase pola estrela na parte inferior dereita.]] O problema de determinar a idade do Universo está estreitamente ligado ao problema de determinar os valores dos parámetros cosmolóxicos. Hoxe isto realízase fundamentalmente no contexto do modelo ΛCDM, onde se asume que o Universo contén a materia (bariónica) normal, materia escura fría, radiación (incluíndo tanto fotóns coma neutrinos), e unha constante cosmolóxica. A contribución fraccionaria de cada un á densidade de enerxía actual do Universo vén dada polos parámetros de densidade Ωm, Ωr e ΩΛ. O modelo ΛCDM completo descríbese por outros varios parámetros, pero para o propósito de computar a súa idade, estes tres, xunto co parámetro de Hubble H_0, son os máis importantes.
Se temos medidas precisas destes parámetros, entón a idade do Universo pode determinarse usando a ecuación de Friedmann. Esta ecuación relaciona a velocidade de cambio no factor escala a(t) con respecto ao contido de materia do Universo. Transformando esta relación, podemos calcular o cambio no tempo por cambio no factor escala e así calcular a idade total do Universo integrando esta fórmula. A idade t0 vén dada entón por unha expresión da forma onde H_0 é o parámetro de Hubble e a función F depende só da contribución fracionaria do contido da enerxía do Universo que procede de varios compoñentes. A primeira observación que se pode facer a partir desta fórmula é que o parámetro de Hubble é o que controla a idade do Universo, cunha corrección debida ao contido de enerxía e materia. Así unha estimación aproximada da idade do Universo procede do tempo de Hubble, o inverso do parámetro de Hubble. Cun valor para H_0 duns 68 km/s/Mpc, o tempo de Hubble estímase en 1/H_0 = 14,4 miles de millóns de anos.
Para obter unha cifra máis precisa, debe computarse o factor de corrección F. En xeral isto debe facerse numericamente, e na figura móstranse os resultados para un rango de valores de parámetros cosmolóxicos. Para os valores de Planck (Ωm, ΩΛ) = (0,3086, 0,6914), mostrados no cadro da esquina superior esquerda da figura, este factor de corrección é duns F = 0,956. Para un Universo plano sen ningunha constante cosmolóxica, mostrado para a estrela da esquina inferior dereita, F = 2/3 é moito menor e así o Universo é máis xove para un valor fixo do parámetro de Hubble. Para facer estra figura, mantense constante Ωr (aproximadamente equivalente a manter constante a temperatura do CMB) e o parámetro de densidade de curvatura queda fixado polo valor dos outros tres.
Ademais do satélite Planck, a Sonda de Anisotropía de Microondas Wilkinson (WMAP, Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) foi outro instrumento utilizado para establecer a idade precisa do Universo, aínda que deben realizarse outras medidas para aumentar a precisión da cifra. As medicións CMB son moi boas para restrinxir o contido de materia Ωm e o parámetro de curvatura Ωk. Non é directamente sensible ao ΩΛ, en parte porque a constante cosmolóxica só se fai importante con desprazamentos ao vermello baixos. As determinacións máis precisas do parámetro de Hubble H0 proceden das supernovas de tipo Ia. Combinando estas medidas obtense o valor xeralmente aceptado da idade do Universo citada antes.
A constante cosmolóxica fai que o Universo sexa "máis vello" ao fixarmos os valores dos outros parámetros. Isto é significativo, xa que antes de que a constante cosmolóxica fose aceptada xeralizadamente, o modelo do Big Bang facía difícil explicar por que os cúmulos globulares da Vía Láctea parecían ser máis vellos que a idade total do Universo calculada a partir do parámetro de Hubble e do universo de só materia. A introdución da constante cosmolóxica permite que o Universo sexa máis antigo que ditos cúmulos, e tamén explica outras características que o modelo do universo de só materia non podía explicar.
WMAP
O proxecto da NASA Sonda de Anisotropía de Microondas Wilkinson (WMAP, Microwave Anisotropy Probe) de nove anos de duración estimou en 2012 que a idade do Universo era (13,772 ±0,059)·109 anos, é dicir, 13 772 millóns de anos, cunha incerteza de máis menos 59 millóns de anos.
Porén, esta idade estaba baseada na asunción de que o modelo utilizado no proxecto era correcto; outros métodos de estimación da idade do Universo poden dar idades diferentes. Asumindo un fondo extra no Universo de partículas relativistas, por exemplo, poden aumentarse as barras de erro da restrición do WMAP nunha orde de magnitude.
Esta medición faise usando a localización dos primeiros picos acústicos do espectro de potencias do fondo de microondas para determinar o tamaño da superficie de desacoplado (tamaño do Universo no tempo da recombinación). O tempo de viaxe da luz a esta superficie (dependendo da xeometría usada) dá unha idade fiable do Universo. Asumindo a validez dos modelos usados para determinar esta idade, a precisión residual dá unha marxe de erro de case o 1%.
Planck
En 2015, o Planck Collaboration estimou que a idade do Universo era de (13,813 ±0,038)·109 anos, lixeiramente maior que a estimada polo WMAP pero dentro das incertezas da cifra derivada dos datos da WMAP. Combinando os datos da Planck con datos externos, a mellor estimación combinada da idade do Universo é (13,799 ±0,021)×109 anos.
Fortes asuncións previas
O cálculo da idade do Universo só é preciso se as asuncións que se adoptan nos modelos usadas para estimala son tamén precisas. Estas asuncións previas fortes implican esencialmente o stripping dos erros potenciais noutras partes do modelo para dar precisión aos datos observacionais reais directamente nos resultados finais. Aínda que isto non é un procedemento válido en todos os contextos (como se indica na advertencia habitual que se fai "baseado no feito de que asumimos que o modelo subxacente que utilizamos é correcto"), a idade proporcionada é precisa para o erro especificado (xa que este erro representa o erro no instrumento usado para recoller a entrada dos datos brutos no modelo).
A idade do Universo baseada só no mellor axuste aos datos de Planck 2015 é 13,813 ±0,038 miles de millóns de anos (a estimación de 13,799 ±0,021 miles de millóns de anos usa asuncións a priori gaussianas baseadas en estimacións anteriores doutros estudos para determinar a incerteza combinada). Esta cifra representa unha medida exacta "directa" da idade do Universo (outros métodos implican normalmente o uso da lei de Hubble e a idade das estrelas máis antigas nos cúmulos globulares etc.). É posible usar diferentes métodos para determinar o mesmo parámetro (neste caso, a idade do Universo) e chegar a diferentes respostas sen ningún solapamento nos "erros". Para evitar este problema da mellor maneira posible, é común mostrar dous conxuntos de incertezas; unha relacionada coa medida real e a outra relacionada cos erros do sistema do modelo utilizado.
Un importante compoñente para a análise dos datos usados para determinar a idade do Universo (por exemplo, dos datos de Planck) é, por tanto, usar unha análise estatística bayesiana, que normaliza os resultados baseándose en asuncións previas (é dicir, o modelo). Isto cuantifica calquera incerteza na exactitude dunha medida debida ao uso dun determinado modelo.
Historia
No século XVIII empezou a formularse o concepto de que a idade da Terra era de millóns ou miles de millóns de anos. Porén, a maioría dos científicos ao longo do século XIX e nas primeiras décadas do XX asumían que o Universo era un estado estable e eterno, no que podía haber estrelas que ían e viñan pero non cambios que ocorresen na grande escala coñecida do tempo.
As primeiras teorías científicas que indicaban que a idade do Universo podería ser finita foron os estudos de termodinámica, formalizados a mediados do século XIX. O concepto de entropía determina que se o universo (ou calquera outro sistema pechado) era infinitamente vello, entón todo o que estaba dentro del estaría á mesma temperatura, e así non habería estrelas nin vida. Daquela non se presentou ningunha explicación científica a esta contradición.
En 1915 Albert Einstein publicou a teoría da relatividade xeral e en 1917 construíu o primeiro modelo cosmolóxico baseado na súa teoría. Para que seguise sendo consistente cun estado estable do Universo, Einstein engadiu ás súas ecuacións unha constante cosmolóxica, como se chamaría despois. Porén, xa en 1922, tamén utilizando a teoría de Einstein, Alexander Friedmann e independentemente cinco anos despois Georges Lemaître, mostraron que o Universo non podía ser estático e debía estar en expansión ou en contracción. Ademais, Arthur Eddington probou que o modelo de Einstein dun Universo estático era inestable.
A primeira observación directa que indicaba que o Universo tiña unha idade finita procedía das observacións das 'velocidades de recesión', principalmente feitas por Vesto Slipher, combinadas coas distancias ás 'nebulosas' (galaxias) feitas por Edwin Hubble nun traballo publicado en 1929. A inicios do século XX, Hubble e outros distinguiron estrelas individuais dentro de certas nebulosas, determinando así que eran en realidade galaxias, similares, pero exteriores, á nosa galaxia a Vía Láctea. Ademais, estas galaxias eran moi grandes e moi distantes. Os espectros captados desas galaxias distantes mostraban un desprazamento ao vermello nas súas liñas espectrais presumiblemente causado polo efecto Doppler, indicando así que estas galaxias se estaban a separar da Terra. Ademais, canto máis lonxe estaban esas galaxias (o débiles que vían desde aquí) maior era o seu desprazamento ao vermello, e máis rapidamente se separaban de nós. Esta foi a primeira evidencia directa de que o Universo non é estático senón que está en expansión. A primeira estimación da idade do Universo procede do cálculo do momento en que todos os obxectos do Universo deberon de empezar a acelerar desde un mesmo punto. O valor inicial de Hubble para a idade do Universo era moi baixa, xa que se consideraba que as galaxias estaban moito máis próximas do que as posteriores observacións demostraron que estaban.
A primeira medida precisa razoable da velocidade de expansión do Universo, un valor numérico que agora se coñece como constante de Hubble, fíxoa por primeira vez en 1958 o astrónomo Allan Sandage. O valor que el mediu para a constante de Hubble era moi próximo ao rango de valores que se acepta xeralizadamente hoxe.
Porén, Sandage, igual que Einstein, non cría nos seus propios resultados na época en que os descubriu. O seu valor para a idade do Universo era demasiado curto para reconciliarse cos 25 mil millóns de anos estimados nesa época para as estrelas máis vellas coñecidas. Sandage e outros astrónomos repetiron estas medidas moitas veces, intentando reducir a constante de Hubble e así incrementouse a idade resultante para o Universo. Sandage mesmo propuxo novas teorías cosmogónicas para explicar esta discrepancia. Este asunto resolveuse finalmente con melloras nos modelos teóricos usados para estimar as idades das estrelas. En 2013, utilizando os últimos modelos de evolución estelar, a idade estimada da estrela máis vella coñecida era 14,46 ±0,8 miles de millóns de anos.
O descubrimento da radiación de fondo de microondas cósmica anunciado en 1965 puxo definitivamente fin á incerteza científica que quedaba sobre o Universo en expansión. As sondas lanzadas recentemente ao espazo como WMAP, lanzada en 2001, e Planck, lanzada en 2009, obtiveron datos que determinan a constante de Hubble e unha idade do Universo independente das distancias das galaxias, eliminando a maior fonte de erro.
Ácido vaccénico
O ácido vaccénico (do latín vacca, vaca ) é un ácido graxo omega-7. É un ácido graxo trans natural, que se encontra na graxa dos ruminantes e en produtos lácteos como leite, manteiga, e iogur. Tamén é o ácido graxo trans predominante do leite humano.
O seu nome IUPAC é ácido (E)-11-octadecenoico, e a súa denominación abreviada é 18:1 trans-11.
Foi descuberto en 1928 en graxas animais e na manteiga. É o principal isómero de ácido graxo trans das graxas lácteas. Os mamíferos convérteno en ácido ruménico, un ácido linolénico conxugado, con posibles propiedades anticanceríxenas.
O estereoisómero, ácido cis-vaccénico (ou ácido (Z)-11-octadecenoico, ou 18:1 cis-11), é un ácido graxo omega-7 que se encontra no aceite da planta elaeagnácea Hippophae rhamnoides.
Saúde
Un estudo de 2008 da Universidade de Alberta suxeriu que a alimentación de ratas con ácido vaccénico durante 16 semanas causou unha diminución dos niveis de colesterol total, de LDL e de triglicéridos. Os investigadores están preparando novas investigacións, que incluirán ensaios clínicos en humanos.
A oxidación de ácidos graxos insaturados omega-7 na superficie da pel, como son os ácidos vaccénico e palmitoleico, pode ser a causa do fenómeno coñecido como cheiro a persoa vella.
Freixís, Navia de Suarna
San Pedro de Freixís é unha parroquia do concello de Navia de Suarna na comarca dos Ancares, na provincia de Lugo. No ano 2007 tiña 48 habitantes, deles 30 eran homes e 18 eran mulleres, os mesmos ca no ano anterior.
Guerino Bertocchi
'Guerino Bertocchi nado o 29 de outubro de 1907 e finado o 13 de abril de 1981 foi un mecánico e piloto italiano coñecido pola súa asociación de toda a vida con Maserati.
Bertocchi debutou como mecánico e copiloto xunto a Alfieri Maserati na Targa Florio de 1926. En 1947 ascendeu ao papel de mecánico xefe e piloto de probas do equipo Maserati de Fórmula 1, así como probador de coches de estrada como o  5000 GT. En 1957 pilotou o coche que lle deu a Juan Manuel Fangio o seu quinto e último título mundial. A única entrada na Fórmula Un de Bertocchi é o Gran Premio de España de 1954 como piloto de reserva. Bertocchi nunca volveu participar nunha carreira de Fórmula Un. Entre 1931 e 1963 competiu trece veces na Mille Miglia, unha na Targa Florio, unha nas 12 Horas de Pescara e unha nas 24 Horas de Le Mans.
As Cabandelas, O Deveso, As Pontes de García Rodríguez
As Cabandelas é un lugar da parroquia do Deveso no concello coruñés das Pontes de García Rodríguez na comarca do Eume. Estaba despoboado no ano 2014 segundo datos do IGE.
Rexións do Brasil
As Rexións do Brasil son unhas divisións que teñen carácter legal e que foron proposta polo Instituto Brasileiro de Xeografía e Estatística (IBGE) en 1969. O IBGE tomou en consideración aspectos naturais na división do país, como o clima, o relevo, a vexetación e a hidrografía; por esa razón, as rexións tamén son coñecidas como "rexións naturais do Brasil". Hai unha pequena excepción con relación á rexión Sueste, que se creou tendo enconta en parte aspectos humanos (desenvolvemento industrial e urbano). As rexións brasileiras son:
miniatura|300px|<font color="#F5DD00">1 • Centro-Oeste, <font color="#E77816">2 • Nordeste, <font color="#84C224">3 • Norte, <font color="#DB204B">4 • Sueste, <font color="#1B7FE4">5 • Sur
Os límites das rexións sempre coinciden cos límites de estados, non habendo estados que se espallen por dúas rexións.
A área correspondente ao estado de Tocantins (integrante da rexión Norte), por ter sido orixinaria do desmembrado de Goiás (Centro-Oeste), foi a última alteración na delimitación das rexións brasileiras.
Actualmente, moitos xeógrafos e científicos sociais prefiren a división xeoeconómica proposta por Pedro Pinchas Geiger no 1967, que toma en conta os aspectos naturais e humanos. Esa división consiste de tres rexións e as súas fronteiras non coinciden coas fronteiras estatais, a saber: Amazonia, Centro-Sur e Nordeste.
Künzell
Atópase situado ao leste do estado, cerca das fronteiras cos estados de Turinxia e Baviera, na zona do macizo do Rhön.
250px|miniatura|Künzell.
Ribagorza
250px|miniatura|Localización da comarca en Aragón.miniatura|dereita|250px|Concellos da comarca. A Ribagorza (en catalán: la Ribagorça) é unha comarca situada no extremo nordeste da provincia de Huesca, en Aragón. A súa capital administrativa é Graus e a cultural é Benabarre.
Na Ribagorza fálase, ademais do castelán, o catalán ribagorzano.
Xeografía
Hai tres ríos principais na comarca, que á súa vez conforman tres vales distintos:
En Benasque está o Aneto, o pico máis elevado dos todos os Pireneos, cunha altitude de 3.404 msnm.
Concellos
A comarca engloba aos municipios de Areny de Noguera, Benavarri, Benás, Beranuy, Bisaurri, Bonansa, Campo, Capella, Castilló de Sos, Castigaleu, Chía, Estopanyà, Foradada de Toscar, Graus, Isábena, Lascuarre, Laspaúls, Monesma i Caixigar, Montanui, Perarrúa, La Puebla de Castro, Pont de Montanyana, Sahún, Santa Liestra y San Quílez, Secastilla, Seira, Sesué, Sopeira, Tolba, Torre la Ribera, Valle de Bardají, Valle de Lierp, Viacamp i Lliterà e Billanoba.
Historia
A súa historia escribiuse con nomes como os de Ramón I de Pallars-Ribagorza, Bernardo Unifredo, Ramón II de Ribagorza, Unifredo de Ribagorza, Arnau de Ribagorza, Isarn de Ribargorza, Toda ou Tota de Ribagorza (1003-1011), Guillermo de Ribagorza (1001-1017) Sancho III o Maior de Navarra, Gonzalo I de Ribagorza e Ramiro I de Aragón (1044).
Cunninghamia lanceolata
Cunninghamia lanceolata, é unha especie de conífera da familia das taxodiáceas. De orixe chinesa, emprégase en Galiza coma ornamental, sendo común na xardinaxe palaciana e de arboredos.
Ribagorza
Historia
Pedro I tomou Estada (1087) e Monzón (1089). Rexentou o condado Afonso o Batallador e á súa vez o seu irmán Ramiro II o Monxe que casou á súa filla Dona Petronila co Conde de Barcelona Ramón Berenguer IV, dando orixe á Coroa de Aragón.
Cunninghamia lanceolata
Descrición
Árbore orixinaria do centro e sur da China, no seu estado natural. Ten unha gran capacidade para regromar de cepo, a madeira é de calidade regular.
É de hábito monopodial, posúe copa piramidal, angosta, conserva as súas pólas inferiores, que se estenden horizontalmente. O seu toro é recto. A súa altura oscila entre os 10 e os 25 m. As follas son simples, dispostas en espiral ou en dous planos máis ou menos diverxentes, lineares lanceoladas, falcadas (2,5 –7 cm x 0,4-0,7 cm), coa face verde brillante, e o envés claro, con anchas fitas estomáticas abrancazadas separadas pola nervadura media, marxe finamente serrada. É unha árbore de folla persistente.
Os seus froitos son conos (estróbilos) ovoide globosos, de 3 a 5 cm de longo, terminais, formados por numerosas escamas triangulares, agudas e imbricadas e subleñosas dentadas.
Esta especie de árbore non é hermafrodita, polo tanto pódese diferenciar o sexo de cada un segundo os seus conos. 240px|thumb|Conos de sexo masculino de C. lanceolata. 240px|thumb|Cono de sexo feminino de C. lanceolata.
Condicións de cultivo
Atura o clima cálido e chuvioso, con precipitacións uniformes. Soporta algo o frío. Prefire solos liviáns, profundos, mais tamén medra nos pobres, sempre que estean ben provistos de humidade.
Durante os primeiros anos medra amodo, despois acelera.
Propiedades
A respecto da madeira, a cerna é castaña amarelenta, de textura fina e homoxénea, gran dereito, veado macío, sen cheiro, mol, lixeira, estábel, doada de traballar e pouco durábel en contacto co chan.
André Vesalio
André Vesalio, en galego, ou Andreas Vesalius, na súa forma latinizada, son os nomes cos que se coñece habitualmente a Andries van Wesel, nado en Bruxelas o 31 de decembro de 1514 e finado en Zante, actual Grecia o 15 de outubro de 1564, foi un anatomista flamengo do Renacemento, autor dun dos libros máis influentes sobre anatomía humana, De humani corporis fabrica (Sobre a estrutura do corpo humano).
Baseando os seus estudos anatómicos na observación directa, desbotou algúns graves erros presentes na obra de Galeno, polo que está considerado como o fundador da anatomía moderna.
Traxectoria
dereita|250px|miniatura|André Vesalio (retrato procedente da súa obra Fabrica). Naceu en Bruxelas, capital de Flandres que daquela formaba parte do Sacro Imperio Romano Xermánico, nunha familia de médicos. Seu pai, Moisés Coprima, era fillo ilexítimo do médico real do emperador Maximiliano I, Everard Van Wesel. O seu pai animouno a seguir a tradición familiar, e o inscribiu na Escola dos Irmáns da Vida Común, en Bruxelas, onde Vesalio aprendeu grego e latín.
André serviu tamén a Maximiliano, como boticario, e despois ao seu neto Carlos V como valet de chambre.
En 1528 Vesalio ingresou na Universidade Católica de Lovaina (Pedagogium Castrensis) como estudante de artes, pero cando o seu pai foi nomeado valet de chambre, en 1532, preferiu seguir estudos de medicina na universidade de París, cidade á que se trasladou en 1533. Alí estudou as teorías de Galeno baixo a dirección de Jacques Dubois (Jacobus Sylvius) e de Jean Fernel. Foi nesta época cando empezou a interesarse pola anatomía. Para mellorar os seus coñecementos sobre osteoloxía províase de ósos no Cemiterio dos Inocentes.
Viuse obrigado a abandonar París en 1536 a causa da guerra entre Francia e o Sacro Imperio, regresando a Lovaina. Alí completou os seus estudos baixo a dirección de Johannes Winter von Andernach, graduándose ao ano seguinte. A súa tese, Paraphrasis in nonum librum Rhazae medici arabis clariss ad regem Almansorum de affectum singularum corporis partium curatione, foi un comentario sobre o libro noveno de Rhazes, un médico árabe do século X. Permaneceu en Lovaina pouco tempo, a causa dunha disputa co seu mestre, instalándose durante un tempo en Venecia e, en 1536, trasladouse á universidade de Padua (Universitas aristarum), onde se doutorou en 1537.
O seu método de ensinanza era revolucionario. Tradicionalmente o profesor ensinaba lendo os textos clásicos (principalmente a obra de Galeno) e a súa exposición era seguida pola disección dun animal, realizada por un cirurxián-barbeiro baixo a dirección do profesor. Vesalio, en cambio, converteu a disección na parte máis importante da clase, levándoa a cabo por si mesmo, rodeado polos seus alumnos. Para Vesalio, a observación directa era a única fonte fiábel, o que supoñía unha importante ruptura coa práctica medieval, baseada fundamentalmente nos textos.
Recompilou os seus debuxos de anatomía, para uso dos seus estudantes, en táboas anatómicas ilustradas. Cando descubriu que algúns deles estaban sendo copiados, publicounos en 1538 co título de Tabulae Anatomicae Sex (Venecia, 1538). As tres láminas osteolóxicas foron realizadas por Kalkar, a instancias súas; as tres relativas ás vísceras (fígado, vea porta e xenitais; fígado e vea cava; corazón e aorta) realizounas el mesmo. En 1539 publicou tamén unha versión actualizada do vademécum anatómico de Galeno, Institutiones Anatomicae. Cando esta obra chegou a París, un dos seus antigos profesores publicou un ataque contra ela.
En 1538 publicou unha obra sobre a flebotomía ou sangría, que era na época un tratamento que se aplicaba a case calquera enfermidade. Existía un debate acerca de cal era o lugar máis adecuado para a extracción de sangue. O procedemento defendido por Galeno consistía en extraer o sangue dun punto próximo ao da localización da doenza. Así e todo, a práctica musulmá e medieval prescribía extraer menor cantidade de sangue dun punto máis distante. A obra de Vesalio apoiaba a opinión de Galeno, e apoiaba os seus argumentos en diagramas anatómicos.
En 1539 un xuíz de Padua, interesado polos traballos de Vesalio, fixo que se lle facilitasen os cadáveres dos criminais executados, para a súa disección (práctica, daquela, prohibida). Isto permitiulle mellorar os seus diagramas anatómicos.
En 1541, mentres estaba en Boloña, Vesalio descubriu que as investigacións de Galeno estaban baseadas na disección de animais, e non de seres humanos. Como a disección humana tiña estado prohibida na antiga Roma, Galeno diseccionara no seu lugar monos de Berbería (Macaca sylvanus), crendo que serían anatomicamente similares ao ser humano. Vesalio, apoiándose nas súas propias observacións, publicou unha corrección das Opera omnia de Galeno, e comezou a escribir o seu propio texto de anatomía.
Impertérrito, continuou provocando controversias, esta vez non demostrando os erros de Galeno, senón de Mondino de Liuzzi, e incluso de Aristóteles: os tres fixeran suposicións acerca da estrutura do corazón e as súas funcións que eran claramente erróneas. Por exemplo, Vesalio descubriu que o corazón tiña catro cavidades, que o fígado tiña dous lobos, e que os vasos sanguíneos comezaban no corazón, e non no fígado.
De Humani Corporis Fabrica
A obra destaca a importancia da disección e do que en adiante se chamou a visión "anatómica" do corpo humano. O termo que utilizou para titular o seu libro, "Fabrica", ten connotacións arquitectónicas. Na súa descrición parte dos ósos, ligamentos e músculos, que fundamentan a estrutura corporal, para pasar a estudar logo os sistemas conectivos ou unitivos (vasos sanguíneos e nervios) e os sistemas que impulsan a vida. Dos sete libros de que consta a obra, o primeiro trata dos ósos e cartilaxes; o segundo dos músculos e ligamentos; no terceiro descríbense as veas e arterias; no cuarto, os nervios; no quinto, os aparellos dixestivo e reprodutor; no sexto, o corazón e os órganos que o auxilian, como os pulmóns; o sétimo e último está dedicado ao sistema nervioso central e aos órganos dos sentidos. O seu modelo anatómico contrasta poderosamente cos vixentes no pasado.
Ademais de realizar a primeira descrición válida do esfenoide, demostrou que o esterno consta de tres partes e o sacro de cinco ou seis; e describiu coidadosamente o vestíbulo do oído no interior do óso temporal. Verificou as observacións de Etienne acerca das válvulas nas veas hepáticas, describiu a vea ácigos, e descubriu no feto a canle que comunica a vea umbilical e a vea cava inferior, chamado desde entón ductus venosus. Describiu tamén o omento, e as súas conexións co estómago, o bazo e o colon; ofreceu as primeiras nocións correctas sobre a estrutura do píloro; e observou o pequeno tamaño do apéndice vermiforme nos homes; deu as primeiras descricións válidas do mediastino e a pleura, e a explicación máis correcta da anatomía do cerebro realizada até aquela data.
Médico imperial e real
Pouco despois da publicación da súa magna obra, lle foi ofrecido o posto de médico imperial na corte de Carlos V. Informou ao senado de Venecia de que deixaba o seu posto en Padua, o que impulsou ao duque Cosme I de Medici a intentar convencelo de que se trasladase á universidade de Pisa, oferta que Vesalio declinou. Na corte tivo problemas nas súas relacións cos outros médicos, que o consideraban un "barbeiro". Durante os doce anos seguintes Vesalio viaxou coa corte, tratando feridas de guerra e de torneos, realizando operacións cirúrxicas e autopsias, e escribindo cartas privadas acerca de cuestións médicas específicas. Durante esta época escribiu tamén a súa obra Radicis Chynae, un texto curto acerca das propiedades dunha planta medicinal, a raíz de China unha especie de zarzaparrilla, no que se defendeu ademais das acusacións dos partidarios de Galeno. Recibiu numerosos ataques.
Tras a abdicación de Carlos V, continuou exercendo como médico na corte de Filipe II, quen o recompensou cunha pensión vitalicia e o nomeamento de conde palatino. En 1562 practicoulle unha trepanación ao Príncipe Carlos de Habsburgo. En 1555 publicou unha edición revisada do seu De Corporis.
Morte
Condenado á fogueira por algunhas escuras prácticas, Filipe II cambiou esta sentenza por unha peregrinación a Terra Santa, a cal emprendeu en 1564. Embarcou coa frota veneciana de Giacomo Malatesta, vía Chipre. Cando chegou a Xerusalén recibiu unha mensaxe do senado de Venecia instándoo a aceptar o seu antigo posto na universidade de Padua, que quedara vacante á morte do seu amigo e alumno Falopio.
O Campo das Bestas, Mañufe, Gondomar
O Campo das Bestas é un lugar da parroquia de Mañufe, no concello pontevedrés de Gondomar, bisbarra histórica e natural do Val Miñor, que actualmente forma parte administrativamente da comarca de Vigo. Segundo o INE en 2019 tiña 48 habitantes (22 homes e 26 mulleres), dous menos ca en 2010. miniatura|Campos de cultivos nas Ribeiras de San Bieito, Campo das Bestas, Mañufe, Gondomar
Toponimia
O microtopónimo Ribeiras de San Bieito está vinculado á advocación de San Bieito na próxima vila de Gondomar. É zona inundable pola enchentes do Miñor. Segundo a tradición agraria local, “para que sexa bo ano de colleitas o río ha de saír do leito sete veces”.
Patrimonio
Fonte do Outeiral: Situada nas terras do Igrexiario, abaixo da igrexa parroquial de Mañufe, con acceso dende o camiño medieval da Nosa Señora do Norte ao paso polo Campo das Bestas. É unha fonte de cano cun nicho pétreo “totalmente embutido no muro que dá amparo ao socalco posterior formado polo Igrexario. Cando aínda as augas non se comercializaban en botella, o seu caudal era moi apreciado” segundo o arquitecto Antonio Soliño Troncoso.
Conca de Barberà
250px|miniatura|Localización da comarca en [[Cataluña.]]250px|dereita|miniatura|Vista parcial da comarca. A Conca de Barberà é unha comarca do norte da provincia de Tarragona, no centro de Cataluña. A súa capital é Montblanc. En 2009 tiña 21.502 habitantes.
A comarca limita ao norte coa Segarra, ao nordeste con Anoia, ao sueste co Alt Camp, ao sur co Baix Camp, ao suroeste co Priorat, polo oeste coas Garrigues e polo noroeste co Urgell.
Concellos
Actualmente a comarca está formada por 22 concellos.
Venancio Gavín Gallo
Traxectoria
Estudou no Seminario de Mondoñedo até 1907, cando marchou estudar a Lugo. En 1906, xunto cos irmáns Santomé Santamarina e de Eduardo Blanco organizou a Sociedad de Labradores y Agricultores de Riotorto e sacou á luz o seu voceiro El Agricultor do que foi redactor. Este grupo agrario sumouse a Solidaridad Gallega, e Gavín Gallo representou á sociedade de Riotorto na I Asemblea Agraria de Galicia, onde presidiu a súa primeira mesa e asinou as conclusións. Tamén asistiu á II Asemblea Agraria de Galicia con Severiano Aguiar Moirón, na que propuxo a Portela Valladares como presidente honorario e interveu a favor de Acción Gallega na IV Asemblea Agraria de Galicia. Deulle á Sociedad de Labradores y Agricultores unha orientación gandeira e participou na constitución da Federación Agropecuaria del Norte Galaico, unindo varias parroquias dos concellos da A Pontenova, A Pastoriza e Meira. Dende abril de 1910 estivo á fronte das oficinas da Federación en Lugo. Na política municipal de Riotorto obtivo o seu primeiro triunfo electoral nas eleccións municipais de 1909 e foi nomeado Xuíz municipal ese ano. Foi nomeado notario eclesiástico de Mondoñedo en decembro de 1912. Tamén colaborou en Mondoñedo.
Bujalance
Bujalance é unha localidade da provincia de Córdoba, Andalucía. Áchase na campiña de Córdoba, no mesmo corazón de Andalucía no que se localizan importantes caracteres xeográficos e socioeconómicos xenuínos da Andalucía occidental. No ano 2011 tiña 7.932 habitantes (INE). Desde 1630 ostenta o rango de cidade, outorgado por Filipe IV. A súa extensión superficial é de 124 km² e ten unha densidade de 63,5 hab/km². As súas coordenadas xeográficas son 37º 54' N, 4º 23' O. Está a unha altitude de 357 metros, altura dos cerros de Jesús, San Benito e Santiago (casco urbano) e a 42 quilómetros da capital de provincia, Córdoba.
Etimoloxía
O nome da cidade aparece na época romana. Para algúns foi Calpurniana, para outros Bursabolis, Borjalimar ou a célebre Colonia Baetis. Outros cren que o topónimo actual nace dos termos Vogia e Laos (o pobo de Vogia). Os árabes chamárona Bury al-Hans, que significa Torre da Cóbrega. De aí derivaría o nome actual: Burialhanç, Burialhançe, Buxalançe, Buxalanze, Buxalance, Bujalance.
Xeografía
Pertence á Comarca do Alto Guadalquivir. A paisaxe é a típica da campiña alta de Córdoba, con suaves outeiros moi fértiles dedicados sobre todo ao monocultivo da oliveira (máis do 90% do terreo cultivado) e a cultivos de secaño, onde existen o hábitat rural típico andaluz, o cortijo, e restos arqueolóxicos iberos, romanos, visigodos etc. que dan mostra de que estas fértiles terras, de augas subterráneas abundantes, foron ocupadas desde hai séculos. No termo municipal atópase os núcleos de poboación de Bujalance (onde se concentra a ampla maioría) e Morente (con arredor de 100 veciños). As terras están constituídas de materiais brandos e moi recentes, na súa maioría margas miocénicas, que orixinaron unha paisaxe cunha topografía suave, con pendentes débiles e onde resaltan algúns cerros, como por exemplo, a localización da cidade. O clima é mediterráneo continental, con invernos temperados e veráns secos e calorosos, as choivas irregulares con seca estival.
Candil de carburo
miniatura|200px|Lámpada de carburo. Un candil de carburo, tamén coñecido como lámpada de gas acetileno, ou lámpada de carburo é un dispositivo de iluminación a gas. O aparello permite obter unha chama moi luminosa producida coa ignición do gas acetileno (C2H2) que é xerado pola reacción química exotérmica entre o carburo de calcio (CaC2) e a auga. A lámpada consta de dous compartimentos que son cargados cos reactivos (auga no superior e carburo de calcio no inferior). Un elemento de regulación (xeralmente unha billa) permite achegar con control pequenas cantidades de auga ao carburo, producíndose o gas acetileno que se queima nunha boquilla que pode estar provista dun reflector parabólico.
Os modelos tradicionais levan a boquilla, con ou sen reflector, unida ao propio aparello.
O primeiro foi desenvolto en Nova York en 1900 por Frederick Baldwin.
Primeiramente foi empregado na minería e o seu uso difundiuse tamén a outras actividades como a espeleoloxía, a pesca ou o sendeirismo. Con menos dun quilo de auga e carburo de calcio pode obterse iluminación para máis de vinte e catro horas.
Aplicación na espeleoloxía
miniatura|300px|Candil de carburo, exposto no [[Castelo de Sobroso.]] miniatura|300px|Lámpada de carburo empregada nunha mina. O uso estendido destes aparellos como iluminación principal na espeleoloxía das últimas décadas posibilitou diversas evolucións e melloras tanto no sistema de regulación do achegue de auga (modelos atmosféricos, de autopresión ou de inxección por bomba de caucho) como na súa construción (aceiro, aceiro inoxidable, aluminio, polietileno...) e seguridade (válvulas e circuítos de seguridade contra excesos de presión).
Estes modelos, de calidade moi superior aos tradicionais, queiman o acetileno nunha boquilla instalada xunto a un reflector no casco, onde se consegue a ignición do gas cun acendedor piezoeléctrico. Dita boquilla, de cerámica, está conectada co carbureiro (que o espeleólogo leva colgando na cintura) mediante unha mangueira. Deste xeito, o espeleólogo só ten que manipular o sistema para o aceso ou para regulalo, tendo as mans libres o resto do tempo.
O seu uso reportaba unha serie de vantaxes ata non fai moito:
Entre os seus inconvenientes atópase o residuo que se xera tras a reacción química, que é basicamente cal con impurezas. O residuo debe retirarse do compartimento do carburo cada certo tempo, e recargarse por combustible novo. Frecuentemente é necesario limpar o carbureiro mentres se está na cova, o que require coidado para non ensuciar a contorna, así como a necesidade de transportar o refugallo ao exterior para non contaminar o medio ambiente cavernícola.
Torrecampo
Torrecampo é un municipio andaluz da provincia de Córdoba. No ano 2007 tiña 1.307 habitantes. A súa extensión superficial é de 197,3 km² e ten unha densidade de 6,9 hab/km². Atópase situado a unha altitude de 575 metros e a 104 quilómetros da capital de provincia, Córdoba.
Retrato de Carlos VII
O Retrato de Carlos VII é un cadro do pintor francés Jean Fouquet realizado cara a 1450-1455 e que constitúe un dos exemplos máis antigos da arte retratística en Occidente. A obra, pintada ao óleo sobre un panel de carballo, consérvase en París, no Museo do Louvre que a adquiriu no ano 1838.
Interkosmos 9
Interkosmos 9 (Интеркосмос 9 en ruso), tamén denominado DS-U2-IK Nº 3 e Copernicus 500, foi un satélite artificial soviético lanzado o 19 de abril de 1973 mediante un foguete Kosmos 2I desde a base de Kapustin Yar.
Características
Interkosmos 9 foi o terceiro membro da serie de satélites DS-U2-IK e estaba adicado ó estudo da ionosfera terrestre.
Interkosmos 9 estaba enmarcado dentro do programa de colaboración internacional Interkosmos entre a Unión Soviética e outros países. Foi inxectado nunha órbita inicial de 1551 km de apoxeo e 202 km de perixeo, cunha inclinación orbital de 48,5 graos e un período de 102,2 minutos. Reentrou na atmosfera o 15 de outubro de 1973.
A Cabeceira
O topónimo A Cabeceira pode referirse a varios lugares de Galicia:
Festival de Eurovisión 2009
O Festival da Canción de Eurovisión 2009 foi a 54ª edición do Festival de Eurovisión. Rusia obtivo o dereito a ser sede desta edición do certame musical europeo debido a que o cantante Dima Bilan conseguira a vitoria coa canción Believe no Festival de Eurovisión 2008 celebrado na cidade de Belgrado, Serbia. A edición tivo lugar en Moscova, Rusia entre o 12 e o 16 de maio, no pavillón Olimpiski. O país gañador foi Noruega con Alexander Rybak e a súa canción Fairytale, conseguindo 387 puntos, a maior puntuación da historia neste concurso.
Primeira Semifinal
A primeira semifinal do Festival da Canción de Eurovisión 2009 celebrouse o martes 12 de maio. Dezanove países participaron neste evento, tendo cada un deles dereito a voto unha vez rematada a presentación de todos os temas; ademais Alemaña e Rusia tiveron dereito a voto nesta semifinal.
Ferreiriño cristado
O Ferreiriño cristado (Lophophanes (Parus) cristatus) é unha ave da familia dos Páridos.