cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nitróxeno
Separadamente dos seus usos principais como fertilizantes e stocks de enerxía, o nitróxeno forma compostos orgánicos versátiles. O nitróxeno forma parte de materiais tan diversos como o kevlar e a supercola de cianoacrilato. O nitróxeno é parte integral das moléculas de todas as grandes clases de medicamento, incluíndo os antibióticos. Moitos medicamentos imitan ou son profármacos de moléculas de señalización que conteñen nitróxeno. Por exemplo, a nitroglicerina e o nitroprusiato, ambos nitratos orgánicos, controlan a presión sanguínea o metabolizarse en óxido nítrico natural. Os alcaloides vexetais (que a miúdo son substancias de defensa) conteñen nitróxeno por definición. Así pois, moitos fármacos importantes que conteñen nitróxeno, como a cafeína e a morfina, son ou ben alcaloides ou mímicos sintéticos que actúan (do mesmo xeito que moitos alcaloides vexetais) sobre os receptores dos neurotransmisores dos animais (por exemplo, as anfetaminas sintéticas).
O nitróxeno está presente en todos os seres vivos. É un elemento constituente dos aminoácidos, e xa que logo das proteínas, así como dos ácidos nucleicos (o ADN e a ARN). O corpo humano contén aproximadamente o 3% de nitróxeno do seu peso. Trátase do cuarto elemento máis abundante no corpo despois do osíxeno, o carbono e o hidróxeno. O ciclo do nitróxeno describe o movemento deste elemento desde a atmosfera cara á biosfera e os compostos orgánicos e a volta de novo cara á atmosfera.
Etimoloxía
Considérase que o nitróxeno (do latín nitrum -i, á súa vez do grego νίτρον, "nitro" -nome que historicamente se usou en forma vaga para referirse a diversos compostos de sodio e de potasio que conteñen nitróxeno-, e -geno, da raíz grega γεν-, "xerar"; é dicir, "que xera salitre" ) foi descuberto formalmente por Daniel Rutherford en 1772, ao dar a coñecer algunhas das súas propiedades (chamouno "aire floxisticado", en función do que observou no seu experimento dese ano. Con todo, pola mesma época tamén se dedicaron ao seu estudo Carl Wilhelm Scheele (quen o illou), Henry Cavendish e Joseph Priestley.
O nitróxeno é un gas tan inerte que Antoine Lavoisier referíase a el co nome azote (do grego ázoe, que significa "sen vida". Clasificouse entre os gases permanentes, sobre todo desde que Michael Faraday non conseguiu velo líquido a 50 atmosferas (atm) e –110 °C ata os experimentos de Raoul Pictet e Louis Paul Cailletet, quen en 1877 conseguiron licualo.
Os compostos de nitróxeno xa se coñecían na Idade Media; así, os alquimistas chamaban aqua fortis ao ácido nítrico e aqua rexia (auga rexia) á mestura de ácido nítrico e ácido clorhídrico, mestura coñecida pola súa capacidade para disolver o ouro e o platino.
Historia
miniatura|esquerda|upright|[[Daniel Rutherford, descubridor do nitróxeno]] Os compostos de nitróxeno teñen unha historia moi longa, xa que o cloruro de amonio era coñecido por Heródoto. Xa eran ben coñecidos na Idade Media. Os alquimistas coñecían o ácido nítrico como aqua fortis (auga forte), así como outros compostos nitroxenados como os sales de amonio e os sales de nitrato. A mestura de ácido nítrico e clorhídrico era coñecida como aqua regia (auga real), célebre pola súa capacidade para disolver o oro, o rei dos metais.
O descubrimento do nitróxeno atribúese ao médico escocés Daniel Rutherford en 1772, que o chamou aire nocivo. Aínda que non o recoñeceu como unha substancia química totalmente diferente, distinguiuno claramente do "aire fixo", ou dióxido de carbono, de Joseph Black. O feito de que había un compoñente do aire que non soportaba a combustión estaba claro para Rutherford, aínda que non era consciente de que fose un elemento. O nitróxeno tamén foi estudado case ao mesmo tempo por Carl Wilhelm Scheele, Henry Cavendish, e Joseph Priestley, que se referiu a el como aire queimado ou floxisto. O químico francés Antoine Lavoisier referiuse ao gas nitróxeno como "aire mefítico" ou azote, da palabra άζωτικός do grego. (azotikos), "sen vida", debido a que é maioritariamente inerte. Nunha atmosfera de nitróxeno puro, os animais morrían e as chamas extinguíanse. Aínda que o nome de Lavoisier non foi aceptado en inglés, xa que se sinalou que case todos os gases (de feito, coa única excepción do osíxeno) son mefíticos, utilízase en moitos idiomas (francés, italiano, portugués, polaco, ruso, albanés, turco, etc. O alemán Stickstoff tamén fai referencia á mesma característica, é dicir, ersticken "afogar ou asfixiar") e aínda permanece en inglés nos nomes comúns de moitos compostos de nitróxeno, como a hidracina e os compostos do ión azida. Finalmente, deu lugar á denominación "pnictóxenos" para o grupo encabezado polo nitróxeno, do grego πνίγειν "afogar".
A palabra galega nitroxeno entrou na lingua a partir do francés nitrogène, acuñado en 1790 polo químico francés Jean-Antoine Chaptal (1756-1832), do francés nitre (nitrato de potasio, tamén chamado salitre) e o sufixo francés -gène, "producir", do grego -γενής (-xens, "enxendrado"). O significado de Chaptal era que o nitróxeno é a parte esencial do ácido nítrico, que á súa vez se producía a partir do nitrato de potasio. En épocas anteriores, o nitro confundiuse co "natrón" exipcio (carbonato de sodio) - chamado νίτρον (nitrón) en grego - que, a pesar do nome, non contiña nitrato.
As primeiras aplicacións militares, industriais e agrícolas dos compostos de nitróxeno utilizaban o salitre (nitrato de sodio ou nitrato de potasio), sobre todo na pólvora, e posteriormente como fertilizante. En 1910, Lord Rayleigh descubriu que unha descarga eléctrica no gas nitróxeno producía "nitróxeno activo", un monoatómico alótropo do nitróxeno. A "nube arremolinada de luz amarela brillante" producida polo seu aparello reaccionou con mercurio para producir nitruro de mercurio explosivo.
Durante moito tempo, as fontes de compostos de nitróxeno foron limitadas. As fontes naturais procedían da bioloxía ou de depósitos de nitratos producidos por reaccións atmosféricas. A fixación do nitróxeno mediante procesos industriais como o proceso Frank-Caro (1895-1899) e o proceso Haber-Bosch (1908-1913) aliviaron esta escaseza de compostos nitrogenados, ata o punto de que a metade da produción mundial de alimentos depende agora dos fertilizantes nitroxenados sintéticos. Ao mesmo tempo, o uso do método de Ostwald (1902) para producir nitratos a partir da fixación industrial do nitróxeno permitiu a produción industrial a grande escala de nitratos como materia prima na fabricación de explosivos na guerra mundial do século XX.
Atómicas
thumb|upright=1.6|right|As formas dos cinco orbitais ocupados en nitróxeno. As dúas cores mostran a fase ou o signo da función de onda en cada rexión. De esquerda a dereita: 1s, 2s (corte para mostrar a estrutura interna), 2px, 2pe, 2pz. Un átomo de nitróxeno ten sete electróns. No estado básico, están dispostos na configuración electrónica 1s2s2p2p2p. Por tanto, ten cinco electróns de valencia nos orbitais 2s e 2p, tres dos cales (os electróns p) non están apareados. Ten unha das máis altas electronegatividades entre os elementos (3,04 na escala de Pauling), só superada polo cloro (3,16), o osíxeno (3,44), e o flúor (3.98). Os gases nobres lixeiros, helio, neon e argon, presumiblemente tamén serían máis electronegativos, e de feito están na escala de Allen, Seguindo as tendencias periódicas, o seu radio covalente de 71 pm é menor que os do boro (84 pm) e do carbono (76 pm), mentres que é maior que os do osíxeno (66 pm) e o flúor (57 pm). O anión nitruro, N3-, é moito maior, con 146 pm, similar ao do óxido. (O2-: 140 pm) e do fluoruro (F-: 133 pm). As tres primeiras enerxías de ionización do nitróxeno son 1,402, 2,856 e 4,577 MJ-mol-1, e a suma da cuarta e a quinta é de 16,920 MJ-mol-1}. Debido a estas cifras tan elevadas, o nitróxeno non ten unha química catiónica simple.
A falta de nodos radiais na subesfera 2p é directamente responsable de moitas das propiedades anómalas da primeira fila do bloque p, especialmente no nitróxeno, o osíxeno e o flúor. A subcáscara 2p é moi pequena e ten un radio moi similar á casca 2s, facilitando a hibridación orbital. Tamén dá lugar a forzas electrostáticas de atracción moi grandes entre o núcleo e os electróns de valencia das cascas 2s e 2p, dando lugar a electronegatividades moi altas. A hipervalencia é case descoñecida nos elementos 2p pola mesma razón, xa que a alta electronegatividade fai difícil que un pequeno átomo de nitróxeno sexa un átomo central nunha ligazón de tres centros e catro electróns, xa que tendería a atraer os electróns fortemente cara a si mesmo. Así, a pesar da posición do nitróxeno na cabeza do grupo 15 da táboa periódica, a súa química mostra enormes diferenzas coa dos seus conxéneres máis pesados fósforo, arsénico, antimonio e bismuto.
O nitróxeno pódese comparar de xeito útil cos seus veciños horizontais carbono e osíxeno, así como cos seus veciños verticais na columna do pnictóxeno, fósforo, arsénico, antimonio e bismuto. Aínda que cada elemento do período 2 desde o litio ata o osíxeno mostra algunhas semellanzas co elemento do período 3 do seguinte grupo (do magnesio ao cloro; estes coñécense como relación diagonal), o seu grao cae bruscamente máis aló do par boro-silicio. As semellanzas do nitróxeno co xofre limítanse principalmente aos compostos do anel de nitruro de xofre cando ambos os elementos son os únicos presentes.
O nitróxeno non comparte a propensión do carbono á catenación. Do mesmo xeito que o carbono, o nitróxeno tende a formar compostos iónicos ou metálicos cos metais. O nitróxeno forma unha extensa serie de nitruros con carbono, incluídos aqueles con estruturas tipo cadea, grafito e fulereno.
Parécese ao osíxeno coa súa alta electronegatividade e a súa capacidade concomitante para formar enlaces de hidróxeno e a capacidade de formar complexos de coordinación ao doar os seus pares solitarios de electróns. Existen algúns paralelismos entre a química do amoníaco NH3 e a da auga H2O. Por exemplo, a capacidade de ambos compostos de ser protonados para dar NH4+ e H3O+ ou desprotonado para dar NH2− e OH−, con todos estes capaces de ser illados en compostos sólidos.
O nitróxeno comparte con ambos os seus veciños horizontais a preferencia por formar múltiples enlaces, normalmente con carbono, osíxeno ou outros átomos de nitróxeno, a través das interaccións pπ–pπ. Así, por exemplo, o nitróxeno preséntase como moléculas diatómicas e, por tanto, ten un punto de fusión (−210 °C) e un punto de ebulición (−196 °C) moito máis baixos que o resto do seu grupo, xa que as moléculas de N2 só se manteñen unidas polas interaccións débiles de van der Waals e hai moi poucos electróns dispoñibles para crear dipolos instantáneos significativos. Isto non é posible para os seus veciños verticais; así, os óxidos de nitróxeno, os nitritos, os nitratos, os compostos nitrosos, azoicos e diazoicos, as azidas, os cianatos, os tiocianatos e os derivados da imina non atopan semellanza co fósforo, arsénico, antimonio ou bismuto. Da mesma maneira, con todo, a complexidade dos oxoácidos de fósforo non atopa eco no nitróxeno. Deixando de lado as súas diferenzas, o nitróxeno e o fósforo forman unha extensa serie de compostos entre si; estes teñen estruturas de cadea, aneis e gaiolas.
Isótopos
miniatura|upright=2.3|Táboa de nucleidos (diagrama de Segrè) desde o carbono ata o flúor (incluído o nitróxeno). O laranxa indica emisión de protóns (nucleidos fora da liña de goteo de protóns); rosa para a emisión de positróns (desintegración beta inversa); negro para nucleidos estables ; azul para a emisión de electróns (desintegración beta); e violeta para a emisión de neutróns (nucleidos fora da liña de goteo de neutróns). O número de protóns aumenta subindo polo eixo vertical e o número de neutróns vai cara á dereita no eixo horizontal. O nitróxeno ten dous isótopos estables: 14N e 15N. O primeiro é moito máis común, constituíndo o 99,634% do nitróxeno natural, e o segundo (que é lixeiramente máis pesado) constitúe o 0,366% restante. Isto leva a un peso atómico de ao redor de 14,007 u. Ambos os isótopos estables prodúcense no ciclo CNO nas estrelas, pero o 14N é máis común xa que a súa captura de neutróns é o paso que limita a velocidade. 14N é un dos cinco núclidos impares estables. (un nucleido que ten un número impar de protóns e neutróns); os outros catro son 2H, 6Li, 10B e 180mTa.
A abundancia relativa de 14N e 15N é practicamente constante na atmosfera pero pode variar noutros lugares, debido ao fraccionamento isotópico natural das reaccións redox biolóxicas e á evaporación do amoníaco natural ou do ácido nítrico. As reaccións mediadas bioloxicamente (por exemplo, asimilación, nitrificación, e desnitrificación) controlan fortemente a dinámica do nitróxeno no chan Estas reaccións normalmente dan como resultado un enriquecemento de 15N do substrato e o esgotamento do produto.
O isótopo pesado 15N foi descuberto por primeira vez por S. M. Naudé en 1929, pouco despois de que se descubrisen os isótopos pesados dos elementos veciños osíxeno e carbono. Presenta unha das seccións transversais de captura de neutróns térmicos máis baixas de todos os isótopos. Utilízase frecuentemente en resonancia magnética nuclear (RMN) para determinar as estruturas das moléculas que conteñen nitróxeno, debido ao seu espín nuclear fraccionario da metade, que ofrece vantaxes para a RMN, como unha anchura de liña máis estreita. O 14N, aínda que tamén é utilizable en teoría, ten un espín nuclear enteiro dun e, por tanto, ten un momento cuadrupolar que conduce a espectros máis amplos e menos útiles. A RMN do 15N ten, con todo, complicacións que non se atopan na espectroscopia de RMN do 1H e do 13C, máis comúns. A baixa abundancia natural de 15N (0,36%) reduce significativamente a sensibilidade, un problema que se ve agravado pola súa baixa relación xiromagnética, (só o 10,14% da de 1H). Como resultado, a relación sinal-ruído para 1H é unhas 300 veces maior que a de 15N á mesma intensidade de campo magnético. Isto pode aliviarse en certa medida mediante o enriquecemento isotópico de 15N por intercambio químico ou destilación fraccionada. Os compostos enriquecidos con 15N teñen a vantaxe de que, en condicións estándar, non sofren o intercambio químico dos seus átomos de nitróxeno co nitróxeno atmosférico, a diferenza dos compostos con isótopos de hidróxeno, carbono e osíxeno marcados que deben manterse afastados da atmosfera. A relación 15N:14N utilízase habitualmente na análise de isótopos estables nos campos da xeoquímica, a hidroloxía, a paleoclimatoloxía e a paleoceanografía, onde se denomina δ15N ou delta-N-15.
Dos outros dez isótopos producidos sintéticamente, van desde 12N a 23N, 13N ten unha vida media de dez minutos e os isótopos restantes teñen vidas medias da orde de segundos (16N e 17N) ou milisegundos. Non son posibles outros isótopos de nitróxeno, xa que caerían fóra dos límites da estabilidade nuclear, deixando escapar un protón ou un neutrón. Dada a diferenza de vida media, 13N é o radioisótopo de nitróxeno máis importante, sendo o suficientemente lonxevo como para utilizalo na tomografía por emisión de positróns (PET), aínda así a súa vida media aínda é curta e, polo tanto, debe producirse no lugar de realización do PET, por exemplo. nun ciclotrón mediante un bombardeo de protóns de 16O producindo 13N e unha partícula alfa.
O radioisótopo 16N é o radionúclido dominante no refrixerante dos reactores de auga a presión ou de auga fervendo durante o funcionamento normal. Prodúcese a partir de 16O (en auga) mediante unha reacción (n,p), na que o átomo 16O captura un neutrón e expulsa un protón. Ten unha vida media curta de aproximadamente 7.1 s, pero durante a súa decadencia de novo a 16O produce radiación gamma de alta enerxía (5 a 7 MeV). Debido a isto, o acceso o tubo de refrixeración primaria nun reactor de auga a presión debe restrinxirse durante a operación de potencia do reactor. É un indicador sensible e inmediato de fugas do sistema de refrixeración primario o ciclo de vapor secundario, e é o principal medio de detección de ditas fugas.
Características principais
O ciclo deste elemento é bastante máis complexo que o do carbono, dado que está presente na atmosfera non só como N2 (78 %) senón tamén nunha grande diversidade de compostos. Pódese atopar principalmente como N2O, NO e NO2, os chamados NOx. Tamén forma outras combinacións con osíxeno tales como N2O3 e N2O5 (anhídridos), "precursores" dos ácidos nitroso e nítrico. Con hidróxeno forma amoníaco (NH3), composto gaseoso en condicións normais.
Abundancia
miniatura|upright=1.8|Representación esquemática do [[ciclo do nitróxeno|fluxo de compostos de nitróxeno a través dun medio terrestre]]
O nitróxeno é o elemento puro máis común na Terra, representando o 78,1% do volume da atmosfera. A pesar diso, é pouco abundante na codia terrestre, constituíndo só 19 partes por millón desta, do mesmo xeito que o niobio, o galio e o litio. Os únicos minerais de nitróxeno importantes son o salitre (nitrato de potasio) e a nitratina (nitrato de sodio, salitre chileno). Non obstante, estes non foron unha fonte importante de nitratos a partir da década de 1920, cando se fixo común a síntese industrial de amoníaco e ácido nítrico.
Sospeitosos habituais
Sospeitosos habituais (en The Usual Suspects) é un filme estadounidense de 1995 escrito por Christopher McQuarrie (quen gañou un Oscar ó mellor guión orixinal por este traballo) e dirixido por Bryan Singer. Está protagonizado por Kevin Spacey (Oscar ó mellor actor secundario), Gabriel Byrne, Stephen Baldwin, Benicio del Toro e Kevin Pollak.
Nitróxeno
Abundancia
Os compostos de nitróxeno intercambian constantemente entre a atmosfera e os organismos vivos. O nitróxeno debe ser primeiro procesado, ou "fixado", nunha forma utilizable polas plantas, normalmente amoníaco. Unha parte da fixación do nitróxeno realízase mediante a caída de raios que producen os óxidos de nitróxeno, pero a maior parte é realizada por bacterias diazotróficas a través de encimas coñecidas como nitroxenasas (aínda que hoxe en día a fixación industrial do nitróxeno en amoníaco tamén é importante). Cando o amoníaco é absorbido polas plantas, utilízase para sintetizar proteínas. A continuación, estas plantas son dixeridas polos animais, que utilizan os compostos de nitróxeno para sintetizar as súas proteínas e excretar os residuos nitroxenados. Finalmente, estes organismos morren e descompóñense, sufrindo a oxidación bacteriana e ambiental e a desnitrificación, devolvendo o dinitróxeno libre á atmosfera. A fixación industrial do nitróxeno mediante o proceso Haber utilízase sobre todo como fertilizante, aínda que o exceso de residuos nitroxenados, ao ser lixiviados, provoca a eutrofización das augas doces e a creación de zonas mortas mariñas, xa que o crecemento bacteriano impulsado polo nitróxeno esgota o osíxeno da auga ata o punto de que todos os organismos superiores morren. Ademais, o óxido nitroso, que se produce durante a desnitrificación, ataca a capa de ozono atmosférica.
Sospeitosos habituais
Cun orzamento duns 4 millóns de dólares, non foi moi ben recibido nas salas de cinema durante a súa estrea, formando parte da lista de «As películas máis odiadas por Roger Ebert», pero foi atractivo para moitos seguidores do xénero de crime/drama e é considerada unha película de culto. Dez anos despois da súa estrea seguía no Top 25 de Internet Movie Database «Top 250 Movie List».
Sinopse
Roger «Verbal» Kint (Spacey) é un pequeno estafador tolleito que está sendo interrogado pola policía dos Ánxeles, e vaille contando ao seu interrogador, o axente Kujan (Chazz Palminteri), unha historia sobre os acontecementos que desencadearon un tiroteo e unha masacre dentro dun barco apostado no porto dos Ánxeles. Usando a narración en retrospectiva, a historia de «Verbal» vai sendo cada vez máis complexa, aclarándolle os feitos ao axente, que está interesado en saber por que el e os seus compañeiros estaban nese barco.
Nitróxeno
Abundancia
Moitos peixes de auga salgada fabrican grandes cantidades de óxido de trimetilamina para protexerse dos altos efectos osmóticos do seu ambiente; A conversión deste composto en dimetilamina é o responsable do cheiro precoz nos peixes de auga salgada non frescos.. Nos animais, o radical libre óxido nítrico (derivado dun aminoácido), serve como unha importante molécula reguladora da circulación sanguinea.
A rápida reacción do óxido nítrico coa auga nos animais resulta na produción do seu metabolito nitrito. O metabolismo do nitróxeno nas proteínas dos animais, en xeral, ten como resultado a excreción de urea, mentres que o metabolismo dos ácidos nucleicos nos animais resulta na excreción de urea e ácido úrico. O cheiro característico da descomposición da carne animal é causado pola creación de aminas de cadea longa que conteñen nitróxeno, como a putrescina e a cadaverina, que son produtos de descomposición dos aminoácidos ornitina e lisina, respectivamente, nas proteínas en descomposición.
Obtención
Obtense para usos industriais da destilación do ar líquido. Está presente tamén nos restos de animais, por exemplo no guano, usualmente na forma de urea, ácido úrico e compostos de ambos.
1832
Outros
Historia ano a ano
Nitróxeno
Produción
miniatura|esquerda|Tubo de descarga cheo de nitróxeno puro. O nitróxeno gas é un gas industrial producido mediante a destilación fraccional de aire líquido ou mediante un método mecánico que utiliza aire gaseoso (por exemplo, unha membrana osmótica inversa presurizada ou adsorción por oscilación de presión). O nitróxeno que se vende comercialmente é a miúdo un produto secundario do tratamento de aire para a concentración industrial de osíxeno para a siderurxia e outros fins. O nitróxeno provisto en forma comprimida a miúdo é coñecido como «NSO» (nitróxeno sen osíxeno).
Nun laboratorio químico, pódese elaborar tratando unha solución acuosa de cloruro de amonio con nitrito de sodio.
A reacción tamén produce pequenas cantidades de NO e HNO3. Estas impurezas pódense eliminar facendo pasar o gas por ácido sulfúrico acuoso que conteña dicromato de potasio. Pódese preparar nitróxeno puro mediante a descomposición de azida de bario ou azida de sodio.
Aplicacións
Os compostos orgánicos de nitróxeno como a nitroglicerina e o trinitrotolueno (TNT) son a miúdo explosivos. A hidracina e os seus derivados empréganse coma combustíbel en foguetes.
Tamén se usa, pola súa baixa reactividade, como atmosfera inerte en tanques de almacenamento de líquidos explosivos, durante a fabricación de compoñentes electrónicos (transistores, díodos, circuítos integrados etc.) e na fabricación do aceiro inoxidábel. O nitróxeno líquido, producido por destilación do ar líquido, úsase en crioxenia, xa que a presión atmosférica condensa a -195,8 °C; aplicación importante é tamén a de refrixerante, para a conxelación, o transporte de comida e a conservación de corpos e células reprodutivas (seme e óvulos) ou calquera outra mostras biolóxica.
Precaucións
Os fertilizantes nitroxenados son unha importante fonte de contaminación do solo e das augas. Os compostos que conteñen ión cianuro forman sales extremadamente tóxicos e son mortais para numerosos animais, entre eles os mamíferos.
Debate
dereita|miniatura|[[Beatrice Fihn no Nobel Peace Center de Oslo, nun debate sobre a abolición das armas nucleares en 2018.]] Un debate é unha discusión organizada, dirixida e anunciada, propia da comunicación humana desde a antigüidade. O seu uso abarca moitos dominios da vida social. Utilizouse e utilízase en política para preparar decisións en asembleas, e en literatura, polo xeral, como unha forma de diálogo. Os corpos de deliberación, tales como parlamentos, asembleas lexislativas e reunións de todo tipo, teñen debates. O gañador do debate pode ser decidido polo voto da audiencia, por un xuíz, ou por ambos. Os debates formais entre candidatos para unhas eleccións, como os líderes dun partido político, son comúns na democracia.
Ensino
O debate considerado como acto propio da comunicación humana consiste na discusión acerca dun tema entre varias persoas. Trátase dun método formal de interacción e exposición de argumentos figurativos e é guiado por un moderador. O debate é unha forma máis longa de argumentar que de proporcionar argumentos lóxicos, dado que nun debate, as persoas que participan nel intentan influenciar os sentimentos dos seus opositores, para persuadilos nun tema.
Os debates informais como discusións son moi comúns, pero a cualidade de debate é mellor, dado que nel hai mostras de coñecemento e habilidade por parte dos seus participantes.
A Igrexa, Rodeiro, Oza-Cesuras
A Igrexa é un lugar da parroquia de Rodeiro no concello coruñés de Oza-Cesuras na comarca de Betanzos. Tiña 12 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Galego de Estatística, dos cales eran 4 homes e 8 mulleres, o que supón un aumento con relación ao ano 2000 cando tiña 9 habitantes.
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, o lugar da igrexa.
Coveliñas, Casardeita, Ramirás
Coveliñas é un lugar da parroquia de Casardeita, no concello ourensán de Ramirás. Segundo o IGE do 2009 tiña 4 habitantes dos que 1 era home e 3 eran mulleres, o que supón un mantemento de habitantes con respecto a 2008.
A Quinta, Queixa, Chandrexa de Queixa
A Quinta é un lugar da parroquia de Queixa no concello ourensán de Chandrexa de Queixa na comarca da Terra de Trives. Tiña 5 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 3 eran homes e 2 mulleres.
Owen Garriott
Owen Kay Garriott, nado en Enid (Oklahoma) o 22 de novembro de 1930, é un astronauta estadounidense retirado que formou parte das misións Skylab 3 e STS-9.
Traxectoria
Garriott graduouse en enxeñería eléctrica pola Universidade de Oklahoma en 1953 e é doutor na mesma materia pola Universidade de Stanford en 1960.
Foi seleccionado como astronauta pola NASA en xuño de 1965. Foi membro da misión Skylab 3, a última á estación espacial Skylab, e participou na misión STS-9. Pasou un total de 69,79 días no espazo.
Sandra Ortega Mera
Traxectoria
É a filla máis vella de Amancio Ortega e a súa primeira muller, Rosalía Mera. Ten o grao en Psicoloxía pola Universidade de Santiago de Compostela. Após a morte da súa nai, Rosalía Mera, en 2013, herdou a participación do 7% que esta tiña en Inditex, a empresa fundada polo seu pai Amancio Ortega, co que se converteu na muller máis rica de España cun valor neto de 7300 millóns de dólares.
O seu grupo empresarial, Rosp Corunna, acadou en 2015 e 2016 uns beneficios de 105 e 89,6 millóns de euros respectivamente.
Ortega traballa coa fundación creada pola súa nai para persoas con discapacidade mental e física, a Fundación Paideia Galiza.
Igrexa de Santa María Salomé de Santiago de Compostela
A igrexa de Santa María Salomé é un templo católico construído orixinariamente no século XII situado en Santiago de Compostela, Galiza. Considérase a única igrexa dedicada a Santa Salomé, nai de Santiago Zebedeo.
Descrición
A igrexa foi construída orixinariamente baixo o impulso do bispo Diego Xelmírez no primeiro terzo do século XII. Desa época existen aínda algúns vestixios, como o pórtico románico, no que destaca o motivo central dunha imaxe da adoración do neno.
Do período gótico destacan principalmente dúas capelas situadas ao lado da nave principal, ao lado da epístola. A primeira destas capelas, mais preto da cabeceira, está dedicada á Virxe María. Segundo o investigador Caamaño, os seus fundadores e patrocinadores foron Lope de Losada e Teresa Gómez Mosquera; existen rexistros do acordo entre Dona Teresa e Sadornín Fernández sobre certos detalles sobre a capela, datados o 2 de maio de 1578. A capela contigua é da mesma época e, como a de Nosa Señora, é de planta rectangular e bóveda, alzada sobre mísulas, con cinco chaves e o mesmo tipo de arco de acceso. Lixeiramente posterior, o alpendre foi construído no inicio do século XVI. O adro ten un arco gótico á fronte e arcos de medio punto nos lados.
Alén da profusión de detalles propios da devoción mariana, os estudosos citan tamén como elemento interesante na igrexa a torre barroca, finalizada no século XVIII. Por causa dos seus trazos vigorosos, segundo Ramón Otero Pedrayo, a igrexa de Santa María Salomé foi «comparada a unha moza aldeá garrida e piadosa nun paseo das damas aristocráticas.»
Grupos étnicos de Europa
miniatura|dereita|350px|Mapa coa distribución das principais linguas de Europa. Os grupos étnicos de Europa son a principal área de estudo da etnoloxía europea, un campo da antropoloxía relacionado con varios grupos étnicos que residen nas nacións de Europa. Segundo a monografía alemá Minderheitenrechte in Europa co-editada por Pan e Pfeil (2002) existen 87 pobos de Europa, dos cales, 33 forman a maioría da poboación en polo menos un estado soberano, mentres que os restantes 54 constitúen minorías. O número total da poboación minoritaria en Europa estímase en 105 millóns de persoas, representando o 14% dos 770 millóns de europeos.
Kula Shaker
Kula Shaker é unha banda inglesa de rock psicodélico formada en Londres no ano 1995. Liderada por Crispian Mills, o grupo fíxose famoso durante a era post-britpop a finais dos anos 90. A banda conseguiu un grande éxito comercial no Reino Unido entre 1996 e 1999, acadando varios top 10 na lista británica de sinxelos, entre eles os temas "Tattva", "Hey Dude", "Govinda", "Hush" e "Sound of Drums". Ademais, o seu álbum de estrea, K, acadou o número 1 na lista británica de álbums, converténdose no álbum de estrea con vendas no Reino Unido dende o Definitely Maybe de Oasis, e conseguindo finalmente a certificación de dobre platino en xaneiro de 1997.
Grupos étnicos de Europa
Non existe unha definición precisa e universalmente aceptada dos termos "grupo étnico" ou "nacionalidade". No contexto da etnografía europea en particular, os termos grupo étnico, pobo (sen estado nación), nacionalidade, minoría nacional, minoría étnica, comunidade lingüística, grupo lingüístico, minoría lingüística e o haplogrupo xenético son empregados como sinónimos, malia que as preferencias por un ou outro termo poden variar dependendo da situación específica dos países de Europa.
Visión global
Existen oito pobos de Europa (definidos pola lingua) con máis de 30 millóns de membros residindo en Europa. Estes oito grupos representan arredor de 465 millóns de persoas ou o 65% da poboación europea:
Arredor de 20 ou 25 millóns de europeos (3%) son membros de diásporas de orixe non europea. A poboación da Unión Europea, con máis de cincocentos millóns de residentes, representa dous terzos da poboación europea.
Tanto España coma o Reino Unido son casos especiais nos que a designación de nacionalidade española e británica, pode xerar controversia con aspectos étnicos que afectan a varios grupos rexionais. Suíza é un caso semellante, pero os subgrupos lingüísticos dos suízos non son debatidos en termos de etnicidade e Suíza é considerado un "estado multilingüe" máis que un "estado multiétnico".
Clasificación lingüística
miniatura|Linguas de Europa.
Cunha poboación de preto de 730 millóns de persoas (no 2005), arredor do 80% ou máis de 600 millóns pertencen a algunha das seguintes tres pólas das linguas indoeuropeas, a eslava, a románica e a xermánica. Os meirandes grupos étnicos que non se encadran en ningunha desas tres pólas son gregos (arredor de 12 milóns) e os albaneses (arredor de 8 millóns). Ademais das linguas da familia indoeuropea existen outras dúas familias lingüísticas no continente europeo: as linguas turcas e as linguas urálicas. As linguas semíticas que dominan a costa do norte de África e Oriente Próximo están preservadas en Malta, un arquipélago no mar Mediterráneo. As linguas caucásicas noroccidentais, a lingua éuscara, as linguas kartvelianas e as linguas caucásicas nororientais son linguas illadas sen relación coñecida con outra lingua de dentro ou fóra de Europa.
Grupos étnicos por países
Pan e Pfeil (2002) distinguen 33 pobos que forman a maioría da poboación de polo menos un estado soberano situado xeograficamente en Europa. Estas maiorías varían dende poboacións case homoxéneas como as de Albania ou Polonia, a lixeiras maiorías de Letonia ou Bélxica. Montenegro é un estado multiétnico no que non hai un grupo que forme a maioría.
Gran Premio de Austria de 1983
O Gran Premio de Austria de 1983 foi unha carreira do Campionato do Mundo Fórmula 1 celebrada no Circuíto de Österreichring o 14 de agosto de 1983. Foi a 11ª carreira da tempada de Fórmula Un de, o 16º Gran Premio de Austria e a décimo cuarta que se celebrou en Österreichring. A carreira levouse a cabo sobre 53 voltas ao circuíto de 5´942 quilómetros para unha distancia total de carreira de 315 quilómetros. A carreira foi gañada polo Renault de Alain Prost.
Notas
A menos que se indique o contrario, todos os resultados da carreira tomáronse de
Mar de Siberia Oriental
O mar de Siberia Oriental ou mar Siberiano do Leste (ruso: Восто́чно-Сиби́рское мо́ре) é un mar marxinal do océano Ártico. Está situado entre o cabo Ártico, no norte; a costa continental de Siberia, no sur; o arquipélago das illas de Nova Siberia, no oeste; e a illa de Wrangel no leste. Está localizado entre o mar de Laptev, ao oeste -co que comunica polo estreito de Sannikov e o estreito de Laptev- e o mar de Chukchi, ao leste.
A superficie aproximada deste mar é duns 913.000 km², estando a maior parte do ano cuberta por xeo. O 70% da súa área ten unha profundidade menor de 50 m, e a súa profundidade máxima é de soamente 155 m. A costa é principalmente plana no oeste (ata a desembocadura do río Kolyma), e montañosa no leste. A temperatura media (aire) está entre 0 °C e 2 °C (4 °C no sur) no verán, alcanzando os -30 °C no inverno.
O seu principal porto é Pevek. Baña as costas da República de Sakha e de Chukotka.
Non hai illas no medio do mar de Siberia Oriental, e hai moi poucas illas e grupos de illas nas súas augas costeiras, como Illa Ayon e o arquipélago das Illas Medvezhi.
Debido á súa localización tan ao norte este mar está a maior parte do tempo cuberto de xeo. As costas orientais teñen algúns terreos elevados e outeiros, pero as costas occidentais son, na súa maioría de pouca altitude e están cubertas de tundra, pantanos e multitude de pequenos lagos.
Entre os ríos que desembocan no mar de Siberia Oriental destacan o Indigirka (1.726 km), o Alazeya (1.590 km), o Ujandina, o Kolyma (2.513 km), o Rauchua (323 km), o Chaun, o Paljavaam (416 km) e o Pegtymel (354 km).
Historia
O mar foi navegado polos rusos, que se trasladaban dunha desembocadura a outra nas súas kochs a principios do século XVII. En 1648 Semyon Dezhnev e Fedot Alekseev percorreron a costa desde o río Kolyma ata o río Anadyr e o estreito de Bering. Exploracións sistemáticas e levantamentos cartográficos e batimétricos do mar e as súas costas foron recollidas por unha serie de expedicións en 1735-42, 1820-24, 1822, 1909, 1911-14.
A Española
A Española é unha illa das Grandes Antillas, no mar Caribe, situada ao sueste de Cuba e ao oeste de Porto Rico, ao sur do paralelo 20º. É a segunda illa máis grande do Caribe logo de Cuba, ten unha superficie de 76.000 km², unha lonxitude de 650 km e un largo máximo de 241 km. É unha illa de relevo moi accidentado; o punto máis alto é o Pico Duarte (3.175 m). O sueste está ocupado principalmente por grandes chairas.
Con máis de 15 millóns de habitantes, é a máis poboada das Antillas.
Politicamente esta dividida en dous países: a República de Haití, que ocupa o terzo occidental da illa, e a República Dominicana, nos dous terzos occidentais. É a única illa do Caribe que pertence a dous estados distintos.
Historia
Cristovo Colón bautizou a illa como Hispaniola tras desembarcar nela o 6 de decembro de 1492 durante a súa primeira viaxe. En 1493, estableceu alí a primeira colonia europea en América, no forte da Natividade.
Antes da colonización, A Española era habitada polos taínos, da familia dos arauacos, que foron sometidos a tratos intensos e forzosos, e ademais, coas novas enfermidades traídas de Europa, chegaron á desaparición, aínda que nalgúns pobos quedan trazos físicos da súa raza; os españois, logo disto, non tiveron suficientes escravos para realizar os traballos, o que os levou a importar escravos desde África, para continuar coa construción da colonia.
A primeira etapa colonial estivo centrada na explotación dos xacementos de ouro, e logo na produción azucreira, que caeu no século XVII. Así, os colonos comezaron a produción de tabaco, xenxibre, café e gando.
A cidade de Santo Domingo é a cidade máis vella do novo mundo fundada por europeos. As súas construcións datan de finais dos séculos XV e XVI como a Catedral de Santa María a Menor (1530), O Alcazar de Colón (1505), O Palacio dos Gobernadores e Xerais (1508), O Hospital de San Nicolás (1503), O Convento de Santa Clara (1553), a Academia Gorgon (1558), A Universidade de Santo Domingo (1530), o Mosteiro de San Domingo (1510), a Ermida do Rosario (1496), e A Muralla de Santo Domingo (1540)
As devastacións de Osorio produciron unha parálise económica tal, que a partir de 1604 foi necesario o «situado», diñeiro que a Coroa Española outorgou a partir do Tesouro da Nova España, que era destinado a pagar os soldos dos funcionarios na Española e en Porto Rico.
A unión entre europeos e africanos da colonia deu orixe ao mulato; os fillos dos europeos brancos denomináronse crioulos.
A Española, coa súa inmellorable posición xeográfica, foi motivo de disputa entre as potencias europeas. Logo das devastacións de Osorio, produciuse o asentamento francés da illa e a proclamación oficial do tratado de Ryswick e logo do tratado de Basilea, que resultou ser o tratado definitivo.
miniatura|esquerda|Mapa francés de 1723 ? Nicolás de Fer (1646-1720). miniatura|Gravado que representa a chegada dos primeiros europeos á Española.
Afanopodinos
A dos afanopodinos (Aphanopodinae) é unha subfamilia de peixes teleósteos da orde dos perciformes, suborde dos escombroideos, unha das tres nas que se subdivide a familia dos triquiúridos.
Clasificación
A subfamilia abrangue tan só dous xéneros:
Subfamilia Aphanopodinae
Ludeiros, Casardeita, Ramirás
Ludeiros é un lugar da parroquia de Casardeita, no concello ourensán de Ramirás. Segundo o IGE do 2009 tiña 11 habitantes dos que 8 eran homes e 3 eran mulleres, o que supón un mantemento de habitantes con respecto a 2008.
Gustave Eiffel
Alexandre Gustave Eiffel, nado o 15 de decembro de 1832 en Dijon e finado o 27 de decembro de 1923 en París, foi un enxeñeiro francés, especialista en estruturas metálicas. O apelido Eiffel foi adoptado por un dos seus antepasados a principios do século XVIII, tomado do seu lugar de nacemento: Marmagen, na rexión de Eifel, xa que en francés non se podía pronunciar o seu verdadeiro nome: Alessandre Gustaf Bönickhausen.
Traxectoria
Non puido ingresar na "École Polytechnique" francesa, polo que acabou graduándose como enxeñeiro químico en 1855. Pouco despois empezou a traballar nunha empresa de equipos para ferrocarrís.
Jaime Manzur Londoño
Jaime Manzur Londoño, nado na Guinea Ecuatorial no ano 1937 e finado en Bogotá o 10 de novembro de 2019, foi un director de teatro, actor e monicrequista colombiano cunha traxectoria de preto de 60 anos.
Traxectoria
Manzur naceu en Guinea Ecuatorial en 1937 pero viviu dende cativo na cidade de Armenia, no departamento do Quindío, Colombia.Comezou a interesarse polo folclore e o teatro na cidade de Medellín, logo de inscribirse no Ballet Nacional desa cidade. Inicialmente traballou como bailarín, mais co paso do tempo empezou a salientar noutras artes como a dirección escénica, a pintura, a actuación e a elaboración de monicreques, chegando a crear arredor de 700 deles ó longo da súa traxectoria artística.
Gustave Eiffel
Traxectoria
Coa axuda do enxeñeiro belga Téophile Seyrig, adxudicouse unha poxa internacional para deseñar e construír un viaduto de 160 metros de luz sobre o río Douro, entre Porto e Vila Nova de Gaia, Portugal. A súa proposta usaba o "método de forzas", unha técnica de deseñar estruturas nova por aquel entón creada por Maxwell en 1846. A Ponte Maria Pia está constituída por un dobre arco que sostén a vía única de ferrocarril por medio de alicerces que reforzan toda a ponte. A construción foi bastante rápida e estivo concluída en menos de dous anos (5 de xaneiro de 1876 - 4 de novembro de 1877). Foi inaugurada polo rei Luís I e a raíña María Pía. A ponte utilizouse ata 1991 (114 anos) cando se substituíu pola nova ponte de São João. Un deseño do enxeñeiro Edgar Cardoso.
Jaime Manzur Londoño
Traxectoria
Durante a súa carreira como director de teatro e actor, estivo ligado directamente a varias agrupacións folclóricas e teatrais como o Ballet Clásico de Armenia, a Compañía de Monicreques Jaime Manzur, o Ballet Clásico de Medellín, a Fundación Amigos da arte, a Agrupación Lírica de Armenia e a Fundación Jaime Manzur, coa que dende 1980 presentou unha diversidade de obras até os seus derradeiros anos de carreira.
Gustave Eiffel
Torre Eiffel
190px|dereita|miniatura|A Torre Eiffel. A súa construción máis famosa é a Torre Eiffel. Construída entre os anos 1887 e 1889 para a Exposición Universal de 1889 en París, Francia. Non é tan sabido que el deseñou a estrutura interna da Estatua da Liberdade de Nova York. Adquiriu experiencia na construción deseñando pontes de ferro.
Gustave Eiffel tamén deseñou La Ruche en París, que se convertería, do mesmo xeito que a Torre Eiffel, nun punto de referencia da cidade. Unha estrutura circular de tres pisos que parece unha "colmea". Creouse como unha construción temporal para a Grande Exposición de 1900.
Jaime Manzur Londoño
Pasamento
Manzur finou o 11 de novembro de 2019 logo de sufrir un aneurisma cerebral durante unha presentación teatral no Teatro Colsubsidio da cidade de Bogotá. Foi trasladado de urxencia á clínica Marly, onde morreu. A súa fundación atopábase presentando a obra La Leyenda del Beso.
Gustave Eiffel
Torre Eiffel
A reputación de Eiffel sufriu un duro revés cando se viu implicado en escándalos financeiros ao redor de Ferdinand de Lesseps. Foi declarado culpable pero el non tiña nada que ver, polo que o seu xuízo foi revisado.
Últimos anos
Eiffel morreu o 27 de decembro de 1923, á idade de 91 anos, na súa mansión da Rue Rabelais de París e foi enterrado no cemiterio de Levallois-Perret, na mesma localidade.
Hedrada
O topónimo galego Hedrada pode referirse a:
A Campiña, Rodeiro, Oza-Cesuras
A Campiña é un lugar da parroquia de Rodeiro no concello coruñés de Oza-Cesuras na comarca de Betanzos. Tiña 4 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Galego de Estatística, que eran todas mulleres, o que non supón ningún cambio con relación ao ano 2000 cando contaba cos mesmos habitantes.
Estolón
thumb|250px|Estolóns de [[Fragaria|amorodeira, aquí Fragaria ×Potentilla]] thumb|right|250px|Estolón da ornamental surafricana [[Chlorophytum comosum.]] En botánica, estolón é un rebento lateral, normalmente magro, que agroma na base do talo dalgunhas plantas herbáceas e que medra horizontalmente a rentes do chan, de xeito perpendicular ao chan ou subterránea (rebento de raíz). Teñen entrenós longos e curtos alternados que xeran raíces adventicias. Son moi coñecidos os estolóns das amorodeiras, os trevos e os clorofitos ou grabatiñas. A separación destes segmentos enraizados dá lugar a plantas fillas.
Teibilide, Samos
San Xulián de Teibilide é unha parroquia do concello de Samos na comarca de Sarria, na provincia de Lugo. No ano 2007 tiña 55 habitantes, deles 29 eran homes e 26 eran mulleres, o que supón un incremento de 1 habitante en relación ao ano anterior, 2006.
Fonte do Sapo
miniatura|Fonte do Sapo A Fonte do Sapo é un manancial natural situado no concello de Verín.
Xeografía
A Fonte do Sapo é un manancial de auga mineral que se atopa a dous quilómetros do concello de Verín. Para chegar, dende Verín, é preciso acceder pola N-525 en dirección leste e, antes de chegar a gasolineira ou o Barrio da Cruz Vermella, desviarse por un camiño situado na marxe esquerda da estrada.
Ao norte está a aldea da Rasela, ao sur a parroquia de Ábedes, ao leste Queirugás e ao oeste Verín, capital do municipio.
Historia
O sapo é un anfibio semellante á ra que se caracteriza por ter a pel moi rugosa e con moitas verrugas; e esta auga era moi eficaz para eliminar as verrugas da pel, por iso, esta fonte recibiu o nome de Fons Bufo, é dicir, Fonte do Sapo en latín. Ademais, non se descarta que os romanos estivesen nesta zona na súa dominación peninsular e conservasen o nome deste manancial. miniatura|Prado da Fonte do Sapo A finais do século XX, esta fonte foi un dos reclamos turísticos da comarca, sendo un dos máis concorridos e con maior sona, xa que en calquera época do ano estaba ateigada de xente, tanto polas súas virtudes como pola súa singularidade. Por conseguinte, foi moi visitada por persoas que padecían enfermidades dermatolóxicas ou gastrointestinais.
Xeoloxía, caudal e temperatura
A fonte nace no interior dun gran prado situado entre o camiño veciñal, que vai dende Verín a localidade de Queirugás, e o regato de auga que procede do monte “Corona de Cota”.
Ademais, neste manancial a auga nace de abaixo cara arriba nun paramento de rochas que está cuberto por lousas de pedra, a xeito de fonte rústica, saíndo a auga por un caño de ferro.
O caudal desta fonte caracterízase por non ser moi abondoso, pero é constante durante todo o ano. Outro dato importante é que a temperatura da auga é moi fría.
Fins terapéuticos
As augas desta fonte están indicadas para as infeccións da pel, as enfermidades das vías respiratorias, trastornos urinarios e os problemas gastrointestinais ou do aparello dixestivo.
Non obstante, débese mencionar o seu poder cicatrizante e resolutivo contra todas as especies de chagas, verrugas e de acne.
Itinerarios
Nos anos oitenta a fonte pertencía á Ruta das Fontes, cuxo percorrido comezaba nesta fonte e seguía pola aldea de Queirugás, o Santuario dos Remedios, a aldea de Vilamaior, a Fonte de Caldeliñas, o Baño ou o Balneario de Caldeliñas e as aldeas de Salgueiro e, por último, A Rasela.
Na actualidade, o manancial da Fonte do Sapo pertence a varias rutas:
Avery Corman
Avery Corman, nado o 28 de novembro de 1935 no Bronx, Nova York, é un escritor estadounidense.
É autor da novela Kramer vs. Kramer (1977), que levou á gran pantalla, con Robert Benton adaptando o guión e dirixindo a película homónima estreada en 1979, protagonizada por Dustin Hoffman e Meryl Streep. Esta película obtivo cinco premios Oscar, incluíndo o de mellor guión adaptado. Unha novela anterior de Corman, Oh, God! (1971) foi a base para a película cómica Oh, God!, con guión de Larry Gelbart, e protagonizada por George Burns e John Denver
As súas novelas están traducidas a numerosas linguas do mundo, e ademais escribiu artigos e ensaios en distintas publicacións, como por exemplo no New York Times. Tamén participou en teatro, colaborando co compositor Cy Coleman na obra musical The Great Ostrovsky, obra para a cal Corman escribiu o guión e co-escribiu as letras musicais con Coleman.
Ilegales
Ilegales é un grupo asturiano de rock, aínda que con influencias doutros estilos, fundado a finais dos anos 70 e liderado por Jorge Martínez.