cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Departamento de Cortés
Cortés é un dos 18 departamentos nos que se divide a República de Honduras, localizado na zona norte desta. Este departamento ocupa o primeiro lugar no país en canto ao número de habitantes, e é tamén onde se concentra a maior parte da actividade industrial de país. Ten unha superficie de 3.954 km² e, no 2005, tiña unha poboación estimada de 1 365 497 habitantes. A capital departamental é San Pedro Sula.
O departamento recibiu este nome polo conquistador español Hernán Cortés, quen chegou a Honduras en 1525 e foi quen orixinalmente organizou a conquista da rexión.
Historia
O departamento de Cortés foi creado o 4 de xullo de 1893 polo presidente Domingo Vásquez. Este novo departamento naceu de partes do departamento de Santa Bárbara e Yoro.
Antes fora fundada a cidade de Puerto Cortés baixo o nome de Puerto Caballos en 1524, por Hernán Cortés. Co paso do tempo, Puerto Cortés converteuse no porto máis importante de Honduras.
Economía
A economía de Cortés esta centrada principalmente en San Pedro Sula e Puerto Cortés, que son as dúas cidades máis importantes de Cortés, xa que Puerto Cortés ten o porto máis importante de Centroamérica e San Pedro Sula está considerada a "Capital Industrial" de Honduras e é nesta cidade onde se desenvolve a maior parte da economía do país.
A presenza de maquiladoras estimula unha migración interna cara o departamento. Tamén esta migración interna está asociada a unha emigración cara México e Estados Unidos.
Dudești
Dudeşti é unha localidade do distrito de Brăila, Muntenia, Romanía. Conta con 3869 habitantes. Localízase na liña férrea entre Făurei e Tăndărei. Está formada polas vilas de Bumbăcari, Dudeşti e Tătaru.
UK Channel Boredom
"UK Channel Boredom" é un sinxelo da banda de rock alternativo galesa Manic Street Preachers, sacado dun flexi-disc de 7 polgadas distribuído gratuitamente nas edicións de marzo de 1990 de dous fancines, Hopelessly Devoted e Goldmining. A primeira canción do disco era "I Wonder What the Trouble Is", interpretada pola banda indie The Laurens. Fixéronse 1000 copias do disco.
CD6
En inmunoloxía o CD6 (cluster de diferenciación 6) é un tipo de antíxeno glicoproteico situado na superficie de certas células do sistema inmunitario de mamíferos. Posúe unha masa molecular de 100-130 kDa e pola súa natureza bioquímica encádrase dentro da familia dos receptores vasoira (scavenger). A súa función na célula é unirse especificamente a CD166. Exprésase especificamente en timocitos, células T e células B en pacientes de leucemia linfática crónica. O CD6 nos humanos está codificado no xene CD6 do cromosoma 11.
San Xoán de Río
San Xoán de Río é un concello da provincia de Ourense, pertence á comarca da Terra de Trives. Segundo o padrón municipal, en 2018 tiña 549 habitantes (913 en 2003). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é.
Maurice Gendron
Maurice Gendron, nado o 16 de decembro de 1920 en Niza (Francia) e finado o 20 de agosto de 1990 en Grez-sur-Loing (Francia), foi un violonchelista e profesor francés. É considerado un dos mellores violonchelistas franceses do século XX. Gendron tocou con moitas estrelas do panorama musical do seu tempo como Benjamin Britten ou Rudolf Serkin. O seu Stradivarius do século XVIII, que se chegou a coñecer como o "Ex-Gendron" é tocado actualmente pola violonchelista alemá Maria Kliegel.
San Xoán de Río
Xeografía
miniatura|esquerda|Fraga en San Xoán de Río. O concello, de 61,1 km², abrangue 9 parroquias e está situado na zona montañosa da comarca da Terra de Trives, entre a serra de Castrelo e o monte Cerengo (1.286 m). Limita ao norte con Ribas de Sil, ao sueste coa Pobra de Trives (a través do río Navea), e Chandrexa de Queixa e ao oeste con Castro Caldelas.
Maurice Gendron
Traxectoria
Maurice Gendron naceu nunha familia pobre, fillo de mai violinista que tocaba na orquestra do teatro, e dun pai que os abandonou pronto. Gendron recibiu as súas primeiras leccións de violín aos catro anos, mais sen moito placer. Pasou aos cinco anos a tocar o violonchelo, que pronto lle comezaría a gustar.
O seu primeiro mestre, levouno con dez anos a escoitar a Emanuel Feuermann, quedando conmovido pola súa interpretación. Coñeceu ao seu ídolo, tomando leccións cando lle era posible, mais non podía permitirse ir a Viena, Zúric ou Nova York. En 1934, aos 14 anos, recibiu o primeiro premio do Conservatorio de Niza, e tres anos despois foise estudar ao Conservatorio de París con Gerard Hekking.
San Xoán de Río
Prehistoria
Da cultura megalítica consérvase o dolmen das Mamas, preto da aldea de Cambela, estando ao descuberto os ortóstatos da mámoa. Da idade de bronce consérvase a espada de Mouruás, atopada en 1967 e conservada no Museo de Ourense.
Maurice Gendron
Traxectoria
O seu delicado estado de saúde impediulle combater na segunda guerra mundial. Negouse a tocar para os alemáns e uniuse á resistencia. Despois da Guerra, realizou o seu debut en Londres no Wigmore Hall o 2 de decembro de 1945, acompañado por Benjamin Britten na súa interpretación das sonatas de Gabriel Fauré e Claude Debussy.
San Xoán de Río
Prehistoria
Da cultura castrexa consérvase o poboado da Pena dos Castros. A zona, de 100 m por 70, está na marxe oeste do val do río Navea. Na zona hai varios petróglifos. Na Aira dos Mouros existe unha rocha cunha inscrición, que segundo a lenda é unha pegada do cabalo do Apóstolo Santiago, que viu na axuda dos reinos cristiáns na loita contra os musulmáns. Noutra rocha hai dúas cazoletas. O castro da Medoña está na parroquia de Castrelo, entre Valdemiotos e a igrexa parroquial. O recinto, de 90 m por 65, está a uns 850 m de altitude. Consérvanse restos da muralla sur. Na zona atopáronse restos de cerámica, tellas e refugallo.
Maurice Gendron
Traxectoria
En decembro de 1945, estreou en Europa occidental o primeiro concerto para violonchelo de Prokofev coa London Philharmonic Orchestra de Londres baixo a dirección de Walter Susskind, recibindo a exclusividade durante tres anos. Máis tarde, Gendron lembraba en broma: "Así é como comecei: ninguén quería escoitar a Maurice Gendron, mais todo o mundo quería escoitar Prokofev!".
San Xoán de Río
Prehistoria
A zona estaba habitada pola tribo dos tiburos, que tiña a súa capital en Nemetóbriga (Fortaleza do Pobo Sagrado, actual Mendoia (A Pobra de Trives). Estes pobos practicaban na zona a extracción de ouro. Trala romanización de Galicia persistiu a minaría, nas minas a ceo aberto conservados na serra de Cabanas, coñecidas como Os Biocos. Son catro escavacións, a maior dela de 70 m de diámetro. As covas conservadas serviron de refuxio aos pastores da zona. As lendas contan que ocultan tesouros e cruces dos mouros, e que están conectadas coa parte luguesa da serra, co lugar das Portas (Ribas de Sil).
Lingua chicomucelteca
O chicomucelteco (tamén chamado chikomuselteko ou chicomuselteco; arcaicamente, cotoque) é unha lingua maia extinta, antigamente falada na rexión definida polos concellos de Chicomuselo, Mazapa de Madero e Amatenango de la Frontera, no estado de Chiapas, México, así como nas áreas veciñas de Guatemala. Nas décadas de 1970 e 1980 converteuse nunha lingua morta, sen falantes nativos vivos. As comunidades chicomuceltecas actuais, que roldan as 1500 persoas en México e 100 en Guatemala falan castelán.
O chicomucelteca foi antigamente chamado cakchiquel mam, malia que non está tan relacionado co kaqchikel ou o mam, senón co huasteca.
Ribeira, Labacengos, Moeche
Ribeira é un lugar da parroquia de Labacengos no concello Coruñés de Moeche na comarca de Ferrol. Tiña 23 habitantes no ano 2008 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 12 homes e 11 mulleres, o que supón un aumento con relación ao ano 1999 cando tiña 20 habitantes.
Maurice Gendron
Traxectoria
A súa amizade con Britten levouno a unha dolorosa desilusión cando o compositor británico abandonou un proxecto que lle ía dedicar.
Para o seu debut en Nova York, elixiu facer unha homenaxe a Emanuel Feuermann, morto durante a Guerra, tocando o concerto de Dvorak, o concerto en Re maior de Haydn.
Formou un trío con Yehudi Menuhin e Hephzibah Menuhin que durou 25 anos.
En 1970, converteuse en profesor do Conservatorio de París.
Foi daquela cando se viu envolto nun grave accidente no que se feriu o hombreiro, mais en 1985 volveu a Londres a tocar un concerto en conmemoración do 40 aniversario do seu debut. Morreu o 20 de agosto de 1990.
É o pai do actor François-Eric Gendron.
Profesor
Gendron dou clases na Yehudi Menuhin School e dende 1970 no Conservatorio de París. Entre os seus alumnos salientan Colin Carr, Chu Yibing e Jacqueline du Pré, entre moitos outros.
As súas ideas da interpretación violonchelística están resumidas no libro "L'Art du Violoncelle", escrito en colaboración con Walter Grimmer e publicado en 1999 por Schott [ED 9176; ISMN M-001-12682-3].
Repertorio
Gravou a meirande parte dos principais concertos para violonchelo con direcotres como Bernard Haitink, Raymond Leppard e Pau Casals, e con orquestras como a do Wiener Staatsoper, a London Symphony Orchestra e a London Philharmonic Orchestra. Realizou tamén multitude de gravacións de obras para violonchelo e piano con pianistas como Philippe Entremont e Jean Françaix. Tamén realizou unha célebre gravación das Suites para Violonchelo de J.S. Bach.
Gendron foi o primeiro violonchelista moderno que tocou o concerto en Si bemol de Boccherini na súa forma orixinal en lugar da versión de Grützmacher. Realizou tamén a estrea en Europa occidental do concerto para violonchelo de Prokofev.
San Xoán de Río
Romanización
Pola zona pasaba a Vía Nova do itinerario de Antonino, que unía Braga e Astorga. Xa no límite coa Pobra de Trives hai unha ponte sobre o río Navea de orixe romana e reconstruída no século XVI, época na que a vía podía ser usada como camiño de Santiago. A ponte ten 3,75 m de ancho e 20 m de luz do arco. Da ponte orixinal consérvanse oito filas de pedra de cantaría regulares pero moi desgastadas. Á súa beira hai unha capela coa cruz de Malta no arco de entrada. En 1834 trasladouse ao pazo do Marqués de Trives un miliario conservado na porta dun pendello a carón da ponte. A peza de granito ten 1,18 m de alto e 60 cm de ancho, con estaladuras e seccionada. Estaba adicado aos emperadores Tito e Domiciano, e tiña a seguinte inscrición: IMP. TITO CAES. DIVI / VESP. FIL VESPASIANO / AVG. PONT. MAX. TRIB / --- / POT. VIII. IMP XVI P.P. / --- / COS VIII. / CAES. DIVI. VESP. FIL. DOMITIANO / COS. VIII VIANOVA. AB. ASTURICA / C. CALP. RANT. QUIRINALE / VALFESTO. LEG. AVG. P.P. / M.P.
Na zona atopáronse outros catro miliarios, coñecidos como miliarios de Cerdeira e desprazados ao lugar das Guístolas. Un deles carece de inscrición, e os outros tres son de tipo honorífico ou conmemorativo. O miliario de Constancio Cloro, de 1,40 m por 40 cm, é de inicios do século IV, e ten a inscrición IMP(eratori) CAE(sari) / FLAV(i)O VA / LERIO CON / STANTIO / IN(victo) AVG(usto) P(io) / P(atri) P(atriae). O miliario de Xuliano é algo posterior e de maiores dimensións (2,2 m por 60 cm), co texto D(omino) N(ostro) / CLAVDIO IVLIANO / SEM(per) / AVG(usto). O miliario de Carino ten uns caracteres maiores, e as súas dimensións (1,5 m por 55 foron reducidas para axustar o seu tamaño á función de columna, polo que non se conserva a primeira liña da inscrición, quedando o texto (imperatori caesari) / M(arco) AVRELIO / CARIO I(nvicto) P(rincipi) P(atri) / P(atriae) P(ro)CONSVLI / CON / SVLI.
Amais destes catro miliarios, no lugar da Cerdeira atopáronse outros tres menores. Un deles, conservado no museo de Ourense, ten a lenda O VALERIO / NOBILISSI. / CAESARI, e unhas medidas de 80 cm de alto, 55 de diámetro base e 39 de diámetro superior. Outros dous foron atopados preto da igrexa parroquial, formando parte de paredes construcións máis recentes. Un atópase no patio interior dunha casa antiga, ao que se accede a través dunha gran porta cun arco de medio punto de cantería. O miliario, de forma irregular e de case 2 m de altura está na parede da dereita. Non se distingue ben a inscrición. O segundo miliario está nunha parede dunha cuadra, fragmentado e deteriorado, duns 65 cm de alto.
Patrimonio
miniatura|Capela en Pontenavea. Na idade media construíuse unha fortaleza no lugar da Torre Vella. Foi derruída, e a pedra foi utilizada na reconstrución do castelo de Castro Caldelas.
A igrexa de San Xoán de Río é de orixe románica tardía, con bóvedas de cruzaría góticas nos altares laterais. Ten unha inscrición, indicando que foi rematada en 1691 sendo abade Alonso Bermúdez. Ten planta basilical con tres naves, con cruz latina no exterior e cadansúa ábsida. Os arcos son de medio punto e as bóvedas de canón. A cúpula é octogonal, sustentada por pendentes. Os retablos son barrocos, de 1782, con elementos vexetais e columnas salomónicas. Nela hai tres petos das ánimas do século XVIII. No templo consérvanse pezas de xoiaría coma a cruz, a custodia, o cáliz (do século XVIII) e o incensario (do século XVII).
Amais das igrexas parroquiais, hai outras capelas e ermidas, como as de Domecelle, Mouruás, San Miguel e Castrelo.
Lugares de San Xoán de Río
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de San Xoán de Río vexa: Lugares de San Xoán de Río.
Elementos do grupo 12
Os elementos do grupo 12, segundo a numeración recomendada pola IUPAC, é un grupo de elementos químicos da táboa periódica que inclúe o cinc (Zn), o cadmio (Cd) e mailo mercurio (Hg). Varios experimentos sobre átomos individuais de copernicio (Cn) apoian a inclusión deste elemento tamén no grupo 12. Segundo o sistema de numeración antigo, tanto da IUPAC coma do CAS, este grupo coñecíase como IIB.
Propiedades físicas
Coma noutros grupos da táboa periódica, os elementos do grupo 12 amosan certos padróns na súa configuración electrónica, especialmente nas capas máis externas, o cal orixina tendencias no seu comportamento químico:
Os elementos do grupo 12 son metais brandos, diamagnéticos e bivalentes, cos puntos de fusión máis baixos de todos os metais de transición. O cinc é branco azulado e brillante, aínda que a meirande parte de calidades comerciais posúen un acabado mate. O cadmio é brando, maleable, dúctil e de cor branca azulada. O mercurio, pola súa banda, é un metal líquido denso e prateado. É o único metal líquido a temperatura ambiente e, en comparación con outros metais, é un mal condutor da calor pero un condutor eléctrico moderadamente bo.
Na táboa inferior amósase un resumo das principais propiedades físicas dos elementos do grupo 12. Sábese moi pouco sobre o copernicio e ningunha das súas propiedades físicas se confirmou aínda, agás o seu punto de ebulición (provisionalmente).
O cinc é algo menos denso ca o ferro e ten unha estrutura cristalina hexagonal. Trátase dun metal duro e fráxil en condicións normais, pero vólvese maleable entre 100 e 150 °C. Por riba dos 210 °C recupera a súa fraxilidade e pode pulverizarse por golpeo. O cinc é un condutor eléctrico aceptable e, para se tratar dun metal, ten uns puntos de fusión e ebulición relativamente baixos. O cadmio é semellante a el en moitos aspectos, pero este forma complexos. Contrariamente a outros metais, o cadmio é resistente á corrosión; é por iso que se emprega como cobertura protectora revestindo outros metais. En bloque, o cadmio é insoluble en auga e non é inflamable, pero en forma de po pode arder e liberar fumes tóxicos. Canto ao mercurio, ten unha temperatura de fusión excepcionalmente baixa para ser un metal do bloque d.
O cinc, o cadmio e o mercurio poden formar un amplo abano de aliaxes. O latón, por exemplo, é unha aliaxe de cinc e cobre. Tamén poden formar aliaxes co cinc o aluminio, o antimonio, o bismuto, o chumbo, o cobalto, o estaño, o ferro, o magnesio, o mercurio, o níquel, a prata, o ouro, o sodio e o telurio. Aínda que nin o cinc nin o circonio son ferromagnéticos, a súa aliaxe ZrZn2 si amosa ferromagnetismo por debaixo dos 35 K. O cadmio, pola súa banda, emprégase en numerosas aliaxes para soldadura e chumaceiras, grazas ao seu baixo coeficiente de fricción e á súa resistencia á fatiga. Tamén se atopa nalgunhas das aliaxes de punto de fusión máis baixo, coma o metal de Wood. O mercurio, como é un líquido, disolve outros metais e as aliaxes que forma chámanse amálgamas. Por exemplo, coñécense amálgamas co ouro, o cinc, o sodio e moitos outros metais. O ferro é unha excepción, polo que se empregaron tradicionalmente recipientes deste metal para o almacenamento do mercurio. Outros metais que non se amalgaman co mercurio son o tántalo, o volframio e o platino. A amálgama de sodio é un axente redutor moi común en síntese orgánica e tamén se emprega nas lámpadas de vapor de sodio de alta presión. O mercurio tamén se combina facilmente co aluminio para formar unha amálgama de aluminio cando ambos os metais puros entran en contacto. Como a amálgama reacciona co aire para dar óxido de aluminio, pequenas cantidades de mercurio poden corroer o aluminio; é por iso que, normalmente, non se permite introducir mercurio en avións ou barcos.
Propiedades químicas
A meirande parte da química só se estudou para os tres primeiros membros do grupo 12. A química do copernicio aínda non está ben establecida; polo tanto, esta sección trata unicamente os casos do cinc, o cadmio e o mercurio.
Tendencias periódicas
O cinc e o cadmio son electropositivos, pero o mercurio non; en consecuencia, ambos os metais son bos axentes redutores. Os elementos do grupo 12 teñen un estado de oxidación +2 no cal os ións teñen unha configuración electrónica d10 relativamente estable, cunha subcapa chea. Porén, o mercurio pode reducirse facilmente ao estado de oxidación +1, no cal dous ións mercurio(I) xúntanse por medio dun enlace metal-metal para formar a especie diamagnética Hg22+. O cadmio tamén pode formar ións como o [Cd2Cl6]4−, onde o estado de oxidación do metal é +1. Como sucede co mercurio, a formación dun enlace metal-metal resulta nun composto diamagnético sen electróns desemparellados, o que o fai moi reactivo. O cinc(I) só se coñece en fase gasosa, en compostos como o Zn2Cl2, lineal e análogo ao calomelanos.
Clasificación
Normalmente, considérase que os elementos do grupo 12 forman parte do bloque d, pero non se consideran metais de transición porque a súa capa d está completa. Algúns autores considéranos dentro dos elementos representativos porque os seus electróns de valencia se atopan en orbitais ns2; porén, comparten moitas características cos veciños elementos do grupo 11 da táboa periódica, que se consideran elementos de transición de xeito case universal. Por exemplo, o cinc ten características en común co metal de transición adxacente, o cobre: os complexos de cinc están incluídos na serie de Irving–Williams ao posuíren a mesma estequiometría ca os complexos de cobre(II), se ben con constantes de estabilidade menores. Hai poucas semellanzas entre o cadmio e a prata, pois os compostos de prata(II) son escasos e os que existen son axentes oxidantes moi fortes. Do mesmo xeito, o estado de oxidación máis común para o ouro é +3, así que tampouco hai unha gran similitude entre a química do mercurio e a do ouro; emporiso, si existen parecidos entre o mercurio(I) e o ouro(I), tales como a formación de complexos lineais diciano, [M(CN)2]−.
miniatura|Modelo de barras e bólas da molécula de fluoruro de mercurio(IV), HgF4. De acordo coa definición da IUPAC de metal de transición como «elemento cuxo átomo ten unha subcapa d incompleta ou pode dar lugar a catións cunha subcapa d incompleta», o cinc e o cadmio non son metais de transición, pero o mercurio si: só o mercurio forma un composto coñecido cun estado de oxidación maior ca +2, o fluoruro de mercurio(IV). De todos os xeitos, esta clasificación basearíase nun composto extraordinariamente raro que non se observou en condicións de equilibrio e que contradí a química máis típica do mercurio, polo que se suxeriu que sería mellor clasificalo fóra dos metais de transición.
Relación cos metais alcalinotérreos
Aínda que o grupo 12 está incluído no bloque d da moderna táboa periódica de 18 columnas, os electróns d do cinc, o cadmio e, case sempre, o mercurio, compórtanse como electróns internos e non teñen parte no enlace. Este comportamento é semellante ao dos elementos representativos, pero contrasta sensiblemente co dos veciños elementos do grupo 11 (cobre, prata e ouro), que tamén posúen as súas subcapas d completas no estado fundamental pero que se comportan quimicamente coma metais de transición. Por exemplo, os enlaces no sulfuro de cromo(II) (CrS) envolven principalmente os electróns 3d, os do sulfuro de ferro(II) (FeS) envolven tanto os electróns 3d coma os 4s, pero os do sulfuro de cinc (ZnS) envolven só os electróns 4s e os electróns 3d compórtanse coma electróns internos.
Pódese, entón, facer unha comparación útil entre as propiedades dos elementos do grupo 12 e as dos dous primeiros elementos do grupo 2, o berilio e o magnesio. Por exemplo, o cinc e o cadmio son semellantes a eles nos seus raios atómicos, raios iónicos, electronegatividades e tamén na estrutura dos seus compostos binarios e na súa capacidade para formar ións complexos con diversos ligandos nitroxenados e osixenados, tales como hidratos e aminas. Con todo, o berilio e o magnesio son átomos pequenos, contrariamente aos alcalinotérreos máis pesados e igual ca os elementos do grupo 12 (que teñen unha maior carga nuclear pero o mesmo número de electróns de valencia), e as tendencias periódicas ao descender polo grupo 2 desde o berilio ata o radio non están tan definidas ao baixar desde o berilio ata o mercurio, por mor das contraccións dos lantánidos e do bloque d. Débense tamén ás devanditas contraccións moitas das propiedades características do mercurio.
Compostos
Os tres ións metálicos forman especies tetraédricas, coma o MCl. O cinc e o cadmio tamén poden formar complexos octaédricos coma os ións acuo [M(H2O)6]2+, presentes nas disolucións acuosas das sales dos devanditos metais. O carácter covalente acádase ao usar os orbitais s e, posiblemente, os p. O mercurio, porén, raramente supera un número de coordinación de catro. Tamén se coñecen números de coordinación de 2, 3, 5, 7 e 8.
Extensións
O unhexcuadio debería ser un metal brando, coma o mercurio, e predise que, ao formar enlaces covalentes metal-metal, tería un alto punto de fusión. Tamén se espera que sexa un ácido de Lewis brando, cun parámetro de Ahrlands preto dos 4 eV, e debería ter semellanzas cos outros elementos do grupo 12 e co ununoctio. O unhexcuadio tería unha reactividade, como moito, moderada, ao ter unha primeira enerxía de ionización de arredor de 685 kJ mol−1, da orde do molibdeno. Por mor das contraccións dos lantánidos, actínidos e superactínidos, o unhexcuadio tería un raio metálico de tan só 158 pm, moi preto do magnesio, pero cunha masa atómica unhas 19,5 veces maior: arredor de 474 Da. Cun raio tan pequeno e unha masa tan elevada, espérase que teña unha altísima densidade duns 46 g cm−3, máis ca duplicando a do osmio, o elemento máis denso coñecido actualmente, con 22,61 g cm−3; isto converteríao no segundo elemento máis denso nos 9 primeiros períodos da táboa, só por detrás do unhextrio (Uht, o elemento 163) con 47 g cm−3. Canto ao unhexcuadio metálico, debería ser relativamente estable, pois os electróns 8s e 8p½ se atopan en capas moi interiores e só os electróns 7d están dispoñibles para formar enlaces. Esta substancia tería unha grande enerxía de cohesión a causa dos enlaces covalentes, o que resultaría nun alto punto de fusión.
O interese teórico na química do unhexcuadio está motivado principalmente polas predicións de que este elemento, máis en concreto o seu isótopo 482Uhq (con 164 protóns e 318 neutróns), sería o centro dunha hipotética segunda illa de estabilidade. A primeira estaría centrada no 306Ubb, con 122 protóns e 184 neutróns.
Historia
Os elementos do grupo 12 descubríronse ao longo de toda a Historia, ben usados desde tempos antigos, ben descubertos en laboratorios. O grupo non ten un nome trivial, pero foi denominado grupo IIB no pasado.
Cinc
Detectáronse usos do cinc en formas impuras desde a Antigüidade, e tamén se atoparon aliaxes coma o latón de ata 2000 anos de idade. O cinc foi identificado como un metal de seu, baixo o nome jasada (जसद), xa nun manual médico atribuído ao rei hindú Madanapāla e escrito arredor do ano 1374. Tamén era empregado polos alquimistas. O nome do metal documéntase por primeira vez no século e, probablemente, deriva da palabra alemá Zinke, «puga», debido ao aspecto acicular dos cristais metálicos.
miniatura|Símbolo empregado na alquimia para representar o cinc. O illamento, no mundo occidental, do cinc metálico pode ser atribuído de xeito independente a varias persoas no século. Normalmente recoñéceselle ao alquimista alemán Andreas Marggraf o descubrimento do cinc metálico puro, grazas a un experimento de 1746 no que quentaba unha mestura de calamina e carbón nun recipiente pechado sen cobre para obter un metal. O italiano Luigi Galvani, grazas aos seus experimentos en 1780 con latón en ras, abriu o camiño para o descubrimento da batería eléctrica, a galvanización e a protección catódica. Nese mesmo ano, o seu colega Alessandro Volta inventa a pila voltaica. Porén, a importancia biolóxica do cinc non foi descuberta ata o ano 1940, cando se demostrou que a anhidrase carbónica, un encima que elimina o dióxido de carbono do sangue, posuía un átomo de cinc no seu sitio activo.
Cadmio
miniatura|Espectro de emisión do cadmio, no intervalo visible. O cadmio foi descuberto en Alemaña en 1817 por Friedrich Stromeyer e Karl Samuel Hermann, en forma de impurezas en minerais de carbonato de cinc (calamina). O seu nome provén do nome latino da calamina, cadmia, que procede á súa vez de Κάδμος, o nome grego de Cadmo, fundador mitolóxico de Tebas.
No ano 1927, a Oficina Internacional de Pesos e Medidas redefiniu o metro en función da liña espectral vermella do cadmio, asignándoo a 1 553 164,13 lonxitudes de onda. Esta definición cambiou co tempo; a actual fai referencia á velocidade da luz no baleiro.
Mercurio
Atopouse mercurio en tumbas exipcias de máis de 3500 anos de antigüidade, onde fora empregado coma cosmético. Tamén o utilizaron os antigos chineses, que crían que melloraba a saúde e alongaba a vida. Arredor do 500 a. C. o mercurio xa se empregaba para fabricar amálgamas con outros metais. Os alquimistas considerábano a prima materia, a substancia primordial a partir da cal formábanse todos os demais metais variando a proporción de xofre contido no mercurio. O metal máis puro era o ouro, así que se recorría ao mercurio para intentar producir a transmutación doutros metais «impuros» en ouro, obxectivo último da alquimia.
O símbolo químico moderno do mercurio é Hg. Este símbolo provén do nome latino do metal, hydrargyrum, latinización do grego ὑδράργυρος, «hydrárgyros». A palabra grega quere dicir «prata de auga», debido á aparencia do metal, e dela procede o termo literario galego para designar este elemento, hidrarxirio. O nome mercurio provén do deus romano Mercurio, a quen se lle atribuían as virtudes da velocidade e a mobilidade. Tamén está asociado ao planeta Mercurio: o símbolo astrolóxico deste corpo celeste, «☿», é tamén un dos símbolos alquímicos do metal. O mercurio é, de feito, o único metal cuxo nome planetario superou o ámbito da alquimia para se converter no nome común do elemento.
Copernicio
O elemento máis pesado do grupo 12, o copernicio, foi creado por primeira vez o 9 de febreiro de 1996 na Gesellschaft für Schwerionenforschung (GSI) de Darmstadt (Alemaña) por Sigurd Hofmann, Victor Ninov et al. O 19 de febreiro de 2010, aniversario do nacemento de Nicolao Copérnico, a IUPAC outorgoulle o nome oficial «copernicio», substituíndo o nome provisional que posuía ata entón, «unumbio».
Abundancia
Como sucede na meirande parte dos grupos do bloque d, a abundancia dos elementos do grupo 12 na codia terrestre diminúe ao aumentar o número atómico. O cinc é, cunha concentración de 65 ppm, o elemento máis abundante do grupo, mentres que o cadmio, con 0,1 ppm, e o mercurio, con 0,04 ppm, son varias ordes de magnitude máis escasos. Canto ao copernicio, como se trata dun elemento sintético cun período de semidesintegración duns poucos minutos, só se atopa nos laboratorios onde é producido.
miniatura|Blenda tallada con corte de esmeralda. Os metais do grupo 12 son calcófilos: teñen unha baixa afinidade polo osíxeno e prefiren formar sulfuros. Os minerais destes metais formáronse tras a solidificación da codia da Terra primixenia baixo as condicións redutoras da atmosfera existente daquela. Os ditos minerais son, polo tanto, eminentemente sulfuros. O mineral de cinc máis amplamente aproveitado é a blenda, unha forma de sulfuro de cinc (ZnS) cun contido neste metal de entre o 60 % e o 62 %. Contrariamente, non se coñecen depósitos significativos de minerais de cadmio. O único que posúe unha certa importancia é a greenockita (CdS), pero está asociada case sempre á blenda debido á semellanza química entre o cinc e o cadmio, semellanza que, ademais, fai difícil a súa separación xeolóxica. Consecuentemente, o cadmio adóitase obter como produto secundario do procesamento dos minerais de cinc e, en menor medida, chumbo e cobre. O mercurio, pola súa banda, é un elemento especialmente raro na codia terrestre, ao non se combinar xeoquimicamente cos elementos máis comúns. Aínda que pode atoparse nativo, adoita estar presente en minerais coma o cinabrio, a corderoíta ou a livingstonita.
As reservas mundiais de cinc estímanse en 1900 millóns de toneladas, localizándose os principais depósitos en Australia, Canadá e os Estados Unidos. Ata 2002, extraéranse arredor de 346 millóns de toneladas de cinc ao longo da historia, e estímase que seguen actualmente en uso máis de 100 millóns de toneladas deste material. Varios estudos suxiren que, ao actual ritmo de consumo, o esgotamento das reservas se produciría entre os anos 2027 e 2055. Canto ao mercurio, a súa primeira produtora mundial é a China, que controla case dúas terzas partes do comercio mundial, seguida de México.
Produción
Cunha produción anual duns 13 millóns de toneladas, o cinc é o cuarto metal máis empregado, só por detrás do ferro, o aluminio e o cobre. O 95 % deste metal extráese de depósitos de sulfuros, nos cales a blenda está case sempre mesturada cos sulfuros de cobre, chumbo e ferro. O cinc metálico prodúcese mediante técnicas de metalurxia extractiva. Un proceso de torrado converte o sulfuro de cinc concentrado en óxido de cinc, a partir do cal o metal pode obterse ou ben mediante procesos pirometalúrxicos, ou ben a través de extracción electrolítica. O procesado pirometalúrxico opera reducindo o óxido de cinc con monóxido de carbono a 950 °C, obténdose o metal como vapor que é posteriormente condensado. A extracción electrolítica leva a cabo unha lixiviación do mineral con ácido sulfúrico para, a continuación, obter o cinc metálico mediante electrólise.
O cadmio é unha impureza común nos minerais de cinc, e adoita obterse durante o procesado deste metal. Certos concentrados de minerais de cinc conteñen ata un 1,4 % de cadmio. O metal pode illarse dos fumes de proceso mediante estila ao baleiro, ou ben precipitando o sulfato da solución electrolítica.
Os minerais máis ricos en mercurio conteñen ata un 2,5 % en masa deste metal, pero mesmo os depósitos menos concentrados conteñen, como mínimo, un 0,1 %, sendo o cinabrio (sulfuro de mercurio, HgS) o mineral máis común. O mercurio extráese del quentando o mineral nunha corrente de aire e condensando o vapor.
En total, lévanse producidos uns 75 átomos de copernicio a través de diversas reaccións nucleares.
Aplicacións
Por mor das súas semellanzas físicas, os elementos do grupo 12 poden atoparse nunha multitude de situacións comúns. O cinc e o cadmio empréganse de xeito habitual como axentes de galvanización contra a corrosión, pois tenden a atraer toda a oxidación no seu ambiente ata se corroer por completo. Esta cobertura protectora pode aplicarse sobre outros metais mediante galvanización térmica, bañando o obxecto no metal fundido, ou mediante galvanoplastia por medios electrolíticos, á cal pódeselle engadir unha pasivación con cromatos. Os elementos deste grupo tamén se empregan na electroquímica como alternativa ao eléctrodo estándar de hidróxeno, ademais de servir de eléctrodo de referencia secundario.
Nos Estados Unidos o cinc emprégase na súa maioría para o galvanizado (55%) e para aliaxes de latón, bronce e outras (37%). A reactividade relativa do cinc e a súa capacidade para oxidarse fai que sexa un ánodo de sacrificio eficiente nas proteccións catódicas. Por exemplo, a protección catódica dunha tubaxe soterrada pode conseguirse conectando ánodos feitos de cinc á propia tubaxe. O cinc fai de ánodo corroéndose lentamente mentres transfire a corrente eléctrica á tubaxe de aceiro. O cinc emprégase tamén para protexer catodicamente outros metais expostos á auga do mar. O cinc tamén se usa coma un material para ánodos de baterías coma nas baterías de cinc-carbono ou nas de cinc-aire. O latón é unha aliaxe de uso estendido que contén cinc e cobre, cunha proporción de cinc que pode variar entre o 3% e o 45% dependendo do tipo de latón. O latón adoita ser máis dúctil e forte que o cobre e ten unha resistencia á corrosión superior. Estas propiedades fan que sexa útil en equipos de comunicación, ferramentas, instrumentos musicais e válvulas.
O cadmio ten moitos usos industriais, sendo un compoñente chave na produción de baterías, pigmentos de cadmio, recubrimentos protectores, e placas eléctricas. No 2009 o 86% do cadmio foi usado en baterías, predominantemente recargables. A Unión Europea prohibiu o uso de cadmio na electrónica no ano 2004, con algunhas excepcións que só permiten un 0,002% deste elemento. As placas eléctricas constitúen un 6% da produción mundial e atópanse na industria aeronáutica grazas a resistencia a corrosión facilitada por este elemento cando se aplica a compoñentes de aceiro.
Función biolóxica e toxicidade
Os elementos do grupo 12 teñen múltiples efectos nos organismos biolóxicos. O cadmio e o mercurio son tóxicos, mentres que o cinc é necesario para moitas plantas e animais en cantidades pequenas.
O cinc é un elemento esencial a baixas concentracións, necesario para as plantas, animais, e microorganismos. Adoita ser o segundo metal de transición máis abundante nos organismos biolóxicos despois do ferro, sendo o único metal que aparece en tódalas clases de encimas. Hai entre 2 e 4 gramos de cinc distribuídos polo corpo humano, tendo un papel biolóxico importante. Un estudo de 2006 estimou que ao redor do 10% das proteínas humanas ligan potencialmente o cinc, a maiores dos centos destas que transportan o elemento.
O mercurio e o cadmio son tóxicos e poden causar danos no medio ambiente ao entrar en contacto con ríos ou coa auga da chuvia. Isto pode causar a contaminación de cultivos así coma unha acumulación biolóxica nas cadeas alimenticias que pode dar lugar a aumentos de enfermidades por envelenamento de mercurio e cadmio.
V-18
O Viario 18 ou Conexión da autovía AC-14 coa autoestrada de peaxe AP-9, é unha vía de alta capacidade en proxecto que suporía unha alternativa para desconxestionar o tráfico existente entre a AC-11 e a AP-9.
Historia
Nomeado provisionalmente no proxecto como V-18, de forma análoga ao Viario 14 (V-14), foi planificado polo Ministerio de Fomento de España, para buscar alternativas que permitan desconxestionar a AC-11. En abril de 2012, encargouse un primeiro estudo baixo a xestión da ministra Ana Pastor Julián.
O maior volume do tráfico da entrada e saída da cidade A Coruña é a AP-9, a pesar de que se trata dunha autoestrada de pago, xa que funciona como conexión máis directa coa A-6 cara a Lugo e Castela e León ademais dos destinos que lle son propios. Ademais, a AP-9, ten un tramo de peaxe na sombra (o comprendido entre o acceso da Barcala e a AC-11) desde maio de 2006, que lle dá maior volume de tráfico á Coruña desde Cambre, San Pedro de Nós, O Temple e O Burgo, especialmente nas horas punta dos días laborábeis.
Así, esta alternativa desde a AP-9, permitiría ter unha conexión polo sur ao oeste da Coruña a través da AC-14 e a V-14, a barrios como o dos Rosales, A Agra do Orzán, O Ventorillo, Elviña, O Birloque, San Pedro de Visma, Labañou - San Roque, Os Mallos, Vioño etc. Contando, asemade, cunha conexión aos polígonos industriais A Grela-Bens, Pocomaco e Vío, evitando deste xeito conexións desde a AC-11, que na actualidade repercuten en conxestións de tráfico en vías como a Avenida de San Cristovo, a Ronda de Outeiro ou a Avenida de Arteixo até os accesos a ditos polígonos.
Os biosbardos
Os biosbardos é un conxunto de relatos escritos por Eduardo Blanco-Amor publicado en 1962. Son relatos en primeira persoa cun protagonista e narrador infantil distinto en cada conto ambientados nunha cidade, Auria, transposición literaria do seu Ourense natal.
O número de relatos cambiou coas diferentes edicións, sendo sete na primeira, oito na segunda e sete nas seguintes.
Ao castelán, traducido polo propio autor, publicouno a editorial Euros (Barcelona), en 1975, co título de Las musarañas.
Contido
Alberte, de familia pobre, déixase engaiolar por Crisanto, fillo de solteira, que o convence de ir ver o seu avó, home moi rico que vive en Barra de Miño nun pazo. Botan a andar pola vía do tren pero ao chegar a Barra de Miño dille que non sabe cal é o pazo, que só o viu unha vez de pequeno e que morreu o ano pasado, pero que na seguinte estación, Os Peares, vive a súa avoa que aínda é mellor. Cara alá andan, todo o día, ata que Alberte non pode máis e Crisanto o mete na estación, onde o último que ve é o xefe de estación e dous gardas civís. Luisiño Cardemil Sampaio conta da doutrina para a Primeira Comuñón, da que non entende nada, e do medo a romper o xaxún, porque se condenaría para sempre. A noite antes tivo que deitarse ás nove, coma sempre e ao día seguinte xa espertou ás seis da mañá con moita fame e a misa non sería ata as once. Lembra todos os preparativos e a chegada de parentes; ao meter a man nun peto do pantalón atopa unha castaña seca e ponse a rillala. Xa na igrexa, camiño do altar para comungar, toca coa lingua unha faragulla da castaña e non sabe que facer. Ao fin, abre a boca e comulga. Bartomeu é un rapaz do que non se sabe a idade, nin a procedencia, nin se ese é o seu nome. Apareceu un día cun afiador que o deixou na casa da tía do narrador, ferido, e non volveu buscalo. Traballaba moito e sempre ría, ata nos momentos máis inoportunos, e sabía facer moitas cousas: asubiar como os anxos, parar o vento e a auga… Un día enfermou de vexigas o curmán do narrador e Bartomeu contaxiouse; o curmán curou e Bartomeu morreu mais cando o narrador foi ver o seu cadáver estaba branco, sen restos de vexigas. Aínda hoxe non sabe quen era… Pedro, que está facendo bacharelato, coñece o tío Ramón, “americano” que non fai máis que falar mal de todo o de aquí e louvar o de alá, sempre vestido de punta en branco. Só o día da romaría, pouco antes de volver para América, come, bebe, baila… e perde o sentido. Cando Pedro acaba o bacharelato mándalle unha pasaxe de terceira para que emigre onda el pero o mozo négase, para ledicia de seu pai. O día de Corpus, con roupa de estrea, o rapaz ve unha nena coa súa nai e engaiolado percorre Ourense tras delas: igrexas, paseos, á beira do río… Chega tarde a xantar á casa e pola tarde volve percorrer a cidade buscándoas, vai ver o aviador (que vén por primeira vez) e vai ao “feiral”, pero non volve velas. Á noite atópao seu pai e lévao para a casa despois de darlle unhas labazadas. Ao día seguinte saberá que eran estranxeiras e pararan no hotel.
Félix Villares Mouteira
Félix Villares Mouteira, nado en Belesar (Vilalba) o 24 de marzo de 1947, é un sacerdote e profesor galego.
Traxectoria
En 1958 ingresou no mosteiro de San Salvador de Lourenzá, onde fixo os dous primeiros cursos como seminarista. Despois estivo sete anos no Seminario Menor de Mondoñedo, onde creou en 1963 a revista Trapecio xunto cos seus compañeiros. En 1967 marchou a Salamanca, onde se licenciou en 1971 en Teoloxía pola Universidade Pontificia. Nesa cidade desenvolveu un intenso labor cultural, promovendo a celebración dunha misa en galego, a edición da revista Anduriña e actividades como exposicións de libros, conferencias ou recitais de poesía.
O 28 de xullo de 1971 foi ordenado sacerdote na igrexa da súa parroquia natal da man de Miguel Anxo Araúxo Iglesias, bispo da diocese de Mondoñedo-Ferrol, nunha cerimonia celebrada en lingua galega. O 28 de setembro dese ano foi nomeado primeiro profesor de lingua galega do seminario de Mondoñedo. En abril de 1982 creou co seu alumnado a revista escolar Amencer.
En agosto de 1988 foi nomeado reitor do seminario de Mondoñedo, e levou a cabo a restauración do edificio. Entre setembro de 1999 e xuño de 2006 foi vicario xeral do bispado de Mondoñedo-Ferrol, e despois pasou a ser director do arquivo diocesano.
Robert Grosseteste
miniatura|dereita|Robert Grosseteste, bispo. Robert Grosseteste (ca. 1175 - 1253) foi un home de estado, filósofo, teólogo e bispo de Lincoln. Nado en Stradbroke, (Suffolk, Inglaterra), de pais de orixe humilde e membro da orde franciscana, foi un erudito en case todos os ámbitos do saber da súa época.
Félix Villares Mouteira
Traxectoria
Ten colaborado nas revistas Encrucillada, Amencer, A Croa e nos xornais La Voz de Galicia, El Ideal Gallego (do que foi correspondente en Mondoñedo entre 1980 e 1988) e El Progreso. Co alumnado do Seminario fixo programas en Radio Popular de Lugo, na Radio Galega e na Cadena Ser. Pronunciou numerosas conferencias sobre a cultura galega e a liturxia en galego, da que é máximo defensor.
Robert Grosseteste
Trátase dun importante representante da historia do pensamento medieval e dun gran precursor da filosofía e a ciencia modernas, en particular pola súa influencia sobre Bacon, Ockham e Duns Scoto, e pola súa intención de introducir o pensamento aristotélico na universidade de Oxford. Probabelmente foi o primeiro chanceler desta universidade.
Félix Villares Mouteira
Recoñecementos
O 30 de outubro de 1999 tributóuselle unha homenaxe popular en Mondoñedo en agradecemento ó seu labor ó fronte do Seminario.
Robert Grosseteste
Recuperou para o método científico a idea grega de explicación. A súa concepción da ciencia implicaba observacións e experimentos. A posibilidade de aplicar a matemática á ciencia física sería desenvolvida, no século XIV, por un grupo de discípulos seus, vinculados ao Merton College, coñecidos como os Calculatores, que desenvolveron unha matemática do movemento.
O seu sobrenome provén do latín indicando Grossum caput (Cabeza grande), seguramente para referirse á súa gran capacidade de estudo e gran memoria.
A súa liña de pensamento propoñía retomar o pensamento de Santo Agostiño, procurando volver sobre a tradición escolástica tal como se formulou na súa orixe.
Obra
Traballou en innumerábeis obras desde os anos 1220 até 1235, e escribiu varios tratados científicos, entre os que están:
Menciónase habitualmente como un dos maiores comentadores da obra de Aristóteles.
O renacemento da cultura anglosaxoa en Oxford
A cultura cristián e clásica conservárase en Inglaterra mentres se perdera practicamente no continente. Renace co Imperio carolinxio, grazas precisamente ao labor de Alcuino de York, (século VIII), que desde Inglaterra fundou bibliotecas a partir dos libros procedentes da illa e estableceu diversas escolas de ensinanza do trivium e o quadrivium. Continúa o seu labor, no século IX, Xoán Escoto Eríxena.
Pouco a pouco diferénciase Inglaterra da cultura francesa simbolizada na universidade de París, onde permanece máis o espírito dialéctico introducido por Pedro Abelardo e a preocupación por unha filosofía entendida como "ancilla Theologiae".
Deste modo, concretamente en Oxford, rexorde o espírito platónico-agostiñano; estúdanse linguas, sobre todo o árabe, e cultívase o coñecemento da ciencia natural, da man do aristotelismo e os árabes, sendo de especial interese o estudo da matemática, menosprezada polos teólogos de París. Foi de especial relevancia o espírito da orde franciscana fronte ao espírito da orde dominica, que prevalece no continente.
Cosmoloxía da luz
Grosseteste coñeceu os tratados de óptica árabes, e baixo a influencia do neoplatonismo, considerou a luz como a materia orixinal creada por Deus do nada e a partir da cal se substancia o universo enteiro.
O límite máximo de propagación da luz constitúe o firmamento, que reflicte á súa vez a luz cara ao centro do mundo. Ao reflectirse a luz xera as nove esferas celestes, sendo a máis inferior a da Lúa. Por encima desta esfera non hai movemento, mentres que por debaixo gradúanse e mestúranse os catro compoñentes: lume, aire, auga e terra.
Coñecemento da ciencia da natureza
Máis que por descubrimentos especiais, a importancia de Grosseteste provén de introducir e destacar a importancia das matemáticas no coñecemento científico da natureza física.
( É moi importante a utilidade de considerar o estudo das liñas, dos ángulos e das figuras, porque é imposíbel coñecer a filosofía natural sen elas: valen absolutamente para todo o universo e as súas partes )
Pois as accións naturais propáganse segundo as leis da reflexión e da refracción. Por iso hai que coñecer a fondo as figuras fundamentais: a esfera, porque é o modo de propagación da luz; e a pirámide, porque é o modo máis poderoso no que un axente pode exercer nunha superficie partindo dun punto. Todo pode explicarse mediante os principios da óptica e da xeometría.
Tales principios son a base de inspiración para o seu discípulo Roger Bacon.
O coñecemento
O home ocupa o centro do mundo, o mesmo que Deus é o centro da creación. A alma, por tanto, obra tamén en función da luz mediante o corpo e os sentidos. A alma obra sobre o corpo, pero non viceversa, tal como pensa San Agostiño. Por iso o entendemento é unha facultade da alma, non do corpo, e non necesita elemento corporal ningún para obrar e coñecer. Contemplando as cousas materiais pode ir abstraendo as formas da natureza, segundo o modo platónico, liberándose pouco a pouco do peso material do corpo; pero só as almas elixidas, liberadas polo amor de Deus poden, nesta vida, chegar á contemplación das ideas.
Como non podía ser doutro modo, a teoría da iluminación de Santo Agostiño constitúe a base da súa teoría do coñecemento.
O seu espírito científico é un claro antecedente da idea galileana acerca de que o universo está escrito en linguaxe matemática.