cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Río Missouri
Conca hidrográfica
En 1990, vivían na conca do Missouri preto de 12 millóns de persoas, case toda a poboación do estado de Nebrasca, parte da dos estados de Colorado, Iowa, Kansas, Minnesota, Missouri, Montana, Dacota do Norte, Dacota do Sur e Wyoming, e pequenas porcións das provincias do sur canadense de Alberta e Saskatchewan. A cidade máis grande da conca é Denver, Colorado, cunha poboación de máis de seiscentos mil habitantes. Denver é a cidade principal do Front Range Urban Corridor cuxas cidades tiñan unha poboación combinada de máis de catro millóns en 2005, sendo a área metropolitana máis grande da conca do Missouri. Outros dos principais centros de poboación —na súa maioría situados na porción sueste da conca— son Omaha, Nebrasca, situada ao norte da confluencia dos ríos Missouri e Platte; Kansas City, Missouri - Kansas City, Kansas, situado na confluencia do Missouri co río Kansas, e a área metropolitana de St. Louis, situada ao sur do río Missouri xusto por encima da súa desembocadura no Mississippí. Pola contra, a parte noroeste da conca está escasamente poboada. Con todo, moitas cidades do noroeste, como Billings, Montana, atópanse entre as de máis rápido crecemento na conca do Missouri. miniatura|esquerda|O Missouri en Dacota do Norte, que foi o lugar máis afastado augas arriba ao que os exploradores franceses lograron chegar. Con máis de 440 000 km2 de terras de cultivo, a conca do Missouri inclúe máis ou menos unha cuarta parte de todas as terras agrícolas dos Estados Unidos, provendo de máis dun terzo da produción de trigo, liño, cebada e avea do país. Con todo, só 28 000 km2 da terra de cultivo na conca son de regadío. Outros 730 000 km2 da conca dedícanse á cría de gando, principalmente gando vacún. As áreas forestadas da conca, na súa maioría de segundo crecemento, son un total de ao redor de 113000 km2. As zonas urbanas, doutra banda, representan menos de 34000 km2 de terra. As áreas máis urbanizadas atópanse ao longo do curso principal e nalgúns afluentes importantes, como o Platte e o Yellowstone.
A altitude na conca varía amplamente, desde pouco máis dos 120 m na desembocadura do Missouri ata os 4357 m da cima do monte Lincoln no centro de Colorado. O propio río Missouri cae un total de 2629 m desde Brower's Spring, a súa fonte máis afastada. Aínda que as chairas da conca teñen moi pouco relevo vertical local, o terreo elévase uns 1,9 m/km de leste a oeste. A altitude é de menos de 150 m no bordo oriental da conca, pero ten máis de 910 m sobre o nivel do mar en moitos lugares na base das Montañas Rochosas.
A conca do Missouri ten patróns climáticos e de precipitacións moi variables; en xeral, a conca está definida por un clima continental con veráns cálidos e húmidos e invernos fríos e severos. A maior parte da conca recibe unha media de 200–250 mm de precipitación ao ano. Con todo, as partes máis occidentais da conca nas montañas Rochosas, así como as rexións do sueste de Missouri poden recibir ata 1000 mm. A gran maioría das precipitacións prodúcese no inverno, malia que a conca alta é coñecida polas treboada de curta duración, pero intensas, do verán, como a que se produciu durante a inundación de 1972 en Negro Hills con inundacións que asolagarón a cidade de Rapid City na Dacota do Sur. As temperaturas no inverno en Montana, Wyoming e Colorado chegarón a baixar ata os -51 °C, mentres que as máximas de verán en Kansas e Missouri, ás veces, chegaron os 49 °C.
Ao ser un dos sistemas fluviales máis importantes do continente, a conca do Missouri limita con moitas outras grandes concas hidrográficas dos Estados Unidos e do Canadá. A divisoria continental, que corre ao longo da espiña das montañas Rochosas, forma a maior parte da fronteira occidental da conca do Missouri. O río Clark e o río Snake, ambos parte da conca do río Columbia, drenan a zona ao oeste das Rochosas en Montana, Idaho e oeste de Wyoming. As concas do Columbia, Missouri e Colorado atópanse na montaña Three Waters, na cordilleira Wind River, en Wyoming. Ao sur de alí, a conca do Missouri limita ao oeste co drenaxe do río Green, afluente do Colorado, a continuación, no sur coa canle principal do Colorado. Tanto os ríos Colorado como Columbia flúen cara ao océano Pacífico. Con todo, existe unha gran drenaxe endorreica, a Great Divide Basin, entre as concas do Missouri e Green no oeste de Wyoming. Esta zona é ás veces considerada como parte da conca do Missouri, malia que as súas augas non flúen a ningún lado da divisoria continental.
Cara ao norte, a divisoria Laurentiana, de menos altitude, separa a conca do Missouri das do río Oldman, un afluente do río Saskatchewan Sur, así como das do río Souris e do río Sheyenne e de pequenos afluentes do río Vermello do Norte. Todas estas correntes son parte da conca do río Nelson do Canadá, que desemboca na baía de Hudson. Tamén hai algunhas grandes concas endorreicas entre as concas do Missouri e do Nelson no sur de Alberta e Saskatchewan. Os ríos Minnesota e Des Moines, afluentes do alto Mississippí, drenan a maior parte da zona fronteiriza coa parte oriental da conca do Missouri. Para rematar, no sur, as montañas Ozark e outras divisorias baixas que atravesan o centro de Missouri, Kansas e Colorado, separan a conca do Missouri das do río White e do río Arcansas, tamén afluentes do río Mississippí.
Principais afluentes
esquerda|miniatura|O río Yellowstone, é o quinto afluente máis longo do Missouri, o que se une en Dacota do Norte Uns 95 afluentes importantes e centos máis pequenos alimentan o río Missouri, recibindo á maioría dos afluentes maiores segundo o río se vai achegando á desembocadura no río Mississippi. A maioría de ríos e arroios na conca do Missouri discorren de oeste a leste, seguindo a inclinación das Grandes Chairas; con todo, algúns afluentes orientais, como o James, Big Sioux e os sistemas do Grand, flúen de norte a sur.
Os tributarios máis grandes do Missouri por escorrentía son o Yellowstone (en Montana e Wyoming), o Platte (en Wyoming, Colorado e Nebrasca) e o Kansas-Republican/Smoky Hill e Osage (en Kansas e Missouri). Cada un destes afluentes drena unha superficie de máis de 130000 km2, e ten un caudal medio superior os 140 m3/s. O río Yellowstone ten o caudal máis alto, malia que o Platte é máis longo e drena unha área máis grande. De feito, o caudal do Yellowstone é duns 390 m3/s, representando o 16% da escorrentía total na conca do Missouri e case o dobre que no Platte. No outro extremo da escala está o pequeno río Roe, en Montana, que con 61 m de longo sostense comunmente que é o río máis curto do mundo. Na táboa da dereita móstranse os dez afluentes máis longos do Missouri, coas súas respectivas concas e caudais. A lonxitude mídese á fonte hidrolóxica, sen ter en conta a convención de nomes. O tronco principal do río Kansas, por exemplo, ten 238 km de longo. Con todo, incluíndo as cabeceiras máis longas, os 729 km do río Republicano e os 251 km do río Arikaree, ten unha lonxitude total de 1205 km. Cuestións de nomenclatura similares danse no río Platte, cuxo afluente máis longo, o río Platte Norte, é máis de dúas veces máis longo que a corrente principal.
As cabeceira do Missouri por encima de Three Forks esténdense moito máis lonxe cara arriba que o curso principal. Medido na fonte máis afastada, en Brower's Spring, o río Jefferson ten 480 km de longo. Polo tanto, medindo ata o súa cabeceira máis alta, o río Missouri esténdese 4247 km. Cando se combina co baixo Mississippi, o sistema co Missouri e as súas cabeceiras forma parte do cuarto río máis longo do mundo, con 6027 km.
Caudal
miniatura|[[Central nuclear de Fort Calhoun, en Nebrasca, nas inundacións de 2011]] Por caudal, o Missouri é o noveno río máis caudaloso dos Estados Unidos, despois do Mississippi, St. Lawrence, Ohio, Columbia, Niágara, Yukón, Detroit e St. Clair. Os dous últimos, con todo, ás veces considéranse parte dun estreito entre o lago Huron e o lago Erie. Entre os ríos de América do Norte no seu conxunto, o Missouri é décimo terceiro máis caudaloso, despois do Mississippi, Mackenzie, St. Lawrence, Ohio, Columbia, Niagara, Yukon, Detroit, St. Clair, Fraser, Slave e Koksoak.
Dado que o Missouri drena unha rexión predominantemente semiárida, a súa descarga é moito menor e máis variable que a doutros ríos de América do Norte de lonxitude comparable. Antes da construción de presas, o río provocaba inundacións dúas veces ao ano, unha vez coa crecida de abril ou Primavera fresca, co derretemento da neve nas chairas da conca, e outra na crecida de xuño, causada pola neve derretida e as tormentas de verán nas montañas Rochosas. Esta última era moito máis destrutiva, xa que o río aumentaba máis de dez veces o seu caudal normal algúns anos. A descarga do Missouri vese afectada polos máis de 17.000 encoros existentes na súa conca, que suman unha capacidade total duns 173.9 km3. Ao regular o control de inundacións, os encoros reducen drasticamente os caudais máximos e aumentan os baixos. A evaporación dos encoros reduce tamén significativamente o caudal do río, causando unha perda anual de máis de 3.8 km3 soamente nos encoros da canle principal. O United States Geological Survey opera con cincuenta e un medidores de caudais ao longo do río Missouri. O caudal medio do río en Bismarck, a 2115.5 km da boca, é de 621 m3/s. Trátase dunha conca de 483000 km2, ou o 35% da conca total do río. En Kansas City, a 589.2 km da boca, o caudal medio do río é de 1570 m3/s. O río aquí drena aproximadamente 1254000 km2, o que representa aproximadamente o 91% de toda a conca.
Alto e Baixo Missouri
miniatura|Encoro de Gavins Point A conca alta do río Missouri está ao norte do encoro de Gavins Point, a última presa hidroeléctrica das quince que hai no río, xusto augas arriba de Sioux City, Iowa. A parte baixa do río Missouri ten 1350 km ata o seu confluencia co Mississippi xusto por encima de St. Louis. O Baixo Missouri non ten centrales hidroeléctricas ou esclusas, pero ten unha gran cantidade de encoros de ala que permiten o tráfico de barcazas xa que estas restrinxen o ancho e o fondo da canle. Estes encoros ala puxéronse en marcha e mantéñense polo Corpo de Enxeñeiros do Exército, e na actualidade non hai plans para a construción de ningunha nova esclusa ou encoro para substituír estes encoros de ala no Missouri.
Xeoloxía
miniatura|O alto contido de [[sedimentos fai que o río Missouri (esquerda) sexa notablemente máis lixeiro que o río Mississippi (dereita) na súa confluencia a o norte de St. Louis.]] Nas montañas Rochosas do suroeste de Montana están as cabeceiras do río Missouri que xurdiron durante a nomeada oroxénese Laramide, un episodio de formación de montañas que se produciu aproximadamente fai entre 70 e 45 millóns anos (do final do Mesozoico ata principios do Cenozoico). Esta oroxénese levantou as rochas cretáceas ao longo do lado occidental do mar interior de Norteamérica (Western Interior Seaway), este foi un mar enorme e pouco profundo que se estendía desde o océano Ártico ata o golfo de México e que depositou os sedimentos que agora subxacen en gran parte da conca do Missouri. Este levantamento Laramide causou que o mar se retirase e sentou o marco para o vasto sistema de drenaxe de ríos que baixan das montañas Rochosas e dos Apalaches, o predecesor da conca do Mississippi de hoxe en día.
O Missouri e moitos dos seus afluentes cruzan as Grandes Chairas, fluíndo ou traspasando o acuífero Ogallala cuxas rochas sedimentarias máis antigas datan de mediados do Cenozoico. A unidade inferior principal do Cenozoico depositouse aproximadamente entre 35 e 29 millóns anos atrás, dando lugar a formación White River, esta componse de pedra arxilosa, arenisca, calcaria e conglomerado. A area da canle e os depósitos fluviais ribeiregos máis finos do grupo xeoloxico chamado grupo Arikaree foron depositados fai entre 29 e 19 millóns de anos. A formación Ogallala, do Mioceno, e lixeiramente a máis nova formación Broadwater, do Plioceno, depositáronse na cima do grupo Arikaree, e están formadas por material erosionado fóra das montañas Rochosas durante unha época de aumento da xeración de relevo topográfico; estas formacións esténdense desde as montañas Rochosas, preto da fronteira con Iowa, e dan ás Grandes Chairas gran parte da súa suave pero persistente inclinación cara ao leste, e tamén constitúen un acuífero importante.
Inmediatamente antes da Idade do Xeo do Cuaternario, o río Missouri quedou probablemente dividido en tres segmentos: unha parte superior, que drenaba cara ao norte na baía de Hudson, e as seccións medias e baixas, que fluían cara ao leste pola pendente rexional. Dado que a terra afundiuse na idade do xeo, unha glaciación pre-illinoiense (ou posiblemente a glaciación illinoiense) desviou o río Missouri cara ao sueste ata a súa actual confluencia co Mississippi e causou que se integrase nun único sistema fluvial que corta a pendente rexional. Crese que o Missouri, no oeste de Montana, tería que fluír unha vez cara ao norte e logo ao leste polas montañas Bear Paw. Atópanse zafiros nalgúns puntos ao longo do río no oeste de Montana. Os avances das capas de xeo continentais desviaron o río e os seus afluentes, causando que confluiran en común en grandes lagos temporais como lagos glaciais, como o Great Falls, Musselshell e outros. Ao aumentar eses lagos, a auga neles derramaríase a miúdo sobre as divisorias locais adxacentes, creando canles e coulees agora abandonados, incluíndo a Shonkin Sag, de 160 km de longo. Cando os glaciares se retiraron, o Missouri fluíu nun novo curso ao longo do lado sur das montañas Bear Paw, e a parte inferior do afluente Milk fíxose cargo da canle principal inicial. O alcumo do Missouri, o "Big Muddy", foi inspirado polas enormes cargas de sedimentos ou limo que transporta, das máis grandes de todos os ríos de América do Norte. No seu estado de pre-desenvolvemento, o río transportaba uns 193-290 millóns de toneladas por ano. A construción de represas e diques reduciu hoxe en día drasticamente estes sedimentos a uns 18-23 millóns de toneladas por ano. Gran parte deste sedimento é derivado desde a chaira de inundación do río, tamén chamado o cinto meandro; cada vez que o río cambiaba de curso, erosionaría toneladas de terra e rocas das súas beiras. Con todo, a construción de presas e a canalización do río impediulle agora chegar ás súas fontes naturais de sedimentos ao longo da maior parte do seu curso. Os encoros ao longo do Missouri capturan aproximadamente 32,9 millóns toneladas de sedimentos cada ano. Malia isto, o río aínda transporta máis da metade do total de sedimentos que desembocan no golfo de México; o delta do Mississippi, formado por depósitos sedimentarios na desembocadura do Mississippi, está constituído na súa maior parte polos sedimentos transportados polo Missouri.
Primeiras nacións
miniatura|[[Karl Bodmer, A Mandan Village, c. 1840–1843]] As evidencias arqueolóxicas, especialmente no estado de Missouri, suxiren que o home fixo a súa primeira presenza na conca do Missouri fai entre 10000 e 12000 anos, cara ao final do plistoceno. Durante o final do último período glacial, comezou unha gran migración humana que viaxou a través do ponte de terra de Bering desde Eurasia penetrando en todo o continente americano. Dado que viaxarían lentamente durante séculos, o río Missouri formaría unha das súas principais rutas de migración. A maioría establecéronse no val do Ohio e no val baixo do río Mississippi, pero moitos, incluíndo aos construtores de montículos (Mound Builders), permaneceron ao longo do Missouri, converténdose nos devanceiros dos posteriores pobos nativos das Grandes Chairas.
Os nativos americanos que vivían ao longo do Missouri tiñan acceso a alimentos suficientes, auga e refuxio. Moitos animais migratorios habitaban nas chairas nesa época, provendose de carne, roupa e outros artigos de uso diario. Había tamén grandes áreas ribeiregas nas chairas de inundación do río que lles proporcionaban herbas naturais e alimentos de primeira necesidade. Non existen rexistros escritos das tribos e pobos da época preuropea, xa que non utilizaban a escritura. De acordo cos escritos dos exploradores, as tribos máis importantes no Missouri foron os otoe, missouria, omaha, ponca, brulés, lakota, síux, arikara, hidatsa, mandan, assiniboine, atsina e pobo pés negros.
Os nativos usaron o Missouri, polo menos ata certo punto, como unha ruta de comercio e de transporte. Ademais, o río e os seus afluentes formaban as fronteiras tribais. O estilo de vida dos nativos centrábase na súa maioría en torno a unha cultura seminómade; moitas tribos tiñan diferentes campamentos de verán e inverno. Con todo, o centro da riqueza nativa e do comercio ao longo do Missouri estaba na rexión das Dacotas na súa gran curva sur. Un gran grupo de poboados con estacadas dos mandan, hidatsa e arikara situábanse sobre os acantilados e illas do río e foron o fogar de miles de persoas, e máis tarde serviron como mercados e postos comerciais utilizados polos primeiros exploradores e comerciantes de peles franceses e británicos. Logo da introdución do cabalo nas tribos do río Missouri, posiblemente de poboacións silvestradas introducidas polos europeos, a forma de vida dos nativos cambiou substancialmente. O uso do cabalo permitiu que viaxasen a grandes distancias, e polo tanto facilitoulles a caza, as comunicacións e o comercio.
Noutra época, decenas de millóns de bisontes americanos (comunmente chamados búfalos), unha das especies chave das Grandes Chairas e do val do Ohio, vagaban polas chairas da cunca do Missouri. A maioría dos grupos nativos na cunca baseábanse en gran medida no bisonte como fonte de alimento, e as súas peles e ósos servían para crear outros artigos do fogar. Co tempo, as especies chegaron a beneficiarse das periódicas queimas controladas que os pobos nativos facían nas praderías que rodean o Missouri para limpar as malezas vellas e mortas. A gran poboación de bisontes da rexión deu lugar ao termo do great bison belt, unha zona de ricos pasteiros anuais que se estendía desde Alasca ata México seguindo o flanco oriental da divisoria continental. Con todo, logo da chegada dos europeos, tanto os bisontes como os propios nativos americanos experimentaron unha rápida diminución da súa poboación. A caza eliminou as poboacións de bisontes ao leste do río Mississippi cara a 1833 e reduciu o número na cunca do Missouri a uns meros centos. Enfermidades estranxeiras como a varíola arrasaron a rexión, diezmando as poboacións nativas. Deixadas sen a súa principal fonte de sustento, moitas das comunidades nativas que sobreviviron fusionáronse nas zonas de reasentamento e reservas.
Lehendakari
dereita|miniatura|Iñigo Urkullu, elixido lehendakari en 2012.
Río Missouri
Primeiros exploradores occidentais
miniatura|Masacre da [[expedición Villasur, pintado c. 1720]]
Lehendakari
O Eusko Jaurlaritzako Lehendakari (en galego: Presidente do Goberno Vasco), coñecido simplemente como lehendakari, é a máis alta representación do Goberno Vasco. A súa sede e oficina institucional é a lehendakaritza (presidencia), situada en Vitoria, xunto á súa residencia oficial, o pazo de Ajuria Enea.
En éuscaro a palabra lehendakari é sinónimo de "presidente" (significa literalmente "primeiro responsable") e pode facer referencia tamén ao presidente do Goberno de Navarra, o presidente do Parlamento de Navarra ou os presidentes de diversas institucións tanto públicas como privadas. Non obstante, fóra dos territorios euscaldúns, coñécese como lehendakari ao presidente do Goberno Vasco.
Río Missouri
Primeiros exploradores occidentais
En maio de 1673 os exploradores franceses Louis Jolliet e Jacques Marquette abandonaron o asentamento de St. Ignace no lago Huron e descenderon polo río Wisconsin e logo o Mississippi, co obxectivo de chegar ao océano Pacífico. A finais de xuño, Jolliet e Marquette convertéronse nos primeiros descubridores europeos documentados do río Missouri, que segundo os seus diarios atopábase en plena crecida. «Nunca vin nada máis terrorífico —escribiu Jolliet— unha maraña de árbores enteiras desde a boca do Pekistanoui [Missouri] crecian con tanto ímpeto que non se podía tratar de cruzalo sen gran perigo. A conmoción era tal que a auga estaba toda enlamada por iso non podía quedar limpa». Deron constancia de Pekitanoui ou Pekistanoui como o nome nativo para o Missouri. Con todo, a partida nunca explorou o Missouri máis aló da súa boca, nin permaneceron na zona. Ademais, máis tarde decatáronse de que o Mississippi vertía as súas augas no golfo de México e non no Pacífico como presumiran nun principio; a expedición volveuse a uns 710 km antes do golfo, na confluencia do río Arcansas co Mississippi.
Lehendakari
"Lehendakari"
Con anterioridade ó establecemento da ortografía oficial do éuscaro nos anos 1970, a grafía empregada era Euzko Jaurlaritzaren Lehendakari. Tanto jaurlaritza como lehendakari son neoloxismos en éuscaro. Foron creados por membros do Partido Nacionalista Vasco.
Os termos xenéricos en éuscaro para "presidente" son lehendakari(a) ou presidente(a). En éuscaro, resérvase o neoloxismo "jaurlaritza" para o Goberno Vasco.
Río Missouri
Primeiros exploradores occidentais
En 1682, Francia ampliou as súas reivindicacións territoriais en América do Norte para incluír a terra no lado occidental do río Mississippi, que incluía a parte inferior do Missouri. Con todo, o propio Missouri mantívose formalmente inexplorado ata que Étienne de Veniard, Sieur de Bourgmont, ao mando dunha expedición en 1714, remontouno polo menos ata a desembocadura do río Platte. Non está claro exactamente o que puido viaxar, Bourgmont, máis aló dese punto aínda que describiu as louras mandans nos seus diarios, polo que é probable que chegase ata as súas aldeas na actual Dacota do Norte. Máis tarde, ese mesmo ano, Bourgmont publicou The Route To Be Taken To Ascend The Missouri River (A Ruta que debe ser tomada para ascender o río Missouri en galego), o primeiro documento coñecido que utilizou o nome «río Missouri»; moitos dos nomes que Veniard deu aos afluentes, na súa maioría polas tribos nativas que vivían ao longo deles, atópanse aínda en uso hoxe en día. Os descubrimentos da expedición finalmente foron reflectidos polo cartógrafo Guillaume Delisle, que utilizou a información para crear un mapa do Missouri inferior. En 1718, Jean-Baptiste Le Moyne de Bienville pediu que o goberno francés outorgase a Bourgmont a Cruz de St. Louis polo seu «excepcional servizo a Francia».
Bourgmont, de feito, tivo problemas coas autoridades coloniais francesas desde 1706, cando abandonou o seu cargo como comandante de Fort Detroit despois de mal manexo contra un ataque da tribo dos ottawas que acabou con trinta e un mortos. Con todo, a súa reputación quedou reforzada en 1720 cando os pawnees —que antes fixeran amizade con Bourgmont— masacraron aos españois da expedición Villasur preto da actual Columbus (Nebrasca) no río Missouri, terminando temporalmente coa invasión española na Luisiana francesa. Bourgmont estableceu Fort Orleans, o primeiro asentamento europeo de calquera tipo sobre o río Missouri, preto da actual Brunswick (Missouri), en 1723. Ao ano seguinte Bourgmont dirixiu unha expedición para obter apoio dos comanches contra os españois, que continuaron mostrando interese en facerse co control do Missouri. En 1725 Bourgmont levou aos xefes de varias tribos do río Missouri a visitar Francia. Alí foi elevado ao rango da nobreza e non acompañou aos xefes de volta a América do Norte. Fort Orleans foi abandonado pois o seu pequeno continxente foi masacrado polos nativos americanos en 1726.
Lehendakari
Lista de presidentes do País Vasco
Tanto Aguirre como Leizaola empregaron o título de lehendakari, Ramón Rubial foi coñecido como Presidente do Consello Xeral Vasco, a partir de Garaikoetxea vense empregando a forma lehendakari tanto en éuscaro como en castelán.
Galegos, Eidián, Agolada
Galegos é un lugar da parroquia de Eidián, no concello pontevedrés de Agolada, na comarca do Deza. Segundo o INE, no 2008 tiña 10 habitantes (6 homes e 4 mulleres), o que supón unha diminución de 8 habitantes con respecto ao ano 2000.
Río Missouri
Primeiros exploradores occidentais
A guerra franco-india estalou cando as disputas territoriais entre Francia e Gran Bretaña en América do Norte chegaron a un punto crítico en 1754. En 1763 Francia foi derrotada pola forza moito maior do exército británico e viuse obrigada no Tratado de París (1763) a ceder as súas posesións canadenses aos ingleses e a Luisiana aos españois, afectando á maioría das súas posesións coloniais en América do Norte.
Nun principio, os españois non exploraron extensivamente o Missouri e deixaron que os comerciantes franceses continúaran as súas actividades baixo licenza. Con todo, isto terminou despois de que chegasen noticias, á volta dunha expedición de Jacques D'Eglise na década de 1790, de que a Compañía da Baía de Hudson británica estaba a facer incursións na conca alta do río Missouri. En 1795 os españois garantiron a «Compañía de descubridores e exploradores do Missouri», coñecida popularmente como a «Compañía do Missouri», e ofreceron unha recompensa pola primeira persoa que chegase ao océano Pacífico a través do Missouri. En 1794 e 1795 as expedicións dirixidas por Jean Baptiste Truteau e Antoine Simon Lecuyer de la Jonchšre nin sequera lograron chegar tan ao norte como para alcanzar as aldeas dos mandan no centro de Dacota do Norte.
Podería dicirse que o maior éxito das expedicións da Compañía do Missouri foi a de James MacKay e John Evans. Os dous seguiron ao longo do Missouri, e estableceron Fort Charles preto de 32 km ao sur da actual Sioux City como campamento de inverno en 1795. Nas aldeas dos mandan en Dacota do Norte, expulsaron a varios comerciantes británicos, e mentres falaban cos nativos identificaron a localización do río Yellowstone, que foi chamado Roche Jaune ("Roca Amarela") polos franceses. Aínda que MacKay e Evans non puideron cumprir co seu obxectivo orixinal de chegar ao Pacífico, crearon o primeiro mapa preciso da parte alta do río Missouri.
miniatura|Mapa do oeste de Norteamérica debuxada pola [[Expedición de Lewis e Clark]] Temendo que esas interrupcións pudíeran volver producirse, o presidente Thomas Jefferson propuxo a Francia comprarlle o porto de Nova Orleans por 10 millóns de dólares. Napoleón, enfrontado a unha crise de débeda, sorprendentemente ofreceulle a totalidade da Luisiana, incluíndo o río Missouri, por 15 millóns de dólares, o que ascendía a menos de 3 centavos de dólar por acre. O acordo foi asinado en 1803, duplicando o tamaño dos Estados Unidos coa adquisición do territorio de Luisiana. En 1803, Jefferson instruíu a Meriwether Lewis para explorar o Missouri e buscar unha vía navegable ata o océano Pacífico. Para entón, descubriuse que o sistema do río Columbia, que desemboca no Pacífico, tiña unha latitude similar á das cabeceiras do río Missouri, e críase amplamente que debía de existir entre ambos unha conexión ou curto porteo. Con todo, España opúxose á toma de posesión, alegando que nunca devolveran formalmente a Luisiana aos franceses. As autoridades españolas advertiron a Lewis que non fixese a viaxe e prohibíronlle ver o mapa das expedicións que MacKay e Evans fixeran do Missouri, aínda que Lewis finalmente logrou ter acceso a el.
Meriwether Lewis e William Clark comezaron a súa famosa expedición en 1804 cun grupo de trinta e tres persoas en tres embarcacións. A pesar de que se converteron nos primeiros occidentais que viaxaron a todo o longo do Missouri e chegaron o Pacífico vía río Columbia, non atoparon ningún rastro do Paso do Noroeste. Os mapas realizados por Lewis e Clark, en especial os da rexión do Pacífico Noroeste, proporcionaron a base para os futuros exploradores e emigrantes. Tamén negociaron relacións con moitas tribos nativas coas que se atoparon e redactaron extensos informes sobre o clima, ecoloxía e eoloxía das rexións que atravesaron. Moitos nomes actuais dos accidentes xeográficos da conca alta do Missouri orixináronse nesa expedición.
Fronteira americana
miniatura|Fur Traders on Missouri River, pintada por [[George Caleb Bingham c. 1845]]
Comercio de peles
A inicios do século XIX, os cazadores e trampeiros de peles entraron no extremo norte da conca do Missouri coa esperanza de atopar poboacións de castor e de lontra de río, cuxa venda de peles conduciu o próspero comercio de peles de América do Norte. Viñan de moitos lugares diferentes, uns das corporacións de pel canadenses na baía de Hudson, algúns desde o noroeste do Pacífico (véxase tamén: comercio marítimo de peles), e algúns do Medio Oeste dos Estados Unidos. A maioría non quedaron na zona durante moito tempo, xa que non lograron atopar recursos significativos.
Os primeiros informes entusiastas de que si había un país rico con animais para ser cazados produciuse en 1806 cando Meriwether Lewis e William Clark regresaron da súa expedición de dous anos. As súas publicacións describían terras ricas con miles de bisontes, castores e lontras de río; e tamén unha abundante poboación de lontras de mar na costa do Noroeste do Pacífico. En 1807, o comerciante de peles Manuel Lisa organizou unha expedición que levaría ao crecemento explosivo do comercio da pel nas rexións do Alto Missouri. Lisa e a súa partida remontaron os ríos Missouri e Yellowstone, comerciando coas tribos nativas locais intercambiando artigos manufacturados a cambio de peles. Estableceron un forte na confluencia dos ríos Yellowstone e un dos seus afluentes, o río Bighorn, no sur do actual estado de Montana. Aínda que o negocio comezou sendo pequeno, rapidamente converteuse nun próspero comercio.
No outono de 1807, os homes de Lisa comezaron a construción de Fort Raymond, que estaba asentado sobre un cantil con vistas á confluencia dos ríos Yellowstone e Bighorn. O forte serviría principalmente como posto comercial para o troco cos nativos polas peles. Este método era diferente ao do comercio de peles no Noroeste do Pacífico, que involucraba a cazadores contratados por distintas compañías peleteiras, principalmente pola Compañía da Baía de Hudson e a Compañía do Noroeste. Fort Raymond foi substituído máis tarde por Fort Lisa na confluencia do Missouri e o Yellowstone en Dacota do Norte; un segundo forte, tamén chamado Fort Lisa, foi construído augas abaixo no río Missouri en Nebrasca. En 1809 fundouse a St. Louis Missouri Fur Company, tendo como socios a Lisa, William Clark e Pierre Choteau, entre outros. En 1828, a American Fur Company fundou Fort Union na confluencia dos ríos Missouri e Yellowstone. Fort Union co tempo será a sede principal do comercio da pel na conca alta do Missouri.
miniatura|esquerda|Fort Clark on the Missouri en febreiro de 1834, pintura de [[Karl Bodmer]] As capturas de peles a principios do século XIX realizáronse case na totalidade das montañas Rochosas, en ambas as vertentes, oriental e occidental. Os cazadores e trampeiros da Compañía da Baía de Hudson, da St. Louis Missouri Fur Company, da American Fur Company, da Rocky Mountain Fur Company, da North West Company e outras brigadas independentes traballaron nos miles de arroios da conca do Missouri, así como dos veciños sistemas fluviais do Columbia, Colorado, Arcansas e Saskatchewan. Durante ese período os trampeiros, tamén chamados mountain man (homes da montaña), abriron carreiros a través desas rexións aínda virxes, que máis tarde se transformarían nos camiños e estradas polos que os pioneiros e colonos viaxarían ao Oeste. O transporte das miles de peles de castor requerio tamén do uso de embarcacións, sendo esa unha das causas para que comezase o transporte fluvial no Missouri.
Cando acabou a década de 1830, a industria peletera comezou a decaer aos poucos xa que a seda estaba substituído ás peles de castor como desexada peza de vestir. Nese momento, tamén, a poboación de castores dos arroios nas montañas Rochosas fora decimada pola caza intensa. Ademais, os frecuentes ataques dos nativos aos postos comerciais fixeron que o negocio fose perigoso para os empregados das compañías da pel. Nalgunhas rexións a industria continuou ata ben entrada a década de 1840, pero noutras, como no val do río Platte, a diminución da poboación de castores contribuíu a unha morte temperá. O comercio de peles, finalmente, desapareceu nas Grandes Chairas en 1850, desprazándose o centro principal da industria ao val do Mississippi e o centro do Canadá. A pesar da desaparición dese comercio unha vez próspero, con todo, o seu legado permitiu a apertura do Oeste americano e á proliferación de colonos, granxeiros, rancheiros, aventureiros e empresarios que tomaron o seu lugar.
Asentamentos e pioneiros
miniatura|A ponte Hannibal, en [[Kansas City, Missouri|Kansas City (MO), foi a primeira ponte erixida no río en 1869.]] miniatura|Boatmen on the Missouri ca. 1846 O río Missouri definiu máis ou menos a fronteira estadounidense no século XIX, sobre todo augas abaixo de Kansas City, onde o río dá un xiro oriental enfilando no corazón do estado de Missouri. Os principais camiños para a apertura do Vello Oeste teñen todos os seus puntos de partida no río, incluíndo as rutas de California, Mormon, Oregon e Santa Fe. O primeiro posto de ida cara ao oeste da Pony Express era un transbordador que atravesaba o Missouri en St. Joseph, Missouri. Do mesmo xeito, a maioría dos emigrantes que chegaron ao oeste desde o leste fixerono no primeiro ferrocarril transcontinental que cruzaba o Missouri entre Council Bluffs (Iowa) e Omaha. A ponte Hannibal foi a primeira ponte que cruzou o río Missouri en 1869, e a súa localización foi unha importante razón pola que Kansas City (MO) se converteu na cidade máis grande do río augas arriba da súa desembocadura en St. Louis.
Fieis á continuación do ideal do destino manifesto, máis de 500000 persoas saíron da cidade ribeirega de Independence (MO), cara aos seus diferentes destinos no oeste dos Estados Unidos desde a década de 1830 ata a década de 1860. Tiñan moitas razóns para embarcarse nesa viaxe dun ano esgotador —crise económica e febres do ouro posteriores, como a febre do ouro de California, por exemplo. A maioría seguiu unha ruta que os levou polo Missouri ata Omaha (NE), onde seguirían ao longo da grande estrada do río Platte, que discorría seguindo o río Platte que flúe desde as montañas Rochosas en Wyoming e Colorado, cara ao leste a través das Grandes Chairas. Unha temperá expedición dirixida por Robert Stuart (1812-1813) probou que no Platte era imposible navegar cos caiucos que usaban, por non falar dos grandes vapores de roda e barcos a vapor que logo sucarían o Missouri en número crecente. Un explorador sinalou que o Platte era «demasiado groso para beber, demasiado delgado para arar». Con todo, o Platte proporcionaba unha fonte abundante e confiable de auga para os pioneiros que se dirixían ao oeste. Os carromatos cubertos, coñecidos popularmente como «goletas das pradería» (prairie schooners), foron os principais medios de transporte ata o inicio do servizo regular de barcos no río na década de 1850.
Durante a década de 1860, as febres do ouro en Montana, Colorado, Wyoming e o norte de Utah atraeron outra onda de aspirantes á rexión. Aínda que unha certa carga foi transportada por terra, a maior parte do transporte cara e desde os campos de ouro levouse a cabo a través dos ríos Missouri e Kansas, así como polo río Snake no Wyoming occidental e o río Bear en Utah, Idaho e Wyoming. Estímase que de todos os pasaxeiros e carga transportados desde o Medio Oeste ata Montana, máis do 80% foron transportados por embarcacións, unha viaxe que levaba 150 días na dirección augas arriba. Unha ruta máis directa cara ao oeste en Colorado estendíase ao longo do río Kansas e o seu afluente o río Republican, así como un par de pequenos arroios en Colorado, Big Sandy e o río Platte Sur, ata preto de Denver. As febres do ouro precipitaron a decadencia da ruta de Bozeman como ruta de emigración popular, xa que pasaba a través de terras pertencentes os a miúdo hostís nativos americanos. Abríronse camiños máis seguros atravves do Gran Lago Salgado preto de Corinne, Utah (UT), durante o período das febre do ouro, o que levou a establecer asentamentos a grande escala na rexión das montañas Rochosas e da Gran Conca oriental. miniatura|esquerda|Karl Bodmer, [[Fort Pierre, South Dakota|Fort Pierre and the Adjacent Prairie, ca. 1833]] Cando os colonos ampliaron as súas propiedades nas Grandes Chairas, topáronse con conflitos de terras coas tribos nativas americanas. Isto deu lugar a frecuentes incursións, masacres e conflitos armados, o que leva ao goberno federal a subscribir múltiples tratados coas tribos das chairas, que xeralmente supoñían establecer fronteiras e reservas de terras para os nativos. Do mesmo xeito moitos outros tratados entre os nativos americanos e os EE.UU., pronto foron rotos, o que levou a grandes guerras. Máis de 1.000 batallas, grandes e pequenas, libráronse entre os militares dos Estados Unidos e os nativos antes de que as tribos fosen expulsadas das súas terras e confinadas en reservas.
O río Missouri foi tamén un fito importante dado que dividía o nordés de Kansas do oeste de Missouri. As forzas escravistas de Missouri cruzarían o río en Kansas e desataron o caos durante a Bleeding Kansas, o que levou á continua tensión e hostilidade, existente aínda hoxe en día, entre Kansas e Missouri. Outro conflito militar significativo no río Missouri durante este período foi a batalla de Boonville de 1861, que non afectou os nativos americanos, senón que máis ben foi un punto de inflexión na guerra civil americana que permitiu á Union tomar o control do transporte no río, desalentando ao estado de Missouri de unirse á Confederación.
Con todo, a paz e a liberdade dos nativos americanos non durou moito tempo. A gran guerra sioux de 1876-77 desatouse cando os mineiros estadounidenses descubriron ouro nas Black Hills no occidente de Dacota do Sur e oriente de Wyoming. Estas terras establecéronse orixinalmente como reserva para uso dos nativos polo Tratado de Fort Laramie. Cando os colonos penetraron nesas terras foron atacados polos nativos. As tropas estadounidenses foron enviadas á zona para protexer aos mineiros, e expulsar aos nativos dos novos asentamentos. Durante ese período sanguento, tanto os nativos como os militares dos Estados Unidos gañaron vitorias en grandes batallas, o que causou a perda de case un milleiro de vidas. A guerra finalmente terminou nunha vitoria estadounidenese e as Black Hills quedaron abertas á colonización. Os nativos da rexión foron trasladados a novas reservas en Wyoming e o sueste de Montana.
A era da construción de presas
miniatura|Black Eagle Dam foi dinamitada en 1908 para salvar Great Falls da inundación causada pola rotura da presa de Hauser miniatura|[[Holter Dam, unha presa no leito do río do alto Misosuri, pouco despois da súa finalización en 1918]] A finais do século XIX e principios do XX, construíronse no curso do Missouri un gran número de presas transformando o 35% do río nunha cadea de encoros. O desenvolvemento do río viuse estimulado pola crecente demanda de electricidade nas zonas rurais do noroeste da conca, e tamén para evitar as inundacións e as secas que arrasaron rapidamente as crecentes zonas agrícolas e urbanas na parte baixa do Missouri. Desde a década de 1890 abordáronse pequenos proxectos hidroeléctricos, de propiedade privada, pero as grandes presas para o control das inundacións e o asolagamento que caracterizan o curso medio do río hoxe en día non se construíron ata a década de 1950.
Entre 1890 e 1940 construíronse cinco presas nas proximidades de Great Falls (MT) para xerar enerxía a partir das Great Falls of the Missouri, unha cadea de xigantes fervenzas formadas polo río ao seu paso polo oeste de Montana. Black Eagle Dam, construída en 1891 en Black Eagle Falls, foi a primeira presa do Missouri. Substituída en 1926 por unha estrutura máis moderna, a presa era pouco máis que unha pequena presa de derivación na cima das Black Eagle Falls, que desviaba parte do caudal do Missouri cara á planta de enerxía de Black Eagle. A maior das cinco presas, Ryan Dam, foi construída en 1913. A presa atópase xusto por encima dos 27 m de Great Falls, a fervenza máis grande do Missouri. No mesmo período, varios compañías privadas —principalmente a Montana Power Company— comezaron a desenvolver o río Missouri por encima de Great Falls e por baixo de Helena (MT) para a xeración eléctrica. En 1898 completouse, preto do sitio actual de Canyon Ferry Dam, unha pequena central hidroeléctrica que era a segunda presa no Missouri. Esta presa de madeira rechea de rochas xeraba 7,5 megawatios de electricidade para Helena e a zona limítrofe. A seguinte presa foi a de Hauser, unha presa de aceiro, que se terminou en 1907, pero fallou en 1908 debido a deficiencias estruturais, causando inundacións catastróficas río abaixo ata pasada a cidade de Craig (MO). En Great Falls, unha sección da presa Black Eagle tivo que ser dinamitada para salvar as fábricas próximas da inundación. Hauser foi reconstruída en 1910 como unha estrutura de gravidade de formigón e aínda permanece en uso na actualidade. A presa Holter, a uns 72 km augas abaixo de Helena, foi a terceira presa hidroeléctrica construída neste tramo do río Missouri. Cando foi completada en 1918 pola Montana Power Company e a United Missouri River Power Company, o seu encoro alagou as Gates of the Mountains, un canón de pedra calcaria que Meriwether Lewis describiu como «os cantiis máis salientables que se virón... os torreóns e as rochas que sobresaen en moitos lugares parecen dispostos a caer sobre nós».
En 1940, durante a Gran Depresión, como parte do proxecto de recuperación económica (New Deal), o Corpo de Enxeñeiros do Exército dos Estados Unidos (United States Army Corps of Engineers, ou USACE) completou a presa Fort Peck, en Montana. A construción deste enorme proxecto de obras públicas proporcionou emprego a máis de 50000 traballadores durante a Gran Depresión e foi un paso importante no control de inundacións na metade inferior do río Missouri. Con todo, Fort Peck só controla a escorrentía do 11% das concas do río Missouri, e tivo pouco efecto nunha grave inundación por desxeo que azoutou a conca baixa tres anos despois. Este evento foi especialmente destrutivo, xa que mergullou as plantas de fabricación en Omaha e Kansas City, o que atrasou considerablemente os envíos de subministracións militares na segunda guerra mundial.
Os danos da inundación no sistema do río Mississippi-Missouri foron unha das razóns principais pola cal o Congreso dos Estados Unidos aprobou a Lei de control de inundacións de 1944 (Flood Control Act of 1944), abrindo o camiño para que o Corpo de Enxeñeiros desenvolvese o Missouri nunha escala masiva. Esa lei de 1944 autorizou o «Programa Pick-Sloan para a Conca do Missouri» (Pick-Sloan Missouri Basin Program, ou Pick-Sloan Plan), que era unha combinación de dúas propostas moi diferentes: o plan Pick, con énfase no control de inundacións e a enerxía hidroeléctrica, propoñía a construción de grandes presas de almacenamento ao longo do curso principal do Missouri; e o plan Sloan, que facía fincapé no desenvolvemento da irrigación local e incluía disposicións para aproximadamente 85 presas máis pequenas nos afluentes do río.
Nas primeiras etapas do desenvolvemento Pick-Sloan fixéronse plans tentativos para construír unha presa baixa no Missouri en Riverdale (Dacota do Norte) e 27 presas máis pequenas no río Yellowstone e os seus afluentes. Isto tivo a oposición dos habitantes da conca de Yellowstone, e, finalmente, o USBR propuxo outra solución: elevar en gran medida a altura da presa proposta en Riverdale, actual presa Garrison, substituíndo así o almacenamento que proporcionaban as presas de Yellowstone. Debido a esta decisión, o Yellowstone é agora o río de caudal libre máis longo nos estados contiguos dos Estados Unidos. En 1949, a United States Bureau of Reclamation (USBR) comezou a construción da moderna presa Canyon Ferry para o control de inundacións na zona de Great Falls. Na década de 1950 comezou a construción dos cinco encoros da canle principal —Garrison, Oahe, Big Bend, Fort Randall e Gavins Point— propostas no marco do Plan Pick-Sloan. Xunto con Fort Peck, que foi integrado como unha unidade do Plan Pick-Sloan na década de 1940, estas presas forman agora o que se coñece como o «Sistema Canle Principal Río Missouri» (Missouri River Mainstem System).
En 1954, as augas procedentes do lago Canyon Ferry mergullaron a antiga presa de 1898, cuxa casa de máquinas segue en pé baixo a auga preto de 2.4 km augas arriba da presa actual.
As seis presas do Mainstem System, principalmente Fort Peck, Garrison e Oahe, están entre as presas máis grandes do mundo por volume; os seus extensos encoros tamén están entre os máis grandes da nación. Embalsando ata 91.4 km³ en total, os seis encoros poden almacenar o caudal total do río de máis de tres anos tal como se mide augas abaixo de Gavins Point, a presa inferior. Esta enorme capacidade convérteo no sistema de almacenamento máis grande dos Estados Unidos e un dos máis grandes en América do Norte. Ademais de almacenar auga de rega, o sistema tamén inclúe unha reserva anual para o control das inundacións de 20.1 km³. As centrais eléctricas na canle principal xeran ao redor de 9,3 millóns de kWh ao ano, igual a unha saída constante de case 1100 megawatios. Xunto coas preto de 100 presas máis pequenas construídas nos afluentes do Missouri, principalmente nos ríos Bighorn, Platte, Kansas e Osage, o sistema proporciona auga de rega a preto de 19000 km² de terra.
A táboa encartada da dereita lista as estatísticas das quince presas no río Missouri, ordenadas augas abaixo. Moitas das pequenas centrais hidroeléctricas (marcadas en amarelo) necesitan encoros moi pequenos que poden ou non ter nome; aquelas sen nomear déixanse en branco. Todas as presas atópanse na metade superior do río, por encima da cidade de Sioux City; a parte baixa do río é ininterrompida debido ao seu uso desde hai moito tempo como unha canle de navegación.
Navegación
miniatura|Bull boats dos [[mandan. Pintura de Karl Bodmer c. 1832]] miniatura|Pintura do barco de vapor Yellowstone, un dos primeiros barcos comerciais que operaron no río, ao redor de 1833. As correntes perigosas do río provocaron que o barco encallase nun banco de area nesta ilustración. miniatura|Unha barcaza viaxando ao norte no Missouri en Highway 364 en Saint Charles (Missouri). As viaxes en embarcacións polo Missouri comezaron coas canoas de marco de madeira e os bull boats dos nativos americanos, que foron utilizadas durante miles de anos antes da introdución das grandes embarcacións no río na colonización das Grandes Chairas. O primeiro barco de vapor no Missouri foi o Independence, que comezou a viaxar entre St. Louis e Keytesville (Missouri) ao redor de 1819. Na década de 1830, estaban a funcionar regularmente buques para o gran correo e cargas entre as cidades de Kansas City e St. Louis, e moitos viaxaron aínda máis lonxe río arriba. Un puñado, como o Western Engineer e o Yellowstone, foron capaces de remontar o Missouri ata o leste de Montana.