cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lúas de Haumea
Propiedades das superficies
Os tamaños de ambas as dúas lúas foron calculados coa suposición de que teñen o mesmo albedo infravermello que Haumea, o cal é moi razoable xa que amosan un espectro moi semellante, o cal indica unha composición semellante das súas superficies. O albedo do planeta anano foi medido polo Telescopio Espacial Spitzer: dende os telescopios terrestres, as lúas son demasiado pequenas e están moi próximas a Haumea para velas de xeito independente. Baseándose neste común albedo, a lúa máis interior, Namaka, debería ter unha décima parte da masa de Hiʻiaka, e ter aproximadamente uns 170 kms de diámetro.
O Telescopio Espacial Hubble (HST) ten a resolución angular adecuada para separar a luz das lúas da luz de Haumea. A fotometría do sistema triplo de Haumea feita co cámara NICMOS do Hubble confirmou a liña espectral a 1,6 micrómetros de xeo de auga tan forte na lúas como é no espectro da propia Haumea.
As lúas de Haumea son demasiado febles para seren detectadas con telescopios de menos de dous metros de apertura, pénsase que Haumea ten por si mesma unha magnitude visual de 17.5, converténdose así no terceiro obxecto máis brillante do cinto de Kuiper, mesmo por detrás de Plutón e Makemake, e facilmente observable cun telescopio afeccionado de bo tamaño.
Características orbitais
dereita|miniatura|300px|Unha vista das órbitas de Hiʻiaka (azul) e Namaka (verde) Hiʻiaka orbita Haumea de xeito case circular cada 49 días. Namaka orbita Haumea en 18 días de xeito moi elíptico, nunha órbita non "Kepleriana", e estaba no 2008, 13° inclinada respecto de Hiʻiaka, a cal perturba a súa órbita. Dende que ocorreu o impacto que creou as dúas lúas de Haumea, pénsase que este impacto tivo a súa orixe nos primeiros tempos do Sistema Solar, a través dos millóns de anos a forza das mareas gravitatorias debería ter convertido a súa orbita elíptica en algo máis circular. Actualmente suxírese que a órbita de Namaka está distorsionada pola resonancias orbitais coa moito máis masiva Hiʻiaka, facendo así que as dúas lúas migren cara a fóra de Haumea debido ó efecto de disipación das mareas gravitatorias. As lúas pode que escapasen e fosen capturadas a unha resonancia orbital en varias ocasións; actualmente están moi preto dunha resonancia de 8:3. Esta resonancia perturba moito a órbita de Namaka, a cal ten actualmente unha precisión do ~20°.
O hoxe en día, as órbitas das lúas de Haumea aparecen practicamente de canto vistas dende a Terra, con ocultacións de Namaka sobre Haumea. A observación de ambos tránsitos podería dar información precisa do tamaño e forma de Haumea e as súas lúas, como o ocorrido con Plutón e Caronte ó final da década dos 80. Os pequenos cambios de brillo do sistema durante estas ocultacións precisan coma mínimo dun telescopio óptico de apertura media para a detección destes cambios. A última ocultación de Hiʻiaka sobre Haumea foi no 1999, uns poucos anos antes do seu descubrimento, e isto non volverá a acontecer nos próximos 130 anos. Por sorte, a situación única que se dá con Namaka entre os satélites regulares, a gran perturbación da súa órbita debida á interacción con Hiʻiaka, preservará o ángulo de visión dos tránsitos de Namaka–Haumea por moitos anos.
Eneko Zarrabeitia
Eneko Zarrabeitia Salterain, alias Sorgin, nado en Abadiño o 2 de xuño de 1981 é un terrorista membro da organización terrorista ETA, detido o 8 de decembro de 2008 en Francia pola Garda Civil e a policía francesa xunto a Aitzol Iriondo e Aitor Artetxe.
Traxectoria
Eneko Zarrabeitia está acusado de pertencer ós comandos "Biscaia" (2006) e "Larrano". Coa caída de parte do comando Biscaia fuxiu a Francia. En 2007, Mikel Garikoitz Aspiazu Rubina, Txeroki integrouno no comando Larrano, que actuou en Cantabria en xullo dese mesmo ano cun coche bomba en Santander. Cando a policía detivo ao seu compañeiro, Aritz Arginzoniz, Zarrabeitia conseguiu fuxir de novo a Francia
Está acusado na Audiencia Nacional como integrante do Comando Larrano e pola entrega do coche bomba co que se atentou en Legutio.
Tronco de cono
thumb|Tronco de cono. thumb|180px|Tronco de cono.
O tronco de cono, cono truncado ou tronco de Garófalo é un volume de revolución xerado por un trapecio rectángulo ao tomar como eixe de xiro o lado perpendicular ás bases.
Un tronco de cono recto, de bases paralelas, é a porción de cono comprendido entre dous planos que cortan o cono e son perpendiculares ao seu eixe. Queda determinado polos radios das bases, r_1 \, e r_2 \,, a altura, h \,, e a xeratriz, s \,, entre os cales se cumpre a relación do teorema de Pitágoras:
A área dun tronco de cono, a cal é a área lateral máis a área das bases superior e inferior, pódese calcular mediante a fórmula:
Serra Calva
A serra Calva é unha serra galega que se estende dende Pena Trevinca cara ao sur, pola raia coa provincia de Zamora, e serve de límite cos termos municipais de Viana do Bolo e mais da Veiga. Está conformada por granitas e gneis.
O cumio de maior altitude é o Sextril, con 1.755 metros sobre o nivel do mar.
Igrexa de San Tomé O Novo de Maside
A igrexa de San Tomé o Novo de Maside é unha igrexa aberta ó culto en 1910, que veu a substituír á Igrexa de San Tomé de Maside o Vello, onde antigamente se establecía a aldea de Maside Vello, zona onde actualmente se sitúa o cemiterio da parroquia de Maside, no concello de igual nome.
Descrición e historia
Recollida no catálogo histórico das Normas Subsidiarias de Planeamiento de Maside: “''Igrexa neogótica, do arquitecto don Daniel Vázquez Gulías, do 1910 en adiante; de gran volume e digna de consideración dentro da época. Exteriormente, o aire neogótico apenas se manifesta máis que nas fiestras do cruceiro que son bíforos con un trifolio no tímpano e unha columna biselada que fai de parteluz. As da nave son un sinxelo oco apuntado. Nunhas e noutras nótase a influencia modernista na ancha faixa que serve de trasdós e xambas sen solución de continuidade superficial, senón  uns recortes curvos no perfil. A planta intégrase con cinco corpos, máis acusados ó exterior. O primeiro, lixeiramente máis ancho para soportar a carga do campanario, que se alza sobre a portada, e ó que se buscou un sentido de ascenso por simple elevación e agulla, sen colaboración das liñas. O segundo ou nave, ten dous contrafortes, que o dividen en tres tramos. O terceiro, de cruceiro, tamén significa polas aparatosas fiestras que mencionamos. O cuarto, a capela maior, correspóndese en anchura e decoración coa nave. O quinto é un semicilíndrico inxerto no muro posterior, e con menor diámetro. O coroamento lateral é unha cornixa de tacos rectangulares".''
Museo Raíña Sofía
O Museo Raíña Sofía, oficialmente Museo Nacional Centro de Arte Raíña Sofía (en castelán: Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, MNCARS), é o principal museo español de arte do século XX e contemporánea, situado en Madrid. Inaugurouse o 10 de setembro de 1992, a partir dos procedentes do extinto Museo Español de Arte Contemporánea. É un organismo autónomo dependente do Ministerio de Cultura.
Na súa colección destaca a obra dos pintores e escultores españois do século XX (nacidos a partir de 1881), representados amplamente e con algunhas das súas mellores obras: Pablo Picasso, Salvador Dalí ou Joan Miró, sen esquecer obras de estilo surrealista (de Francis Picabia, René Magritte, Yves Tanguy ou Jean Arp), cubista (Juan Gris, Georges Braque, Robert e Sonia Delaunay ou Fernand Léger) e expresionista (Francis Bacon ou Antonio Saura).
É o museo máis visitado de España, recibindo 3.898.309 persoas no ano 2018, unha cifra que aumenta continuamente dende a súa apertura. Xunto ó Museo do Prado e o Museo Thyssen-Bornemisza constitúe o chamado Triángulo de Ouro ou Triángulo da Arte, do que o Raíña Sofía se situaría no vértice sur.
Historia
miniatura|esquerda|A Raíña Sofía. En 1952, un grupo de artistas, encabezados polo arquitecto José Luis Fernández del Amo, promoven a creación do Museo Español de Arte Contemporánea (MEAC), para acoller as diferentes tendencias da arte moderna que non cadraban adecuadamente no Museo do Prado. Comezou a funcionar na planta baixa do edificio da Biblioteca Nacional de Madrid con fondos dos séculos XIX e XX.
Trasladouse posteriormente á Cidade Universitaria de Madrid, ata que en 1986 se creou o Centro de Arte Raíña Sofía, no edificio Sabatini, onde se instalaron os fondos do século XX. A inauguración do Centro realizouse o 26 de maio e, dous anos máis tarde, o 27 de maio de 1988 converteuse no actual Museo Nacional Centro de Arte Raíña Sofía.
O 10 de setembro de 1992 inaugurouse oficialmente, polos reis de España Xoán Carlos e Sofía e comeza a operar como auténtico museo. A inauguración fíxose coincidir co traslado do Guernica desde o seu aloxamento anterior, o Casón do Bo Retiro, desde que regresou a España en 1981.
Edificio
O edificio principal do museo é o antigo Hospital Xeral de Madrid, obra neoclásica do século XVIII. Foi encargado polo rei Carlos III e deseñado por José de Hermosilla, aínda que foi o arquitecto Francesco Sabatini quen continuou as obras, polo que toma o nome deste. O proxecto inicial era moito máis amplo (chegaba ata a rúa Atocha) pero a morte do rei deixouno inacabado cando non se levaba construído máis dun terzo da obra proxectada: a que hoxe é a fachada principal é unha das fachadas dun patio interior, e tampouco se realizou practicamente nada da ornamentación exterior, o que explica o seu aspecto severo e nu.
En 1788 comezou a ser utilizado como hospital e foi obxecto de diferentes obras de restauración e ampliación. Perdida a súa función orixinal en 1965, cando ese uso pasou a ser desenvolvido pola Cidade Sanitaria Provincial, caeu en desuso e foi estragándose co paso dos anos, chegando a pensarse na súa demolición. Salvouse grazas a ser declarado edificio protexido en 1977.
miniatura|Fachada coas torres de cristal de Ian Ritchie A restauración do edificio comezou en 1980, cando Antonio Fernández Alba o remodelou para usos expositivos. En 1986 foi destinado a aloxar o Centro de Arte Raíña Sofía, que comezou a organizar exposicións temporais nas súas plantas baixa e primeira. En 1988 realizáronse novas obras de remodelación dirixidas á súa conversión en museo, da man de José Luis Íñiguez de Onzoño e Antonio Vázquez de Castro, que transformaron en praza pública o espazo inicialmente reservado a patio interior, o que conseguiu unha maior visibilidade ó museo. Cómpre destacar entre estas obras as torres de ascensores de vidro e aceiro na fachada, en cuxo deseño participou o arquitecto británico Ian Ritchie. Hoxe, estas torres son un signo de identidade do Raíña Sofía.
Pronto se comprobou que as instalacións do museo resultaban insuficientes para os fondos da colección e mailas múltiples actividades que se desenvolvían, o que fixo necesario emprender obras de ampliación. Estas iniciáronse en decembro de 2001, sobre o deseño do arquitecto francés Jean Nouvel. O novo edificio, que toma o nome deste arquitecto, inaugurouse o 26 de setembro de 2005, ten unha planta en forma de triángulo truncado, cun amplo patio central baixo unha cuberta de cor vermella, quizais o seu elemento máis característico. Esta ampliación representou un aumento da superficie útil do museo do 60%, desde os 51.297 m2 cos que contaba ata os 84.048 m2 actuais.
O edificio Nouvel pretende completar e expandir o edificio Sabatini, verdadeiro protagonista do museo. Conéctase con el e achégalle amplos espazos expositivos, biblioteca, oficinas e dous auditorios.
A maiores dos edificios citados, o museo Raíña Sofía conta con outras dúas sedes expositivas, ámbalas dúas no Parque do Retiro. Unha é o Palacio de Cristal, construído por Ricardo Velázquez Bosco en 1887 como invernadoiro dentro da Exposición de Flora das Illas Filipinas.
A outra é o Palacio de Velázquez, construído en 1883 como pavillón principal da Exposición Internacional de Minería, Artes Metalúrxicas, Cerámica, Cristalería e Augas Minerais. Este edificio pechou en 2005 para ser sometido a profundas reformas, e abriu de novo as portas en 2010.
Colección
miniatura|Reprodución da escultura de Alberto Sánchez, El pueblo español tiene un camino que conduce a una estrella, ante a fachada principal
Trala reordenación ditada en 1995 sobre os fondos dos museos do Prado e o Raíña Sofía na que se marca o límite cronolóxico nos artistas nacidos no anos 1881 (ano de nacemento de Picasso), a colección de arte do Raíña Sofía estrutúrase como unha prolongación da do Museo do Prado, con obras creadas nos séculos XX e XXI. En realidade, ese linde non sempre se respectou e xa no mesmo Real Decreto se estableceu unha excepción para 31 artistas nacidos antes desa data.
En 2008, os fondos do museo ascendían a cerca de 16.200 obras, entre as que se contan uns 4.000 cadros, máis de 1.400 esculturas, cerca de 3.000 debuxos, máis de 2.600 fotografías, uns 80 vídeos e máis de 100 obras de artes decorativas e 30 de arquitectura. Por razóns de espazo, nesas datas tan só se podía expoñer ó público ó redor dun 2% dos fondos.
Cronoloxicamente, a colección comeza con obras de autores do cambio de século (XIX-XX): Ramón Casas, Anglada Camarasa, Romero de Torres, Ignacio Zuloaga, Isidro Nonell, Joaquín Mir, María Blanchard, Julio González, José Gutiérrez Solana e Juan Gris.
As coleccións de Pablo Picasso e Salvador Dalí son especialmente significativas, incluíndo o Guernica e tódolos debuxos preparatorios e os proscriptos. Outras obras destacables de Picaso no Museo son Muller en azul (1901) ou tres grandes lenzos sobre o tema O pintor e a modelo (1963), así como diversas esculturas, como Muller no xardín, O home do año e A dama oferente (1933).
Das obras de Dalí destacan Retrato de Luis Buñuel, Figura nunha ventá (1925) e O gran masturbador (1929).
Finalmente, de Miró expóñense A casa da palmeira (1918), Muller e can diante da lúa (1936) e O sorriso de ás flameantes (1953).
Os principais artistas correspondentes a mediados do século XX representados no museo son Pablo Gargallo, Pancho Cossío, Francisco Bores, Benjamín Palencia, Maruja Mallo, Alberto Sánchez, Óscar Domínguez, José de Togores, Ángeles Santos Torroella, Joaquín Sunyer ou Joan Ponç.
Entre os artistas abstractos de mediados do XX están Jorge Oteiza e Eduardo Chillida, así como Pablo Palazuelo, Pablo Serrano, Antoni Tàpies, Manuel Millares, Lucio Muñoz, Luis Feito, Rafael Canogar, José Guerrero, Esteban Vicente, Eusebio Sempere, Equipo 57 ou Gustavo Torner.
Posteriores ós citados, outros artistas presentes no museo son o Equipo Crónica, Luis Gordillo, Eduardo Arroyo, Guillermo Pérez Villalta ou Ouka Leele, así como o pintor e escultor hiperrealista Antonio López.
Evidentemente, ademais dos autores españois relacionados anteriormente, o museo tamén posúe numerosas obras de artistas do resto do mundo, como George Grosz, Kandinsky, Georges Braque, Fernand Léger, Jacques Lipchitz, Robert Delaunay, Alexander Calder, Francis Picabia, René Magritte, Yves Tanguy, Man Ray, Jean Arp, Paul Klee, Jean Tinguely, Max Ernst, Roberto Matta, Henry Moore, Mark Rothko, Roy Lichtenstein, Cy Twombly, Jean Dubuffet, Christo etc.
A biblioteca do Museo é de acceso libre e especializada en arte, cuns fondos superiores a 100.000 libros, 3.500 gravacións sonoras e cerca de 1.000 vídeos.
Autores galegos no Reina Sofía
Galegos con obra no Reina Sofía son Xoán Anleo, José Frau Ruiz, Antón Patiño Pérez, Menchu Lamas, Francisco Leiro, Xurxo Lobato, Maruja Mallo, Manuel Mampaso, Carme Nogueira, Amando de Ossorio, Reimundo Patiño, Rubén Ramos Balsa, Arturo Souto Feijoo e Manuel Vilariño.
Rolf Stommelen
Rolf Johann Stommelen nado o 11 de xullo de 1943 e finado o 24 de abril de 1983, foi un piloto de carreiras de Siegen, Alemaña. Participou en 63 Grandes Premios do Campionato Mundial de Fórmula Un, logrando un podio, e anotou un total de 14 puntos no campionato. Tamén participou en varias carreiras de Fórmula 1 fóra de Campionato.
Un dos mellores pilotos de coches deportivos en carreiras de resistencia dos anos 1960, 1970 e principios de 1980, Stommelen gañou as 24 Horas de Daytona 4 veces; en 1968, 1978, 1980 e 1982 e o Targa Florio en 1967 nun Porsche 910.
miniatura|left|Stommelen pilotando un [[Brabham no Gran Premio de Alemaña de 1976.]] miniatura|left|Stommelen pilotando un [[Porsche no automobilismo|Porsche para Georg Loos en 1977.]]
Andaina
Por desgraza, xogaría un papel no final do Gran Premio de España disputado en Montjuich en Barcelona cando se estrelou alí na carreira de 1975 despois de que rompera o alerón traseiro do seu Embassy-Hill- Lola, o que provocou a morte de catro espectadores e a el feridas graves.
Logo da súa recuperación, Stommelen regresou ás carreiras de autos deportivos, gañando carreiras para Alfa Romeo e tamén gañou as 24 Horas de Daytona outras tres veces.
En 1976 Stommelen tivo o honor de pilotar a carreira inaugural do Porsche 936 nos 300 km de Nürburgring. Cunha carrozaría negra e sen admisión de aire, o 936 desta carreira coñecíase como a viúva negra. Clasificouse segundo, entre o Renault Alpine A442 de fábrica de Patrick Depailler e Jean-Pierre Jabouille primeiro e terceiro. O equipo Renault estaba ansioso por gañar no feudo de Porsche. O día da carreira chovía forte, Stommelen logrou adiantar ao Renault xusto logo da saída. Agora líder, acometeu Nordkehre, freou e deixou deliberadamente espazo para os Renault que procuraban superalo. Os Renault, con ganas de recuperar o liderado logo de 2 dos 300 km, apresuráronse a pasar a Stommelen sobre os charcos de auga e estreláronse os dous contra as vallas, Stommelen retomou o liderado de novo. Isto creou o dito "En Nordschleife, nunca se pode frear máis tarde que Rolf Stommelen!". Logo da sexta volta, o cable do acelerador do 936 quedou atascado na posición "aberta". Pero en lugar de darse por vencido, Stommelen continuou a carreira apagando o interruptor principal nas curvas para frear, e acendía o interruptor principal de novo logo das curvas para acelerar todo o resto da carreira, logrando un incrible segundo lugar ao final da carreira.
En 1978 a fábrica de Porsche deulle a tarefa de pilotar o potente Porsche 935 "Moby Dick" coas cores de Martini. O "Moby Dick" 78 tiña un motor Turbo de 3,2 litros que producía 845 HP, Stommelen púxoo a 365 km/h, converténdoo no home máis rápido na recta de Mulsanne, máis rápido que os prototipos como o Porsche 936 e o finalmente gañador A442B. Debido ao elevado consumo de combustible do motor, Stommelen tivo que entrar en boxes con demasiada frecuencia durante a batalla pola vitoria.
Continuou en Le Mans co Porsche 935, case gaña as 24 horas de Le Mans con Dick Barbour e o actor Paul Newman como copilotos en 1979 nun Porsche 935, perderon a causa dunha longa parada en boxes de 23 minutos causada por unha porca da roda atascada. O equipo non chegaría tan lonxe, si Stommelen non fora constantemente 25 segundos máis rápido que os seus compañeiros por volta.
Tamén pilotou o prototipo Toj SC320 con certo éxito en contra do equipo oficial Alfa (Toj era un pequeno construtor alemán).
Tamén competiu nunha carreira de NASCAR Grand National Series en 1971 en Talladega Superspeedway nun antigo Holman-Moody Ford que Mario Andretti utilizara para gañar as 500 Millas de Daytona de 1967, que foi reconstruído como un Mercurio Ciclón, con Jake Elder como xefe de equipo. Ese coche finalmente foi vendido ao piloto independente Darrell Waltrip para utilizalo un ano máis tarde no seu debut nas Winston Cup Series en 1972, comezando unha carreira que levou a Waltrip a entrar no International Motorsports Hall of Fame en abril de 2005.
Tamén participou no Campionato GT alemán Deutsche Rennsport Meisterschaft, gañando o campionato en 1977 para Gelo Racing Team nun Porsche 935. Un mestre no cruel circuíto de Nurburgring, el foi un gañador constante de carreiras celebradas alí.
Na década de 1980 aínda era un cobizado piloto de prototipos e correu con éxito nos Kremer CK5, Lancia LC1 e Porsche 956.
Resultados completos na Fórmula Un
(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.
Resultados na Fórmula 1 fóra de campionato
(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.
Torre de Milmanda
A torre de Milmanda, tamén coñecida como alcázar de Milmanda, é un vestixio dun castelo medieval, situado no cumio dun perfilado outeiro, preto do río Tuño, na parroquia de Milmanda, no concello de Celanova.
Historia
O que na actualidade se configura como a torre-igrexa de Milmanda son os restos dun dos castelos máis importantes da historia de Galiza.
Xa no século X aparece documentada a súa existencia, vinculado ao mosteiro de San Salvador de Celanova. No século XII pasou a pertencer á Coroa polas guerras que tiveron como resultado a creación do Reino de Portugal, e por esta causa debeu ser obxecto de importantes reformas e ampliacións. A finais dese mesmo século o rei Afonso IX de León concedeu á vila foro de reguengo, e promoveu a repoboación da zona con xentes procedentes de Celanova. Estas disposicións de repoboación foron confirmadas xa no século XIII por Fernando III de León e Castela.
Novos privilexios reais chegaron despois, como a exención de portaxes concedida aos veciños por Afonso X, ou a confirmación do foro por parte de Sancho IV de Castela.
O castelo foi palco dos enfrontamentos entre Pedro I de Castela e Henrique de Trastámara. Tras falecer Pedro en Montiel a maior parte da nobreza galega recoñeceu como sucesor a Fernando I de Portugal, xenro de Pedro I, o cal estableceu a súa corte neste castelo e realizou unha campaña de ocupación de moitas vilas e cidades do país galego.
Tras rematar a guerra, Henrique II confiscou a fortificación de Milmanda, pasando en 1383, a depender directamente da coroa até 1446 cando foi cedido por Xoán II de Castela en señorío ao conde de Benavente xunto co resto da comarca.
Durante a Gran Guerra Irmandiña foi derrubado polos sublevados. Afogada a revolta os veciños da vila foron obrigados a erguer o castelo de novo.
Un dos señores do castelo, o señor de Vilardecãs Francisco Feijoo Sotelo, foi protagonista dun célebre feito:
Un fidalgo de Milmanda fora xulgado á forza e condenado na vila portuguesa de Melgaço. O señor de Vilardecãs reuniu 40 homes armados e atacou o cárcere rescatando o condenado. Como resposta a esta provocación, o duque de Bragança xuntou 6.000 homes e, en resposta a este, o conde de Benavente xuntou outros 6.000, comezando deste xeito a guerra entre España e Portugal, que só terminou baixo a condición de que o señor de Vilardecãs deixase o mando do alcázar de Milmanda.
O derradeiro nobre que posuíu o castelo foi Suero Eanes de Prada, partidario de Pedro I, que trala morte do monarca partiu a Portugal para non regresar. Conta a lenda que ningunha outra casa da nobreza volveu posuír o castelo.
Características
O castelo posúe dous camiños a modo de adarve a diferentes alturas. O máis alto rodea a vila. Preto do cumio ábrese un gran foso defensivo, na actualidade tapiado no lugar que ocupaba a ponte levadiza.
Da cerca consérvanse dous muros, un deles terminado nun torreón. No centro aprécianse os vestixios da torre da homenaxe. A actual igrexa aproveitou unha das torres do castelo como campanario, que se rodea dun recinto de cachotería como posíbel barbacana.
Na cara oeste consérvase unha torre de máis de 6 metros de altura e outra construción próxima. Consérvanse outros elementos defensivos, como restos de camiños fortificados e de fiadas da muralla.
ELISA
miniatura|dereita|[[Placa de microtitulación de 96 pozos que se está utilizando para un ELISA.]]
O ELISA, siglas do inglés enzyme-linked immunosorbent assay (ensaio inmunosorbente de encima ligado), é unha técnica de laboratorio que utiliza anticorpos e cambios de cor orixinados encimaticamente para identificar unha substancia.
O ELISA é un formato moi común de ensaio bioquímico analítico do tipo laboratorio húmido (wet-lab), que utiliza un inmunoensaio encimático (EIA) en fase sólida para detectar a presenza dunha substancia, xeralmente un antíxeno, nunha mostra líquida ou mostra húmida.
O ELISA foi utilizado como ferramenta para o diagnóstico médico e en patoloxía de plantas, e como unha comprobación do control de calidade en varias industrias.
Nesta técnica os antíxenos dunha mostra son unidos a unha superficie. Despois, aplícase un anticorpo sobre a superficie para que se una ao antíxeno. Este anticorpo está ligado a un encima, e, no paso final, engádese unha substancia que contén o substrato do encima. A reaccion que se produce orixina un sinal detectable, xeralmente un cambio de cor no substrato.
A realización dun ELISA implica normalmente utilizar polo menos un anticorpo con especificidade para un determinado antíxeno. A mostra que contén unha cantidade indeterminada de antíxeno é inmobilizada sobre un soporte sólido (xeralmente unha placa microtituladora de polistireno) que pode ser capturado non especificamente (por medio de adsorción á superficie) ou ben especificamente (por medio de captura por outro anticorpo específico do mesmo antíxeno, nun ELISA "sandwich"). Unha vez que o antíxeno é inmobilizado, engádese o anticorpo de detección, formando un complexo co antíxeno. O anticorpo de detección pode estar enlazado covalentemente a un encima, ou pode el mesmo ser detectado por un anticorpo secundario, que está enlazado a un encima por bioconxugación. Entre un paso e o seguinte, a placa é normalmente lavada cunha solución deterxente suave para eliminar calquera proteína ou anticorpo que non se unira especificamente. Despois do último paso de lavado, a placa revélase engadindo un substrato encimático para producir un sinal visibe, que indica a cantidade de antíxeno na mostra.
Hai que sinalar, que coa técnica ELISA poden realizarse tamén outras formas de ensaios de unión de ligandos e non só inmunoensaios, aínda que o nome leva o termo orixinal "immuno" debido ao uso común e á historia do desenvolvemento deste método. A técnica require esencialmente un axente ligante calquera que poida ser inmobilizado na fase sólida xunto cun axente de detección que se una especificamente e usa un encima para xerar un sinal que poida ser identificado axeitadamente. Entre lavado e lavado, só o ligando e a molécula á que se une especificamente permanecen unidos ou "inmunoadsorbidos" polas interaccións antíxeno-anticorpo á fase sólida, mentres que os compoñentes non específicos ou non unidos son arrastrados polo lavado. A diferenza doutros formatos de ensaios de laboratorio húmido espectrofotométricos no que pode reutilizarse o mesmo pozo de reacción (por exemplo unha cubeta) despois do lavado, as placas de ELISA teñen os produtos inmunoadsorbidos sobre a fase sólida, que é parte da placa, polo que non son facilmente reutilizables.
Principios
Como o ELISA é un ensaio bioquímico, implica a detección dun "analito" (é dicir, a substancia específica cuxa presenza se quere analizar cuantitativa ou cualitativamente) nunha mostra líquida por un método que usa reactivos líquidos durante a "análise" (é dicir, unha secuencia controlada de reaccións bioquímicas que xeran un sinal que pode ser cuantificado doadamente e interpretado como unha medida da cantidade de analito na mostra) que permanece en estado líquido e dentro da cámara de reacción ou pozo necesario para conter os reactivos. Este tipo de técnicas son o contrario dun método de "laboratorio seco" (dry lab), o cal pode usar tiras secas, e mesmo no caso de que a mostra sexa líquida (por exemplo, unha pequena pinga medida), o paso final de detección na análise "seca" implica a lectura dos resultados nunha tira seca por métodos como a reflectometría e non necesita unha cámara para conter a reacción para impedir que se verta ou se mesturen as mostras.
Como o ELISA é un ensaio heteroxéneo, separa algún compoñente da mestura de reacción analítica ao adsorber certos compoñentes sobre unha fase sólida que está inmobilizada fisicamente. No ELISA, engádese unha mostra líquida sobre unha fase estacionaria sólida con propiedades de unión especiais e ito vai seguido da adición secuencial de moitos reactivos líquidos, que son incubados e lavados producindo algún cambio óptico (por exemplo, unha reacción encimática que orixina unha cor) no líquido final do pozo de reacción no cal se mide a cantidade de analito. A "lectura" cualitativa está xeralmente baseada na detección da intensidade de luz transmitida por espectrofotometría, o cal implica a cuantitación da transmisión dalgunha lonxitude de onda de luz específica a través do líquido (e tamén do fondo transparente do pozo no formato de placa de pozos múltiples). A sensibilidade da detección depende da amplificación do sinal durante as reaccións analíticas. Dado que as reaccións encimáticas son procesos de amplificación ben coñecidos, o sinal xérano encimas que están ligados a axentes reactivos en proporcións fixadas para permitir unha cuantificación precisa, de onde vén o nome de "ligado a encima" do proceso.
Historia
Como a radioactividade supón unha ameaza potencial para a saúde, procurouse idear outra alternativa máis segura. Unha alternativa axeitada ao radioinmunoensaio sería aquela que substituíse o sinal radioactivo por outro non radioactivo. Cando certos encimas (como a peroxidase do ravo picante) reaccionan cos substratos apropiados (como ABTS ou TMB), prodúcese un cambio de cor, o cal se pode usar como sinal. Porén, o sinal ten que estar asociado coa presenza do anticorpo ou o antíxeno, o cal é a razón pola cal o encima ten que estar ligado a un anticorpo adecuado. Este proceso de ligamento foi desenvolvido independentemente por Stratis Avrameas e G. B. Pierce. Como é necesario eliminar calquera anticorpo ou antíxeno non unido mediante lavados, o anticorpo ou antíxeno ten que estar fixado á superficie dun recipiente contedor (para que non sexa tamén el arrastrado polo lavado); é dicir, debe prepararse o inmunosorbente. Leif Wide e Jerker Porath publicaron unha técnica que servía para conseguir iso en 1966.
miniatura|dereita|Preparación de análises nun laboratorio de ELISA.
O método tradicional do ELISA implica tipicamente reporteiros cromoxénicos e substratos que producen algún tipo de cambio de cor observable que indique a presenza do antíxedno ou analito. Técnicas máis novas similares ao ELISA usan reporteiros fluoroxénicos, electroquimioluminescentes, e de PCR cuantitativa para xerar sinais cuantificables. Estes novos reporteiros poden ter varias vantaxes, incluíndo maiores sensibilidades e a posibilidade de facer ensaios múltiples. En termos técnicos, estes novos tipos de ensaios non son estritramente ELISAs, xa que non están "ligados a encima", senón que están ligados a un reporteiro non encimático. Porén, como os principios xerais destes ensaios son basicamenrte similares, con frecuencia son agrupados na mesma categoría dos ELISAs.
En 2012 unha proba de ELISA baseado en encima ultrasensible que usaba nanopartículas como reporteiro cromoxénico conseguiu producir un sinal de cor visible a simple vista a partir da detección de simples attogramos (10−18g) do analito. Nos resultados positivos aparecía unha cor azul e nos negativos cor vermella. Esta detección só pode confirmar a presenza ou a ausencia de analito pero non a súa concentración real.
ELISA directo
esquerda|200px|miniatura|Diagrama do ELISA directo. Os pasos para realizar un ELISA directo son os seguintes:
O encima actúa como un amplificador, xa que as moléculas de encima producirán moitas moléculas sinal aínda que só permanezan unidos uns poucos anticorpos ligados a encima. Coas limitación de sentido común, o encima pode continuar producindo cor indefinidamente, pero canto máis anticorpo haxa unido, máis rápido se producirá a cor. Unha importante desvantaxe do ELISA directo é que o método de inmobiliación do antíxeno non é específico, polo que cando se usa soro sanguíneo como fonte de antíxeno, todas as proteínas da mostra poden adherirse ao pozo da placa microtitradora, polo que pequenas concentracións de analito no soro deben competir con outras proteínas do soro á hora de unirse á superficie do pozo. O ELISA indirecto ou sandwich dá unha solución a este problema, ao usar un anticorpo de "captura" específico para o antíxeno que vai ser comprobado para retiralo da mestura molecular do soro.
O ELISA pode realizarse en formato cualitativo ou cuantitativo. Os resultados cualitativos proporcionan simplemente un resultado positivo ou negativo (de si ou non) para a mostra. O límite para discernir entre un positivo e un negativo é determinado polo analista e pode ser un límite estatístico. A miúdo utilízase un límite que está en dúas ou tres veces a desviación típica (erro inherent nunha proba) para distinguir entre mostras positivas e negativas. No ELISA cuantitativo, a densidade óptica da mostra compárase cunha curva estándar, que é normalmente unha dilución seriada dunha solución de concentración coñecida da molécula diana. Por exemplo, se unha proba dunha mostra dá unha densidade óptica de 1,0, o punto na curva estándar que dá unha densidade óptica de 1,0 debe ter a mesma concentración de analito que a mostra.
O uso e significado das denominacións "ELISA directo" e "ELISA indirecto" difiren na literatura e en sitios web dependendo do contexto do experimento. Cando se analiza a presenza dun antíxeno, o nome "ELISA directo" significa un ELISA no cal se usou só un anticorpo primario etiquetado, e o termo "ELISA indirecto" indica un ELISA no cal o antíxeno está unido ao anticorpo primario que se detecta despois por medio dun anticorpo secundario etiquetado. Neste último caso un ELISA sandwich é claramente distinto dun ELISA indiecto. Cando interesa o anticorpo "primario", por exemplo no caso de análises de inmunizacion, este anticorpo detéctase directamente polo anticorpo secundario e o termo "ELISA directo" aplícase a un escenario con dous anticorpos.
ELISA sandwich
miniatura|300px|Un ELISA sandwich. (1) A placa cóbrese cun anticorpo de captura; (2) engádese a mostra, e calquera molécula de antíxeno presente únese ao anticorpo de captura; (3) engádese o anticorpo de detección, que se une ao antíxeno; (4) adiciónase o anticorpo secundario ligado a encima, que se une ao anticorpo de detección; (5) engádese o substrato, que é convertido polo encima nunha forma detectable.
O ELISA "sandwich" utilízase para detectar un antíxeno nunha mostra seguindo os seguintes pasos:
A imaxe da dereita inclúe o uso dun anticorpo secundario conxugado a un encima, aínda que, en sentido técnico, este non é necesario se o anticorpo primario está conxugado a un encima (o cal sería un ELISA directo). Porén, o uso dun conxugado do anticorpo secundario evita o custoso proceso de crear anticorpos ligados a encimas para cada antíxeno que se queira detectar. Usando un anticorpo ligado a encima que se una á rexión Fc doutros anticorpos, pode utilizarse este mesmo anticorpo ligado a encima en diversas situacións. Sen a primeira capa do anticorpo de "captura", calquera proteína da mostra (incluíndo as proteínas séricas) pode adsorberse competitivamente á superficie da placa, o que diminúe a cantidade de antíxeno inmobilizado. O uso dun anticorpo específico purificado para adherir o antíxeno ao plástico elimina a necesidade de purificar o antíxeno de complicadas mesturas antes da medida, o que simplifica o ensaio, e incrementa a especificidade e a sensibilidade do ensaio.
ELISA competitivo
Un terceiro modo de usar o ELISA é por medio de unión competitiva. Os pasos destes ELISA son algo diferentes dos dous primeiros métodos explicados, e consisten no seguinte:
Algúns kits de ELISA competitivo inclúen antíxenos ligados a encima en troques de anticorpos ligados a encima. O antíxeno etiquetado compite polos sitios de unión do anticorpo primario cos antíxenos da mostra (non etiquetados). Canto menos antíxeno haxa na mostra, máis antíxeno marcado se retén no pozo e máis forte é o sinal.
Normalmente, non se coloca primeiro o antíxeno no pozo.
Para a detección de anticorpos contra o VIH, recóbrense os pozos da placa microtitradora co antíxeno de VIH. Utilízanse dous anticorpos específicos, un conxugado co encima e o outro presente no soro (se o soro é positivo para o anticorpo). Ten lugar unha competición acumulativa entre os dous anticorpos polo mesmo antíxeno, o que fai que se vexa un sinal máis forte. Engádense os soros que teñen que ser comprobados a estes pozos e incúbanse a 37 °C, e despois lávanse. Se están presentes os anticorpos, ocorre a reacción antíxeno-anticorpo. Non queda antíxeno para os anticorpos de VIH específicos etiquetados co encima. Estes anticorpos permanecen libres despois da súa adición e son retirados polo lavado. Engádese o substrato, pero este non atopa encima que actúe sobre el, polo que un resultado positivo non mostra cambio de cor.
Aplicacións
miniatura|dereita|ELISA sandwich de anticorpo dobre anti-[[IgG humana.]] Como o ELISA pode realizarse para avaliar a presenza de antíxeno ou a presenza de anticorpo na mostra, é unha ferramenta útil para determinar as concentracións séricas de anticorpo (como se fai na proba do VIH ou co virus do Nilo Occidental). Tamén atopou aplicacións na industria alimentaria para detectar posibles alérxenos en alimentos, como o leite, cacahuetes, abelás, améndoas, e ovos e como test sanguíneo serolóxico para a enfermidade celíaca. O ELISA pode usarse tamén en toxicoloxía como un exame (screen) rápido da presenza de certa clase de drogas. miniatura|dereita|Placa de ELISA. O ELISA foi o primeiro test de screening que se usou xeneralizadamente para o VIH debido á súa alta sensibilidade. Nun ELISA, o soro sanguíneo dunha persoa dilúese 400 veces e é aplicado a unha placa á cal están unidos os antíxeno do VIH. Se os anticorpos do VIH están presentes no soro, poden unirse a estes antíxenos de VIH. Despois, lávase a placa para eliminar todos os outros compoñentes do soro. Despois aplícase á placa un "anticorpo secundario" especialmente preparado (é dicir, un anticorpo que se une a outro anticorpo), seguido doutro lavado. Previamente este anticorpo secundario lígase quimicamente a un encima.
Así, a placa contén encima en proporción á cantidade de anticorpo secundario unido á placa. Aplícase un substrato para o encima, e a catálise ralizada polo encima produce un cambio de cor ou fluorescencia. Os resultados do ELISA indícanse numericamente. O aspecto máis controvertido desta proba é determinar o punto límite para distinguir os resultados positivos dos negativos.
O punto límite pode determinarse comparándoo cun estándar coñecido. Se se utiliza unha proba de ELISA para un screening de drogas no lugar de traballo, establécese unha concentración límite de 50 ng/ml, por exemplo, e prepárase unha mostra que contén a concentración estándar de analito. Os descoñecidos que xeran un sinal máis forte que a mostra coñecida son considerados "positivos", e os que xeran un sinal máis feble son "negativos".
O Dr. Dennis E. Bidwell e Alister Voller crearon probas de ELISA para detectar varios tipos de doenzas, como a malaria, enfermidade de Chagas, e a enfermidade de Johne. As probas de ELISA tamén se usan como diagnósticos in vitro en laboratorios médicos. Outros usos do ELISA son:
Despotado de Serbia
O Despotado de Serbia (en serbio latino Srpska despotovina, en serbio cirílico Српска деспотовина) ou Despotado serbio, foi un dos últimos estados serbios que caeron baixo o poder do Imperio otomán.
Aínda que o ano 1389, o ano da Batalla de Kosovo, considérase habitualmente como o fin do Estado medieval serbio, o Despotado, sucesor da Serbia do Morava, último resto do Imperio serbio, estado do knez Lazar, sobreviviu durante 70 anos máis.
Neste Despotado experimentouse un renacemento cultural e político na primeira metade do século XV, antes de ser conquistado definitivamente polos turcos en 1459.
Porén, aínda continuou cunha existencia virtual dentro do Imperio austríaco dos Habsburgo até mediados do século XVI, cos seus gobernantes no exilio en Hungría. Este goberno no exilio prolongouse desde 1403 até 1540.
Orixe do Despotado
miniatura|125px|[[Murad I, sultán do Imperio otomán desde 1383.]] esquerda|miniatura|125px|O knez (príncipe) Lazar Hrebeljanović. miniatura|esquerda|125px|Bandeira do Despotado de Serbia. Despois de que o príncipe Lazar morrera na batalla de Kosovo, o 28 de xuño de 1389, sucedeuno o seu fillo Stefan Lazarević. Como era menor de idade, a súa nai, a princesa Milica gobernou como rexente.
Milica, muller sabia e diplomática, logrou evitar a ameaza otomá, aproveitando o caos do Imperio despois da morte do sultán Murad I na batalla de Kosovo. Casou á súa filla, Olivera, co sucesor de Murad, o sultán Bayezid I.
Nalgún momento despois da batalla de Kosovo, despois de 1390 ou 1391, Serbia foi un estado vasalo do Imperio otomán, así que Stefan Lazarević foi obrigado a participar nas batallas dos turcos cando o ordenaba o Sultán.
Así o fixo na batalla de Rovino, en maio de 1395, contra o príncipe valaco Mircea I, e na batalla de Nicópolis, en 1396, contra o rei húngaro (e emperador xermánico) Sexismundo I.
Cando os mongois entraron no Imperio Otomán, Stefan Lazarević participou na batalla de Angora (Ancara), en 1402, na que os otománs foron derrotados e o sultán Bayezid foi capturado. De regreso a Serbia, Stefan visitou Constantinopla, onde o emperador bizantino Manuel II Paleólogo concedeulle o título de Déspota.
En anos anteriores o título significaba que o déspota gobernaría algún estado vasalo, pero como o Imperio bizantino era demasiado débil para facer valer tal regra e Serbia non era un estado vasalo seu.
Stefan Lazarević tomou este título co estilo persoal dos reis serbios; así, o Principado de Serbia converteuse en Despotado de Serbia.
Consolidación
En Constantinopla, Stefan tivo unha disputa co seu sobriño Djuradj Branković, fillo de Vuk Branković, que o acompañaba, e que foi detido polas autoridades bizantinas. Paradoxalmente Djuradj, anos máis tarde, sucedería a Stefan. miniatura|200px|esquerda|Imaxe de Stefan Lazarević no [[mosteiro de Manasija.]]
Un irmán de Stefan, Vuk Lazarević, tamén ía na súa escolta e, cando volvían a Kosovo, foron atacados polo exército de Branković en Tripolje, preto do mosteiro de Gračanica. Vuk dirixiu o exército dos Lazarević, que resultou vitorioso, pero ao chegaren a Novo Brdo, os irmáns tiveron unha pelexa e Vuk pasouse aos otománs, facéndose súbdito do novo sultán (realmente cogobernante cos seus 3 irmáns) Suleiman I (Süleyman Çelebi).
Aproveitando os disturbios no Imperio Otomán (o chamado Interregno otomán), a principios de 1404 Stefan aceptara ser vasalo do rei húngaro Sexismundo, que lle outorgou Belgrado, até entón posesión húngara, así que esta cidade converteuse na capital de Serbia por primeira vez na historia, xa que todas as antigas capitais de Serbia (Skopje, Pristina, Prilep e Kruševac) foran tomadas polos otománs.
Os seguintes anos estiveron marcados por acontecementos na vida persoal de Stefan. Conseguiu liberar á súa irmá Olivera, viúva de Bayezid. En 1404 fixo as paces co seu hermano Vuk, e en 1405 casou con Katilina Gatiluzzi, filla de Francesco II Gatiluzzi, gobernador da illa grega de Lesbos. Tamén nese ano morreu a súa nai Milica. miniatura|250px| O Despotado Serbio en tempos de Stefan Lazarević (1422). En [[vermello, Despotado Serbio En amarelo, Reino de Hungría En azul, Reino de Bosnia En verde, Imperio otomán En verde oliva, posesións venecianas ]]
En 1408 Stefan e o seu irmán Vuk volveron a enfrontarse, e Vuk, o sultán Suleiman e a familia Branković, atacaron a Stefan a comezos de 1409. Sitiado en Belgrado, Stefan acordou darlle parte do sur de Serbia ao seu irmán e aceptar novamente o vasalaxe otomán.
Musa, irmán de Suleimán, rebelouse contra el e Stefan tomou partido por Musa na batalla de Kosmidion, en 1410, cerca de Constantinopla. O exército de Musa foi derrotado e Suleiman. Vuk e Lazar, irmáns de Djuradj Branković, trataron de chegar a Serbia antes de que Stefan regresara, pero foron capturados por simpatizantes de Musa e executados en xullo de 1410. A través de Constantinopla, onde o emperador Manuel II confirmou os seus dereitos despóticos, Stefan regresou a Belgrado e anexionou as terras de Vuk.
Durante o resto do seu reinado, Stefan permaneceu en boas relacións con Mehmed, o que fixo posíbel a recuperación da Serbia medieval.
O 28 de abril de 1421 morreu o seu sobriño Balša III, gobernador (zupan) de Zeta, que lle legou as súas terras. Con isto e os territorios cedidos polos húngaros (Belgrado, Srebrenica etc.), Serbia, da man de Stefan, restaurou a maioría dos territorios étnicos que ocupara antes da batalla de Kosovo.
Primeiro reino
Como o déspota Stefan non tivo fillos, xa en 1426 legara o Despotado ao seu sobriño, Djuradj Branković, que o sucedeu á súa morte o 19 de xullo de 1427. Configurado como a segunda figura máis importante do Despotado durante os seguintes 15 anos, foi confirmado como déspota polo emperador bizantino Xoán VIII Paleólogo en 1429. miniatura|esquerda|230px|A Fortaleza de Smederevo.
Como resultado inmediato da morte de Stefan, Serbia tivo que devolver Belgrado aos húngaros, xa que a cederan a Stefan como un agasallo persoal.
Xa daquela, con respecto á esposa de Djuradj, Jerina. Sendo ela grega e con irmáns moi influentes no novo déspota, a xente comezou a vela con malos ollos, atribuíndolle moitos vicios e malas cualidades, incluído o palacio-fortaleza de Smederevo, que foi considerado como un capricho dela. En cantigas populares foi alcumada como Prokleta Jerina (Jerina a Malvada), pero nada disto pode confirmarse por fontes históricas.
Ocupación temporal otomá
Un período de relativa paz terminou en 1438 cando o exército otomán, encabezado polo propio sultán Murad II, atacou e saqueou Serbia. O déspota Djuradj fuxiu a Hungría en maio de 1439, deixando unha rexencia de dous membros, o seu fillo Grgur Branković e o irmán de Jerina Tomé Cantacuzeno para que defenderab o país. miniatura|150px|Djuradj Branković, pola graza de Deus déspota do Reino de Rascia e señor de Albania.
Despois de tres meses de asedio, Smederevo caeu o 18 de agosto de 1439, mentres que Novo Brdo, "a nai de todas as cidades" foi conquistada o 27 de xuño de 1441. Daquela, a única parte libre do despotado foi Zeta. O primeiro gobernador otomán de Serbia foi Ishak-Beg que en 1443 foi substituído por Isa-Beg Isaković.