cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Scórpio
Edicións
A tradución ao castelán, como Escorpio, de 2022, é de Cielo Eléctrico Narrativa. Tradución e prólogo de Carmen Blanco, abrangue 352 páxs e ten o ISBN 978-84-12-51911-2.
Consolidated B-24 Liberator
O Consolidated B-24 Liberator foi un bombardeiro pesado estadounidense usado durante a segunda guerra mundial. Comezou a deseñarse a principios do ano 1939 para ofrecer prestacións superiores ás do B-17, e realizou o seu primeiro voo o 29 de decembro dese ano. Foi o avión estadounidense máis fabricado durante a guerra, construíndose 18.482 exemplares en total.
A súa produción en masa chegou ao seu punto máis alto a partir de 1943 coa axuda da Ford Motor Company, ao comezar a fabricarse na súa nova fábrica de Willow Run, onde chegou a fabricarse un B-24 por hora e 650 por mes en 1944. Outras fábricas seguiríanlle pouco despois. Na actualidade continua sendo o avión militar estadounidense máis fabricado.
Adoita a ser comparado co máis coñecido Boeing B-17 Flying Fortress, pero o B-24 tiña un deseño máis moderno, máis veloz, cun maior alcance, e podía cargar máis bombas; porén, era máis difícil de pilotar e tiña unhas características de voo en formación máis pobres.
Lusitania (provincia)
miniatura|220 px|Lusitania Lusitania (en Lusitânia) ou Hispania Lusitana foi unha antiga provincia romana na península ibérica onde se atopa o moderno Portugal (ao sur do río Douro) e parte do oeste de España (a actual comunidade autónoma de Estremadura) e unha parte da provincia de Salamanca. Foi nomeado así polos Lusitani ou lusitanos (un pobo protoindoeuropeo).
A súa capital foi Emerita Augusta (actualmente Mérida, España), e foi inicialmente parte da provincia romana de Hispania Ulterior, antes de converterse en provincia independente. Os romanos chegaron por primeira vez ao territorio a mediados do século II a.C. Seguiu unha guerra con tribos lusitanas do 155 ao 139 a.C. No 27 a.C., creouse a provincia.
Orixe do nome
A etimoloxía do nome dos Lusitanos (que deu o nome á provincia romana) non está clara. A etimoloxía popular conectou o nome a un suposto semideus romano Lusus, mentres que algúns eruditos modernos primitivos suxeriron que "Lus" era unha forma do celta Lugus seguido da raíz (non confirmada) *tan-, que supostamente significaba "tribo", mentres que outros derivan o nome de Lucis, un antigo pobo mencionado en Avienus Ora Maritima  (século IV d.C.) e de "tan" (-stan en  iraniano), ou de "tain", que significa "unha rexión" ou que implica "un país de augas", unha palabra raíz que anteriormente significaba príncipe ou gobernador soberano dunha rexión.
Na súa obra, Geographica, o xeógrafo clásico Estrabón (morto ao redor do 24 d.C.) suxire que se produciu un cambio no uso do nome "lusitano". Menciona un grupo que xa fora chamado "lusitanos" vivindo ao norte do río Douro, pero foron chamados no seu día "Callacans".
Lusitanos
thumb|left|Península Ibérica ao redor do 300 a.C.
Os lusitanos, que eran indoeuropeos, establecéronse na rexión no século VI a.C., pero os historiadores e os arqueólogos aínda están indecisos sobre o seu etnoxénese. Algúns autores modernos considéranos un pobo indíxena que foi celticizado culturalmente e posiblemente tamén a través de matrimonios mixtos.
A arqueóloga Scarlat Lambrino defendeu a posición de que os lusitanos eran un grupo tribal de orixe celta relacionado cos Lusóns (unha tribo que habitaba o leste de Iberia). Algúns afirmaron que ambas tribos viñan das montañas suízas. Outros argumentan que as probas sinalan que os lusitanos son unha tribo ibérica nativa, resultante do matrimonio entre diferentes tribos locais.
A primeira área colonizada polos lusitanos foi probablemente o val do Douro e a rexión da provincia de Beira Alta (hoxe Portugal), en Beira, quedaron ata que derrotaron aos célticos e outras tribos, entón expandíronse para cubrir un territorio que alcanzou a Estremadura antes da chegada da República Romana.
Guerra contra Roma
thumb|left| A conquista romana de Hispania Os Lusitanos son mencionados por primeira vez por Livio (218 a.C.) e descríbense como loitando polos cartaxineses, se informa que loitaron contra Roma no 194 a.C., ás veces aliados con tribos celtiberas.
No 179 a.C., o pretor Lucius Postumius Albinus celebrou o triunfo sobre os Lusitanos, pero no 155 a.C. ao mando de Púnico (Πουνουκου, talvez cartaxinés) primeiro e de Cesaro (Καίσαρος) despois, os Lusitanos chegaron a Xibraltar. Aquí foron derrotados polo pretor Lucius Mummius.
A partir do 152 a.C., a República Romana tivo dificultades para recrutar soldados para as guerras en Hispania, consideradas particularmente brutais. No 150 a.C., Servio Sulpicio Galba organizou un falso armisticio. Mentres os lusitanos celebraban esta nova alianza, masacrounos, vendendo aos supervivientes como escravos, isto provocou unha nova rebelión liderada por Viriato, que foi asasinado por traidores pagados polos romanos no 139 a.C., tras liderar unha exitosa campaña guerrilleira contra Roma e os seus aliados locais. Dous anos despois, no 137 a.C. Décimo Xunio Bruto Galaico dirixiu unha exitosa campaña contra os Lusitanos, chegando ata o norte ata o río Miño.
Os romanos obtiveron outras vitorias co procónsul Decimus Junius Brutus Callaicus e Caio Mario (elixido no 113 a.C.), pero aínda así os lusitanos resistiron cunha longa guerra de guerrillas, posteriormente xuntáronse as tropas romanas de Sertorio (un xeneral romano renegado) (ao redor do 80 a.C.) e Xulio César realizou unha exitosa campaña contra eles no 61-60 a.C., pero finalmente non foron derrotadas ata o reinado de Augusto (ao redor do 28-24 a.C.).
Provincia romana
thumb|Hispania romana baixo Diocleciano (293 d.C.); Lusitania atópase no extremo oeste. thumb|Torre de [[Centum Cellas.]] thumb|[[Templo romano de Évora]] thumb|[[Ruínas romanas de Milreu|Templo romano de Milreu]] thumb|[[Teatro romano (Mérida)]]
División baixo Augusto (25–20 a.C.)
Con Lusitania (e Asturia e Gallaecia), Roma completou a conquista da península Ibérica, que logo foi dividida por Augusto (25–20 a.C.). ou 16-13 a.C ) no leste e norte a Hispania Tarraconensis, no suroeste Hispania Baetica e no oeste Provincia Lusitana. Orixinariamente, a Lusitania incluía os territorios de Asturia e Gallaecia, pero posteriormente foron cedidos á xurisdición da nova Provincia Tarraconensis e os primeiros permaneceron como Provincia Lusitania et Vettones. A súa fronteira norte era ao longo do río Douro, mentres que no seu lado leste a súa fronteira pasaba por Salmantica (Salamanca) e Caesarobriga (Talavera de la Reina) no río Anas (Guadiana).
Entre a época de Augusto e Claudio, a provincia dividiuse en tres conventus iuridicus, unidades territoriais presididas por capitais cun tribunal de xustiza e asembleas mixtas romanas / indíxenas, que asesoraban ao gobernador:
O convento gobernou un total de 46 populis, sendo 5 colonias romanas (Emerita Augusta (Mérida, España), Pax Iulia (Beja), Scalabis (Santarém), Norba Caesarina e Metellinum). Felicitas Iulia Olisipo (Lisboa, que era un municipio de dereito romano e outras tres cidades tiñan o antigo status latino (Ebora (Évora), Myrtilis Iulia (Mértola) e Salacia (Alcácer do Sal). As outras 37 eran de clase stipendiarii, entre as que se atopaban Aeminium (Coímbra), Balsa (Tavira), ou Mirobriga (Santiago do Cacém). Outras cidades eran Ossonoba (Faro), Cetobriga (Tróia, Setúbal), Collippo (Leiria) ou Arabriga (Alenquer).
División baixo Diocleciano
Con Diocleciano, Lusitania mantivo as súas fronteiras e foi gobernada por un praeses, máis tarde por un consularis; finalmente, no 298 d.C., uniuse coas outras provincias para formar a Diocesis Hispaniarum ("Diocese das Hispanias"). Diocese Hispaniarum  ("diocese romana] das Hispanias").
Legado do nome
Igual que os nomes romanos de moitos países europeos, Lusitania foi e é frecuentemente usado como un nome alternativo para Portugal, especialmente en contextos formais ou literarios e poéticos. A colonia do século XVI que acabaría por converterse no Brasil chamouse inicialmente "Nova Lusitania". En uso común hai termos como lusófono, que significa de fala portuguesa e Lusitana, referíndose á Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, unha vez que as  colonias de Portugal e actualmente países independentes aínda comparten algún patrimonio común. Antes da súa invasión en 1807, Napoleón Bonaparte propuxo o establecemento dun monicreque con apoio francés Reino da Lusitania Setentrional como un dos estados sucesores de Portugal baixo o suposto de que tal campaña resultaría nunha fácil vitoria francesa.
A provincia foi tamén o homónimo do transatlántico do Océano Atlántico Norte RMS Lusitania famoso por ser torpedeado por un Uboat alemán en 1915. Os propietarios do buque Cunard Line nomearon ás súas embarcacións cos nomes das provincias romanas.
As Bouzas, Muras, Muras
As Bouzas é un lugar da parroquia de Muras no concello lugués de Muras na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 1 habitante (1 muller).
Chepa
O termo chepa pódese referir a:
Anangu
Anangu é o nome utilizado por membros de varios grupos aborixes australianos centrais. Habitan no deserto central australiano. O termo, que abrangue a diferentes tribos escríbese máis correctamente "aṉangu" e pronúnciase co acento na primeira sílaba: ˈaɳaŋʊ.
Territorio
Os anangu habitan principalmente no deserto central ó sur dos pobos arrernte e walpiri.
Poiquilotermo
miniatura|250 px|right|A [[ra vermella (Rana temporaria) é un animal poiquilotermo.]] miniatura|250 px|right|[[Rata toupa espida (Heterocephalus glaber).]] Un poiquilotermo é un organismo cuxa temperatura interna varía considerabelmente. Este termo é o oposto a homeotermo, que é como se cualifica a un organismo que mantén a homeostase térmica.
Normalmente a variación da temperatura corporal é consecuencia da variación da temperatura ambiente. Desta forma, o corpo do animal permanece cunha temperatura variábel, consonte á que existe no medio ambiente onde está inserido, ou ben ten hábitos comportamentais que lle permite manter a súa temperatura en niveis aceptábeis para o seu organismo.
Moitos animais ectotérmicos terrestres son poiquilotérmicos. Porén, algúns ectotermos que permanecen en ambientes de temperatura constante manteñen, por iso, unha temperatura interna constante (é dicir, son homeotermos). É isto o que xustifica que moitas veces o termo "animal poquilotermo" (e a súa condición, a poiquilotermia) sexa máis útil que a expresión vernácula animal de sangue frío que ás veces se utiliza para referirse aos ectotermos de maneira máis xeral.
Os animais poiquilotérmicos inclúen tipos de vertebrados, especificamente os peixes, anfibios e réptiles, así como un gran número de invertebrados. A rata toupa espida (Heterocephalus glaber) é o único mamífero que se cre que é poiquilotérmico.
Fisioloxía
miniatura|250 px|right|Relación entre a temperatura corporal e a enerxía dispoñíbel dun poiquilotermo (un [[lagarto, esquerda) e un homeotermo (un rato, dereita).]] Para algunhas reaccións químicas importantes, os poiquilotermos poden ter de 4 a 10 sistemas de enzimas que operan a diferentes temperaturas. Por iso os poiquilotermos frecuentemente teñen xenomas máis grandes e máis complexos que os homeotermos que ocupan o mesmo nicho ecolóxico. As ras son un exemplo notábel deste efecto.
Polo feito de que o seu metabolismo é variábel e xeralmente por debaixo do dos animais homeotérmicos, actividades sostidas que requiren moita enerxía como o voo, o gasto de enerxía en grandes animais ou o feito de teren un cerebro grande, vai máis alá que nos animais poiquilotérmicos.
O metabolismo dos poiquilotermos favorece estratexias tales como deitarse e esperar na caza, en lugar de perseguir presas animais de maior tamaño, cun alto custo en movemento. Como non utilizan o seu metabolismo para quentar ou arrefriar o seu corpo, os requerimentos de enerxía total ao longo do tempo son baixos. Para un mesmo peso corporal, os poiquilotermos necesitan por termo medio unha décima parte da enerxía que necesitan os homeotermos.
Adaptacións nos poiquilotermos
miniatura|250 px|right|[[Crocodilo do Nilo|Crocodilos do Nilo (Crocodylus niloticus) quentándose ao sol.]] miniatura|250 px|right|[[Tartaruga mariña verde (Chelonia mydas).]] Algunhas adpatacións para o control da temperatura son de comportamento:
Ecoloxía
Para un poiquilotermo é fácil, comparativamente, acumular suficiente enerxía para reproducirse. Nun mesmo nicho ecolóxico, os poiquilotermos adoitan teren xeracións máis curtas que os homeotermos, de semanas en lugar de anos. Tal ocorre en animais con papeis ecolóxicos similares como os gatos e as serpes.
Esta diferenza en requirimento enerxético tamén significa que un nicho dado dun sistema ecolóxico determinado pode soportar máis densidade de animais poiquilotérmicos que de homeotérmicos. Isto reflíctese na relación depredador/presa, que normalmente é máis alta na fauna poiquilotérmica que na homeotérmica. Así mesmo, nun nicho dado, os homeotermos frecuentemente levan aos seus competidores poiquilotérmicos á extinción, porque os homeotermos poden recoller alimento durante unha fracción máis grande de cada día. Por exemplo, as hienas adoitan cazar de noite, mentres que os poiquilotermos normalmente non poden facelo.
Os poiquilotermos teñen éxito nalgúns nichos, como as illas e os desertos cálidos, ou en biorrexións diferenciadas (como a cunca do Amazonas). Estes biomas a miúdo non teñen suficientes alimentos para soportar unha poboación viábel de homeotermos que críen. Nestes hábitats poiquilotermos como os grandes lagartos, ras e cangrexos substitúen a homeotermos como aves e mamíferos.
En medicina
En medicina, a perda da termorregulación normal no home coñécese tamén como "poiquilotermia". Esta normalmente obsérvase en relación con drogas sedantes e hipnóticas. Por exemplo, os barbitúricos, o etanol e o hidrato de cloral poden producir este fenómeno.
Ligazóns externas
ذوات الدم البارد
Eleccións municipais en Mugardos
miniatura|[[Galería de imaxes de casas dos concellos de Galicia|Casa do concello de Mugardos]] Corporacións democráticas en Mugardos desde a aprobación da Constitución de 1978.
Lingua pyu
O pyu foi unha lingua sino-tibetana extinta falada en Myanmar central.
O Requeixo, Romariz, Abadín
O Requeixo é un lugar da parroquia de Romariz no concello lugués de Abadín na comarca da Terra Chá.
Vestal
miniatura|dereita|Imaxe dunha Vestal As vestais eran as sacerdotisas consagradas ao culto da deusa romana Vesta. Eran seleccionadas entre as máis fermosas rapazas con idades comprendidas entre os seis e os dez anos (probablemente para asegurar a súa virxindade). As vestais estaban nunha posición social bastante elevada, tiñan moitos privilexios e ademais podían testar e ter posesións (cousa que ningunha outra muller podía facer). O seu servizo duraba trinta anos, despois quedaban libres e incluso podían casar.
Pokémon Channel
Pokémon Channel, estreado no Xapón como Pokémon Channel ~Together with Pikachu!~ (ポケモンチャンネル ～ピカチュウといっしょ！～) é un videoxogo de 2003 da serie de Pokémon desenvolvido por Ambrella para a consola GameCube. Foi publicado por The Pokémon Company e distribuído por Nintendo. O obxectivo do xogador é axudar ó Profesor Oak a mellorar e promocionar a súa nova canle de televisión que presenta cun Pikachu. O xogo contén elementos dos xéneros de aventura, mascota dixital e simulación. O xogador pode explorar escenarios 3D, que Pikachu converse con outros Pokémon e recoller varios obxectos.
Cordilleira Subbética
Serra da Alfaguara, na cordilleira Subbética|300px|miniatura|dereitaA Cordilleira Subbética é un dos sistemas montañosos que forman os Sistemas Béticos, discorrendo ao norte da Cordilleira Penibética desde Xibraltar ata a Provincia de Alacant, na Comunidade Valenciana.
Características
Algunhas das serras que a conforman son (de oeste a este): Serra de Grazalema, Serra Sur de Sevilla, as Serras Subbéticas de Córdoba, Serra de Parapanda, Serra de Loja, Serra Sur de Xaén, Serra Harana, Serra de Huétor, esta última en contacto co sistema Penibético, Serra da Alfaguara e para rematar Serra Mágina e Serra da Sagra superpuestas sobre o sistema prebético.
No seu conxunto está formado por unha serie de serras calcarias e dolomíticas de altitudes modestas e separadas unhas doutras por corredores de orixe tectónico e litológico -existencia de materiais máis brandos que son aproveitados polos afluentes do Guadalquivir para escavar os amplos corredores-. Os geólogos distinguen dentro desta zona externa, que se estende desde o cabo de Trafalgar e sepárase do mar pola Cordilleira Penibética.
Marco Licinio Craso
Marco Licinio Craso, en latín Marcus Licinius Crassus, (112 a.C. 53 a.C.) foi, na súa época, un dos homes máis ricos de Roma e recibiu por iso o cognome de Dives. Foi cónsul por dúas veces, no 70 e no 55 a.C., ambas xunto a Pompeio. Aínda así, a súa influencia no mundo político era limitada polo feito de ser un home ligado ao mundo dos negocios, o que non era considerado propio para un senador. Así, Craso aliouse ao patricio mozo Xulio César como o seu provedor de fondos. Chega finalmente ao poder formando, con César e Pompeio, o Primeiro triunvirato. Craso morreu nunha batalla no comando dunha expedición contra os partos que acabou nun desastre completo, principalmente debido a falta de preparación da mesma expedición. Este fallo valeulle ser recordado na expresión popular erro craso, que invoca a súa tráxica morte.
Craso tiña imnumerables negocios e propiedades, pero unha das súas formas máis peculiares de gañar diñeiro era a súa brigada anti-incendio. Os incendios eran relativamente comúns en Roma. Cando unha casa prendía lume, a brigada de Craso chegaba cun carro con auga, extinguía o lume e logo revindicaba o cobro dos seus servizos. A casa pasaba a pertencer a Craso e o antigo habitante tiña que pagar alugueiro.
Craso foi tamén comandante das forzas que extinguiron a rebelión de escravos liderada por Espartaco, o que lle proporcionou popularidade e poder.
Komagane
300px|miniatura|Komagane. Komagane (駒ヶ根市, こまがねし, Komagane-shi) é un concello da prefectura de Nagano no Xapón. Está situado na rexión de Kōshin'etsu, no centro-leste da rexión de Chūbu e no centro-sur da prefectura, no centro da illa de Honshū. A súa superficie é de 165,92 km², a poboación de 34.267 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 207 h/km².
O concello de Komagane limita cos concellos de Agematsu, Ōkuwa, Iijima, Nakagawa, Ōshika, Ina e Miyata.
A Rúa, Romariz, Abadín
A Rúa é un lugar da parroquia de Romariz no concello lugués de Abadín na comarca da Terra Chá.
Guinea Ecuatorial
A Guinea Ecuatorial (en Guinée équatoriale; en Guiné Equatorial) é un país da África central, e un dos países máis pequenos da África continental, cunha área de 28 000 km2. Antigamente foi unha colonia española coñecida como Guinea Española, e obtivo a súa independencia o 12 de outubro de 1968. O nome que adoptou o país tras obter a súa independencia débese á proximidade co Ecuador e a estar situado no golfo da Guinea. Guinea Ecuatorial é o único estado soberano africano no que o castelán é a lingua oficial. No ano 2015, o país tiña unha poboación estimada de 1 222 245 persoas.
Guinea Ecuatorial componse de dúas partes, unha insular e outra continental. A rexión insultar componse das illas de Bioko (antiga Fernando Pó) no Golfo de Guinea e Annobón, unha pequena illa volcánica que é a única zona do país situada ó sur do ecuador. A illa de Bioko é a zona máis setentrional de Guinea Ecuatorial e é onde se atopa a capital do país, Malabo. A nación lusófona de San Tomé e Príncipe atópase entre Bioko e Annobón. A rexión continental, Río Muni, limita co Camerún polo norte e con Gabón polo sur e leste. No continente atópase Bata, a meirande cidade do país, e Ciudad de la Paz, a futura capital do país. Río Muni tamén inclúe numerosas illas pequenas, como Corisco, Elobey Grande e Elobey Chico. O país é membro da Unión Africana, da Francofonía, da OPEC e da CPLP.
Historia
Ao explorador portugués Fernãou do Pó, que estaba buscando unha ruta á India, acredítaselle o descubrimento da illa de Bioko en 1471. Chamouna Flor Formosa ("Flor Fermosa"), pero máis tarde tomaría o nome do seu descubridor. As illas de Fernando Poo e Annobón foron colonizadas polos portugueses en 1474. Os portugueses retiveron o control ata 1778, cando as illas foron cedidas a España en intercambio a territorios en Suramérica. Entre 1926 e 1959 unifícase a colonia baixo o nome de Guinea Española. En 1968 obtivo a independencia de España
Goberno e política
Nominalmente, a Guinea Ecuatorial é unha democracia constitucional desde 1991. Con todo, a realidade política do país é a ditadura unipartidista e persoal de Teodoro Obiang Nguema, no poder desde o 3 de agosto de 1979, cando liderou un golpe de estado contra o seu tío, Francisco Macías Nguema, e que se perpetúa na presidencia falseando os resultados electorais. O sistema político da Guinea Ecuatorial foi definido como "Democratura" polo Profesor Max Liniger-Gourmaz, mentres que outros analistas coinciden en sinalar que se trata dunha dinastía de facto.
As eleccións presidenciais realízanse cada sete anos (a última delas tivo lugar o 15 de decembro de 2002, e a próxima será en decembro de 2009) e nelas votan todas as persoas maiores de 18 anos. O presidente, á súa vez, nomea o primeiro ministro (actualmente, Ricardo Mangue Obama Nfubea). Hai unha soa cámara lexislativa, practicamente decorativa e sen poder real, (a Cámara de Representantes do Pobo), composta por 100 representantes elixidos, en teoría por voto popular directo, para unha lexislatura de cinco anos. Dos 100 escanos, 98 corresponden na actual lexislatura ao partido único da ditadura, o PDGE (Partido Democrático da Guinea Ecuatorial).
Desde a toma do poder por parte de Teodoro Obiang Nguema sucédense os asasinatos políticos e as desaparicións así como as parodias de xuízos que destacan pola ausencia de garantías procesuais. Os informes de Amnistía Internacional e outros organismos independentes reportan, desde hai anos, unha estremecedora realidade en canto a detencións arbitrarias, horribles torturas, mallamentos e mortes en detención.
Organización político-administrativa
A Guinea Ecuatorial está dividida administrativamente en sete provincias:
Xeografía
miniatura|esquerda|Mapa de Mbini. miniatura|dereita|Mapa de Annobón e Bioko. A Guinea Ecuatorial atópase situada na África ecuatorial, especificamente no golfo da Guinea. Comprende unha Rexión Continental (Río Muni) e unha Rexión Insular (illas do golfo da Guinea e da Baía de Corisco.
A Rexión Continental (Río Muni) atópase entre o Camerún e Gabón. O seu territorio está formado por altiplanos, accidentados por algúns macizos que van descendendo ata a costa, que polo xeral é baixa e areúda.
A Rexión Insular comprende da antiga illa de Fernando Poo, posteriormente Macías Nguema e, máis tarde, Bioko (situada a 40 km da costa leste do Camerún), a illa Annobón (a 595 km ao suroeste de Bioko, interpoñéndose entre elas as illas de San Tomé e Príncipe), así como as illas de Corisco, Elobey Grande e Elobey Pequeno (situadas na Baía de Corisco fronte ás costas de Gabón).
Economía
É estado membro de CEMAC. A moeda de curso legal é o Franco CFA. A riqueza principal da Guinea Ecuatorial é o petróleo e os seus derivados, cunha extracción estimada de 300.000 barrís de petróleo diarios, a explotación de madeiras nobres, a agricultura, con produtos como o algodón, café, a cana de azucre, froitas tropicais etc. Tamén se debe destacar a gandería debido á existencia de terras altas aptas para o vacún, e os minerais, en particular os metais preciosos, cuxo comercio informal é destacable.
Desde final do século XX, coa explotación de xacementos petrolíferos, a renda per cápita aumentou espectacularmente, aínda que non a repartición de devandita renda posto que a riqueza procedente do petróleo, segundo a Asociación pola Solidariedade Democrática coa Guinea Ecuatorial, canalízase nun 98% cara ás compañías mineiras, principalmente norteamericanas e francesas, así como á familia de Teodoro Obiang Nguema, actual ditador do país. A exportación de barrís por habitante é similar á de Kuwait.
Demografía
miniatura|200px|Evolución da poboación entre 1961 e 2003 (cifras da [[FAO, 2005). Poboación en miles de habitantes.]] A Guinea Ecuatorial ten unha poboación de carácter novo (o 45% non supera os 15 anos) cunha taxa de natalidade arredor do 42 por mil e unha mortalidade do 16 por mil. A esperanza de vida é de 49 anos para os homes e 53 para as mulleres. Só un 4% da poboación ten máis de 65 anos.''
A taxa de alfabetización nos adultos estaba en 1992 no 52%, pero subiría a un 80% para 1999.
A maioría da poboación vive nas zonas rurais.
Etnografía
A poboación nacional, que representa o 99% da poboación, é esencialmente bantú (fang) en Mbini e bubi en Bioko. Os principais grupos étnicos distribúense da seguinte forma: fang (72% da poboación, en Mbini), bubi (15%, en Bioko), fernandinos (en Bioko), bisios e ndowes na Rexión Continental, antiga provincia de Río Muni e annobonenses na Illa de Annobón, o único territorio do país no Hemisferio Sur. A minoría predominante doutra raza constitúena os brancos europeos de ascendencia española. A Guinea Ecuatorial recibiu asiáticos e negro-africanos doutros países para que traballasen nas plantacións de cacao e café. Outros negro-africanos proceden de Liberia, Angola e Mozambique, e asiáticos que son maioritariamente chineses. Así mesmo, chegaron ao país comunidades británicas, francesas e alemás. De todos estes arribos, os únicos que non se adaptaron optimamente á lingua española foron os franceses, xa que o seu idioma é cooficial.
Logo da independencia, miles de ecuatoguineanos partiron a España. Ao redor de 100,000 ecuatoguineanos foron ao Camerún, Gabón e Nixeria por mor da ditadura de Francisco Macías Nguema. Moitas das súas comunidades viven no Brasil, moitos países hispanoamericanos, Estados Unidos, Portugal e Francia.
Lingua taman
O taman foi unha lingua sino-tibetana extinta falada en Myanmar.
Guinea Ecuatorial
Linguas
Os idiomas oficiais son o castelán (castelán ecuatoguineano), tal como o recolle a Constitución do país, o francés e o portugués. A meirande parte dos ecuatoguineanos fala castelán (aínda que moitas veces como segunda lingua). A rexión con maior coñecemento do castelán é Malabo. O castelán é o idioma oficial dende 1844, aínda que durante un breve período nos anos 1970, o castelán foi declarado lingua "importada" e prohibiuse o seu uso (sendo substituído polo fang). A partir do 3 de agosto de 1979, trala abolición da Constitución de 1973, volveuse declarar lingua oficial. Actualmente, en Guinea Ecuatorial apostouse pola fundación no país dunha Academia Ecuatoguineana da Lingua Española, a cal foi finalmente creada en outubro de 2013; o establecemento dun programa que reforce a difusión do castelán nos medios de comunicación social e o reforzo dos cursos de castelán para estranxeiros xa estabelecidos pola Universidade Nacional de Guinea Ecuatorial.
En xullo de 2007, Teodoro Obiang anunciou a decisión de que o portugués se convertese en idioma cooficial de Guinea Ecuatorial, para satisfacer os requirimentos para solicitar a calidade de membro pleno da Comunidade dos Países de Lingua Portuguesa (CPLP), porén, o seu uso é practicamente inexistente (agás na illa de Annobón, onde se fala o annobonense, un idioma crioulo derivado do portugués). En xullo de 2012, a CPLP rexeitou a solicitude de Guinea Ecuatorial, por mor das constantes violacións dos dereitos humanos no país. Finalmente foi admitida en 2014.
Relixión
A gran maioría da poboación é formalmente católica (80,1%), aínda que se profesan outras relixións cristiás (6,8%). As relixións dos antigos habitantes denominadas baixo o apelativo de animismo son practicadas en diverso grao pola maioría, e existe unha minoría islámica (4%).
Nomes
Os ecuatoguineanos tenden a ter un nome español e un nome africano. Cando o escriben, o nome español é seguido polo africano e polo apelido do pai e o da nai.
Cultura
O país posúe unha universidade, a Universidade Nacional da Guinea Ecuatorial (UNGE) con campus en Malabo e unha Facultade de Medicina en Bata. A Facultade de Medicina de Bata está apoiada principalmente por Cuba, cuxo goberno cede aos profesores e médicos do centro. A Universidade Nacional de Educación a Distancia española conta tamén cunha sede en Malabo e outra en Bata.
No país están activas varias organizacións culturais (o Centro Cultural Hispano-Guineano e outros) cuxo fin principal é a alfabetización e promoción cultural da poboación. A maioría do apoio económico neste sentido provén do goberno español.
Literatura
Os principais autores do país son:
Tetrarca
No imperio romano, un tetrarca (do grego tetra catro e archon xefe) era o dirixente dunha das catro partes dun reino como sucedía en Palestina ou do imperio romano desde a reforma de Diocleciano (293) que estableceu a tetrarquía.
Tetrarch
Linguas finopérmicas
As linguas finopérmicas é un grupo de linguas pertencente á familia lingüística urálica, e dentro destas ao grupo de linguas ugrofinesas, ao cal pertence conxuntamente coas linguas úgricas.
Lema
Un lema ou divisa é unha frase, xeralmente curta, que trata de impulsar unha idea como base dunha actividade, empresa, sociedade etc.
Die Welle
Está baseado en The Wave, novela de Morton Rhue de 1981, que á súa vez sacara a idea do experimento real da Terceira onda, feito por Ron Jones en 1967, profesor dun instituto de Palo Alto (California).
Sinopse
Durante un proxecto semanal, o profesor Rainer Wenger ensínalle aos alumnos da súa clase o tema da autocracia como forma de goberno. Os estudantes ven imposible a idea de que puidese volver unha ditadura como a do Terceiro Reich na Alemaña, pois a pesar do tempo pasado, hai arrepentimento, e a actual política e as tecnoloxías arbitrarían o proceso dun mandato novo autocrático. O profesor Rainer Wenger decide empezar un experimento cos seus alumnos para demostrar o fácil que é manipular as masas. A través do seu lema: "forza mediante a disciplina, forza mediante a comunidade, forza a través da acción, forza a través do orgullo", e seguindo o profesor un liderado grupal, cada día os alumnos crean unha nova norma. Por exemplo, o profesor logra que todos eles ao entrar na aula, en menos de 30 segundos, estean sentados con actitude atenta, resoltos a iniciar a clase. O interese da forma de como se executaban as clases creceu, facendo que alumnos doutros cursos se cambiaran para este. O popular curso votou chamarse "A Onda", e a medida que pasaban os días, esta comezou a facerse notar mediante fóra das aulas, por detrás do profesor Wenger, que acaba perdendo o control da situación.
Elenco
miniatura|Instituto MarieCurie en [[Dallgow-Döberitz, onde se gravou a película.]]
Bruno Cardeñosa
Bruno Cardeñosa Chao, nado en Ourense en 1972, é un xornalista, escritor e reporteiro de radio, prensa e televisión, así como un dos ufólogos españois máis coñecidos.
Traxectoria
Estudou periodismo na Universidade de Bilbao. Dende o 27 de outubro de 2007 presenta e dirixe o espazo radiofónico de Onda Cero La Rosa de los Vientos, tralo falecemento do seu director e creador Juan Antonio Cebrián; previamente formou parte do equipo de colaboradores deste programa dende 1999, intervindo na Tertulia Zona Cero, presentando unha sección propia e facéndose cargo do programa nos meses de agosto durante varias tempadas. Dende o 19 de setembro de 2007 é o director da revista Historia de Iberia Vieja (editada por América Ibérica).
Foi copresentador, xunto a Manuel Carballal, do programa radiofónico "Mundo Misterioso" (1994-1999), traballou coma redactor da revista Enigmas e colaborou no programa Channel nº4 (da cadea de televisión Cuatro). Con anterioridade foi redactor da revista Año Cero e redactor xefe da publicación Más allá.
Polinización
miniatura|dereita A polinización consiste na transferencia de grans de pole (gameto masculino) desde os estames cara ao pistilo da planta, a estrutura que contén o óvulo (gameto feminino). O transporte do pole pódeo realizar un axente físico como o vento (plantas anemófilas) ou un axente animado (plantas zoófilas).
Polinización e agricultura
Na agricultura, o desexo de obter froito ou sementes en abundancia levou a maioría das veces a empregar plantas que non dependan xa de vectores externos para a polinización, ou polo menos que empreguen un vector superabundante como o vento. Por exemplo, a maioría de cereais son anemógamos ou directamente autógamos. Con todo, moitos outros cultivos agrícolas (por exemplo, moitos froitos e hortalizas) dependen da polinización realizada por insectos e outros animais.
É un erro crer que a polinización é un "servizo ecolóxico gratuíto" da natureza. Unha polinización efectiva necesita algúns recursos, por exemplo refuxios de vexetación natural prístina e hábitats adecuados para os polinizadores. Cando estes se reducen ou se perden, limitase a actividade dos polinizadores e necesitanse prácticas de xestión adaptábel para manter os medios de subsistencia.
miniatura|300px|Polinización polo vento (anemófila) dun piñeiro. En todo o mundo a diversidade agrícola e dos agroecosistemas afronta o perigo de que as poboacións de polinizadores están diminuíndo. Por exemplo, en 1994, en California, os produtores de améndoas tiveron que importar abellas melíferas doutros estados dos Estados Unidos para aseguraren a polinización dos seus cultivos. Os principais causantes deste problema son a fragmentación dos hábitats, as substancias químicas agrícolas e industriais, os parasitos e as enfermidades, así como a introdución de especies exóticas.
Arcediago
miniatura|Arcediago de [[Ilya Repin (1877).]] O arcediago ou arquidiácono (do grego ἀρχι: o primeiro e διάκονος: servidor, ministro) era o membro principal dun cabido catedralicio, encargado de dirixir o cabido e que seguía na importancia do seu cargo ao bispo.
Ocupábanse principalmente de obras de caridade que exercían de parte do bispo, de administrar as dioceses e finalmente de dirixir algunhas zonas (especialmente rurais) chamadas arquidiaconados ou arcediagados. Estas zonas foron substituídas polo Concilio de Trento e a figura do arcediago foi decaendo desde entón até desaparecer por completo.
Bloemfontein
Bloemfontein é popular e poeticamente coñecida como "a cidade das rosas", debido á abundancia destas flores e a que o festival anual das rosas leva a cabo alí. Aínda que Bloemfontein ten unha reputación polas súas flores nunha rexión por outra banda árida, o nome da cidade alegan algúns para referirse a Jan Bloem (1775-1858), un líder Griqua Korana cuxa xente habitou (e aínda habita) zonas do Estado Libre e do norte do Cabo. Outros ven esta proposición como unha vaidade, unha manifestación de corrección política e unha reconstrución retrospectiva da historia. As autoridades coloniais británicas non adoitaban nomear sitios por aborixes locais.
A cidade é situada na chaira seca en 29°06'S 26°13'E, a unha altitude de 1.395 metros sobre o nivel do mar. A cidade ten uns 370.000 habitantes, mentres que a Municipalidade Local Mangaung ten unha poboación de 369.568, 650.000 contando coa súa área metropolitana. Tamén conta co aeroporto Bloemfontein. É un centro de comercio, fabricación de mobles, cristalería e tecidos.
Historia
miniatura|Estatua de Christiaan de Wet e edificio do Parlamento. Aínda que historicamente era un establecemento predominantemente Afrikáner, Bloemfontein foi oficialmente fundada en 1846 polo Maior do exército británico Henry Douglas Warden como un posto de avanzada británico na rexión Transoranje, naquela etapa ocupada por varios grupos de pobos mesmo trekkers (emigrantes) Bóers de Colonia de Cabo, Griqua e Basothos. Cos cambios da política colonial a rexión transfórmase na Soberanía do Río Orange (1848-1854) e finalmente na República do Estado Libre de Orange (1854-1902). Entre 1902-1910 foi a capital da Colonia do Río Orange e desde entón a capital provincial do Estado Libre de Orange (máis tarde Estado Libre) así como capital xudicial do país.
A cidade foi fundada en 1846 ao redor dun forte. Warden ao principio elixiu o sitio en gran parte debido á súa proximidade coa ruta principal a Winburg, o espazoso campo aberto, e a ausencia da enfermidade do cabalo. Como a capital da República do Estado Libre de Orange o crecemento e a maduración da República xeraron o crecemento da cidade. Foron construídos numerosos edificios públicos que permanecen en uso até a data, isto foi en gran parte facilitado pola excelente forma de goberno da República (que adquiriu o modelo de periodicidade republicana) e a compensación dos británicos para a perda da área de Griqualandia, rica en diamante.
Entre os seus edificios históricos máis importantes atópase o antigo Raadsaal, onde se reuniu o Consello do Estado Libre de Orange. Unha vía férrea foi construída en 1890 unindo Cidade do Cabo e Bloemfontein. J. R. R. Tolkien naceu nesta cidade o 3 de xaneiro de 1892. En 1899, a cidade foi o sitio da Conferencia de Bloemfontein, que fracasou en previr o estalido da Segunda Guerra Anglo-Bóer. A conferencia foi unha tentativa final de evitar unha guerra entre Inglaterra e a República de Transvaal; co seu fracaso a escena quedou lista para a Guerra Anglo-Bóer. A liña ferroviaria de Cidade do Cabo resultou ser crítica para os británicos na ocupación máis tarde da cidade.
O 13 de marzo de 1900, durante a Guerra Anglo-Bóer, as forzas británicas capturaron a cidade e construíron un campo de concentración preto para aloxar a mulleres e nenos bóers. O Monumento conmemorativo Feminino Nacional, nos arredores da cidade, rende homenaxe ás 45.000 mulleres e nenos (mesmo máis de 17.000 persoas negras) quen morreron nestes campos. O Congreso Nacional Africano (ANC), o agora partido dirixente, foi fundado para defender os dereitos da maioría negra o 8 de xaneiro de 1912 en Bloemfontein, e contou a John Dube (o seu primeiro presidente) e ao autor e poeta Sol Plaatje entre os seus membros fundadores.
Marouna
Marouna é segundo a tradición oral das Illas Cook un antepasado dos arikis de Aitutaki, a súa descendencia deu orixe ás catro xefaturas tradicionais da illa: Vairuarangi Ariki, Tamatoa Ariki, Teurukura Ariki e Manarangi Ariki.
Orixe
A nai de Marouna era Maine-marae-rua, descendente de Ruatapu, un dos tres grandes devanceiros fundadores de Aitutaki. Maine Maraeura fora enviada a Rarotonga para casar con Tamaiva, que morreu sen deixar descendentes, logo casou con Te-ii-mate-tapu, do que naceu Marouna, o rapaz pasou a súa xuventude en Rarotonga, casou con Ratia co que tivo un fillo de nome Tane. Por esta época a illa de Aitutaki sufriu unha invasión procedente do leste, a dos Atiu. O avó de Marouna, Maevarangi, o gran xefe de Aitutaki, mandou unha canoa a Rarotonga para atopar os fillos de Maine-marae-rua para que lle axudasen a combater os Aitu.
Liberación de Aitutaki
Antes de se dirixir cara a Aitutaki, Marouna sen tempo para construír unha vaka, pídella a Angainui, conservando o nome da embarcación, Te mata o te-koviri, mais tamén lle deu 6 homes para o acompañar á terra dos seus devanceiros. Desembarcou en varias illas e logo de celebrar combates recrutou guerreiros en todas elas. A Aitutaki chegou pola noite e logo de loitas que duraron catro días ata que venceu, como recompensa deulles unha leira de terra a cada un dos guerreiros que ían con el.
Descendencia
Á morte de seu avó, Maeva Rangi, Marouna sucedeulle como ariki de Aitutaki. Casou en segundas nupcias con Uenuku Kaiatia, coa que tivo un fillo de nome Te Tupu o Rongo, que tivo tres fillos con tres mulleres diferentes, dándolle a cada un o título de ariki, e mais tamén llo deu a Tane, o fillo que tivera Marouna en Rarotonga, formándose dese xeito os catro arikis tradicionais de Aitutaki
Pobo warnindhilyagwa
Os warnindhilyagwa, tamén coñecidos no pasado como ingura, son un pobo aborixe australiano que vive en Groote Eylandt, no Territorio do Norte.
Comarca
Unha comarca (do latín commarca ou comarcha, á súa vez derivado do termo de orixe xermánica Mark, "confín", "límite", "marca") ou bisbarra é unha subdivisión do territorio que configuran varias poboacións que adoitan ter uns nexos comúns condicionando unha unidade, política, natural ou cultural.
Nos diferentes países do mundo, as comarcas representan unha subdivisión non corresponde coa galega, tendo distintos fins e significado. Na Península Ibérica as comarcas foron un xeito de ordenación do territorio moi estendido, existindo matices entre as distintas rexións e países, así en Portugal unha comarca actualmente designa unha división xudicial correspondente á xurisdición dun Tribunal de Primeira Instancia. No Principado de Asturias, as comarcas englobarían a varios concellos, mais as oito comarcas de Asturias non teñen existencia oficial, empregan un sistema de comarcas funcionais ou áreas de planificación territorial.
As bisbarras galegas remóntanse tempos atrás, mesmo á época castrexa. De moita importancia é tamén o Parrochiale suevum, datado na segunda metade do século VI e onde se reflicte a organización administrativa e eclesiástica do Reino suevo da Gallaecia, contendo unha relación de 134 parroquias agrupadas en trece dioceses (ademais menciónase a diocese Britoniarum). O manuscrito indica ademais a existencia de pagus (distritos) especificamente suevos. Este documento, realizado en base á conformación do territorio xa existente anteriormente, mantívose en gran parte ata a actualidade.
As Samargosas, Romariz, Abadín
As Samargosas é un lugar da parroquia de Romariz no concello lugués de Abadín na comarca da Terra Chá.
Cifose
miniatura|Radiografía dun suxeito con cifose (de tipo Scheuermann, con grao de curvatura de 70º). A cifose ou quifose (do grego κύφος, "convexo", e o sufixo -se, que indica "estado, proceso") é unha desviación da columna vertebral que provoca un avultamento á altura da parte posterior da rexión torácica
Linguas móndzicas
As linguas móndzicas forman unha rama da familia lingüística sino-tibetana. Fálanse na China e Vietnam.
Cifose
O vulto producido nas costas coñécese vulgarmente coma corcova ou chepa. Tamén coma carrela, carrumba, gobelo, gobia, lomba, marrá ou xiba
A columna presenta catro curvaturas fisiolóxicas (ou "normais"): dúas curvaturas dirixidas cara a fóra do corpo denominadas cifoses que están presentes na columna dorsal e sacra, e dúas curvaturas chamadas lordoses dirixidas cara a dentro do corpo e situadas na rexión lumbar e cervical. A escoliose (curvaturas cara aos lados) sempre se considera patolóxica ("anormal"). Neste caso, a deformidade en flexión da columna vertebral provoca unha curvatura con prominencia dorsal, moitas veces acompañada de patoloxía cardiopulmonar como complicación da deformidade vertebral.
Linguas móndzicas
Clasificación
Clasificación das linguas móndzicas:
Cifose
As alteracións da columna vertebral pódense dar en dous planos; o medial e o frontal. Dentro do plano frontal atopamos a escoliose. Mentres que a cifose e a lordose son vistas desde un plano medial (lateral). Cando a curva fisiolóxica tórnase patolóxica denomínase hipercifose.
Patoxenia
Unha hipercifose en sentido patolóxico refírese a unha enfermidade onde a columna vertebral curva en 45 graos ou máis e perde parte ou toda a súa capacidade para se mover cara a dentro. Isto causa unha inclinación nas costas, vista como unha má postura. Os síntomas da hipercifose, que poden presentarse ou non dependendo do tipo e extensión da deformidade, poden incluír dor de costas, aparencia dunhas costas curvadas e raramente restrición para a ventilación pulmonar. Se é necesario, esta deformidade é tratada cunha férula (ou un corpiño) e terapia física, ou con cirurxía correctiva. Casos severos poden causar moita incomodidade e incluso a morte. En pacientes con deformidade cifótica progresiva por un colapso vertebral, mediante unha intervención de cifoplastía pódese deter a deformidade e aliviar a dor.
Clasificación
Hai unha gran variedade de tipos de cifose (os códigos CIE-10 aparecen entre parénteses):
Tratamentos
O tratamento pode involucrar medicamentos antiinflamatorios así como exercicios para fortalecer os músculos abdominais e próximos á columna. Un tratamento mediante cirurxía pode usarse en casos severos; mais empréganse férulas se se considerar que a cirurxía é innecesaria, así como se o avance é serio e consiste na fusión da vértebra anormal. A cirurxía tamén ten un maior risco ca a férula, xa que pode causar unha infección que ten posibilidades de crear bacterias moi resistentes.
O tratamento específico da hipercifose será determinado polo médico que trata o paciente baseándose no seguinte:
En pediatría
O tratamento en pediatría depende do grao de curvatura:
Órtese (reforzo)
arriba|miniatura|400x400px|Soporte moderno tipo corpiño para o tratamento dunha hipercifose dorsal. Este tipo de soportes constrúense utilizando sistemas CAD/CAM. Actualmente este é o único soporte no seu tipo, e está deseñado para tratar unha cifose torácica. Chámase kyphologic™. A órtese é un dispositivo externo aplicado ao corpo que permite modificar os aspectos funcionais ou estruturais do sistema musculoesquelético e do sistema nervioso Vocabulario de medicina Santiago de Compostela, Universidade / Consellería de Sanidade, 2008 e Diccionario galego de termos médicos. Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2002
Estes corpiños amosaron beneficios nun ensaio controlado aleatorio.
O corpiño de Milwaukee é un dispositivo de corpiño particular que a miúdo se usa para tratar a hipercifose nos EUA.
arriba|miniatura|400x400px|Soporte moderno tipo corpiño para o tratamento dunha cifose lumbar ou toracolumbar. Actualmente este é o único soporte para tratar unha cifose lumbar e chámase physio-logic Brace™. O seu principal obxectivo é a restauración da lordose lumbar.
Cirurxía
O tratamento cirúrxico aplícase en casos graves. En pacientes con deformidade cifótica progresiva debido ao colapso vertebral, un procedemento chamado cifoplastia pode deter a deformidade e aliviar a dor. O procedemento é grave e componse da fusión das vértebras anormais.
Só se debe recorrer ocasionalmente á cirurxía cando a curva mida máis de 60 graos na placa de raios X, o aparello ortopédico non logre atrasar a progresión do encurvamento, e especialmente haxa síntomas de dor persistente de costas.
Pobo tiwi
Os tiwi (tamén chamados tunuvivi) son un pobo aborixe australiano. Arredor de 2 000 tiwi viven nas illas Bathurst e Melville, que compoñen as chamadas illas Tiwi. Os insulares tiwi son coñecidos pola súa música, arte e deportes. Algúns membros das xeracións roubadas foron levadas ás illas Tiwi.
Historia
Os neerlandeses chegaron á illa de Melville en 1705, pero non a colonizaron. O seu illamento continúa até o presente, xa que teñen unha relación política diferenciada con respecto a Australia.
Lingua
A lingua tiwi, a máis polisintética de tódalas linguas autralianas, é unha lingua illada sen unha aparente conexión coas linguas veciñas da Terra de Arnhem no continente australiano.