cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antigua Guatemala
Historia
A cidade deseñouse nun patrón cadrado, con rúas de norte a sur e de leste a oeste, cunha praza central. Tanto a igrexa como os edificios gobernamentais construíronse como lugares importantes arredor da praza central. Entre 1549 e 1563, os inmobles ao sueste da praza vendéronse á coroa e ocupounos o primeiro presidente da Real Audiencia dos Confines: o avogado Alonso López Cerrato, quen tamén exerceu de gobernador e capitán xeneral. O edificio orixinal era pequeno e revestido de paneis con portal, tellado de tella e muros de adobe. A cidade está rodeada de tres enormes volcáns e montañas, chairas e outeiros. Este territorio chamábase "Val de Guatemala" e tiña 73 aldeas, dúas vilas e a cidade de Santiago de los Caballeros.
Debido a constantes problemas entre os conquistadores e os representantes da coroa enviados polo rei de España, a Audiencia de los Confines abolíuse en 1565. En 1570 restableceuse a asemblea, esta vez independente do vicerrei de México e a nova organización chamouse Audiencia de Guatemala.
Os frades Franciscanos foron os primeiros en desprazarse ao val de Panchoy, a nova capital do Reino de Guatemala, e construíron unha capela no lugar onde máis tarde se levantaría a Igrexa Escola de Cristo. Esta primitiva capela quedou destruída en 1575 por un terremoto e durante os seguintes dez anos realizáronse colectas para construír o novo conxunto, a dúas cuadras do anterior. O complexo franciscano converteuse nun importante centro cultural e relixioso para toda a Capitanía xeneral de Guatemala: teólogos, xuristas, filósofos, físicos e matemáticos estudaron na escola de San Buenaventura, que estaba situada onde están as ruínas do mosteiro. Entre os estudantes destacados figuran Cristóbal de Villalpando, Thomas Merlo e Alonso de Paz.
thumb|200px|Fonte da Serea, construída por Diego de Porres en 1737, Praza central de Antigua Guatemala A primeira construción dunha catedral comezouse en 1545 cos restos traídos do asentamento destruído no val da Almolonga; non obstante, a súa construción viuse obstaculizada polos frecuentes terremotos ao longo dos anos. A cidade foi o lugar de descanso definitivo do gran cronista español Bernal Díaz del Castillo, e os seus restos enterráronse nunha das igrexas que finalmente quedou destruída polos terremotos.
No século XVI producíronse varios terremotos importantes nas seguintes datas:
En 1566 o rei Filipe II de España deulle o título de "Muy Noble y Muy Leal" ("Moi Nobre e Moi Leal").
Acontecementos do século XVII
200px|thumb|Réplica de Xesús de Santa Clara
Os xesuítas fundaron en 1608 a escola de "San Lucas da Compañía de Xesús", que se fixo famosa e non tiña rival en materia de ensinanzas de literatura e gramática, a ela asistiron os nobres de elite da sociedade da cidade, como Francisco Antonio Fuentes y Guzman, o cronista Francisco Vázquez e Pedro Betancourt. O 18 de xullo de 1626, o templo xesuíta inaugurouse, xunto co resto da cidade, sufriu e resultou danada polos continuos terremotos que azoutaron a cidade entre os séculos XVI e XVIII.
Os monxes de San Juan de Dios fundaron o seu hospital e mosteiro en 1636 e, a partir de entón, encargáronse dos hospitais do Reino de Guatemala. Os seus hospitais eran:
O templo da Escola de Cristo fundouse na parroquia de Nosa Señora dos Remedios en 1664 e a partir de 1689 coñeceuse como Congregación de San Filipe de Neri. Mentres, arredor de 1690, os xesuítas fundan outra escola: a "San Francisco de Borja" onde acabou estudando e exercendo de director o poeta e crego Rafael Landivar, C.X..
No século XXI é un importante destino turístico de Guatemala, famosa pola súa ben preservada arquitectura renacentista española con fachadas barrocas do Novo Mundo, así como un gran número de espectaculares ruínas de igrexas, aínda mesmo despois de que as súas estruturas foran severamente danadas polo abandono sufrido entre 1776 e 1940, e polos terremotos de 1874, de 1917 e de 1976. é tamén recoñecida polas solemnes procesións de Semana Santa que se realizan anualmente desde antes do traslado da capital para Nueva Guatemala.
Monumentos coloniais
Antes de ser nomeado Monumento Nacional polo Decreto 2772 da República aprobado polo xeneral Jorge Ubico o 30 de marzo de 1944, as ruínas causadas polo terremoto de 1773 quedaron practicamente abandonadas. As seguintes imaxes mostran a destrución causada polo abandono e a destrución adicional provocada polos terremotos de 1874, de 1917-18 e o de 1976.
Sabin Bilbao
Sabin Bilbao Bolumburu, nado en Loiu (Biscaia) o 6 de xaneiro de 1960, é un exfutbolista español. Xogaba de defensa.
Traxectoria
Iniciouse a principios dos anos 1980 no Erandio CF de Segunda División B, onde estivo até 1984. Na tempada 1984–85 fichou polo Deportivo Alavés, onde estivo dúas campañas, conseguindo na última o ascenso a Segunda División.
Na tempada 1985–86 foi contratado polo Sestao Sport Club, debutando na categoría de prata. No club biscaíno estivo tres campañas, tendo máis presenza nas dúas últimas.
Na tempada 1989–90 fichou polo Deportivo da Coruña e baixo as ordes de Arsenio Iglesias conseguiu o ascenso a Primeira División ao remate da tempada 1990–91. O seu debut en Primeira foi na tempada 1991–92, baixo as ordes de Marco Antonio Boronat, marcando curiosamente o primeiro gol do Deportivo tras o seu retorno á máxima categoría. Na tempada 1992–93, na que tan só xogou tres encontros, rescindiu o seu contrato co club coruñés.
Na tempada 1993–94 militou no Granada CF, en Segunda División B.
Pulsatrix perspicillata
O Pulsatrix perspicillata é unha especie de bufo nativo dos neotrópicos. Habita nas selvas dende o sur de México e Trinidad, a través de América Central, até o sur do Brasil, Paraguai e o noroeste da Arxentina. Existen seis subespecies. Unha delas é considerada ocasionalmente unha especie diferente, mais existe consenso en considerala da mesma especie mentres non se fagan análises máis polo miúdo.
Margaret Sanger
Margaret Higgins Sanger ou Margaret Louise Higgins, nada en Corning o 14 de setembro de 1879 e finada o 6 de setembro de 1966, foi unha enfermeira, sexóloga, escritora e activista do control de natalidade norteamericana. Sanger foi a responsábel da popularización do termo "birth control" (control de natalidade, en galego) nos Estados Unidos. Abriu o primeiro centro de planificación da natalidade no país, así como outros estabelecementos ligados á organización Planned Parenthood Federation of America.
En 1914, Sanger foi procesada polos Estados Unidos, so as leis do Acto Federal Comstock, de 1873. Estas leis prohibían a circulación, venda e produción de toda literatura de contido sexual, erótico ou informacións e activismo sobre o control da natalidade, tanto sobre contraceptivos como sobre o aborto. Temerosa do que podería acontecer, Sanger refuxiouse nos países británicos até que fose seguro retornar aos Estados Unidos.
Pola súa conexión coa organización Planned Parenthood, Sanger foi, e aínda é, albo frecuente das posturas críticas co aborto. Porén, o Planned Parenthood Federation of America comezou a realizar abortos en 1970, catro anos despois da súa morte. A organización sen fins lucrativos, fundada en 1916, funciona até hoxe, e ofrece servizos como educación sexual e control de natalidade, non só nos Estados Unidos, mais de maneira global.
En 1916, Sanger fundou a primeira clínica de control de natalidade nos Estados Unidos. Tamén nese ano foi prendida tras entregar un panfleto con informacións sobre contraceptivos para un policía de paisano. Sanger usou a oportunidade para se manifestar contraria aos actos de censura impostos polo Acto Comstock, e a súa detención causou rebumbio no país. Ao prenderen a Sanger, a policía clausurou a clínica, e levou diversos rexistros médicos confidenciais.
Entre as súas intencións coa clínica, estaba o desexo de previr as mulleres contra clínicas de aborto ilegais, con procedementos médicos perigosos e dubidosos. Estas clínicas eran comúns na época por estar prohibido o aborto nos Estados Unidos. Malia avogar pola causa dos dereitos das mulleres e crer que o aborto puidese estar xustificado, Sanger era contraria a este. Consideraba que o procedemento debería ser evitado, e no seu lugar a prevención e contraceptivos debían ter preeminencia. Na súa concepción, a única cura para o aborto era a prevención.
Foi presidenta da Planned Parenthood, de 1952 a 1959, que tiña sede na India, e faleceu en 1966. Foi considerada por moitas persoas como a fundadora do moderno movemento pro-aborto.
Traballo coa comunidade afroamericana no Harlem
As críticas ao traballo de Sanger, en moitas ocasións, acusan o seu traballo de racismo. Isto débese porque en 1929 Sanger abriu unha clínica de control de natalidade no Harlem, de costas á comunidade afroamericana, aliada ás súas ideas euxenistas. A clínica, no entanto, foi aberta tras James H. Hubert, secretario do Urban League de Nova York, ver a necesidade dunha clínica na rexión, polo que lle solicitou a Sanger abrila. Hubert, na época, traballaba tentando levar dereitos básicos de saúde, vivenda e emprego á comunidade negra e latina do Harlem. A clínica foi aberta en 1930, con persoal médico e funcionario negro. Contou co auxilio do fondo de investimentos Rosenwald Fund, que investía en emprendementos de incentivo á educación e á saúde para a poboación negra norteamericana.
A clínica era xestionada por un consello formado por persoal médico e de enfermaría, así como asistentes sociais e xornalistas de raza negra. Foi divulgada en igrexas con fieis maioritariamente de raza negra, e recibiu a aprobación de responsábeis por xornais de activismo negro, como de Web Du Bois. O traballo de Sanger con comunidades necesitadas tamén foi louvado por Martin Luther King, Jr., no seu discurso de aceptación do premio Margaret Sanger Award, en 1966.
Obras
Libros e panfletos Xornais Coleccións e antoloxías Discursos
Micrómetro
O micrómetro é unha unidade do SI correspondente a 10−6m. O nome formouse a partir do prefixo micro-, que representa a millonésima parte, e a unidade metro.
Outros nomes
miniatura|Lámpada Krypton-86 usada para a definición do metro entre 1960 e 1983. Exposta na habitación 6 do museo NIST. O micrómetro é tamén coñecido como micron, abreviado µ.
En fabricación mecánica o micron é a unidade de lonxitude máis pequena en que se acoutan as tolerancias das cotas das pezas que son rectificadas.
Equivalencias
Un micrómetro equivale a unha milésima de milímetro:
Un micrómetro equivale a unha millonésima de metro:
Un micrómetro equivale a mil nanómetros:
Envergadura
miniatura|dereita|A envergadura deste avión é a distancia entre os puntos A e B A envergadura é o ancho da vela maior dunha embarcación a vela, o ancho que ten de fronte as aves ou outros animais alados (como pterodáctilos, morcegos ou insectos) coas ás totalmente estendidas cara os lados ou, por extensión, o ancho dunha aeronave dun extremo ao outro das ás.
Electrón
Características
É moito máis lixeiro que o neutrón ou que o protón. Os procesos eléctricos en metais son debidos ó movemento de electróns (en fluídos corresponden a electróns, pero tamén a outras partículas), mentres que as reaccións químicas son debidas ó intercambio de electróns entre átomos, polo que se pode dicir que é a partícula que actúa na maior parte da transformación da materia. Nun campo eléctrico, móvense en dirección contraria ó campo, ou sexa, en dirección ó potencial positivo, e nun campo magnético móvense perpendicularmente ás liñas de campo. Como partícula de masa moi pequena que é réxese polas leis da Mecánica Cuántica, polo que presenta á vez propiedades de partícula e de onda. A maneira de achar o seu raio é facendo que a súa enerxía en repouso coincida coa do campo eléctrico producida pola súa carga; como onda presenta fenómenos de interferencia e fenómenos de difracción, preditos teoricamente por Louis de Broglie.
A súa lonxitude de onda a 1 eV é da orde de 1,22 nm, que asemella á dos raios X; as súas propiedades ondulatorias empréganse na determinación de estruturas cristalinas, a determinación de materiais e en microscopios electrónicos. As propiedades químicas dos átomos veñen determinadas pola súa estrutura electrónica (distribución dos electróns na zona exterior do átomo chamada cortiza electrónica, ou tamén capa electrónica) e máis en particular polos que se atopan na última capa, tamén chamada capa de valencia, en xeral sen completar, ós que se lles chama electróns de valencia, que son os que fan que o átomo emita ou son os beneficiarios da radiación recibida nos espectros. A enerxía necesaria para desprender un electrón dun átomo pódese dar por medio de enerxía luminosa, debido o efecto fotoeléctrico, en forma de raios X ou raios corpusculares. Actualmente sábese que o electrón non é indestrutible, pois dita destrución pode vir dada polo choque contra un positrón, caso no que a enerxía en repouso das partículas pasa ó cuanto da radiación, que deste xeito ten orixe. Pode nacer un electrón acompañado polo positrón por medio dun cuanto de radiación suficientemente rico en enerxía no campo da outra partícula que ha de recibir a diferenza dos impulsos. Tamén se produce un electrón no núcleo atómico cando un neutrón se converte en protón. Os electróns así emitidos producen os chamados raios beta.
Os dous electróns que están no mesmo orbital chámanse emparellados, mentres que se hai só un nun orbital chámase desemparellado.
En la brecha
En la brecha é unha curtametraxe política de 1937 producida pola Industria do Espectáculo de Barcelona colectivizada pola CNT, e dirixida por Ramón Quadreny. Está rodada en lingua castelá.
Sinopse
Preséntase unha xornada laboral nunha fábrica téxtil catalá colectivizada durante a Revolución Española de 1936 polo sindicato anarquista CNT, presentando accións frecuentes do momento, con numerosas alegorías, para destacar o anarcosindicalismo.
Licenza
A curtametraxe conta coa seguinte licenza:
Bernardo de Lugo
Frei Bernardo de Lugo, nado a finais do século XVI no Novo Reino de Granada, foi un lingüista, frade e escritor neogranadino. Foi un importante colaborador do coñecemento sobre a lingua chibcha (tamén chamada "muisca" ou na súa lingua propia "muysccubun") e do pobo muisca, publicando o traballo sobrevivente máis antigo sobre lingua en 1619.
Cronistas e lingüistas posteriores, como Ezequiel Uricoechea, basearon o seu traballo en textos de Bernardo de Lugo. Outros estudosos modernos reimprimiron o seu traballo e crearon publicacións e recensións sobre el, entre outros Jorge Gamboa Mendoza (2010), Nicholas Ostler (1995) e Manuel Alvar (1977).
Xosé-Henrique Costas
Xosé-Henrique Costas González, nado en Sárdoma (Vigo) o 11 de agosto de 1962, é un lingüista galego director de Normalización lingüística desde 2010.
Traxectoria
Costas doutorouse en Filoloxía Galega pola Universidade de Santiago de Compostela en 1995 e traballa desde ese mesmo ano como profesor na facultade de Filoloxía e Tradución da Universidade de Vigo.
Foi coordinador do proxecto de investigación Estudio lingüístico, etnográfico y antropológico del Val do Río Ellas. É especialista na fala do Val do Ellas, na provincia estremeña de Cáceres.
É membro do consello de redacción das revistas Anima+l, Estudios de Sociolingüística e Lingua e Dereito. Así mesmo, é un membro destacado da plataforma cívica ProLingua.
No ano 2012 incorporouse á Real Academia Galega como académico correspondente. Foi vicerreitor de extensión universitaria da Universidade de Vigo entre 2010 e 2014.
Gran Premio da Arxentina de 1975
A carreira foi gañada por segunda vez polo piloto brasileiro Emerson Fittipaldi pilotando un McLaren M23 cunha vantaxe de seis segundos sobre James Hunt no seu Hesketh 308. Carlos Reutemann obtivo o seu mellor resultado ata ese momento na súa carreira de casa, terminando terceiro no seu Brabham BT44B.
Resumo da carreira
A pretempada foi bastante tranquila, Jochen Mass substituíra a Denny Hulme en McLaren, John Watson uniuse a Surtees e Mike Wilds, Rolf Stommelen e Jacques Laffite confirmáronse en BRM, Hill e Williams respectivamente.
March anunciara a súa retirada, pero logo nunha inesperada decisión confirmou a súa participación en con Vittorio Brambilla e a muller piloto Lella Lombardi.
Ronnie Peterson tivo problemas contractuais, ao parecer descontento con Lotus e houbo dúbidas ata o inicio do Gran Premio si estaría pilotando para eles ou para Shadow.
Jean-Pierre Jarier demostrou a eficacia dos Shadow, facendo a volta máis rápida do circuíto, unha media de 196 km/h para gañar a súa primeira pole por diante de Carlos Pace e Carlos Reutemann.
Pero todo foi en balde. Na volta de quecemento, rompeulle un piñón da coroa dentada, e non puido saír. O heroe local Reutemann tomou o liderado diante de Pace. James Hunt pilotaba o novo Hesketh coa nova suspensión de caucho subiu do sexto ata o terceiro lugar, loitando con Niki Lauda. Jochen Mass e Jody Scheckter engancháronse e tiveron que parar en boxes. Mentres tanto, John Watson perdeu terreo debido a un problema coa bomba de gasolina e foi descualificado logo de intentar reparalo na pista.
Wilson Fittipaldi estrelouse na volta 13, o coche incendiouse e tivo que saír o camión de bombeiros. Hunt pasara Lauda e foi a captúra dos dous Brabhams. Pace tomou a dianteira na volta 15, pero ó pasar por riba da escuma usada para apagar o coche de Wilson fixo un trompo e caeu ao oitavo lugar. Reutemann tomou o liderado,seguido por Hunt, Lauda e Emerson Fittipaldi. Na volta 23 o brasileiro foi capaz, tras unha serie de intentos infrutuosos, de pasar ao piloto de Ferrari. O líder da carreira Carlos Reutemann, con problemas nos pneumáticos, foi pasado na volta 25 por Hunt, e na seguinte volta, tamén por Fittipaldi. O brasileiro acadou o liderado da carreira na volta 35 que aguantou ata o final da carreira. James Hunt consolouse coa volta rápida, a primeira e única na historia de Hesketh.
Ligazóns externas
''A menos que se indique o contrario, todos os resultados da carreira tómanse de
DIN
miniatura|Logo de DIN miniatura|Sede do DIN en Berlín-Tiergarten. DIN é o acrónimo de Deutsches Institut für Normung ("Instituto Alemán de Normalización").
O DIN Deutsches Institut für Normung e.V. (a súa marca empresarial é DIN), con sede en Berlín é o organismo nacional de normalización de Alemaña. Elabora, en cooperación co comercio, a industria, a ciencia, os consumidores e institucións públicas, estándares técnicos (normas) para a racionalización e o aseguramento da calidade. O DIN representa os intereses alemáns nas organizacións internacionais de normalización (ISO, CEI etc.).
O DIN foi establecido o 22 de decembro de 1917 como Normenausschuss der deutschen Industrie (NADI). O acrónimo DIN tamén foi interpretado como Deutsche Industrie Norm e Dás Ist Norm.
A través da metodoloxía empregada na elaboración das normas preténdese garantir que os seus contidos correspondan co "estado da ciencia".
A editorial Beuth-Verlag, relacionada co DIN, encárgase da venda e distribución das normas editadas polo DIN e das normas doutros organismos de normalización, tanto nacionais como estranxeiros.
Unha norma DIN de uso habitual é a DIN 476 que define os formatos (ou tamaños) de papel e que foi adoptada pola maioría dos organismos nacionais de normalización de Europa e o resto do mundo.
Núcleo celular
miniatura|dereita|300px|Debuxo do núcleo e do [[retículo endoplasmático.
(1) Membrana nuclear (2) Ribosomas (3) Complexo do poro nuclear (4) Nucléolo (5) Cromatina (6) Núcleo (7) Retículo endoplasmático (8) Nucleoplasma
Toda a estrutura está rodeada polo citoplasma.]] miniatura|350px|dereita|[[Células HeLa co ADN tinguido coa tinguidura azul de Hoechst. A célula central e a da dereita están en interfase, polo que todo o seu núcleo está marcado. A da esquerda é unha célula en mitose co seu ADN xa condensado para a división.]]
En bioloxía celular, o núcleo (do latín nucleus ou nuculeus) é unha parte das células que se atopa en todas as células eucariotas e contén a maioría do material xenético. O núcleo, en xeral, controla as actividades da célula, e ten dúas funcións primarias: controla as reaccións químicas celulares, na súa maioría citoplasmáticas, e garda a información que se precisa para a división celular.
Á parte de conter o xenoma da célula, o núcleo contén certas proteínas que regulan a expresión dos xenes. A expresión xenética ao nivel nuclear envolve complexos procesos de transcrición, o procesamento do pre-ARNm e a exportación do mesmo cara ao citoplasma.
O núcleo ten un tamaño medio de 6 micrómetros nos mamíferos ; os máis grandes son as de células vexetais, que poden chegar a 25 micrómetros ou máis. Está rodeado por unha dobre membrana chamada membrana nuclear. A membrana exterior e a interior fúndense nuns determinados intervalos, formando poros nucleares. A membrana nuclear regula e facilita o transporte entre o núcleo e o citoplasma, e tamén separa as reaccións químicas producidas no citoplasma das do núcleo. A membrana exterior está asociada co retículo endoplasmático e ás veces pode conter ribosomas. O espazo entre as dúas membranas é continuo co espazo interno do retículo endoplasmático. A cara nuclear da membrana está rodeada duns filamentos que forman a lámina nuclear. O interior do núcleo está cheo dun líquido que constitúe o nucleoplasma. Dentro do núcleo encóntrase o nucléolo, onde se fabrican as subunidades ribosómicas. Atópanse tamén outras formacións menores chamadas corpos subnucleares, que son diversas agrupacións de ARN e proteínas.
Historia
miniatura|esquerda|upright=1.5|A descrición máis antiga coñecida das células e o seu núcleo por [[Anton van Leeuwenhoek en 1719.]] miniatura|Debuxo dunha célula da [[glándula salivar do insecto Chironomus realizado por Walther Flemming en 1882. O núcleo contén cromosomas politénicos.]] O núcleo foi o primeiro orgánulo en ser descuberto. Probablemente, o debuxo máis antigo que se conserva deste orgánulo remóntase a un dos primeiros microscopistas, Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723). Este investigador observou un oco ou "lume", o núcleo, en eritrocitos de salmón. A diferenza dos eritrocitos de mamífero, os do resto de vertebrados son nucleados. O núcleo tamén foi descrito en 1804 por Franz Bauer, e posteriormente con máis detalle polo botánico escocés Robert Brown nunha charla ditada perante a Sociedade linneana de Londres en 1831. Brown estaba estudando a estrutura microscópica das orquídeas cando observou unha área opaca, que chamou aréola ou núcleo, nas células da capa externa da flor, aínda que non suxeriu unha función potencial para tal estrutura. En 1838 Matthias Schleiden propuxo que o núcleo desempeñaba un papel na xeración de células, denominándoo "citoblasto" (construtor de células). Pensaba que observara células novas arredor destes "citoblastos". Franz Meyen foi un forte opositor desta opinión, xa que describira previamente células que se multiplicaban por división e cría que moitas células carecerían de núcleo. A idea de que as células se podían xerar de novo, ben polo "citoblasto" ou ben doutro modo, contradicía os traballos de Robert Remak (1852) e Rudolf Virchow (1855), os cales propagaron decisivamente o novo paradigma de que as células só se xeraban por outras células ("Omnis cellula ex cellula"). A función do núcleo permanecía sen aclarar.
Maitena
Primeiros anos
Maitena Burundarena naceu en Buenos Aires e criouse no conurbano bonaerense, na localidade de Bella Vista, xunto aos seus seis irmáns. O seu pai, Carlos Burundarena, foi ministro de educación durante a ditadura arxentina na década de 1980 e a súa nai, Janina Streb, era arquitecta.
Núcleo celular
Historia
Entre 1876 e 1878 Oscar Hertwig publicou varios estudos sobre a fecundación de ovos de ourizo de mar, mostrando que o núcleo do espermatozoide entraba no oocito fusionándose co seu núcleo. Esta foi a primeira vez que se suxeriu que un individuo se desenvolvía a partir dunha soa célula nucleada. Isto estaba en contradición coa teoría de Ernst Haeckel, que enunciaba que se repetía a filoxenia completa dunha especie durante o desenvolvemento embrionario, incluíndo a xeración da primeira célula nucleada a partir dunha "monerula", unha masa desestruturada de moco primordial ("Urschleim", en alemán). Por tanto, a necesidade do núcleo espermático para a fecundación estivo en discusión por un tempo. Porén, Hertwig confirmou a súa observación noutros grupos animais, como por exemplo en anfibios e moluscos. Eduard Strasburger obtivo os mesmos resultados en plantas (1884). Isto abriu o camiño para a asignación dun papel importante ao núcleo na herdanza xenética. En 1873 August Weismann postulou a equivalencia das células xerminais paternas e maternas na herdanza. A función do núcleo como portador de información xenética non se fixo evidente ata máis tarde, tras o descubrimento da mitose e o redescubrimento das leis de Mendel a principios do século XX. Isto supuxo o desenvolvemento da teoría cromosómica da herdanza.
Maitena
Primeiros anos
Maitena debuxou tiras eróticas para varias publicacións europeas, como Makoki, en Barcelona. Na Arxentina, traballou en Sex Humor, Fierro, Hum® e Cerdos y Peces.
Núcleo celular
Estruturas
O núcleo é o orgánulo de maior tamaño das células animais. Nas células de mamífero, o diámetro de media do núcleo é de aproximadamente 6 micrómetros (μm), e ocupa aproximadamente o 10% do total do volume celular. Nos vexetais, o núcleo xeralmente mide de 5 a 25 µm e é visible con microscopio óptico. Nos fungos observáronse casos de especies con núcleos moi pequenos, de arrededor de 0,5 µm, os cales son visibles soamente con microscopio electrónico. Nas oosferas de Cycas e de coníferas acada un tamaño de 0,6 mm, é dicir, é visible a simple vista.
Maitena
Primeiros anos
Traballou tamén como ilustradora gráfica en revistas e xornais arxentinos, ademais de editoriais especializadas en libros de texto. Foi tamén guionista televisiva e propietaria de bar e de restaurante.
Núcleo celular
Estruturas
O líquido viscoso do seu interior denomínase nucleoplasma, e a súa composición é similar á que se encontra no citosol do citoplasma. Ten o aspecto xeral dun orgánulo denso e esférico.
Maitena
Primeiros anos
A súa primeira tira, Flo, foi publicada en Tiempo Argentino, xornal de Buenos Aires. A súa obra foi recompilada nun libro titulado Y en este rincón, las mujeres.
Núcleo celular
Envoltura e poros nucleares
A envoltura nuclear, tamén coñecida como membrana nuclear, componse de dúas membranas, unha interna e outra externa, dispostas en paralelo unha sobre a outra cunha separación de 10 a 50 nanómetros (nm). A envoltura nuclear rodea completamente o núcleo e separa o material xenético celular do citoplasma circundante, servindo como barreira que evita que as macromoléculas difundan libremente entre o nucleoplasma e o citoplasma. A membrana nuclear externa é continua coa membrana do retículo endoplásmico rugoso (RER), e está igualmente inzada de ribosomas. O espazo entre as membranas coñécese como espazo perinuclear e é continuo coa luz do RER.
Sobreganade, Porqueira
Lugares e parroquias
miniatura|esquerda|Fachada da igrexa parroquial.
Asalto do bou Eva
O asalto do bou Eva foi un dos episodios máis tráxicos da represión franquista en Galiza. O 23 de abril de 1937 oito homes e unha muller (casada dende pouco cun deles) dispoñíanse a escapar a Francia por mar dende o porto de Vigo.
Pasaxeiros
Os pasaxeiros, de distinta orientación política, eran os galeguistas José Losada Castelao e Manuel Rodríguez Castelao (curmáns de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao), os socialistas Manuel Martínez Moroño, José Rodríguez Lorenzo e Fernando Rodríguez Lorenzo, e os comunistas Luís Álvarez González, Camilo Campos Méndez e o matrimonio Carmen Miguel Agra e Anxo Nogueira Nogueira.
Perfís
miniatura|
Historia
Tras seren delatados, posiblemente por un tripulante, os falanxistas asaltaron o barco. Arrimaron un barco alxibe do porto e asolagaron a bodega do bou, primeiro con auga fría e despois con auga quente. Mais os tripulantes non saíron, decidiron pór fin á súa vida de maneira colectiva antes de entregárense ós falanxistas.
Este suceso foi omitido polo réxime de Francisco Franco, e nulamente difundido durante a Transición española.
Segundo Xesús Alonso Montero, presidente do Foro pola Memoria:
Na literatura
O relato curto "Trae os mistos, arriba España" de Inma López Silva toma como base o asalto do bou Eva. Publicado por primeira vez en 2003, está recollido no seu libro Tinta (2012).
Maitena
Mujeres Alteradas
En 1993, a revista feminina arxentina Para Ti propúxolle que fixese unha páxina de humor semanal. Esta foi a orixe de Mujeres Alteradas, que foi traducida a diversas linguas. Foi posteriormente recompilada en cinco libros, que venderon 150 000 exemplares só na Arxentina.
Superadas
Entre 1998 e 2003, Maitena tamén publicou unha serie diaria na sección de humor de La Nación baixo o nome de Superadas. A banda foi publicada en varios xornais internacionais. Contra finais de 2002 recompiláronse nun libro titulado Superadas 1.
En xuño de 2003, Maitena comezou a publicar a banda dominical Curvas peligrosas en La Nación.
Vida privada
Maitena é de orixe vasca (maitena significa "a máis querida" en éuscaro) por parte de pai e polaca por parte de nai.
Núcleo celular
Envoltura e poros nucleares
Os poros nucleares, que forman canais acuosos que atravesan a envoltura, están compostos por múltiples proteínas que colectivamente se coñecen como nucleoporinas. Os poros teñen un peso molecular de 125 millóns de daltons e compóñense de 50 (en lévedos) a 100 proteínas (en vertebrados) aproximadamente. Os poros teñen un diámetro total de 100 nm; non obstante, o oco polo que difunden libremente as moléculas é de 9 nm de largo debido á presenza de sistemas de regulación no centro do poro. Este tamaño permite o libre paso de pequenas moléculas hidrosolubles mentres que evita que moléculas de maior tamaño entren ou saian de maneira inadecuada, como ácidos nucleicos e proteínas grandes. Estas moléculas grandes deben ser transportadas ao núcleo de forma activa. O núcleo típico dunha célula de mamífero dispón de entre 3000 e 4000 poros ao longo da súa envoltura, cada un dos cales contén unha estrutura en anel con simetría octal na posición na que as membranas interna e externa se fusionan. Ancorada ao anel encóntrase a estrutura denominada cesta nuclear, que se estende cara ao nucleoplasma, e unha serie de extensións filamentosas que se proxectan no citoplasma. Ambas as estruturas median a unión a proteínas de transporte nucleares.
A maioría das proteínas, subunidades do ribosoma e algúns ARN transpórtanse a través dos complexos de poro nun proceso mediado por unha familia de factores de transporte coñecidos como carioferinas. Entre estas se encontran as importinas, que interveñen no transporte en dirección ao núcleo, e as que realizan o transporte en sentido contrario, que se coñecen como exportinas. A maioría das carioferinas interactúan directamente coa súa carga, aínda que algunhas utilizan proteínas adaptadoras. As hormonas esteroides como o cortisol e a aldosterona, xunto con outras moléculas pequenas hidrosolubles implicadas na sinalización celular poden difundir a través da membrana celular e no citoplasma, onde se unen a proteínas que actúan como receptores nucleares e son levadas ao núcleo. Serven como factores de transcrición cando se unen ao seu ligando. En ausencia de ligando moitos destes receptores funcionan como unha histona desacetilase que reprime a expresión xénica.
Lámina nuclear
Nas células animais existen dúas redes de filamentos intermedios que dan soporte mecánico ao núcleo: a lámina nuclear forma unha trama organizada na cara interna da envoltura, mentres que na cara externa este soporte está menos organizado. Ambas as redes de filamentos intermedios tamén serven de lugar de ancoraxe para os cromosomas e os poros nucleares.
Maitena
Vida privada
Maitena casou en dúas ocasións e ten tres fillos, dous co seu primeiro marido e un co segundo, Daniel Kon: Amaya Bouquet (1979), Juan Pablo Bouquet (1982) e Antonia Kon (2000). Entre os anos 2000 e 2012 residiu en La Pedrera (Uruguai), mais posteriormente regresou á Arxentina.
Núcleo celular
Lámina nuclear
As mutacións nos xenes das proteínas laminas orixinan defectos na ensamblaxe dos filamentos coñecidas como laminopatías. Destas, a máis destacable é a familia de enfermidades coñecidas como proxerias, que dan aos doentes a aparencia de teren un envellecemento prematuro. Descoñécese o mecanismo exacto polo que os cambios bioquímicos asociados dan lugar ao fenotipo avellentado.
Cromosomas
miniatura|200px|Un núcleo celular de [[fibroblasto de rato no que o ADN está tinguido de azul. Os diferentes territorios do cromosoma 2 (vermello) e cromosoma 9 (verde) están tinguidos por hibridación fluorescente in situ.]]
O núcleo celular contén a maior parte do material xenético celular en forma de múltiples moléculas lineais de ADN coñecidas como cromatina, e durante a división celular esta aparece na forma ben definida que se coñece como cromosoma. Unha pequena fracción dos xenes sitúase noutros orgánulos, como as mitocondrias ou os cloroplastos das células vexetais.
Existen dous tipos de cromatina: a eucromatina é a forma de ADN menos compacta, e contén xenes que son expresados frecuentemente pola célula. O outro tipo, coñecido como heterocromatina, é a forma máis compacta, e contén ADN que se transcribe de forma infrecuente. Esta estrutura clasifícase á súa vez en heterocromatina facultativa, que consiste en xenes que están organizados como heterocromatina só en certos tipos celulares ou en certos estadios do desenvolvemento, e heterocromatina constitutiva, que consiste en compoñentes estruturais do cromosoma como os telómeros e os centrómeros. Durante a interfase a cromatina organízase en territorios individuais discretos, os territorios cromosómicos. Os xenes activos, que se encontran xeralmente na rexión eucromática do cromosoma, tenden a localizarse nas fronteiras dos territorios cromosómicos.
Determinados anticorpos para certos tipos de organización cromatínica, en particular os nucleosomas, foron asociados con varias enfermidades autoinmunes como o lupus eritematoso sistémico. Estes anticorpos son coñecidos como anticorpos antinucleares (ANA) e tamén se observaron en casos de esclerose múltiple no contexto dunha disfunción inmune xeneralizada. Como o caso antes mencionado da proxeria, o papel que desempeñan os anticorpos na indución dos síntomas da enfermidade autoinmune non foi aínda aclarado.
Nucléolo
miniatura|esquerda|200px|[[Micrografía electrónica de transmisión||Micrografía electrónica dun núcleo celular, mostrando o seu nucléolo tinguido nun ton máis escuro (electrón-denso).]]
O primeiro paso da ensamblaxe ribosómica é a transcrición do ADNr pola ARN polimerase I, formando un longo pre-ARNr precursor. Este é escindido nas subunidades de ARNr 5,8S, 18S, e 28S. A transcrición, procesamento postranscricional e ensamblaxe do ARNr ten lugar no nucléolo, axudado por moléculas de ARN nucleolar pequeno, algunhas das cales se derivan de intróns de ARN mensaxeiros que sufriron splicing (empalme) relacionados coa función ribosomal. Estas subunidades ribosómicas ensambladas son as estruturas máis grandes que pasan a través dos poros nucleares.
Cando se observa co microscopio electrónico, pode verse que o nucléolo se compón de tres rexións distinguibles: os centros fibrilares, rodeados polo compoñente fibrilar denso, que á súa vez está beireado polo compoñente granular. A transcrición do ADNr ten lugar tanto nos centros fibrilares coma na zona de transición entre os centros fibrilares e o compoñente fibrilar denso, e iso explica que cando a transcrición do ADNr aumenta, se observan máis centros fibrilares. A maior parte da escisión e modificación dos ARNr ten lugar no compoñente fibrilar denso, mentres que os últimos pasos que implican a ensamblaxe de proteínas nas subunidades ribosómicas teñen lugar no compoñente granular.
Ciutat Morta
Ciutat Morta é un filme documental catalán sobre o caso 4F, dirixido por Xavier Artigas e Xapo Ortega no 2013. Pre-estreouse o 8 de xuño de 2013 en Barcelona e estreouse oficialmente o 24 de marzo de 2014 en Málaga. Foi premiado no Festival de Guia d'Isora, MiradasDoc, cunha mención honorífica, e tamén como mellor documental do Festival de Málaga de Cinema de 2014. Foi publicado baixo a licenza Creative Commons BY-NC-SA 3.0.
Recepción
O 17 de xaneiro de 2015, Ciutat Morta emitiuse no Canal 33, dentro do programa Sala 33. Cunha audiencia do 20% e 569.000 espectadores foi o programa máis visto do día e o máis visto en toda a historia de Sala 33. O documental emetiuse con 5 minutos censurados por decisión dun xulgado de Barcelona, despois que o «ex-xefe de información da garda urbana de Barcelona, Víctor Gibanel» o denunciase por unha posible «violación do seu dereito á honra, á intimidade persoal e familiar e á propia imaxe». Os 5 minutos censurados puidéronse ver no documental completo. O Sindicato dos Mossos d'Esquadra dende a súa conta de Twitter cualificaron o documental de «fantasía», dicindo: «Boa noite para ir ó cinema. Aínda que se vos gusta a fantasía, con C33 tedes de abondo.» Despois da emisión produciuse unha concentración na praza Sant Jaume de Barcelona con centos de persoas.
Núcleo celular
Outros corpos subnucleares
Ademais do nucléolo, o núcleo contén unha certa cantidade de corpos non delimitados por membranas. Entre estes están os corpos de Cajal, os chamados Xémini dos corpos enrolados, a denominada Asociación Cariosómica Interfásica Polimórfica (PIKA), os Corpos da Leucemia Promielocítica (corpos PML), os "paraspeckles" e os "speckles de splicing". Aínda que se sabe pouco sobre o número destes dominios subnucleares, son significativos porque mostran que o nucleoplasma non é unha mestura uniforme, senón que máis ben contén subdominios funcionais organizados.
Outras estruturas subnucleares aparecen como parte de procesos patolóxicos. Por exemplo, viuse a presenza de pequenas formacións intranucleares con aspecto de bastón nalgúns casos de miopatía nemalínica. Esta doenza prodúcese tipicamente por mutacións no xene da actina, e os propios bastóns están constituídos pola actina producida a partir de tales xenes mutantes, xunto con outras proteínas do citoesqueleto.
Corpos de Cajal e GEMs
Semellantes aos corpos de Cajal son os Xémini de corpos enrolados ou GEMs (do inglés Gemini of Coiled Bodies), cuxo nome se deriva da constelación de Xémini pola súa relación case como de xemelgos cos corpos de Cajal. Os GEMs son similares en forma e tamaño a estes últimos, e de feito son virtualmente indistinguibles ao microscopio. A diferenza dos corpos de Cajal, non conteñen snRNP (ribonucleoproteínas pequenas nucleares dos espliceosomas), pero conteñen unha proteína que se denomina supervivencia de motoneurona (SMN, en inglés survival of motor neuron), cuxa función se relaciona coa bioxénese das snRNP. Crese que os GEMs axudan aos corpos de Cajal na bioxénese das snRNP, aínda que tamén se suxeriu a partir de evidencias de microscopía que os corpos de Cajal e os GEMs son diferentes manifestacións da mesma estrutura.
Dominios PIKA e PTF
Os dominios PIKA, ou Asociacións Cariosómicas de Interfase Polimórficas, foron descritos por primeira vez en estudos de microscopía en 1991. A súa función era e permanece pouco clara, aínda que non se pensa que estean asociados coa replicación activa de ADN, transcrición ou procesamento de ARN. Viuse que frecuentemente se asocian con dominios discretos definidos por localizacións densas do factor de transcrición PTF, que promove a transcrición do ARN nuclear pequeno.
Corpos PML
Os corpos PML ou da proteína da leucemia promielocítica (PML, polo inglés Promyelocytic leukaemia) son corpos esféricos que se atopan espallados polo nucleoplasma, e que miden arredor de 0,2–1,0 µm. Coñécense por outros nomes, como dominio «nuclear 10» (ND10), «corpos de Kremer» e «dominios oncoxénicos PML». A miúdo poden verse no núcleo asociados cos corpos de Cajal. Tense suxerido que desempeñan un papel na regulación da transcrición.
Paraspeckles
Descubertos en 2002, os paraspeckles son compartimentos de forma irregular do espazo intercromatínico do núcleo. Foron documentados por primeira vez en células HeLa (cancerosas), onde polo xeral se encontran de 10 a 30 por núcleo, e sábese que os paraspeckles tamén existen en todas as células primarias humanas, liñas de células transformadas e en seccións de tecidos. O seu nome deriva da súa distribución no núcleo e consta do prefixo para (paralelo) e de speckles, facendo referencia a que se encontran na proximidade dos splicing speckles ou "manchas de splicing".
Os paraspeckles son estruturas dinámicas que se alteran en resposta a cambios na actividade celular metabólica. Son dependentes da transcrición, e en ausencia de transcrición da ARN pol II, os paraspeckles desaparecen, e todas as proteínas asociadas que o compoñen (PSP1, p54nrb, PSP2, CFI(m)68 e PSF) forman un casquete perinucleolar en forma de cuarto crecente no nucléolo. Este fenómeno maniféstase durante o ciclo celular, no cal os paraspeckles están presentes en interfase e durante toda a mitose, agás en telofase. Durante a telofase, cando se forman os dous núcleos fillos, non hai transcrición por parte da ARN polimerase II, de modo que os compoñentes proteicos forman o mencionado casquete perinucleolar.
Speckles de splicing
Os speckles ('manchas') son estruturas subnucleares que están enriquecidas en factores para o splicing do pre-ARNm e están localizados nas rexións intercromatínicas do nucleoplasma de células de mamíferos. Con microscopio de fluorescencia aparecen como estruturas punteadas irregulares, que varían en forma e tamaño, e con microscopio electrónico vense como agrupacións de gránulos de intercromatina. Os speckles son estruturas dinámicas, e tanto as súas proteínas coma os seus compoñentes ARN-proteína poden circular continuamente entre os speckles e outras localizacións nucleares, incluíndo sitios activos de transcrición. Os estudos da composición, estrutura e comportamento dos speckles proporcionaron un modelo para comprender a compartimentalización funcional do núcleo e a organización da maquinaria de expresión xénica.
En ocasións denominados agrupacións de gránulos intercromatínicos ou compartimentos de factores de splicing, os speckles son ricos en snRNP (ribonucleoproteínas nucleares pequenas) do splicing e outras proteínas do splicing que se necesitan no procesamento do pre-ARNm. Debido aos requirimentos variables da célula, a composición e localización destes corpos cambia de acordo coa transcrición de ARNm e a regulación por fosforilación de proteínas específicas.
Funcións
A principal función do núcleo celular é controlar a expresión xenética e mediar na replicación do ADN durante o ciclo celular. O núcleo proporciona un lugar para a transcrición, permitindo niveis de regulación que non están dispoñibles en procariotas.
Compartimentalización celular
A envoltura nuclear permite ao núcleo controlar o seu contido e separalo do resto do citoplasma cando sexa necesario. Isto é importante para controlar procesos en calquera dos lados da membrana nuclear. Nalgúns casos, cando se precisa restrinxir un proceso citoplasmático, un participante chave retírase ao núcleo, onde interacciona con factores de transcrición para reprimir a produción de certos encimas da vía metabólica. Este mecanismo regulador ten lugar no caso da glicólise, unha ruta celular na que se utiliza a glicosa para producir enerxía. A hexoquinase é o encima responsable do primeiro paso da glicólise, producindo glicosa-6-fosfato a partir da glicosa. A altas concentracións de frutosa-6-fosfato, unha molécula que se forma posteriormente a partir da glicosa-6-fosfato, unha proteína reguladora retira a hexoquinase ao núcleo, onde forma un complexo con outras proteínas nucleares que reprime a transcrición dos xenes implicados na glicólise.
Para controlar que xenes se deben transcribir, a célula impide o acceso físico dalgúns factores de transcrición responsables de regular a expresión xénica ata que son activados por outras vías de sinalización. Isto impide que se dean mesmo pequenos niveis de expresión xénica desaxeitada. Por exemplo, no caso dos xenes controlados por NF-κB, que están implicados na maior parte das respostas inflamatorias, a transcrición indúcese en resposta a unha fervenza de sinalización celular como a que se inicia coa molécula sinalizadora TNF-α uníndose a un receptor da membrana celular, o que produce o recrutamento de proteínas sinalizadoras e finalmente a activación do factor de transcrición NF-κB. Un sinal de localización nuclear que posúe a proteína NF-κB permítelle ser transportada a través do poro nuclear ao núcleo, onde estimula a transcrición dos xenes diana.
A compartimentalización permite á célula impedir a tradución de ARNm inmaturo. O ARNm contén intróns que se deben retirar antes de ser traducidos para producir proteínas funcionais. A maduración (modificación dos extremos e splicing) do ARNm efectúase no interior do núcleo antes de que o ARNm poida acceder aos ribosomas para a súa tradución. Sen o núcleo, os ribosomas traducirían ARNm ao ser transcrito sen procesar, o que produciría proteínas cun pregamento incorrecto e deformadas.
Expresión xénica
miniatura|esquerda|[[Micrografía electrónica de transmisión|Micrografía dunha transcrición xenética en curso de ARNr que ilustra o crecemento dos transcritos primarios. "Beginn" indica o extremo 3' do ADN, onde comeza a síntesis de novo ARN. "Ende" indica o extremo 5', onde os transcritos primarios están practicamente completos.]]
A expresión xénica implica en primeiro lugar a transcrición, na que o ADN se utiliza como molde para producir ARN. No caso dos xenes que codifican proteínas, o ARN xerado por este proceso é ARN mensaxeiro (ARNm), que posteriormente precisa ser traducido polos ribosomas para formar unha proteína. Posto que os ribosomas se localizan fóra do núcleo, o ARNm sintetizado debe ser exportado.
Dado que o núcleo é o lugar onde se produce a transcrición, está dotado dun conxunto de proteínas que, ou ben están implicadas directamente neste proceso, ou na súa regulación. Entre estas encontramos as helicases, que desenrolan a molécula de ADN de dobre cadea para facilitar o acceso da maquinaria de síntese, a ARN polimerase, que sintetiza o ARN a partir do molde de ADN, a topoisomerase, que varía o grao de superenrolamento do ADN, así como unha ampla variedade de factores de transcrición que regulan a expresión xénica.