cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Turks e Caicos
Illas Turcas
As illas Turks están separadas das illas Caicos pola Pasaxe das illas turcas, que ten máis de 2200 m. de profundidade. As illas forman unha cadea que se estende de norte a sur. A poboación no Censo de 2012 era de 4.939 nas dúas illas principais, as únicas illas habitadas do grupo:
Xunto ás illas próximas, en Turks Bank, as dúas principais illas forman os dous distritos administrativos do distrito (dos seis en total) que están dentro das Illas Turks. Turks Bank, que é máis pequeno que Caicos Bank, ten unha superficie total de aproximadamente 324 km².
As principais illas deshabitadas son:
Mouchoir Bank
25 km. ao leste das Illas Turcas e separada delas pola pasaxe Mouchoir está Mouchoir Bank. Aínda que non ten caios nin illotes emerxentes, algunhas partes son moi pouco profundas e a auga rompe sobre elas. Mouchoir Bank forma parte das illas Turks e Caicos e está dentro da súa Zona Económica Exclusiva. Ten 960 km² de superficie. Dous bancos máis ao leste, Silver Bank e Navidad Bank, están xeograficamente a continuación, pero politicamente pertencen á República Dominicana.
Illas Caicos
A illa máis grande do arquipélago de Caicos é a escasamente habitada Caicos entral, que ten unha superficie de 144 km², pero só ten unha poboación de 168 habitantes no Censo de 2012. A illa máis poboada é Providenciales, con 23.769 habitantes en 2012, e unha superficie de 122 km². Caicos do Norte (116 km² de superficie) tiña 1.312 habitantes. Caicos do Sur (21 km² de supeficie tiña 1.139 habitantes, e Caio Parrot (6 km² de superficie) tiña 131 habitantes. Caicos do Leste (que se administra como parte do distrito Caicos do Sur) está deshabitada, mentres que os únicos habitantes permanentes de Caicos do Oeste (administrados como parte do distrito de Providenciales) son persoal do resort.
As illas Caicos inclúen as seguintes illas principais:
División Administrativa
As Illas Turcas e Caicos están compostas por seis distritos agrupados en dous grupos de illas: as illas Caicos e as illas Turcas.
Clima
As illas Turks e Caicos presentan un clima tropical, con temperaturas relativamente consistentes ao longo do ano. As temperaturas do verán raramente superan os 33 °C e as temperaturas nocturnas no inverno raramente caen por baixo de 18 °C.
José Castiñeira Pardo
Traxectoria
Cursou Latín e Humanidades no Seminario Diocesano de Lugo, onde ingresou en 1941, e posteriormente obtivo unha bolsa para estudar Filosofía na Universidade Gregoriana de Roma, onde permanece dous anos. Tras unha pausa por enfermidade, continuou os estudos de Filosofía e Teoloxía no Seminario Maior de Lugo, ordenándose sacerdote o 17 de maio de 1953.
Regresou a Roma para ampliar estudos, licenciándose en Sagrada Teoloxía no Pontificio Ateneo Anxélico; no Pontificio Instituto de Música Sacra obtén a licenciatura en Canto Gregoriano, a maxistratura en Harmonía, Composición e Dirección en música sagrada (1955), e o doutoramento ex tese (1956), así como o Bacharelato en Musicoloxía e Paleografía Gregoriana.
Novamente en Lugo, en 1961 ocupou o cargo de Prefecto da Música da Catedral e foi nomeado profesor de música do Seminario, onde deu pulo á Schola Cantorum; creou así mesmo a Coral do Círculo das Artes, que dirixiu durante seis anos, e dirixiu a Coral Polifónica de Lugo, pertencente á Deputación Provincial.
Morreu na cidade de Lugo o 31 de outubro de 1989, sendo enterrado no cemiterio capitular do claustro catedralicio.
Obra
A súa obra, fundamentalmente relixiosa e de gran beleza, permanece inédita até agora, aínda que forma parte da liturxia da Catedral lucense e algunhas pezas son correntemente interpretadas nas festas relixiosas solemnes. É de destacar que Castiñeira foi un dos primeiros en compoñer música relixiosa en galego, seguindo a impronta do Concilio Vaticano II.
Entre as súas obras destacan numerosas misas (catro delas en galego), cantos para as diferentes partes da liturxia (cantos de entrada, salmos, un credo para voces graves, loas, salves, vésperas, un magnificat), himnos e panxoliñas de Nadal.
Dentro da música profana cómpre citar unha colección de Melodías populares.
Aron Ralston
Aron Lee Ralston, nado en Marion, Ohio, o 27 de outubro de 1975, é un deportista, enxeñeiro e orador motivacional estadounidense. Sobreviviu a un accidente nun canón no sueste de Utah no 2003, durante o cal el mesmo se amputou o antebrazo dereito cunha navalla sen gume co obxectivo de ceibarse dunha rocha despredida que o atrapou en Blue John Canyon durante cinco días e sete horas (127 horas). Despois de ceibarse, tivo que facer só o camiño polo resto do canón, e despois fixo rappel 20 m nun cantil para chegar a unha zona segura.
O incidente está documentado na autobiografía de Ralston Between a Rock and a Hard Place e nun filme baseado na súa historia 127 Hours protagonizado por James Franco.
José Benito Pardo Pardo
José Benito Pardo Pardo, finado en Madrid o 2 de xaneiro de 1964, foi un militar e político galego.
Traxectoria
Fillo de José Benito Pardo Rodríguez. En 1914 ingresou na Academia de Artillería de Segovia. Foi Coronel de Enxeñeiros. Nas eleccións xerais de 1936 foi elixido deputado pola provincia de Lugo pola CEDA. Finou en Madrid o 2 de xaneiro de 1964.
Maurice White
Maurice White, nado en Memphis, Tennessee o 19 de decembro de 1941, e finado nos Ánxeles o 3 de febreiro de 2016, foi un cantante, músico e produtor musical estadounidense. Foi o fundador do grupo musical Earth, Wind & Fire. Tamén foi irmán doutro membro de Earth, Wind & Fire, Verdine White, e formou parte de Fred White. Serviu como principal letrista e produtor, e foi a voz principal xunto con Philip Bailey. Gañou sete premios Grammys, e foi nomeado a un total de vinte.
Saint-Martin-du-Frêne
Saint-Martin-du-Frêne é unha vila francesa do departamento do Ain, na rexión de Ródano-Alpes.
Villanueva del Río Segura
250px|miniatura|Villanueva dende o barrio de San Roque. Villanueva del Río Segura é un concello español da Rexión de Murcia, situado no Valle de Ricote. Tiña unha poboación de 2.444 habitantes en 2014.
Limita ao norte con Ulea, ao oeste con Ojós, ao sur con Campos del Río, e ao leste con Archena, Alguazas e Ceutí. Está situado a 30 quilómetros da cidade de Murcia.
A súa economía baséase nos cultivos de froiteiros e cítricos (destacando os albaricoques aínda que tamén teñen importancia o limón e a laranxa), en envasado de produtos agrícolas e en industrias derivadas da construción.
Martin Sensmeier
Martin Sensmeier, nado en Anchorage o 27 de xuño de 1985, é un actor e modelo nativo estadounidense de ascendencia tlingit, koyukon-atabascano. No ano 2016, protagonizou o remake Os sete magníficos.
The Man Who Sold the World
The Man Who Sold the World é o terceiro álbum do músico inglés David Bowie, publicado o 4 de novembro de [[1970 a través do selo Mercury Records. O disco sería o primeiro de Bowie co núcleo do que sería "Spiders from Mars", a banda de acompañamento que se fixo famosa por The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars en 1972.
Raúl II de Vermandois
Raúl II de Vermandois (chamado o Mozo e o Leproso), nado en 1145 e finado o 17 de xuño de 1176, foi conde de Vermandois, de Valois e de Amiens (como Raúl VI), fillo de Raúl I, conde de Vermandois, Amiens e Valois, e de Petronila de Aquitania.
Traxectoria
Casou con Margarida de Alsacia ao redor de 1160 (sobre 1145 - 1194 ), que despois foi condesa de Flandres en 1191.
O Brazal, Buxantes, Dumbría
O Brazal é un lugar da parroquia de Buxantes no concello coruñés de Dumbría na Comarca de Fisterra. Segundo o Instituto Nacional de Estadística en 2009 tiña catro habitantes (catro homes).
Raúl II de Vermandois
Traxectoria
Afectado pola lepra arredor de 1163 o seu matrimonio non puido ser consumado e rompeu. Non tendo fillos, abdicou en favor da súa irmá Isabel de Vermandois en 1167.
Insulto
Un insulto é unha palabra que se utiliza polo emisor coa intención de magoar ou ofender a outro individuo como tal. Que constitúe ou non un insulto é difícil de determinar con precisión, xa que se acha suxeito a convencionalismos sociais e culturais. Antropoloxicamente, que constitúe ou non un insulto soamente pode ser definido no nivel émico das ciencias sociais. Tamén, dentro da pragmática, e concretamente da teoría dos actos de fala, pode exporse que constitúe ou non un insulto.
Xeralmente o insulto é unha práctica social desaprobada e rexeitada. Con frecuencia o insulto refírese á sexualidade, aos proxenitores, aparencia, discapacidades físicas ou ás capacidades mentais da persoa a quen se dirixe o insulto; en resumo, calquera cousa que poida ofender ou molestar a aquel ao que vai dirixido.
Félix Ulloa
Félix Augusto Antonio Ulloa Garay, coñecido por Félix Ulloa, nado en Chinameca o 6 de abril de 1951, é un político salvadoreño e vicepresidente do Salvador como compañeiro de fórmula de Nayib Bukele.
Traxectoria
Naceu o 6 de abril de 1951 en Chinameca, San Miguel, O Salvador. Os seus pais eran Félix Ulloa e Margarita Garay.
Graduado con honras como doutor en política, ademais é avogado académico e ex maxistrado do Tribunal Supremo Electoral. Foi Líder Estudantil da Universidade do Salvador en 1976 antes da guerra civil do Salvador.
En 1973 asistiu, xunto con Eliseo Ortiz Ruiz, como representante dos estudantes universitarios, á constitución da Fronte de Acción Popular Unificada (FAPU).
Tralo peche da UES en 1977, graduouse como avogado en España. Regresou ó Salvador en 1979. Ó regresar, incorpórase na Resistencia Nacional que, en 1980, xunto ás FPL, o ERP, o PRTC e o PCS, formaría parte da Fronte Farabundo Martí para a Liberación Nacional.
Serviu como presidente do Instituto de Estudos Xurídicos do Salvador (IEJES) dende 1990 até 1995.
Presentouse como candidato para deputado nas eleccións de 1991. Nas eleccións de 1994, as primeiras despois da firma dos Acordos de Paz, chegou a ocupar o cargo de maxistrado do Tribunal Supremo Electoral para o período de 1994-1999.
Vicepresidente electo
O TSE (Tribunal Supremo Electoral) informou que logo de 10 horas de votación, resultou elixido vicepresidente da república Félix Ulloa ó obter maioría absoluta con 1 434 856 votos (53,10%) sen necesidade dunha segunda volta. Deste xeito, acadou a vicepresidencia con Nayib Bukele.
Alberto Abalde
Alberto Abalde Díaz, nado o 15 de decembro de 1995 en Ferrol, é un xogador profesional galego de baloncesto que xoga no Real Madrid da Liga ACB. Xoga nas posicións de ala ou escolta cunha altura de 2,02 metros. É fillo do ex xogador Alberto Abalde Rodríguez e irmán da xogadora Tamara Abalde.
Traxectoria profesional
Aprendeu a xogar ao baloncesto con seu pai Alberto e súa irmá Tamara e o seu primeiro equipo foi o Compañía de María de Vigo. Pasou logo polos Salesianos e os Maristas, chamando a atención de varios equipos e en 2010 entrou na canteira do Joventut de Badalona, no segundo ano de cadete.
Na tempada 2013/14 pasou ao CB Prat, filial do Joventut na LEB Prata. Foi unha das pezas claves no equipo, que acabou logrando o ascenso á LEB Ouro e gañando a Copa LEB Prata. Esa mesma tempada fixo o seu debut co primeiro equipo do Joventut na ACB. Foi o 2 de marzo do 2014 contra o Valladolid no Polideportivo Pisuerga, partido no que fixo cinco puntos.
Na tempada 2014/15 compaxinou o filial co primeiro equipo, co que xogou 23 partidos de liga, e na seguinte subiu xa definitivamente ao equipo da ACB, facendo unha media de 7 puntos e 2,3 rebotes en 17 minutos.
En agosto de 2016, Abalde asinou un contrato de catro anos co Valencia Basket, que cedeu ó xogador unha tempada ó Joventut de Badalona. Foi a súa segunda tempada completa co primeiro equipo da Penya e obtivo unha media de 10,1 puntos por partido e 9,7 de valoración. Ao ano seguinte estreouse co Valencia, co que xogou tres tempadas, gañando na primeira delas a Eurocup e debutando na segunda delas na Euroliga fronte ao CSKA de Moscova.
Selección española
Foi internacional nas categorías inferiores da selección española dende 2012. Ese mesmo ano disputou o Mundial sub-17 en Kaunas e ao ano seguinte gañou o bronce europeo coa sub-18 en Letonia. En 2014 e 2015 gañou dúas pratas europeas coa sub-20 en Grecia e Italia respectivamente.
Debutou coa selección absoluta en tres partidos amigables en xullo de 2016 e en xuño de 2018 xogou o seu primeiro partido oficial contra Eslovenia en Liubliana. En 2021 disputou o seu primeiro gran torneo internacional, nos Xogos Olímpicos de Toquio 2020, nos que participou tamén súa irmá Tamara. O seu equipo logrou clasificarse para as eliminatorias, despois de ter derrotado na fase de grupos á Arxentina e ao Xapón e de perder contra a Eslovenia de Dončić. Xa nos cuartos de final, non puideron cos Estados Unidos liderados por Kevin Durant, quedando eliminados cun marcador de 81-95.
Illas Mascareñas
As Illas Mascareñas (, Mascareignes) ou Mascarenes ou Arquipélago de Mascarenhas é un grupo de illas no suroeste do Océano Índico ao leste de Madagascar formado polas illas pertencentes á República de Mauricio así como do departamento francés de Reunión. O seu nome deriva do navegante portugués Pedro Mascarenhas, quen as visitou por primeira vez en abril de 1512. As illas comparten unha orixe xeolóxica común no vulcanismo do punto quente da Reunión debaixo da Meseta das Mascareñas e forman unha ecorrexión distinta cunha flora e fauna únicas.
Xeografía
Mauricio está situada a 900 km ao leste de Madagascar. Ten unha superficie de 1865 km2. O punto máis alto ten 828 metros. Mauricio é a máis poboada das illas Mascareñas, cunha poboación de 1.252.964.
Reunión está situada a 150 km ao suroeste de Mauricio. É a maior das illas, cunha superficie de 2512 km2. Piton des Neiges (3069 m), un volcán extinto, é o pico máis alto da Reunión e das illas. Piton de la Fournaise é un volcán activo na Reunión que entra en erupción con frecuencia.
Rodrigues está situado a 574 km ao leste de Mauricio. Ten unha superficie de 109 km2 e alcanza os 393 metros de altitude.
San Brandon, tamén coñecido como Cargados Carallos, é un grupo de atois coralinos formado por unha barreira de arrecife, bancos e illotes baixos. É o resto dunha ou máis grandes illas volcánicas que se afundiron coa subida das mareas. Hoxe é administrado por Mauricio.
Hai varios bancos ou baxíos mergullados:
Historia
thumb|left|vertical|[[Pedro Mascarenhas, homónimo das Illas Mascareñas, foi Vicerrei da India portuguesa.]] thumb|Mapa de 1780 de Reunion, Mauritius e Rodrigues
A historia colonial das illas, como as do Caribe, contou cunha sucesión de tomas de poder entre potencias rivais: portugueses, holandeses, franceses e británicos gobernaron algunhas ou todas as illas.
O arquipélago descubriuno o navegante portugués Pedro Mascarenhas o 9 de febreiro de 1513. Diogo Rodrigues, en 1528, explorou as illas de Reunión, Mauricio, e Rodrigues á que doulle nome, bautizándoas como as illas Mascareñas na honra a seu compatriota Pedro de Mascarenhas, que estivera antes nelas. A área permaneceu baixo o dominio portugués ata que o 25 de xuño de 1638 se produce primeira toma de posesión das illas por Francia. O 29 de xuño de 1642 prodúcese segunda toma de posesión e primeiro desembarco na rada de Saint-Paul, na Reunión, finalmente Étienne de Flacourt chegou cun escuadrón naval francés e tomou posesión en 1649. En 1735 Bertrand-François Mahé de la Bourdonnais convértese no primeiro gobernador xeral das illas Bourbon e de Francia, actuais Reunión e Mauricio. Desde o 4 de xuño de 1735 ata o 23 de marzo de 1746, existíu unha única colonia das illas Mascareñas francesas baixo un único gouverneur général (gobernador xeral) abarcaba a Illa de Francia (agora Mauricio), Île Bourbon (Reunión) e Séchelles (Seychelles). En 1764 quebra da Compagnie Française des Indes Orientales e Luís XV compra as illas (efectiva en 1766). O 14 de xullo de 1767 convértese nunha colonia da coroa francesa, aínda baixo un gobernador xeral. Desde o 3 de febreiro de 1803 ata o 2 de setembro de 1810, a colonia francesa de Indes Orientais, baixo a capitaine général'' (capitán xeneral), incluíu a Reunión e (nominalmente) as Seychelles.
Mauricio
Descuberta no século X polos árabes chamouse por primeira vez Dina Harobi, pero o primeiro asentamento permanente foi polos holandeses en 1638. Foi incautada en 1715 por Francia, que mantivo o seu control ata que os británicos asumiron o poder en 1810. Mauricio logrou a independencia en 1968.
Rodrigues
Rodrigues descuberta por primeira vez polos árabes, recibe o nome do navegante portugués Diogo Rodrigues. Estaba baixo control holandés en 1601 e colonizado polos franceses en 1691. Gran Bretaña tomou posesión de Rodrigues en 1809. Cando Mauricio logrou a independencia en 1968, Rodrigues uniuse por forza a ela. Rodrigues segue sendo unha rexión autónoma de Mauricio.
Reunión
A Reunión descuberta primeiro polos árabes e logo polos portugueses, que a chamaron Santa Apolónia. Foi entón ocupada polos franceses como parte de Mauricio. Habitouse por primeira vez por amotinados franceses que chegaron á illa entre 1646 e 1669. Recibiu o seu nome actual en 1793. De 1810 a 1815 estivo en mans dos británicos, antes de ser devolta a Francia. Reunión converteuse nun departamento de ultramar de Francia en 1946.
Notas
<references group="Note"/>
Labradford
Labradford foi unha banda estadounidense de post-rock procedente de Richmond, Virxinia, e fundada no ano 1991. O grupo editou seis álbums de estudio dende 1993 ata 2001. Aínda que oficialmente non está disolta, os seus membros dende entón levan traballando en proxectos separados.
Principio da exclusión competitiva
miniatura|O principio da exclusión competitiva afirma que dúas especies non poden coexistir a valores de poboación constantes se compiten polo mesmo recurso. Neste exemplo, o estadio 1 mostra unha especie máis pequena de ave (amarela) que se alimentaba orixinalmente de insectos por toda a árbore. No estadio 2, introdúcese unha [[especie invasora máis grande (vermella) que compite coa amarela polos mesmos recursos. Co paso do tempo, a especie vermella invasora domina á especie amarela na competición na parte media da árbore e polos recursos máis abondosos, como se mostra no estadio 3. A especie amarela adáptase ao seu novo nicho ecolóxico e así ambos os paxaros poden subsistir evitando a competición. A especie amarela foi excluída da zona media das árbores.]] En ecoloxía, o principio da exclusión competitiva, ás veces denominado lei de Gause da exclusión competitiva, afirma que dúas especies que compiten polos mesmos recursos non poden coexistir a valores de poboación constantes, se os outros factores ecolóxicos permanecen constantes. Cando unha especie ten aínda que só sexa unha pequena vantaxe sobre a outra, entón a que ten a vantaxe acabará dominando a longo prazo. Un dos dous competidores será sempre superado polo outro, o que conducirá á extinción do competidor con desvantaxe ou a un cambio de comportamento ou evolutivo adaptándose a un novo nicho ecolóxico. O principio foi parafraseado coa máxima "os competidores absolutos non poden coexistir". miniatura|Modelo autómata celular baseado en lóxica determinista individual da competición interespecífica para un só recurso limitado. Un mecanismo de exclusión competitiva dunha especie por outra.
Base experimental
Baseándose en observacións de campo, Joseph Grinnell formulou o principio da exclusión competitiva en 1904: ""Non é probable que dúas especies de aproximadamente os mesmos hábitos alimenticios permanezan moito tempo equilibradas en número na mesma rexión. Unha desprazará á outra". O ecólogo ruso Georgy Gause formulou a lei da exclusión competitiva baseándose en experimentos de competencia en laboratorio nos que usou dúas especies de Paramecium, P. aurelia e P. caudatum. As condicións do experimento eran engadir auga doce cada día e enviar un fluxo de alimento constante. Aínda que inicialmente era P. caudatum o que dominaba, P. aurelia recuperouse despois e causou a extinción de P. caudatum por medio dunha competencia polos recursos explotadora. Porén, Gause amañouse para permitir que P. caudatum sobrevivise cambiando os parámetros ambientais (alimento, auga). Así, a lei de Gause só é válida se os factores ecolóxicos son constantes. Gause tamén estudou a competencia entre dúas especies de lévedos, Saccharomyces cerevisiae e Schizosaccharomyces kefir, e encontrou que Schizosaccharomyces kefir sempre superaba na competencia a Saccharomyces cerevisiae ao producir unha maior concentración de alcohol etílico.
Predición
Varios modelos matemáticos e teóricos, como os modelos de Lotka-Volterra de competencia, predín a exclusión competitiva. Porén, por razóns que non se comprenden ben, a exclusión competitiva raramente se observa en ecosistemas naturais, e moitas comunidades biolóxicas parecen violar a lei de Gause. O exemplo mellor coñecido é o chamado paradoxo do plancto. Todas as especies de plancto viven dun número de recursos moi limitado, principalmente enerxía solar e minerais disolvidos na auga. Segundo o principio de exclusión competitiva, só deberían poder coexistir un pequeno número de especies de seres planctónicos con eses recursos. Non obstante, hai un gran número de especies planctónicas que coexisten en pequenas rexións do océano aberto. Algunhas comunidades que apoian a exclusión competitiva son certos paxaros de bosques de coníferas estudados por MacArthur e os pimpíns de Darwin,, aínda que estes últimos presentan un solapamento ecolóxico moi forte, e só son afectados negativamente pola competición baixo condicións extremas.
Antonio Román
Traxectoria
Pertence ao grupo de directores renovadores do cine español de posguerra, xunto con José Luis Sáenz de Heredia e Rafael Gil.
Ía ser farmacéutico, pero xa de novo converteuse en crítico de cine, comezando a publicar na prensa española. Comezou a dirixir pequenos documentais moi novo, con 18 anos. A súa primeira longametraxe La escuadrilla, é de 1941, realizada xunto a Sáenz de Heredia. Ese ano participou no guión de Raza, ideada polo propio dictador Francisco Franco e dirixida por Sáenz de Heredia. Dado o marcado carácter propagandístico das súas obras, despois da Guerra Civil “sus películas obtuvieron subvenciones, ayudas y premios nacionales, razón por la cual quizás no se haya valorado suficientemente su trabajo desde el punto de vista técnico.”
En 1943 realizou proxectos máis arriscados e persoais, Intriga e La casa de la lluvia, pero tralo fracaso comercial e o escepticismo crítico con que foron acollidas, retomou proxectos máis comerciais. Posteriormente converteuse nun dos xefes da Cooperativa Cinematográfica Castilla.
Nas décadas de 1960 e 1970 seguiu escribindo críticas. En 1970 foi despedido mentres rodaba Ringo del Nebraska cando aínda non levaba nin o 10 % da rodaxe, pois ao produtor non lle gustaba o seu xeito de traballar lento e meticuloso. Foi substituído polo seu amigo e protexido Mario Bava, quen por respecto a Román, negouse a aparecer nos títulos de crédito.
Estaba casado con Yvonne Bastién.
En 1999 publicouse o libro de Pepe Coira ''Antonio Román. Director de cine, ampliado e traducido ao castelán co título Antonio Román, un cineasta de posguerra'', que acadou o premio ao mellor libro universitario español do 2004.
Mar de Chukchi
miniatura|250px|dereita|Mapa do mar de Chukchi O mar de Chukchi (en ruso Чуко́тское мо́ре Txukótskoie more, en inglés Chukchi Sea) é a parte do océano Ártico situada entre Chukotka (no extremo oriental de Asia) e Alasca (no extremo occidental de América). O estreito de Bering, no sur, conéctao co mar de Bering e co océano Pacífico. Ao oeste, limita co mar de Siberia Oriental e a illa de Wrangel, e ao leste confúndese co mar de Beaufort.
Ten unha superficie aproximada de 595.000 km² e só é navegable uns catro meses ao ano. Máis da metade do mar de Chukchi (un 56%) ten unha profundidade inferior aos 50 m.
Este mar chámase así polos chukchis, que viven nas súas costas. A rexión do extremo oriental de Siberia de onde é orixinario este pobo chámase Chukotka.
O porto principal é Uelen, no estreito de Bering.
Henrique III de Inglaterra
Tras a revolta, Henrique gobernou Inglaterra persoalmente, en lugar de delegar as funcións nos seus ministros. Viaxou menos cós seus predecesores e investiu grandes cantidades na mellora dos seus castelos e palacios favoritos. Casou con Leonor da Provenza, coa que tivo cinco fillos. Henrique foi coñecido pola súa piedade, celebrando luxosas cerimonias litúrxicas e doando xenerosas cantidades ás obras de caridade. O rei foi particularmente devoto da figura de Eduardo o Confesor, a quen adoptou como santo patrón. Confiscou grandes sumas de cartos aos xudeus, alterando incluso a súa capacidade de facer negocios, e empeorando a súa relación con eles ata o punto de establecer o Estatuto dos Xudeus, co que pretendeu segregar a comunidade. Nun primeiro intento de reclamar as posesións familiares en Francia, invadiu Poitou en 1242, que o levou á desastrosa batalla de Taillebourg. Tras isto, confiou na vía da diplomacia, formando unha alianza co emperador Frederico II. Henrique apoiou o seu irmán Ricardo na súa pugna por converterse en Rei de romanos en 1256, pero foi incapaz de poñer o seu propio fillo Edmund no trono do Sicilia, a pesar de desembolsar grandes sumas de cartos. Pensou en marchar de cruzada ao Levante mediterráneo, pero impedíronllo as rebelións en Gascuña.
En 1258 o seu mandato era cada vez máis impopular, como resultado do fracaso das súas custosas políticas exteriores e a notoriedade dos seus medio irmáns poitevinos, os Lusignan, así como o papel dos seus oficiais na colecta de impostos e taxas. Unha coalición dos baróns, probablemente apoiada inicialmente por Leonor, deu un golpe de Estado e expulsou os poitevinos de Inglaterra, reformando o goberno real a través das chamadas Provisións de Oxford. Henrique e o goberno dos baróns acordaron a paz con Francia en 1259 a través do Tratado de París, coa renuncia de Henrique aos seus dereitos en Francia en troco do recoñecemento por parte de Luís IX de Francia da súa lexitimidade no goberno de Gascuña. O réxime dos baróns colapsou, pero Henrique foi incapaz de reformar o goberno e a inestabilidade en Inglaterra continuou.
En 1263 un dos baróns máis radicais, Simon de Montfort, tomou o poder, resultando na Segunda Guerra dos Baróns. Henrique persuadiu o rei francés para que o apoiase e mobilizase ao seu exército. A batalla de Lewes de 1264 supuxo a derrota e captura de Henrique, que foi feito prisioneiro. O seu fillo máis vello, Eduardo, escapou do cativerio para derrotar a de Montfort na batalla de Evesham o ano seguinte e liberar así o seu pai. Henrique promulgou nun primeiro momento unha dura vinganza contra os rebeldes que aínda quedaban, pero foi persuadido pola Igrexa para que modificase as súas políticas a través do Dictum de Kenilworth. A reconstrución foi lenta e Henrique tivo que acceder a varias medidas, como unha maior represión para cos xudeus, para manter o apoio popular e dos baróns. O rei morreu en 1272, deixando a Eduardo como o seu sucesor. Foi soterrado na Abadía de Westminster, que reconstruíu na segunda metade do seu reinado, e os seus restos foron trasladados para a súa actual tumba en 1290. Atribuíronselle algúns milagres tras a súa morte, porén non foi canonizado.
Primeiros anos
miniatura|Os territorios do rei [[Xoán I de Inglaterra en Francia, c. 1200.]] Henrique naceu no castelo de Winchester o. Foi o primoxénito de Xoán I de Inglaterra e Isabel de Angulema. Coñécense poucos detalles dos seus primeiros anos. Inicialmente recibiu os coidados dunha ama de cría chamada Ellen no sur de Inglaterra, lonxe da corte itinerante do seu pai, e probablemente mantivo o vínculo coa súa nai. Henrique tivo catro irmáns lexítimos menores –Ricardo, Xoana, Isabella e Leonor– e varios irmáns ilexítimos maiores ca el. En 1212 a súa educación foille confiada a Peter de Roches, o bispo de Winchester; baixo a súa dirección, Henrique recibiu formación militar por parte de Philip D'Aubigny e aprendeu a montar a cabalo, probablemente coa axuda de Ralph de St Samson.
Hai poucos datos sobre o aspecto de Henrique. Probablemente medía 1,68 m de altura, e segundo as testemuñas rexistradas despois da súa morte, suxeriuse que tiña unha complexión forte, e unha pálpebra caída. Henrique mostrou nalgúns aspectos un temperamento feroz, mais, como o describe o historiador David Carpenter, tivo unha personalidade "amable, de trato fácil e comprensiva" na maior parte da súa vida. Foi un home honesto, mostrou as súas emocións con facilidade, con tendencia a conmoverse nos sermóns relixiosos ata o punto de chorar.
En principios do século XIII, o reino de Inglaterra facía parte do imperio anxevino esparexido por Europa Occidental. Henrique recibiu o seu nome na honra do seu avó, Henrique II, quen construíu esta vasta rede de territorios que se estendían desde Escocia e Gales, a través de Inglaterra, dende a canle da Mancha ata os territorios do Ducado de Normandía, a Bretaña, Maine e Anjou no noroeste de Francia, ata Poitou e Gascuña no suroeste. Durante moitos anos, a coroa francesa foi relativamente débil, o que permitiu tanto a Henrique II, como aos seus fillos Ricardo I e Xoán I dominar Francia.
En 1204, Xoán perdeu Normandía, a Bretaña, Maine e Anjou, que pasaron ás mans de Filipe II de Francia, limitando o poder inglés no continente aos territorios de Gascuña e Poitou. Xoán elevou os impostos para sufragar as súas campañas militares e recuperar estas terras, pero o descontento creceu entre moitos dos baróns ingleses. Xoán buscou novos aliados declarando Inglaterra como un feudo papal.
No ano 1215, Xoán e os baróns rebeldes negociaron un potencial tratado de paz, a Carta Magna. O tratado limitou os potenciais abusos do poder real, desmobilizou aos exércitos rebeldes e estableceu un acordo para compartir o poder; porén, na práctica ningunha das partes cumpriu coas súas obrigas. Xoán e os baróns leais repudiaron a Carta Magna, tralo cal comezou a Primeira Guerra dos Baróns, na cal os baróns rebeldes foron axudados polo fillo do rei de Francia, o futuro Luís VIII, quen reclamaba para el o trono inglés. A guerra derivou axiña nun status quo no que ningún dos bandos foi capaz de reclamar a vitoria. O rei enfermou e morreu a noite do 18 de outubro de 1216, deixando así a Henrique, de tan só nove anos, como herdeiro.
Coroación
miniatura|Unha imaxe do [[século XIII representando a coroación de Henrique III.]] Henrique permanecía a salvo da guerra no castelo de Corfe en Dorset xunto a súa nai cando Xoán morreu. No seu leito de morte, Xoán nomeou un consello de trece membros para axudar a Henrique a reclamar o reino, e pediu que o seu fillo quedase baixo a tutela de William Marshal, un dos máis coñecidos cabaleiros de Inglaterra Os líderes leais ao rei decidiron coroar a Henrique inmediatamente para reforzar o seu dereito ao trono. William nomeouno cabaleiro e o cardeal Guala Bicchieri, o legado papal en Inglaterra, supervisou a súa coroación na catedral de Gloucester o 28 de outubro de 1216. Debido á ausencia dos arcebispos de Canterbury e York, Henrique foi unxido polos bispos de Worcester e Exeter, e coroado por Peter des Roches. A coroa real desapareceu, non se sabe se vendida ou perdida, durante a guerra civil, polo que na cerimonia se utilizou unha simple coroa dourada pertencente á raíña Isabel.
O novo rei herdou unha difícil situación, coa metade de Inglaterra ocupada polos rebeldes e a maior parte das posesións continentais do seu pai aínda nas mans dos franceses. Tivo o importante apoio do cardeal Guala, quen tratou de gañar a guerra civil por el e castigar os rebeldes. Guala favoreceu as ligazóns entre Inglaterra e o Papado, comezando pola propia coroación, onde Henrique homenaxeou o Papa recoñecéndoo como o seu señor feudal. O papa Honorio III declarou que Henrique era o seu vasalo e tutelado, e que o seu legado tiña a completa autoridade para protexer o novo rei e o seu reino. Como medida adicional, Henrique tomou a cruz, declarándose como un cruzado e con dereito a ter unha especial protección de Roma.
Dous nobres de maior idade presentáronse como candidatos para dirixir o goberno da rexencia. O primeiro foi William, quen, a pesar da súa idade, foi recoñecido pola súa lealdade e puido axudar na guerra cos seus propios homes e recursos. O segundo deles foi Ranulf de Blondeville, conde de Chester e un dos máis poderosos baróns leais ao rei. William esperou diplomaticamente ata que Guala e Ranulf lle encargasen ocupar o posto antes de asumir o poder. William logo nomeou a Des Roches como titor do rei, liberándose así el da tarefa e podendo asumir o esforzo militar.
Final da Guerra dos Baróns
miniatura|Representación da [[batalla de Lincoln (1217)|batalla de Lincoln de 1217, na que se mostra a morte do conde de Perche (a esquerda). Obra de Mateo de París.]] A guerra non ía ben para as tropas leais ao rei ata o punto que o novo goberno da rexencia considerou retirarse a Irlanda. O príncipe Luís de Francia e os baróns rebeldes tamén tiveron dificultades para avanzar. A pesar de que Luís controlaba a abadía de Westminster, non puido ser coroado como rei porque a Igrexa de Inglaterra e o papado apoiaban a Henrique. A morte do rei Xoán relaxou algunhas das queixas dos baróns, e os castelos reais aínda resistían nalgunhas partes do país. Nun intento de tomar vantaxe disto, Henrique alentou os baróns para que se unisen á súa causa en troco da devolución das súas terras e unha versión reeditada da Carta Magna, a pesar de eliminar algunhas das súas cláusulas, incluídas aquelas que eran desfavorables para o Papado. A estratexia do rei non tivo éxito e a oposición ao seu goberno aumentou aínda máis.
En febreiro, Luís regresou a Francia á busca de reforzos. Na súa ausencia, comezaron as disputas ente os seus partidarios franceses e ingleses, e o cardeal Gaula declarou que a guerra de Henrique contra os rebeldes era unha cruzada relixiosa. Isto resultou nunha serie de desercións do bando rebelde, e as tornas do conflito viraron para o lado de Henrique Luís regresou no final de abril e retomou a súa campaña, dividindo as forzas en dous grupos, enviando un ao norte para sitiar o castelo de Lincoln e mantendo o outro no sur para capturar o castelo de Dover. Cando William decatouse de que Luís dividira o seu exército, apostou por derrotar os rebeldes nunha soa batalla. Marchou cara ao norte e atacou Lincoln o 20 de maio de 1217. Logrou romper o asedio entrando por unha porta lateral da cidade e conquistouna tras unha serie de batallas nas rúas e saqueos nos edificios. Capturaron un gran número de rebeldes, e o historiador David Carpenter considerou a batalla como "unha das máis decisivas na historia de Inglaterra".
miniatura|esquerda|upright=1.5|A [[batalla de Sandwich (1217)|batalla de Sandwich en 1217. Na imaxe móstrase a captura do estandarte francés e a execución de Eustaquio o Monxe (d) e o apoio dos bispos ingleses (e). Obra de Mateo de París.]]
Como resultado da batalla en Lincoln, as tropas leais ao rei detivéronse e non reiniciaron a campaña ata xuño, cando acordaron a liberación dos prisioneiros. Namentres, o apoio á campaña de Luís diminuía en Francia e concluíu en que a guerra en Inglaterra estaba perdida. O príncipe francés negociou os termos co cardeal Guala, baixo os cales renunciaba aos seus dereitos ao trono inglés. En troco, os seus seguidores recuperaban as súas terras, calquera sentenza de excomuñón quedaba revogada e o goberno de Henrique prometeu reforzar a Carta Magna. As consecuencias do acordo proposto axiña comezaron a tomar corpo, e algúns lealistas protestaron porque entenderon que era demasiado xeneroso cos rebeldes, particularmente co clero que se unira á rebelión. Na falta dunha solución, Luís permaneceu en Londres xunto ás súas forzas restantes.
O 24 de agosto de 1217, a frota francesa arribou á costa de Sandwich, traendo máis soldados, maquinaria de asedio e alimentos frescos. Hubert de Burgh, o justiciar de Henrique, saíu para interceptala, o que resultou na Batalla de Sandwich. A frota de De Burgh dispersou os franceses e capturou o seu buque insignia, liderado por Eustaquio o Monxe, quen foi executado. Cando as novas chegaron ata Luís, comezou a negociar un novo acordo de paz. Henrique, Isabel, Luís, Guala e William chegaron a un acordo por medio do Tratado de Lambeth, tamén coñecido como Tratado de Kingston, nos días 12 e 13 de setembro dese ano. O tratado foi similar á primeira oferta de paz, pero excluía o clero rebelde, cuxas terras e equipos permaneceron confiscados. Luís aceptou unha compensación de 6 666 libras para acelerar a súa partida de Inglaterra, e prometeu persuadir o rei Filipe II para que devolvese as posesións de Henrique en Francia. Luís deixou Inglaterra como se acordou e uniuse á Cruzada albixense no sur de Francia.
Restablecemento da autoridade real
miniatura|Representación de Mateo de París da segunda coroación de Henrique en [[1220.]] Coa fin da guerra civil, o goberno de Henrique afrontou a tarefa de restablecer a autoridade real ao longo de grandes partes do país. No final de 1217 moitos dos antigos rebeldes ignoraban de xeito habitual as instrucións que recibían, e ata mesmo aqueles que eran leais a Henrique mantiñan un celoso control da súa independencia sobre os castelos reais. Construíronse ilegalmente fortificacións, chamados castelos adúlteros, que floreceron ao longo da maior parte do país. A rede de shériffs dos condados colapsou, e con eles a posibilidade de subir os impostos e recoller os ingresos reais. O príncipe galés Llywelyn presentou unha grande ameaza tanto en Gales como nas Marcas galesas.
A pesar do éxito obtido tras gañar a guerra, William tivo menos éxito en restablecer o poder real tras a paz. En parte, isto debeuse a que William foi incapaz de ofrecer un mecenado significativo, a pesar das expectativas dos baróns leais de ser recompensados. William tratou de reforzar os tradicionais dereitos da Coroa de aprobar matrimonios e tutelas, pero non tivo moito éxito. Porén, William si foi capaz de reconstituír o tribunal real de xuíces e de reabrir a tesourería real. O goberno emitiu a Carta Forestal, pola que se pretendía reformar o goberno real dos bosques. A rexencia e Llywelyn chegaron a un acordo no Tratado de Worcester de 1218, pero os xenerosos termos puxeron en evidencia a debilidade da Coroa inglesa.
miniatura|esquerda|O [[castelo de Bedford e a execución da gornición en 1224. Obra de Mateo de París.]] A nai de Henrique non foi quen de establecer un papel para si mesma no goberno da rexencia e regresou a Francia en 1217, onde casou con Hugo de Lusignan, un poderoso nobre poitevino. William Marshal caeu enfermo e morreu en abril de 1219. O novo goberno formouse arredor de tres ministros: o novo legado papal Pandulf, o bispo Peter des Roches e o antigo justiciar Hubert de Burgh. Os tres foron nomeados por un gran consello de nobres celebrado en Oxford e o seu goberno pasou a depender destes consellos para ter autoridade. Hubert e Des Roches eran rivais políticos, con Hubert apoiado por unha rede de baróns ingleses e Des Roches polos nobres dos territorios reais de Poitou e Touraine. Hubert actuou decisivamente contra Des Roches en 1221, acusándoo de traizón e apartándoo da custodia do rei. O bispo abandonou Inglaterra para se dirixir ás cruzadas. Pandulf foi chamado a regresar a Roma ese mesmo ano, deixando a Hubert como a figura dominante do goberno de Henrique.
Inicialmente o novo goberno non tivo moito éxito, pero en 1220 a súa fortuna mudou e comezou a mellorar. O papa permitiu a Henrique ser coroado por segunda vez, usando un novo conxunto de regalía real. A coroación tiña a intención de confirmar a autoridade do rei. Henrique prometeu restaurar os poderes da Coroa, e os baróns xuraron que devolverían os castelos reais e pagarían as súas débedas coa Coroa, baixo ameaza de excomuñón. Hubert, acompañado por Henrique, viaxou a Gales para conter a Llywelyn en 1223, e en Inglaterra as súas forzas reclamaron constantemente os castelos do rei. O esforzo contra os baróns recalcitrantes restantes chegou a un punto crítico en 1224 co asedio co castelo de Bedford, o cal Henrique e Hubert asediaron durante oito semanas; finalmente. tras a súa caída, toda a gornición restante foi executada.
Mentres, Luís VIII de Francia aliouse con Hugo de Lusignan e invadiu Poitou e Gascuña. O exército de Henrique en Poitou estaba sen recursos e carecía do apoio dos baróns locais, moitos dos cales se sentiran abandonados durante a minoría de idade do rei. Como resultado disto, a provincia caeu con facilidade. Quedou claro que Gascuña tamén caería a menos que se enviasen reforzos desde Inglaterra. En principios de 1225 un gran consello aprobou un imposto de 40 000 libras para enviar un exército, que axiña recuperou Gascuña. En troco do acordo de apoio a Henrique, os baróns reclamaron que o rei reinstaurase a Carta Magna e a Carta Forestal. Neste momento o rei declarou que as cartas foran emitidas baixo a súa "espontánea e libre vontade" e confirmounas co selo real, outorgando unha nova Gran Carta e unha Carta Forestal en 1225, con maior autoridade cás versións anteriores. Os baróns anticiparon que o rei actuaría de acordo con estas cartas definitivas, suxeito ao dereito e moderado polo consello da nobreza.
Invasión de Francia
miniatura|Henrique viaxando a [[Ducado da Bretaña|Bretaña en 1230. Obra de Mateo de París.]] Henrique asumiu o control formal do seu goberno en xaneiro de 1227, aínda que algúns dos seus contemporáneos argumentaron que seguía sendo menor de idade ata que cumprise os 21 anos un ano máis tarde. O rei recompensou a Hubert de Burgh polos seus servizos durante a súa minoría de idade, nomeándoo Conde de Kent e outorgándolle unha gran cantidade de terras ao longo de Inglaterra e Gales. A pesar de chegar á maioría de idade, Henrique continuaba fortemente influenciado polos seus conselleiros e durante os primeiros anos do seu mandato mantivo a Hubert como o seu justiciar para que dirixise o goberno, garantíndolle a posición de xeito vitalicio.
O destino das posesións familiares de Henrique en Francia seguía a ser incerto. Reclamar esas terras era extremadamente importante para Henrique, quen utilizou termos como "reclamar a súa herdanza", "restaurar os seus dereitos" e "defender as súas reclamacións legais" para referirse aos territorios nas correspondencias diplomáticas. Os reis franceses tiñan unha vantaxe financeira, e incluso militar, sobre Henrique. Ata mesmo en tempos de Xoán, a Coroa francesa gozou dunha considerable, aínda que non abafadora, vantaxe nos recursos, pero desde entón, as diferenzas aumentaron, cun incremento dos ingresos dos reis franceses que case se duplicou entre 1204 e 1221.
Luís VIII de Francia finou en 1226, deixando o seu fillo Luís IX de tan só 12 anos como herdeiro, apoiado por unha rexencia. O novo rei francés estaba nunha posición máis débil cá do seu pai, e enfrontouse coa oposición de moitos dos nobres franceses que aínda mantiñan ligazóns con Inglaterra, o que desembocou nunha serie de revoltas ao longo do reino. Así, no final de 1228 un grupo de rebeldes normandos e anxevinos chamaron a Henrique para que invadise Francia e reclamase a súa herdanza, e Pedro de Dreux, o duque da Bretaña, levantouse en armas contra Luís xurando lealdade a Henrique.
As preparacións para a invasión progresaron amodo, e cando finalmente Henrique chegou á Bretaña co seu exército en maio de 1230, a campaña non resultou frutífera. Posiblemente baixo consello de Hubert, o rei decidiu evitar a batalla cos franceses non invadindo Normandía. No seu lugar marchou ao sur cara a Poitou, onde montou o seu campamento durante o verán, antes de marchar á seguridade das súas posesións en Gascuña. O rei acordou unha tregua con Luís ata 1234 e regresou a Inglaterra sen conseguir nada. O historiador Huw Ridgeway describiu esta campaña como un "custoso fracaso".
A revolta de Richard Marshal
O ministro principal de Henrique, Hubert de Burgh perdeu o poder en 1232. O seu vello rival, Peter des Roches, regresou a Inglaterra das cruzadas en agosto de 1231 e aliouse co cada vez maior número de opoñentes políticos a Hubert. Expuxo o caso a Henrique de que o justiciar estivera malgastando o diñeiro real e as súas terras, e que fora responsable dunha serie de revoltas contra o clero estranxeiro. Hubert acolleuse a sagrado na capela de Merton College, pero Henrique mandouno arrestar e encerrar na Torre de Londres. Des Roches tomou o goberno, apoiado pola facción poitevina dos baróns en Inglaterra, que viron neste movemento a oportunidade de recuperar as súas terras perdidas ás mans dos seguidores de Hubert nas décadas pasadas.
Des Roches utilizou a súa nova autoridade para despoxar os seus opoñentes das súas propiedades, eludindo os tribunais e procesos legais. As queixas de poderosos baróns como o fillo de William Marshal, Richard aumentaron, e afirmaron que Henrique estaba evitando protexer os seus dereitos legais acordados nas cartas de 1225. Deste xeito estoupou unha nova guerra civil entre os seguidores de des Roches e os de Marshal. Des Roches enviou exércitos ás terras de Richard Marshal en Irlanda e no sur de Gales. En resposta, Richard aliouse co príncipe Llywelyn, e os seus propios seguidores rebeláronse en Inglaterra. Henrique foi incapaz de obter unha clara vantaxe militar e comezou a preocuparse de que Luís de Francia vise a revolta como unha oportunidade para invadir a Bretaña –onde a tregua estaba a piques de expirar– mentres el estaba distraído na casa.
Edmund Rich, o arcebispo de Canterbury, interveu en 1234 e celebrou varios grandes consellos, aconsellando a Henrique que aceptase a destitución de Des Roches. Henrique acordou a paz, pero antes de que as negociacións rematasen, Richard morreu por mor das feridas no campo de batalla, deixando o seu irmán Gilbert como herdeiro das súas terras. O acordo final foi asinado en maio e Henrique foi amplamente eloxiado pola súa humildade ó aceptar unha paz bastante vergonzosa. Mentres isto ocorría, a tregua con Francia na Bretaña rematou, e o aliado de Henrique, o duque Pedro, pasou a estar baixo unha nova ameaza militar. Henrique tan só puido enviar unha pequena expedición de soldados na súa axuda, e a Bretaña acabou caendo nas mans de Luís en novembro. Durante os seguintes 24 anos, Henrique gobernou persoalmente o seu reino, en lugar de deixalo nas mans dos seus ministros.