cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Koji Wada
Fóra do Xapón
En xullo de 2007, Wada fixo o seu primeiro espectáculo no Brasil, facendo unha presentación en solitario e cantando xunto con outros convidados cantantes xaponeses dos Anime Friends. Isto sucedeu un ano despois de que Ayumi Miyazaki visitou Brasil noutra convención ExpoAnime Brasil. Tamén visitou o estado de Río Grande do Sur no Brasil o 14 de outubro de 2007, durante o evento da fin de semana Anima. Do 15 ao 16 de decembro de 2007, fixo unha presentación en vivo no evento Anime Festival XL en Santiago de Chile. En decembro de 2008 estábase a realizar no Animeku 08, en febreiro, o AniCon, e en xullo dos Anime Friends (ambos os dous en 2010), eventos de Yamato, no Brasil e na Arxentina. Entre o 5 ao 6 de xuño de 2010 fixo dous concertos en Monterrey na Area Santa Lucía no Live Dengeki, uns eventos de jpop e unhas convencións de anime.
Loquillo
José María Sanz Beltrán, coñecido artisticamente como Loquillo ou ás veces Loco, nado en Barcelona o 21 de decembro de 1960, é un cantante español de rock. Ata mediados de 2007, estivo acompañado polos denominados Trogloditas (Simón, o derradeiro troglodita orixinal, deixou a banda e quedou co nome de Trogloditas) e anteriormente por Los Intocables. Actualmente preséntase como Loquillo, se ben, acompañado dos seus colaboradores habituais, como Igor Paskual ou Jaime Stinus.
François Boucher
François Boucher, nado en París o 29 de setembro de 1703 e finado o 30 de maio de 1770, foi un pintor francés, seguidor do estilo rococó, famoso polas súas pinturas idílicas e voluptuosas de temas mitolóxicos, alegorías pastorís e diversos retratos de Madame de Pompadour.
Traxectoría
Tres anos despois, Boucher gañou o prestixioso Prix de Rome, mais tivo que esperar outros catro anos para poder realizar os seus estudos en Italia.
Despois da súa volta de Italia, en 1731, foi admitido na Real Academia da Pintura e Escultura. Chegaría a ser reitor desa academia e máis director da real fábrica de tapices dos Gobelinos. En 1765 foi nomeado primeiro pintor do rei.
Francois Boucher faleceu o 30 de maio de 1770 en París.
Caracteres da súa obra
miniatura|300px|Marie-Louise O'Murphy, xove amante de [[Luís XV de Francia|Luís XV, 1752, Alte Pinakothek, Múnic.]]
A súa obra está inspirada en artistas como Watteau e Peter Paul Rubens. As súas primeiras obras celebran a tranquilidade da natureza e a evasión que outorga o campo.
A marquesa de Pompadour, que era sinónimo da arte rococó, era unha grande admiradora da obra de Boucher, e é nos retratos desta onde o pintor mostra con maior claridade o seu estilo.
En cadros como "O almorzo", de 1739, mostra unha escena familiar con grande mestría, usando os membros da súa propia familia como modelos.
Este estilo intimista contrasta coas imaxes explícitas que pinta nos retratos das odaliscas, como se pode ollar na Odalisca morena (ca. 1740). O rostro da muller é o da súa propia esposa (Diderot dixo que Boucher estaba "prostituíndo á súa dona", e, segundo lendas, o traseiro era o de Madame de Pompadour).
Ademais dos cadros, Boucher deseñou vestimenta para teatros e tapices. Participou na decoración dos palacios de Versalles, Fontainebleu e Choisy.
Existencia
Existencia (existentia, en Latín). En filosofía este termo ten dous significados básicos. Un sentido xeral asociado principalmente á filosofía cristiá medieval e outro máis específico propio das filosofías da existencia do século XX. No primeiro caso a existencia oponse á esencia e significa o feito de que algo sexa real. Neste sentido a existencia é aplicable a calquera ente ou propiedade dun ente que efectivamente esta aí, é dicir, que aparece aí como dado. Por exemplo, “esta árbore que está aí”. A filosofía existencial, en cambio, usa o termo existencia unicamente para referirse á realidade humana. Esta última é unha realidade sempre individual e constantemente facéndose a si mesma, polo que non sería definible do mesmo xeito que se definen os outros entes. En consecuencia, respecto da existencia humana non ten sentido preguntar qué é, senón só cómo é. A primeira pregunta apuntaría á esencia, sempre fixa, compartida por todos os individuos dunha mesma especie. Pero a existencia humana, posto que a súa condición é a dunha realidade sempre inacabada, non pode nunca definirse como un caso particular dunha esencia común. Toda existencia humana é peculiar, propia de cada un e, como tal, só experimentable polo propio individuo no seu propio existir. Nisto residiría a condición fundamental do ser humano. De aí que a definición dun ser humano calquera afecte só a el, reflectindo a súa peculiaridade. No caso do ente humano, polo tanto, ou ben a súa esencia ven dada pola pura existencia (Martin Heidegger), ou ben a existencia precede á esencia (Jean-Paul Sartre).
O estudo da existencia humana efectuado por Heidegger en Ser e tempo recibe o nome de hermenéutica existencial, e o efectuado por Sartre en O ser e o nada foi acuñado por este co nome de existencialismo.
A Veiga, Carballeda, Carballeda de Avia
A Veiga  é un lugar da parroquia da Carballeda no concello ourensán de Carballeda de Avia na comarca do Ribeiro. Tiña 37 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 14 eran homes e 23 mulleres. Iso supón unha diminución da poboación respecto a 2010, cando tiña 38 habitantes (13 homes e 25 mulleres).
Gunnar Staalesen
Gunnar Staalesen, nado o 16 de outubro de 1947, é un autor noruegués de novela policíaca, as súas novelas protagonízaas o detective Varg Veum de Bergen, antigo traballador da oficina da protección da infancia.
Olaf Stapledon
William Olaf Stapledon, nado en Seacombe, Wallasey, o 10 de maio de 1886 e finado en Caldy o 6 de setembro de 1950, foi un filósofo e escritor de ficción científica británico. En 2014, foi incluído no Salón da Fama da Ficción Científica e a Fantasía.
Traxectoria
Stapledon naceu na península Wirral, en Cheshire, fillo único de William Clibbett Stapledon e Emmeline Miller. Pasou os primeiros seis anos da súa vida cos seus pais en Port Said, Exipto. Estudou na Abbotsholme School e no Balliol College, Oxford, onde recibiu un grao de bacharelato en artes en historia moderna (segunda clase) en 1909, promocionado a un grao MA en 1913. Tras un breve período como profesor na Escola de Gramática de Manchester, traballou en oficinas navais en Liverpool e Port Said entre 1910 e 1912. De 1912 a 1915 Stapledon traballou coa póla de Liverpool da Workers' Educational Association.
Durante a primeira guerra mundial serviu como obxector de conciencia. Stapledon foi condutor de ambulancia coa Friends' Ambulance Unit en Francia e en Bélxica dende xullo de 1915 a xaneiro de 1919; recibiu á Croix de Guerre ao valor. O 16 de xullo de 1919 casou con Agnes Zena Miller (1894–1984), unha prima australiana. Encontráranse por primeira vez en 1903 e mantiveron correspondencia durante a guerra. Tiveron unha filla, Mary Sydney Stapledon (1920–2008), e un fillo, John David Stapledon (1923–2014). En 1920 mudáronse a West Kirby.
Durante a segunda guerra mundial abandonou o seu pacifismo e apoiou os esforzos de guerra. En 1940 a familia Stapledon construíu e mudouse a unha nova casa en Simon's Field, en Caldy, Wirral. Durante a guerra foi un defensor público do esquerdista Common Wealth Party, de J.B. Priestley e Richard Acland, ademais do grupo internacionalista británico Federal Union.
Despois de 1945 Stapledon viaxou moito facendo xiras de conferencias, visitando os Países Baixos, Suecia e Francia, e en 1948 falou no Congreso Mundial de Intelectuais pola Paz en Wrocław, Polonia. Tamén asistiu á Conferencia pola Paz Mundial que tivo lugar en Nova York en 1949, sendo o único británico que recibiu o visado para iso. En 1950 involucrouse co movemento antiapartheid. Tras unha semana de conferencias en París, cancelou unha viaxe programada a Iugoslavia e volveu á súa casa en Caldy, onde faleceu repentinamente por un ataque cardíaco.
Stapledon foi incinerado no Crematorio de Landican. A súa viúva e os seus fillos esparexeron as súas cinsas nos cantís que miran ao estuario do Dee, un dos seus lugares favoritos, que aparece en varias ocasións nos seus libros. Stapledon Wood, na parte sueste de Caldy Hill, foi nomeado por el.
Balea
As baleas son un diverso grupo de mamíferos mariños placentarios. Son un grupo informal dentro da infraorde dos cetáceos, usualmente excluíndo ós golfiños e focénidos. As baleas, golfiños e focénidos pertencen á orde dos artiodáctilos e os seus parentes máis achegados son os Hippopotamidae, diverxendo hai 40 millóns de anos. Crese que as dúas subordes de baleas, os misticetos e os odontocetos, se separaron hai 34 millóns de anos. As baleas abranguen oito familias existentes: Balaenopteridae (os rorcuais), Balaenidae (baleas verdadeiras), Cetotheriidae (balea pigmea), Eschrichtiidae (balea gris), Monodontidae (belugas e narvais), Physeteridae (o cachalote), Kogiidae (balea anana) e Ziphiidae (zifios).
As baleas son criaturas de mar aberto, onde realizan tódalas fases do seu ciclo biolóxico. A súa adaptación á vida baixo a auga é tan extrema que non son quen de sobrevivir en terra. O seu tamaño varía dende os 2,6 m e 135 kg dun cachalote anano até os 29,9 m e 190 toneladas da balea azul, que é a meirande criatura que xamais existiu. O cachalote é o meirande depredador dentado da terra. Varias especies amosa dimorfismo sexual, no que as femias son meirandes que os machos. Os misticetos non teñen dentes, e no seu canto teñen barbas, unhas estruturas como pelos que expelen a auga e reteñen o krill e o plancto do que se alimentan. Empregan os pregues da gorxa para expandir a boca e botar un gran grolo de auga. Os balénidos teñen testas que poden representar até o 40% da súa masa corporal para tomar auga. Por outra banda, os odontocetos, teñen dentes cónicos deseñados para capturar peixes ou téutidos. Os misticetos teñen un desenvolvido sentido do "olfacto", mentres que os odontocetos teñen un ben desenvolvido sistema de audición. O seu oído, que está adaptado tanto para a auga como o aire, está tan ben desenvolvido que poden sobrevivir mesmo se son cegos. Algunhas especies, como os cachalotes, están moi adaptados a vivir a grandes profundidades e capturar luras, as súas presas favoritas.
As baleas na cultura popular galega
No imaxinario tradicional galego, a balea es un animal de tamaño xigantesco e que berra de tal xeito que mete medo tanto a mariñeiros como á xente do interior. miniatura|esquerda|250px|San Brandán celebrando misa sobre a illa-peixe
Crese que só existe unha balea en todo o mar, e que pare unha cría cada cinco anos. Coincidindo co momento do parto, as mulleres embarazadas corren perigo de abortar, porque se considera que a balea está directamente relacionada co Mal. Cando a balea sente que vai morrer, diríxese a varar na costa, quedando no mar o baleato. Curiosamente, esta lenda foi recollida a provincia de Ourense, concretamente en Sabadelle, do concello do Pereiro de Aguiar
Do gran tamaño do animal dá idea o feito de que fose confundido cunha illa, cando estaba a dormir aboiando no mar. Éa lenda de San Brandán, un monxe irlandés do século VI que navegou para evanxelizar novas terras. Nun momento determinado, en augas das Illas Canarias, atopan unha illa deserta e totalmente desprovista de vexetación e deciden deterse alí para celebrar misa e, rematada esta, prenden lume para quentarse. Pero de socate notan que a illa comeza a moverse, polo que escapan correndo cara o barco. A suposta illa era unha balea que termina mergullándose e desaparecendo.
Noutra ocasión, outra balea atemorizaba ós habitantes da Mariña lucense e, concretamente, ós mariñeiros que se dedicaban á caza de baleas do porto de San Cibrao (en Cervo). Cando o soubo o bispo de Mondoñedo, San Gonzalo, achegouse á praia onde nadaba a balea. Esta, ó velo chegar, acaroouse ata onde a profundidade non implicaba risco de varamento e bispo e balea puxéronse a falar. Cando remataron, o bispo bendixo ó animal, subiu a unha barca e achegouse onda a balea. A balea abriu a boca e o bispo penetrou nela, para saír ó pouco cunha imaxe da Virxe nas mans. É a Virxe de Vilaestrofe, que se conserva na igrexa de San Román de Vilaestrofe, do concello de Cervo.
Vilariño, Carballeda, Carballeda de Avia
Vilariño  é un lugar da parroquia da Carballeda no concello ourensán de Carballeda de Avia na comarca do Ribeiro. Tiña 34 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 17 eran homes e 17 mulleres. Iso supón unha diminución da poboación respecto a 2010, cando tiña 40 habitantes (23 homes e 17 mulleres).
Zestoa
miniatura|dereita|225px|Ponte sobre o río Urola en Zestoa miniatura|dereita|225px|Localización de Zestoa en Guipúscoa Zestoa (coñecida en castelán como Cestona) é un concello vasco pertencente á provincia de Guipúscoa e que forma parte da comarca da Costa do Urola. En 2007 contaba cunha poboación de 3.410 habitantes.
Localidades
Á parte da propia Zestoa, outras localidades do concello son: Aizarna, Iraeta, Endoia, Arroa goia, Arroa behea, Lasao, Ibañarrieta e Presalde.
Outros
O río Urola atravesa o municipio; é posíbel practicar o sendeirismo a través de camiños que seguen o río até a costa. Parte do territorio municipal está comprendido no Parque Natural de Pagoeta que se comparte con o concello de Zarautz.
Ría de Camariñas
A ría de Camariñas é unha ría galega da provincia da Coruña, pertencente á Costa da Morte.
Localización e características
Limita ó sur con Muxía e ó norte co Cabo Vilán. Nela desemboca o río Grande, que baña os municipios de Camariñas, Muxía e Vimianzo.
Por esta ría pasa na súa totalidade a 6ª etapa da ruta de sendeirismo do Camiño dos Faros.
Canal de Suez
O canal de Suez (قناة السويس, Qanāt al-Suways en árabe) é un canal artificial de 193,3 km que liga o mar Mediterráneo desde o porto exipcio de Port-Saïd ao mar Vermello polo porto de Suez atravesando o desértico istmo de Suez. Permite ás embarcacións iren da Europa á Asia sen teren que contornar a África polo cabo da Boa Esperanza. Antes da súa construción, as mercadorías tiñan que ser transportadas por terra entre o mar Mediterráneo e o mar Vermello. miniatura
Na antigüidade
Talvez durante a XII dinastía, o faraón Senusret III escavou un canal a través do Wadi Tumilat que unía o río Nilo co mar Vermello e lle permitía o comercio co Punt. Existe constancia da súa existencia desde o século XIII a.C., en tempos de Ramsés II, mais este canal desfíxose posteriormente. Segundo Herodoto, Neco II tentou sen éxito re-escavalo a finais do século VI a.C.. Porén, Darío I, o conquistador persa, si rematou as reparacións arredor do ano 500 a.C. miniatura|Foto satélite do Canal de Suez da [[NASA.]] Este precedente do Canal de Suez foi restaurado por Tolomeo II arredor do 250 a.C. Durante o milenio seguinte foi modificado, destruído e reconstruído até o seu momento final, no século VIII d.C., baixo o califa abásida al-Manusr.
Construción do Canal de Suez moderno
miniatura|esquerda|170px|Ferdinand de Lesseps Durante a conquista de Exipto, Napoleón considerou a posibilidade de construír o canal mais o proxecto foi abandonado logo de que unhas medicións erróneas indicasen que as augas do Mar Vermello eran máis altas que as do Mediterráneo, o que non permitiría un canal sen esclusas.
En 1854 e 1856, Ferdinand de Lesseps, que fora un diplomático vinte anos antes, obtivo a concesión da súa construción de Said Pasha, vicerrei do Exipto. Creouse unha empresa para a construción dun canal marítimo aberto aos barcos de todas as nacións de acordo cos planos creados polo enxeñeiro austríaco Alois Negrelli. A construción do canal iniciouse o 25 de abril de 1859. No final dos traballos, Exipto e Francia eran os propietarios do canal. E a Compañía do Canal de Suez (Compagnie Universelle du Canal Maritime de Suez) operaría o canal por un período de 99 anos.
Estímase que 1,5 millón de exipcios participaron na construción do canal e que 125.000 morreron, principalmente da cólera. Nun principio, a construción levouse a cabo sobre todo por medios manuais; sen auga potábel, os traballadores realizaban o seu labor en condicións moi duras, axudados por camelos cargados con cestos. Porén, reunir todos os meses 20.000 traballadores resultou sumamente difícil. Por outra banda, máis de 200 morrían cada ano e as tarefas detíñanse por causa de enfermidades contaxiosas. Aos cinco anos, o goberno exipcio suspendeu a contratación de traballadores e procedeu a mecanizar os traballos.
miniatura|Construción do canal O 17 de febreiro de 1867, o primeiro navío atravesou o canal, mais a inauguración oficial foi o 17 de novembro de 1869. O emperador Napoleón III de Francia estaba presente, e para a ocasión encargóuselle a Giuseppe Verdi a composición da ópera Aida, que non puido rematar a tempo, polo que se representou Figaro.
Unha obra conflitiva
A influencia da abertura do canal no comercio marítimo foi tremenda. Xogou un papel fundamental na penetración e colonización de África e do Oriente Medio. A débeda externa que ocasionou a súa construción obrigou a Ismail Pasha, sucesor de Said Pasha, a vender a súa parte do canal ao Reino Unido en 1875, o que garantía así a rota británica para as Indias. Esa compra, conducida polo primeiro ministro Benjamin Disraeli, foi financiada por un empréstito do banco Rotschild. As tropas británicas instaláronse ás marxes do canal para protexelo en 1882. A Convención de Constantinopla declarou en 1888 que o canal sería unha zona neutral baixo protección británica.
esquerda|miniatura|Unha das primeiras travesías, no século XIX Máis tarde, durante a primeira guerra mundial, os ingleses negociaron o Acordo Sykes-Picot, que dividía o Oriente Medio para afastar a influencia francesa do canal. No Tratado anglo-exipcio de 1936, o Reino Unido retivo o control do canal.
En 1951, Nasser repudiou o tratado e en 1956 nacionalizou a Compañía do Canal co obxectivo de financiar a construción do Encoro de Asuán, após o rexeitamento dos Estados Unidos e do Reino Unido de fornecer os fondos necesarios en represalia porque os exipcions adquiriran armamento da Unión Soviética. Os bens exipcios foron conxelados e a axuda alimentaria suprimida. Os principais accionistas do canal eran daquela os británicos e os franceses. Alén diso, Nasser denunciou a presenza colonial do Reino Unido no Oriente Medio e apoiou os nacionalistas na Guerra de Alxeria.
O Reino Unido, a Francia e Israel lanzáronse entón a unha operación militar, bautizada "operación mosqueteiro", o 29 de outubro de 1956. A Crise do canal de Suez durou unha semana. A ONU confirmou a lexitimidade exipcia e condenou a expedición franco-israelo-británica cunha resolución mediante a cal tamén se estableceu a presenza dunha forza das Nacións Unidas (UNEF). Como resultado dos danos e dos barcos afundidos, o canal fechouse até abril de 1957.
Após a Guerra dos seis días de 1967, o canal permaneceu fechado até 1975, cunha forza de paz da ONU que permaneceu estacionada até 1974. En 1973, durante a Guerra do Yom Kippur, o canal foi o escenario do ataque masivo do exército exipcio que tentou penetrar na Península do Sinaí, controlada por Israel. Posteriormente, os israelís cruzárono no sentido contrario.
Características
O canal non posúe esclusas, pois todo o traxecto está ao nivel do mar, contrariamente ao que sucede no canal do Panamá. O seu trazado apoiase en tres planos de auga, os lagos Manzala, Timsah e Amer. A anchura media do canal é de 365 metros, dos que 190 m son navegábeis. Inicialmente, eses dous valores eran de 52 e 44 m. O canal é demasiado pequeno para dous carrís de tráfico, polo que os barcos atravésano en convois e usan canais de derivación. Hai 78 km de derivacións, nun 40% da lonxitude total do canal. De norte a sur estas son: a derivación de Port Said, de 36,5 km, a derivación de Ballah de 9 km, a derivación de Timsah, de 5 km, e a derivación de Deversoir, de 27,5 km.
O canal permite a pasaxe de navíos de 15 m de quilla somerxida (calado), mais hai traballos previstos a fin de permitir a pasaxe de supertankers de até 22 m para o 2010. Actualmente, eses enormes navíos deben descargar unha parte da carga nun barco pertencente ao canal para poderen atravesalo. Aproximadamente 15.000 navíos por ano atravesan o canal, representando 14% do transporte mundial de mercadorías. Unha travesía demora de 11 a 16 horas.
A nova canle
A nova canle de Suez inaugurouse o 6 de agosto de 2015, as autoridades prevén que o número de barcos duplicarase en menos de 10 anos e que os ingresos aumentarán de 5.300 millóns de dólares en 2014 a máis de 13.000 millóns en 2023.
A nova canle de Suez discorre paralela á antiga e ten unha lonxitude de 72 quilómetros, dos cales 35 corresponden a escavación en seco e os 37 restantes a ampliación e afondamento. Ademais, hai unha superficie duns 76.000 quilómetros cadrados xunto á canle para atraer máis barcos. Permitira duplicar o tráfico marítimo na canle, a circulación dos barcos en ambos sentidos a vez e a redución dos tempos de espera para os buques. Esta nova ruta tamén contribúe a reducir o consumo de combustible e, polo tanto, os custos de navegación.
Angelines Salgueiro Corujo
María Angeles Salgueiro Corujo, nada en Lugo en 1932 e finada na mesma cidade o 2 de xuño de 2015, foi unha mestra e política galega.
Traxectoria
Estudou o bacharelato nas Xosefinas. Mestra nacional con 19 anos e un ano despois foi destinada ao Saviñao. Dende 1955 exerceu como mestra nas Nogais. Foi nomeada alcaldesa das Nogais polo Gobernador civil en 1973, permanecendo no cargo até 1979. Foi directora do Colexio Público das Nogais até 1988. Despois foi directora do Colexio Público Illa Verde de Lugo. Foi deputada provincial dende 1979 até 1983.
Vida persoal
Casou con Alfonso López Soaz.
Atletismo
miniatura|400px|Diferentes competicións atléticas. miniatura|[[Xogos Olímpicos de Atlanta (1996)]] Atletismo é o nome que recibe un amplo conxunto de probas deportivas divididas en carreiras, saltos e lanzamentos. Pódense practicar en pavillóns ou ao ar libre.
O atletismo é un dos poucos deportes practicados de forma tradicional mundialmente, tanto no ámbito afeccionado como no transcurso de numerosas competicións de todos os niveis. A simplicidade e os poucos medios necesarios para a súa práctica explican en parte este éxito. Os primeiros vestixios de concursos atléticos remóntanse a civilizacións antigas.
Os Xogos Olímpicos son a proba internacional máis coñecida. Celébranse cada catro anos desde 1896 e o atletismo é a disciplina máis importante neles. Desde 1982, a IAAF é o organismo encargado da súa regulamentación, e creou normas para finalizar co período afeccionado da disciplina. O primeiro Campionato do Mundo de Atletismo organizouse en 1983 e teñen lugar cada dous anos desde 1991.
Antigüidade
O atletismo existe desde hai miles de anos, considérase o deporte máis antigo do planeta. Deixando de fóra deportes prehistóricos sen regras nin normativa, en Exipto no século XV aC atópase como referencia escrita máis antiga unha inscrición nunha lápida de Amenofis II, na cal se fala de carreiras a pé. Ao mesmo tempo a civilización minoica tamén facía carreiras, e lanzamentos como o de xavelina e disco.
Posteriormente fixéronse os Xogos Olímpicos que iniciaron os gregos en 776 aC. Hai varias teorías que apuntan ao ano 880 aC como data de inicio dos Xogos Olímpicos (por obra do rei de Elida, Ifitos, e en honra ao deus Zeus), pero a primeira referencia escrita é unha listaxe de gañadores do ano 776 aC: Kerobos foi o gañador dunha carreira de 197,27 metros denominada stadion.
Durante os días que duraban os xogos, parábanse todas as guerras (entre estados ou cidades gregas), isto denominábase tregua olímpica.
Entre o 472 aC, e o 350 aC fóronse modificando algúns conceptos para acabar cuns xogos olímpicos semellantes aos actuais: o primeiro día dedicábase á celebración do culto de Zeus, o segundo día levaban a cabo as carreiras individuais e durante o resto de días o resto de probas. Os trofeos que conseguían os atletas eran ofrecidos aos seus deuses: os atletas non recibían ningún premio valioso, como poderían ser xoias ou ouro, senón que só recibían unha coroa feita cunha rama de olivo chamada Kotinos e o recoñecemento de ser os máis rápidos ou os que saltaban máis. Os atletas ían nus durante todo o período, posto que aquilo era unha representación da beleza masculina e tentaban imitar aos deuses, as mulleres tiñan o acceso prohibido. miniatura|250px|esquerda|Estadio de Olimpia.
No 394 aC xa se disputaron 293 Xogos Olímpicos, todos eles no Val de Olimpia.
En Roma practícase o atletismo en dúas versións diferentes. A primeira de inspiración etrusca (cursores), e a segunda é unha adaptación das disciplinas gregas (athletae) que son practicadas a Roma a partir do 186 aC, e os romanos continuáronos. Coa chegada do cristianismo os Xogos foron perdendo interese. No ano 394 o emperador romano Teodosio o Grande aboliunos porque eran considerados pagáns.
Irlanda organiza entre o 632 aC e 1169 xogos que comprenden probas descoñecidas polos gregos como salto de pértega, lanzamento de martelo e unha forma de cros country. Estas disciplinas son importadas a Escocia no século IV, pola migración de escoceses. Estes xogos arraigan en terra escocesa e fanse os Highland Games.
Idade media ata o século XIX
Desde o século XI, as fontes informan de carreiras a pé en Inglaterra. O entusiasmo é tal que as autoridades locais reservan un espazo dedicado a estas competicións en 1154 en Lord. A descrición dun lanzador de pedras figura nos relatos de Havelock o danés en 1275. Doutra banda, segundo os historiadores, o rei Henrique II de Inglaterra fixo instalar uns terreos de deporte nos arredores de Londres para a práctica de diferentes probas tales como lanzamento de martelo en zorra, lanzamento de barra e pa, así como xogos de pelota. Ao mesmo tempo, os mozos londinienses desafíanse a interminables carreiras a través da cidade.
En 1834 un grupo de ingleses decidiron os mínimos esixibles para participar en determinadas probas. As primeiras reunións atléticas foron da man das universidades de Oxford e Cambridge (1864). O primeiro mitin nacional en Londres tivo lugar en 1866 e o primeiro mitin afeccionado en pista cuberta, celebrado nos Estados Unidos en 1868, o ano no cal se fundou o primeiro club de atletismo. Isto desatou o interese por este deporte tanto en Europa como América.
Amodo o atletismo foi collendo protagonismo, en 1896 celebráronse os Xogos Olímpicos en Grecia impulsados polo barón Pierre de Coubertin, no Estadio Panathinaikó de 333 metros de pista, e a partir de aquí cada 4 anos un país era o anfitrión dos Xogos, excepto en tempos de guerra.
Aínda así non foi ata os xogos de Estocolmo, en 1912 que non se empezaron a cronometrar as carreiras; foi, por tanto, o primeiro momento no que se contaron as marcas, foi naqueles xogos cando Jim Thorpe gañou dúas medallas de ouro no péntatlon e no décatlon, conseguindo a marca do mundo, seis meses despois retiráronselle as medallas e as marcas porque cobraba 25 dólares semanais xogando ao béisbol, en 1982, unha vez xa morto, o Comité Olímpico Internacional entregou as medallas aos seus fillos e volvérono a inscribir no libro das Marcas.
En 1976 acordouse que todas as marcas e probas se indicaran de forma métrica e evitar empregar a palabra milla. Actualmente isto aplícase a todas as probas excepto a de milla.
Probas
As probas de atletismo adóitanse clasificar en tres grandes bloques: carreiras (velocidade, medio fondo, fondo, obstáculos, marcha atlética e remudas), concursos (saltos e lanzamentos) e probas combinadas (décatlon e héptatlon).
Carreiras
As carreiras son as probas clásicas. Consisten a correr (excepto no caso da marcha) unha distancia determinada co obxectivo de completala co menor tempo posible. Unha saída será nula se un corredor ou corredora ponse en movemento antes de que se dea o pistoletazo de saída. O atleta que fai unha saída nula é descualificado (en vigor desde o 1 de xaneiro de 2010). As carreiras clasifícanse en:
miniatura|dereita|250px|Carreira con valos. As carreiras de velocidade son as carreiras onde a distancia a percorrer son 400 metros ou menos. De tal maneira que os 50 metros lisos, os 60, os 100, os 200 e os 400 son categorizadas neste grupo. Afinando máis poderíanse distinguir as carreiras de esprint (distancia inferior aos 100 metros), pero non é necesario. Estas carreiras caracterízanse polo feito de que o atleta empeza a carreira agachado cos pés colocados sobre o bloque de saída (starting ou tacos de saída) que o axudarán a gañar impulso ó comezo da carreira. A saída nestas carreiras pode ser decisiva. O atleta non escatima en ningún momento en velocidade: vai todo o percorrido ao máximo; quizais a única excepción é á proba dos 400 metros, onde o atleta pode rebaixar a velocidade en determinados momentos para esforzarse máis noutras zonas.
Unha vez se da o pistoletazo de saída, o atleta impúlsase co starting e fai os 10 ou 20 primeiros metros lixeiramente agachado, e finalmente pon as costas completamente rectas. Isto permite unha maior apertura de pernas. O atleta tense que impulsar fortemente contra a terra no canto de "apoiarse" como quizais faría nunha carreira de fondo ou medio fondo.
As carreiras de medio-fondo son aquelas comprendidas entre os 600 e os 3.000 metros. As carreiras máis populares son a de 800 metros lisos, a de 1.500 e a de 3.000. Tamén o sería a milla a pesar de non ser olímpica. Nestas carreiras o atleta segue unha estratexia previamente estudada acelerando e reducindo a marcha para poder aguantar toda a distancia, tamén hai atletas que van durante toda a carreira á mesma velocidade. Nestas probas non se empeza con starting, senón que se sae de pé, e colócanse nunha liña curva da pista, sen rúa única; a única excepción son os 800 metros lisos onde si que se empeza con starting e durante unha distancia hai rúa única. O atleta fai unha menor apertura de pernas e a acción dos xeonllos non é tan importante como nas probas de velocidade. 250px|miniatura|O [[campo a través caracterízase por disputarse no medio de camiños, montañas, campos etc. no canto de facelo en pista.]] As carreiras de fondo son todas as carreiras dunha distancia superior aos 3.000 metros: 5.000, 10.000, maratón (42.195 metros fóra de pista), o campo a través (fóra de pista) etc. Os atletas destas probas tentan evitar todos os movementos innecesarios, os xeonllos non se moven moito e a apertura de pernas e a forza son menores que nas carreiras de medio-fondo e de velocidade.
As carreiras de valos son de 400 metros ou inferiores en distancia. O atleta ten que superar un conxunto de 10 valos, de diferente altura segundo a categoría e o sexo. A distancia entre os valos é diferente segundo a distancia que se percorra. Para pasar os valos correctamente primeiro tense que estender unha perna, pasar o valo (sen perder o ritmo) e pola rapidamente en terra, a segunda perna pasa dobrada perpendicularmente ao corpo (de tal maneira que queda paralela a terra): a flexibilidade é un elemento chave nestas probas. Se un atleta non pasa por encima dos valos será descualificado; o feito de tombalas non o descualifica nin impide establecer unha marca. As carreiras de obstáculos son parecidas, a distancia máis común son os 3.000 metros, o atleta ten que superar obstáculos que non poden caer e cada volta teñen que superar unha ría.
Nas carreiras de remudas participan 4 atletas do mesmo equipo. Estes van percorrendo unha distancia determinada e pasando un tubo ríxido chamado testemuño ao seguinte do seu equipo, levándoo sempre na man e non está permitido usar luvas. O cambio tense que producir nunha zona de transferencia de 20 metros. Se durante a carreira a un atleta se lle cae o testemuño, este terá que recollelo e non outro do seu equipo. Ademais, á hora de recollelo non se pode entrar noutro carril, se isto pode interferir a un atleta contrario. Será motivo de descualificación se a entrega do testemuño se fai fóra da zona de transferencia.
Na marcha os atletas teñen que ter sempre un pé en contacto coa terra, ou aparentalo a primeira ollada, aínda que a miúdo non se cumpra completamente esta norma, serve para evitar que os atletas corran. Só se sancionará se se incumpre claramente, o atleta que o faga recibirá os cartóns dos xuíces. As distancias comprenden desde os 1.500 metros ata os 50 km.
Concursos
Os concursos son aquelas probas do atletismo que non son nin carreiras nin combinadas: os saltos e os lanzamentos. As probas que conforman este gran grupo son moi variadas e diversas. Os saltos son: salto de altura, salto con pértega, salto de lonxitude e triplo salto, e os lanzamentos: o peso, disco, martelo e xavelina.
Combinadas
Trátanse de "conxuntos" dalgunhas das probas mencionadas anteriormente. Son o décatlon e héptatlon. Nestas competicións cóntanse os puntos gañados en cada proba, que varían segundo a marca conseguida, contando como 10.000 a marca ideal, no caso do décatlon.
Pista
miniatura|250px|[[Estadio Olímpico Lluís Companys.]] O atletismo, normalmente lévase a cabo nunha pista ovalada descuberta formada por un mínimo de 4 carrís (adoitan ser 8, a recta de chegada ten que ter un mínimo de 6 carrís) onde se realizan as carreiras, e unhas zonas onde se fan os saltos e os lanzamentos, pero ás veces fanse nunhas zonas próximas. Aínda así, tamén se pode disputar en pistas cubertas, que son máis pequenas e caracterízanse para non estar ao aire libre. Todas as pistas teñen que pasar un control da IAAF para controlar a calidade. Finalmente, algunhas probas desenvólvense en espazos exteriores como camiños ou estradas.
A superficie das pistas denomínase tartán e é un material sintético. Adóitase a pintar de cor vermella ou nalgúns casos azul. Algunhas pistas non oficiais ou actualmente en desuso poden ser de terra mineral, de arxila, de cinza ou mesmo de herba.
As pistas ao longo da historia variaron moito. Ao principio eran de area para dificultar a velocidade dos atletas, actualmente isto é diferente e están deseñadas para facilitala. Os materiais cambiaron, cada vez as infraestruturas son máis resistentes. A distancia dunha volta, ademais, variou continuamente: 1896 (Atenas) - 333,33 m; 1900 (París) - 500 m; 1904 (St. Louis) - 536,45 m (un terzo de milla); 1908 (Londres) - 536,45 m; 1912 (Estocolmo) - 383 m; 1924 (París) - 500 m; actualmente son de 400 metros.
Carreiras
Nunha pista oficial, a rúa 1 (o interior) fai 400 metros cada volta. Hai dúas rectas paralelas (duns 84 metros) e dúas curvas co mesmo raio cada unha (duns 36,5 m), estas medidas ás veces poden variar, mantendo a pista simétrica por 2 eixos. As voltas que fan os corredores son no sentido contrario das agullas do reloxo, é dicir, das dúas partes irán sempre pola da dereita. Ao comezo da recta ten que haber un espazo con tartan duns 3 metros e ao final duns 17 para que os atletas non teñan problemas á hora de frear. No interior da rúa 1, para separar a zona de carreiras e as outras probas, hai un bordo duns 5 centímetros de altura e 5 de anchura que adoita ser metálico. Aínda así tamén debe haber unha liña branca que delimite a zona, e en caso de terse que mover o bordo pola realización de concursos ou determinadas carreiras, terase que marcar con conos ou bandeiras (de 20 centímetros de altura como mínimo) o percorrido orixinal da pista, aínda así non poderán estar a máis de 4 metros entre un e o outro.
250px|esquerda|miniatura|Forma da pista para carreiras de atletismo. Fórmula matemática da pista:
Xusto antes da saída da recta ten que estar o número de cada rúa pintado de cor branca, de máis de medio metro de altura e lexibles na dirección da carreira. Á chegada pódense pór dous paus brancos ríxidos, a máis de 0,30 metros de distancia da pista sempre que non dificulten o traballo da foto-finish, as súas medidas terán que ser duns 1,40 x 0,08 x 0,02 metros. Nas carreiras onde se empeza con carril propio, pero acaban con rúa libre (como os 800 metros lisos) deixaranse uns prismas ou conos xusto na zona onde se produza o cambio.
Nodar, Arca, A Estrada
Nodar é un lugar da parroquia de Arca no concello pontevedrés da Estrada na comarca de Tabeirós - Terra de Montes. Segundo o INE e o IGE en 2011 tiña 33 habitantes (15 homes e 18 mulleres), doce menos ca en 1999 (23 homes e 22 mulleres). Está situado a carón do río Umia.
Traxectoria
O topónimo galego Nodar deriva do antropónimo masculino.
Atletismo
Saltos
250px|miniatura|[[Kajsa Bergqvist en pleno salto de altura.]]
Lanzamentos
250px|miniatura|[[Remigius Machura preparando un lanzamento de peso.]] Algunhas veces algúns destes lanzamentos poden desenvolverse en descampados adxacentes á pista, normalmente para non botar a perder o céspede do interior, que moitas veces se utiliza como campo de fútbol, rugby ou hóckey sobre herba.
Pista cuberta
Tamén pode ser que se desenvolva en pistas cubertas, onde a recta ten só 50 metros, a metade dunha pista normal, non se poden facer probas como o lanzamento de disco ou xavelina polo escaso espazo do que se dispón. Unha característica destas pistas é que no interior non hai céspede e que xusto na metade hai unha recta para desenvolver os 60 metros lisos.
Exteriores
Aínda así hai probas como o cross, algunhas carreiras de marcha e os maratóns que se desenvolven en camiños ou estradas. Os maratóns moitas veces rematan dando unha volta á pista.
Equipamento e material
miniatura|[[Botas de cravos de atletismo, imprescindibles para as carreiras de velocidade e a maioría de saltos.]] O material necesario é moi variado segundo a proba que se queira facer. Nas carreiras de velocidade é imprescindible dispor dos tacos de saída (tamén chamados starting). No salto con pértega e o de altura necesítase un colchón para parar as caídas. Nos lanzamentos, loxicamente necesítanse os artefactos que se lanzarán. Todas as pistas, ademais teñen que contar con valos e obstáculos para poder desenvolver as probas.
O material que teñen que traer os xuíces tamén varía segundo a proba e segundo o papel que teñen. Por exemplo nun salto de lonxitude, uns encargaranse de alisar a area, outros de medir, e outros de verificar que o salto é válido. Por tanto é moi difícil facer unha lista de todo o material que se pode necesitar á hora de facer de xuíz.
Río Urola
O Urola é un curto río guipuscoano de 59,3 km de lonxitude que verte as súas augas no mar Cantábrico.
Curso
O Urola nace en Brinkola, no monte Aizkorri e segue unha dirección xeral de curso sur-norte. Desemboca no litoral en Zumaia, no Golfo de Vizcaia. A área total da conca do río ocupa 364,1 km². Os tributarios principais do Urola son os ríos Ibaieder, Errezil, Altzolaras e máis Larrondo (ou Narrondo).
Concellos que atravesa
No seu camiño até a costa o Urola atravesa os municipios de Legazpi, Zumarraga-Urretxu, Azkoitia, Azpeitia, Zestoa, Aizarnazabal e Zumaia. De sur a norte o Urola crea as comarcas de Urola Garaia ou Alto Urola (Zumarraga), Urola Erdia ou Urola Medio (Azpeitia) e máis Urola Kosta ou Costa do Urola (Zumaia).
Planta rubideira
Un exemplo deste tipo de plantas, é a fabeira (Vicia faba) que debe o seu rápido crecemento ao feito de gabear por soportes ou outras plantas, e deste xeito evistar o desenvolvemento dun talo leñoso; Outro exemplo son as sandías (Citrullus lanatus) e mailas cabaceiras (Cucurbita spp) que son extensas gateadoras que adoitan estarricarse por chan, por mor do gran peso dos seus froitos.
As plantas rubideiras acostuman medrar axiña, e algunhas desenvolven talos leñosos despois de se enrolar, como a videira (Vitis vinifera) ou a glicinia (Wisteria sinensis). Pola contra, a meirande parte das gatuñantes son herbáceas.
Ornamentais
Ademais de multitude de variedades de hedras, pasifloras ou flores da paixón (Passiflora spp) e chuchameles (Lonicera spp), nos xardíns galegos salientan:
Paspallás
miniatura|240px|Ovos de paspallás.
O paspallás (Coturnix coturnix) é unha especie de ave da orde das galiformes, familia dos fasiánidos e subfamilia dos perdicinos, unha das que integran hoxe en día o xénero Coturnix.
É unha ave de pequeno tamaño, unha das poucas galiformes que son migratorias, que é moi apreciada gastronomicamente pola súa carne e os seus ovos.
Descrición
A especie foi descrita en 1758 por Linneo na 10ª edición do seu Systema Naturae, na páxina 161, co nome de Tetrao coturnix.
Posteriormente foi reclasificada dentro do xénero Coturnix cando este foi creado en 1764 polo botánico e zoólogo francés François Alexandre Pierre de Garsault, ou en 1791 polo naturalista, tamén francés, Pierre Joseph Bonnaterre, segundo os autores.
Etimoloxía
O nome do xénero (e o da especie) está tomado do latín clásico cōturnīx, -īcis, 'codorniz', nome derivado do latín preclásico *quocturnix, relacionado coa onomatopea do grito desta ave.
Subespecies
O número de subespecies descitas varía segundo os ornitólogos entre 4 e 8. Os técnicos do ITIS recoñcen estas cinco: miniatura|240px|Macho e femia no niño. Do libro Naturgeschichte der Vögel Mitteleuropas (Gera, 1897. tomo 6, táboa 14).
Características
É unha ave pequena, repoluda, que mide entre os 18,0 e os 21,9 cm, e pesa de 91 a 131 g. O peteiro é curto e curvado, de cor agrisada. A coloración da plumaxe nos machos é apardazada, esencialmente raiada con plumas máis claras, e cunha orella (franxa curvada que se estende dtrás do ollo) branca, así como o mento (parte da cabeza situada debaixo do bico), na subespecie nominal, Coturnix coturnix coturnix. Como corresponde á súa natureza migratoria, ten as ás proporcionalmente máis longas que ás doutras aves de caza, cunha envergadura alar de até os 30 cm.
As femias son semellantes en forma e tamaño, pero o debuxo da cabeza é menos marcado, a cor de fondo da plumaxe é do tonalidade areosaa, e toda a súa coloración é máis esvaída.
Hábitat
Crían en zonas de clima temperado de Europa, Asia e o norte de África. Pasan o inverno en África e nos países do sur de Asia.
O seu hábitat preferido na época de cría son as chairas cultivadas. En xeral, evitan zonas moi montañosas, pantanosas ou moi húmidas.
En Europa encóntrase en hábitats abertos, incluídas as tierras agrícolas, onde prefire os campos de trevos, trigo e outros cereais de inverno, así como o feo, pasteiros ásperoe e barbeito. Evita solos espidos, e zonas con árbores e matogueiras, prefirindo áreas conha capa densa de herbas de menos de 1 m de altura.
Distribución
Véxase a distribución das subespecies.
Costumes
É unha especie terrestre, notoriamente difícil de ver, xa que se mantén oculta entre os cultivos, e é reticente a voar, prefirindo afastarse do lugar en caso de perigo. A miúdo, a única indicación da súa presenza é a súa voz característica, repetitiva, que se escoita principalmente no luscofusco, ao amencer e ao anoitecer e, ás veces, pola noite.
Alimentación
Aliméntase de sementes e insectos, que apaña no solo.
Reprodución
Ao alcanzaren unha idade de 6 a 8 semanas, comenzan a reproducirse. Os machos loitan entre eles para conseguir unha femia. Fan un niño nunha pequena depresión do chan, no que as femias adoitan poñer entre 8 e 13 ovos. Os polos rompen a casca despois duns 16-18 días de incubación, e permanecen coa nai entre 11 e 19 días. A reprodución efectúae en terras de cultivo e pasteiros abertos na maior parte de Europa e Asia.
Lonxevidade
miniatura|140px|[[Xeroglífico exipcio representando un paspallás. Museo do Louvre.]] Vive até os tres anos na natureza e até cinco en catividade.
O paspallás e o home
A mitoloxía grega conta que Asteria, filla dos titáns Ceo e Hebe, perseguida por Zeus, decidiu botarse ó mar convertida en paspallás. Así croeu unha illa errante chamada, na súa honra, Asteria que posteriormente sería coñecida como Delos. Outra lenda di que nesa illa naceu Apolo, de Leto, outra amante de Zeus; Hera, a esposa de Zeus, perseguiu a Leto e prohibiu que ningún lugar a acollera no momento do parto, e por iso Delos foi recompensada por Zeus e fixada ó fondo do mar mediante unhas columnas.
O Éxodo 16: 1-13 relata como os israelitas emigrantes pedíronlle carne a Deus, que lles subministrou unha multitud masiva de paspallases migratorias (aínda que esta tradución do hebreo é cuestionábel).
A carne do paspallás fíxoo obxecto de caza masiva dende tempos remotos, e aínda hoxe é moi buscado como caza no seu paso pola área mediterránea. A caza masiva, xunto coa perda dos seus hábitats e o uso masivo de pesticidas, causou unha forte diminución das súas poboacións.
Como ave de granxa utilízase pola súa carne e os seus ovos. Sobre todo en Francia e no Xapón críase en grandes cantidades e os produtos derivados son comúns nos supermercados. Nalgúns países, ademais do seu uso como ave de granxa, úsase como ave de gaiola, curiosamente polo seu canto. Nalgunhas áreas de Asia central ten uso como ave de loita. Afaise ben á domesticidade, e pode chegar a ser confiado cando se lle amosa a atención necesaria.
No antigo Exipto usábase a súa imaxe nos xeroglíficos, que datan de ao redor do ano 5000 a.C., para representar os sons v e u.
En Galicia
En Galicia a única subespecie presente é a eurasiática, Coturnix coturnix coturnix. Foi común en tempos pasados, pero hoxe está en regresión. Ocupa trigais, pasteiros, outros cultivos e lugares abertos, especialmente en chairas, como na Limia, a Terra Chá e a meseta de Mazaricos e mesmo en zonas de alta montaña, até os 1 500 m de altitude. Na actualidade o seu status en Galicia pode cualificarse de "pouco común ", xa que se esta a producir un lento peo progresivo descenso das súas poboacións desde hai varias décadas, situación que non debe ser atribuída á súa caza, xa que en Galicia esta especie non posúe o atractivo que ten noutros lugares de Europa, e mesmo da península Ibérica, senón máis ben á destrución de numerosos niños cando a colleita de cereais e de herba para ensilar, así como —probabelmente— á moderna introdución de insecticidas e herbicidas na súa cadea trófica.
Ameazas
En Europa, a intensificación da agricultura provocou a perda de pastos e de terra sen cultivar, e un aumento no uso de herbicidas e insecticidas, o que supuxo unha redución na dispoñibilidade de sementes e insectos. Por outra parte, a hibridación con papallases xaponeses (Coturnix japonica) é un grave perigo no sur de Europa. Outras ameazas potenciais que impulsan a diminución das poboacións da especie en Europa son a caza, as flutuacións climáticas a longo prazo e a seca nas zonas de invernada subsaharianas.