cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frank Rijkaard
Como xogador
Como futbolista xogou no AFC Ajax (1980-1987) AC Milan (1988-1993) e de novo no Ajax (1993-1995).
Selección nacional
Foi internacional coa selección neerlandesa en 73 ocasións entre 1980 e 1994, marcando 10 goles.
Gregos de Albania
miniatura|Bandeira dos Gregos de Albania Os gregos de Albania son a principal minoría nacional deste país. Falan o grego e son de relixión cristiá ortodoxa. Son aproximadamente uns 90.000 (o 2,4 % da poboación de Albania), aínda cando os membros do grupo Homonia afirman que son 400.000. En 1991 fundouse o grupo Homonia, dirixido polo arcebispo Sevastianos, defensores da minoría grega, que promoveu o Movemento para a Recuperación do Volio Epiros, que reclama a reincorporación do Norte de Epir a Grecia, todo afirmando que hai no país 400.000 gregos (moitos deles son gregos, pero albaneses helenizados). Nas eleccións de 1991 obtiveron o 6 % dos votos e cinco deputados ó parlamento albanés, pero en 1992 baixaron ó 3 % e dous deputados. A nova testa do grupo, Jani Jani, fundaría o partido Bashkimia Demokratik y Minoret Grek (Unión Democrática da Minoría Grega, BDMG), que dende 1997 se uniría ó Partía por Mbrojten e té Drejtave té Njeriut (Partido de Defensa dos Dereitos Humanos, PMDN), de Vasile Mele, defensores da minoría macedonia. En 1996 obtiveron o 4,96 % e tres escanos, 2,8 % e catro escanos en 1997, e 2,4 % e tres escanos en 2001.
Belvís, Tabeaio, Carral
Belvís ou Belvís de Tabeaio é un lugar da parroquia de Tabeaio no concello coruñés de Carral na comarca da Coruña. Tiña 21 habitantes no ano 2016 segundo datos do INE dos cales 8 eran homes e 13 eran mulleres.
Torpediniformes
miniatura|230px|Lámina de [[Torpedo marmorata no tomo 8 de Le règne animal distribué d'après son organisation, 2ª ed., de Georges Cuvier, 1828. Na parte inferior, detalle do aparato eléctrico.]]
A dos torpediniformes (Torpediniformes) é unha orde de elasmobranquios batoideos coñecidos vulgarmente como torpedos, estrugas, ortigas, ou raias eléctricas,
Son raias moi coñecidas por seren capaces de producir descargas eléctricas de 8 até 220 voltios, dependendo da especie, que usan para atodar ás súas presas e para defensa.
Existen 69 especies recoñecidas distribuídas en catro familias. Quizais os membros máis coñecidos son os do xénero Torpedo, polo que os torpedos empregados na guerra naval foron así denominados por estes animais. A especie máis común en Galicia é Torpedo marmorata.
Características
As principais características dos torpediniformes son:
Historia natural
Aliméntanse de plancto e de pequenos invertebrados, polo que os seus dentes son menos afiados que nas especies carnívoras (como os tiburóns).
Descrición
A orde foi descrita en 1926 polo ictiólogo e oceanógrafo español Fernando de Buen y Lozano.
Etimoloxía
O nome da orde, Torppediniformes, está contruído sobra a raíz do nome do seu xénero tipo, Torpedo, coa adición da desinencia do latín científico -iformes 'en forma de', propia dos nomes das ordes de peixes (e de aves). En canto o nome do xénero, Torpedo, vén do latín torpere 'agarrotarse, quedar paralizado', referíndose ao efecto en alguén que manipula ou pisa unha destas raias viva.
Clasificación
Segundo a FishBase, o WoRMS, o NCBI e o ITIS, a orde comprende as catro familias seguintes:
Orde Torpediniformes
Salvatore Schillaci
miniatura|Totó e Diego
Salvatore Schillaci, nado en Palermo o 1 de decembro de 1964, é un exfutbolista siciliano, coñecido como "Totó" Schillaci.
Secosteroide
miniatura|O [[colecalciferol, un exemplo de 9,10-secosteroide. A IUPAC aprobou a numeración dos carbonos e dos aneis que se mostra na imaxe. Como os secosteroides derivan de esteroides, manteñen o mesmo sistema de numeración destes. ]] miniatura|dereita|250px|O esqueleto parental dun esteroide. O anel B do esteroide parental rompe entre os C9 e C10 para dar lugar ás [[vitamina D|vitaminas D.]]
Un secosteroide é un tipo de esteroide cun anel "roto". A palabra secosteroide deriva do verbo latino secare, 'cortar', e de esteroide, polo que significa 'esteroide cortado' en referencia ao seu anel roto. Descríbense como unha subclase de esteroides ou derivados de esteroides.
Os tipos ou subclases de secosteroides defínense polos átomos de carbono do esqueleto de esteroide parental no que tivo lugar a rotura do anel. Por exemplo, os 9,10-secosteroides derivados da clivaxe do enlace entre os átomos de carbono C9 e C10 do anel B do esteroide (de xeito similar os 5,6-secosteroides, 13,14-secosteroides, etc.).
Tipos
O secosteroide prototípico é o colecalciferol (vitamina D3). Outros exemplos de secosteroides son:
Algúns estróxenos non esteroides, como o ácido doisinólico e o ácido allenólico, son tamén secosteroides ou compostos similares a secosteroides.
Secosteroides de orixe mariña
miniatura|240px|A polidactina A é un secosteroide que se illou do coral [[Sinularia|Sinularia polydactyla.]] Illáronse numerosos secosteroides procedentes de organismos de orixe mariña, algúns dos cales, como o sinuleptolide posúen interesantes propiedades que están en estudo para posibles aplicacións en medicina.
Formación Green River
miniatura|250px|[[Priscacara liops, peixe fósil achado na Formación Green River.]] A formación Green River (en inglés, Green River Formation) é unha formación xeolóxica do eoceno que se estende pola parte norte do estado de Utah, o oeste de Colorado e o suroeste de Wyoming, nos Estados Unidos. As capas sedimentarias formáronse nunha vasta rexión de lagos interconectados, e o seu nome provén do río Green (río Verde), un afluente do río Colorado. A formación esténdese sobre tres concas de sedimentación distintas e separadas entre si ao redor dos montes Uinta, un macizo montañoso situado ao nordeste de Utah: a zona de menor extensión encóntrase o noroeste de Colorado, ao leste dos montes Uinta; unha segunda zona está situada ao noroeste de Wyoming, ao norte de Uinta, recibindo o nome de «lago Gosiute», e a zona de maior superficie está no límite entre o nordeste de Utah e o oeste de Colorado, ao sur dos montes Uinta, denominándose «lago Uinta».
Litoloxía
Estes lagos intermontañosos do eoceno orixináronse a causa de varios eventos oroxénicos no cretáceo e o paleóxeno. As concas de sedimentación serviron, durante o eoceno, como enormes depósitos de sedimentos que se orixinaron durante os procesos oroxénicos, especialmente durante a formación das montañas Rochosas, recibindo partículas desde todas as direccións.
O levantamento dos montes Uinta verteu sedimentos nas concas desde o norte, leste e sur; a cordilleira Wind River depositou sedimentos nas concas desde o norte e varias cordilleiras da caena montañosa de Colorado contribuíron desde a rexión oriental, as montañas San Juan fixieron o propio desde o sur e a cordilleira Wasatch fíxoo desde o oeste. miniatura|250px|Knightia alta, especie da subfamilia dos [[pelonulinos, fósil do eoceno (hai ca. 56 Ma) de Colorado, EE.UU.]]
Fósiles
Na formación pódense distinguir dúas zonas ben diferenciadas de barro limoso moi fino, no que se conservanron unha gran diversidade de fósiles completos e detallados. A zona máis produtiva, a denominada «zona de 18 polgadas», contén unha gran cantidade de fósiles, entre os que destacan os peixes, nunha serie de capas laminadas de barro, e representan aproximadamente uns catro mil anos de depósitos. A segunda zona fosilífera trátase dunha zona non laminada de algo menos de dous metros de grosor na que tamén se poden encontrar fósiles moi detallados, aínda que a súa extracción vese dificultada ao non estar disposta en láminas separábeis.
Gabeador
A dos cértidos (Certhiǐdae) é unha familia de aves paseriformes, cuxas especies son coñecidas vulgarmente co nome de gabeadores, debido ao seu hábito de gabear polos troncos das árbores na busca do seu alimento.
Características
Os gabeadores típicos da familia dos certíidos son todos de aspecto moi semellante, e non é doado diferenciar as diferentes especies.
Son aves de pequenas dimensións que viven en hábitats boscosos e que teñen a plumaxe da parte superior do corpo de cor parda e, a da inferior, branca.
Teñen bicos finos e curvados cara a abaixo, que usan para extraeren insectos da casca das árbores.
Na cola teñen unhas plumas moi tesas que usan, ao xeito dos petos, para suxeitarse en árbores de tronco vertical.
Fan os niños en fendas dos troncos ou entre o casqueiro das árbores.
Descrición
A familia foi descrita en 1820 polo zoólogo inglés William Elford Leach.
Etimoloxía
O nome científico Certhiidae está formado, como é usual, sobre a raíz do nome do xénero tipo, Certhia, coa adición do sufixo do latín científico ´-idae, neutro plural de ´-ideus, tirado do sufixo patronímico do grego antigo -ίδης -ídēs (indicando semellanza), co que se forman os nomes da familias de animais.
Clasificación
Na fammilia recoñécense dous xéneros, coas seguintes especies:
Evolución
Segundo as investigacións máis recentes, que teñen en conta estudos das secuencias de ADN e da estrutura do canto (Tietze et al., 2006), estas especies forman dúas liñas evolutivas. As primeiras catro son o resultado dunha irradiación holoártica, mentres que o resto de especies do xénero Certhia están distribuídas nunha área ao sur e o leste do Himalaia, sendo o gabeador de Hodgson o único representante do antigo antecesor do gabeador común presente ao sur destes montes.
As especies de Salpornis teñen unha plumaxe manchada, que as distinguen claramente do resto da familia. Salpornis spilonotus vive no norte da India, e S salvadori, na África subsahariana.
Mulhacén
miniatura|300px|A cara norte do Mulhacén comezado o ascenso pola súa ladeira oesteO Mulhacén, con 3.478 msnm, é a montaña máis alta da Península Ibérica. Está situado na provincia de Granada, no sur de España e pertence a Serra Nevada, na cordilleira Penibética. O seu nome vén de "Muley Hacén", castelanización do nome de Mulay Hasan, penúltimo rei nazarí de Granada no século XV, do que se di foi enterrado nesta montaña.
Aínda que a súa altura non é excepcional, o Mulhacén é o pico máis alto de Europa fóra do Cáucaso e os Alpes (as illas Canarias e Groenlandia, con picos máis altos, pertencen politicamente a Europa, pero xeograficamente son parte de África e Norteamérica, respectivamente). É tamén o terceiro pico máis prominente de Europa Occidental, despois do Mont Blanc e o Monte Etna e ocupa o posto 64 na clasificación mundial de prominencia. O pico non é espectacular en termos de accesibilidade ou relevo. O lado sur da montaña é suave, e non presenta retos técnicos, do mesmo xeito que no caso do lado oeste. O lado norte, de acceso máis curto, é lixeiramente máis abrupto.
Ascensión
miniatura|250px|Vista do pico [[Veleta desde o cume do Mulhacén. Abaixo obsérvase a Lagoa da Caldera, situada baixo o pico próximo do Puntal da Caldera.]] O Mulhacén pode escalarse nun só día desde as vilas de Capileira ou Trevélez, pero é máis común pasar unha noite no refuxio montañoso de Poqueira ou no de Caldera, ao oeste.
As condicións para o ascenso no inverno poden ser duras, o que provocou algúns accidentes.
Borja Galán
Borja Galán González, nado en Madrid o 26 de abril de 1993, é un futbolista español. Xoga de extremo no Odra Opole da I Liga de Polonia.
Traxectoria
En xullo de 2015, despois de que o Atlético B perdese a categoría, Galán fichou polo Getafe B co que disputou a tempada 2015/16 de Segunda B.
En xullo de 2016 fichou polo Deportivo da Coruña para xogar co seu filial, o Fabril, na Terceira División. Militou dous anos no equipo branquiazul, xogando 79 partidos e marcando 11 goles.
En xullo de 2019 fichou por dúas tempadas polo AD Alcorcón da Segunda División. Debutou na categoría de prata o 18 de agosto, nun partido fronte ao Sporting de Gijón en Santo Domingo, e marcou o seu primeiro gol o 10 de novembro no Anxo Carro contra o Lugo.
O 8 de xullo de 2019, o Deportivo da Coruña fixo efectiva a cláusula de repesca sobre Galán, incorporándose de novo ó equipo coruñés, que militaba tamén en Segunda. O 31 de xaneiro de 2020, despois de xogar 14 encontros co Deportivo, foi cedido ó Racing de Santander ata final de tempada. Ámbolos dous equipos acabaron descendendo a Segunda B nesa tempada.
O 5 de outubro de 2020 renovou o seu contrato co Deportivo por dúas tempadas máis. Na xornada 8 da tempada 2020/21 marcou o seu primeiro gol co equipo coruñés, contra o Celta B en Riazor. Rematou a tempada con 19 partidos e dous goles, e en xullo de 2021 anunciouse que deixaba o club despois de chegar a un acordo con este para rescindir o contrato.
O 31 de agosto de 2021, Galán chegou a un acordo por unha tempada coa UD Logroñés da Primeira División RFEF. Disputou 17 encontros co equipo rioxano, case todos como suplente, ata que a súa escasa participación fixo que en xaneiro deixase o club e baixase unha categoría para xogar no Hércules. Militou no club alacantino ata final de tempada, cun balance de 16 partidos e un gol, disputando sen éxito a promoción de ascenso.
Selección española
Foi internacional en varias ocasións coas categorías inferiores da selección española. En 2011 debutou coa selección sub-18, coa que xogou dous partidos da Copa do Atlántico nas Illas Canarias. Foi tamén internacional coa sub-20.
Río Freixeiro
miniatura|260px|Canalización do río O Río Freixeiro nace nos montes da Lagoa na parroquia de Trasancos, no concello de Narón, provincia da Coruña e desemboca na Ría de Ferrol, no mesmo concello onde nace.
Curso
Percorre os concellos de Narón e Ferrol, facendo de límite natural entre ámbolos dous, en parte do seu percorrido, que é aproximadamente duns 8 km.
Na súa cabeceira é coñecido polo regueiro de Vespasante, recollendo máis adiante as augas doutros regueiros como o de Casavella, do Pozo, Seco, Sobecos e o Pedregal, este último xa na desembocadura, co que forma unha marisma que en tempos pretéritos foi hábitat de moitas aves acuáticas.
O leito do río Freixeiro foi aproveitado no pasado por tres muíños, os de Amenadás e A Veiga, na parte final, e o das Aceas, que funcionaba coas mareas na desembocadura.
O tramo final deste río recibiu múltiples agresións; urbanísticas, de verteduras de augas residuais urbanas, cortes de árbores da ribeira, desvíos e canalizacións en formigón. Desde hai pouco tempo inténtase mudar a situación, coa limpeza e rexeneración do leito, a prohibición de urbanizar nas súas marxes, axeitamento das ribeiras e humanización, coa construción dun paseo fluvial. Todos estes traballos rematarán coa finalización da EDAR (Estación depuradora de augas residuais), que recollerá as verteduras das redes de saneamento dos concellos de Neda, Narón e Ferrol. As previsións do remate desta obra son para o ano 2009, 18 anos despois da súa aprobación inicial.
Ebi
miniatura Ebrahim Hamedi (en persa: ابراهیم حامدی), nado en Teherán o 19 de xuño de 1949, é un cantante, compositor máis coñecido como Ebi.
Cobija
A cidade de Cobija é a capital do departamento de Pando en Bolivia. Ten unha poboación de 20.820 habitantes segundo o censo de 2001.
Trasdovalo, Taboada, Silleda
Trasdovalo é un lugar da parroquia de Taboada no concello pontevedrés de Silleda. No ano 2007 tiña 25 habitantes, deles 16 eran homes e 9 eran mulleres. Isto supón unha diminución no número de habitantes con respecto ao a ano 2000.
A Brexa, Tabeaio, Carral
A Brexa é un lugar da parroquia de Tabeaio no concello coruñés de Carral na comarca da Coruña. Tiña 26 habitantes no ano 2016 segundo datos do INE dos cales 13 eran homes e 13 eran mulleres.
Rafael Rodríguez Villarino
Rafael Rodríguez Villarino, nado en Ourense o 16 de xuño de 1965, é un psicólogo, profesor e político galego do PSdeG-PSOE. En 2019 presentouse como candidato á alcaldía de Ourense.
Concello de Amoeiro
Foi alcalde de Amoeiro polo Partido dos Socialistas de Galicia dende o ano 2007, sucedendo no cargo a Manuel Fernández Rincón. Logo das eleccións municipais de 2007 gobernou co apoio dun concelleiro do Bloque Nacionalista Galego. Revalidou o seu cargo tras acadar a maioría absoluta nas eleccións municipais de 2011 e nas de 2015.
Concello de Ourense
En Ourense gañou as eleccións, ó obter 9 dos 27 concelleiros, pero finalmente non puido asumi-la alcaldía tras un pacto entre Democracia Ourensana e o PPdeG, que elixiu alcalde a Gonzalo Pérez Jácome. Tamén foi elixido deputado provincial e candidato á presidencia da Deputación, se ben José Manuel Baltar mantivo a presidencia grazas ó apoio de Democracia Ourensana, a cambio isto da elección de Jácome como alcalde. Desta forma situouse como voceiro socialista no concello, mantendo sonadas discrepancias con Jácome, ó igual que este as mantiña cos demais membros da oposición. En outubro de 2020 presentou unha moción de censura contra o alcalde ourensán, tras ser acusado este de corrupción por parte de compañeiros e edís do seu partido, chegando o PPdeG a abandonalo o goberno. Porén, os populares, imprescindibles para saca-la moción adiante, dixeron que non apoiarían a moción se Villarino era o candidato á alcaldía. En abril de 2021 Villarino renunciou á alcaldía en favor da súa número 2, mais nesta ocasión os populares pediron a marcha de Villarino da política e a renuncia de tódolos seus cargos públicos, ante o cal se negou. En xuño de 2021 o PPdeG regresou ó goberno de Jácome, o cal estivera gobernando os meses anteriores con tan só outros dous concelleiros máis. En xullo de 2022 Jácome expulsou aos concelleiros populares do goberno.
No marco da renovación das estruturas territoriais do PSdeG concorreu de novo ás primarias provinciais en xaneiro de 2022, sendo reelixido secretario xeral do partido na provincia fronte ó alcalde do Barco de Valdeorras, Alfredo García Rodríguez. Pese a haber manifestado a súa disposición a concorrer ás primarias para a candidatura á alcaldía, ao igual que a Secretaria Xeral e vicevoceira Natalia González Beneitez, a Executiva galega decidiu suspende-las primarias en novembro de 2022 e nomear ao exalcalde Francisco Rodríguez Fernández como novo candidato, ante o cal renunciou como voceiro socialista no concello, centrándose a partir de entón nas súas labores como secretario provincial.
A Calzada, Refoxos, Silleda
A Calzada é un lugar da parroquia de Refoxos no concello pontevedrés de Silleda. O censo do ano 2008 era de 0 habitantes.
Ángel Currás Fernández
Ángel Benito Currás Fernández, nado en Trabada o 2 de decembro do 1954, é un profesor e político galego do PPdeG, que foi alcalde de Santiago de Compostela.
Traxectoria
É doutor en Ciencias Biolóxicas e catedrático de ensino secundario no IES Arcebispo Xelmírez I de Santiago de Compostela. Foi profesor asociado da USC, director económico-administrativo do proxecto cultural Santiago de Compostela, Cidade Europea da Cultura do ano 2000 (1996-2000) e director-xerente da Fundación Pública Cidade da Cultura de Galicia (2000-2005). Foi Concelleiro de Cultura, Educación e Normalización Lingüística e primeiro tenente de alcalde do concello de Santiago de Compostela.
Trala dimisión de Gerardo Conde Roa, accedeu á alcaldía de Santiago de Compostela en abril de 2012.
En xaneiro do 2013 foi citado a declarar como imputado por un presunto delito de tráfico de influencias no marco da operación Pokémon. . O 9 de xuño de 2014, logo dunha fonda crise institucional, dimitiu como alcalde, sendo substituído por Agustín Hernández. Continuou como concelleiro até outubro, cando foi nomeado para dirixir en Galicia a empresa Tragsa en substitución de César Aja.
María I de Escocia
María I, de nome María Estuardo (Mary Stuart, Mary Stewart ou Marie Steuart); nada o 8 de decembro de 1542 e finada o 8 de febreiro de 1587), foi raíña de Escocia do 14 de decembro de 1542 ao 24 de xullo de 1567. Única filla lexítima de Xacobe V, con seis días de idade sucedeu ao seu pai no trono escocés. Pasou a maior parte da súa infancia en Francia, mentres Escocia era gobernada por rexentes. En 1558 desposouse co delfín Francisco, quen ascendeu ao trono francés en 1559. María foi brevemente raíña consorte de Francia ata a morte repentina de Francisco en decembro de 1560. Xa viúva, regresou á súa terra o 19 de agosto de 1561. Catro anos máis tarde, casou co seu curmán Henrique Estuardo, con quen, en xuño de 1566, tivo o seu único fillo, Xacobe.
En febreiro de 1567, a residencia da súa consorte foi destruída por unha explosión e Henrique foi atopado asasinado no xardín. Pensouse que James Hepburn orquestrara o asasinato, pero foi absolto dos cargos en abril de 1567 e, ao mes seguinte, uniuse en matrimonio coa viúva. Logo dunha sublevación contra a raíña, foi encerrada no castelo do lago Leven. O 24 de xullo de 1567 forzárona a abdicar a favor do seu fillo dun ano de idade. Tras un intento fracasado de recuperar o trono, fuxiu cara ao sur en busca da protección da súa «curmá» ou tía Isabel I,   raíña de Inglaterra. Antes de chegar a Inglaterra, María xa reclamara dereitos ao trono inglés e moitos católicos ingleses considerábana a lexítima soberana, entre eles os participantes nunha rebelión coñecida como o Levantamento do Norte. Ao percibila como unha ameaza, Isabel I a confinou en varios castelos e palacios señoriais no interior do país. Logo de dezaoito anos e medio baixo custodia, María foi declarada culpable de conspirar para asasinar á raíña inglesa en 1586. Foi decapitada ao ano seguinte no castelo de Fotheringhay.
Primeiros anos e ascenso ao trono
miniatura|esquerda|Os seus pais [[Xacobe V de Escocia e María de Guisa. O monarca escocés finou seis días despois de que nacera a súa filla, quen foi proclamada raíña.]] María naceu o 8 de decembro de 1542 no palacio de Linlithgow (Escocia). Era filla do rei escocés Xacobe V e a súa segunda esposa francesa, María de Guisa, que uns anos antes provocara un escándalo pola súa negativa a converterse na cuarta esposa do soberano inglés Henrique VIII. Segundo algunhas fontes, naceu prematuramente. Era a única filla lexítima do rei. María era sobriña neta de Henrique VIII, xa que a súa avoa paterna Margarida Tudor era irmá deste. O 14 de decembro, seis días logo do seu nacemento, foi proclamada raíña de Escocia, trala morte do seu pai, probablemente polos efectos dun colapso nervioso logo da batalla de Solway Moss ou por beber auga sucia durante a campaña.
Unha lenda popular, rexistrada por primeira vez por John Knox, afirma que Xacobe V, ao oír no seu leito de morte que a súa esposa dera a luz a unha filla, exclamou con tristeza: «¡Veu dunha rapariga e acabará nunha rapariga!» (It cam wi' a lass and it will gang wi' a lass!). A casa de Estuardo obtivera o trono escocés polo matrimonio de Marjorie Bruce -filla de Roberto I Bruce- con Walter Stewart, VI gran senescal de Escocia. Por iso, Xacobe V referíase a que a Coroa chegara á familia a través dunha muller e perderíaa por unha muller. Esta declaración lendaria xurdiu en realidade moito máis tarde, non por María, senón dunha das súas descendentes, a raíña Ana.
María foi bautizada na próxima igrexa de St. Michael pouco logo de nacer. Propagáronse rumores de que era débil e fráxil, pero un diplomático inglés, Ralph Sadler, viu á bebé no palacio de Linlithgow en marzo de 1543, desenvolta pola súa enfermeira, e escribiu ao rei Henrique VIII: «é tan fermosa a nena tal como vina para a súa idade e canto lle gusta vivir». Debido á súa minoría de idade, Escocia foi gobernada por rexentes ata que alcanzase a adultez. Desde o principio, houbo dous reclamacións á rexencia: unha do cardeal católico David Beaton e outra do protestante James Hamilton, II conde de Arran, o segundo na liña de sucesión ao trono escocés. A reclamación de Beaton baseábase nunha versión da última vontade do rei, pero que os seus opoñentes descartaron como unha falsificación. Co apoio do seus amigos e familiares, o conde de Arran ocupou a rexencia ata 1554, cando a raíña nai logrou destituílo e tomar o poder.
Tratado de Greenwich
miniatura|dereita|O[[cardeal David Beaton era líder do bando católico en Escocia e o principal opositor de Henrique VIII de Inglaterra.]] Hnrique VIII de Inglaterra aproveitou a rexencia para propoñer o matrimonio entre o seu fillo e herdeiro Eduardo e María, coa esperanza dunha unión de Escocia e Inglaterra. O 1 de xullo de 1543, cando María tiña seis meses, asinouse o Tratado de Greenwich, que estipulaba que, á idade de dez anos, casaríase con Eduardo e trasladaríase a Inglaterra, onde Henrique VIII podería supervisar a súa educación. Tamén se establecía que os dous países permanecerían legalmente separados e que se a parella non tiña fillos a unión temporal disolveríase. Con todo, o cardeal Beaton volveu ao poder de novo e comezou a impulsar unha axenda pro-católica e pro-francesa, o que enfureceu a Henrique VIII, quen quería romper a alianza escocesa con Francia. Beaton quería levala ao fortificado castelo de Stirling, pero o rexente Arran opúxose ao traslado, aínda que accedeu cando os partidarios armados de Beaton reuníronse en Linlithgow. O conde de Lennox escoltou a María e a súa nai a Stirling o 27 de xullo de 1543 con 3500 homes armados. Foi coroada na capela do castelo o 9 de setembro de 1543, con «a solemnidad que se afai neste país, non é moi custosa», segundo o informe de Ralph Sadler e Henry Ray.
Pouco antes da coroación, foron arrestados por Henrique VIII os comerciantes escoceses que se dirixían a Francia e os seus bens foron confiscados. As aprehensións causaron ira en Escocia e motivaron ao conde de Arran a aliarse con Beaton e converterse ao catolicismo. O Tratado de Greenwich foi anulado polo Parlamento de Escocia en decembro. A supresión do acordo de matrimonio e a renovación da Auld Alliance entre Francia e Escocia impulsaron o «cortexo á inglesa» por Hnrique VIII, unha campaña militar deseñada para impoñer o enlace do seu fillo con María. As forzas inglesas montaron unha serie de redadas en territorio escocés e francés. En maio de 1544, o conde de Hertford, futuro duque de Somerset, chegou ao fiorde de Forth coa esperanza de tomar Edimburgo e secuestrar a María, pero a raíña nai escondeu á nena nas cámaras secretas do castelo de Stirling. En maio de 1546, Beaton foi asasinado por lairds (terratenentes) protestantes e, o 10 de setembro de 1547, nove meses despois da morte de Henrique VIII, os escoceses sufriron unha dura derrota na batalla de Pinkie Cleugh, no que se coñeceu como «Sábado Negro» (Black Saturday). Os gardiáns de María, medorentos pola súa seguridade, enviárona ao priorato de Inchmahome por ao redor de tres semanas e recorreron aos franceses solicitando axuda.
Vida en Francia
miniatura|esquerda|María e [[Francisco II de Francia|Francisco no libro de horas de Catarina de Médici (c. 1558).]] Co acordo matrimonial en vigor, María, de cinco anos, foi enviada a Francia para pasar os seguintes trece anos na corte dos Valois, onde os seus parentes, os Guisa, controlaron a política francesa durante un tempo. A frota enviada por Henrique II e comandada por Nicolas Durand de Villegagnon navegou con ela desde Dumbarton o 7 de agosto de 1548 e arribou unha semana -ou máis tarde- a Roscoff (ou Saint-Pol-de-Léon) na Bretaña. Estivo acompañada pola súa propia corte, entre eles dous medio irmán ilexítimos e as «catro Marías» -catro rapazas da súa mesma idade, co mesmo nome e fillas dalgunhas das familias máis nobres de Escocia: Beaton, Seton, Fleming e Livingston-. Janet Estuardo, nai de Mary Fleming e media irmá de Xacobe V, foi nomeada institutriz.
María, a quen as fontes históricas da época descríbena como unha nena vivaz, fermosa, dotada dun carácter amable e intelixente, tivo unha infancia prometedora. Na corte francesa era a favorita de todos, excepto da esposa de Henrique II, Catarina de Médici. Recibiu a mellor educación posible: aprendeu a tocar o laúde e o virxinal, cultivouse en prosa, poesía, equitación, cetrería e costura, e educouse en francés, italiano, latín, español e grego, separadamente de falar o seu nativo escocés. A súa futura cuñada, Isabel de Valois, era a súa amiga íntima, de quen «retiña recordos nostálxicos na súa vida posterior». A súa avoa materna, Antonieta de Borbón-Vendôme, tivo unha importante influencia na súa infancia e foi unha dos seus principais asesores.
A súa beleza era encomiada por moitos dos seus contemporáneos e a súa complexión física tiña o porte solemne que se apreciaba nunha soberana. Os seus retratos mostran que tiña unha cabeza pequena e ovalada, un pescozo longo e grácil, cabelo louro cincento na infancia que se escureceu na madurez ata alcanzar unha cor rubia, ollos de cor marrón abelá, pálpebras grosas e baixos, cellas finamente arqueadas, pel suave e pálida, fronte alta e regular con características firmes. Nalgún momento da súa infancia ou nenez contraeu varíola, que non lle deixou marcas visibles no seu físico ao tratarse cun ungüento especial; con todo, Isabel I describiu a súa face desfigurada pola enfermidade. Era elocuente e cunha talle particularmente alta segundo os estándares do século XVI, xa que alcanzou unha altura adulta de 5 pés e 11 polgadas (1.80m), mentres que o fillo e herdeiro de Henrique II, Francisco, tartamudeaba e era anormalmente baixo de estatura. O rei francés comentou: «desde o primeiro día que se coñeceron, o meu fillo e ela entendéronse tan ben coma se coñecésense desde fai moito tempo». O 4 de abril de 1558, María asinou un acordo secreto no que legaba Escocia e a súa reclamación de Inglaterra á Coroa francesa se ela morría sen descendencia. Vinte días máis tarde, casou na catedral de Notre-Dáme de París co delfín de Francia, quen ademais foi proclamado rei de Escocia iure uxoris.
Reclamante do trono inglés
miniatura|[[Isabel I de Inglaterra, «curmá» de María, a quen consideraba unha ameaza. ]] En novembro de 1558 morreu a filla máis vella de Henrique VIII, María I, a última raíña católica de Inglaterra, e foi sucedida pola súa media irmá Isabel I. Segundo a liña xenealóxica, a raíña de Escocia era a segunda na sucesión do trono inglés logo da súa prima Isabel. Os dereitos reclamados remontábanse aos irmáns Henrique VIII e Margarida Tudor (avoa paterna de María). Margarida estivo casada con Xacobe IV de Escocia, pai de Xacobe V e avó de María. Con todo, dado que Isabel I era considerada ilexítima por moitos católicos en Europa -de feito, o seu propio pai sacouna da liña de sucesión ao anular o seu matrimonio con Ana Bolena-, Henrique II de Francia proclamou ao seu fillo máis vello e nora reis de Inglaterra; en Francia, as armas reais de Inglaterra foron acuarteladas nos escudos de Francisco e María. En Inglaterra, de acordo á terceira Lei de Sucesión, aprobada en 1543 polo Parlamento, Isabel foi recoñecida como herdeira da súa media irmá, xa que a última vontade e testamento de Henrique VIII excluíra aos Estuardo da sucesión.
En Escocia, o poder dos protestantes Lores da Congregación crecía a expensas da nai de María, quen retiña o control efectivo mediante o uso de tropas francesas. Os lores protestantes invitaron ás tropas inglesas a Escocia nun intento de asegurar a súa relixión. En marzo de 1560, unha sublevación hugonote en Francia -a conxura de Amboise- imposibilitou que os franceses enviasen máis apoio. Os cincuenta e dous conspiradores de Amboise foron executados publicamente e ante Francisco II, a súa nai Catarina, o seu irmán Carlos e María, quen foi a única que se arrepiou, pero foi reprendida pola súa sogra, que lle recordou que «unha raíña non debía sentir emocións». Os Guisa enviaron embaixadores para negociar un acordo. O 11 de xuño de 1560, morreu a nai de María e o problema das futuras relacións franco-escocesas era apremiante. De acordo aos termos do Tratado de Edimburgo, asinado por representantes de María o 6 de xullo de 1560, Francia e Inglaterra comprometéronse a retirar as súas tropas de Escocia, mentres que o rei francés recoñeceu o dereito de Isabel I a gobernar Inglaterra. A delicada situación política e relixiosa en Francia non permitía outras solucións, pero Francisco II e María -aínda doída pola morte da súa nai- negáronse a ratificar oficialmente o tratado.
Regreso a Escocia
miniatura|esquerda|O seu atondo de loito branco valeulle en Francia o alcume de La Reine Blanche («a raíña branca»). Retrato dotaller de Clouet (c. 1560). O 5 de decembro de 1560, aos dous anos de matrimonio, Francisco II morreu dunha infección do oído medio que derivou nun absceso cerebral. A súa viúva, de dezaoito anos, estaba aflixida, pasou a vestir de branco de loito e viviu en soidade o duelo de corenta días; logo trasladouse a Lorena cos seus tíos. Catarina de Médici, xa rexente do irmán de dez anos do falecido rei, Carlos IX, cría que dúas raíñas viúvas eran demasiadas e, cando os Estuardo regresaron á corte, ordenoulle regresar a Escocia para arranxar a grave crise que se estaba formando no seu país. De feito, o Parlamento escocés, sen o consentimento real, ratificara a modificación da relixión estatal, que pasou de católica a protestante. A raíña negouse a apoiar as leis aprobadas polo Parlamento e a nova Igrexa existía nun estado de inseguridade xurídica.
María partiu a Escocia nove meses despois e arribou a Leith o 19 de agosto de 1561. Ao vivir en Francia desde os cinco anos tiña pouca experiencia coa perigosa e complexa situación política en Escocia; se non contaba co apoio da súa curmá Isabel I, tería que capitular rapidamente. Devota católica, era tratada con sospeita por moitos dos seus súbditos, así como pola raíña de Inglaterra. Escocia estaba dividida entre faccións católicas e protestantes. O medio irmán ilexítimo de María, o conde de Moray, era un dos líderes protestantes. O reformador protestante John Knox predicaba duramente contra ela e condenábaa por ir a misa, danzar e usar roupa moi elaborada, entre moitos outros «pecados». Knox foi convocado pola raíña para obxectar contra as súas maldicións, pero non se presentou; máis tarde, acusouno de traizón, aínda que foi absolto e posto en liberdade.
María concentrouse en atopar un novo esposo proveniente da realeza de Europa que lle garantise unha alianza política útil. Sen pedir o seu consentimento, o cardeal de Lorena, o seu tío, iniciou negociacións co arquiduque Carlos de Austria, fillo do emperador Fernando I. Porén, María non viu ningunha vantaxe nesa unión e tivo un altercado co seu tío, por habela involucrado demasiado noutros acordos políticos. O seu propio intento de convir un matrimonio con Carlos, o herdeiro mentalmente inestable de Filipe II de España, foi rexeitado por este último.
Nun intento por neutralizala, Isabel I suxeriulle que se casase co protestante inglés Robert Dudley, conde de Leicester -cuñado de Henry Sidney e favorito ou amante, segundo algunhas fontes, da raíña inglesa-, en quen confiaba e cría que podía controlar. Ademais, con Dudley, un protestante, tal unión resolvería satisfactoriamente o dobre problema da raíña inglesa. Enviou un embaixador -Thomas Randolph- a Escocia para propoñer o compromiso da súa sobriña con devandito nobre inglés e que se ela aceptaba Isabel I «procedería á inquisición do seu dereito e título para ser nosa futura curmá e herdeira». A proposta quedou en nada, sobre todo porque Dudley non estaba disposto.
Por outro lado, un poeta francés na corte de María, Pierre de Boscosel de Chastelard, aparentemente estaba namorado dela. A principios de 1563, foi descuberto nun rexistro de seguridade escondido baixo a cama da raíña. Polo visto planeaba sorprendela cando estivese soa e declararlle o seu amor. María estaba arrepiada e o desterrou do reino, pero el ignorou o edicto e, dous días despois, abriuse paso á forza na súa habitación cando ela estaba a piques de espirse. A raíña reaccionou con furia e medo e, cando Moray entrou correndo á habitación ante os gritos de socorro, exclamou: «apuñala coa túa daga ao vilán!»; Moray non accedeu, xa que Chastelard xa fora reducido. O poeta foi xulgado por traizón e decapitado. Maitland afirmou que a paixón de Chastelard era finxida e que el era parte dun complot hugonote para desacreditar á raíña e empanar a súa reputación.
Matrimonio con lord Darnley
miniatura|esquerda|Co seu segundo esposo, [[Henrique Estuardo, Lord Darnley|Henrique Estuardo, lord Darnley.]] En febreiro de 1561, coñeceu brevemente ao seu curmán nado en Inglaterra, Henrique Estuardo, lord Darnley, cando estaba de loito por Francisco II. Os pais de Darnley -o conde e a condesa de Lennox- eran aristócratas escoceses e terratenentes ingleses que enviaran o seu fillo a Francia para expresar os seus condolencias, á espera dunha posible unión entre o seu fillo coa raíña escocesa. Tanto María como Darnley eran netos de Margarida Tudor -irmá de Henrique VIII de Inglaterra- e descendentes patrilineais dos grandes senescais do país. Darnley era parte dunha liñaxe máis recente dos Estuardo coa familia Hamilton, descendente de María Estuardo, condesa de Arran e filla do rei Xacobe II. Máis adiante, atopáronse o sábado 17 de febreiro de 1565 no castelo de Wemyss en Escocia, onde posteriormente María namorouse do «raparigo alto» -Isabel I mencionou que el medía máis de seis pés ou aproximadamente 1.80m-. Casaron no palacio de Holyrood o 29 de xullo de 1565, pero, aínda que ambos eran católicos, non se obtivo unha dispensa papal para o matrimonio de curmáns.
Os estadistas ingleses William Cecil e o conde de Leicester traballaran para obter a licenza de Darnley para viaxar a Escocia desde a súa residencia en Inglaterra. Aínda que os seus conselleiros reuniran á parella, Isabel I sentíase ameazada polo matrimonio, xa que, ao ser descendentes da súa tía, tanto María como Darnley reclamaban o trono inglés e os seus fillos, de habelos, herdarían esta pretensión. No entanto, a insistencia de María con este matrimonio parece xurdir do amor en lugar da estratexia política. Sobre isto, o embaixador inglés Nicholas Throckmorton declarou que se di que ela seguramente está embruxada» e que ademais o enlace só podía evitarse «con violencia». A unión enfureceu a Isabel I, quen consideraba que non debeu celebrarse sen o seu permiso, xa que Darnley era o seu curmán e un súbdito inglés.
miniatura|[[James Hepburn, IV conde de Bothwell, terceiro e último esposo de María.]] O matrimonio de María cun líder católico levou ao seu medio irmán, o conde de Moray, a unirse a unha gran rebelión xunto a outros lores protestantes -entre eles, os lores Argyll e Glencairn-. María partiu de Edimburgo o 26 de agosto de 1565 para enfrontarse a eles e, o 30 dese mes, Moray entrou nesa cidade, pero pouco despois abandonou o castelo; a raíña regresou ao mes seguinte para reunir máis tropas. No que se coñeceu como a incursión de Chaseabout, María e as súas forzas e Moray e os lores rebeldes arrodearon por Escocia sen chegar ao combate directo. As tropas reais estaban impulsadas pola liberación e restauración do fillo de lord Huntly e o regreso de James Hepburn, conde de Bothwell, do seu exilio en Francia. Incapaz de reunir suficiente apoio, Moray abandonou Escocia en outubro para solicitar asilo en Inglaterra. María ampliou o seu consello privado con máis católicos -o bispo de Ross John Lesley e o alcalde de Edimburgo Simon Preston de Craigmillar- e protestantes -o novo lord Huntly, o bispo de Galloway Alexander Gordon, John Maxwell de Terregles e James Balfour-.
En pouco tempo, Darnley, descrito como fisicamente atractivo, pero aburrido e violento, volveuse arrogante e esixiu a chamada «coroa matrimonial», o que lle fixo soberano con dereitos sobre o trono se sobrevivía á súa esposa. María rexeitou a súa solicitude e a súa relación con el tensouse, malia que concibiron un fillo en outubro de 1565. Nunha ocasión, Darnley agrediu fisicamente á súa esposa nun intento infrutuoso de facela abortar. Tamén estaba celoso da amizade de María co seu secretario privado católico, David Rizzio, de quen se rumoreaba era o pai do neno. Rizzio, un astuto e ambicioso músico de orixe piemontés, volveuse o confidente máis íntimo da raíña: as relacións entre ambos eran tan estreitas que se empezou a rumorear que eran amantes. O estraño vínculo espertou a acalorada hostilidade dos nobres protestantes derrotados na incursión de Chaseabout e, en marzo de 1566, Darnley entrou nunha conspiración secreta con eles. O 9 de marzo, un grupo de confabuladores, acompañado por Darnley, asasinou a Rizzio ante a embarazada María nunha cea no palacio de Holyrood. Dous días despois, o desilusionado Darnley cambiou de bando e a raíña recibiu a Moray en Holyrood. Na noite do 11 ao 12 de marzo, Darnley e María escaparon do palacio e refuxiáronse temporalmente no castelo de Dunbar antes de regresar a Edimburgo o 18 de marzo. Tres dos conspiradores -os lores Moray, Argyll e Glencairn- foron restaurados ao consello.
O fillo de María e Darnley, Xacobe, naceu o 19 de xuño de 1566 no castelo de Edimburgo, pero o asasinato de Rizzio conduciu inevitablemente á ruptura do matrimonio. Darnley era visto como un consorte e gobernante incapaz, ata o punto de que a súa esposa privouno gradualmente de toda responsabilidade real e conxugal. En outubro de 1566, mentres se hospedaba en Jedburgh, nas marcas escocesas, a raíña facía longas viaxes a cabalo de polo menos catro horas cada un para visitar ao conde de Bothwell no castelo do Hermitage, onde xacía enfermo polas feridas sufridas nunha escaramuza contra bandoleiros na fronteira. A viaxe foi utilizada máis tarde polos seus inimigos como proba de que ambos eran amantes, aínda que non xurdiron sospeitas no momento porque era acompañada polos seus conselleiros e gardas. Inmediatamente logo de regresar a Jedburgh, sufriu unha enfermidade grave que incluía vómitos frecuentes, perda da vista, perda do fala, convulsiones e lapsos de inconsciencia; críase que estaba a piques de agonizar ou morrer. A súa recuperación o 25 de outubro foi acreditada á habilidade dos seus médicos franceses. A causa da súa enfermidade era descoñecida; os diagnósticos posibles foron esgotamento físico e estrés mental, unha hemorraxia debido a unha úlcera gástrica ou porfiria.
miniatura|esquerda|Kirk o' Field nun debuxo encargado por William Cecil posterior ao asasinato de lord Darnley (1567). No castelo de Craigmillar, preto de Edimburgo, María e os principais nobres reuníronse para discutir o «problema de Darnley» a fins de novembro de 1566. Barallouse o divorcio, pero probablemente acordouse entre os lores presentes a eliminación de Darnley por outros medios: «pensouse que era conveniente e máis proveitoso para o ben común [...] que un bobo tan novo e un tirano tan orgulloso non debería reinar ou ter autoridade sobre eles; [...] que [Darnley] debería desilusionarse dun xeito ou outra; e quenquera que consiga a fazaña ou a faga, debería defendelos». Darnley temía pola súa seguridade e, despois do bautismo do seu fillo en Stirling pouco antes de Nadal, dirixiuse a Glasgow para residir temporalmente nas propiedades do seu pai. Ao comezo da viaxe, padecera febre -oficialmente tiña varíola, pero é posible que padecese sífilis ou fose o resultado dalgún envelenamento- e permaneceu enfermo durante algunhas semanas.
A finais de xaneiro de 1567, María ordenou ao seu esposo regresar a Edimburgo. Recuperouse da súa enfermidade nunha casa pertencente ao irmán de James Balfour na antiga abadía de Kirk o' Field, xusto dentro das murallas da cidade. A raíña visitábao a diario, de modo que parecía que progresaban cara a unha reconciliación. Na noite do 9 ao 10 de febreiro de 1567, foi velo a primeira hora da noite e logo asistiu ás celebracións de voda dun membro da súa familia, Bastian Pagez. Nas primeiras horas da mañá, unha explosión devastou Kirk o' Field e Darnley foi atopado morto no xardín, aparentemente sufocado. Non había marcas visibles de estrangulamento ou violencia no corpo. Este feito, que debía ser a salvación de María, danou gravemente a súa reputación, aínda que aínda se dubidaba que estivese ao tanto do plan para asasinar ao seu marido. Tamén Bothwell, Moray, Maitland e o conde de Morton estaban entre os sospeitosos. A raíña de Inglaterra enviou unha carta á súa sobriña para tratar os rumores: «non cumpriría co deber dunha curmá fiel ou unha amiga afectuosa se non [...] che dixera o que todo o mundo está pensando. Os homes contan que, en lugar de atrapar aos asasinos, estás mirando a través dos teus dedos mentres escapan; que non buscarás vingarche sobre aqueles que che fixeron isto con tanto pracer, coma se o feito nunca houbese ter lugar ou que os que o fixeron houbesen ter asegurada a impunidade. Por min, rógoche que creas que non estimaría tal pensamento».
A finais de febreiro, os lores crían que Bothwell era culpable do asasinato de Darnley. Lennox, pai de Darnley, esixiu que Bothwell fose axuizado ante os estamentos do Parlamento, ao que María accedeu, pero foi denegada a solicitude de Lennox dunha prórroga para reunir probas. En ausencia de Lennox e sen evidencia presentada, Bothwell foi absolto logo dun xuízo de sete horas o 12 de abril. Unha semana despois, Bothwell logrou convencer a máis de dúas ducias de lores e bispos de asinar o Ainslie Tavern Bond («vínculo da taberna Ainslie»), no que acordaron apoiar o seu obxectivo de casar coa raíña.
Arresto en Escocia e abdicación
miniatura|Representada co seu fillo [[Xacobe I de Inglaterra e VI de Escocia (Hilliard, 1583),aínda que o viu por última vez cando tiña dez meses de vida.]] Entre o 21 e o 23 de abril de 1567, visitou por última vez ao seu fillo, de dez meses de idade, en Stirling. O 24 de abril, no seu camiño de regreso a Edimburgo, co seu consentimento ou non, foi secuestrada por Bothwell e os seus secuaces, quen a levaron ao castelo de Dunbar, onde puido habela violado e, xa que logo, de xeito irreparable, consumado o matrimonio planeado en Ainslie, ao que presuntamente ela tamén se comprometeu, segundo os ingleses. O 6 de maio, María e Bothwell regresaron a Edimburgo e, o 15 de maio, no palacio de Holyrood ou na abadía de Holyrood, casaron cos ritos protestantes. Bothwell e a súa primeira esposa, Jean Gordon, irmá de lord Huntly, divorciáranse doce días antes.