cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Israel
Territorios ocupados
O termo "territorios ocupados por Israel" tamén foi usado para englobar a franxa de Gaza, que foi ocupada por Exipto e tomada por Israel en 1967. En 2005, Israel desocupou a franxa de Gaza e retirou catro asentamentos en Cisxordania, como parte do seu plano de retirada unilateral. No entanto, Israel continúa a controlar o acceso ao espazo aéreo e marítimo de Gaza. Israel tamén regulamenta as viaxes e o comercio de Gaza co resto do mundo. O interior do territorio está baixo o control de Hamás, partido maioritario no Consello Lexislativo Palestino, cuxo brazo armado executou desde os anos 1990 varios atentados terroristas contra Israel como o atentado suicida do Dizengoff Center e o atentado terrorista da pizzaría Sbarro.
No transcurso da captura deses territorios por Israel, establecéronse dentro de cada un deles asentamentos construídos por cidadáns israelís. Israel aplica as súas leis no Golán e Xerusalén Oriental, incorporándoos ao seu territorio e ofrecendo aos seus habitantes o status de residentes permanentes e a posibilidade de obter da cidadanía israelí, no caso de que eles a soliciten. En contraste, Cisxordania ten permanecido baixo ocupación militar e é largamente vista xunto coa franxa de Gaza - por parte de Israel, polos palestinos e pola comunidade internacional - como o lugar dun futuro Estado palestino. O Consello de Seguridade declarou que a incorporación de Xerusalén Oriental e dos altos do Golán é "nula e sen efecto" e continúa a consideralos territorios ocupados. miniatura|[[Modi'in Illit, con 60 mil habitantes, é a maior colonia israelí no territorio de Cisxordania. ]]
O status de Xerusalén Oriental, en calquera posible acordo de paz, ten sido visto por veces como un obstáculo difícil nas negociacións entre os gobernos de Israel e representantes dos palestinos. A maioría das negociacións relativas aos territorios danse con base na Resolución 242 do Consello de Seguridade das Nacións Unidas, que pide a Israel que desocupe os territorios ocupados na busca da normalización das relacións cos países árabes, un principio coñecido como "terra pola paz".
Cisxordania conta cunha poboación constituída principalmente por árabes palestinos, incluíndo os residentes históricos dos territorios e dos refuxiados da guerra árabe-israelí de 1948. Desde a ocupación en 1967 ata 1993, os palestinos que viven neses territorios estaban baixo a administración militar israelí. Dende que foron asinadas as cartas de recoñecemento entre Israel e a Organización para a Liberación de Palestina, a maioría da poboación palestina e as súas cidades teñen estado baixo o control da Autoridade Palestina e por un control militar parcial por parte dos israelís, aínda que Israel en diversas ocasións ten reorganizado as súas tropas e restituído a plena administración militar durante períodos de grande axitación. Como resposta aos ataques cada vez máis numerosos como parte da Segunda Intifada, o goberno israelí iniciou a construción do chamado "Muro de Cisxordania", que segundo a oficina da organización de dereitos humanos israelí B'Tselem está parcialmente construído dentro do territorio de Cisxordania.
A franxa de Gaza foi ocupada por Exipto de 1948 a 1967 e posteriormente por Israel, de 1967 a 2005. En 2005, como parte do plan de retirada unilateral, Israel retirou todos os seus colonos e forzas do territorio palestino. No entanto, Israel continúa a controlar o espazo aéreo e o acceso marítimo da franxa de Gaza e ten enviado tropas á zona. Gaza fai fronteira con Exipto. Un acordo entre Israel, a Unión Europea, a Autoridade Palestina e Exipto estabeleceu como podería ser feita a pasaxe da fronteira (o que estaba monitorado por observadores europeos). No entanto a elección dun goberno de Hamás levou problemas na súa aplicación, o que ten ocasionado o peche da pasaxe da fronteira a maior parte do tempo. O interior da franxa de Gaza é gobernado por goberno de Hamás.
Economía
miniatura|300px|dereita|Distrito financeiro de Gush Dan. A pesar de que os fundadores do moderno estado de Israel procuraran establecer unha utopía de corte socialista no novo país, a realidade foi ben distinta, manténdose a economía cooperativa só nos kibbutzs (colonias agrarias autosuficientes). Hoxe en día Israel ten unha economía baseada na liberdade de mercado aínda que con forte inxerencia do goberno.
Israel é considerado un dos países máis avanzados do suroeste asiático en desenvolvemento económico e industrial. O país foi clasificado como o de nivel máis elevado da rexión polo Banco Mundial, así como o Foro Económico Mundial. Ten o maior número de empresas que cotizan na bolsa NASDAQ fóra de América do Norte. En 2008, Israel tiña o 41º produto interno bruto (PIB) máis alto e o 22º maior PIB per cápita do mundo (en Paridade de poder adquisitivo), con 199,5 billóns de dólares e 33.299 de dólares, respectivamente. En 2007, Israel foi convidado a ingresar na Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico (OCDE), que promove a cooperación entre os países que se adhiren aos principios democráticos e exploran as economías de mercado. A economía medrou no 2003 un 1,2%, no 2004 co aumento da seguridade e maior confianza dos mercados internacionais, a economía medrou un 5,1%, crecendo o PIB do país entre 2003 e 2009 a unha media dun 4% anual, se ben o crecemento continuado da economía do país viuse freado no ano 2015.
A pesar dos limitados recursos naturais, o intensivo desenvolvemento industrial e da agricultura ao longo das últimas décadas fixo que Israel se tornase amplamente autosuficiente na produción de alimentos, especialmente cereais e carne. Entre os produtos máis importados por Israel, totalizando 47,8 billóns de dólares en 2006, inclúense combustibles fósiles, as materias primas e equipamentos militares. Os produtos que Israel exporta máis son froitas, vexetais, produtos farmacéuticos, software, produtos químicos, tecnoloxía militar e diamantes. En 2014, o volume de exportacións do país chegou aos 63,34 billóns de dólares. Amais disto, en 2010 Israel anunciou o descubrimento dun campo de gas natural nas súas augas costeiras, o que reducirá a súa dependencia das importacións de enerxía, e que mesmo podería convertelo nun exportador de gas.
miniatura|esquerda|Complexo de [[alta tecnoloxía de Matam, en Haifa, onde empresas como Google, Microsoft e Intel manteñen centros de investigación e desenvolvemento. ]]
Israel é un dos líderes mundiais en conservación da auga, enerxía xeotérmica e en alta tecnoloxía, participando no desenvolvemento de software, telecomunicacións e ciencias da vida, o que provoca comparacións co Val do Silicio, California. Intel e Microsoft construíron en Israel os seus primeiros centros de investigación e desenvolvemento fóra dos Estados Unidos, amais doutras multinacionais de alta tecnoloxía como IBM, Cisco Systems e Motorola, que tamén abriron instalacións no país. En xullo de 2007, o billonario americano Warren Buffett, director executivo da compañía Berkshire Hathaway, comprou a empresa israelí Iscar, sendo a súa primeira adquisición fóra do territorio americano, por 4 billóns de dólares. Israel posúe a segunda maior aglomeración de industrias de tecnoloxía de punta, o Silicon Wadi, por detrás tan só do Val do Silicio de California. Dende a década de 1970, Israel ten recibido axuda económica dos Estados Unidos, cuxos préstamos representan a maior parte da débeda externa do país. En 2007, os Estados Unidos aprobaron unha axuda a Israel de máis 30 billóns de dólares polos próximos dez anos.
En 2010, o "IMD's World Competitiveness Yearbook" clasificou a Israel no 17º lugar entre as nacións máis desenvolvidas economicamente. Tamén foi clasificado nesa mesma publicación como a economía máis duradeira en tempos de crise, e en primeiro lugar no nivel de investimentos en investigacións e en centros de desenvolvemento. Ese mesmo ano, foi convidado a adherirse á OCDE. Israel posúe o segundo maior número de compañías start-up do mundo, por detrás dos Estados Unidos. A pesar diso, a produtividade por traballador do país é unha das máis baixas entre os membros da OCDE.
O turismo, especialmente o turismo relixioso, é outra importante fonte de ingresos en Israel. Cun clima mediterráneo, praias, sitios arqueolóxicos e históricos, amais da única xeografía, o país atrae millóns de turistas cada ano. Os problemas de seguridade de Israel afectan a industria do turismo, mais o número de turistas continúa a aumentar. En 2008, máis de 3 millóns de turistas visitaron Israel. As indicacións turísticas nas estradas son abundantes, e de xeito simultáneo en tres idiomas: hebreo, árabe e inglés, nesta orde.
Educación
Israel ten a maior esperanza de vida escolar do suroeste asiático, e está empatado co Xapón na segunda maior esperanza de vida escolar do continente asiático (Corea do Sur está en primeiro lugar). O país tamén ten a maior taxa de alfabetización do suroeste asiático, de acordo cos datos da Organización das Nacións Unidas. A Lei de Educación do Estado, promulgada en 1953, estabeleceu cinco tipos de escolas: estado laico, o estado relixioso, ultra ortodoxo, escolas municipais e escolas árabes. O ensino público secular é o maior grupo escolar e é frecuentado pola maioría dos alumnos xudeus e non-árabes en Israel. A maioría dos árabes envían os seus fillos ás escolas onde o árabe é a lingua de instrución. O ensino en Israel é obrigatorio para nenos dos tres aos dezaoito anos de idade. A escolarización está dividida en tres niveis - a escola primaria (cursos 1/6), escola media (cursos 7/9) e ensino medio (cursos 10/12) - terminando cunha serie de exames de matrícula en varias materias. As notas nestes exames constan no diploma nacional estandarizado - o diploma Bagrut. O dominio de materias básicas como as matemáticas, biblia, hebreo, literatura hebrea e xeral, inglés, historia, educación cívica e unha materia a elección é necesaria para recibir un certificado Bagrut. Nas escolas árabes, cristiás e drusas, os estudos bíblicos son substituídos por exames baseados na cultura islámica, cristiá ou drusa. En 2003, máis da metade dos alumnos do último curso do ensino secundario conseguiron pasar en todos os exames para recibir o diploma Bagrut.
As oito universidades públicas de Israel son financiadas polo Estado. A Universidade Hebrea de Xerusalén, a universidade máis antiga de Israel, e a Biblioteca Nacional de Israel, posúen o maior repositorio de libros sobre temas xudeus. A Universidade Hebrea foi clasificada entre as 100 mellores universidades do mundo pola prestixiosa clasificación académica ARWU. Nun estudo máis recente, de 2009, esta mesma universidade foi clasificada no posto 64º do mundo (e no cuarto da rexión de Asia e o Océano Pacífico). Outras grandes universidades do país inclúen o Technion, o Instituto Weizmann da Ciencia, a Universidade de Tel Aviv, a Universidade Bar-Ilan, a Universidade de Haifa, e a Universidade Ben-Gurion do Negev. As sete universidades de investigación de Israel (coa excepción da Universidade Aberta) foron clasificadas entre as 500 mellores do mundo. Israel ocupa a terceira posición do mundo en número de cidadáns que posúen diplomas universitarios (o 20% da poboación).
No eido das teorías da aprendizaxe, Israel legou ao mundo a teoría da modificabilidade cognitiva estrutural, formulada polo educador Reuven Feuerstein (1921-2014). Esta teoría afirma que a intelixencia humana pode ser expandida, independente de idade, dando ao individuo capacidade para aprender.
As universidades israelís destacan entre as cen mellores do mundo en física (TAU, UHJI e IWC), matemáticas (TAU, UHJI e Technion), química (TAU, UHJI e Technion), ciencias da computación (TAU, UHJI, IWC, UBI e Technion), economía (TAU e UHJI), enxeñaría (TAU, UHJI e Technion), ciencias sociais (TAU e UHJI) e ciencias naturais (TAU, UHJI, Technion e IWC). O Technion e o IWC destacan no liderado da clasificación de ciencias da computación, xunto con universidades de tan só dous países - os Estados Unidos e o Canadá. A pesar diso, os resultados dos alumnos de Israel seguen a ser inferiores aos dos países da OCDE, segundo o exame do PISA.
Ciencia e tecnoloxía
miniatura|esquerda|O [[acelerador de partículas do Instituto Weizmann da Ciencia en Rehovot.]]
Considerado un país pequeno, Israel necesitou ser preciso e xeneroso na distribución de recursos para o sector da ciencia e tecnoloxía: o 40% dos fondos destínase ao progreso científico. Nesta rama, inviste con calidade competitiva internacional non só nunha área, senón en varias, sendo tres delas as principais: industrial, agrotecnolóxica e médica. Desde a súa fundación, o Estado de Israel inviste na procura, en primeiro lugar, para solucionar as dificultades encontradas na súa terra infértil, tornándose o pioneiro en biotecnoloxía agrícola, irrigación por goteo, a solarización dos solos, a reciclaxe de augas residuais para uso agrícola, e a utilización da enorme reserva subterránea de auga salobre do Negev. Na área médica, o seu crecemento deuse a partir da primeira guerra mundial, logo da fundación do Centro Hebreo de Saúde, e continuou a ampliarse, agora nos departamentos de bioquímica, bacterioloxía, microbioloxía e hixiene da Universidade Hebrea de Xerusalén, que iniciaron a base do Centro Médico Hadassa, a institución de maior importancia nacional na área. Relacionado coa industria, o desenvolvemento centrouse nos laboratorios próximos ao mar Mediterráneo, onde foi creado o Instituto de Tecnoloxía Technion-Israel, cuxos investimentos son destacados na óptica, na computación, na aeronáutica, na robótica e na electrónica. Inserido nesta área, está o departamento de Investigación e Desenvolvemento, cuxas funcións están relacionadas coas telecomunicacións, produción eléctrica e de enerxía, e administración de recursos hídricos, ligado á industria e á agricultura. Entre os seus profesionais están os chegados da extinta Unión Soviética, dos cales o 40% eran graduados universitarios e axudaron a impulsar a Israel no sector da alta tecnoloxía. Internacionalmente, Israel posúe cinco científicos que foron galardoados co Premio Nobel: tres en química e dous en economía. O físico estadounidense David Gross, galardoado co Nobel de Física, é licenciado e mestre pola Universidade Hebrea de Xerusalén. En 2010, o israelí Elon Lindenstrauss, matemático novo desa mesma universidade, recibiu a Medalla Fields, considerada o "Nobel das matemáticas".
dereita|miniatura|A maior parabólica solar do mundo no [[Universidade Ben-Gurion do Negev|Centro Ben-Gurion.]]
Israel inviste moito en enerxía solar, con enxeñeiros na vangarda dese tipo de tecnoloxía. As súas empresas traballan en proxectos ao redor de todo o mundo, e máis do 90% dos fogares israelís empregan enerxía solar para quentar a auga, o que dá un aforro do 8% no seu consumo de enerxía anual.
Israel ocupa o terceiro posto entre os países que máis artigos científicos publican per cápita do mundo, no terceiro lugar tamén en número de patentes per cápita Ocupa tamén o segundo posto entre os vinte países con maior impacto relativo en artigos científicos sobre astronomía, nun estudo levado a cabo pola axencia Thomson Reuters. Tres dos seus científicos de computación recibiron o Premio Turing: Michael Rabin, Adi Shamir e Amir Pnueli.
Medios de comunicación
miniatura|esquerda|Sede do [[Yedioth Ahronoth, en Tel Aviv, o xornal de maior tirada do país. ]]
Forma parte da rutina da xente de Israel manterse informado sobre as noticias do país e do mundo. A liberdade de prensa é respectada polo goberno, excepto no que se refire a asuntos de seguridade nacional, que é censurada. Para mantérense actualizadas e informadas, as persoas contan coa presenza de máis de doce xornais diferentes en hebreo, e innumerables noutros idiomas. O total é impreciso, mais son máis de mil periódicos entre xornais e revistas. A radio, outro medio de comunicación de masas no país, ten como unha das maiores representantes á emisora Kol Israel ("Voz de Israel" en galego), tamén existente en televisión, que opera oito estacións de radio, en dezasete idiomas, con emisoras musicais, para chegar a todos os públicos. Neste medio de comunicación existe tamén unha radio destinada especificamente aos soldados, e un sistema de transmisión en ondas curtas, tamén en varios idiomas e destinado a oíntes doutras nacións, co fin de fornecer unha fonte segura de información sobre Israel, Oriente Medio e o xudaísmo. A televisión xurdiu en 1967 e mantén a súa canle estatal desde o inicio da mañá ata o principio da madrugada, en tres idiomas con programación informativa e educativa. Unha canle comercial reserva horas da súa programación tamén para a educación. Ademais, Israel conta con outras canles independentes e con televisión por cable, que alcanza case toda a nación. Os seus servizos de radiodifusión son financiados pola propaganda e por unha taxa pagada polos consumidores.
Saúde
dereita|miniatura|Instituto Cardíaco do Centro Médico Sheba, en [[Ramat Gan, o maior hospital de Oriente Medio. ]]
Israel dispón dun sistema de saúde universal e de contribución obrigatoria, administrado por un pequeno número de organizacións financiadas polo Estado. Todos os cidadáns de Israel teñen o dereito constitucional ao acceso ao paquete de servizos sanitarios, independentemente do tipo de contribución que fagan ao sistema, e os tratamentos médicos son financiados para todos de forma independente da condición financeira individual. Un estudo da Organización Mundial da Saúde (OMS) do ano 2000 colocou a Israel no 28º posto na lista de países por calidade do servizo de saúde. A lei do país que regulamenta o servizo de saúde foi posta en vigor polo Knesset o 1 de xaneiro de 1995, e baseouse no asesoramento dunha comisión de investigación que analizou o sistema de saúde do país ao final da década de 1980.
A política do goberno de Israel en relación ao acceso dos cidadáns palestinos aos coidados médicos en Israel ten sido a de insistir na súa cobertura pola Autoridade palestina: en xaneiro de 2009, logo da ofensiva militar palestina na franxa de Gaza, a Autoridade Palestina cancelou a cobertura financeira para todos os tratamentos médicos dos seus cidadáns en Israel, incluíndo os pacientes con doenzas crónicas ou que necesiten de coidados complexos non dispoñibles noutros centros médicos da rexión, o que motivou as protestas de diversas organizacións humanitarias.
Transportes
miniatura|dereita|Treito da Autoestrada 6.
Israel ten 18.096 km de estradas pavimentadas e 2,4 millóns de automóbiles. O número de automóbiles por 1.000 persoas é de 324, relativamente baixo en relación a outros países desenvolvidos. Israel ten 5.715 autobuses de rutas regulares, operadas por varias empresas de transporte, a maior dos cales é Egged, que serve na maior parte do país. O ferrocarril atravesa 949 km do país e é operado unicamente polo goberno, propietario da Israel Railways (todos os valores son de 2008). Logo de grandes investimentos comezados a principios da década de 1990, o número de pasaxeiros de trens por ano creceu de 2,5 millóns en 1990, a 35 millóns en 2008; o ferrocarril tamén é empregado para transportar 6,8 millóns de toneladas de carga ao ano.
Israel conta con dous aeroportos internacionais, o Aeroporto Internacional Ben Gurion, o principal centro de conexións do país para o transporte aéreo internacional, situado preto de Tel Aviv-Yafo, e o aeroporto internacional de Ovda no sur do país, así como varios pequenos aeroportos nacionais. Os aeroportos atenderon a 11,1 millóns de pasaxeiros (entradas e saídas) en 2008, dos cales 11 millóns pasaron polo Aeroporto Ben Gurion.
Na costa do Mediterráneo, o porto de Haifa é o maior e máis antigo porto do país, mentres que o porto de Ashdod é un dos poucos portos de augas profundas no mundo construído sobre mar aberto. Amais destes, o pequeno porto de Eilat, situado no mar Vermello, é empregado principalmente para o comercio con países do Extremo Oriente.
Demografía
miniatura|dereita|200px|Evolución demográfica de Israel. Israel é un país de tamaño pequeno, cunha poboación de 8,3 millóns de habitantes, en 2015; dos que, o 80% eran xudeus, e o 17% árabes. Os xudeus eran 6,2 millóns, os árabes eran 1,7 millóns e 400.000 eran árabes cristiáns ou drusos. Nos territorios de Cisxordania e Xerusalén Oriental, a poboación en 2005 era de 2,3 millóns. Segundo datos estatísticos israelís de finais de 2011, uns 325.456 colonos viven nos 125 asentamentos recoñecidos en Cisxordania (hai outros 100 non recoñecidos oficialmente). Segundo datos do Jerusalem Institute for Israel Studies, a finais de 2011 vivían 190.423 israelís en Xerusalén Oriental.
Israel foi creado co propósito de ser unha patria para o pobo xudeu, e é moitas veces chamado o Estado xudeu. A Lei do retorno concede a todos os xudeus e aos de liñaxe xudía o dereito á cidadanía israelí. De acordo coa Oficina Central de Estatísticas, Israel tiña en setembro do 2008, 7 337 000 habitantes, dos que 5 542 000, o 75,5% eran xudeus, 1 477 000 árabes e 318.000 definíanse como ¨outros¨, entre os cales 200.000 son traballadores estranxeiros. Entre os xudeus, o 68% eran Sabras (nados en Israel), a maioría deles de segunda e terceira xeración, e o resto Olim (nados fora do país): 22% de Europa e as américas, e o 10% de Asia e África, incluíndo os países árabes.
A poboación israelí é relativamente nova, se se compara cos países occidentais. O 27,1% dos israelís no ano 2015 tiñan catorce anos ou menos, cando nos países occidentais a media sitúase nun 17%. O 10,7% é maior de 65 anos, fronte á media dun 15% nos países desenvolvidos. No tocante á distribución por sexo, por cada 1,01 homes había unha muller en 2015.
En 2013 a esperanza de vida era de 83,60 anos para as mulleres e 80 para os homes, a máis alta da rexión. Aínda que subiu en cantidade de anos con respecto a anos anteriores, en 2010 ocupaba o posto número 9 entre 180 países, e en 2011 estaba clasificado no posto 11 entre os países con maior esperanza de vida.
A meirande parte da poboación xudía mora na parte central do país, sendo a área máis poboada a área metropolitana de Tel Aviv, que concentra un 20,7%, mentres que menos dun 10% dos xudeus teñen a súa residencia no norte. Pola súa banda, un 45% dos árabes viven no norte, onde constitúen o 53% dos habitantes, mentres que un 10 viven no sur do país. Ao longo da última década, os fluxos migratorios teñen, tamén, incluído un número significativo de inmigrantes non xudeus de países como Romanía, Tailandia, República Popular da China e varios países de África e de América do Sur; estimar un número exacto é difícil debido á presenza de inmigrantes ilegais, mais as estimacións realizadas na rexión falan de cerca de 200.000 persoas. A retención da poboación de Israel desde 1948 é a mesma ou maior en comparación con outros países con inmigración masiva.
A emigración da poboación israelí (yerida) a outros países, principalmente aos Estados Unidos e o Canadá, é descrita por demógrafos como modesta, mais é citada moitas veces polos ministros do goberno israelí como unha ameaza para o futuro de Israel.
Linguas
miniatura|dereita|Sinal dunha estrada en [[Lingua hebrea|hebreo, árabe, e inglés.]] Israel ten dúas linguas oficiais: o hebreo e o árabe. O hebreo é a lingua principal do Estado e é falada pola maioría da poboación. O árabe é falado pola minoría árabe e por algúns membros da comunidade xudía Mizrahi. O hebreo ensínase nas escolas árabes. O inglés foi lingua oficial en Israel durante o dominio británico e despois da creación de Israel perdeu este status, aínda que permaneceu como lingua oficial de facto  como pode verse en sinais de tráfico e documentos oficiais. O inglés é estudado na escola e é falado pola maioría da poboación como segundo idioma, moitos programas de televisión son emitidos en inglés con subtítulos. Por outra banda, as universidades israelís ofrecen cursos en lingua inglesa en varias materias. Como país de inmigrantes, poden oírse moitas linguas polas rúas. Debido á inmigración masiva dende a Unión Soviética e Etiopía (uns 130.000 xudeus etíopes viven en Israel), o ruso e o amhárico son amplamente falados. Máis dun millón de inmigrantes de fala rusa chegaron a Israel procedentes de estados da antiga Unión Soviética entre 1990 e 2004. Por outra banda o francés é falado por uns 700.000 israelís, a maioría deles procedentes de Francia e do Norte de África. Outras linguas faladas en Israel son o yiddish, o ladino, o romanés, o polaco, o italiano, o holandés, o alemán e o persa. Os programas populares das televisións europeas e americanas adoitan ser retransmitidos no país; tamén se poden atopar xornais escritos nos devanditos idiomas.
Relixión
dereita|miniatura|O [[Muro das Lamentacións (o lugar máis sagrado do xudaísmo), coa Cúpula da Rocha ao fondo (un dos lugares máis sagrados do islam), en Xerusalén.]]
A filiación relixiosa dos xudeus israelís varía moito: o 55% considéranse "tradicionais", mentres que o 20% considéranse "xudeus seculares", o 17% defínense como "sionistas relixiosos"; mentres que o 8% restante defínense como "xudeus haredi".
Cun 16,2% da poboación, os musulmáns constitúen a maior minoría relixiosa de Israel. Dos cidadáns árabes de Israel, que representan o 19,8% da poboación, máis de catro quintos (82,6%) son musulmáns. Dos restantes árabes israelís, o 8,8% son cristiáns e o 8,4% son drusos. Membros de moitos outros grupos relixiosos, incluíndo budistas e hindús, están presentes en Israel, aínda que en menor número. Os cristiáns supoñen un 2,1% da poboación de Israel e están constituídos por árabes cristiáns e xudeus mesiánicos.
Israel figura entre os dez países con maior número de ateos ou agnósticos, e, cun total dun 25,6% da poboación declarándose atea, sitúase na cuarta posición por países con maior proporción de ateos do mundo.
Status relixioso
Israel non ten unha relixión oficial,  mais a definición de Estado como "xudeu e democrático" crea unha forte conexión co xudaísmo, así como un conflito entre a lei estatal e a lei relixiosa. A interacción entre os partidos políticos mantén o equilibrio entre o Estado e a relixión en gran medida, tal como existía durante o mandato británico.
Matrimonios
Aínda que o Ministerio do Interior de Israel recoñece os matrimonios civís celebrados fóra das súas fronteiras, este non existe dentro do territorio, e o único matrimonio recoñecido é o relixioso, calquera que sexa a relixión. En xullo de 2011 o Knesset rexeitou unha proposta para legalizar o matrimonio civil por 40 votos en contra e 17 a favor.
En Israel non poden realizarse enlaces entre persoas do mesmo sexo, porén o estado recoñece os matrimonios entre persoas do mesmo sexo realizados noutros países. De acordo cunha enquisa realizada en agosto de 2009, o 61% dos israelís apoian a igualdade de dereitos para parellas do mesmo sexo, mentres que o 31% opúñase. Por outra banda, o 60% apoiaron a adopción conxunta de parellas do mesmo sexo, mentres que o 34% opúxose.
Cultura
miniatura|esquerda|Centro de Artes Escénicas de Tel Aviv.
Israel posúe unha cultura plural debido á diversidade da súa poboación: os xudeus de todo o mundo levaron as súas tradicións culturais e relixiosas con eles, creando un crisol de crenzas e costumes xudeus. Foron 4.000 anos de tradición, un século de sionismo e case cincuenta anos como estado moderno, os que contribuíron á súa notable mestura cultural das máis de setenta comunidades que a compoñen. A súa poboación nacional, respectuosa cara á cultura, ten á súa disposición a revista Ariel, que, publicada desde 1962, cobre toda a produción artística, desde a poesía á arquitectura, pasando pola pintura, a escultura e mesmo a arqueoloxía.
Israel é o único país do mundo onde a vida xira en torno ao calendario hebreo. As festividades laborais e escolares son determinadas polas festas xudías, e o día oficial de descanso é o sábado, o shabat. A substancial minoría árabe, tamén deixou a súa pegada sobre a cultura israelí en áreas como a arquitectura, a música e a gastronomía, que ten entre os seus principais pratos tradicionais, o Pessach, o Chanuká, o Charosset, o Farfel e o Kamish Broit. No cinema, ao contrario, a produción non está tan mesturada: conta, desde o seu inicio en 1950, a experiencia e a realidade israelí.
Cine e teatro
Nove filmes israelís foron finalistas ao mellor filme internacional dos Óscars, dende o estabelecemento do Estado de Israel. Ajami, un filme de 2009 sobre a violencia e a discriminación nun barrio xudeu-árabe no sur de Tel Aviv-Jaffa, foi escrito e dirixido conxuntamente polo palestino Scandar Copti e polo xudeu israelí Yaron Shani. Foi o terceiro nomeamento consecutivo dun filme israelí e gañou unha mención de honra no Festival de Cannes. Cineastas israelís palestinos fixeron unha serie de filmes, algúns deles moi controvertidos, ilustrando o conflito árabe-israelí e a situación dos palestinos dentro de Israel. O filme de Mohammed Bakri, Jenin, Jenin, sobre a invasión militar israelí do campo de refuxiados de Jenin (Cisxordania) en 2002, gañou o premio ao Mellor Filme no Festival de Cine Internacional de Cartago. No entanto, en Israel, o filme foi acusado de presentar unha versión distorcida da historia. The Syrian Bride, sobre un casamento druso entre familias de lados opostos da liña de alto o fogo entre Israel e Siria, nos altos do Golán, foi dirixido por un xudeu israelí (Eran Riklis), mais tiña un elenco case totalmente druso.
Continuando as fortes tradicións do teatro yiddish en Europa Oriental, Israel mantén unha vibrante escena teatral. Fundado en 1918, o Teatro Habima, en Tel Aviv, é o teatro máis antigo do país. Este escenario de produción teatral non existía na cultura hebrea antiga e só se desenvolveu a partir da segunda guerra mundial, percorrendo os campos contemporáneo, clásico, local e importado, tradicionais e experimentais.
Literatura
miniatura|esquerda|180px|[[Shmuel Yosef Agnon, gañador do Premio Nobel de Literatura en 1966, que compartiu con Nelly Sachs.]] A literatura israelí é, principalmente, poesía e prosa e está escrita en hebreo, como parte do renacemento do hebreo como lingua falada desde mediados do século XIX, aínda que unha pequena parte publícase noutras linguas, como o árabe e inglés. Por lei, dúas copias de todos os impresos publicados en Israel deben ser depositadas na Biblioteca Nacional, na Universidade Hebraica de Xerusalén. En 2001, a lei foi alterada para incluír gravacións de son e vídeo, e outros tipos de medios non impresos.
En 2006, o 85% dos 8.000 libros da biblioteca nacional foi transferido ao hebraico. A Semana do Libro Hebreo (He: שבוע הספר) realízase unha vez ao ano, en xuño, con feiras, lecturas públicas e visitas de autores israelís. Durante esa semana entrégase o maior premio literario de Israel, o Premio Sapir.
En 1966, Shmuel Yosef Agnon compartiu o Premio Nobel de Literatura coa escritora xudeu-alemá Nelly Sachs. Destacados poetas israelís foron Yehuda Amichai, Nathan Alterman, Leah Goldberg, e Rachel Bluwstein.
Museos
O Museo de Israel, en Xerusalén, é unha das máis importantes institucións culturais da nación e custodia os manuscritos do mar Morto, xunto cunha extensa colección de arte europea e xudía. O museo nacional do holocausto de Israel, o Yad Vashem, conta co maior arquivo do mundo de informes relacionados con este episodio. O Beth Hatefutsoth (Museo da Diáspora), no campus da Universidade de Tel Aviv, é un museo interactivo adicado á historia das comunidades xudías de todo o mundo.
Amais dos principais museos das grandes cidades, hai unha gran cantidade de espazos de artes de calidade en pequenas cidades e en kibbutzim. O museo Mishkan Le'Omanut, no Kibbutz Ein Harod Meuhad, é o maior museo de arte do norte do país.
Gastronomía
miniatura|[[Sufganiya, doce similar ao "sonho" brasileiro.]]
Israel dispón de pratos da cociña local e pratos levados ao país por inmigrantes xudeus de todo o mundo. Dende a creación do Estado en 1948, e especialmente dende a década de 1970, desenvolveuse unha cociña propiamente israelí.
A cociña israelí adquiriu, e continúa a adquirir, elementos de varios estilos da gastronomía xudía, en particular os estilos da gastronomía mizrahi, sefardí e asquenací, xunto coas influencias culinarias de xudeus marroquís, iraquís, etíopes, indios, iranianos e iemenís. Tamén incorpora moitos alimentos tradicionalmente consumidos nas cociñas dos estados árabes, do Oriente Medio e do mar Mediterráneo, como faláfel, hummus, shakshouka, cuscús e za'atar, que se tornaron pratos esenciais en Israel.
Belas artes
A produción artística organizada de Israel iniciouse en 1906 e é unha mestura de culturas orientais e occidentais, agregadas ao desenvolvemento e ao carácter individual de cada cidade, que ten na diversificada paisaxe natural a principal inspiración para producir imaxe e escultura. esquerda|180px|miniatura|Obra de [[Joseph Zaritsky (1949); Museo de Israel, Xerusalén.]]
En pintura, o país pasou por varios períodos de produción, así como no resto do mundo. Na procura dunha identidade, inicialmente creouse unha arte orixinal xudía, nunha fusión de técnicas europeas con toques de influencia do Oriente Medio. Entre os artistas desta primeira época están Samuel Hirszenberg (1865-1908), Ephraim Lilien (1874-1925) e Abel Pann (1883-1963). En 1921, tivo lugar a primeira mostra artística de pintura, na Cidadela de David. Conforme a nación se foi renovando, a súa produción artística modificouse de xeito parello: durante a década de 1920 houbo unha produción de vangardas; xa na década de 1930, a influencia estivo baixo a modernidade, emotiva e mística. Posteriormente, o Holocausto alimentou a ideoloxía do canaanita, que buscaba identificarse cunha identidade nacional e crear un novo pobo hebreo.
En 1948, pasou por un período de obras militantes, repletas de mensaxes sociais, e das chamadas "Novos Horizontes", xurdidas a consecuencia da guerra de Independencia e do espírito de liberdade. Entre as décadas de 1970, 1980 e 1990, pasou polo individualismo e pola busca de sentido no que significaba o espírito de Israel, nunha mestura de técnicas e emocións humanas, que aínda prevalecen. Xa na escultura, a produción e o recoñecemento só foi posible grazas aos esforzos dalgúns escultores. Influenciados polos momentos históricos, pasaron polo cubismo e polo canaanita, nun principio, conceptualizando modernamente o corpo humano e usando formas animais para lembraren as paisaxes rochosas do deserto. A partir da década de 1950, a produción escultórica tomou aires máis abstractos, alimentada pola chegada do aceiro inoxidable e do ferro como formas de expresión. Na década seguinte, a inspiración principal era a de inmortalizar a imaxe daqueles que loitaran nas guerras de Israel. Co paso dos anos, agregou a influencia francesa e o expresionismo na súa evolución conceptual.
A produción fotográfica, que vive entre a fotografía documental e a arte fotográfica, caracterizouse inicialmente pola intimidade, contención e preocupación co ego. Durante o século XIX, a área produciu só obras bíblicas, retratando lugares sagrados. De 1880 en diante, pasouse a retratar a evolución da comunidade xudía, na cal ata os prisioneiros eran fonte de inspiración. No século XX, a fotografía como expresión artística, pasou a ter maior produción nacional, mostrando características máis persoais, enfrontando a vida e a morte, de estilo formalista, minimalista e conceptual.
Música e danza
miniatura|dereita|A [[Orquestra Filharmónica de Israel durante o seu 70º aniversario.]] miniatura|dereita|Compañía de Danza Batsheva en Tel Aviv. A música de Israel contén influencias adquiridas a través de inmigrantes de todo o mundo. Música iemení, melodías hasídicas, árabes e europeas, jazz, pop, rock, reggae, rap e hip hop son as máis presentes e influentes na produción musical contemporánea.
As cancións folclóricas nacionais, coñecidas como "Sons da Terra de Israel", falan das experiencias dos pioneiros na construción da patria xudía. Unhas das orquestras de maior renome do mundo é a Filharmónica de Israel, fundada hai máis de sete décadas, e que realiza máis de 200 concertos cada ano en todo o mundo. Israel produciu tamén moitos músicos de calidade, algúns de renome internacional e na categoría de virtuosos: Itzhak Perlman, Pinchas Zukerman e Ofra Haza. Arik Einstein, Yardena Arazi, Ishtar, Idan Raichel e Naomi Shemer son outras das estrelas israelís.
O Estado de Israel ten participado no Festival de Eurovisión case todos os anos desde 1973, gañando a competición en tres ocasións e organizándoa en dúas. A cidade de Eilat realiza o seu propio festival de música internacional, o Festival de Jazz do Mar Vermello, todos os veráns dende 1987. O país tamén é visto como unha icona da música electrónica, con DJ's recoñecidos como Sesto Sento, Offer Nissim e Infected Mushroom.
Acompañando a produción musical, está a danza, que en Israel, divídese entre a artística e a folclórica. Considerada unha expresión de ledicia, a danza forma parte das celebracións relixiosas, nacionais, comunitarias e familiares. A rama folclórica é unha mestura de tradición xudía e non-xudía, cultivada dende os inicios de 1940, e encóntrase en constante desenvolvemento, entre as fontes históricas e as modernas, mesturando estilos bíblicos e contemporáneos, non destinada só a manter as tradicións. A artística foi introducida xa na década de 1920 por profesores e bailaríns chegados de Europa. Cada grupo nacido no país acadou un alto nivel profesional nos seus estilos propios, dos cales destacan seis grandes compañías: o Teatro de Danza Inbal, a Compañía de Danza Batsheva, a Compañía de Danza Bat-Dor, a Compañía de Danza Contemporánea do Kibbutz, o Balllet de Israel e o Koll-Dmamá.
Deporte
miniatura|esquerda|[[Estadio Sammy Ofer, en Haifa.]]
Os deportes e a aptitude física non sempre tiveron un papel importante na cultura xudía. A aptitude física, que foi valorada polos antigos gregos, era vista como unha indesexable intromisión de valores helenísticos na cultura xudía. Maimónides, que era á vez rabino e médico, enfatizou a importancia da actividade física e de manter o corpo en forma. Esta abordaxe recibiu un gran pulo no século XIX a partir da campaña de promoción da cultura física de Max Nordau, e a principios do século XX, cando o Rabino maior de Palestina, Abraam Isaac Kook, declarou que "o corpo serve á alma, e só un corpo saudable pode garantir unha boa alma".
Os Xogos Macabeos, un evento de estilo olímpico para atletas xudeus e israelís, celebrou a súa primeira edición na década de 1930, e dende 1957 realízase cada catro anos. Os deportes máis populares en Israel son o fútbol e o baloncesto. En 1964, Israel acolleu e gañou a Copa de Asia de Fútbol.
miniatura|dereita|O windsurfer [[Gal Fridman foi o gañador da primeira medalla olímpica de ouro de Israel.]]
Na década de 1970, Israel foi excluído dos Xogos Asiáticos de 1978 como resultado da presión exercida polos países participantes de Oriente Medio. A exclusión levou a Israel a mudarse de Asia para Europa deixando de participar nas competicións asiáticas. En 1994, a UEFA concordou en recoñecer a Israel e a todas as organizacións de fútbol do país como competidores de Europa. A Liga Premier de Israel é a liga de fútbol do país, e a Ligat ha'Al é a liga de baloncesto. O equipo do Maccabi Tel Aviv BC gañou o campionato europeo de baloncesto (actual Euroliga) cinco veces. Bersebá converteuse nun centro nacional de xadrez e fogar de moitos campións deste deporte da antiga Unión Soviética, sendo a cidade con máis grandes mestres de xadrez de todo o mundo. A cidade acolleu o Campionato do Mundo de Xadrez por Equipos en 2005, e este deporte é ensinado nas garderías da cidade. En 2007, o israelí Boris Gelfand empatou no segundo lugar no Campionato do Mundo de Xadrez.
Ata agora, Israel conquistou sete medallas olímpicas, conseguindo a primeira delas nos Xogos de 1992, incluíndo unha medalla de ouro en windsurf nos Xogos Olímpicos de 2004. Nos Xogos Paralímpicos está clasificado na 15ª posición no cadro xeral de medallas, polas máis de cen medallas de ouro conquistadas. Os Xogos Paralímpicos de 1968, que debían celebrarse en México, finalmente foron celebrados en Israel.
Mexillón cebra
O mexillón cebra (Dreissena polymorpha) é un molusco bivalvo de auga doce e salobre. Aliméntase de plancto e materia orgánica en suspensión. Está incluído na lista 100 das especies exóticas invasoras máis daniñas do mundo da Unión Internacional para a Conservación da Natureza.
Descrición
A súa cuncha ten forma triangular con bandas amarelas e pardo-escuras en zig-zag, e pode chegar a medir tres centímetros en estado adulto. Forma densas colonias de miles de individuos por metro cadrado sobre substratos duros.
Distribución e carácter invasivo
É orixinario dos mares Caspio, Aral e Negro. A partir do século XIX estendeuse por Europa central coa navegación fluvial e no 1985 chegou a América do Norte, ós Grandes Lagos, desde onde se estendeu pola conca do río Mississippi ata o Caribe. Actualmente atópase nun proceso de expansión e está colonizando augas doces en Europa, Asia e Norte América, causando enormes perdas económicas.
Reprodución e invasión do hábitat
Fóra da súa zona de orixe, pódese considerar unha especie invasora que ten serias consecuencias para o medio natural pois produce graves danos no ecosistema pola eliminación ou desprazamento de especies autóctonas ameazadas, o que supón un empobrecemento do patrimonio natural. Tamén causa danos en infraestruturas alleas á auga como depósitos, embarcacións, motores, turbinas etc. Coloniza tubos e conducións de auga poñendo en perigo o abastecemento agrícola, industrial e dos núcleos urbanos, pois tapona as conducións e obstrúe os filtros.
A base do dano ocasionado polo mexillón cebra radica na súa rápida proliferación (a presenza dun exemplar adulto augas arriba supón o vertido ó leito dun millón de larvas: é un claro "estratega da reprodución"), que pode ter dous ciclos reprodutivos ó ano (primavera e outono aproximadamente); á extraordinaria resistencia do molusco á temperatura, á salinidade, á presenza de cloro (o que na práctica supón que para eliminalo en sistemas abertos eliminaríase tamén case a totalidade dos habitanters do ecosistema); e ó sistema de crecemento en colonias, medrando uns individuos sobre outros, polo que rapidamente colmatan, atoran e inutilizan canos, bombas, depósitos, filtros...
Fálase en ocasións dos efectos beneficiosos do mexillón cebra, ás veces moi valorado en zonas do norte de Europa, como clarificador das augas. As grandes colonias deste animal, e a súa gran capacidade de filtrado - ata 8,5 l ó día- fan que descenda de maneira moi importante a turbidez das augas. Estes efectos beneficiosos sempre suscitaron unha grande controversia, e en todo caso non deixan de ser unha alteración producida no ecosistema por unha especie invasora.
A loita conta o mexillón cebra centrouse ata o presente fundamentalmente en evitar a súa proliferación. É un feito que non se puido expulsar das zonas que colonizou, e se ben o seu número tende a descender tras a primeira invasión e estabilizarse rapidamente, non adoita quedar máis alternativa que a convivencia co molusco e a súa loita e erradicación dos sistemas cerrados, por métodos agresivos.
No caso do mexillón cebra, tanto o impacto ecolóxico como o impacto económico que supón o seu control son enormes. A prevención da invasión de novas áreas e o control da súa expansión nos sistemas cerrados xa ocupados, provoca gastos importantísimos e en continuo crecemento. Probablemente a estratexia máis eficaz ata a data contra a súa dispersión fose a divulgación do coñecemento da praga e os seus defectos, e as medidas profilácticas.
A introdución do mexillón cebra no Ebro
O mexillón cebra introduciuse nas augas do Ebro e adaptouse con éxito ó novo hábitat, chegando a constituír unha verdadeira praga. Por este motivo, os temores sobre a posible invasión deste molusco fixéronse realidade cando en agosto do 2001 un grupo de malacólogos de Cataluña, especialistas en náiades e un grupo de naturalistas de Flix (Tarragona) detectaron a súa presenza no baixo Ebro, desde Xerta ata o encoro de Ribarroja.
Os primeiros datos coñecidos desta especie no Ebro (setembro do 2001) daban a cifra duns 500 mexillóns cebra por m2; a súa elevadísima capacidade de reprodución (cada adulto pode orixinar unha descendencia de 1,5 millóns de exemplares por tempada) convérteo nun axente de cambio ecolóxico radical xa que diminúe a concentración de fitoplancto na auga e altera completamente a cadea trófica dos ríos. Evitar a súa diseminación cara a outros ríos ibéricos é a máxima prioridade.
Na conca do río Ebro, o molusco bloqueou e inutilizou numerosas infraestruturas, obrigando a realizar abundantes e custosas operacións de limpeza. Detectado tamén no Xúcar, témese que a súa expansión provoque graves danos na economía agraria a escala nacional se se estende á conca dos demais ríos.
Loita contra a especie
Dada a súa perigosidade, desenvolvéronse varias técnicas para combater as larvas do mexillón cebra. As máis comúns son os sistemas mecánicos (filtros); químicos (cloro); térmicos (o mexillón non resiste máis de 38 °C) e sónicos. Axiña se iniciaron outras investigacións para combater o mexillón cebra a grande escala. Unha delas, realizada pola Universitat Politécnica de Valencia en Alcoi desde 2008, con financiamento do Ministerio de Medio Ambiente, pretendía identificar un reactivo químico que fose pouco agresivo con outras especies e co resto de ecosistemas, pero capaz de acabar coa resistencia do mexillón cebra.
O oxidante elixido é unha mestura de auga osixenada con sales de ferro potenciada pola luz do sol. Hai que traballar para definir as doses máis apropiadas e o seu custo económico, así como avanzar na súa posible aplicación realizando ensaios no regadío. É letal para o mexillón cebra, pero debe ser inocuo para o resto das especies.
Outra solución contra o mexillón cebra é o ozono. A investigación foi desenvolvida e posta en práctica en Zaragoza pola empresa Actualia, con sede en Alacant, baseándose en estudos e experiencias americanas. Foi entón, cando Actualia realizou o primeiro tratamento de España para controlar o crecemento do mexillón cebra en sistemas de auga baseado no ozono.
O obxectivo era frear a deterioración dos sistemas de rega causados pola praga invasora. Para iso, aplicouse unha cantidade alta de ozono na entrada de auga mediante un ozonizador; co fin de que sempre houbese unha cantidade mínima de ozono residual nas conducións. Este feito elimina as larvas de mexillón, previndo a adherencia cando maduran.
O ozono elimina os veligers, larvas microscópicas de mexillón cebra, pois do contrario en 8-14 días fixaríanse en superficies sólidas, iniciando o problema. Ademais de previr a praga, comprobouse que o ozono non dana o medio ambiente; é máis, beneficia a calidade da auga, do solo e dos cultivos.