cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ARN mensaxeiro
Transcrición
Durante a transcrición a ARN polimerase fai unha copia en ARNm dun xene do ADN. Este proceso é similar en eucariotas e procariotas. Porén, unha diferenza notable é que a ARN polimerase procariota se asocia cos encimas que procesan o ARNm durante a transcrición para que o procesamento poida facerse inmediatamente despois do comezo da transcrición. O produto de curta vida aínda non procesado ou só parcialmente procesado chámase pre-ARNm; o cal unha vez que completa o seu procesamento denomínase ARNm maduro.
Coiraza (tartarugas)
A coiraza ou casca das tartarugas é a cuberta exterior dura que protexe o seu corpo.
Está formada xeralmente por placas óseas revestidas de placas queratinizadas e, ás veces, só por placas córneas.
ARN mensaxeiro
Adición da carapucha 5'
A carapucha 5' (tamén chamada 5' cap, carapucha do ARN, carapucha 7-metilguanosina ou carapucha G ARN m7) é un nucleótido de guanina modificado que se engade no extremo 5' do ARNm eucariota pouco despois de que comezase a transcrición. A carapucha 5' consiste nun residuo de 7-metilguanosina terminal que está enlazado por medio dun enlace 5'-5'-trifosfato ao primeiro nucleótido que foi transcrito. A súa presenza é fundamental para o recoñecemento do ARNm polo ribosoma e para a protección contra ARNases.
Coiraza (tartarugas)
Divídese no plastrón (parte ventral) e o espaldar (parte dorsal), unidas pola ponte.
Perna perna
Perna perna é unha especie de molusco bivalvo mariño da subclase dos pteriomorfios, orde dos mitílidos, superfamilia dos mitiloideos, familia dos mitílidos e subfamilia dos mitilinos, unha das tres que integran o xénero Perna.
A especie apáñase como fonte de alimento, pero sábese que alberga toxinas e causa danos nas estruturas mariñas.
É orixinaria das augas de África, Europa e América do Sur, e introduciuse nas augas de Norteamérica.
Descrición
A especie foi descrita en 1758 por Linnaeus na páxina 671 do volume 1 da 10ª edición do seu Systema Naturae, co nome de Mya perna.
Sinónimos
Ademais de seu nome actualmente válido, a especie coñeceuse tamén polos sinónimos:
Características
miniatura|250px|Vista das valvas (interna e externa) de Perna perna. Perna perna mide normalmente 90 mm de lonxitude, aínda que pode chegar a chegar a tamaños de até os 120 mm. Este mexillón recoñécese facilmente pola cor parda do exteror das valvas, pero a súa característica identificadora é a "cicatriz do músculo retractor posterior dividido".
Especies similares son Mytilus galloprovincialis e Choromytilus meridionalis. O primeiro ten forma e cor semellantes e comparte o seu hábitat nativo na costa suroeste de África. M. galloprovincialis é máis resistente ás perturbacións humanas, como o seu uso para carnada cebos e o consumo humano, e compite con P. perna porque é máis resistente a certos parasitos. C. meridionalis ten forma e tamaño similares, aínda que carece do distintivo da marca do músculo posterior das valvas.
Perna perna tamén pode confundirse coa especie de cor parda verdosa Perna viridis, xa que a súa cor e a forma da cuncha poden cambiar en función das condicións ambientais.
Distribución e hábitat
miniatura|250px|Acumulación de cunchas de Perna perna nunha praia de Suráfrica. Perna perna é orixinaria das rexións tropicais e subtropicais do océano Atlántico. Atópase en augas fronte á costa oeste de África e na costa de América do Sur até o Caribe. Introduciuse accidentalmente como unha especie invasora na costa de Texas a través dos cascos de barcos, e dos lastres de auga en Venezuela. A súa distribución inclúe Chile, Perú e Suráfrica.
Coiraza (tartarugas)
Para formaren a coiraza, a columna vertebral e as costelas fusiónanse formando placas baixo a pel. Exteriormente, a pel está cuberta por placas córneas que a protexen de maneira máis eficaz.
Perna perna
Distribución e hábitat
A especie coloniza naturalmente as costas rochosas, pero tamén pode adherirse a obxectos mergullados creados polo home, como boias de navegación, plataformas petrolíferas e buques afundidos. Os espécimes adultos poden tolerar intervalos de temperatura de 10 a 30 °C, e un rango de salinidade de 15 a 50 ppt (partes por billón, do inglés trillion, 10−12). A súa colonización de substratos duros mellora a ecoloxía mariña da superficie. A colonización aumenta a superficie, fomentando que tamén se establezan outros organismos mariños como lapas, poliquetos, percebes, cornos e algas.
Reprodución
Este mexillón reprodúcese mediante fecundación externa, entre maio e outubro, aínda que tamén se di que ocorre en decembro. Os dous sexos liberan os gametos á auga, e despois da fecundsción prodúcense larvas velixer. Quince horas despois da fecundación, as larvas teñen as glándulas do biso ben desenvolvidas. De dez a doce días despois da fecundación, as larvas sofren metamorfose e segregan fíos de biso, instalándonse entón en superficies rochosas.
Coiraza (tartarugas)
As coirazas de moitas tartarugas presentan cores brillantes con motivos orixinais que permiten identificar individuos da mesma especie a certa distancia.
Perna perna
Nutrición
Como todos os bivalvos é un organismo filtrador, alimentándose de fitoplancton, zooplancton e materia orgánica en suspensión.
Coiraza (tartarugas)
Plastrón
miniatura|180px|Pezas do plastrón. miniatura|180px|Pezas do escudo.
O plastrón ou peto é a parte case plana da estrutura da coiraza da tartaruga. É a parte que cobre o ventre, cunha capa externa de material dividido en placas e unha capa subxacente de ósos que se entrecruzan.
Perna perna
Importancia para os humanos
Perna perna recóllese como fonte de alimento en África e América do Sur. Este bivalvo considérase para o cultivo xa que pode crecer rapidamente até o tamaño comercial de 60 a 80 mm en só 6 ou 7 meses. Tamén se adapta ás rexións tropicais e subtropicais. Porén, este mexillón pode albergar a unha toxina procedente de dinoflaxelados consumidos. O seu consumo provocou gromos de intoxicación en Venezuela.
É coñecido que este mexillón se agrupa en cantidades tan grandes que é capaz de afundir boias de navegación. Tamén, ao igual que Perna viridis, pode obstruír canos de auga e equipos mariños. É menos resistente á cloración que Perna viridis e polo tanto é máis fácil de controlar. Porén, recoméndase que a concentración de cloro empregada para a cloración estea por riba do nivel de tolerancia de Perna viridis, o máis potente dos mexillóns que producen incrustaciós biolóxicas.
ARN mensaxeiro
Empalme do ARN (splicing)
O splicing ou empalme do ARNm é o proceso por medio do cal se modifica un pre-ARNm para eliminarlle certos tramos de secuencias non codificantes que contén chamadas intróns; os tramos que permanecerán só inclúen secuencias codificantes de proteínas e chámanse exóns. Ás veces as mensaxes dos pre-ARNm poden ser cortadas de diferentes xeitos, o que permite que un só xene codifique múltiples proteínas. Este proceso chámase splicing alternativo. O splicing realízao normalmente un complexo ARN-proteína chamado espliceosoma, pero algunhas moléculas de ARN poden tamén catalizar o seu propio splicing (son ribozimas).
Coiraza (tartarugas)
Plastrón
As placas do plastrón únense ao longo dunha sutura. A lonxitude relativa dos segmentos poden utilizarse para identificar as especies.
ARN mensaxeiro
Modificación
Nalgúns casos, un ARNm ten que ser modificado ou editado, cambiando a súa composición en cnucleótidos. Un exemplo en humanos é o ARNm da apolipoproteína B, que é modificado nalgúns tecidos, mais non noutros. A modificación crea un codón de terminación situado antes do normal, o cal na tradución producirá unha proteína máis curta.
Coiraza (tartarugas)
Plastrón
Ademais da nucal (1), hai seis pares de placas laterais simétricas no plastrón: gular (2), umeral (3), pectoral (4), abdominal (5), femoral (6) e anal (7) (os números refírense á súa localización no debuxo adxunto).
ARN mensaxeiro
Poliadenilación
A poliadenilación consiste na uníón ao ARNm por enlace covalente dun residuo de poliadenilo (cadea formada por moitos AMP ou cola poli(A)). Nos organismos eucariotas a maioría das moléculas de ARN mensaxeiro son poliadeniladas no extremo 3'. A cola poli(A) xunto cunha proteína unida a ela colaboran na protección do ARNm da degradación por exonucleases. A poliadenilación é tamén importante para a terminación da transcrición, exportación do ARNm do núcleo, e na súa tradución. O ARNm tamén pode ser poliadenilado en organismos procariotas, nos que as colas poli-A actúan facilitando, en lugar de impedindo, a degradación por exonucleases.
Coiraza (tartarugas)
Plastrón
Nalgunhas familias de quelonios hai unha bisagra entre as placas pectorais e abdominais (segmentos 8, 9 e 10 do debuxo) que permiten á tartaruga pecharse case completamente.
ARN mensaxeiro
Poliadenilación
A poliadenilación ten lugar durante e inmediatamente despois da transcrición do ADN a ARN. Unha vez que a transcrición rematou, a cadea de ARNm é cortada por unha endonuclease que forma parte dun complexo endonuclease asociado coa ARN polimerase. Despois desta escisión ou clivaxe, engádense arredor de 250 residuos de adenosina ao extremo 3' no sitio escisión. Esta reacción está catalizada por unha poliadenilato polimerase. Igual que no splicing alternativo, pode haber máis dunha variante de poliadenilación do ARNm.
Coiraza (tartarugas)
Plastrón
En determinadas especies, pode determinarse o sexo da tartaruga examinando o plastrón: se é cóncavo, é macho, e de ser convexo, femia. Isto débese á posición que adoptan para o apareamento.
ARN mensaxeiro
Transporte
Outra diferenza entre eucariotas e procariotas é o transporte do ARNm. Como a transcrición e a tradución eucariotas están compartimentalmente separadas, os ARNm eucariotas deben ser exportados do núcleo celular ao citoplasma. Os ARNm maduros son recoñecidos polas modificacións introducidas durante o seu procesamento e entón son exportadas polos poros nucleares. Nas neuronas o ARNm debe transportarse desde o corpo ou soma celular ás dendritas onde se está producindo unha tradución local en resposta a estímulos externos. Moitos ARNm están marcados cos denominados "códigos cremalleira" que etiquetan a molécula para ser enviada a partes específicas da célula.
Coiraza (tartarugas)
Plastrón
As suturas das placas abdominais e gulares son dun tamaño equivalente, ao igual que as das placas pectorais e femorais.
A comparación da configuración do plastrón serve para distinguir asa especies.
ARN mensaxeiro
Tradución
Como o ARNm procariota non necesita ser procesado ou transportado, a tradución polo ribosoma pode empezar inmediatamente despois de que acaba a transcrición. Por tanto, pode dicirse que a tradución procariota está combinada coa transcrición e sucede co-transcricionalmente.
Dragon Ball GT
Dragon Ball GT (ドラゴンボールGT) é un anime creado polo estudio de animación xaponés, Toei Animation como continuación oficial da franquía Dragon Ball, iniciada orixinalmente por Akira Toriyama. É unha serie derivada de Dragon Ball Z.
Coiraza (tartarugas)
Espaldar
O espaldar é a parte dorsal da coiraza das tartarugas, formada, como o peto, por escudos córneos e placas óseas soldadas ás vértebras e ás costelas.
Dragon Ball GT
Sinopse
A historia parte do final acontecido en Dragon Ball Z, unha década despois da vitoria dos guerreiros Z sobre Majin Boo. Así, Dragon Ball GT iníciase cando Pilaf logra atopar as Bólas do Dragón de estrela negra e o Shenron vermello converte accidentalmente a Son Goku en neno. Pouco despois, as bólas máxicas esparéxense polo universo enteiro e deben ser recollidas nun prazo menor a un ano ou a Terra será destruída.
Coiraza (tartarugas)
Espaldar
Entrte as pezas ou placas do espaldar distínguense a nucal, as centrais, as marxinais, as costais e as supracaudais (véxase o esquema adxunto).
ARN mensaxeiro
Tradución
O ARNm eucariota que foi procesado e transportado polo citoplasma, é dicir, o ARNm maduro, pode entón ser traducido polo ribosoma. A tradución pode acontecer tanto nos ribosomas libres que flotan no citosol coma nos ribosomas do retículo endoplasmático rugoso (os ribosomas citosólicos son dirixidos ao retículo endoplasmático cando empezan a sintetizar unha proteína que ten unha secuencia sinal que é recoñecida por unha partícula de recoñecemento do sinal). Por tanto, a diferenza dos procariotas, a tradución eucariota non está directamente combinada coa transcrición.
Estrutura
miniatura|700px|centro|Estrutura dun ARNm eucariota maduro. Un ARNm completamente procesado consta das seguintes partes: carapucha 5', zona 5' UTR, rexión codificante, zona 3' UTR, e cola poli(A).
Carapucha 5'
A carapucha 5' (ou 5' cap) é un nucleótido cunha guanina modificada que se engade no extremo 5' do pre-ARNm por medio dun enlace 5'-5'-trifosfato. Esta modificación é esencial para o recoñecemento e a unión axeitada do ARNm ao ribosoma, e tamén como protección contra as exonucleases 5'. Pode ser tamén importante para outros procesos esenciais como o splicing e o transporte.
Rexións codificantes
As rexións codificantes están compostas de codóns, que levan a información sobre a secuencias de aminoácidos da proteína, e que son descodificados e traducidos a proteínas nos ribosomas. Nos eucariotas son traducidos normalmente formando unha soa proteína e nos procariotas formando normalmente varias. As rexións codificantes empezan co codón de iniciación e terminan cun codón de terminación ou stop. Xeralmente, o codón de iniciación é o triplete AUG e os codóns de terminación son UAA, UAG, ou UGA. As rexións codificantes adoitan estar estabilizadas por emparellamentos de bases internos, que impiden a súa degradación. Ademais de seren zonas codificantes de proteínas, algunhas porcións das rexións codificantes poden servir como secuencias regulatorias no pre-ARNm, tales como os amplificadores de splicing exónico ou os silenciadores do splicing exónico.
Rexións non traducidas
As rexións non traducidas ou UTR (Untranslated Regions) son seccións do ARNm situadas despois do codón de inicio e antes do codón de terminación, que, a pesar de que foron transcritas, non son traducidas. Denomínanse rexión non traducida 5' (ou 5' UTR) e rexión non traducida 3' (ou 3' UTR), respectivamente. Estas rexións son transcritas xunto coa rexión codificante, e están presentes no ARNm maduro. A estas rexións non traducidas atribúenselles varias funcións na expresión xénica, entre as que están dar estabilidade ao ARNm, marcar o destino (localización) a onde debe transportarse o ARNm, e a eficiencia transcricional. A capacidade das rexións UTR de realizar estas funcións depende da secuencia do UTR e pode variar dun ARNm a outro.
A estabilidade do ARNm pode ser controlada polo 5' UTR e/ou o 3' UTR debido a que estes fan variar a afinidade do ARNm polos encimas degradadores do ARNm chamados ribonucleases e polas proteínas auxiliares que promoven ou inhiben a degradación do ARN.
A eficiencia traducional pode ser controlada tamén polos UTR, incluíndo ás veces a inhibición total da tradución. Certas proteínas que se unen tanto ao 3' UTR coma ao 5' UTR poden afectar á tradución ao exerceren influencia na capacidade do ribosoma de unirse ao ARNm. Os microARN que se unen ao 3' UTR tamén poden afectar á eficiencia traducional ou á estabilidade do ARNm.
A localización (destino) citoplásmica do ARNm pénsase que é tamén unha función do 3' UTR. Igual que as proteínas que se necesitan nunha determinada zona da célula son marcadas cunha secuencia de aminoácidos para seren transportadas a esa zona; o 3' UTR podería conter tamén secuencias que permitan aos transcritos de ARNm quedar marcados para dirixirse a unha zona da célula para a súa tradución.
Algúns dos elementos contidos nas rexións non traducidas orixinan unha estrutura secundaria característica unha vez transcritos. Estes elementos estruturais do ARNm están implicados na regulación do ARNm. Algúns, como o elemento SECIS, son dianas para a unión de proteínas. Outra clase de elementos do ARNm son os chamados riboswitches ou ribointerruptores, enlázanse directamente a pequenas moléculas, cambiando o seu pregamento para modificar os niveis de transcrición e tradución. Nestes casos o ARNm regúlase a si mesmo.
Cola poli(A)
A cola poli(A) 3' é unha longa secuencia de nucleótidos de adenina (xeralmente varios centos) engadida ao extremo 3' do pre-ARNm. Esta cola facilita a exportación do ARNm do núcleo e a tradución, e protexe o ARNm da degradación.
Circularización do ARNm
Nos eucariotas pénsase que as moléculas de ARNm forman estruturas circulares debido a que se establece unha interacción entre o complexo de unión á carapucha e a proteína de unión á poli(A). Crese que a circularización mellora a eficacia da tradución.
ARNm monocistrónico e policistrónico
Unha molécula de ARNm dise que é monocistrónica cando contén a información xenética para traducir unha soa proteína. Este é o caso máis común nos ARNm dos eucariotas. Por utra parte, os chamados ARNm policistrónicos levan a información de varios xenes, e cando son traducidos orixinan varias proteínas. Estas proteínas xeralmente teñen funcións relacionadas e están agrupadas e son reguladas xuntas por un operón. A maioría dos ARNm atopados en bacterias e arqueas son policistrónicos. Os termos dicistrónico ou bicistrónico úsanse para describir o ARNm que codifica dúas proteínas.
Degradación
Os diferentes ARNm da célula teñen distinta duración (estabilidade). Nas células bacterianas un ARNm pode durar desde uns segundos a máis dunha hora; en células de mamíferos a duración dos ARNm varía de varios minutos a días. Canta maior é a estabilidade dun ARNm, maior cantidade de proteína pode producirse a partir dese ARNm. O tempo limitado de duración dun ARNm permite que a célula altere a síntese de proteínas rapidamente en resposta á súas cambiantes necesidades. Hai moitos mecanismos que levan á destrución do ARNm, algúns dos cales se describen máis adiante.
Degradación do ARNm procariota
Nos procariotas a duración do ARNm é xeralmente moito menor ca en eucariotas. Os procariotas degradan os ARNm usando unha combinación de ribonucleases, como endonucleases, exonucleases 3', e exonucleases 5'. Nalgúns casos, a degradación de ARNm específicos pode ser estimulada por moléculas de ARN pequenos (ou sRNA, small RNA) de dez a centos de nucleótidos de longo, que actúan por emparellamento de bases con secuencias complementarias e facilitando o corte por ribonucleases. Demostrouse recentemente que nas bacterias tamén teñen unha especie de carapucha 5' que consiste nun trifosfato no extremo 5'. A eliminación de dous deses fosfatos deixa un extremo 5' monofosfato, o que causa que o ARNm sexa destruído pola endonuclease RNase E.
Recambio dos ARNm eucariotas
Nas células eucariotas hai un equilibrio entre os procesos de tradución e de degradación do ARNm. Os ARN mensaxeiros que son activamente traducidos están unidos aos ribosomas, aos factores de iniciación eucariotas eIF-4E e eIF-4G, e á proteína de unión á poli(A). Os factores eIF-4E e eIF-4G bloquean o encima DCP2 que elimina a carapucha 5', e a proteína de unión ao poli(A) bloquea a acción do complexo exosoma, protexendo os extremos do ARNm. O balance entre tradución e degradación está correlacionado co tamaño e abundancia das estruturas citoplásmicas coñecidas como corpos P Exonucleases especializadas acurtan o tamaño da cola poli(A) do ARNm e son dirixidas a ARNm específicos por unha combinación de secuencias regulatorias de ditos ARN e de proteínas de unión ao ARN. Pénsase que a eliminación da cola poli(A) distorsiona a estrutura circular do ARNm e desestabiliza o complexo de unión á carapucha. O ARNm é entón degradado tanto polo complexo exosoma coma polo complexo que elimina a carapucha 5'. Deste modo, os ARNm traducionalmente inactivos poden destruírse rapidamente, á vez que os ARNm activos permanecen intactos. O mecanismo polo cal se detén a tradución e o ARNm é entregado aos complexos que realizan a degradación non se comprende aínda en detalle.
Degradación de elementos ricos en AU
A presenza de elementos ricos en AU (adenina-uracilo) nalgúns ARNm de mamíferos tende a desestabilizar ditos ARN pola acción de certas proteínas celulares que se unen a esas secuencias e estimulan a eliminación da cola poli(A). Crese que a perda da cola poli(A) promove a degradación do ARNm porque fai máis doado o ataque do complexo exosoma e do complexo de degradación da carapucha. A rápida degradación do ARNm por medio dos elementos ricos en AU é un mecanismo fundamental para previr a sobreprodución de potentes citoquinas como o factor de necrose tumoral (TNF) e o factor estimulante das colonias de granulocitos-macrófagos (GM-CSF). Os elementos ricos en AU tamén regulan a biosíntese de factores de transcrición protooncoxénicos como c-Jun e c-Fos.
Degradación mediada por codóns sen sentido
Os ARNm eucariotas están tamén baixo a vixilancia dun mecanismo chamado degradación mediada por codóns sen sentido, que comproba se os ARNm teñen codóns de terminación prematura (codóns sen sentido) na súa secuencia. Estes poden orixinarse por un splicing incompleto, recombinación V(D)J nos xenes do sistema inmunitario, mutacións no ADN, erros de transcrición, erros de lectura do ribosoma que causan un corremento da pauta de lectura, e outras causas. A detección dun codón de terminación prematuro desencadea a degradación do ARNm pola degradación da carapucha 5' e da cola poli(A), ou polo corte por endonucleases.
O ARN interferente pequeno (siRNA)
Nos animais os ARN interferentes pequenos (ou siRNA, Small interfering RNA) procesados pola endorribonuclease Dicer son incorporados a un complexo coñecido como complexo silenciador inducido por ARN (RISC). O RISC usa como patrón o siRNA para recoñecer unha secuencia complementaria a el no ARNm, e contén unha endonuclease que corta o ARNm nesa secuencia. Os fragmentos de ARNm resultantes son entón destruídos por exonucleases. O siRNA úsase moito nos laboratorios para bloquear o funcionamento de xenes en cultivos celulares. Pénsase que son parte do sistema inmunitario innato e funcionan como unha defensa contra virus de ARN de dobre cadea.
MicroARN
Os microARN son pequenos ARN que tipicamente son parcialmente complementarios de certas secuencias dos ARN mensaxeiros animais. A unión dun microARN a un ARN mensaxeiro pode reprimir a tradución dese ARN e acelerar a eliminación da cola poli(A), acelerando dese modo a degradación do ARNm. O mecanismo de acción dos microARN está sendo moi investigado actualmente.
Outros mecanismos de degradación
Hai outros modos por medio dos que se poden degradar os ARNm, incluíndo a degradación de ARN sen codón de finalización, o silenciado por pequenos ARN que interaccionan con piwi (proteínas regulatorias piwi), e seguramente por outros medios.
Neopterixios
Os neopterixios (Neopterygii) son unha subclases da clase Actinopterixios (Actinopterygii) de peixes óseos. O termo significa "alas novas", e fai referencia á forma evolucionada das aletas.
Características
As escamas e esqueletos foron tornándose máis lixeiros ó longo da evolución, á vez que desenvolvían unha mandíbula máis poderosa e eficiente.
Clasificación
Clasifícanse en dúas infraclases:
Crioulo da Guinea-Bissau
O crioulo da Guinea-Bissau é unha lingua crioula baseada no portugués, e próxima ao crioulo caboverdiano, falada en Guinea-Bissau, Senegal e Gambia. Os seus autónimos son guinensi, kriyol, e portuguis.
En Guinea-Bissau é a lingua nativa de 239.000 habitantes e ten arredor dun millón de falantes coma segunda lingua.
No sur do Senegal fálase un dialecto do crioulo da Guinea-Bissau coñecido coma Portuguis ou crioulo de Casamansa, que é a lingua maioritaria dos habitantes da rexión de Casamansa e emprégase coma lingua franca.
O crioulo da Guinea-Bissau está aínda en expansión pero cunha crecente interferencia por parte do portugués (descrioulización): por mor da televisión, a literatura, o prestixo e a emigración a Portugal; e linguas africanas: a través da migración de falantes de linguas nativas aos principais centros urbanos nos que prevalece o crioulo. O portugués estándar é a lingua oficial de Guinea-Bissau, mais o crioulo é a lingua franca do comercio, a literatura informal e o entretemento e non se usa no xornalismo, o Parlamento, os servizos públicos ou a educación.
Historia
Os crioulos da Alta Guinea son os crioulos de base portuguesa máis antigos, nados arredor dos asentamentos portuguesas da costa noroeste de África. Os mercadores e colonos portugueses comezaron a se mesturar coa poboación local case de inmediato; o que se converteu nun costume entre os exploradores portugueses e é a principal razón do gran número de crioulos portugueses en todo o mundo. Un pequeno número de colonos chamados lançados contribúe ao espallamento do portugués.
Hai tres dialectos principais deste crioulo en Guinea-Bissau e o Senegal:
O substrato do crioulo é a lingua das poboacións locais: mandingas, manjacos, pepéis e outros, pero a meirande parte do léxico (arredor dun 80 %) provén do portugués. O dialecto de Casamansa, semellante ao de Cacheu (Guinea-Bissau), ten algunha influencia do francés.
Barxela, Vilardecás, Maceda
Barxela é un lugar da parroquia de Vilardecás, no concello de Maceda, na comarca de Allariz - Maceda. Tiña 27 habitantes no ano 2012 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 18 eran homes e 9 mulleres.
Crioulo da Guinea-Bissau
Exemplo
Declaración Universal dos Dereitos Humáns
Barxela, Vilardecás, Maceda
Segundo o INE en 2010 tiña 29 habitantes (19 homes e 10 mulleres), o que supón unha diminución en relación ao ano 2000 cando tiña 40 habitantes.
A maioría dos seus habitantes dedícase a gandería. No medio da aldea hai un forno no que antigamente facían o pan. Tamén antigamente había unha pequena escola. No entroido pasan por alí os felos de Maceda e danlles uns "pinchos".
Crioulo da Guinea-Bissau
Exemplo
Tudu pekaduris ta padidu libri i igual na balur suma na diritus. Suma e dadu kapasidadi di pensa, e tene tambi konsiensia, e dibi di trata nutru suma ermons.
Tiananmen
Tiananmen pódese referir a:
When You Walk A Long Distance You Are Tired
When You Walk A Long Distance You Are Tired é o primeiro álbum de estudio da banda estadounidense de indie rock Mothers, publicado o 19 de febreiro de 2016 a través do selo Grand Jury Records.
Holósteos
300px|miniatura|Amia calva Os holósteos (Holostei) son unha infraclase de peixes óseos da subclase dos Neopterygii. Agrupa a peixes de esqueleto case totalmente osificado (aínda que o nome do grupo, holósteos, significa, erroneamente, que o teñen completamente osificado).
Características
Posúen escamas ganoides e notocorda persistente.
Clasificación
Representan un grupo de peixes de transición entre os condrósteos (cos que se clasificaban antigamente) e os teleósteos, e comprenden dúas ordes:
Algúns autores consideran que os Holósteos son un grupo parafilético e fan colgar estas ordes directamente dos Actinopterixios.
3753 Cruithne
miniatura|400px|Fotografía do asteroide 3753 Cruithne (entre os dous guións). frame|Órbitas de Cruithne e a [[Terra.]] frame|Dende a perspectiva da Terra, a órbita de Cruithne parece ter forma de ril.
O asteroide 3753 Cruithne é un obxecto celeste que ten a súa órbita xunto á do planeta Terra, esta órbita está en resonancia orbital coa da Terra 1:1, o que fai deste asteroide un quasi-satélite, moitas veces citase a Cruithne coma a "segunda lúa da Terra". Este asteroide comparte a órbita da Terra de xeito non estable (é dicir, non sempre vai ser deste xeito), cun movemento tal que impide que se estrele contra ela, polo menos nos próximos millóns de anos.
Nun artigo científico publicado na revista británica Nature o 12 de xuño do 1997 por Paul Wiegert, Kim Innanen e Seppo Mikkola detállase con precisión o movemento deste asteroide.
O 3753 Cruithne é un asteroide dos chamados NEA (Near-Earth asteroids: asteroides próximos á Terra), que son os veciños máis próximos á Terra salvando á Lúa. Ás veces é (coma xa se dixo) chamado coma a segunda lúa da Terra, aínda que a súa órbita difire radicalmente da do noso satélite, xa que Cruithne non orbita ó redor da Terra, senón do Sol.
Posúe o que na xerga da mecánica celeste o que se denomina un traxecto co-orbital coa Terra (e dicir comparte a órbita con ela). Esta órbita —xa prevista de xeito teórico— só puido atoparse hai uns cantos anos. En concreto, a órbita deste obxecto celeste ten forma de ferrada.
Para poder observa-la órbita de co-rotación deste asteroide deberíamos situarnos por riba do Polo Norte (aínda que se debe lembrar que Cruithne só é visible con aparatos). Apreciaríamos coma o asteroide ten un comportamento raro, xa que non orbita libremente ó redor do Sol senón que interacciona có noso planeta.
Descubrimento
Cruithne foi descuberto por Duncan Waldron o 10 de outubro do 1986 sobre unha placa fotográfica tomada polo telescopio UK Schmidt do Siding Spring Observatory en Coonabarabran (Australia). A aparición no 1983 de 1983 UH foi atribuída a Giovanni de Sanctis e Richard M. West do European Southern Observatory en Chile. Pero non foi ata 1997 cando a súa rara orbita foi determinada por Paul Wiegert e Kimmo Innanen, da Universidade de York (en Toronto, Canadá) e por Seppo Mikkola, da Universidade de Turku (en Finlandia).
O nome Cruithne procede do primeiro líder dos pictos (ou pritenos), un pobo que viviu en Escocia e Irlanda entre os anos 800 a. C. e 1000 d. C.
Dimensións e órbita
Cruithne ten 5 kms de diámetro, e na súa aproximación máxima á Terra aproximase a tan só 12 millóns de km (30 veces a distancia entre a Terra e a Lúa). Aínda que a órbita de Cruithne non é estable a longo prazo, os cálculos de Wiegart e Innanen infiren que seguirá conectado á Terra durante moito tempo. Cruithne non é visible sen aparatos en ningún punto da súa órbita.
Cruithne ten unha órbita elíptica ó redor do Sol, que é deformada pola atracción da Terra. En realidade non orbita á Terra, e polo tanto non é un satélite do noso planeta (móvese entre as órbitas de Mercurio e por fóra da de Marte, á parte de atravesar cada ciclo a da Terra). Pensouse ó principio do seu descubrimento que orbitaba a Terra pois a súa rara órbita ten o mesmo período có da translación da Terra. Actualmente é algo menos, o que fai que se adiante a súa órbita e que pareza non pechada, aínda que no 2292 cambiará de ciclo, e comezara a xirar atrasándose, polo que o seu período entón será algo maior que un ano.
Esta órbita descrita semella dende a Terra a dunha ferrada ou un ril a cada translación, e os seus ciclos de cambio de período son 387 anos. Así pois, en xullo de 2289, Cruithne aproximarase á Terra a uns 12,5 millóns de kms, como xa sucedeu no 1902.
Planetas menores semellantes
Doutros tres asteroides próximos á Terra (AsPT), 54509-2000 PH5, 85770-1998 UP1 e 2002 AA29, descubriuse que teñen orbitas semellantes á de Cruithne.
Marte ten un asteroide co-orbital, (5261) Eureka, e Xúpiter moitos outros (máis de 1000 obxectos coñecidos coma asteroides troianos). Tamén hai outras pequenas lúas co-orbitais no sistema de Saturno: Telesto e Calipso con Tethys, e Helene e Polideuco con Dione. En cambio, ningún deles segue unha traxectoria con forma de ferrada.
María Damián Yáñez Neira
María Damián Yáñez Neira, máis coñecido como frei María Damián Yáñez Neira, nado en Morales del Rey (Zamora) o 12 de decembro de 1916 e finado en Oseira (San Cristovo de Cea) o 27 de maio de 2015, foi un monxe cisterciense do mosteiro de Oseira.
Traxectoria
En 1966 ofreceuse voluntario para participar na reapertura do mosteiro de Oseira, e alí foi bibliotecario e arquiveiro.
Fixo varias investigacións na historia da súa orde e publicou varios traballos sobre a mesma.
Primeira Liga 1935/36
A tempada 1935–36 da Primeira Liga foi a segunda edición da máxima competición ligueira de fútbol en Portugal. O defensor do título era o Porto, pero o campión foi o Benfica, por primeira vez na súa historia.
Ōtawara
Ōtawara (大田原市, おおたわらし, Ōtawara-shi) é un concello xaponés da prefectura de Tochigi. Está situada ao norte da rexión de Kanto e ao norte da prefectura, na parte leste da illa de Honshu. A súa superficie é de 354,12 km² e a poboación de 78.004 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 220 hab./km².
Juliette Lewis
Juliette Lewis, nada nos Ánxeles (California) o 21 de xuño de 1973, é unha actriz e cantante estadounidense.
Ōtawara
O concello de Ōtawara limita co concello de Nasu, de Nasushiobara, de Yaita, de Sakura, de Nakagawa (son da prefectura de Tochigi); de Daigo (da prefectura de Ibaraki); e de Tanagura (da prefectura de Fukushima).
A Cabana, Ferrol
Santo Antonio da Cabana é unha parroquia que se localiza no sur do concello de Ferrol. Segundo o IGE en 2020 tiña 769 habitantes (387 mulleres e 382 homes) distribuídos en 6 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 919 habitantes.
Eredivisie
A Eredivisie (en galego: División de Honra) é a máxima competición de clubs profesionais de fútbol nos Países Baixos.
A Primeira División dos Países Baixos é a oitava mellor liga do mundo segundo a clasificación oficial da Federación Internacional de Historia e Estatística de Fútbol (IFFHS).
Sistema de competición
A competición comeza ao finalizar o verán e termina antes do inicio do mesmo, cun mes de descanso en Nadal, do mesmo xeito que noutras ligas europeas. Son 18 os equipos que participan cada ano, enfrontándose todos contra todos en dúas ocasións, cada unha no campo de cada equipo. Unha vitoria nun partido prémiase con tres puntos, e un empate cun.
O campión de liga obtén un pase directo á Liga de Campións da UEFA, e, desde a tempada 2008-09 o segundo clasificado xoga unha rolda preliminar do certame. O terceiro e cuarto clasificados xogan a UEFA Europa League, coa variante de que o terceiro xoga a cuarta rolda preliminar, e o cuarto clasificado, a terceira fase preliminar. Do quinto ao oitavo lugar xóganse os playoffs para definir un pase á mesma competición europea.
O último clasificado descende á Eerste Divisie, sendo substituído polo campión desta serie. Os 16º e 17º xogan a promoción con clubs da primeira división para manterse na máxima categoría.
Canadian Women's Hockey League
A Canadian Women's Hockey League (CWHL) foi unha liga profesional feminina de hóckey sobre xeo. Creada en 2007, na súa derradeira tempada a liga estaba formada por seis equipos do Canadá, China e os Estados Unidos. A liga tiña a súa sede na cidade canadense de Toronto. A liga cesou as súas operacións en 2019.
Brión, Ferrol
Santa María de Brión é unha parroquia rural que se localiza no sur do concello de Ferrol na provincia da Coruña. Segundo o IGE en 2018 tiña 323 habitantes (163 mulleres e 160 homes) distribuídos en 5 entidades de poboación, o que supón un aumento con relación ao ano 2004 cando tiña 360 habitantes.
Historia
Este lugar foi escenario da batalla de Brión, que foi un encontro bélico acontecido os días 25 e 26 de agosto de 1800 entre tropas británicas e españolas, durante as guerras napoleónicas, co obxectivo de destruír a cidade de Ferrol e os seus arsenais.
Delta 1000
Delta 1000 foi o nome dunha serie de foguetes espaciais dos estadounidense en servizo na década de 1970. A serie 1000 componse dos Delta 1410, Delta 1604, Delta 1900, Delta 1910, Delta 1913 e Delta 1914, segundo o sistema de numeración seguido pola familia de foguetes Delta.
Ypati
miniatura|300px|Vista do centro da vila de Ypati.
Virus
Un virus (do latín virus 'toxina' ou 'veleno') é un axente infeccioso microscópico non celular que só pode replicarse penetrando no interior dunha célula. Os virus afectan todo tipo de organismos, desde animais e plantas a bacterias e arqueas. Unha partícula de virus completa e infectiva fóra (xeralmente) da célula denomínase virión. O descubrimento dos virus empezou cando Dmitri Ivanovsky en 1892 atopou un axente infeccioso das plantas do tabaco tan pequeno que atravesaba os poros dos filtros que retiñan bacterias, o que levou ao descubrimento do virus do mosaico do tabaco por Martinus Beijerinck en 1898. Desde entón, describíronse en detalle arredor duns 5.000 virus, aínda que se estima que existen millóns de tipos diferentes de virus. Os virus atópanse en case calquera ecosistema da Terra e estas diminutas estruturas son o tipo de entidade biolóxica numericamente máis abundante. O estudo dos virus coñécese como viroloxía, unha subespecialidade da microbioloxía.
Ypati
Ypati (en grego Υπάτη) é unha vila da antiga rexión da Tesalia, que foi unha comuna (municipio) de Grecia.
Virus
Os virus non teñen estrutura celular, senón que simplemente están formados por unha cápside (ou cápsida) de proteínas que envolve o seu ácido nucleico, que pode ser ADN ou ARN. Esta estrutura pode, á súa vez, estar rodeada pola envoltura vírica, unha capa lipídica con diferentes proteínas dependendo do virus. O ciclo vital dun virus sempre necesita da maquinaria metabólica dunha célula para poder replicar o seu material xenético e cápside, producindo moitas copias do virus orixinal. No devandito proceso reside a capacidade destrutora dos virus, xa que poden prexudicar a célula ata destruíla. Poden infectar tanto células eucarióticas como procarióticas (neste último caso denomínanse bacteriófagos, ou simplemente fagos).
As partículas víricas, chamadas virións poden ser de forma helicoidal ou icosaédrica ou ter formas máis complexas. O tamaño medio dun virus é cen veces menor có das bacterias, polo que miden poucas decenas de nanómetros e só se poden ver con microscopio electrónico, aínda que hai uns poucos exemplos de virus que comparativamente son excepcionalmente grandes.
A orixe dos virus na historia evolutiva da vida non está clara: algúns puideron ter evolucionado a partir de plásmidos, que son pedazos de ADN que poden pasar dunha célula a outra, mentres que outros puideron evolucionar regresivamente a partir de bacterias. Na evolución os virus son un medio importante para que teña lugar a transferencia horizontal de xenes entre especies, que incrementa a diversidade xenética. Algúns consideran que os virus son formas de vida, porque levan material xenético, reprodúcense e evolucionan por selección natural. Con todo, carecen de características fundamentais como a estrutura celular, que son xeralmente consideradas necesarias para falar de vida. Como posúen algunhas pero non todas as calidades da vida, os virus foron descritos como "organismos no límite da vida".
Os virus transmítense de diversos xeitos. Os virus de plantas xeralmente transmítense de planta a planta por medio de insectos que se alimentan dos zumes das plantas, como os áfidos; os virus de animais poden ser transportados por insectos hematófagos. Estes organismos que transmiten enfermidades inoculando o axente infeccioso denomínanse vectores. Outros virus como o da gripe espállanse polos espirros e toses. Os norovirus e rotavirus, que son unha causa común de gastroenterite viral, transmítense pola ruta fecal-oral e pasan por contacto de persoa a persoa, entrando no corpo coa comida e auga. Virus como o VIH son exemplo de virus transmitidos por vía sexual e sanguínea. A gama de células hóspede que un virus pode infectar é o seu "rango de hóspedes". Este rango pode ser estreito ou máis amplo, se o virus pode infectar moitas especies.
Bernardino Lombao
Bernardino Lombao Sotuela, nado en Ribas de Sil o 6 de agosto de 1938 e finado en Boadilla del Monte o 23 de abril de 2020, foi un atleta, xogador de balonmán, adestrador deportivo, empresario e presentador de televisión galego.
Virus
As infeccións virais en animais causan unha resposta inmunitaria que xeralmente elimina o virus infeccioso. As respostas inmunes poden tamén producirse pola administración de vacinas, as cales confiren unha inmunidade adquirida artificialmente contra unha determinada especie ou cepa de virus. Porén, algúns virus, entre os que están os que causan a SIDA e a hepatite viral, evaden estas respostas inmunes e dan lugar a infeccións crónicas. Os antibióticos non teñen efecto sobre os virus, pero existen diversos medicamentos antivirais.
Ypati
Está situada na periferia da Grecia Central, na unidade periférica de Ftiótide (en grego antigo Φθιώτις, Phthiōtis; en grego moderno Φθιώτιδα, Fthiótida), cuxa capital é Lamía, en cuxo concello está a ex-comuna.
Bernardino Lombao
Traxectoria
Aínda que nado en Ribas de Sil, de neno marchou co seu pai, que traballaba na Renfe, e co resto da súa familia a Irún. Como atleta, Lombao destacou en dous deportes: o atletismo e o balonmán. Como atleta, foi internacional por España nas probas de 400 metros valados e décatlon en diversas ocasións entre 1958 e 1967. Posteriormente fichou polo Atlético de Madrid de balonmán, co que gañou os campionatos de liga española en 1967, 1968 e 1969.
Virus
Etimoloxía
A palabra virus vén do latín virus, que significa veleno, toxina. A palabra en plural tamén se di virus. De virus derivan os adxectivos vírico, viral, virulento e o nome virión. En principio, a palabra virus tiña un significado moi xeral e aplicábase a calquera axente infeccioso que causase enfermidades (incluídas as enfermidades bacterianas) e rexístrase por primeira vez no século XVIII, pero desde o final do século XIX, a palabra foi adquirindo o seu significado actual máis específico. Un virión é unha partícula vírica estable e infectiva que é liberada da célula e ten capacidade de infectar outras células do mesmo tipo.
Ypati
Xeografía
miniatura|Localización do concello de [[Lamia, na unidade periférica da Ftiótide periferia da Grecia Central.]] miniatura|esquerda|Vista panorámica de Ypayi. A vila esténdese sobre unha superficie de 263 km² e, no ano 2001 contaba con 6 855 habitantes, o que facía unha densidade de poboación de 26,06 hab./km².
Bernardino Lombao
Traxectoria
Logo da súa retirada, dedicouse, ademais de ao atletismo para veteranos, ao adestramento deportivo e á comunicación, creando e presentando programas deportivos para televisión. Como adestrador encargouse entre outros da selección española de baloncesto en categoría júnior, tanto a feminina como a masculina, e foi tamén o preparador físico de Jose María Aznar durante a súa etapa como presidente do goberno entre 1996 e 2004.
Virus
Historia
Ao longo do século XIX foise aceptando que moitas enfermidades se debían a axentes infecciosos, que se cría eran bacterias e chegaron a identificarse varios destes axentes bacterianos. Pero non sempre era fácil identificar o axente causante de certas doenzas infecciosas. Louis Pasteur non puido atopar cal era o axente causante da rabia e especulou sobre que podía ser un patóxeno demasiado pequeno para ser detectado utilizando un microscopio. En 1884, o microbiólogo francés Charles Chamberland inventou un filtro que tiña poros máis pequenos ca unha bacteria. Facendo pasar unha solución que contiña bacterias a través dese filtro, as bacterias quedaban retidas nel e a solución filtrada obtida era estéril. En 1892, o biólogo ruso Dmitri Ivanovsky utilizou estes filtros para estudar un extracto de plantas do tabaco afectadas pola enfermidade do mosaico (que hoxe sabemos é producida polo virus do mosaico do tabaco). Ditos extractos filtrados por Ivanovsky seguían sendo infectivos. Ivanovsky suxeriu que a infección podería estar causada por unha toxina producida pola bacteria, pero non desenvolveu a idea. Naquel tempo pensábase que todos os axentes infecciosos podían quedar retidos nos filtros e cultivados nun medio nutritivo, o que formaba parte da teoría do xerme das enfermidades. En 1898, o microbiólogo holandés Martinus Beijerinck repetiu os experimentos e quedou convencido de que a solución filtrada contiña unha nova forma de axente infeccioso moi pequeno. Observou que dito axente se multiplicaba só en células que estaban dividíndose, pero como os seus experimentos non mostraron que estaba feito de partículas, chamouno contagium vivum fluidum (xerme vivo soluble) e reintroduciu a palabra virus. Beijerinck sostiña que os virus eran de natureza líquida, unha teoría que máis tarde foi desacreditada por Wendell Stanley, que probou que eran particulados. Nese mesmo ano Friedrich Loeffler e Paul Frosch fixeron pasar por un filtro similar o primeiro virus animal, o axente da febre aftosa (Aphthovirus).
A comezos do século XX, o bacteriólogo inglés Frederick Twort descubriu un grupo de virus que infectaban bacterias, hoxe chamados bacteriófagos (ou comunmente fagos), o microbiólogo francocanadense Félix d'Herelle describiu virus que, cando se engadían a colonias de bacterias en placa de ágar, producían áreas de bacterias mortas. Diluíu con precisión unha suspensión deses virus e descubriu que canto maior era a dilución (é dicir, menor era a concentración viral), en vez de mataren todas as bacterias os virus producían áreas discretas de bacterias mortas. Contando estas áreas e multiplicando polo factor de dilución podía calcular o número de virus na suspensión orixinal. Os fagos consideráronse como un tratamento potencial de enfermidades como as febres tifoides e o cólera, pero esa esperanza foi esquecida coa chegada da penicilina. O estudo dos fagos proporcionou unha nova visión sobre a activación e inactivación de xenes e do modo de introducir xenes alleos dentro de bacterias.
Ypati
Xeografía
Ypati está a uns 30 km ao oeste de Termópilas e ao norte do monte Eta e do río Xerias, e a 25 km ao oeste de Lamía ao sur da estrada GR-38 (Lamia-Karpenissi-Agrinio).
Efeméride
Efeméride significa, en latín, "memorial diario", "calendario" (ephemeris, ìdis) ou, en grego, "de cada día" (ephémerís, îdos). A palabra efémero/a ("que dura un día") ten a mesma etimoloxía.
Virus
Historia
No final do século XIX, os virus eran definidos en termos da súa infectividade, a súa capacidade de seren filtrados e os seus requirimentos de hóspedes vivos. Ata entón os virus cultiváranse só en plantas e animais. En 1906, Ross Granville Harrison inventou un método para cultivar tecidos en linfa, e, en 1913, E. Steinhardt, C. Israeli e R. A. Lambert utilizaron ese método para cultivar o virus vaccinia en fragmentos de tecido corneal de cobaia. En 1928, H. B. Maitland e M. C. Maitland cultivaron o virus vaccinia en suspensións de riles de galiña esmiuzados. O seu método non se xeneralizou ata 1950, cando se cultivou o poliovirus para a produción de vacinas en grande escala.
En 1931 conseguiuse outro grande avance cando o patólogo norteamericano Ernest William Goodpasture cultivou o virus da gripe e outros varios virus en ovos fertilizados de galiña. En 1949, John Franklin Enders, Thomas Weller e Frederick Robbins cultivaron o virus da polio en células humanas embrionarias, que foi o primeiro virus que se cultivou sen usar un tecido animal sólido ou ovos. Este traballo permitiulle a Jonas Salk preparar unha vacina efectiva contra a polio.
Ypati
Xeografía
A súa distancia a Atenas, situada ao NNO, é de ao redor de 230 km.
Bernardino Lombao
Traxectoria
Despois de crear e presentar programas de televisión baseados en temas olímpicos, como De Olimpia a Los Ángeles ou Objetivo 92, en 1995 creou ademais a súa propia empresa para organizar eventos deportivos e producir diversos programas de televisión como Escuela del deporte, El sueño olímpico, Esport divertit ou Deporte divertido. .
Ypati
Historia
Ypatri correspóndese coa antiga cidade tesala de Ipata, famosa por ser lugar de acontecementos históricos. Na literatura latina, aparece como o lugar onde comeza a trama da novela O asno de ouro, ou A metamorfose, de Apuleio (século II), considerada a única novela latina que se conserva na súa totalidade A cidade, transfigurada literariamente na novela, aparece impregnada dunha atmosfera máxica, na que é significativo o incidente do sinistro poder das bruxas tesalas.