cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elvira Méndez (864 - 921)
Morte e sepultura
Recibiu sepultura no panteón de reis da catedral de Oviedo. Os restos mortais da raíña foron depositados nun sepulcro acubillado por un arco de medio punto, no que aparecía esculpido o seguinte epitafio:
"HIC COLLIGIT TUMULUS REGALI EX SEMINE CORPUS GELCYRAE REGINAE ORDONII SECUNDI UXOR. OBIIT ERA DCCC... ET HOC ETIAM"
The Oval (Belfast)
The Oval é un estadio de fútbol en Belfast, Irlanda do Norte. É a casa de Glentoran FC.
Joseph Addison
Joseph Addison, nado en Milston, Wiltshire en 1672 e finado en Kensington en 1719, foi un escritor e político inglés.
Traxectoria
Fillo do deán da catedral de Lichfield, xa en 1694 publica un libro sobre a vida de poetas ingleses e unha tradución das Xeórxicas de Virxilio. En 1699 comeza a se preparar para o servizo diplomático, para o que viaxa por toda Europa.
En 1705 o goberno Halifax noméao subsecretario de Estado, e en 1708 é elixido deputado por Malmesbury. Con Richard Steele funda The Spectator en 1711. Entre 1717 e 1718 foi Secretario de Estado.
Elisabetta Sirani
Elisabetta Sirani, nada en Boloña o 8 de xaneiro de 1638 e finada na mesma cidade o 28 de agosto de 1665, foi unha pintora e impresora barroca italiana que morreu en circunstancias pouco explicadas aos 27 anos. Foi a artista feminina máis famosa nos principios da idade moderna en Boloña e estabeleceu unha academia para outras mulleres artistas.
Traxectoria
Elisabetta Sirani naceu en Boloña en xaneiro de 1638, primeira dos catro fillos de Margherita e Giovanni Andrea Sirani. Sirani naceu nunha familia de artistas e aprendeu no estudio do seu pai, pintor da escola de Boloña, alumno de Guido Reni e mercador de arte. A súa biografía está incluída no libro Felsina pittrice: vite de'pittori bolognesi (Vidas dos pintores boloñeses) de Carlo Cesare Malvasia, publicado en 1678. Malvasia era coñecido persoal da familia Sirani e foi que recoñeceu o talento de Elisabetta e persuadiu o seu pai para que a adestrase como artista, a pesar de que iso foi probabelmente por autoengrandecerse. Hai evidencias de que o pai de Sirani  non estaba inicialmente inclinado a ensinar a súa filla o estilo da pintura boloñesa. Aínda así adquiriu a técnica e converteuse nunha das pintoras máis recoñecidas da cidade e o seu culto medrou ata considerala a reencarnación feminina de Guido Reni. Segundo algúns eruditos, ela eclipsou tanto o seu pai como as súas dúas irmás, tamén pintoras. Na súa biografía de Sirani, Malvasia enxalza a orixinalidade das súas composicións, o seu estilo de debuxo, a súa maneira rápida de traballar e a súa profesionalidade, contrastándoa coa de Lavinia Fontana, unha pintora boloñesa anterior que describiu como tímida.
Cando arredor de 1654, Giovanni Andrea Sirani quedou incapacitado pola gota Elisabetta comezou a dirixir o obradoiro familiar. Elisabetta Sirani era nese momento o sostén da familia. Entre os pagamentos dos seus alumnos e os encargos de retrratos, podía manter a familia. O seu estudio tiña un éxito incrible, probabelmente debido á atmosfera progresiva de Bologna, onde as mulleres artistas eran aceptadas e celebradas.
Matrimonio
Elisabetta Sirani nunca casou, a pesar da súa personalidade cariñosa, temperamento animado e os seus modos corteses. Algúns creron, como Malvasia, que o seu pai evitou que a súa filla casase, mais non hai probas diso. Moitas familias italianas do século XVII decidían casar as súas fillas para preservar a súa reputación ou darlles protección. A casa Sirani non tiña necesidade diso e determinou que Elisabetta podería axudar a familia.
Morte
Elisabetta Sirani morreu de súpeto en agosto de 1665, en Boloña. A súa morte foi considerada sospeitosa e unha criada, Lucia Tolomelli, foi acusada de envelenala e enviada a xuízo. Considerouse sospeitosa porque Tolomelli pedira finalizar o seu servizo poucos días antes da morte de Sirani. Giovanni Andrea Sirani retirou os cargos pouco despois do xuízo. Laura Ragg comenta que Sirani faleceu a “unha idade considerada nova de feito para morte, mais totalmente tarde para matrimonio”. Malvasia atribuíu a súa morte ao mal de amores, porque Sirani nunca casou. A causa real da morte posiblemente fose por un ataque de peritonite após unha úlcera péptica. Isto puido ser o resultado da intensa tensión á que tivo que entregarse despois de que recaese sobre ela o mantemento completo da súa casa. miniatura|533x533px|Catafalco de Elisabetta Sirani, 1665 Sirani tivo un elaborado funeral que incluíu un enorme catafalco cunha escultura a tamaño natural da artista (ilustrado na biografía de Malvasia), oracións e música composta na súa honra por prominentes cidadáns de Boloña, e foi enterrada na Basílica de San Domenico, na mesma tumba que o profesor do seu pai, Guido Reni. O funeral público de Sirani foi considerado por algúns, incluíndo Laura Ragg, como unha elexía a Boloña, a cidade na que viu a luz a Sirani, considerada polos seus contemporáneos unha artista precoz e prolífica. Sirani foi descrito por un poeta como o pincel lamentado. Malvasia suxire que non foi envelenaba senón que sufriu unha condición que xurdiu espontaneamente no corpo dunha “muller vivaz e animosa, ocultando ata o grao máis alto a súa arela dun marido quizais cobizado mais negado a ela polo seu pai”. Un oficial de cidade do seu tempo escribiu que “ela foi chorada por todos. As señoras especialmente as que eloxiaron os seus retratos, non poden soportar a paz sobre o feito. De feito, é unha desgraza grande perder unha artista tan grande dun xeito tan estraño”. O ostentoso e elaborado funeral que recibiu reflicte a alta estima que recibiu dos seus contemporáneos e a súa fama internacional.
Obra
Aínda que a súa prematura morte limitou a súa carreira a apenas unha década, Sirani deixou unha produción sorprendentemente ampla: 200 pinturas, así como debuxos e diversos gravados.
A amplitude da produción pictórica de Sirani fixo pensar nunha participación masiva de axudantes, xa que as súas irmás Barbara e Anna Maria eran tamén pintoras e tivoo por discípulas máis de doce mulleres que chegaron a exercer profesionalmente. A artista fixo demostracións públicas en resposta a quen cuestionaba a autoría dos seus cadros.
Nos seus debuxos a lapis e tinta, Sirani introducía fortes contrastes de luces. Exemplo diso é Caín matando a Abel do castelo de Windsor. Nas súas pinturas, pola contra, foi menos persoal e suavizou o clarescuro con sombras tostadas, máis en consonancia coa escola boloñesa. Polo xeral, as súas composicións son de formato medio e simples en canto a deseño e manteñen un ton agradable e decorativo de indubidable atractivo comercial.
Na cultura popular
En 1994, recibiu o seu nome un cráter do planeta Venus.
A pintura de Sirani A virxe co neno de 1663, da colección do Museo Nacional das Mulleres nas Artes de Washington, D.C., foi seleccionada para a serie de selos das vacacións de Nadal do United States Postal Service en outubro de 1994. Foi a primeira obra dunha muller escollida para devandita serie.
O seu cadro Herodías coa cabeza de Xoán o Bautista aparece na portada do álbum None So Vile do grupo canadense Cryptopsy (1996).
Armadura
miniatura|300px|Armadura [[Período micénico|micénica, -1400.]] Unha armadura é unha vestimenta que se fabricaba de metais ou outros materiais resistentes coma o coiro.
Orixes
A orixe da armadura é do período exipcio, naqueles tempos compoñíase dun casco e unha coiraza. Entre os caldeos-asirios, polo que que aparece nos relevos da época, usábase un casco de bronce de forma algo cónica, a coiraza feita de pel cuberta de láminas metálicas e os botíns de coiro duro ou gornecido tamén con láminas. Os soldados gregos adoitaban levar unha túnica curta que remataba en pregues simétricos e sobre ela unha coiraza para o tronco, formada por tiras de coiro con pezas metálicas ou ben só dúas pezas (peto ou plastrón e espaleira) que cubrían peito e costas e uníanse con tiras metálicas ou correas sobre os ombros mentres que a parte dianteira das pernas se defendía coas cnémides.
Barrañán, Arteixo
San Xián de Barrañán é unha parroquia que se localiza no oeste do concello de Arteixo na comarca da Coruña. Segundo o IGE en 2016 tiña 324 habitantes (161 homes e 163 mulleres) distribuídos en 6 entidades de poboación, o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 308 habitantes.
Festas
Na parroquia de Barrañán a festa patronal é o San Xián, o 7 de xaneiro. Tamén se celebra O Sacramento o segundo domingo de xullo.
Parroquias de Arteixo
miniatura|esquerda|As trece parroquias que conforman o concello de Arteixo.
O Pedroso, Bamio, Vilagarcía de Arousa
O Pedroso é un lugar da parroquia de Bamio no concello pontevedrés de Vilagarcía de Arousa, na comarca do Salnés, segundo consta no Nomenclátor de Galicia. Non obstante, o IGE non rexistra habitantes neste lugar no censo de 2016, polo que non se poden achegar datos da súa poboación.
Campo da festa
dereita|miniatura|250px|Campo da festa de [[Loira, Valdoviño]] dereita|miniatura|250px|Campo da festa da [[Capela de Santo Antón de Vilariño.]] O campo da festa é o espazo que tradicionalmente se reserva nas aldeas e vilas galegas para desenvolver nel as festividades propias do lugar. A súa tipoloxía é unha explanada despexada.
Xeralmente situados a carón dunha igrexa ou capela, ou ben nas aforas da poboación, constituía e aínda constitúe un punto de encontro para a poboación da bisbarra. Neste sentido, os campos da festa constituían un foro de socialización de primeira orde no rural, e continúan ata a actualidade cumprindo esta función en gran parte da xeografía galega. Moitos deles tiñan e teñen un palco onde as orquestras ou bandas actuaban e actúan.
A Ribeira, Barallobre, Fene
A Ribeira é un lugar da parroquia de Barallobre no concello coruñés de Fene na Comarca de Ferrol.
O topónimo deste lugar ten como orixe a súa situación, xa que está á beira da ría de Ferrol. Aquí tamén está situado o peirao de Barallobre.
Condado de Halland
O Condado de Halland, ou Hallands län, é un condado ou län da costa oeste de Suecia. O condado fai fronteira cos condados de  Västra Götaland, Jönköping, Kronoberg, Escania e co mar de Kattegat.
Myōkō
Myōkō (妙高市, みょうこうし, Myōkō-shi) é un concello da prefectura de Niigata no Xapón. Está situada ó norte da rexión de Chūbu, e ó oeste da prefectura (zona Jōetsu), no centro da illa de Honshū. A súa superficie é de 445,52 km² e a poboación de 36.073 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 81 h/km².
Condado de Halland
Concellos
esquerda|150pxO condado de Halland está formado polos seguintes municipios: Os datos de poboación son do ano 2022.
Myōkō
O concello de Myōkō limita cos concellos de Itoigawa, de Jōetsu (son da prefectura de Niigata); de Otari, de Nagano, de Shinano e de Iiyama (son da prefectura de Nagano).
Queimacasas
Descrición
O cangrexo corredor posúe a estrutura corporal típica dun cangrexo. O seu exoesqueleto é trapezoidal e de entre 22–36 milímetros. Os ollos sobresaen lixeiramente do corpo. As pinzas son desiguais e máis grandes nos machos que nas femias. Os catro pares de patas están provistas de pelos e están adaptadas a correr e encarriscar, pero non a nadar. A parte inferior do corpo ten unha cor pálida.
Hábitat e comportamento
miniatura|esquerda|Queimacasas entre as rochas. Este cangrexo habita na zona rompente de cantís e costas rochosas. Non adoita habitar a máis de 2 metros de profundidade, e vive entre as fendas das rocas. A época de reprodución varía segundo o lugar onde habita. En Galicia reprodúcense en maio, pero no Mar Negro fano en xullo.
O Salgueiral, Bamio, Vilagarcía de Arousa
O Salgueiral é un lugar da parroquia de Bamio no concello pontevedrés de Vilagarcía de Arousa, na comarca do Salnés, segundo consta no Nomenclátor de Galicia. Non obstante, o IGE non rexistra habitantes neste lugar no censo de 2016, polo que non se poden achegar datos da súa poboación.
Maliha Zulfacar
Maliha Zulfacar, nada en 1961, é unha profesora universitaria afgá que foi a embaixadora de Afganistán en Alemaña de 2006 a 2010.
Traxectoria
Zulfacar naceu en 1961 en Cabul, a capital de Afganistán. O seu pai era diplomático. Despois de completar a súa educación escolar, mudouse a Alemaña e asistiu á  Universidade de Técnica de Braunschweig. Fixo a súa licenciatura, mestría e doutoramento en socioloxía no Western College for Women, Universidade de Cincinnati e Universidade Paderborn respectivamente.
Zulfacar ensinou socioloxía na Universidade de Cabul até 1979. Deixou o país despois da invasión soviética e estableceuse en Alemaña por un pequeno período antes de trasladarse aos Estados Unidos. Nos EE.UU., uniuse á facultade da Universidade Estatal Politécnica de California. Tamén traballou como directora do Instituto Americano de Estudos de Afganistán e o seu libro, Afghan Immigrants in the USA and Germany, publicouse en 1998. Despois de regresar a Afganistán en 2001, Zulfacar participou na loya jirga de 2002 para elixir a administración de transición. En novembro de 2006 foi nomeada embaixadora de Afganistán en Alemaña, cargo que ocupou até 2010. Tamén produciu e dirixiu dous documentais sobre a vida en Afganistán.
Capela de Santo Antón de Vilariño
dereita|200px|[[Casa reitoral.]]
A capela de Santo Antón de Vilariño, tamén chamado de Santo Antón Polín ou Ponín, é un pequeno templo católico da parroquia de Vilariño (Cambados), localizado no lugar da Modia. Ao seu carón atópase a casa reitoral, hoxe en día abandonada. Hai séculos albergaba un hospital para necesitados, xestionado por franciscanos da Terceira Orde.
Felicidade (telenovela)
Felicidade é unha telenovela brasileira escrita por Manoel Carlos, que se estreou na Rede Globo o día 7 de outubro de 1991 e rematou a súa emisión o 30 de maio de 1992. Consta de 203 episodios.
Nesta telenovela participan os actores Maitê Proença, Tony Ramos, Vivianne Pasmanter, Marcos Winter, Esther Góes, Laura Cardoso, Umberto Magnani, Ariclê Perez, Othon Bastos, Monique Curi, Edney Giovenazzi, Tatyane Goulart, Eduardo Caldas e Herson Capri.
Rilo, Meá, Mugardos
Rilo é un lugar da parroquia de Meá no concello de Mugardos na provincia da Coruña. Tiña 107 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 55 homes e 52 mulleres, o que non supón ningún cambio con relación ao ano 2003.
Condado de Jämtland
O Condado de Jämtland, ou Jämtlands län, é un condado ou län do norte de Suecia. O condado fai fronteira cos condados de Dalarna, Gävleborg, Västernorrland, e co Condado de Västerbotten. Tamén fai fronteira cos condados norugueses de Nord-Trøndelag e Sør-Trøndelag.
Concellos
O condado de Jämtland está formado polos seguintes municipios: esquerda|miniatura|250px|Concellos de Jämtland
Orosa, Vilapedre, Vilalba
Orosa é un lugar da parroquia de Vilapedre, no concello lugués de Vilalba, na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2010 tiña 0 habitantes.
Toponimia
O orónimo Orosa (da voz prerromana *or- ou *oro-), fai referencia a un terreo montañoso.
LXI Festival de Ópera da Coruña
miniatura|dereita|150px|O director israelí Eliahu Inbal dirixirá a estrea en Galiza de Tristan und Isolde.
O LXI Festival de Ópera da Coruña tivo lugar entre os días 5 e 28 de setembro de 2013. Nesta edición do festival, amais dos concertos e representacións habituais celebráronse conferencias e proxeccións en distintos puntos da cidade.
Gala lírica
O 21 de setembro tivo lugar unha gala lírica adicada ao compositor italiano Giuseppe Verdi con motivo do 200 aniversario do seu nacemento. No concerto, celebrado no Palacio da Ópera coruñés, o tenor Gregory Kunde e o barítono Juan Jesús Rodríguez, acompañados pola Orquestra e Coro Gaos baixo a dirección de Ramón Tébar, interpretaron arias, dúos e coros das óperas La traviata, Rigoletto, Il trovatore, Don Carlos, Otello, Macbeth e Les vêpres siciliennes.
Novas voces galegas
O 20 de setembro tivo lugar a VII edición do ciclo Novas Voces Galegas cun concerto do barítono Pedro Martínez Tapia no auditorio do Conservatorio Profesional de Música da Coruña.
Douglas C-47 Skytrain
Deseño e desenvolvemento
O C-47 diferenciase do DC-3 civil en numerosas modificacións, como unha porta de carga, un chan reforzado, puntos de ancoraxe para un elevador, un cono de cola máis curto para grilletes de remolque para planeadores, e un astrodomo no teito da cabina.
O especializado C-53 Skytrooper de transporte de tropas comezou a fabricarse en outubro de 1941 na planta de Douglas Aircraft en Santa Monica, California. Esta variante carecía da porta de carga, puntos de ancoraxe do elevador e chan reforzado do C-47. Só se fabricaron 380 unidades en total, xa que se demostrou que o C-47 era máis versátil.
Douglas DC-4
O Douglas DC-4 é un avión catrimotor de pasaxeiros desenvolvido por Douglas Aircraft Company. Serviu durante a segunda guerra mundial, no bloqueo a Berlín e ata os anos 60 como avión militar. Dende 1945 moitas aeroliñas operárono por todo o mundo.
Deseño
Despois de que o DC-4E demostrase ser complicado de manter e pouco rendible, Douglas respostou ás peticións de Eastern e United cun substituto máis pequeno e sinxelo. Antes de que o definitivo DC-4 puidese entrar en servizo, o estoupido da segunda guerra mundial causou que a produción se canalizase cara a Forza Aérea estadounidense, sendo designados os seus avións C-54 Skymaster, mentres que os da Armada se designaron Douglas R5D. O primeiro, un C-54, voou dende Clover Field en Santa Monica o 14 de febreiro de 1942.
O tren de aterraxe en triciclo do DC-4 permitíalle á súa fuselaxe ter unha sección transversal constante na meirande parte da súa lonxitude, polo que puido ser doadamente alongada para os posteriores DC-6 e DC-7. Fabricáronse un total de 1.163 C-54/R5D para as forzas armadas dos Estados Unidos entre 1942 e xaneiro de 1946; 79 DC-4 serían construídos despois da guerra.
Medo
miniatura|350px|Detalle de Xinete sen cabeza perseguindo a Ichabod Crane de [[John Quidor (1858). Smithsonian American Art Museum.]] O medo é unha emoción caracterizada por un intenso sentimento, habitualmente desagradable, provocado pola percepción dun perigo, real ou imaxinario, presente ou futuro. É unha emoción primaria que se deriva da aversión natural ó risco ou á ameaza, e maniféstase tanto nos animais como no ser humano. O presente artigo trata fundamentalmente do medo en humanos.
Enfoques sobre o medo
Dende o punto de vista biolóxico, o medo é un esquema adaptativo, e constitúe un mecanismo de supervivencia xurdido para permitir ao individuo responder ante situacións adversas con rapidez e eficacia. Nese sentido, é normal e beneficioso para o individuo e para a súa especie.
Dende o punto de vista neurolóxico é unha forma común de organización do cerebro primario dos seres vivos, e esencialmente consiste na activación da amígdala cerebral, situada no lobo temporal.
Dende o punto de vista psicolóxico, social e cultural, o medo pode formar parte do carácter da persoa ou da organización social. Pódese, por tanto, aprender a temer obxectos ou contextos, e tamén se pode aprender a non temelos. Relaciónase de maneira complexa con outros sentimentos (medo ao medo, medo ao amor, medo á morte) e garda unha estreita relación cos distintos elementos da cultura.
Historia do País Valenciano
Prehistoria
Os primeiros vestixios de poboamento humano atopados datan de hai 250.000 anos (finais do Paleolítico Inferior), sendo os máis antigos atopados ata agora os da Cova de Bolomor (Tabernes de Valldigna, València); moi posibelmente, a presenza humana na rexión date de máis tempo, pois se atoparon restos de homínidos noutras partes da Península Ibérica con 800.000 anos de antigüidade (home de Atapuerca).
No Paleolítico Medio (do 100.000 ao 35.000 a.C.), o número de asentamentos aumenta ao longo da rexión. Na Cova Negra de Xàtiva (con pinturas rupestres) e en El Salt (Alcoi) recuperáronse restos do home de Neandertal datados de entre o 60.000 e o 30.000 a.C., data esta última na que foi finalmente substituído polo Home moderno (Homo sapiens sapiens).
O Paleolítico Superior e o Mesolítico están ben representados na zona, podéndose citar as covas de Parpalló e Malladetes en Gandia para o primeiro período e a Cova da Cuina (no macizo do Caroig, suroeste da provincia de Valencia) para o segundo.
O Neolítico chegou á Comunidade Valenciana cara ao 5.000 a.C.; a aparición da agricultura e a gandería, de orixe foráneos, supuxo unha transformación na ocupación e a explotación do territorio. O hábitat en covas, característico do Neolítico inicial e testemuñado na Sarsa (Bocairent) e a Cova de l'Or (Beniarrés), foi deixando paso aos primeiros poboados nas terras chas.
Sanjō
Sanjō (三条市, さんじょうし, Sanjō-shi) é un concello da prefectura de Niigata no Xapón. Está situada ó norte da rexión de Chūbu, e no centro da prefectura (zona Chūetsu), no centro da illa de Honshū. A súa superficie é de 432,01 km² e a poboación de 102.279 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 237 h/km².
Historia do País Valenciano
Prehistoria
Cara ao 2.500 a.C. iníciase a metalurxia na rexión, que mostra influencias e contactos do sueste peninsular. O tamaño e a situación dos poboados, agora nas beiras dos montes, reflicte unha progresiva complexidade social. Do 1.000 a.C., na Idade de Bronce tardía, data o poboado do Cabezo Redondo, cuxos habitantes acumularon o chamado tesouro de Villena, que representa o maior conxunto de ourivaría da prehistoria da Península Ibérica.
Idade antiga
miniatura|dereita|175px|O guerreiro de [[Moixent, escultura ibérica do século IV ou V a.C.]]
Sanjō
O concello de Sanjō limita cos concellos de Tsubame, de Nagaoka, de Mitsuke, de Uonuma, de Aga, de Gosen, de Kamo, de Niigata (son da prefectura de Niigata); e de Tadami (da prefectura de Fukushima).
Historia do País Valenciano
Época Ibérica
Os cambios climáticos, os avances nas técnicas de cultivar a terra, a domesticación de animais, a saída das covas ás casas de pedra, a fabricación de instrumentos de cobre e bronce que sucedéronse durante milleiros de anos culminaron a comezos do último milenio a.C., en que o contacto con outras culturas máis avanzadas como as dos tartessos estabelecidos na actual Andalucía, a grega que chegaba por parte dos gregos estabelecidos na actual Cataluña, a cartaxinesa das de Eivissa e algunhas influencies indoeuropeas provenientes da actual Aragón, culmina co florecemento da civilización ibera.
Pouco se sabe da organización dos iberos; como que vivían en poboados illados, amurallados e inaccesíbeis, deduciuse que eran xente guerreira. Os achados máis importantes son os vasos decorados de Edeta (Llíria), o santuario da Serreta (Alcoi), o Guerreiro de Moixent na Bastida de les Alcuses (Moixent) e, sobre todo, a Dama de Elx, atopada no sitio arqueolóxico da Alcúdia (Elx).
Estes iberos dividíanse á súa vez en diversos pobos; na zona sur habitaban os contestáns, no centro os edetáns e no norte os ilercavóns. Aínda que se coñecen mal as súas diferenzas e similitudes, sábese que estes tres pobos iberos usaban a escritura en signario ibérico nororiental. Contestanos, edetanos e ilercavones mantiveron relacións comerciais marítimas con fenicios, gregos, e cartaxineses, fundándose colonias comerciais como Hélike (Elx), Leucant (Alacant), Arse (Sagunt), ou Sitib (Xàtiva) etc.
Dominación romana
Segundo o tratado do Ebro asinado entre Roma e Cartago no 226 a.C., as dúas potencias mediterráneas repartíronse as súas zonas de influencia respectivamente ao norte e ao sur do río Ebro. Coa fundación de Cartago Nova (Cartagena) polos púnicos no 227 a.C., comeza unha colonización progresiva cartaxinesa do levante peninsular. miniatura|dereita|Primeira división da [[Hispania Romana en dúas provincias: Citerior e Ulterior]] miniatura|dereita|División provincial de [[Octavio Augusto|Augusto]] miniatura|dereita|División provincial de [[Diocleciano en 298.]] O ataque cartaxinés no 219 a.C. á cidade ibera de Sagunt, aliada da colonia grega de Massilia e indirectamente de Roma, foi o pretexto que serviu de causante para a segunda guerra púnica entre cartaxineses e romanos. Hispania converteuse nun dos teatros das operacións militares, o que provocou que as tribos locais debesen de pronunciarse como aliadas dunha ou outra potencia, mentres que se producía por primeira vez a chegada de tropas romanas á Hispania e, trala vitoria romana no 202 a.C., todo o litoral mediterráneo acabou sometido á autoridade militar de Roma.
Baixo ou dominio romano, os iberos fóronse integrando paulatinamente na nova organización política, económica e social e adquirindo o latín como lingua; non existe constancia de revoltas indíxenas como as que houbo noutras zonas iberas. A fundación, no ano 138 a.C. de Colonia Valentia Edetanorum, sendo cónsul romano Décimo Xunio Bruto, deu orixe á cidade de Valencia, mentres que a colonia ibera de Hélike foi ocupada e rebautizada como Colonia Julia Illici Augusta no 27 a.C; estas dúas foron as únicas colonias romanas na comunidade.
As ansias da poboación autóctona de conseguir títulos romanos, tanto para as persoas como para as cidades, levou á división da sociedade en clases. As primeiras cidades en conseguir status xurídicos importantes foron Valentia (Valencia), Illici Augusta (Elx), Saguntum (Sagunt), Bisgargis (¿Forcall?), Edeta (Llíria), Lucentum (anteriormente Leucant, Alacant), Saetabis Augusta (anteriormente Sitib, Xàtiva) e Dianium (Dénia). Malia iso, as subdivisións administrativas romanas da Tarraconense respectaron, en certa medida, a anterior presenza territorial ibera de cada respectiva tribo, coas gobernacións de Edetania, Contestania, e Ilercavonia.
Época medieval
Este período abrangue tres períodos ben diferenciados: a época musulmá, a colonización e formación do Reino de Valencia, e a época de esplendor.
Entre a caída do Imperio Romano e a dominación musulmá pasaron os visigodos. Entre o século VII até os comezos do VIII, o actual territorio do País Valenciano estibo suxeito ao Reino Visigodo de Toledo. Mais practicamente non deixaron pegada.
A idade media desembocou no Renacemento, mais aínda que na maior parte de Europa, o renacemento foi unha época de esplendor cultural, económico e social, no Reino de Valencia todo o contrario. A época de esplendor tivo lugar cara finais da idade media. Probablemente, os tres feitos que condicionaron a decadencia do Renacemento foron, a hexemonía de Castela, a expulsión dos mouriscos e a guerra de sucesión.
Época musulmá
Despois da conquista musulmá do ano 711, e seguindo a tónica anterior, a primeira etapa de dominio musulmá constituíu un período escuro para o País Valenciano. É preciso dicir que esta etapa musulmá, a pesar da súa transcendencia, non está suficientemente estudada. A entrada dos árabes comezou polo sur propiciada polo pacto de Abd al-Aziz ibn Musa con Teodomiro, unha especie de delegado do goberno do rei visigodo de Toledo que trocaba terra por privilexios. Dese xeito non houbo invasión como tal, sinxelamente os árabes instaláronse e non houbo maiores problemas. Máis aló dos feitos políticos, a cuestión verdadeiramente transcendente é a entrada da rexión dentro da órbita do islam, que nun tempo relativamente curto cambiou a lingua, a relixión e as costumes dos seus habitantes.
Mais o verdadeiro auxe cultural da rexión comezou despois da caída do Califato de Córdoba, en 1010, que deu comezo á aparición de toda unha serie de reinos autónomos ou de taifas. Estes pequenos reinos deixaron de banda os esforzos militares que o califato de Córdoba estaba levando a termo, que para non ser atacados polos condados cristiáns do norte, pagaban uns altos tributos monetarios nomeados parias. Deste xeito os taifas dedicaron os seus esforzos ao florecemento intelectual. No Reino de Valencia apareceron dúas taifas, o de Dénia e o de Valencia:
Finalmente os almorábides conquistaron a taifa de Dénia (1091) e a de València (1102-1103) e restauraron o culto musulmán e un gobernador. A decadencia do poder almorábide e o ascenso dunha nova dinastía norte-africana, os almohades, que controlaron a península a partir de 1145, foron coincidentes. Porén, a súa entrada a Valencia foi freada por Ibn Mardanis, o rei Lobo, monarca de Valencia e Murcia, mais finalmente a cidade caeu en mans dos norte-africanos en 1171.
Non queden moitos restos arquitectónicos da época, xa que os cristiáns construíron sistematicamente sobre eles, pero abundan as pezas de ourivaría, cerámica etc. O que si permanece é a influencia da súa cultura e a súa lingua que fixeron do Reino de Valencia un dos lares máis cultos do mundo naquel momento.
Nacemento do Reino de Valencia
miniatura|dereita|Penó de la Conquesta. A conquista feudal, por parte de Xaime I de Aragón (1208-1276), culminou no ano 1245, que chegou até a fronteira de Biar e Busot (hoxe na provincia de Alacant). O territorio foi convertido nun novo reino independente, dentro da Coroa de Aragón, e a súa capital, Valencia, foi dotada de leis propias (Foros de Valencia) que despois se aplicaron en todo o Reino. Dende ese intre até o século XV produciuse a colonización, a partir dunha lenta repoboación con aragoneses e cataláns que abarcaron grande parte do reino. Durante todo este tempo conviviron cun bo número de andalusís que permaneceron, recluídos nas mourerías das principais vilas, e en alquerías na zona interior do país.
O Rei Xaime II de Aragón estendeu o Reino de Valencia anexionando o territorio enteiro do Reino de Murcia, dependente de Castela. Coa Sentenza Arbitral de Torrelles (1304), e de Elx (1305) retornou a Castela a meirande parte de Murcia, e retivo baixo xurisdición valenciana as zonas de Novelda, Alacant, Elda e Orihuela, repoboadas tamén por cataláns. Máis tarde, baixo o reinado de Pedro IV de Aragón, incorporou a Vall d'Aiora, de poboación e lingua castelás.
O compromiso de Casp (1312) reunir representantes de tódolos reinos da Coroa de Aragón á morte de Martí I l'Humà (1395-1410), último rei do Casal de Barcelona, e coa decidida influencia de Sant Vicent Ferrer, decidiron outorgarlle o reinado na castelá casa de Trastámara, na persoa de Ferran I d'Antequera (1412-1416).
Idade de Ouro
A pesar diso, no século XV a cidade de Valencia viviu unha etapa de grande desenvolvemento económico, e esplendor cultural e artístico. Nesta época, Valencia era considerada como a cidade máis importante da confederación da Coroa de Aragón, a cal converterase nun dos centros comerciais máis importantes do Mediterráneo. Dende onde se explotaba grande parte do comercio dos territorios conquistados pola Coroa durante os pasados séculos.
Esplendor comercial
miniatura|[[Llotja de la Seda|Lonxa da Seda.]] Na cidade de Valencia creouse a Taula de Canvis (Mesa de Trocos), unha banca municipal en soporte das operacións comerciais. A industria local, que tiña os téxtiles á fronte, conseguiu un grande desenvolvemento, e a cidade converteuse nun emporio comercial ao cal acoden mercadores de tódalas partes de Europa. A finais de século construíuse a Llotja de la Seda (1482-1533), probablemente o centro de transaccións máis importante do Mediterráneo, e un verdadeiro templo do comercio, tanto a nivel, local, nacional, coma internacional.
Esplendor artístico e literario
Este auxe económico tivo o seu reflexo no plano artístico e cultural. Nesta época, arquitectonicamente falando, álzanse algúns dos edificios máis emblemáticos da cidade de Valencia, como as Torres de Serrans (1392), a Llotja (1482), o Micalet ou a capela dos Reis do convento de Sant Doménec. En pintura e escultura deixáronse oír as tendencias flamengas e italianas en artistas como Lluís Dalmau, Gonçal Peris ou Damià Forment. En literatura, baixo a protección da corte de Afonso o Magnánimo floreceu a produción escrita, sucedéndose o século de ouro valenciano, da man de autores como Ausiàs March, Roïç de Corella ou Isabel de Villena. Cara 1460 Joanot Martorell escribiu o Tirant lo Blanch, unha innovadora novela de cabalería que influíu en numerosos autores posteriores, dende Cervantes a Shakespeare.
Decadencia do Reino de Valencia
Entre 1519 e 1521 os gremios armados xunto coa burguesía, os artesáns e os campesiños libres inician unha guerra civil contra a nobreza e a aristocracia chamada revolta das Germanies (ao xeito das revoltas Irmandiñas na Galiza). Os nobres, axudados pola aristocracia castelá, venceron e a vicerraíña Xermana de Foix, viúva de Fernando II o Católico, aproveitou para exercer unha dura represión: a cultura reduciuse á corte que esta señora implantou e onde comezou xa a predominar o castelán. As figuras máis senlleiras na cultura son o filósofo Lluís Vives e o pintor Joan de Joanes.
En 1609 Filipe III (1598-1621) decretou a expulsión dos 170.000 mouriscos que conformaban a terceira parte da poboación, o que supuxo unha importante decadencia económica, porque os mouriscos traballaban fundamentalmente no campo, que permaneceu sen man de obra durante longos anos. A poboación non volverá a recuperarse até un século e medio despois.
Co vicerrei, arcebispo e capitán xeral Juan de Ribera, a coroa atopou un instrumento magnífico para por en práctica o centralismo e os ideais da contrarreforma.
A crise económica incidiu na cultura e a arte, que é mediocre. Destacan os pintores Francesc Ribalta e Josep Ribera; en escultura, os irmáns Vergara e na música Joan Baptista Cabanilles.
Baixo reinado borbónico
miniatura|[[Batalla de Almansa, 25 de abril de 1707.]] En 1693 estoura a segunda Germania. Os campesiños rebeláronse contra os señores feudais de Gandia e desencadeouse unha loita por todo o sur do país que enlazou coa Guerra de Sucesión provocada pola morte de Carlos II (1665-1700) sen descendencia. O arquiduque Carlos de Austria é apoiado polo pobo cha (os nomeados maulets) e dispútase o trono contra o francés Filipe de Borbón, apoiado polos señores (nomeados botiflers). O 25 de abril de 1707 as tropas centralistas de Filipe V (1700-1707) vencen na batalla de Almansa os feudais do arquiduque, o cal supón, na práctica, a desaparición do Reino de Valencia: abólense os Furs e pérdese a independencia, que pasa a depender das leis castelás, e desaparece a figura do vicerrei, que é substituída pola de Capitán Xeral. A represión foi moi dura contra as persoas e contra as cidades. O forte centralismo dos Borbón levou a difusión dunha real cédula (1768) que prohibía o uso do valenciano.
No século XVIII comezaron as transaccións comerciais con América coa exportación da seda de Valencia, o papel de Alcoi ou a la de Bocairent e Alcoi entre outros produtos; importantísima a industria cerámica que acada a súa mellor expresión na fabrica da Alcora, estabelecida en 1727 polo Conde de Aranda. Todo iso provocou un medro económico importante que coincidiu, no referente á cultura, coa Ilustración. Créanse a Academia de Belas Artes de San Carlos ou o Xardín Botánico por citar dous exemplos. Proliferan os grandes persoeiros ilustrados, como Maians ou Ciscar; a arquitectura viviu o esplendor do barroco e a imposición, a metade de século, do neoclásico. En pintura destaca Vicent López.
Século XIX
A historia do País Valenciano, como en boa parte do resto de Europa, entre finais do século XVIII e o comezo do XIX estivo marcada poles repercusións da revolución francesa.
Despois da noticia das abdicacións de Carlos IV e Fernando VII e do alzamento de Madrid o 2 de maio diante das tropas napoleónicas, o pobo da cidade de Valencia e doutras poboacións valencianas alzouse en armas o 23 de maio de 1808 alporizados polas arengas de personaxes como Vicent Doménech el Palleter. Os amotinados tomaron a Ciutadella e constituíron unha Xunta Suprema de Goberno do Reino de Valencia, que se fixo cargo da cidade e se preparou para a defensa.
Durante os anos de invasión napoleónica os valencianos fixeron eleccións a deputados e enviaron os seus representantes ás Cortes de Cádiz, onde se redactou unha constitución de carácter liberal e antiseñorial. Durante a época liberal, porén, o centralismo do estado-nacional español que nacía non só non se detivo, senón que aumentou. Prohibiuse, de feito, o uso do valenciano en ámbitos nos que fora respectado até entón.
O século XIX marcou unha revolución agraria favorecida pola exportación, que minguou as posibilidades de industrialización, tamén minguada pola actitude sucursalista da burguesía valenciana que non ousa enfrontarse a Madrid, é castelanizada relegando a lingua a manifestacións histórico-patrióticas da Renaixença. A finais de século os movementos internacionais chegan ao territorio valenciano. A sociedade divides, por un costado, na oligarquía financeira e terratenente que, ao contrario da catalá e a vasca, presta apoio á castelá e acepta o sistema económico da Restauración; e da outra beira a burguesía comercial, encarnada na persoa de Vicente Blasco Ibáñez, adoptou posturas máis liberais e republicanas. A perda da identidade valenciana evidenciase na difusión do castelán entre a pequena burguesía coma símbolo externo de ascensión social. Dende o punto de vista arquitectónico, o modernismo é o estilo imperante. Barriadas de moitas cidades planifícanse e amplíanse neste período. Este estilo culmina e acaba coa Exposición Rexional de Valencia de 1909. En escultura destaca Marià Benlliure e en pintura, Joaquín Sorolla. En música, o mestre Serrano tivo unha grande popularidade.
Século XX
Até a Primeira Guerra Mundial a agricultura, baseada na exportación, especialmente do arroz e da laranxa, continuou sendo a protagonista da economía valenciana. Durante a ditadura de Primo de Rivera fixéronse algúns importantes investimentos en obras públicas favorecidas pola boa situación económica e o aproveitamento das posibilidades que ofrecía a electricidade. Pese a todo, a agricultura continuou mandando até a chegada da guerra civil, na que o País Valenciano permaneceu no bando republicano, Valencia despois de todo foi a última capital da República.
Durante o franquismo o país perdeu toda a súa identidade subxugado pola ditadura e gobernado por gobernadores civís designados e dirixidos dende Madrid. Despois da morte de Francisco Franco (1975) abriuse unha nova etapa que culmina coa aprobación, en 1982, do Estatuto de Autonomía.
Chamín, Arteixo
Santaia de Chamín é unha parroquia que se localiza no oeste do concello de Arteixo na comarca da Coruña. Segundo o IGE en 2016 tiña 442 habitantes (224 mulleres e 218 homes) distribuídos en 3 entidades de poboación, o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 458 habitantes.
Patrimonio
No Campamento Costeiro do Reiro realizáronse escavacións que deron a coñecer unha comunidade mesolítica (10 000 - 5000 a. C.). O sitio presenta unha ampla dispersión de materiais, sobre todo industria lítica en cuarzo e cristal de rocha. Tamén hai algúns restos orgánicos (cervos, xabarís ou vértebras de peixes...).
Da Idade de Ferro é o castro do Petón. A igrexa de Santaia de Chamín é de estilo románico.
Festas
As festas patronais celébranse o 10 de decembro en Santaia. Amais celébrase o San Brais en febreiro e o San Xoán o 24 de xuño.
Parroquias de Arteixo
miniatura|dereita|As trece parroquias que conforman o concello de Arteixo.
Parladoiro
miniatura|dereita|Fiestra con parladoiro nunha casa en [[Padrón.]]
En construción denomínase parladoiro á fiestra que conta con dous asentos aos lados e que permite sentar para ollar pola ventá ou para falar con outra persoa que senta enfronte, de aí o nome. Consiste nun van no que sobresaen cara o oco dúas pedras das xambas a xeito de asentos. Dáse nas casa grandes, nos pazos, nos castelos e nalgunhas vivendas. Acostuman estar nas ventás da sala de respecto ou da cociña; sempre no sobrado da vivenda.
Apicio
Apicio, de nome Marcus Gavius Apicius, foi un gastrónomo romano do século I d. C., suposto autor do libro De re coquinaria, que constitúe unha fonte esencial para coñecer a gastronomía no mundo romano. Viviu durante os reinados dos emperadores Augusto e Tiberio. Casou a unha das súas fillas con Lucio Elio Sejano.
Traxectoria
Apicio era coñecido sobre todo polas súas excentricidades e unha enorme fortuna persoal que dilapidou no seu afán por facerse cos máis refinados alimentos, elaborados en complicadas receitas, algunhas atribuídas a el, como o foie gras obtido do fígado de gansos alimentados con figos. O seu desmedido epicureísmo granxeoulle a antipatía dos estoicos contemporáneos seus como Séneca ou Plinio o Vello. Descoñécese con exactitude a data da súa morte, probablemente acaecida nos anos finais do imperio de Tiberio. A tradición di que se suicidou envelenándose ao asumir que o seu tren de vida o arruinou completamente.
Apicio non foi, con todo, o primeiro autor do mundo clásico que dedicou unha especial atención á gastronomía pois sabemos que en Grecia numerosos autores dedicaron a este xénero varios tratados antes que el. A obra De re coquinaria que chegou ata os nosos días procede dun manuscrito do século V e está lonxe de ser a obra orixinal escrita por Apicio (se é que foi realmente o seu autor). Numerosas variantes do latín utilizado nos diferentes capítulos, incongruencias cronolóxicas na linguaxe e partes inexistentes (pero que aparecen indicadas no Índice -o libro VI é un bo exemplo diso-) fan pensar na recompilación e nos engadidos sucesivos que a obra de Apicio viviu ao longo dos séculos.
Deste xeito, e segundo as análises realizadas, os documentos chegados ata nós poderían datarse a principios do século V de nosa era e son o resultado de engadidos sucesivos. A primeira edición impresa de De re coquinaria realizouse en Milán en 1498, edición de Guillaume Lle Signerre (hai unha edición editada por Bernardino de Venecia que carece de data). A esa edición príncipe sucedéronlle numerosas por toda Europa.
27 de outubro
O 27 de outubro é o 300º día do ano do calendario gregoriano (301º nos anos bisestos). Quedan 65 días para finalizar o ano.
Acontecementos
miniatura|100px| Guerra franco-prusiana.
Nacementos
miniatura|100px| Dylan Thomas.
Mortes
miniatura|100px| Antonio Palacios.
Outros
Os 366 días do ano
Perfecto Feijoo
Perfecto Feijoo Poncet, nado en Pontevedra o 25 de agosto de 1858 e finado na mesma cidade o 10 de xuño de 1935, foi un farmacéutico, gaiteiro e musicólogo galego.
Traxectoria
miniatura|175px|O grupo [[Aires da Terra, no centro Perfecto Feijoo.]] Estudou a carreira de Farmacia na Universidade de Santiago de Compostela, e tras tres anos de prácticas en Madrid, regresou en 1880 a Pontevedra. Adquiriu a botica da rúa da Peregrina á viúva do anterior boticario, e este punto céntrico da cidade converteríase co tempo nun importante punto de tertulia, onde asistirían persoeiros como Emilia Pardo Bazán, Eugenio Montero Ríos, Práxedes Mateo Sagasta, Pablo Iglesias Posse, Miguel de Unamuno ou Víctor Cervera Mercadillo. Nesta botica tiña o seu papagaio Ravachol, animal que co tempo acabou por converterse no referente do entroido pontevedrés. Fundou o Colexio de Farmacéuticos de Pontevedra, e o seu labor como boticario foi recoñecido con medallas en exposicións de Zaragoza e Madrid.
Xa adulto pediulle a Manuel Villanueva, gaiteiro de Poio, que lle aprendese os segredos do instrumento. En 1883 fundou Aires da Terra, o primeiro coro galego. En 1904 gravou o primeiro disco de música galega, no que usou a zanfona, o que converte o dito traballo na primeira gravación do mundo deste instrumento. A mencionada iniciativa partiu do empresario coruñés Pedro Ferrer, editor da revista Portfolio Galicia, quen lle encargou á compañía francesa Gramophone a gravación. A Compañía desprazou un equipo de gravación motorizado que realizou a gravación dos 22 temas do disco. Por este traballo o Coro non recibiu ningún tipo de compensación económica, porén tivo moita repercusión chegando a súa distribución a terras americanas. O éxito acadado levou a que fose reeditado en 1911 pola Compañía Odeón. Escribiu a composición Alborada de Rosalía de Castro.
Escritura
Como escritor publicou La Gaita gallega, un conxunto de artigos sobre o instrumento nun debate aberto na prensa do momento no que participaban Faustino Santalices, Jaime Solá ou Francisco Portela entre outros. Algúns dos seus artigos xornalísticos asinábaos como O gaiteiro do Lérez.
María Brey Mariño
María Brey Mariño, nada na Pobra de Trives o 4 de setembro de 1910 e finada en Madrid o 3 de febreiro de 1995, foi unha bibliotecaria, arquiveira, medievalista e tradutora galega.
Traxectoria
Era filla única de Juan Brey Guerra, xuíz da Estrada destinado na Pobra de Trives onde naceu. Estudou en Bilbao, e licenciouse en Filosofía e Letras na Universidade Central de Madrid. Foi bolseira da Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas no Centro de Estudios Históricos. En agosto de 1931 ingresou por oposición no CFABA, sendo o seu primeiro destino a Biblioteca da Universidade de Santiago de Compostela, e máis tarde, por concurso de méritos, á Biblioteca da Presidencia do Consello de Ministros, en Madrid. Durante a guerra civil trasladouse a Valencia onde traballou na Casa da Cultura que dirixía Antonio Machado, e despois na Xunta de Adquisición de Libros xunto a María Moliner. Depurada en 1940, foi postergada e inhabilitada para desempeñar cargos de confianza durante cinco anos e trasladada ao Arquivo da Delegación de Facenda de Huelva. Posteriormente foi destinada á Biblioteca das Cortes. Exiliouse co seu home en Nova York en 1961, motivado polo veto do ministro de Educación, Jesús Rubio, á entrada de Rodríguez-Moñino na Real Academia Española. Nos Estados Unidos dedicáronse a catalogar os manuscritos poéticos castelás dos séculos XV, XVI e XVII da biblioteca da Hispanic Society of America en Nova York.
Casou co bibliófilo e catedrático Antonio Rodríguez-Moñino en 1939, traballou como tradutora para a Editorial Castalia e a súa colección de clásicos recollidos nas series "Gallardo" e "Ibarra" e, despois en "Odres nuevos".
Finou en Madrid o 3 de febreiro de 1995.
Van (construción)
miniatura|dereita|Unha [[fiestra non deixa de ser un van nun muro. Neste caso con dous parladoiros nunha casa en Padrón.]]
Un van é calquera espazo baleiro, polo xeral, calquera abertura nun elemento arquitectónico, e por extensión, emprégase tamén para se referir á distancia entre apoios nunha estrutura (tamén denominada "luz"). Como significado particular, un van consiste nun oco aberto nun muro coa intención de alumear un lugar. Normalmente este espazo baleiro ou desocupado acolle unha porta, unha fiestra ou unha bufarda.