cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia dos xudeus de Tesalónica
Ocupación
Durante un ano non se tomou ningunha outra medida antisemita, o que deu momentaneamente aos xudeus unha falsa sensación de seguridade. Con todo, o 11 de xullo de 1942, coincidindo co shabat, un comunicado publicado no diario Apoyevmatini ordenou a todos os homes xudeus de entre 18 e 45 anos reunirse na Praza da Liberdade (Plateia Eleftherias), no centro de Tesalónica. Reuníronse alí uns nove mil homes. Durante toda a tarde obrigóuselles a realizar exercicios físicos humillantes a punta de pistola. Catro mil deles foron enviados a realizar traballos de obras públicas para a empresa alemá Müller nas estradas que enlazaban Tesalónica con Kateríni e Larissa, onde facía estragos o paludismo. En menos de dez semanas, o 12% deles faleceu a causa do esgotamento e a enfermidade. A comunidade de Tesalónica, coa axuda da de Atenas, logrou reunir 2.000 millóns de dracmas da enorme suma de 3.500 millóns que esixiran os alemáns para repatriar aos traballadores forzados. Os alemáns aceptaron liberalos, pero, en contrapartida, esixiron a instancias das autoridades gregas o abandono do Cemiterio xudeu de Tesalónica, que albergaba entre 300.000 e 500.000 tumbas; pola súa forma e localización, este cemiterio resultara sempre un obstáculo para o crecemento urbano de Tesalónica. Os xudeus iniciaron o traslado das tumbas aos terreos que se lles asignaron na periferia, pero as autoridades municipais, pretextando que os traballos se levaban a cabo con excesiva lentitude, decidiron ocuparse directamente da tarefa. 500 obreiros gregos pagados polas autoridades municipais comezaron a destruír as tumbas. O cemiterio quedou transformado nunha enorme canteira na que gregos e alemáns províanse de laxas sepulcrais, que utilizaban como material de construción. Neste lugar álzase actualmente, entre outros edificios, a Universidade Aristóteles.
Calcúlase que entre os comezos da ocupación e o final das deportacións, entre 3.000 e 5.000 xudeus conseguiron escapar, obtendo un refuxio provisional na zona italiana de Grecia. Entre eles, 800 tiñan nacionalidade italiana e foron protexidos durante o período de ocupación polas autoridades consulares daquel país. 800 xudeus uníronse ao maquis nas montañas de Macedonia, no ELAS (Exército Popular de Liberación Nacional), de ideoloxía comunista. A oposición monárquica de dereitas, pola súa banda, non acolleu practicamente a ningún xudeu.
A destrución dos xudeus de Tesalónica
miniatura|250px|Entrada de Auschwitz II - Birkenau, vista desde o interior do campo.
Máis de 48.000 sefardís de Tesalónica foron enviados aos campos de concentración nazis. . Cerca do 98% dos habitantes xudeus da cidade morreron durante a guerra. Unicamente os xudeus de Polonia sufriron unha mortalidade tan elevada.
Deportación
Para levaren a cabo esta operación, as autoridades nazis encargáronlla a dous especialistas na materia, Alois Brunner e Dieter Wisliceny, estreitos colaboradores de Adolf Eichmann, que chegaron a Tesalónica o 6 de febreiro de 1943. Axiña, ordenaron aplicar en todo o seu rigor as leis de Nürnberg, impondo aos xudeus a obriga de levar en lugar visible a estrela amarela e restrinxíronlles drasticamente a súa liberdade de circulación. En febreiro, os xudeus foron confinados en tres guetos (Kalamaria, Singrou e Vardar/Agia Paraskevi), e máis tarde recluídos nun campo transitorio situado no barrio do barón Hirsch, nas proximidades da estación de ferrocarril. Alí esperábannos os trens da morte. Para levaren a cabo a súa misión, os SS auxiliáronse dunha policía xudía creada para a ocasión, dirixida por Vital Hasson, que se entregou cos seus homes a numerosas exaccións contra o resto dos xudeus.
O 15 de marzo partiu o primeiro convoi, que chegou a Auschwitz-Birkenau o día 20. Transportaba 2.800 persoas, das que 2.191 foron gaseadas inmediatamente logo da súa chegada, e o resto (417 homes e 192 mulleres), conducidos aos campos de traballo.
Numerosos gregos, tanto xuristas coma líderes espirituais (incluído o arcebispo ortodoxo de Atenas, Papandreou Damaskinos), protestaron ante as autoridades gregas por causa das deportacións. O goberno colaboracionista fixo tímidos intentos de mediar ante os alemáns, que non deron ningún resultado. Os esforzos do gran rabino Koretz, que presidía o Judenrat (en alemán, "Consello Xudeu") da cidade desde a súa posta en liberdade polos ocupantes en setembro de 1942, por obter a liberación de polo menos algúns dos deportados, tampouco foron coroados polo éxito. De feito, Koretz sería arrestado en agosto, e deportado el mesmo a Bergen-Belsen, ao pouco da súa entrevista co primeiro ministro monicreque, Ioannis Rallis. Máis resultados obtiveron as xestións das autoridades consulares de España e Italia para salvar aos xudeus das súas respectivas nacionalidades. En 1943 había en Tesalónica 511 xudeus de nacionalidade española, resultado da política de concordia do goberno español cara á comunidade sefardí durante os anos vinte. Grazas aos esforzos do cónsul español en Atenas, Sebastián Romeu Radigales, 150 deles puideron refuxiarse na zona de ocupación italiana. Tamén o cónsul italiano, Guelfo Zamboni, tivo éxito nas súas xestións, e logrou que unhas 750 persoas se trasladaran ao sur de Grecia.
Os trens da morte continuaron saíndo de Tesalónica ao longo da primavera e o verán de 1943. A poboación xudía da cidade era tan numerosa que a deportación prolongouse por espazo de varios meses. O punto principal de destino foi o campo de Auschwitz-Birkenau, cara ao que partiron un total de dezaoito convois. A cifra total de deportados a este campo, segundo un recente informe, foi de 48.233: o último dos trens chegou ao seu destino o 18 de agosto. A maioría dos convois transportaban entre 2.000 e 3.000 persoas. No décimo sexto, que partiu de Salónica o 8 de maio e chegou a Auschwitz-Birkenau o día 16, foron trasladados 4.500 xudeus: ademais de tesalonicenses, había tamén 960 xudeus de Demótica, 32 de Sofulu, e 160 de Orestiás.
En agosto partiu tamén un tren con destino ao campo de concentración de Bergen-Belsen, no que viaxaban o gran rabino Tzvi Koretz e outros notables da cidade, que permaneceron internados no campo baixo condicións relativamente benignas. Neste mesmo convoi achábanse 367 xudeus que, protexidos pola súa nacionalidade española, e grazas ás xestións do cónsul español, coñeceron un destino singular: de Bergen-Belsen foron trasladados a Barcelona, logo a Marrocos, e algúns lograron finalmente trasladarse ao Mandato británico de Palestina.
A continuación móstrase a lista de convois que chegaron a Auschwitz-Birkenau procedentes de Tesalónica (excepto o último deles, con destino Bergen-Belsen), entre o 20 de marzo e o 18 de agosto de 1943, segundo cifras baseadas na documentación alemá do campo:
Factores explicativos da eficacia das deportacións
Aducíronse varias razóns para explicar esta hecatombe, que contrasta fortemente co ocorrido en Atenas, onde unha gran parte dos xudeus logrou escapar á morte. Por unha banda, a actitude do Judenrat, e, sobre todo, do seu principal dirixente, o gran rabino Zvi Koretz, foi moi criticada. Reprochóuselle que aplicase docilmente as directivas nazis, desprezando os temores dos xudeus no concernente ao seu traslado a Polonia, cando el, de nacionalidade austríaca e, xa que logo, de lingua materna alemá, estaba presuntamente ben informado do que ía ocorrer. Ata correron rumores que o acusaban de colaborar conscientemente cos ocupantes. Un recente estudo tende con todo a relativizar o seu papel nas deportacións.
Outro factor foi a solidariedade da que deron proba as familias que refusaban separarse ante as deportacións; a súa vontade de faceren fronte conxuntamente ás adversidades non facilitou as iniciativas individuais. Destacouse tamén que aos xudeus lles era difícil esconderse por mor do seu descoñecemento da lingua grega, que lles foi imposta en data relativamente recente (en 1913, cando Tesalónica se incorporou a Grecia). Ademais, o gran tamaño da comunidade limitaba as súas posibilidades de confundirse coa poboación grega ortodoxa, como ocorreu en Atenas. Existía ademais un latente antisemitismo nunha parte da poboación grega, especialmente entre os que tiveran que fuxir de Asia Menor tras as transferencias de poboación entre Grecia e Turquía. Chegados en masa a Tesalónica, estes inmigrantes víronse excluídos do sistema económico, e algúns vían con receo e hostilidade á poboación xudía, a miúdo máis rica, e á cal relacionaban co antigo poder otomán. Con todo, o Yad Vashem distinguiu a 265 gregos como xustos entre as nacións, a mesma proporción que entre a poboación francesa.
Nos campos
En Auschwitz-Birkenau, uns 37.000 tesalonicenses, é dicir, ao redor dun 77% dos deportados, foron gaseados nada máis chegar, sobre todo mulleres, nenos e persoas de idade. Preto dun 25% dos experimentos con xudeus tiveron como vítimas a xudeus gregos, especialmente de Tesalónica. Estes experimentos incluían atrocidades tales como a castración dos homes e a implantación de cancro cervical ás mulleres. A maior parte dos xemelgos pereceron vítimas de crimes atroces. O resto dos xudeus de Salónica foron obrigados a traballar nos campos. Durante os anos 1943-1944 representaban unha parte importante da man de obra de Auschwitz-Birkenau: eran ao redor de 11.000 persoas. Por mor do seu descoñecemento da lingua yiddish, un gran número deles foi enviado a limpar os cascallos do gueto de Varsovia en agosto de 1943 para construír alí un campo de concentración. Entre os 1.000 tesalonicenses que foron empregados neste labor, uns vinte lograron escapar do gueto polos sumidoiros e unirse ao grupo polaco comunista de resistencia Armia Ludowa.
Numerosos xudeus de Tesalónica foron tamén integrados nos Sonderkommandos. O 7 de outubro de 1944, levaron a cabo un levantamento planeado de antemán, tomando por asalto os fornos crematorios e matando a unha vintena de gardas. Lanzouse unha bomba no forno crematorio III, que destruíu o edificio. Antes de ser masacrados polos alemáns, os insurxentes entoaron un canto dos partisanos gregos e o himno nacional grego.
No seu libro Se isto é un home, unha das obras máis soadas da literatura da Shoah, o escritor italiano Primo Levi evoca nunha breve descrición ao grupo de "algúns sobreviventes da colonia xudía de Tesalónica", estes «gregos, inmóbiles e silenciosos como esfinxes, agochados detrás das vaixelas de potaxe densa». Estes últimos membros da comunidade aínda vivos en 1944 causaron unha forte impresión ao autor. Anota que, a pesar do seu escaso número, «achegaron unha contribución de primeira orde á fisionomía do campo e á xerga internacional que por el circula». Segundo el, a súa capacidade de sobrevivir nos campos explícase en parte polo feito de que constitúen no campo «o grupo nacional máis coherente e, desde ese punto de vista, o máis evolucionado». Erika Perahia Zemour, directora do Museo da Presensa xudía de Tesalónica, comenta, en relación con estas palabras, que este sentimento patriótico descrito por un observador externo é tamén perceptible nos relatos dos deportados de Tesalónica e ten as súas orixes na política filosemita de Metaxas nos anos de preguerra.
A posguerra
miniatura|Monumento en memoria do holocausto en Tesalónica. miniatura|[[Museo Xudeu de Tesalónica.]] miniatura|[[Sinagoga Monastir (Tesalónica)|Sinagoga Monastir en Tesalónica.]] Ao final da segunda guerra mundial, estalou en Grecia unha violenta guerra civil, que duraría ata 1949, e que enfrontou ás forzas do goberno de Atenas, apoiado polos británicos, coa poderosa resistencia comunista, o ELAS (Exército Nacional de Liberación Popular). Algúns xudeus de Tesalónica que escaparan á deportación tomaron parte nesta guerra, tanto nas forzas gobernamentais como no bando contrario. Entre os que combateron nas filas do ELAS, moitos foron vítimas, como outros partisanos, da represión que se abateu sobre o país cando o goberno recuperou o control da situación.
Daqueles que lograron sobrevivir aos campos, algúns elixiron non regresar a Grecia e emigraron a Europa occidental, a América ou ao Mandato británico de Palestina. Outros escolleron o regreso. Todos eles deberon afrontar numerosas dificultades para sobrevivir e levar a bo termo os seus proxectos, xa que a Europa da inmediata posguerra atopábase nun estado caótico. Foron ademais discriminados por algúns sobreviventes asquenacís que puñan en dúbida a súa condición de xudeus.
O regreso a Tesalónica constituíu tamén un terrible golpe para os sobreviventes. Os que regresaban dos campos descubrían con frecuencia que perderan a toda a súa familia, e atopaban as súas casas ocupadas por familias gregas que llelas compraran aos alemáns. Ao principio tiveron que aloxarse nas sinagogas. Organizouse un comité xudeu (Komite Djudio) para facer o reconto dos sobreviventes, e obtívose do Banco de Grecia a lista das 1.800 vivendas vendidas aos gregos. Estes mostráronse moi reticentes a devolver os seus bens aos xudeus, argumentando que pagaran polas casas e que eles tamén sufriran por mor da guerra. Ao termo da Segunda Guerra Mundial, o ELAS, que controlaba a cidade, favoreceu a devolución dos seus bens aos xudeus, pero catro meses máis tarde, cando o goberno de Atenas, apoiado polos británicos, se apoderou de Salónica, paralizáronse as restitucións. Por unha banda, o goberno, composto de venizelistas, debía facer fronte a un grave problema de vivenda debido á afluencia de refuxiados provocada pola guerra; por outra, a instancias de antigos colaboracionistas, enriquecidos durante a guerra e nunha posición influente, e no afán de combater o comunismo, foi aproximándose a posicións relativamente parellas ás dos antigos simpatizantes do réxime hitleriano. A Axencia Xudía, enviada á cidade, denunciou o antisemitismo imperante, e preconizou a Aliyá, é dicir, a emigración a Israel. Aos poucos, púxose en marcha unha axuda internacional para socorrer aos xudeus de Tesalónica grazas ao Congreso Xudeu Mundial. Algúns xudeus que foran salvados da deportación polos gregos decidiron converterse ao cristianismo ortodoxo. Certos sobreviventes dos campos, que a miúdo se atopaban illados, tomaron a mesma decisión. Houbo tamén numerosos matrimonios lóstrego na inmediata posguerra, xa que os sobreviventes desexaban volver a formar unha familia. Un sobrevivente declarou o seguinte:
No censo de 1951, só figuraban 1.783 sobreviventes. A comunidade non era máis que a sombra de si mesma.
A construción dun monumento alusivo á deportación dos xudeus tardou moito en chegar. Só en 1997 as autoridades municipais decidiron levantar un memorial, pero na periferia da cidade, e non no centro, como se propuxo. Foi inaugurado polo Presidente da República, Konstantinos Stefanopoulos, o 23 de novembro de 1997. Atópase na intersección das rúas Alexandrou Papanastasiou e Nea Egnatia, e é unha representación do menorah rodeado dunha malla formada por corpos humanos. As sucesivas administracións da Universidade Aristóteles rexeitaron sempre erixir no recinto da institución ningún tipo de monumento conmemorativo que recorde a existencia do antigo cemiterio xudeu baixo os cimentos da universidade, a pesar das repetidas protestas de numerosos profesores. En 1998, o rei Juan Carlos I de España visitou Salónica e rendeu homenaxe aos xudeus sefardís. Esta visita realizouse anos despois de que o monarca visitase a sinagoga de Madrid, en 1992, na que criticou o decreto de expulsión dos xudeus, con motivo do seu quinto centenario.
Na actualidade viven en Salónica uns 1.300 xudeus, o que fai da súa comunidade a segunda de Grecia, logo da de Atenas.
Lingua
miniatura|Exemplar de La Nation Salonique de [[1909 en xudeoespañol.]] O habitual era que os inmigrantes xudeus aprendesen e utilizasen a lingua do seu país de adopción, pero non ocorreu isto no caso dos sefardís do Imperio Otomán que, chegados en masa, conservaron o idioma dos seus antepasados. Os xudeus de Tesalónica trouxeron a súa lingua de España, o xudeoespañol (djudezmo), é dicir, o español do século XV, que evolucionou de xeito autónomo e que utilizaban na súa vida cotiá. Oraban e estudaban en hebreo e arameo, e utilizaban como todas as outras comunidades sefardís o que Haïm Vidal Séphiha chama o xudeoespañol calco, que consistía na tradución de textos hebreos ao xudeoespañol respectando a orde das palabras e a sintaxe hebrea. Estas dúas linguas, djudezmo e ladino, escribíanse en caracteres hebreos, aínda que para o xudeoespañol utilizáronse tamén caracteres latinos. Á parte destas dúas linguas que trouxeran no seu exilio, os xudeus de Tesalónica falaban ocasionalmente o turco otomán, a lingua do Imperio, escrita en caracteres arábigos. A Haskalá, propagada polos xudeus "frankos" permitiu unha ampla difusión do francés, ensinado nas escolas da Alianza Israelita Universal, e, en menor medida, do italiano. Tras a incorporación de Tesalónica a Grecia, en 1912, o grego moderno impúxose na escola e foi aprendido xa que logo por varias xeracións de xudeus da cidade. Nos nosos días, é esta a lingua principal dos xudeus que aínda residen alí.
O djudezmo de Tesalónica, por mor da presenza na comunidade de moitos xudeus italianos, caracterizábase polo seu elevado número de italianismos léxicos e pola influencia do italiano nas súas sintaxes. Posteriormente fíxose sentir nel fortemente a influencia do francés, ata o punto de que Séphiha fala de «xudéo-fragnol».
O século XVI
Do mesmo xeito que ocorreu noutras cidades da Diáspora sefardí no Imperio Otomán, como Istambul e Adrianópolis, durante o século XVI Tesalónica converteuse nun importante centro da cultura xudía.
Os sefardís foron os introdutores da imprenta no Imperio Otomán, anticipándose polo menos en 100 anos ás primeiras imprentas gregas e nuns 230 ás turcas. . Logo de Istambul (en 1493/94), Tesalónica foi a segunda cidade otomá en contar cunha imprenta en caracteres hebraicos, desde aproximadamente 1510. Don Judah Gedaliah imprimiu nos primeiros anos do século preto de 30 obras, principalmente Biblias. Moses Soncino, membro dunha ilustre familia de impresores xudeus italianos, produciu polo menos tres obras na cidade entre 1526 e 1527. Nos primeiros tempos, a maior parte da produción literaria dos sefardís de Tesalónica escribíase e imprimíase en hebreo. A razón principal parece ser que se concedía escaso valor á literatura en xudeoespañol, considerado o idioma popular, en tanto que o hebreo era a principal lingua relixiosa e de cultura. Ata 1564 non apareceu a primeira obra impresa en xudeoespañol (en caracteres hebreos): o Rexemento de vida ('Regra de vida') de Moshé Almosnino, unha obra orixinal de ética relixiosa. A maior parte dos libros publicados en xudeoespañol non eran, con todo, obras orixinais, senón traducións da Biblia ou de ritos xudaicos, escritos no chamado "xudeoespañol calco" ou "ladino", que respectaba escrupulosamente a sintaxe hebrea.
Tesalónica foi tamén un importante centro do estudo da Cábala e da Halajá, ou lei xudía, con figuras tan relevantes como Samuel de Medina (1506-1589).
Renacemento da literatura sefardí
Ata o século XVIII, todos os libros que se publicaban estaban relacionados coa relixión. Só comezaron a abordarse outros temas entrado o século XIX, grazas á difusión das ideas da Haskalá, coincidindo co proceso de modernización que vivía a cidade. A partir de 1870/1880, alcanzou unha grande importancia o xornalismo, principalmente en xudeoespañol, pero tamén, por mor da influencia das escolas da Alianza Israelita Universal, en francés. Algúns dos máis importantes xornais de Salónica foron La Época (fundado en 1875) e El Avenir (en 1898). A prensa foi tamén un eficaz medio de difusión das novas ideoloxías: o sionismo, a través de diarios como El Macabeo ou La Renacencia xudía; e o socialismo, grazas a publicacións como O Pobo, La Solidariedade Obradera ou La Voz do Pobo. Non faltaron tampouco os xornais satíricos, como El Kirbach ('O Látego'), El Chaketón ('A Labazada') e Charló. En 1929, a comunidade de Tesalónica contaba con catorce xornais, dos cales 7 eran diarios (catro en xudeoespañol e tres en francés), e cada un deles tiña entre 1.000 e 2.000 lectores.
Grazas ao desenvolvemento do xornalismo, cobrou tamén importancia a novela (romanso, en xudeoespañol). Os romansos publicábanse tanto por entregas nas páxinas dos xornais, como de forma independente, en coleccións populares auspiciadas polos mesmos diarios. A maioría destas novelas eran traducións, adaptacións ou refundicións de obras noutras linguas, fundamentalmente en hebreo e en francés, aínda que tamén se escribiron obras orixinais.
Entre os poetas sefardís de Tesalónica de comezos do século XX sobresae Selomo Salem, autor dun libro bilingüe (xudeoespañol/francés), La Gavilla/A Gerbe (1900), que dá testemuño da grande influencia do francés na cultura sefardí da época (significativamente, Salem traduciu tamén ao xudeoespañol as fábulas de Jean de La Fontaine). O teatro en xudeoespañol alcanzou tamén certa importancia nos anos iniciais do século XX, con obras que van do costumismo aos temas bíblicos, e foi utilizado como un eficaz medio de propaganda polos grupos sionistas e socialistas.
Literatura de tradición oral
Mención á parte merece a riquísima literatura de transmisión oral de Tesalónica. Como noutros lugares do mundo sefardí, os romances cantábanse en moitas circunstancias da vida, tanto para acompañar as tarefas cotiás como para dar solemnidade a momentos festivos, como a voda ou a circuncisión. En xudeoespañol eran denominados romansas (non confundir coas novelas ou romansos), aínda que esta etiqueta se estendía tamén a outros poemas que non tiñan por que axustarse ao esquema métrico do romance. Outro xénero da poesía tradicional era o das canticas (cancións líricas, xeralmente de tema amoroso). Do mesmo xeito que noutros centros da cultura sefardí no Mediterráneo, o patrimonio oral de Salónica é tamén moi rico en refráns e contos populares.
Gastronomía
O sociólogo Edgar Morin considera que o núcleo de toda cultura está constituído pola súa gastronomía, e precisa que isto é aplicable moi especialmente aos xudeus de Tesalónica, a comunidade da que el mesmo procede.
A gastronomía dos xudeus de Tesalónica era unha variante da gastronomía sefardí, que á súa vez se integra no conxunto da gastronomía mediterránea. Estaba influída polas regras xudías sobre alimentación, o cashrut, que prohiben, entre outras cousas, o consumo de carne de porco, a mestura de carne e produtos lácteos e pola necesidade de preparar pratos específicos para as festas relixiosas. Unha influencia determinante é a da cociña ibérica. O peixe, abundante nesta vila portuaria, era consumido en grandes cantidades e de todas as formas: frito, ao forno (al orno), marinado, ou estufado (abafado), e acompañábase a miúdo de salsas moi sofisticadas. Considerado un símbolo de fertilidade, o peixe empregábase nos ritos matrimoniais: no último día das cerimonias nupciais, chamado día do peche ('día do peixe') facíase saltar á desposada sobre un gran prato de peixe que a continuación era consumido polos invitados. Os vexetais utilizábanse en todos os pratos, moi especialmente a cebola; o allo era, en cambio, pouco frecuente, e por iso a sinagoga dos asquenacís, que eran grandes consumidores deste produto, era chamada o kal do allo ('a sinagoga do allo'). O iogur, fundamental na dieta dos habitantes dos Balcáns e de Anatolia, era moi apreciado, do mesmo xeito que a crema de leite. Para o sabbat, preparábase o hamin, variante sefardí do tcholent askenazí e da dafina norteafricana. Tratábase dun ragoût de carne acompañado de legumes secos (garavanzos, feixóns brancos) e trigo que se deixaba cocer a pouco lume para o xantar do sábado. Antes do Pessach, as amas de casa gardaban nunha arca pechada bombóns, figos, dátiles recheos de améndoas, mazapáns e o prato máis apreciado, a chape blanche ('confeito branco'), feita de azucre, auga e limón. O viño estaba reservado só para os rituais relixiosos, pero os sefardís, como os seus veciños gregos e musulmáns, eran grandes consumidores de raki. Eran tamén afeccionados a bebidas azucradas a base de xarope de ameixas, de guindas ou de albaricoques, que bebían ao final das grandes comidas dos días festivos.
Parderrubias
O topónimo Parderrubias pode referise a:
Passer predomesticus
Passer predomesticus é unha ave fósil paseriforme da familia Passeridae. Descrito pola primeira vez en 1962, coñécense del dous ósos premaxilares da época do plistoceno medio atopados na cova de Oumm-Qatafa en Palestina. Eses premaxilares son semellantes aos dos pardais comúns e dos pardais mouros ou españois (Passer hispanioliensis) mais difiren pola presenza dunha físgoa profunda na vez dunha crista na parte inferior. O palentólogo israelí Eitan Tchernov, o descubridor da especie, considerou que estaba moi próximo ao antecesor do pardal común e do mouro pero a análise molecular estableceu unha orixe máis antiga cas especies de pardais modernas. Vivindo nun clima semellante, aínda que con maior pluviosidade, ao da Palestina actual, Tchernov considerouno un antepasado bravo dos pardais modernos que son comensais dos humanos, malia todo a súa presenza na cova de Oumm-Qatafa podería indicar que xa estaban asociados cos humanos.
Taxonomía
miniatura|esquerda|Un macho e femia dun [[pardal mouro no sueste de Turquía]] O material coñecido de Passer predomesticus consiste en dous ósos premaxilares conservados na colección da Universidade Hebrea de Xerusalén que describiu o palentólogo israelí Eitan Tchernov en 1962 e que revisou o zoólogo surafricano Miles Markus dous anos máis tarde. Tchernov non identificou claramente un espécime tipo e Robert M. Mengel, o redactor en xefe de The Auk, afirmou do traballo de Tchernov que contiña numerosas omisións e contradicións. En 1975 o paleontólogo francés Cécile Mourer-Chauviré deu a coñecer a existencia de pardais fósiles nunha cova en Saint-Estève-Janson pero pola ausencia de premaxilares non se puido determinar se eran P. predomesticusou pardais comúns.
Tchernov argumentou que o pardal común e especies semellantes tiveran unhas mudanzas morfolóxicas considerables para se adaptaren á relación de comensalismo cos humanos, devindo cada volta máis longos e finos e que o P. predomesticus era unha especie intermedia entre o pardal común e o pardal mouro, suxerindo que podía ser un parente primitivo do antecesor do pardal común que non desenvolveu dependencia dos humanos. . Nun traballo de 1984, Tchernov insinuou que o período no que se puideron separar o pardal común e oP. predomesticus foi durante a glaciación Würm hai entre 70.000 e 10.000 anos. Markus atopou que as especies fósiles estaban máis próximas aos pardais comúns de Palestina e ao P. motitensis, e considerou que o pardal común evolucionou en África. Nun estudo de 1977 sobre a evolución do pardal común os zoólogos americanos Richard F. Johnston e William J. Klitz acharon que o pardal común evolucionou co comezo da agricultura, datando todos os fósiles que puideran ser atribuídos ao antecesor común do pardal común e mouro como máis recentes que o P. predomesticus. O ornitólogo británico J. Denis Summers-Smith na súa obra de 1988 The Sparrows, considerou que P. predomesticus era aproximadamente contemporáneo do antecesor común do pardal e do pardal mouro e que todas as especies Passeractuais da rexión paleártica evolucionarion con posterioridade. Apoiándose en estudos máis recentes de análise molecular Ted R. Anderson concluíu en Biology of the Ubiquitous House Sparrow (2006) que todas as especies Passer tiñan unha longa historia evolutiva, coa especiación posiblemente acontecendo desde o Mioceno.
Descrición
miniatura|Deseño do cranio dun pardal común visto desde abaixo, co premaxilar (indicado pmx) arriba Os premaxilares, únicos ósos que se coñecen do Passer predomesticus, son relativamente doados de identificar nos paxaros. Tchernov atopou que os dous premaxilares de P. predomesticus semellábanse aos do pardal común e do pardal mouro, pero eran diferentes destes. En P. predomesticus existe unha rañura central e lonxitudinal cos bordos levantados que atravesa a cara inferior (ventral) do premaxilar. Pola contra, tanto o pardal común como o mouro teñen unha crista estreita nesta posición, que é máis prominente no común. Nas especies Passer motitensis, Passer melanurus e Passer diffusus esta crista está moito menos desenvolvida, e mesmo poden ter unha rañura pequena diante do premaxilar, aínda que non tan desenvolvida como é no caso do P. predomesticus, xa que neste caso pode ter un largo máximo de 12 mm.
Distribución
Segundo o traballo de Tchernov de 1962, o Passer predomesticus atopouse no estrato E1, que se corresponde co Acheulense medio (Plistoceno Medio, o que implica que tiña que ter máis de 400.000 anos) da cova de Oumm-Qatafa en Wadi Khareitoun preto de Belén. Non obstante en 1984 Tchernov afirmou que o P. predomesticus tiña arredor de 140.000 anos, datándoo no Yabrudense. O estrato E1 contiña restos de 40 especies de paxaros, incluíndo o premaxilar que Tchernov describiu como precursor do Passer moabiticus e un tarsometatarso e úmero provisionalmente atribuídos a un pardal común. Un estrato acheulense indeterminado da mesma cova tamén contiña fósiles que Tchernov describiu como precursores tanto do pardal común como do mouro.
Circuíto das Américas
O Circuíto das Américas (Circuit of The Americas (COTA)) é un circuíto de 5´513 km. de preto de Austin. Nel celebrouse o Gran Premio dos Estados Unidos de F1 o 18 de novembro de 2012, a penúltima proba da tempada de.
Passer predomesticus
Distribución
Aínda que as interpretacións do paleoclima de Oumm-Qatafa difiren, Tchernov suxeriu que os depósitos concordan cun clima mediterráneo, aínda que con algo máis de pluviosidade que na actualidade. Tchernov considerou o P. predomesticus un paxaro bravo pero Anderson interpretou que a concorrencia do P. predomesticus con outros fósiles do xénero Passer en Oumm-Qatafa indica que xa vivían en asociación cos humanos do Paleolítico.
Circuíto das Américas
O circuíto tamén será a sede do Gran Premio de Texas de Motociclismo, unha carreira do Campionato do Mundo de Motociclismo, comunmente coñecida como MotoGP, ademais das series australianas de V8 Supercars, o FIA World Endurance Championship, as American Le Mans Series, e as Rolex Sports Car Series, todas farán o seu debut no circuíto en 2013.
O circuíto foi o primeiro nos Estados Unidos en ser construído especificamente para a Fórmula Un. O deseño foi concibido polo promotor Tavo Hellmund e o Campión do Mundo de Motociclismo de 1993 Kevin Schwantz, coa axuda do arquitecto e deseñador de circuítos o alemán Hermann Tilke, que tamén deseñou os circuítos de Sepang, Xangai, Yas Marina, Istambul, Bahrain, Yeongam, e Buddh, así como o redeseño de Hockenheimring e Fuji Speedway. A estrutura da observación, anfiteatro, gran praza, e as tribunas principais foron deseñados pola firma de arquitectura Arquitectos Miró Rivera.
Circuíto
Nun episodio de Wind Tunnel programa emitido por Speed TV o 22 de agosto de 2010, Tavo Hellmund revelou que o circuíto de 5´5 km. de longo componse de vinte curvas cun cambio de elevación de 41 m. O circuíto, mostra un deseño inspirado na tradición europea. O deseño baséase en varios circuítos de Fórmula 1 Europeos, incluíndo unha recreación da secuencia Maggotts-Becketts-Chapel de Silverstone, as curvas de area de Hockenheim, e unha réplica da curva oito de Istambul Outras curvas foron inspiradas libremente nas 'S' de Senna de Interlagos e a Sebring-Auspuffkurve de Österreichring. O aforamento do circuíto estímase en cen mil persoas co uso das instalacións de asentos permanentes e temporais. Unha das características do circuíto é unha ampliación deliberada das curvas do circuíto, para animar aos pilotos a seguir distintos trazados. Unha función similar utilizouse no Circuíto Internacional de Buddh da India, onde se ensancha o circuíto na aproximación a certas curvas. miniatura|225px|Pit Lane. O circuíto será un dos poucos no calendario 2012 que se corre en sentido contrario, sendo os outros Marina Bay, o Circuíto Internacional de Corea, Yas Marina e Interlagos. Debido a isto, o circuíto contén máis curvas á esquerda que á dereita, e polas máis esixencias físicas aos pilotos, especialmente no pescozo.
Principais características do lugar
right|miniatura|Torre do CoTA right|miniatura|[[Collective Soul actuando no anfiteatro da torre]] right|miniatura|O anfiteatro Austin360 visto desde o alto da torre
Gran Praza
Bordeado pola pista en tres lados, a Gran Praza (0´081 km²) é un espazo deseñado por Miró Rivera Architects de Austin, Texas, que inclúe unha gran espello de auga, céspede e zonas de paisaxe variadas. Un paseo ao longo ao lado norte da Gran Praza alberga concesións, venda polo miúdo, baños e as entradas aos asentos dos espectadores. Desde o extremo sueste da Grand Praza, dúas pontes peonís cruzan as curvas 16 e 3 para proporcionar acceso aos visitantes a outras áreas do complexo do circuíto.
Torre de observación
Circuíto das Américas conta cunha torre de observación deseñada por Miró Rivera Architects e construída por Patriot Erectors como punto de referencia para o lugar. A estrutura da torre componse dun elevador rodeado unha escaleira de dobre hélice de 419 chanzos, que conducen a unha plataforma de observación por encima do nivel do chan. A plataforma ofrece un panorama de 360 grados do circuíto, así como vistas ao centro de Austin, Texas. A plataforma de observación, que é accesible ao público por unha cota de admisión, pode acomodar a ata 70 visitantes e conta con reixas de cristal e un piso parcial de cristal. Ademais un "veo" composto de 18 tubos de aceiro vermello brillante cobre case a altura completa da torre, actuando como un dosel para a plataforma de observación e o escenario de abaixo. O deseño da torre de observación inspirouse nas imaxes visuais dos coches deportivos e o movemento, e a cor vermella seleccionouse para imitar as raias de luces que se deixan os coches de carreiras na noite.
Anfiteatro Austin360
O 23 de xullo de 2012, o COTA anunciou un acordo de reserva con Live Nation para reservar grandes concertos nun anfiteatro ao aire libre que se construirá na base da torre de observación. Deseñado por Miró Rivera Architects, o lugar abriu as súas portas en abril de 2013 cun concerto de Kenny Chesney.
O anfiteatro ten capacidade para 14.000 persoas con 5.240 asentos reservados permanentes. Outros 1.700 asentos poden instalarse diante do escenario ou deixar unha sala para 2.300 persoas de pé. O resto dos lugares de admisión xeral atópanse nunha zona de herba inclinada detrás dos asentos reservados. O lugar orixinalmente ía ser chamado Tower Amphitheater, pero en marzo de 2013, foi renomeado como Austin360 Amphitheatre.
Tribuna principal
O asento permanente primario no Circuíto das Américas atópase dentro da Tribuna Principal, deseñada por Miró Rivera Arquitectos. A construción sobre o chan na tribuna iniciouse en marzo de 2012, e o "topping out" ocorreu en xuño de 2012 coa finalización a tempo para o Gran Premio inaugural dos Estados Unidos.
A tribuna principal ten unha altura total de 65 m. e unha capacidade aproximada de 9.000 espectadores. A bancada divídese en tres niveis: nivel inferior (capacidade 5400, incluíndo os boxes), nivel club (capacidade 2900), e nivel suite (capacidade 750). A maioría dos asentos están cubertos por un toldo extensible de tea. A estrutura principal ten 150 m. de longo, mentres que as bandas inferiores esténdense uns 152 m. adicionais. A tribuna tamén contén concesións, baños, oficinas e dous espazos de salón situados no segundo e terceiro nivel. O Velocity Lounge no segundo nivel é aproximadamente 660 m², e contén unha parede de vídeo de 36 pantallas e a pintura acrílica "Velocity" do artista de Dallas Christopher Martin medindo 37 m. Tanto a Tribuna Principal como os edificios dos concesionarios da Gran Praza concibironse como un sistema modular composto por varios compoñentes que poden ser dispostos segundo as necesidades. As concesións, con pancartas e toldos profundos, pódense ampliar con baños, asentos permanentes ou suites. Inherente a este sistema de construción "kit-of-parts" é a flexibilidade que permite que o sitio creza e cambie
Todos os gañadores de Fórmula 1, no circuíto das Américas
Récords Piloto: Lewis Hamilton (5) • País: Reino Unido (5) • Construtor: Mercedes (5) • Motor: Mercedes (6) • Pneus.: Pirelli (8)
Glomerulonefrose
Glomerulonefrose é o termo que designa ás doenzas non inflamatorias do ril (nefrose) que afectan de xeito primario ao glomérulo renal (glomerulopatía). É a doenza oposta ás glomerulonefrites, as cales si implican unha inflamación do glomérulo. Pode ser causada pola dietilnitrosamina.
Iajuddin Ahmed
Iajuddin Ahmed, nado o 1 de febreiro de 1931 e finado o 10 de decembro de 2012, foi presidente de Bangladesh dende o 6 de setembro de 2002 ata o 11 de febreiro de 2009.
Cardiño da lagoa
O cardiño da lagoa, Eryngium viviparum, é unha especie fanerógama de Eryngium pertencente á familia das apiáceas catalogada como especie en perigo de extinción no Catálogo Galego de Especies Ameazadas da Xunta de Galicia.
Descrición
É unha herbácea perennifolia, que alcanza un tamaño de 2–10 cm de altura, inerme ou case. Cepa curta, provista de raíces fasciculadas numerosas, finas, escuras. Talos c. 0,1 cm de diámetro na base, ± decumbentes, moi pouco ramificados na parte superior, de cor palla. Follas basais 1,5-10 × 0,2–1 cm, persistentes na antese, que adoitan formar roseta, linear-lanceoladas, gradualmente atenuadas en longo pecíolo sen dentes, regularmente denticuladas ou provistas de espínulas tenras, cun nervio principal e 2 ou máis secundarios, que discorren ± paralelos desde a base e cuxas ramificacións forman un retículo tenue; follas caulinares 0,7-1,7 cm, todas opostas, palmatipartidas, con 3-5 segmentos -os laterais máis pequenos, ás veces moi reducidos, todos ± lineares-, amplexicaules, espinulosas, ás veces con propágulos exilares no outono. Capítulos hemisféricos, apenas destacados do invólucro, sésiles ou con pedúnculo até de 2 mm, con (6)7-10 flores, agrupados en dicasios. Brácteas 5-6(12), de 5–10 mm, de 2-3 veces a lonxitude do capítulo, lanceoladosubuladas, cun par de espínulas laterais, pouco ríxidas, non punzantes, soldadas en c. 1/4 da súa lonxitude, verdes. Bractéolas 2-4, subuladas, con 0-1 espínula na marxe, moi semellantes ás brácteas. Flores parcialmente abrazadas por aurículas escariosas de brácteas ou bractéolas. Sáibaos c. 1–2 mm, ovados, ríxidos, con espiña apical, azulados. Mericarpos de 1,5 mm, espidos na súa maior parte, con escamas minúsculas na parte superior. Ten un número de cromosomas de 2n = 16*, 18.
Distribución e hábitat
Atópase en lugares con enchoupamento temporal, frecuentemente en substrato silíceo; a unha altitude de 300-1100 metros no NW de Francia (Morbihan) e NW da Península Ibérica (Galicia, comarca de Sanabria, arredores de Porto).
En Galicia pode atoparse principalmente no interior da provincia de Lugo (Terra Chá) e Ourense.
Taxonomía
O Eryngium viviparum foi descrito por Jacques Etienne Gay e publicado en Annales des Sciences Naturelles, Botanique III, 9: 171. 1848.
Eryngium: nome xenérico que probablemente fai referencia á palabra que lembra o ourizo: "Erinaceus" (especialmente desde o grego "erungion" = "ción"), pero que tamén podería derivar de "eruma" (= protección), en referencia ás espiñentas follas das plantas deste tipo.
Bioi parallēlloi
miniatura|Edición das Vidas paralelas de Plutarco de Ulrich Han, [[1470]] Bioi parallēlloi (en grego "Vidas paralelas" é unha escolma biográfica de Plutarco (s. I) que contén vinte e tres pares de biografías, onde cada par inclúe a oposición dun personaxe grego a outro romano, así como catro vidas desemparelladas. Serían por tanto un total dun cincuenta biografías, corenta e dúas agrupadas por parellas, catro que opoñen dous gregos a dous romanos, e catro que non presentan opoñente.
Propósito
O obxectivo de Plutarco consiste en extraer, en cada caso, o carácter moral do personaxe, antes que a narración dos acontecementos políticos da época; de aí o tratamento exhaustivo sobre a educación e natural disposición do personaxe, e o relato de anécdotas, calculado para revelar a natureza do home. «Un lance fútil, unha palabra, algún xogo» que «aclara máis as cousas sobre as disposicións naturais dos homes cás grandes batallas gañadas, onde poden caer dez mil soldados». Cría na compatibilidade de Roma como reitora e de Grecia como educadora. As Vidas conteñen, ademais de senlleiras anécdotas, moitas pasaxes históricas memorables.
Familia (botánica)
A familia é, en botánica, a unidade sistemática ou taxonómica situada entre a orde e o xénero, ou entre a superfamilia e a subfamilia se estivesen descritas. A desinencia latina da familia é -aceae, e en galego -ácea, agás algunhas familias debido ao uso tradicional do nome.
A seguir exponse unha listaxe de taxones botánicos pertencentes á categoría familia:
L
Labiatae Lacandoniaceae Lacistemataceae Lactoridaceae Lardizabalaceae Lauraceae Lecythidaceae Ledocarpaceae Leeaceae Leguminosae Leguminosae-Caesalpinioideae Leguminosae-Mimosoideae Leguminosae-Papilionoideae Leitneriaceae Lemnaceae Lennoaceae Lentibulariaceae Leonticaceae Lepidobotryaceae Lepuropetalaceae Liliaceae Limnanthaceae Limnocharitaceae Linaceae Lissocarpaceae Loasaceae Loganiaceae Lophopyxidaceae Loranthaceae Lowiaceae Luzuriagaceae Lythraceae
M
Magnoliaceae Malesherbiaceae Malpighiaceae Malvaceae Marantaceae Marcgraviaceae Martyniaceae Mastixiaceae Mayacaceae Medusagynaceae Medusandraceae Melanophyllaceae Melanthiaceae Melastomataceae Meliaceae Melianthaceae Meliosmaceae Memecylaceae Mendonciaceae Menispermaceae Menyanthaceae Misodendraceae Mitreolaceae Molluginaceae Monimiaceae Monotropaceae Montiniaceae Moraceae Morinaceae Moringaceae Muntingiaceae Musaceae Myoporaceae Myricaceae Myristicaceae Myrothamnaceae Myrsinaceae Myrtaceae
N
Najadaceae Nandinaceae Napoleonaeaceae Naucleaceae Nelsoniaceae Nelumbonaceae Nepenthaceae Neumanniaceae Neuradaceae Nitrariaceae Nolanaceae Nolinaceae Nyctaginaceae Nymphaeaceae Nyssaceae
Cal de Mourelle
dereita|miniatura O topónimo Cal de Mourelle pode referirse a:
Voo 291 de Iran Air
O voo 291 de Iran Air foi un voo que se esnafrou o día 21 de xaneiro de 1980. Tratábase dun voo doméstico entre o aeroporto de Mashhad e o aeroporto de Mehrabad en Irán, operado por un Boeing 727-86. Ás 19:11 hora local, o aparello, con rexistro EP-IRD, chocou contra as montañas Alborz, a 29 quilómetros ao norte de Teherán, durante a aproximación á pista 29 do aeroporto de Mehrabad en condicións de néboa e neve. Os 8 tripulantes e 120 pasaxeiros morreron no accidente, e o avión quedou esnaquizado. Na época o voo 291 de Iran Air foi o peor accidente aéreo de Irán.
Glomerulonefrite membranosa
A glomerulonefrite membranosa (GM), tamén coñecida coma nefropatía membranosa, é unha doenza que afecta ao glomérulo renal (glomerulopatía). É a causa máis frecuente de síndrome nefrótica en adultos, afectando máis predominantemente a estes últimos e a anciáns máis que a nenos.
Voo 291 de Iran Air
Os investigadores concluíron que a causa probable do accidente foi que o ILS e o radar de terra non estaban operativos. O presidente e cinco funcionarios da Autoridade da Aviación Civil de Irán foron condenados por homicidio involuntario como resultado do voo 291.
Glomerulonefrite membranosa
Descrición
Caracterízase por ser unha doenza causada por antíxenos específicos e anticorpos que se forman na membrana basal glomerular.
Aínda que a forma máis habitual é a idiopática ou primaria, existen outras causas que poden producir esta doenza, entre elas certas infeccións (sífilis, hepatite B, malaria), cancros coma o de mama ou pulmón, lupus eritematoso sistémico, síndrome de Sjögren, tiroidite de Hashimoto, ou fármacos coma o captopril, a penicilamina ou os sales de ouro. É máis frecuente en homes ca en mulleres.
Francisco Pablos
Francisco Pablos Holgado, nado en Salamanca en 1934 e residente en Galicia desde 1959, é un novelista, ensaísta, crítico e experto en arte.
Massimo Spadano
Massimo Spadano, nado en 1968 en Lanciano (provincia de Chieti) é un violinista e director de orquestra italiano.
Desde 1994, é o concertino da Orquestra Sinfónica de Galicia (OSG) da Coruña.
Traxectoria
Naceu nunha familia humilde da rexión dos Abruzos, fillo de camioneiro e ama de casa, ten outros catro irmáns. A música chegoulle por casualidade: cando tiña oito anos a súa nai anotouno a clases de piano logo de que unha veciña apuntase a súa filla, para que acompañase a esta. No seu camiño na música sempre tivo o apoio familiar, que nunca puxeron tachas ás profesións elixidas polos seus fillos. A pesar das dificultades económicas, conseguiu entrar ao conservatorio de Pescara, e alí unha profesora, Eleanora Pontano, deulle o empurrón final na súa carreira.
Aos 18 anos foi integrante da European Community Youth Orchestra, o que lle permitiu seguir aprendendo e tamén coñecer mundo.
Diplomouse en violín en Italia e ampliou estudos na Universidade de Utrecht (Países Baixos) con Viktor Liberman e Philippe Hirschhorn, graduándose cum laude. Obtivo o seu diploma en dirección de orquestra con Donato Renzetti na Accademia Musicale Pescarese.
En 1994, o daquela director da Orquestra Sinfónica de Galicia Víctor Pablo Pérez (hoxe director de honra), chamouno para entrar na nova formación como concertino. Elixiu A Coruña pese a ter ofertas de Lión, Lausanne, Colonia e Madrid. Non se arrepentiu: «pensaba quedarme dous anos e levo 16», manifestou.
Desde o ano 1994 é o violín-concertino da Orquestra Sinfónica de Galicia, e desde 1995 o director musical e artístico da Orquestra de Cámara da Sinfónica de Galicia, coa que dirixiu obras do clasicismo e tamén de Igor Stravinski e contemporáneos españois. Tamén actuou como director da Orquestra Sinfónica del Vallès, de Sabadell.
Compromisos como director invitado levárono por toda Europa, así como a ambas as Américas, Asia, África e o Próximo Oriente. Como concertino colaborou, entre outras orquestras, coa Orchestre National de Lyon, a Accademia Nazionale di Santa Cecilia de Roma, a Orchestre de Chambre de Lausanne, a Ciudad de Granada, a Sinfónica de Tenerife, a do Gran Teatre del Liceu de Barcelona, e con grupos barrocos como o Ensemble Baroque de Limoges, o Ensemble Zefiro, o Hesperion XX e o Concert des Nations, con Jordi Savall.