cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lira turca
Primeira lira, 1844-2005
En 1844 introduciuse por primeira vez a lira. Substituíu o kuruş como unidade monetaria principal, pasando a ser unha subdivisión da lira. O para tamén seguiu utilizándose, tendo a equivalencia de 40 para = 1 kuruş. Ata a década de 1930, as moedas cuñábanse con inscricións en alfabeto árabe, utilizando پاره para o para, غروش para o kuruş e ليرا para a lira. En occidente, o kuruş era coñecido como "piastra", á vez que en Francia á lira chamáballa "libra" (en francés: livre).
Entre 1844 e 1881 a lira baseábase en dous sistemas: por unha banda equivalía a 6,61519 gramos de ouro puro, ou 99,8292 gramos de prata pura. En 1881 adoptouse o patrón de base en ouro ata 1914. Coa primeira guerra mundial, Turquía abandonou o sistema do ouro e viu como a lira perdeu o seu valor ata principios da década de 1920.
Tras varios períodos de fixación á libra esterlina e ao franco francés, en 1946 a lira fixouse ao dólar estadounidense cunha taxa de cambio de 2,80 TRL = 1 USD. Esta paridade mantívose ata 1960, cando a moeda depreciouse a 9 liras por dólar. Desde 1970 sucedéronse varias taxas de cambio mentres a lira ía perdendo o seu valor.
Debido á inflación crónica acontecida en Turquía desde a década de 1970 ata 1990, a lira experimentou unha severa depreciación no que ao valor refírese. Turquía había ter altas taxas de inflación comparadas a outros países en vías de desenvolvemento, pero nunca sufriu a hiperinflación. Desde as 9 liras por dólar que se cambiaban en 1960, en 2001 un dólar chegou a cambiarse por 1,65 millóns de liras. Este incremento da inflación representa un crecemento do 38% anual.
Nos seus últimos anos, a lira turca logrou estabilizarse e ata o seu valor creceu fronte ao dólar ou ao euro. O Guinness Book of Records clasificou á lira turca como a moeda menos valorada de todo o mundo entre 1995 e 1996 e, de novo, en 1999 ata 2004. O valor da lira deslizouse ata tal punto que unha lira de ouro orixinal podería venderse aproximadamente por 120 millóns de liras anteriores á revaluación de 2005.
Moedas
Entre 1844 e 1855 introducíronse as primeiras moedas de 1, 5, 10, 20 e 40 para, ½, 1, 2, 5, 10, 20 kuruş e ¼, ½, 1, 2½ e 5 liras. As denominacións en para cuñáronse en cobre, os kuruş en prata, e as liras en ouro. A produción de moedas de 1 para foi descontinua en 1859, cesando a produción das denominacións máis altas de cobre en 1863 e 1879. En 1899 introducíronse moedas de 5 e 10 para de billón seguidas, en 1910, de 5, 10, 20 e 40 kuruş de níquel en 1910. A produción de moedas de prata e ouro finalizou como consecuencia da primeira guerra mundial.
En 1922 e 1923, introduciuse un novo sistema monetario composto de moedas de 100 para de bronce-aluminio, 5 e 10 kuruş de bronce-aluminio e 25 kuruş de níquel. Esta serie foi a última en levar inscricións árabes.
En 1934, cuñouse unha moeda de prata de 100 kuruş, seguida por unha nova serie de moedas ao ano seguinte consistente en 1 kuruş de cuproníquel, 5 e 10 kuruş de prata e 50 kuruş e 1 lira tamén de prata. Entre 1940 e 1942 cuñáronse moedas de 10 para de bronce-aluminio, e foron as últimas moedas desta denominación. O latón substituíu á prata nas moedas de 25 kuruş en 1944, e introducindo novos tipos de 1, 2½, 5, 10 e 25 de latón entre 1947 e 1949. A produción de moedas de 50 kuruş e 1 lira de prata foi descontinua en 1948, cuñándose finalmente 1 lira de cuproníquel en 1957.
Tupaíidos
A dos tupaíidos (Tupaiidae) é unha familia de mamíferos placentarios, unha das dúas que comprende a orde dos escandentios (a outra é a dos ptilocércidos).
A familia contén catro xéneros e 19 especies, coñecidas vulgarmente na bibliografía internacional como tupaias, ou musarañas arborícolas, pequenos mamíferos arborícolas e aspecto primitivo similares en aparencia aos esquíos, que viven actualmente nas selvas do sueste asiático. Porén, trátase do grupo máis próximo aos primates, despois dos dermópteros.
Lira turca
Moedas
Entre 1958 e 1963, introducíronse 1, 5 e 10 Kuruş de bronce, e 25 Kuruş, 1 e 2½ de aceiro seguidos, en 1971, de moedas de 50 Kuruş de aceiro, e 5 liras de aceiro en 1974. O aluminio substituíu o bronce en 1975. Estas moedas emitíronse ata 1980.
Tupaíidos
Descrición
A familia foi descrita en 1825 polo naturalista inglés John Edward Gray na páxina 339 do seu traballo "An outline of an attempt at the disposition of the Mammalia into tribes and families with a list of the genera apparently appertaining to each tribe". ''Ann. Philos. (ns)'' 10: 337-344.
Etimoloxía
O nome científico da familia, Tupaiidae, fórmase, como é habitual, sobre a base do xenitivo do nome do seu xénero tipo, neste caso Tupaia, engadíndolle a desinencia do latín científico -idae, propia dos nomes das familias de animais.
Tupaia deriva deriva do malaio tupai "esquío" ou "pequeno animal que semella un esquío".
Lira turca
Moedas
En 1981, coa inflación crecendo, introducíronse moedas de 1, 5 e 10 liras de aluminio. Posteriormente engadíronse denominacións máis altas: 20, 50 e 100 liras en 1984, 25 liras en 1985, 500 liras en 1988, 1.000 liras en 1990, 2.500 liras en 1991, 5.000 liras en 1992, 10.000 liras en 1994, 25.000 liras en 1995, 50.000 e 100.000 liras en 1999, e 250.000 liras en 2002. Algunhas destas moedas, viron reducido o seu tamaño ou a cantidade de metal debido á inflación.
Billetes
O Banco Imperial Otomán emitiu por primeira vez papel moeda coñecido como kaime en 1862, en denominacións de 200 kuruş. Os billetes tiñan textos en turco e francés. En 1873 engadíronse billetes de 1, 2 e 5 liras. Máis tarde, en 1876, engadíronse outros billetes de denominacións máis pequenas de 1, 5, 10, 20, 50 e 100 kuruş. En 1908, engadíronse denominacións de 50 e 100 liras.
Tupaíidos
Sinónimos
Ademais de polo nome de Tupaiidos, este grupo, ao longo do tempo, foi coñecido polos seguintes sinónimos, (non todos son nomes de familia):
Clasificación
miniatura|250px|Anathana ellioti. miniatura|250px|Tupaia belangeri. miniatura|250px|Tupaia glis.
Segundo Mammals Species of the World, a familia comprende catro xéneros, coas seguintes especies:
Filoxenia
Os membros desta familia (así como os da outra da orde) consideráronse, en primeira instancia, como insectívoros, e máis tarde foron incluídos na orde dos primates, sobre a base de certas similitudes anatómicas con estes como, por exemplo, a estrutura do cerebro, e clasificados como prosimios primitivos.
Lira turca
Billetes
Desde 1912, o Ministerio de Economía emitiu papel moeda. Ao principio os billetes emitíronse en denominacións de 5 e 20 kuruş, ¼, ½, 1 e 5 liras, seguidos ao ano seguinte por billetes de 1 e 2½ kuruş, 10, 25, 50, 100 e 500 liras. En 1914 engadíronse os billetes de 1.000 liras e, en 1917, emitíronse selos de correos a modo de diñeiro de 5 e 10 para que se adherían a un cartón.
Tupaíidos
Filoxenia
Porén, recentes estudos filoxenéticos moleculares puxeron de manifesto que os tupaias deben de ter a mesma categoría taxonómica (orde) que os primates, dentro do clado dos Euarchonta, que inclúe tamén aos dermópteros. De acordo con estes estudos, Euarchonta é o grupo irmán dos Glires (Lagomorpha + Rodentia), e Euarchonta + Glires forman o clado de rango superior Euarchontoglires.
Lira turca
Billetes
En 1926, o Ministerio de Economía introduciu os primeiros billetes en nome da República de Turquía en denominacións de 1, 5, 10, 50, 100, 500 e 1.000 liras. Estes billetes foron os últimos en imprimirse en francés e turco (con escritura árabe). Cada billete tiña o retrato de Mustafa Kemal Atatürk.
Tupaíidos
Filoxenia
Porén, propuxéronse outras relacións entre ditas ordes.
Lira turca
Billetes
Entre 1937 e 1939, o Banco Central de Turquía introduciu novos billetes con textos en turco en alfabeto latino e co retrato do presidente İsmet İnönü. Estes billetes tiñan denominacións de 2½, 5, 10, 50, 100, 500 e 1.000 liras. Os billetes de 1 lira se reintroduciron en 1942, seguidos dos de 50 kuruş que non se emitiron desde a segunda guerra mundial en 1944. Trala guerra estas dúas últimas emisións foron substituídas por moedas.
A comezos da década de 1950, Atatürk volveu aparecer nos billetes. En 1960 os billetes de 2½ liras substituíronse por moedas. O mesmo ocorreu cos billetes de 5 liras en 1974 e 10 liras en 1981. Durante os anos 80 e 90 introducíronse billetes de denominacións máis altas: 5.000 liras en 1981, 10.000 liras en 1982, 20.000 liras en 1988, 50.000 liras en 1989, 100.000 liras en 1991, 250.000 liras en 1992, 500.000 liras en 1993, 1 millón de liras en 1995, 5 millóns en 1997, 10 millóns en 1999 e 20 millóns en 2001.
Os billetes con denominacións máis altas do sétimo grupo de emisión (a partir de 250.000 liras) pódense cambiar aínda por billetes de novas liras (co cambio de 1 000 000 a 1) nas oficinas de Banco Central de Turquía ata o 31 de decembro de 2015. Os billetes de 50.000 liras deixaron de cambiarse en novembro de 2009 e os de 100.000 liras o 4 de novembro de 2011.
Nova lira, 2005-
A finais de decembro de 2003, a Grande Asemblea Nacional de Turquía aprobou unha lei que permitía eliminar seis ceros da lira para crear unha nova moeda. O 1 de xaneiro de 2005 introduciuse esta nova moeda que substituía á primeira lira (que estivo en circulación ata finais de 2005) cunha taxa de cambio de 1 millón de liras antigas (código ISO 4217: TRL) por unha nova lira.
Durante o período de transición, entre o 1 de xaneiro de 2005 e o 31 de decembro de 2008, esta moeda foi nomeada de forma oficial como "nova lira turca" (en turco: yeni türk lirası e abreviada como YTL. Esta lira está dividida en 100 kuruş novos (en turco: yeni kuruş). Finalmente o 1 de xaneiro de 2009, a palabra "novo/a eliminouse de todas as moedas e billetes, chamándose de novo "lira turca" de forma oficial, e abreviada como TL.
2005-2008
Durante o período de transición, entre o 1 de xaneiro de 2005 e o 31 de decembro de 2008, a lira era coñecida como "nova lira turca". En 2005 introducíronse as novas moedas en denominacións de 1, 5, 10, 25 e 50 kuruş novos e 1 nova lira.
2009-
Desde o 1 de xaneiro de 2009 a palabra "novo/a eliminouse de todas as moedas. Como consecuencia, introduciuse unha nova serie de moedas con novos deseños e algúns cambios nas aliaxes das moedas de 50 kuruş e 1 lira.
2005-2008
Durante este período, emitíronse os billetes do oitavo grupo de emisión denominados en novas liras. Os seus denominacións foron de 1, 5, 10, 20, 50 e 100 liras novas. Mentres que as primeiras catro denominacións foron substituíndo aos antigos billetes, os únicos billetes que non tiñan equivalencia na nova moeda eran os de 50 e 100 liras. Todos os billetes teñen un deseño similar ao das series anteriores, no que aparece Mustafa Kemal Atatürk en distintas etapas da súa vida e as imaxes de varios edificios importantes e lugares históricos de Turquía.
2009-
O 1 de xaneiro de 2009 entrou en circulación o noveno grupo de emisión. A serie anterior será de curso legal ata o 31 de decembro de 2009, aínda que pasada esta data os billetes poderán cambiarse nas distintas oficinas do Banco Central ata o 31 de decembro de 2019. Todos os billetes desta nova serie eliminan a palabra "novo/a" da denominación, e inclúen un novo billete de 200 liras. Os novos billetes teñen distintos tamaños para previr a falsificación. Outro cambio foi substituír os lugares e edificios históricos turcos dos reversos por personalidades ilustres do país. The dominant color of the 5 Turkish lira banknote has been determined as "purple" on second series of current banknotes.
A nova lira turca como divisa da República Turca do Norte de Chipre
As autoridades do Banco Central da República Turca do Norte de Chipre difunde diariamente os índices de cambio baseados sobre os datos provistos polo Banco Central de Turquía. Como consecuencia da alta inflación de Turquía, a depreciación foi importada ao norte de Chipre. Foron particulares as dificultades no ano 1994, cando a Lira turca perdeu a metade do seu valor en dólares. Isto fixo avaliar á República Turca do Norte de Chipre adoptar unha moeda máis estable.
Carmen Dolores
Carmen Dolores ou Carmen Dor, nada en Padrón, é unha cantante e compositora galega, dedicada principalmente ao fado e á bossa nova, pero incluíndo tamén canción galega.
Traxectoria
Estudou Educación Musical na Universidade de Santiago de Compostela ó tempo que comezou a participar no grupo Mugardos con Xavier Mugardos, gravando con eles o seu primeiro disco, O Sol que vai chegar, en 1999. Tamén formou parte de varios proxectos (co pianista Iago Mejuto ou co cantante/guitarrista Xoán Curiel), antes de lanzar a súa carreira en solitario co seu primeiro disco en compañía do pianista Alfredo Susavila, Carmen Dolores Oceánica.
Codesoso do Monte, Grixalba, Sobrado
Codesoso do Monte é un lugar da parroquia de Grixalba, no concello coruñés de Sobrado na comarca da Terra de Melide. Segundo o IGE, en 2018 tiña 16 habitantes (7 homes e 9 mulleres).
A Penalonga, San Martín de Neira de Rei, Baralla
A Penalonga é un lugar da parroquia de San Martín de Neira de Rei no concello lugués de Baralla na comarca dos Ancares.
Miñato mouro
O miñato mouro ou miñato rubio (Buteo rufinus) é unha ave de rapina da orde das falconiformes. É accidental en Galicia.
Descrición
De tamaño e comportamento semellantes os da especie Buteo lagopus. Mide uns 64 cm. de lonxitude. Caracterízase por ter as ala proporcionalmente longas. Amosa unha gran variedade individual de coloración, dándose dende exemplares moi claros ata outros moi escuros, pero en xeral na súa plumaxe predominan as cores beixe e vermella rosada. A cabeza e o pescozo son claros e sen debuxos, e contrastan co vermello rosado do peito e do ventre. As plumas claras da parte inferior das alas contrastan cos flancos escuros. A cor da cola, que non ten franxas, vai do avermellado ó branco. Os exemplares novos teñen a cola de cor branca ateixada, a miúdo con bandas.
Distribución e hábitat
O seu hábitat son paisaxes montañosas ou abertas, estepas e desertos. No inverno aparecen en terras de cultivo. Vive dende Marrocos ata Mongolia. En África a súa área de cría chega ata zonas moi interiores do Sáhara en Alxeria e noroeste de Mauritania.
Reprodución
Gosta de face-lo niño en sitios elevados, dende os que poida espreitar ben os arredores. Por iso escolle frecuentemente paredes verticais e acantiladas. De tódolos xeitos non descarta outras localizacións, aínda que moi raramente utiliza árbores. Pon en xeral uns tres ovos que son incubados a partir de abril ou primeiros de maio. A finais de xuño os polos son xa capaces de voar.
Alimentación
A meirande parte da súa dieta esta composta por mamíferos pequenos ou medianos. As súas presas máis habituais son os roedores. Segundo algunhas observacións, podería tamén capturar ocasionalmente mamíferos meirandes, coma o furón. Só en casos de escaseza de alimento captura paxaros, réptiles ou insectos. A carniza formaría tamén parte da súa dieta, especialmente nos lugares de invernada. Procura as presas voando baixo ou pousado nun punto alto.
Hertha Sponer
Traxectoria
Sponer pasou un ano na Universidade de Tübingen e despois matriculouse na Universidade de Göttingen, onde obtivo un doutoramento en investigación en 1920, baixo a supervisión de Peter Debye. Ao terminar os seus estudos traballou como asistente de James Franck no Kaiser Wilhelm Institut. Foi unha das primeiras mulleres en obter un doutoramento en Física en Alemaña en 1921 e ao mesmo tempo obtivo o privilexio de impartir clases nunha universidade alemá. Recibiu unha bolsa da Fundación Rockefeller en 1925, para realizar unha estancia na Universidade de California en Berkeley, onde permaneceu un ano. Durante o seu tempo en Berkeley colaborou ​​con Raymond Thayer Birge, desenvolvendo o que agora se coñece como o método Birge-Sponer para determinar as enerxías de disociación.
Sponer publicara ao redor de vinte artigos científicos e ademais traballaba como profesora asociada de Física a principios da década de 1930. Cando Hitler chegou ao poder, James Franck renunciou á Universidade de Göttingen en abril de 1933, en protesta polo despedimento de varios colegas, e Sponer foi despedida ao ano seguinte, debido ao prexuízo dos nacionalsocialistas contra as mulleres académicas. Trasladouse a Oslo en 1934, para ensinar na Universidade de Oslo como profesora visitante, e comezou a traballar na Universidade de Duke en 1936, converténdose na primeira muller en impartir clases na facultade de Física. Permaneceu como profesora até 1966, cando foi nomeada profesora emérita, cargo que ocupou até a súa morte en 1968.
Durante a súa carreira académica realizou investigacións sobre Mecánica cuántica, Física e Química. Foi autora de numerosos estudos publicados, moitos deles en colaboración con físicos recoñecidos, entre eles Edward Teller. Fixo moitas contribucións á ciencia, incluída a aplicación da Mecánica cuántica na Física molecular e traballou nos espectros da absorción ultravioleta próxima. Estableceu un laboratorio de espectroscopia no departamento de Física da Universidade Duke, que máis adiante tivo o seu propio edificio.
Vida Persoal
Sponer casou con James Franck en 1946, aínda que debido ás súas respectivas actividades tiveron que vivir en distintas cidades. A súa irmá Margot Sponer foi unha das pioneiras dos estudos galegos no mundo.
Kymis B.C.
O Gymnastikos Syllogos Kymis (en grego: Γυμναστικός Σύλλογος Κύμης), coñecido en inglés como Kymis B.C., é un equipo profesional de baloncesto grego da localidade de Kymi, na illa de Eubea. Fundado no ano 2010, o club compite actualmente na máxima categoría do baloncesto grego, a A1 Ethniki. O emblema do equipo é a deusa grega Atenea.
Historia
O Gymnastikos Syllogos Kymis foi fundado en 1893, estando considerado como o máis antigo club deportivo de Grecia. Aínda que a actividade da primeira sociedade ximnástica de Kymi non perdurou moito no tempo (1893-1907). No ano 2010, un grupo de propietarios de Kymi refundaron o club, buscando que fose unha continuación do antigo equipo, mantendo o emblema orixinal no que aparecía a deusa Atenea. Comezou en categorías rexionales, mais tardou pouco en asentarse no baloncesto nacional, e desde 2013 comeza a ascender ano tras ano de categoría, chegando no ano 2016 até conseguir o primeiro posto na liga regular da A2 Ethniki, o que lle deu o ascenso á máxima categoría do baloncesto heleno, a A1 Ethniki.
A Pereiriña, San Martín de Neira de Rei, Baralla
A Pereiriña é un lugar da parroquia de San Martín de Neira de Rei no concello lugués de Baralla na comarca dos Ancares.
Macedonia do Norte no Festival de Eurovisión Júnior
Macedonia participou por primeira vez no Festival de Eurovisión Júnior 2003. dun total de 10 participacións, a súa mellor posición foi un quinto posto no Festival de Eurovisión Júnior 2007 e no Festival de Eurovisión Júnior 2008.
Blue Scout II
O Blue Scout II - RM-90 (designación de Ford Aeronutronics) XRM-90 (designación da aeronáutica), foi un foguete suborbital dos Estados Unidos pertencente á familia de foguetes Scout e derivado do Blue Scout I.
Características
No desenvolvemento da familia Scout participaron tanto a NASA como a USAF, pero esta última, debido a diferentes requerimentos e necesidades, acabou ramificando o proxecto cunha serie de foguetes con capacidade suborbital en contraposición á capacidade orbital do resto da familia. O contratista principal sería neste caso Ford Aeronutronics. Do Blue Scout II lanzáronse só tres unidades, cun fallo.
Pobo calmuco
Os calmucos  (en calmuco: Хальмгуд, Hal’mgud, en mongol: Халимаг, Halimag) son un grupo étnico de orixe mongol, cuxos antepasados migraron dende Dzungaria en 1607. Crearon o Khanato Calmuco entre os anos 1630 e 1724, no territorio do norte do Cáucaso ruso. No presente, son a etnia maioritaria da República dos Calmucos, en Rusia, que se asenta na costa oeste do mar Caspio.
Por mor da emigración, existen pequenas comunidades calmucas nos Estados Unidos de América, Francia, Alemaña e a República Checa.
Susan Hayward
Edythe Marrenner, nada en Nova York o 30 de xuño de 1917 e finada en Beverly Hills (California) o 14 de marzo de 1975, foi unha actriz de cinema estadounidense.
Traxectoria
Comezou a traballar como modelo fotográfica, antes de ir a Hollywood a 1937, para facer unha audición para o papel de Scarlett O’Hara de Foise co vento.
A súa popularidade aumentou despois da segunda guerra mundial, conseguindo varias candidaturas ao oscar, e logrando o premio en 1958, por Quero vivir.
En 1973 diagnosticáronlle cancro, que foi a causa da súa morte en 1975.
Uropixios
A dos uropixios (Uropygi) é unha orde de arácnidos que inclúe case 150 especies, que se distribúen nas rexións tropicais e subtropicais do globo, onde viven debaixo das rochas e de troncos de árbores.
Todas as especies actuais inclúense na familia dos Thelyphonidae.
Apareceron no rexistro fósil no carbonífero.
Características
Carecen de glándulas velenosas pero teñen glándulas anais coas que expulsan un líquido con cheiro a vinagre, inofensivo para os humanos. Miden entre 2 e 15 cm. Son de cor café-avermellada ou escuros e presentan un longo flaxelo multiarticulado ao final do corpo. Teñen hábitos nocturnos e son carnívoros.
Como os demais arácnidos, os uropixios teñen o corpo dividido en dúas rexións ou tagmas, o prosoma (tronco ou cefalotórax) e o opistosoma (abdome).
Prosoma
Dorsalmente presenta un escudo no que se sitúan un par de ollos simples medios, anteriores, e un grupo de tres ocelos laterais; ventralmente presenta tres placas.
Os quelíceros son pequenos e están compostos de dous artellos, o basal en forma de talo e o distal en forma de uña. Os pedipalpos presentan forma de quela moi basta; presentan ornamentacións chamadas apófises, coas cales o animal tritura o alimento para despois introducilo na boca. Dos catro apéndices ambulatorios (patas), o primeiro é máis longo e de tipo anteniforme, os seguintes tres son locomotores.
Opistosoma
Está composto por 12 metámeros ou segmentos, o primeiro forma un pedicelo que se une ao prosoma, o segundo corresponde ao xenital cuberto cun opérculo, e lateralmente presenta espiráculos respiratorios, o metámero 12 leva un característico flaxelo multiarticulado, ademais do ano e os orificios das glándulas anais que se abren a cada lado do ano, polos que segregan unha substancia líquida de olor similar ao do vinagre. Este líquido está composto dun 84 % de ácido acético, un 5 % de ácido cáprico e un 11 % de auga; de función tanto defensiva como ofensiva, lánzao contra as súas presas (xeralmente outros artrópodos), que debilita a cutícula facilitando así a súa captura coa axuda dos pedipalpos; este líquido é inofensivo para os seres humanos. O pedicelo permite levantar o opistosoma para dirixir o chorro do líquido. posteriormente as presas son tomadas cos pedipalpos e logo transportadas aos quelíceros. Os uropixios realizan unha predixestión externa (similar á de todos os arácnidos).
O sistema excretor está composto por un par de glándulas coxais que desembocan baixo o último par de apéndices locomotores; ademais teñen tubos de Malpighi e nefrócitos, que se encontran ao redor das filotraqueas.
Hábitat
O maior número de especies de uropixios localízase nas zonas tropicais e subtropicais, onde a humidade ambiental, relativamente abundante, é a adecuada para o perfecto desenvolvemento destas criaturas. Porén, é posíbel encontrar algunhas especies tamén en zonas máis ou menos secas, aínda que neste caso a súa actividade desenvóvese sempre durante as horas nocturnas.
Descrición
A orde foi descrita en 1883 polo aracnólogo sueco Tord Tamerlan Teodor Thorell, na súa obra:
Etimoloxía
O nome científico Uropygi deriva do grego antigo οὐροπύγιον ouropýgion, voz formada por οὐρά ourá, 'cola', e πυγή pygḗ, 'traseiro', 'rabadilla', 'ano'. O -i- final indica substantivo latino plural. Literalmente: 'os de cola traseira'.
Clasificación
miniatura|250px|Mastigoproctus giganteus na man dun home, para apreciar o seu tamaño. miniatura|250px|Detalle do [[flaxelo terminal do opistosoma de Mastigoproctus giganteus.]] miniatura|250px|Primeiro plano dun Thelyphonus, onde se aprecian os [[pedipalpos.]]
Segundo o ITIS a clasificación da orde é a seguinte:
Orde Uropygi Thorell
Corporais, Barxas
Os Corporais (Corporales en castelán) é un lugar do concello de Barxas (provincia de León. Segundo o INE (no 2010) 5 persoas poboaban a aldea (3 homes e 2 mulleres), dúas menos ca no 2000.
A aldea está a 4,5 km da capital municipal e sitúase a uns 900 metros de altitude.
O Río de Busto, San Martín de Neira de Rei, Baralla
O Río de Busto é un lugar da parroquia de San Martín de Neira de Rei no concello lugués de Baralla na comarca dos Ancares.
O Escorial, Madrid
miniatura|250px|Casa Consistorial, na praza de España. dereita|miniatura|250px|[[Monte Abantos, visto desde os xardíns da Casita del Príncipe.]] O Escorial (en castelán e oficialmente El Escorial) é un concello da Comunidade de Madrid, pertencente á comarca de Cuenca del Guadarrama.
Localización
Está situado na zona noroeste da rexión, ao pé da vertente meridional da Serra de Guadarrama, a uns 46 quilómetros da cidade de Madrid. É designado popularmente como El Escorial de Abajo, para diferencialo da veciña localidade de San Lorenzo de El Escorial, que recibe, pola súa banda, o nome oficioso de El Escorial de Arriba. É atravesado polo río Aulencia, o principal afluente do Guadarrama. Linda ao norte co municipio de San Lorenzo de El Escorial, que tamén o arrodea polo oeste, xunto con Robledo de Chavela e Zarzalejo. Ao suroeste aparece Navalagamella e, ao sur, Valdemorillo, Colmenarejo e Galapagar, municipio que tamén toca o seu parte oriental.
Lugares e monumentos
Dentro do seu termo foi erixido, no século XVI, o soado mosteiro do Escorial. Con todo, esta construción atópase na actualidade en San Lorenzo de El Escorial, municipio xurdido dous séculos despois, como unha segregación do Escorial. Por iso, o edificio tamén é coñecido como mosteiro de San Lorenzo de El Escorial.
Desde o 21 de xuño de 2006, o seu termo municipal atópase protexido pola Comunidade de Madrid como Ben de Interese Cultural, na categoría de Territorio Histórico ou Sitio Histórico. Nesta figura inclúense tamén San Lorenzo de El Escorial, Santa María de la Alameda e Zarzalejo, pobos que, como aquel, formaron parte dun territorio de reguengo e abadengo constituído no século XVI, ao redor do Real Mosteiro, e que recibiu o nome de Real Sitio de El Escorial.
Ademais, a Casita del Príncipe, un dos principais monumentos do Escorial, forma parte da declaración de Patrimonio da Humanidade, realizada pola Unesco o 2 de novembro de 1984, en referencia en referencia ao Mosteiro e ao Real Sitio.
Ácido butírico
Distribución natural
Nos humanos o ácido butírico é un dos agonistas endóxenos primarios do receptor do ácido hidrocarboxilico 2 (HCA2), un receptor acoplado á proteína G acoplado a Gi/o.
O ácido butírico ou a fermentación do ácido butírico está tamén presente como éster octil butirato na charouvía (Pastinaca sativa) e nas sementes do xinkgo.
Preparación e illamento
O ácido butírico prepárase industrialmente por oxidación do butiraldehido.
Pode separarse de solucións acuosas por saturación con sales como o cloruro de calcio. Este sal de calcio, Ca(C4H7O2)2·H2O, é menos soluble en auga quente que en fría.
Usos
O ácido butírico úsase na preparación de varios ésteres butirato. Utilízase para producir butirato acetato de celulosa, que se utiliza nunha ampla variedade de ferramentas, partes e recubrimentos e é máis resistante á degradación que o acetato de celulosa. Porén, o buturato acetato de celulosa pode degradarse por exposición á calor ou humidade, liberando o ácido butírico.
Os ésteres de baixo peso molecular do ácido butírico, como o metil butirato, teñen aromas ou sabores na súa maioría pracenteiros. Como consecuencia, utilízanse como aditivos de perfumes e alimentos. É un aromatizante alimentario aprobado na Unión Europea na base de datos FLAVIS (número 08.005).
Debido ao seu potente cheiro, foi utilizado como un aditivo en cebos para a pesca. Moitos dos aromas dispoñibles comercialmente utilizados en cebos para as carpas (Cyprinus carpio) usan o ácido butírico como éster base; porén, non está claro se o peixe é atraído polo propio ácido butírico ou polas substancias engadidas con el. O ácido butírico é un dos poucos ácidos orgánicos que é degustable para as tencas e outros ciprínidos. Esta substancia tamén a usou como bomba fétida a Sea Shepherd Conservation Society para molestar as tripulacións dos barcos baleeiros xaponeses.
Bioquímica
miniatura|esquerda|Unha vía para a biosíntese do butirato. Os encimas relevantes: acetoacetil-CoA tiolase, 3-hidroxibutiril-CoA deshidroxenase dependente de NAD+ e de NADP+, 3-hidroxibutiril-CoA deshidratase, e butiril-CoA deshidroxenase dependente de NAD+.
Biosíntese microbiana
O butirato é producido en varios procesos de fermentación natural realizada por bacterias anaerobias obrigadas. Esta vía de fermentación, chamada fermentación butírica, foi descuberta por Louis Pasteur en 1861. Exemplos de especies de bacterias produtoras de butirato son:
Varias especies de bacterias forman acetona e n-butanol por unha vía alternativa, que empeza coa fermentación butírica. Algunhas destas especies son:
Estas bacterias empezan coa fermetación butírica, como se describiu antes, pero, cando o pH baixa de 5, cambian á produción de butanol e acetona para impedir que baixe máis o pH. Fórmanse dúas moléculas de butanol por cada molécula de acetona.
O cambio na vía ocorre despois da formación do acetoacetil-CoA. Este intermediario pode tomar despois dúas posibles rutas:
Fontes de fibras fermentables
Residuos de fibras doadamente fermentables, como as de amidón resistente, fibra de avea, pectina e guar son transformadas polas bacterias do colon en ácidos graxos de cadea curta, entre eles o butirato, producindo máis destes ácidos graxos curtos que outras fibras menos fermentables, como as celulosas. Un estudo atopou que o amidón resistente produce máis butirato que outros tipos de fibra alimentaria. A produción de ácidos graxos de cadea curta a partir de fibras en animais ruminantes, como as vacas, é a causa de que o leite e a manteiga deses animais conteñan butirato.
Os frutanos son outra fonte de fibras dietarias solubles prebióticas, que poden ser dixeridas para producir butirato. Atópanse a miúdo en fibras solubles de alimentos, que teñen alto contido en xofre, como en Allium e nas plantas crucíferas. As fontes de frutanos son principalmente o trigo (aínda que algúns tipos de trigo, como a espelta conteñen menores cantidades), centeo, cebada, cebola, allo, alcachofas, espárragos, remolacha, chicoria, follas de mexacán, allo porro, a parte branca das ceboletas, brócoli, col de Bruxelas, verza, fiúncho e prebióticos, como os frutooligosacáridos (FOS), oligofrutosa e inulina.
Farmacodinámica
O ácido butírico é un dos dous principais agonistas endóxenos do receptor do ácido hidroxicarboxílico 2 humano (HCA2, tamén coñecido como GPR109A), un receptor acoplado á proteína G acoplado a Gi/o (GPCR),
Igual que outros ácidos graxos de cadea curta, o butirato é un agonista nos receptores de ácidos graxos libres FFAR2 e FFAR3, os cales funcionan como sensores de nutrientes que facilitan o control homeostático do balance enerxético; porén, entre os ácidos graxos de cadea curta só o butirato é un agonista do HCA2. O ácido butírico metabolízase nas mitocondrias, especialmente en colonocitos e polo fígado, para xerar adenosín trifosfato (ATP) durante o metabolismo dos ácidos graxos. O ácido butírico é tamén un inhibidor de HDAC (concretamente de HDAC1, HDAC2, HDAC3 e HDAC8), un fármaco que inhibe a función dos encimas histona desacetilases, polo que favorece un estado acetilado das histonas nas células. A acetilación de histonas afrouxa a estrutura da cromatina ao reducir a atracción electrostática entre as histonas e o ADN. En xeral, pénsase que os factores de transcrición non poden acceder a rexións nas que as histonas están apertadaente asociadas ao ADN (é dicir, non acetiladas, por exemplo, a heterocromatina). Por tanto, pénsase que o ácido butírico potencia a actividade de transcricional nos promotores, que son normalmente silenciados ou regulados á baixa debido á actividade das histona descaetilases.
Farmacocinética
O butirato que se produce no colon por fermentación microbiana da fibra da dieta é absorbido e metabolizado principalmentet polos colonocitos e as células do fígado para a xeración de ATP durante o metabolismo enerxético; porén, parte do butirato é absorbido no colon distal, o cal non está conectado coa vea porta, o que permite a distribución sistémica dese butirato a múltiples sistemas orgánicos por medio do sistema circulatorio. O butirato que chegou ao sistema circulatorio pode cruzar doadamente a barreira hematoencefálica por medio dos transportadores de monocarboxilatos (é dicir, certos membros da transportadores do grupo SLC16A). Outros transportadores que median no paso do butirato a través das membrans lipídicas son SLC5A8 (SMCT1), SLC27A1 (FATP1) e SLC27A4 (FATP4).
Metabolismo
O ácido butírico é metabolizado por varias XM-ligases humanas (ACSM1, ACSM2B, ASCM3, ACSM4, ACSM5 e ACSM6), tamén chamadas butirato–CoA ligases. O metabolito producido por esta reacción é o butiril–CoA, e prodúcese da seguinte maneira: Como é un ácido graxo de cadea curta, o butirato é metabolizado polas mitocondrias como unha fonte de enerxía (é dicir, de adenosín trifosfato ou ATP) por medio do metabollismo dos ácidos graxos.
Nos humanos, o profármaco do butirato tributirina é metabolizado pola triacilglicerol lipase a dibutirina e butirato por medio da reacción:
Efectos periféricos
O butirato ten numerosos efectos sobre a homeostase enerxética e doenzas relacionadas (diabetes e obesidade), inflamación e función inmmune (por exemplo, ten pronunciados efectos antimicrobianos e anticaceríxenos) en humanos. Estes efectos ocorren por medio do seu metabolismo na mitocondria para xerar ATP durante o metabolismo dos ácidos graxos ou por medio dunha ou máis das súas dianas dos encimas modificadores de histonas (é dicir, as histona desacetilases de clase I) e as dianas dos receptores acoplados á proteína G (é dicir, FFAR2, FFAR3 e HCA2).
Inmunomodulación e inflamación
Os efectos do butirato sobre o sistema inmune dependen da inhibición das histona desacetilases de clase I e a activación das súas dianas do receptor acoplado á proteína G: HCA2 (GPR109A), FFAR2 (GPR43) e FFAR3 (GPR41). Entre todos os ácidos graxos de cadea curta o butirato é o promotor máis potente das células T reguladoras intestinais in vitro e o único do grupo que é un ligando de HCA2. Demostrou ser un mediador fundamental da resposta inflamatoria do colon. Posúe un potencial preventivo e terapéutico para contrarrestar a colite ulcerosa mediada por inflamación e o cancro colorrectal.
O butirato ten propiedades antimicrobianas en humanos que son mediadas polo péptido antimicrobiano LL-37, que está inducido pola inhibición de HDAC sobre a histona H3. In vitro, o butirato incrementa a expresión xénica de FOXP3 o regulador da transcrición de células T reguladoras (Tregs) e promove as células T reguladora do colon pola inhibición das histona desacetilases de clase I; por medio destas accións incrementa a expresión da interleucina 10, unha citocina antiinflamatoria. O butirato tamén suprime a inflamación do colon ao inhibir as vías de sinalización de IFN-γ–STAT1, que están mediadas parcialmente por medio da inhibición das histona desacetilases. Aínda que a sinalización transitoria de IFN-γ está xeralmente asociada cunha resposta inmunitaria normal do hóspede, a sinalización crónica de IFN-γ está a miúdo asociada coa inflamación crónica. Observouse que o butirato inhibe a actividade de HDAC1 que está unido ao promotor do xene Fas en células T, o que resulta na hiperacetilación do promotor de Fas e a regulación á alza do receptor Fas da superficie das células T.
De xeito similar ao doutros agonistas de HCA2 estudados, o butirato tamén produce uns efectos antiinflamatorios marcados en diversos tecidos, incluíndo o cerebro, tracto gastrointestinal, pel e tecido vascular. A unión do butirato a FFAR3 induce a liberación do neuropéptido Y e promove a homeostase funcional da mucosa do colon e do sistema inmunitario entérico.
O ácido butírico é unha importante fonte de enerxía (ATP) para as células que tapizan o colon de mamíferos (colonocitos). Sen ácido butírico como fornecedor de enerxía, as células do colon sofren unha autofaxia regulada á alza (é dicir, autodixestión).
Cancro
O butirato produce diferentes efectos en células saudables e cancerosas, o que se coñece como o "paradoxo do butirato". En concreto, o butirato inhibe as células tumorais do colon e estimula a proliferación de células sas do epitelio do colon. O mecanismo de sinalización non se coñece ben. A produción de ácidos graxos volátiles, como o butirato a partir de fibras fermentables pode contribuír ao papel da fibra alimenticia no cancro de colon. Os ácidos graxos de cadea curta, nos que se inclúe o ácido butírico, prodúcense pola flora intestinal beneficiosa (probióticos) que se alimentan de prebióticos fermentables, que son produtos vexetais que conteñen fibra dietaria. Estes ácidos graxos de cadea curta benefician os colonocitos ao incrementaren a produción de enerxía e poden protexer contra o cancro de colon ao inhibiren a proliferación celular.
Inversamente, algúns investigadores trataron de eliminar o butirato e considérano un potencial impulsor do cancro. Estudos feitos en ratos indican que favorece a transformación de células epiteliais do colon deficientes en MSH2.
Adicción
O ácido butírico é un inhibidor das HDAC que é selectivo para as HDACs de clase I en humanos. As HDACs son encimas que modifican as histonas e poden causar a descatilación e represión da expresión xénica. As HDACs son importantes reguladores da formación sináptica, plasticidade sináptica e formación de memoria a longo prazo. Varias HDACs (especificamente, as de clase I) sábese que están implicadas na mediación do desenvolvemento dunha adicción. O ácido butírico e outros inhibidores das HDAC utilizáronse en investigación preclínica para avaliar os efectos transcricionais, neurais e no comportamento da inhibición das HDACs en animais adictos a drogas.
409
Outros
Historia ano a ano
Antonio Valcárcel López
Antonio Valcárcel López de Lemos, nado en Ourense o 10 de setembro de 1887 e finado en Madrid o 28 de marzo de 1963, foi un avogado e escritor galego.
Vida persoal
Casou con Sofía Domínguez Fernández en 1915.
Illa Fraser
K'gari lingua batjala (Illa Fraser) é unha illa Patrimonio da Humanidade situada ao longo da costa sueste do estado de Queensland, Australia. Atópase aproximadamente a 250 km. ao norte da capital do estado, Brisbane. Está localizada na rexión de Wide Bay–Burnett. A súa lonxitude é aproximadamente de 120 km e o seu largo ten aproximadamente 24 km. Illa Fraser foi inscrita como Patrimonio da Humanidade en 1992. A illa é considerada a illa de area máis grande do mundo con 1.840 km². É tamén a illa máis grande de Queensland, a sexta illa máis grande de Australia e a illa máis grande na costa do leste de Australia.
A illa Fraser foi habitada polos seres humanos fai 5.000 anos. O explorador James Cook navegou pola illa en maio de 1770. Matthew Flinders desembarcou preto do punto máis setentrional da illa en 1802. Durante un curto período de tempo a illa foi coñecida como Grande Illa Areosa. A illa coñeceuse como Fraser debido ás historias dun sobrevivente do naufraxio chamado Eliza Fraser. Hoxe en día a illa é un popular destino turístico. A súa poboación humana residente era de 194 habitantes no Censo Australiano de 2011. En 2009 como parte das celebracións Q150, a illa Fraser foi anunciada como un dos iconas Q150 de Queensland para o seu papel como "atracción natural".
Xoán Curiel
Xoán Curiel Ares, nado na Fonsagrada, é un compositor, guitarrista, cantante e actor galego. Reside en Santiago de Compostela.
Traxectoria
En marzo de 2021 publicou Treides comigo, un disco no que, en colaboración con Iris Gey, puxo música a varias cantigas medievais de trobadores galegos.
Biomasa
miniatura|Sen contar coa biomasa das bacterias, a biomasa de todo o conxunto de organismos do planeta é de 560 mil millóns de toneladas de Carbono.
A biomasa é a masa dos organismos presentes nunha área ou ecosistema nun momento determinado. O concepto de biomasa pode referirse á biomasa de especies, que é a masa dunha ou máis especies, ou a biomasa da comunidade, que é o total da masa das especies dunha comunidade. A biomasa inclúe a todos os dominios, desde microorganismos, plantas e animais. A masa pódese expresar como media de masa por unidade de área ou volume, ou como o total de masa na comunidade.
Como se mide a biomasa depende da finalidade do cálculo. Algunhas veces a biomasa compútase como o total da masa natural dos organismos presentes nun sitio, como pode ser o cómputo de biomasa de pesca recollida nun caladoiro nun día de traballo. Noutros casos, a biomasa pódese referir a parte da materia biolóxica de interese, como é o cómputo en anatomía no que algúns elementos como os dentes e os osos non se computan. Nalgúns outros casos compútase a masa de carbono orgánico (C) que a materia orgánica recollida contén.
Sen contar as comunidades bacterianas, estímase que na Terra existen 560 mil millóns de toneladas de Carbono e que a produción primaría total anual de biomasa está nos 100 mil millóns de toneladas de carbono por ano. A biomasa de bacterias do planeta podería ser de igual cantidade que a de animais e vexetais.
A biomasa pódese empregar como fonte de enerxía. Supón a combustión de leña, arbustos, residuos forestais e agrícolas, restos de poda e subprodutos de industrias de transformación da madeira. Ás veces cítase como enerxía renovable. Nese caso considérase que a explotación emprega os recursos naturais forestais a un ritmo que no que crecemento anual da masa foresta é igual ao ritmo de do consumo humano.
Fly High
"Fly High" é o single nº13 da cantante xaponesa Ayumi Hamasaki, lanzado o mercado o 9 de febreiro do ano 2000 baixo o selo avex trax, converténdoo no primeiro single da artista so ano 2000. A canción Fly High, que xa aparecera no álbum LOVEppears, alcanzou a terceira posición na lista de vendas de Oricon. Como cos dous anteriores singles de Hamasaki, Appears e Kanariya, o número de copias que saíron á venda deste sinxelo se limitaron a 300.000 e na actualidade esta totalmente fóra da distribución. Sinalar que a canción Fly High apareceu na versión xaponesa do videoxogo de Nintendo Gamecube, Donkey Konga.
Güimil-Serviz, Barxas
Güimil-Serviz (Guimil-Serviz oficialmente) é unha entidade colectiva do concello leonés de Barxas. Segundo o INE en 2010 tiña 25 habitantes (11 mulleres e 14 homes), das cales 16 eran de Güimil e 9 de Serviz.
Poboación
No 2000 había 38 persoas censadas nesta entidade, que pasaron a 33 en 2005.
Georgia O'Keeffe
dereita|miniatura|230px|Georgia O'Keeffe na época universitaria Georgia O'Keeffe, nada en Sun Prairie, Wisconsin o 15 de novembro de 1887 e finada en Santa Fe, Novo México o 6 de marzo de 1986, foi unha célebre pintora estadounidense.
Traxectoria
Georgia O'Keeffe naceu nunha familia de agricultores. Logo dos primeiros estudos en Wisconsin, no 1905 pasou a estudar a Chicago e en 1907 a Nova York.
No 1908 asistiu na galería de Nova York do seu futuro marido, o fotógrafo Alfred Stieglitz, a unha mostra de acuarelas de Rodin que a impresionaron profundamente.
Nestes anos, Stieglitz organizou diversas mostras de O'Keeffe, introducíndoa nos ambientes da vangarda neoyorkina, nos que se movían moitos modernistas americanos amigos de Stieglitz, como Charles Demuth, Arthur Garfield Dove, Marsden Hartley, John Marin, Paul Strand e Edward Steichen.
As súas creacións dos anos 1910 están caracterizadas por un abstraccionismo lírico, creado con harmoniosas liñas, figuras e cores; estas obras, principalmente series de ilustracións a carbonciño e acuarela, figuran entre as máis innovadoras de toda a arte estadounidense producida no período.
Na década dos anos 1920 abandonou a técnica da acuarela para realizar pinturas ao óleo de grande formato con formas naturalísticas e arquitectónicas inspiradas nos edificios de Nova York en primeiro plano, como vistas a través dunha lente.
Estas obras contribuíron ao seu éxito, tanto que, a mediados dos anos 20, era considerada unha das artistas máis importantes de América.
No 1924 O'Keeffe e Stieglitz casaron. A partir do 1929 pasou en Novo México varios meses do ano, pintando algunha das súas creacións máis famosas nas que sintetiza a abstracción con representación de flores e paisaxes típicas da zona, especialmente outeiros desérticos cheos de rochas, cunchas e ósos de animais. Os contornos son ásperos, con sutís transicións tonais de cores, que varían ata transformar o asunto en potentes imaxes abstractas, ás veces transfiguradas en sentido erótico.
Nos anos 30 e 40, O'Keeffe recibiu numerosos encargos e, á vez, alabanzas de moitas universidades.
En 1946 faleceu o seu marido e en 1949 O'Keeffe trasladouse permanentemente a Novo México.
Durante os anos 50 produciu unha serie de pinturas con formas arquitectónicas inspiradas na súa casa de Novo México e unha vasta serie de pinturas de nubes como vistas desde fiestriñas dun aeroplano.
A partir do comezo dos anos 70, unha doenza da vista obrigoulle a diminuír o ritmo do seu traballo.
Faleceu en 1986, á idade de 98 anos.
Costoia, Grixalba, Sobrado
Costoia é un lugar da parroquia de Grixalba, no concello coruñés de Sobrado na comarca da Terra de Melide. Segundo o IGE, en 2018 tiña 11 habitantes (7 homes e 4 mulleres).
Eduardo García Penedo
Vida persoal
Casou con Joaquina Rodríguez Peinador e foi pai de Eduardo García Rodríguez
Les Poètes maudits
miniatura|403x403px|Primeira edición do 1884. Les Poètes maudits (Os poetas malditos en galego)  é un libro de ensaios do poeta francés Paul Verlaine publicado por primeira vez en 1884, e deseguido viu a luz unha versión aumentada e definitiva en 1888.
Actualmente, non conta cunha versión oficial publicada e traducida ao galego.
Descrición
Nesta obra hónrase a seis poetas: Os comentarios redactados por Verlaine sobre os autores, que coñeceu persoalmente á maioría, tratan sobre o estilo da súa poesía e de anécdotas persoais vividas con eles.
Verlaine expuxo que dentro do seu individual e única forma, o xenio de cada un deles fora tamén a súa maldición, afastándoos do resto de persoas e levándoos desta forma a acoller o hermetismo e a idiosincrasia como formas de escritura. Tamén foron retratados como desiguais respecto da sociedade, tendo vidas tráxicas e entregados con frecuencia a tendencias autodestrutivas; todo isto como consecuencia dos seus dons literarios.