cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Betanzos
Betanzos foi unha vila creada polo rei Afonso IX, tras aceptar en 1219 o traspaso da poboación de Betanzos O Vello ao lugar de Castro de Untia. Betanzos viviu o seu auxe no baixo medievo, medrando polo comercio da pesca, o viño e dos fornos, e nela instauráronse fidalguías e gremios importantes. Foi declarada cidade do Reino de Galicia polo rei Henrique IV en 1465. Betanzos foi capital de provincia entre os séculos XVI e XVIII. As casas de Fonte de Unta, as súas murallas e portas, as súas igrexas como as de San Francisco e Azougue, a Torre de Lanzós ou a Torre do reloxo na igrexa de Santiago fan que sexa a referencia galega do gótico e unha cidade declarada conxunto histórico-artístico.
Outro patrimonio de interese de Betanzos son as súas igrexas románicas de Brabío, Pontellas ou Tiobre; os edificios neoclásicos de San Antonio de Padua, o Arquivo do Reino de Galicia ou o pazo de Piadela; e conxuntos modernistas como a Casa Núñez, a escola de García Naveira ou o Parque do Pasatempo.
A súa ría, coa súa marisma, e os ríos Mendo e Mandeo, que pasan por Betanzos e bordean a cidade, son parte da zona especial de conservación (ZEC) Betanzos - Mandeo. A ribeira de Piadela e a súa parte do encoro forman parte do ZEC Encoro de Abegondo - Cecebre. Destacan destes espazos a súa diversidade de ribeira, e da marisma no caso do Betanzos-Mandeo. Betanzos forma parte da reserva da biosfera das Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo.
O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é,  ou popularmente.
Situación
miniatura|esquerda|Parroquias de Betanzos. O concello de Betanzos ocupa unha extensión de 24,19 km², polo que é un dos máis pequenos da provincia. Conta con 7 parroquias. O concello encabeza a Comarca de Betanzos e está situado no seu norte, onde comeza a ría de Betanzos. A ambos os lados da ría, polo norte, ten os concellos de Bergondo (dirección noroeste) e Paderne, (dirección nordés). Despois, Betanzos linda polo leste con Coirós, ao sueste e sur con Oza-Cesuras e polo sur e oeste con Abegondo.
Comunicacións
A N-VI atravesa Betanzos vindo de Lugo cara á Coruña. Esta estrada nacional desvíase como Avenida de Castela xa en Coirós e chega ata Betanzos. A mesma N-VI ten unha saída en San Pedro das Viñas que a conecta con Betanzos polo oeste. Igualmente, ao centro de Betanzos chegan a AC-542, vindo do Mesón do Vento, e a AC-840, vindo de Melide. Ademais, a A-641 conecta Betanzos con Ferrol. A Avenida da Coruña conecta o centro de Betanzos coa N-VI ao seu paso xa por San Pedro das Viñas. Outras estradas secundarias que atravesan Betanzos son a A-161, que sae desde San Pedro das Viñas cara a Bergondo, e a DP-0105, que pasa por Montellos vindo desde Limiñón cara a Cortiñán.
A autovía do Noroeste A-6, percorre o concello de leste a oeste conectando Lugo coa Coruña. Esta autovía enlaza coa AP-9 en Piadela, arredor do encoro de Cecebre.
Orografía
Betanzos atópase no final dunha zona de depresión fluvial, onde comeza a abrirse a ría homónima, case ao nivel do mar. A vila de Betanzos levántase nun outeiro entre os ríos Mendo e Mandeo, antes da súa confluencia, entre os 22 e 35 metros de altitude. A pendente das abas dos montes arredor destes ríos acentúase canto máis se achegan á vila. Con todo, a máxima altitude no concello non supera os 160 metros. En Tiobre, Requián ou Brabío acádanse os puntos máis altos, que están entre os 140 e 160 m. En Piadela, en dirección ao encoro, descende tamén a pendente ata chegar aos 40 metros.
Hidrografía
miniatura|dereita|200px|Saída do concello cara a Santiago pasando a ponte de Beldoña, que une [[Guiliade, Piadela, Betanzos|Guiliade, Piadela con Beldoña.]] Está atravesado polos ríos Mandeo, Mendo e Mero. No propio centro de Betanzos xúntanse estes dous ríos Mandeo e Mendo para formar a cabeceira da ría de Betanzos. Un rego, o de Carañas, descende de Tiobre ata o Mandeo, xa preto da confluencia deste co Mendo.
Xeoloxía
Betanzos atópase na serie de Ordes, no complexo paraautóctono da zona de Galicia-Trás-os-Montes. A área que abrangue está formada por grauvacas e metapelitas formadas entre o Neoproterozoico e o Paleozoico. Nalgunha pequena área de Requián e Brabío aparecen grafoneis. En pequenas áreas que seguen un patrón de norte a sur desde Tiobre, a Betanzos e Brabío, aparecen anfibolitas.
A zona de esteiro da ría de Betanzos que se atopa dentro do concello é unha marisma formada sobre dun recheo do Holoceno nas cuncas fluviais dos ríos Mendo e Mandeo.
Demografía
A poboación de Betanzos no 2017 era de 12.941 habitantes, das cales 6.805 eran mulleres e 6.136 homes. O concello ten unha alta densidade de poboación (420,71 hab./km²) debido ao seu pequeno tamaño. O 78,7% da poboación atópase en Betanzos, que é o núcleo urbano do concello. Despois de Betanzos, as maiores poboacións son as de Piadela e Requián
Evolución demográfica
Entre 1900 e 1920 experimentou un leve descenso de poboación, rexistrándose nos anos vinte o seu mínimo (8.709 habitantes). Entre 1920 e 1950 tivo lugar a fase de maior crecemento, aínda que dende esta última década ata 1970 se produciu un novo retroceso demográfico.
Desde o 1970 xurdiu unha recuperación de efectivos motivada por unha nova reorientación das actividades agrarias e un incremento das funcións urbanas. Entre 1991 a 2009 o incremento da poboación foi dun 14,67%. O saldo vexetativo era xa practicamente cero no período 1979-1983, con taxas de natalidade e mortalidade ao redor de 10 por mil. Nas últimas dúas décadas a mortalidade ascendeu e a poboación diminuíu lixeiramente. Nos últimos anos a taxa de natalidade diminuíu, mentres que a de mortalidade aumentou. Contra 2011 a primeira era dun 9,9 por mil e a segunda elevábase a un 11,4 por mil. A proporción de mozos menores de 16 anos representaba en 2013 un 13,25%, a de entre 16 e 64 anos un 64,22% e a de 65 anos en diante un 22,53%. Así mesmo, existían 91 homes por cada 100 mulleres.
Historia
miniatura|Privilexio do [[mosteiro de Sobrado outorgado por Afonso VIII para o traslado de Betanzos ao castro de Untia (1219). ]]
Do medievo á idade moderna
En 1219 o rei Afonso IX aprobou o traslado da xente que residía no lugar de Tiobre, o "Betanzos O Vello" ao lugar do castro de Untia. Como relatou o rei na orde de creación da vila, fíxoo por petición popular: ad instantiam et pettitionem habitatorum. Esa petición viría polas frontes de incursión de normandos ao mando de Horrich ou do propio rei Olaf en 1015. A nova cidade levantouse arredor da nova cidade desde a actual praza de Galicia ata a mosteiro de San Francisco. Nese período o Castro de Untia era do Mosteiro de Sobrado e os residentes tíñanlle que facer unha paga da cuarta parte do producido ou pescado na vila, e dar en propiedade a metade das capelas construídas. En 1232 chegou Fernando III o Santo, vido de Sobrado, e asentouse na vila de Betanzos.
En 1295 Betanzos asinou en Valladolid con outras vilas e cidades (como Lugo, León, Zamora, Astorga, Ribadesella, Oviedo, Salamanca ou Viveiro) un acordo de irmandade para negar tributos forzados e apoiarse mutuamente. Nese acordo non participaron cidades como Tui, Compostela ou A Coruña. De feito, nese século as disputas polos portos e a descarga de mercadoría como sal ou viño foi motivo de confrontación coa cidade da Coruña, chegando a ser mediado polo rei Afonso X. Ese rei prohibiría a súa descarga no porto de Betanzos. Nese século e o seguinte, Betanzos viviría enfrontamentos coa armada portuguesa e inglesa, polos seus ataques.
En 1465 o rei Henrique IV deulle a Betanzos o título de cidade, en gratitude dos servizos prestados a el, e en 1467 os permisos dunha feira franca anual dun mes de duración. Faino pola posición da vila "no levantamento e irmandade de fixestes coas outras cidades, vilas e lugares e fortalezas do meu Reino de Galicia, do que fostes causa e principio dor servizo meu". miniatura|esquerda|200px|Igrexa e convento de San Francisco, construído no [[século XIV co mecenado de Fernán Peres de Andrade O Boo.]]
Neses séculos XIV e XV Betanzos viviu o seu maior esplendor, coa creación de gremios e confrarías e o aumento das fidalguías. Nese período no que aumentou, tamén en extensión, estivo baixo o amparo da dinastía dos Trastámara. No século XIV é cando se constrúen os principais conventos e igrexas grazas ao mecenado de Fernán Pérez de Andrade "O Boo" ou se reconstrúen as igrexas de Santa María e Santiago. Así mesmo, nese período chegou a ter tres hospitais de peregrinos, como o do Espírito Santo, o de San Bartolomeu ou o hospital de San Lázaro para leprosos.
O camiño de Santiago
miniatura|Sepulcro de [[Fernán Peres de Andrade o Boo|Fernán Peres de Andrade O Boo na igrexa de San Francisco.]] Un texto de Ordoño II de 911, falando do mosteiro de San Salvador de Cis, relata como paso do camiño compostelá polo castro Xanrozo, en Requián, despois de pasar pola ponte de Beldoña. Afonso V tamén o cita en 1020 ao demarcar un coto do mosteiro de San Estevo de Piadela, nas beiras do río Mero e Limiñón. Outras documentacións de 1160 e 1168 describen como o camiño baixaba cara a ponte das Cascas, a beira do que primeiro foi o mosteiro de San Paio de Xeronzo e logo o de Santa María das Donas, para logo pasar pola Porta da Vila.
Guerra Irmandiña
Betanzos xogou un papel central na Gran Guerra Irmandiña. Líderes da Irmandade como Afonso de Lanzós ou Joan Branco foron naturais da cidade. Precisamente, en 1465 Henrique IV concedeu á poboación o título de cidade, e en 1467 permitiulle a celebración dunha feira franca anual grazas á mediación de Joan Branco. Grazas a este capitán irmandiño a cidade de Betanzos recuperou o seu voto nas Cortes.
Anos máis tarde, na reorganización territorial dos seus reinos, os Reis Católicos dividiron a antiga provincia de Betanzos en dúas, creando a da Coruña e mantendo a Betanzos como capital de provincia, na que foi a época de maior esplendor da cidade. Ata algún ano entre 1533 ou 1552 ambas as dúas cidades compartían corrixidor e eran da mesma provincia.
Incendios de 1569 e 1616
miniatura|Mapa de Betanzos que representa a incidencia do incendio, 1616. A cidade de Betanzos sufriu o verán de 1569 e o 18 de setembro de 1616 dous importantes incendios. Nese último incendio arderon 262 edificios, entre os cales estaban varios pazos, o hospital de San Cristovo, o convento de San Francisco e a igrexa de Santa María do Azougue. Diferentes sectores da cidade mobilizáronse para obter as concesións das reconstrucións e refacela.
Eses dous incendios afectaron ao importante sector de fornos, que foron arredor de dez, e que abastecían ás case duascentas panadarías da cidade. A produción dos fornos foi desde o século XIII ata o século XVII de importancia na cidade, xa que abastecía, entre outros, ao exército e a armada na Coruña.
Idade moderna e contemporánea
miniatura|Casa consistorial na Praza da Constitución. En 1734 creáronse rexementos de milicias provinciais e a Betanzos asignóuselle unha, que durou ata o 1841. O 10 de xaneiro de 1809 entraron en Betanzos as tropas inglesas de cara a Coruña a embarcar no porto. A noite anterior ao seu paso por Betanzos evacuouse a xente da cidade e desfixeron as pontes das Cascas e a Nova para evitar a incursión do exército.
O 16 de xullo de 1812, coa aprobación da nova constitución española, constituíuse o Concello de Betanzos. Entrou en funcións o día 3 de decembro dese ano. En 1833 mudouse a división de Galicia en provincias. Javier de Burgos fixo efectiva en 1834 unha nova división administrativa, extinguíndoa e integrando a antiga provincia de Betanzos na da Coruña.
O inicio da época industrial en Betanzos comezou coa instalación de fábricas de curtido de coiro a finais do século XVIII. Con ese material elaborábanse calzados ou distribuíase desde portos como o da Coruña cara as Américas. O decaemento da cidade posterior a este período veríase revitalizado, entre outros, coa chegada do ferrocarril a principios do século XX. Nesa liña cabe resaltar o legado dos legado dos irmáns García Naveira na cidade entre os séculos XIX-XX. Trala súa volta de migración na Arxentina fomentaron as construcións da casa do pobo, as escolas de San Francisco e o Asilo de García Naveira, o sanatorio de San Miguel, o lavadoiro das Cascas e mesmo o parque do Pasatempo.
Desde 1970 o casco antigo de Betanzos está declarado Conxunto Histórico-Artístico.
Irmáns García Naveira
miniatura|esquerda|200px|Estatua dos irmáns García Naveira na praza principal do concello. Dous irmáns labradores, Juan e Jesús, nados na Ribeira de Betanzos en 1849 e 1853, convertéronse en empresarios na Arxentina, despois de migrar para alí en 1870. Adicáronse na emigración a banca e a conselleiros de diferentes empresas. Tralo seu retorno a Betanzos en 1893, os dous irmáns García Naveira involucráronse en paliar a pobreza e a darlle servizos á cidade. Chegaron a crear unha fundación para iso en 1908. Fomentaron a creación de escolas, como a Xesús García Naveira, asilos e refuxios para discapacitados, como o asilo García Irmáns, melloraron sanatorios, como o de San Miguel e mesmo crearon sindicatos. Entre as obras que financiaron destacan o lavadoiro público das Cascas e o Parque do Pasatempo.
A praza co seu nome e a estatua dos Irmáns García Naveira no centro de Betanzos conmemoran o seu legado na cidade.
Irmandades da Fala
miniatura|Bandeira das [[Irmandades da Fala, exposta no Museo das Mariñas.]] O berce das Irmandades da Fala, que estivo na Coruña, tivo a persoeiros nados en Betanzos, como Xil Casares, involucrados nel. En 1917 as irmandades foron ampliando os seus lugares e crearon un grupo betanceiro liderado por Vales Villamarín. Así, nun pregón que fixeron no seu ano de constitución local poxaron polo galeguismo e pola loita no seu discurso de presentación. Anteriormente, cabe destacar que no Palco da Música Manuel Lugrís Freire pronunciara en 1907 o primeiro discurso público integramente en lingua galega. O novo grupo betanceiro participou noutros movementos comarcais e nos xogos florais de 1918, nas festas do San Roque, onde se alzan na defensa da lingua. Desde ese momento bateron en disputas en diversos actos, como coros ou actividades literarias. As irmandades betanceiras reorganizáronse e combateron pola identidade perante o Concello, e sobreviviron ata 1921. A comunidade local foise desligando ou batendo en conflito coas posicións das irmandades nas súas xuntanzas, como a do 1922 en Monforte, inda que seguiu o seu paso e remataría afirmándose como Irmandade Nazonalista Galega ese ano. Desde o 1922 editaron a revista Rexurdimento e perduraron ata 1930, con esa pausa de sete anos por mor da ditadura entre medias.
Toponimia
O topónimo Betanzos aparece para o actual lugar de Betanzos "O Vello", en Tiobre. Coa creación da vila en 1219 ese topónimo empregouse como substituto do nome do Castro de Untia, o castro onde se construíu a nova vila. Betanzos xorde do nome do pobo ou do lugar de residencia dos "Betantios" ou "Betancios". Ese xentilicio ou etnónimo (o nome dun pobo ou etnia) é de orixe celta e faría referencia á figura dun deus ou dun persoeiro chamado "Beto" ou "Bito". A raíz dese nome do pobo estaría no termo celta *bitu, que significa "mundo". e tería aparecido antes do século III. Antes xa se tivera proposto a orixe no termo celta "briga", inda que tamén o romano "habitancium" co significado de lugar onde se vive.
O anterior topónimo de "Unctia" podería significar ou ben unha poboación onde se atopa auga de calidade ou ben "bubas", ganglios infartados.
Nalgúns textos históricos a vila de Betanzos identificouse con Flavium Brigantium, Brigantium; un lugar na mariña coruñesa que se citou en obras romanas como o itinerario de Antonino. Porén, ese Brigantium ou Bracantia realmente facía referencia á actual cidade da Coruña.
Co motivo da Feira Franca Medieval recibe o nome de Betanzos dos Cabaleiros.
Patrimonio
miniatura|dereita|200px|Casas de Fonte de Unta. Betanzos destaca en particular polo conxunto histórico e artístico que forman a cidade construída no antigo Castro de Untia. A cidade está amurallada, conta con catro portas de entrada e un patrimonio arquitectónico civil e relixioso no seu interior o cal máis do 28% está catalogado e protexido. Este conxunto pódese considerar como a capital do Gótico de Galicia.
Patrimonio arqueolóxico
En Betanzos están catalogados cinco castros:
Patrimonio arquitectónico
miniatura|dereita|200px|Porta da Ponte Nova. No caso histórico de Betanzos destacan os seguintes monumentos   : miniatura|esquerda|200px|Pazo de Bendaña, na Praza da Constitución. miniatura|dereita|200px|Cása Núñez, na Praza da Constitución.
miniatura|dereita|200px|Parque do pasatempo. Nas inmediacións de Betanzos destaca o parque do Pasatempo. Ese parque construíuno Xoán García Naveira entre 1893 e o 1895 despois de volver da súa emigración na Arxentina. A súa finalidade foi a de crear un parque didáctico, como se fose unha enciclopedia.
Fóra do centro histórico, noutros lugares de Betanzos pódense resaltar  :
Patrimonio relixioso
miniatura|dereita|200px|[[Igrexa de Santa María do Azougue|Santa María do Azougue.]] Na cidade de Betanzos atópanse o  : miniatura|esquerda|200px|Santuario da Nosa Señora dos Remedios ou do Camiño.
Fóra da vila betanceira, destaca entre o patrimonio as igrexas románicas de San Martiño de Brabío (Século XII), Santa María de Pontellas (con elementos barrocos, do século XIII) e a de Tiobre (século XII). Ademais, o Santuario da Nosa Señora dos Remedios, que está en Tiobre e é do século XVI, obra de Juan de Herrera. Outras a destacar son as posteriores de estilo barroco, como a igrexa de Piadela (século XVI) co seu pazo do século XVIII, a igrexa de Requián (século XVI-XVIII), o santuario das Angustias (século XVIII) e a igrexa de Piadela. Destaca tamén a Capela da Madalena, nas Angustias de San Pedro das Viñas, que data do século XVIII.
Patrimonio cultural
En Betanzos publícase o Anuario Brigantino, publicación local fundada en 1948 de difusión cultural de calidade e prestixio recoñecido. A súa saída preséntase cada ano coma un importante acontecemento social da cidade.
Camiño de Santiago por Betanzos
O camiño inglés de Santiago de Compostela entra por San Martiño de Tiobre, onde se atopa o pazo do Barral, despois de pasar a Ponte do Porco e Montecelo, Paderne. Desde Tiobre continúa baixando ata a Señora dos Remedios. Nesa última baixada pásase a ponte sobre do río Mandeo e éntrase na cidade polo arco da Ponte Vella. A entrada no centro histórico faise pola Porta Vella e pola rúa de Prateiros, despois de chegar á praza de García Irmáns. Desde alí pódese subir a rúa do Castro cara a praza da Constitución, o antigo castro de Untia. De Betanzos sáese pola Porta da Vila e praza de García Irmáns cara ás Cascas. Xa nas Cascas camiño segue o río Mendo e diríxese cara a Xanrozo ata entrar en Limiñón, Abegondo.
Escolas
O concello conta cos seguintes centros escolares: miniatura|200px|dereita|Instituto de educación secundaria [[IES Francisco Aguiar|Francisco Aguiar na Avenida da Coruña en Betanzos.]]
Centros sociais, bibliotecas e museos
miniatura|dereita|200px|Porta de entrada do Arquivo e Museo das Mariñas. Betanzos conta con dous museos:
A súa biblioteca pública, a Biblioteca Pública Municipal de A. Castelao, tamén está no antigo convento de Santo Domingo. Ademais, ten un conservatorio municipal de música na rúa Cabildos.
En canto a centros sociais hai un en Infesta e outro, cun espazo deportivo, en Piadela.
Festas e celebracións
miniatura|Globo de Betanzos.
Economía
miniatura|Sede de [[Gadisa no polígono de Piadela.]] A súa economía está baseada fundamentalmente nos servizos. Betanzos é un centro administrativo e xurídico da comarca que leva o seu nome, baseando o seu crecemento no comercio, a banca, a cultura e o turismo. Betanzos, como cabeceira de comarca e pola súa situación xeográfica e clima, é unha terra con sona pola calidade dos seus produtos da terra.
En Betanzos ten a súa sede ABANCA, un dos meirandes bancos de España.
Un dos produtos tradicionais de Betanzos é o viño, e arestora está declarado como de interese xeográfico. Cultívase en pequenas explotacións ás beiras dos ríos Mandeo e Mendo. O viño de Betanzos é principalmente comercializado na localidade por pequenas adegas. Ademais, en Betanzos tivo a súa sede a sociedade española para o cultivo do lúpulo, que se introduciu a principios do século XX e chegou a ter un importante impacto económico. O lúpulo era principalmente mercado pola empresa Hijos de Rivera e dáballe á cervexa Estrella Galicia o seu sabor amargo característico. Hoxe a produción agrícola esta baseada en pequenas hortas. Son unha axuda á economía local e das feiras.
Desde o punto de vista industrial, a cidade converteuse, pola súa situación estratéxica, en centro loxístico dalgunhas das empresas de transportes ou abastecementos alimenticios relevantes na zona. No polígono de Piadela ten a súa sede Gadisa.
Infraestruturas de transporte
miniatura|esquerda|200px|Estación ferroviaria Betanzos-Cidade. Betanzos é un nó de comunicacións, está situado ao fondo da ría de Betanzos, grazas a comunicación da N-VI e a Autoestrada do Noroeste A-6. Ata a construción da Ponte do Pedrido e da Ponte da ría de Betanzos era lugar de paso obrigado nas comunicacións por estrada entre Ferrol e A Coruña. As súas estacións de tren, en Infesta e a da Cidade, tiveron unha importante historia na comunicación entre A Coruña e Ferrol e con Monforte de Lemos.
A ría e parte dos ríos Mandeo e Mendo son navegables, o cal ten unha certa repercusión como espazo de ocio e económico.
Espazos naturais protexidos
Betanzos conta con parte en dúas zonas especiais de conservación (ZEC) declaradas en 2014, despois de ser candidatas como espazos de interese en 2004. A que ocupa maior extensión no concello é a ZEC Betanzos - Mandeo. Esta zona de protección ampara ás marismas da ría de Betanzos e as ribeiras do Mandeo e Mendo ao seu paso polo concello. O seu maior interese é o esteiro interior da ría a diversidade de especies entre o litoral da cabeceira da ría e os últimos tramos dos ríos.
Ademais, unha parte da cabeceira do ZEC Encoro de Abegondo - Cecebre está dentro do concello, que é unha parte da parroquia de Piadela. Esta zona do encoro é unha das áreas de maior interese de conservación e que destaca polos seus bosques aluviais, brañas e prados de ribeira arredor do río Mero.
Reserva da biosfera
O concello de Betanzos forma parte do proxecto das reservas da biosfera do programa MAB da UNESCO, dentro da Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo. Estas iniciativas de reservas pretenden fomentar o desenvolvemento sostible, a economía local e conservar os espazos naturais locais.
Espazos interese de local
Un espazo natural de interese é o río Pelamios, un río que conflúe co Mandeo preto de Betanzos. Ese treito de ribeira contén dezanove muíños de maquía.
Deporte
miniatura|dereita|200px|Piragüismo no Mandeo, preto do porto deportivo. Os servizos municipais de Betanzos contan cun polideportivo, un pavillón polideportivo, unha piscina cuberta e outra descuberta. As escolas municipais forman en atletismo, karate, ciclismo, fútbol, taekwondo ou deportes náuticos, entre outros. Destaca tamén as instalacións como as do Club Náutico Ría de Betanzos.
En varias parroquias de Betanzos existen campos polideportivos e de fútbol, como o do Carregal ou o municipal García Hermanos en Betanzos.
O Betanzos CF fundado no 1952 representa a vila na preferente galicia.
O concello organiza anualmente a Gala do Deporte.
Consello de guerra
Consello de guerra é un procedemento xudicial militar de carácter sumario ou sumarísimo no cal dilucídase de forma rápida a comisión dun delito tipificado no Código de Xustiza Militar que, pola situación de guerra ou outra análoga (estado de excepción, estado de sitio ou estado de alarma), non permite esperar á xustiza militar ordinaria.
Está presidido por un Xeneral e fórmano en total tres ou cinco militares de alta gradación, coa asistencia ocasional dun xurista. En situacións de guerra constátanse os feitos dos que se acusa, permítese unha defensa sucinta do acusado e a pena imponse e execútase de xeito inmediato. Carece, de forma xeral, das garantías constitucionais propias do Estado de dereito.
Gontán de Arriba, Quende, Abadín
Gontán de Arriba é un lugar da parroquia de Quende no concello lugués de Abadín na comarca da Terra Chá. Xunto con Gontán de Abaixo tiña 70 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 32 eran homes e 38 eran mulleres.
Beastie Boys
Beastie Boys foi un grupo musical de hip hop de Nova York fundado en 1978. A banda estaba composta por Michael "Mike D" Diamond (voces, batería), Adam "MCA" Yauch (voces, baixo), e Adam "Ad-Rock" Horovitz (voces, guitarra, programación). Beastie Boys formouse a partir da banda de hardcore punk experimental The Young Aborigines, fundada ee 1978 e que tiña a Diamond como vocalista, a Jeremy Shatan no baixo, a John Berry na guitarra, e a Kate Schellenbach na batería. Cando Shatan marchou en 1981, Yauch substituíuno no baixo e a banda cambiou o seu nome polo de Beastie Boys. Berry marchou pouco despois e foi substituído por Horovitz.
Comezaron tocando hardcore punk nos primeiros discos, pero máis tarde comezaron a experimentar como pioneiros do hip hop e o rap, converténdose en referencia fundamental dos mesmos. Tamén editaron discos baseados no funk e o jazz, e non é raro que nos seus discos de hip hop inclúan algún momento de rock ou punk ou algún corte acústico. Tamén son coñecidas as actividades de Turntablism e de produción musical dos seus membros.
Beastie significa Boys Entering Anarchistic States Towards Internal Excellence, segundo Mike D.
Membros
O grupo estaba composto por Adam Yauch (MCA, finado o 4 de maio de 2012), Mike Diamond (Mike D) e Adam Horovitz (Adrock), aínda que outros músicos formaron parte do grupo: Kate Schellenbach (batería) e John Berry (guitarra) formaran parte antes ó gravar o primeiro disco, o hardcore punk Pollywog Stew no selo independente punk Ratcag Records en 1981.
Traxectoria
En 1983, e despois de visitar clubs da Gran Mazá onde se expuña o embrionario estilo hip hop, amosan os primeiros contactos co estilo no seu EP Cooky Puss. Un dos temas dese disco, o semi-dub Beastie Revolution, significoulles un golpe de sorte inesperado ó gañar unha demanda á British Airways por usar a canción sen permiso para un anuncio, o que lles reportou 40 000 dólares por parte da compañía.
O seu primeiro LP 100 % Rap foi producido polo lendario Rick Rubin. Este foi o mítico Licensed To Ill de 1986 (Def Jam Records), que chegou a ser o primeiro disco de rap en gañar multiplatino, debido en gran parte á enorme popularidade dos seus temas Fight For Your Right (To Party), Don't Sleep Till Brooklyn (coa colaboración do guitarra do grupo thrash metal Slayer, Kerry King), e o máis electro Brass Monkey. O disco significou unha revelación de malas actitudes adolescentes esparcidas pola letra e o videoclip de Fight For Your Right (número 11 no Reino Unido), e un manifesto de usar samples de todo tipo, desde Led Zeppelin ó tema do programa televisivo Mr.Ed. O paradpxal é que se ben gañaron unha demanda por expropiación ilícita dun dos seus temas á compañía aérea británica, eles mesmos serían unha das primeiras vítimas no mundo do hip hop en ser demandados polos artistas que samplearon (no seu caso foron demandados polo músico funk Jimmy Castor polo uso sen permiso do tema Return Of Leroy na canción Hold it Now, Hit It!).
O tremendo éxito do seu debut rapeiro derivou en xiras exitosas pero moi polémicas, que incluían strippers danzando engaioladas, ou a MCA lanzando chorros de cervexa, mentres o logo da Volkswagen colgando como colar de Mike-D motivou unha "onda de delincuencia xuvenil" de chicos atacando automóbiles da compañía alemá por toda Inglaterra. Nese tempo tiveron como DJ a un membro de Original Concept, e parte do stuff de Run-DMC a Wendell Fite, coñecido como DJ Hurricane. Malia a mala fama que se estaban gañando, que lles serviu para alimentar o seu status de "Rock stars", os Beasties tiveron serias discusións co selo Def Jam e especialmente con Russell Simmons por "contratos impagos" e mala xestión de dereitos, o que os levou a comezos de 1988 a retirarse da compañía discográfica que albergaba tamén a estrelas do cada vez máis popular mundo hip hop como LL Cool J, Public Enemy ou Slick Rick cos que compartiran escenarios dos Estados Unidos, Europa e o Xapón no "Def Jam Tour" de 1987.
dereita|250px A emigración de selo (a Capitol Records) e de lugar (de Nova York a Os Ánxeles) máis o novo son hip hop emerxente deron os seus froitos no álbum Paul's Boutique, lanzado en 1989. O disco aínda está sinalado como unha das máis complexas obras da era do sampling, con fortes influencias do funk e a psicodelia. Distintas tamén eran as letras, que reflectían unha fixación ecléctica de temas onde simbolizaban a súa visión da vida na rúa: da novela ''A Clockwork Orange de Anthony Burguess, ós "Tres Hebreos" do Antigo Testamento. A produción deste disco estivo a cargo de The Dust Brothers, que por entón xa eran un apreciado equipo de produción para outras estrelas como Tone Loc ou Young MC.''
Terminado o estudio propio chamado "The G-son", o disco de 1992 Check Your Head significou o retorno parcial das súas raíces hardcore punk, sampleando menos e volcándose a un formato de guitarra, batería e baixo. Inclúe tamén mesas de mesturas a cargo de DJ Hurricane, e un sabor "retro" dos teclados de Mark "Nishita" Ramos, e a colaboración na produción de Mario Caldato Jr., un enxeñeiro que coñeceran na época do Paul´s Boutique. So Whatcha Want é o sinxelo máis destacado deste álbum de son máis cru.
En 1994 sae ó mercado o máis exitoso álbum a nivel mundial da banda, Ill Communication, que contou coa participación doutros artistas como Biz Markie (que xa aparecera en Check Your Head), Q-Tip de A Tribe Called Quest, Eric Bobo (percusión, fillo do salseiro Willy Bobo e membro tamén de Cypress Hill), Amery Smith (AWOL, batería) e de novo a coprodución de Caldato. Destacaron deste disco os temas Sure Shot, Root Down, Get It Toghether (xunto a Q-Tip), o místico Shambala e os instrumentais Ricky's Theme e Sabrosa.
O vídeo dirixido por Spike Jonze para a canción hardcore Sabotage o que impactou como homenaxe ás series policiais setenteiras como "Starsky & Hutch", e que conseguiu un premio MTV como Mellor Vídeo de 1994.
Michael Schwartz (Mixmaster Mike) dos "Invisible Scratch Picklz" foi o DJ no esperado disco Hello Nasty de 1998. Saíron de xira con grupos como Run-DMC, Public Enemy, LL Cool J, A Tribe Called Quest, House of Pain, Cypress Hill, Beck Hansen, Bjork e outros grandes do hip hop e o Rock Alternativo.
Discografía
Fonte: "The Virgin Encyclopedia of Dance Music" páxinas 29 e 30 (1998 Virgin Books).
Pacto de irmãos
O Pacto de irmãos pode referirse a:
A Pinguela, Lagoa, Alfoz
A Pinguela é un barrio da parroquia de San Vicente de Lagoa, no concello lugués de Alfoz. Tiña 13 habitantes en 2015 (7 homes e 6 mulleres) segundo datos do IGE. Iso supón unha diminución da poboación respecto a 2007 cando tiña 14 habitantes (8 homes e 6 mulleres).
Este barrio está situado moi preto da igrexa parroquial, e nel está localizada unha das dúas escolas que existían na parroquia de Lagoa: a escola da Pinguela. Esta escola funcionou até principios dos 90, os últimos anos como centro de educación infantil e primeiro ciclo da primaria. Dende que se pechou, só se usa como colexio electoral cando hai eleccións, aínda que ás veces teñen lugar alí charlas, reunións, mesmo cursiños. Nos últimos tempos estiveron alí expostos os planos do parcelamento previsto no concello.
Xunta de Galicia de 2005
Tralas Eleccións ao Parlamento de Galicia de 2005 a Xunta de Galicia quedou conformada polo presidente, vicepresidente e 12 consellerías:
Nomenclatura filoxenética
Definicións
miniatura|400px|Os clados indicados por liñas descontiuas de cada figura están especificados polo antepasado X. Coa hipótese de que as relacións son como na árbore da esquerda, o clado inclúe X, A, B e C. Coa hipótese de que as relacións son as da árbore da dereita, o clado inclúe X, A e B.
A nomenclatura filoxenética liga os nome a clados, que son grupos que consisten nun antecesor e todos os seus descendentes. Estes grupos poden denominarse tamén monofiléticos. Hai camiños lixeiramene diferentes para especificar o antepasado, que se discuten máis abaixo. Unha ve que se especifica o antepasado, o significado do nome queda fixado: o antepasado e todos os organismos que son os seus descendentes están incluídos no taxon nomeado. Listar todos estes organismos (é dicir, proporcionando unha circunscrición completa) require coñecer a árbore filoxenética completa. Na práctica, hai só unha ou algunhas hipóteses sobre cal é a árbore correcta. As diferentes hipóteses levan a diferentes organismos que se consideran incluídos no taxon nomeado, pero non afectan a que organismos se aplica o nome. Neste sentido o nome é independente da revisión da teoría.
Definicións filoxenéticas dos nomes dos clados
A nomenclatura filoxenética liga nomes a clados, que son grupos que constan só dun antepasado e os seus descendentes. Todo o que se necesita para definir un clado é, por tanto, designar o antepasado. Hai varias maneiras de facelo. Comunmente, o antepasado indícase pola súa relación con dous ou máis especificadores (especies, espécimes ou trazos) que son mencionados explicitamente. O diagrama mostra tres maneiras comúns de facelo. miniatura|250px|As tres maneiras máis comúns de definir o nome dun clado: baseado nun nodo, baseado nunha rama e baseado nunha [[apomorfía. A árbore representa a hipótese filoxenética sobre as relacións de A, B e C.]]
A nomenclatura filoxenética permite o uso, non só de relacións ancestrais, senón tamén da propiedade de ser existente. Unha das principais vías de especificar os Neornithes (as aves modernas), por exemplo, é: Neornithes é un a clado coroa, un clado no cal o último antepasado común dos seus membros existentes é tamén o último antepasado común de todos os seus membros.
Definicións baseadas nun antepasado dos nomes dos taxons parafiléticos e polifiléticos
No PhyloCode, só un clado pode recibir unha "definición filoxenética", e esta restrición é observada neste artigo. Porén, tamén é posible crear definicións para os nomes doutros grupos que son filoxenéticos no sentido de que se usan só relacións ancestrais ancoradas en especis ou espécimes. Por exemplo, asumindo que Mammalia e Aves se definen desta maneira, Reptilia podería ser definido como "o antepasado común máis recente de Mammalia e Aves e todos os seus descendentes excepto Mammalia e Aves". Isto é un exemplo dun grupo parafilético, un clado menos un ou varios clados subordinados. Os nomes de grupos polifiléticos, caracterízanse por un trazo que evolucionou converxentemente en dous ou máis subgrupos, poden de xeito similar ser definidos como a suma de múltiples clados.
Categorías
Baixo os códigos de nomenclatura tradicionais, como o Código Internacional de Nomenclatura Zoolóxica e o Código Internacional de Nomenclatura para algas, fungos e plantas, os taxons que non están explicitamente asociados a unha categoría taxonómica non poden ser nomeados formalmente, porque a aplicación dun nome a un taxon está baseado tanto nun tipo coma nunha categoría. A necesidade dunha categoría é unha importante diferenza entre a nomenclatura filoxenética e a tradicional. Isto ten varias consecuencias: limita o número de niveis incrustados aos cales poden aplicarse nomes; causa que as terminacións dos nomes cambien se un grupo cambiou de categoría, mesmo se ten exactamente os mesmos membros (é dicir, a mesma circunscrición); e é inconsistente loxicamente con que todos os taxons sexan monofiléticos.
Especialmente nas décadas recentes (debidos aos avances en filoxenética), os taxónomos nomearon moitos taxons "incrustados" ou "aniñados" (é dicir, os taxons que están contidos dento doutros taxons). Ningún sitema de nomenclatura intenta nomear todos os clados; isto sería especialmente difícil na nomenclatura tradicional, xa que a cada taxon nomeado debe dárselle unha categoría inferior que a de calquera taxon nomeado no cal estea incrustado, polo que o número de nomes que poden ser asignados nun conxunto incrustado de taxons poden non ser maiores que o número de categorías xeralmente recoñecdidas. Gauthier et al. (1988) suxeriron que, se a Reptilia se lle asigna o seu rango tradicional de clase, entón unha clasificación filoxenética ten que asignar a categoría de xénero a Aves. Nunha clasificación así, todas as ~12 ,000 especies coñecidas existente e extintas de aves terían que ser incorporadas a ese xénero.
Os partidarios da nomenclatura filoxenética propuxeron varias solucións mentres se manteñen os códigos de nomenclatura baseados en categorías. Patterson e Rosen (1977) suxeriron nove novas categorías entre familia e superfamilia para poder clasificar un clado de arenques, e McKenna e Bell (1997) introduciron un gran conxunto de novas categorías para representar a diversidade dos mamíferos; pero estes non tiveron un uso moi estendido. En botánica, o Grupo da Filoxenia das Anxiospermas, responsable da clasificación máis amplamente usada actualmente das plantas con flor, adoptaron unha estratexia diferente. Conservaron as categorías tradicionais de familia e orde, considerando que son valiosas na ensinanza e estudo das relacións entre os taxons, pero tamén introduciron nomes de clados sen categoría formal.
Os principios da nomenclatura tradicional baseada en categorías son loxicamene incompatibles con que todos os taxons sexan estritamente monofiléticos. Cada organismo debe pertencer a un xénero, por exemplo, tería que haber un xénero para cada antepasado común dos mamíferos e aves. Para que cada un deses xéneros sexa monofilético, terían que incluír en ambos os casos a clase Mammalia e a clase Aves. Porén, na nomenclatura baseada en categorías, as clases deben incluír xéneros, e non o contrario.
Filosofía
O conflito entre a filoxenética e a nomenclatura tradicional reflicte as súas diferentes consideracións sobre a metafísica dos taxons. Para os que avogan pola nomenclatura filoxenética, un taxon é un individuo, unha entidade que gaña e perde atributos a medida que pasa o tempo. Igual que unha persoa non se converte noutra cando cambian as súas propiedades a medida que madura, envellece ou con cambios máis radicais como a amnesia, perda dun membro, ou un cambio de sexo, así os taxons seguen sendo a mesma entidade sen importar as características que perderon ou adquiriron.
Para calquera individuo, ten que haber algo que conecte os seus estados temporais en virtude dos cales segue sendo a mesma cousa. Nunha persoa, a continuidade espazo-temporal do corpo proporciona unha conexión relevante; desde a infancia á vellez, é o corpo o que traza un percorrido continuo a través do mundo e os seus camiños, en vez de calquera característica do individuo, o que conecta o bebé co octoxenario. Nun taxon, se as características non son relevantes, só poden ser as relacións ancestrais as que conecten a especie devoniana  Rhyniognatha hirsti coa moderna bolboreta monarca como representantes ambos, separados 400 millóns de anos, do taxon Insecta.
Se a ascendencia dun antepasado é dabondo para a continuidade dun taxon, entón todos os descendentes dun membro dun taxon serán incluídos no taxon, polo que todos os taxons fiables son monofiléticos; os nomes de grupos parafiléticos non merecen recoñecemento formal. Como "Pelycosauria" fai referencia a un grupo parafilético que inclúe algúns tetrápodos do Permiano pero non os seus descendentes existentes, non pode admitirse como un nome válido de taxon.
Para os partidarios da nomenclatura tradicional os taxons son conxuntos ou clases. A diferenza dos individuos, os taxons están constituídos por similitudes, características compartidas entre todos os seus membros. Os grupos monofiléticos son especialmente valiosos e son nomeados primeiramente porque a miúdo comparten propiedades de interese. Como moitos grupos parafiléticos tamén comparten ese tipo de propiedades, que neste caso son plesiomorfías, darlles un nome tamén é útil para unha investigación produtiva. Esta adxudicación de nomes é fortemente defendida por algúns científicos; nunha carta de 2005 enviada á revista Taxon, 150 biólogos de todo o mundo uníronse na defensa dos taxons parafiléticos. Sinalaron que para Darwin, a evolución implicaba descendencia e modificación, non só descendendia. Os taxons para eles, son conxuntos de organismos unidos por similitudes; cando a semellanza é demasiado débil, os descendentes xa non son en absoluto membros do taxon dos seus antepasados.
Historia
miniatura|"[[Árbore filoxenética monofilética dos organismos". ]] A nomenclatura filoxenética é un resultado da aceptación xeral da ramificación no curso da evolución, representada nos diagramas de Jean-Baptiste Lamarck e escritores posteriores como Charles Darwin e Ernst Haeckel. En 1866, Haeckel construíu por primeira vez unha árbore conxunta de todos os seres vivos e procedeu inmediatamente a trasladala á clasificación. Esta clasificación estaba baseada en categorías, como era normal daquela, pero non contiña taxons que Haeckel consideraba polifilético. Nel, Haeckel introduciu a categoría de filo, que tiña a connotación de monofilia na súa etiloloxía (literalmente "talo, ~tronco").
Desde entón, debateuse de que maneira e en que extensión debería usarse a filoxenia dos seres vivos como base das clasificacións, e as posturas ían desde a "taxonomía numérica" (fenética) á "taxonomía evolutiva" (gradística) e á "sistemática filoxenética". Desde a década de 1960 en adiante, propuxéronse ocasionalmente clasificacións sen categorías, pero en xeral utilizáronse os principios da nomenclatura baseada en categorías nas tres escolas taxonómicas.
A maioría dos principios básicos da nomenclatura filoxenética (falta de categorías obrigatorias e algo aproximado a definición filoxenéticas) poden, non obstante, ser rastreadas ata 1916, cando Edwin Goodrich interpretou o nome Sauropsida, proposto 40 nos antes por T. H. Huxley, incluíndo nel as Aves e a parte dos Reptilia, e acuñou o novo nome Theropsida para incluír a mamíferos xunto con outra parte de Reptilia. Goodrich non lles deu categorías, e tratounos exactamente como e fosen definicións filoxenéticas, sen usar nin contidos nin características de diagnóstico para decidir se un determinado animal debería pertencer a Theropsida, Sauropsida, ou outro grupo unha vez que había acordo sobre a súa posición filoxenética. Goodrich tamén opinaba que o nome Reptilia debería abandonarse unha vez que a filoxenia dos réptiles fose coñecida mellor.
O principio de que só os clados deberían ser nomeados formalmente fíxose popular nalgúns círculos na segunda metade ddo século XX. Espallouse xunto cos métodos para descubrir clados (cladística) e é unha parte integral da sistemática filoxenética (ver arriba). Ao mesmo tempo, evidenciouse que os sistemas tradicionais de nomenclatura nas que as categorías taxonómicas son obrigatorias producían problemas. Algúns autores suxeriron abandonalos completamente, empezando co abandono de Willi Hennig da súa roposta inicial de definir as categorías como clases de idades xeolóxicas.
O primeiro uso da nomenclatura filoxenética nunha publicación data de 1986. Pouco despois, apareceron publicacións teóricas perfilando os principios da nomenclatura filoxenética, e tamén posteriores publicacións que contiñan aplicacións da nomenclatura filoxenética, principalmente de vertebrados (ver sección de Literatura).
Nun intento de evitar un cisma na comunidade de biólogos, "Gauthier suxeriu que dous membros da ICZN aplicasen nomes taxonómicos normais regulados polo código zoolóxico soamente aos clados (polo menos en taxons supraespecíficos) e que abandonasen as categorías linneanas, pero estes dous membros axiña rexeitaron estas ideas" (Laurin, 2008: 224). Isto levou a Kevin de Queiroz e ao botánico Philip Cantino a empezar a esbozar o seu propio código de nomenclatura, o PhyloCode, para regular a nomenclatura filoxenética.
Controversia
Os traballos pioneiros de Willi Hennig provocaron un animado debate sobre os méritos relativos da nomenclatura filoxenética sobre a taxonomía linneana, ou o enfoque relacionado da taxonomía evolutiva, que continuou ata o presente. Algúns dos debates nos cales os cladistas se embarcaron levan activos desde o século XIX. Aínda que Hennig insistiu en que os diferentes esquemas de clasificación eran útiles para diferentes propósitos, deulle primacía ao seu, afirmando que as categorías do seu sistema tiñan "individualidade e realidade" a diferenza das "abstraccións eternas" das clasificacións baseadas na morfoloxía.
As clasificacións formais baseadas no razoamento cladístico dise que enfatizan a ascendendcia dun antepasado a expensas das características descritivas. Non obstante, a maioría dos taxonomistas evitan hoxe os grupos parafiléticos sempre que pensan que é posible dentro da taxonomía linneana; os grupos parafiléticos hai moito que non están de moda.
O Código Internacional de Nomenclatura Filoxenética
O Código Internacional de Nomenclatura Filoxenética (CINF ou ICPN polas súa siglas en inglés) ou PhyloCode, é o borrador dun código de regras e recomendacións para a nomenclatura filoxenética.
O número de apoios para a adopción do PhyloCode é aínda pequeno, e non se sabe (en agosto de 2017) cantos o seguirán cando se empece a aplicar.
Bibliografía
Algunhas publicacións sobre nomenclatura filoxenética non citadas nas referencias son citadas aquí. Outras poden encontrarse no sitio web da International Society for Phylogenetic Nomenclature.
Hercules (revista)
Hercules foi unha revista editada en Buenos Aires entre 1921 e 1926.
Historia e características
Subtitulada Tribuna Independiente, apareceu o 15 de xaneiro de 1921 co lema Por el progreso y cultura general de Galicia. Sucedeu a El Eco de Teo, sendo a dirección e os contidos os mesmos, o cambio de nome obedece a que agora pasa a ser o órgano de prensa da Federación de Sociedades Agrarias e Instrutivas da Provincia da Coruña. Entre as cinco sociedades fundadoras da Federación atopábanse as dúas de Teo e Vedra que editaban El Eco de Teo. Recolle noticias da actualidade galega, de arte e cultura e artigos sobre algúns concellos e parroquias da provincia da Coruña, nos que se critica especialmente a súa situación económica e social.
Manuel Freire Castrillón
José Manuel Freire Castrillón, nado en Santiago de Compostela en 1751 e finado cara a 1820, foi un comerciante, político e xornalista galego.