cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Juan Ruiz
Traxectoria
Pouco é o que se coñece da súa vida. Probablemente estudou en Toledo, pasou na cadea varios anos entre 1337 e 1350 por orde do arcebispo de Toledo Gil Albornoz, e alí escribiu a súa única obra, o Libro de buen amor. Este libro encerra unha protesta polas posturas integristas daquel prelado, que pretendía estender á súa diocese a doutrina papal do celibato obrigatorio, fronte á tradición hispánica da barraganía, ou contrato de convivencia dun sacerdote cunha muller, máis asentada nun territorio multicultural como era a diocese de Toledo, na que xa se estendera a herexía do adopcionismo de Elipando. A súa postura aparece na "Cantiga dos clérigos de Talavera", que parece que foi a que motivou a orde de prisión do arcebispo. Esta postura crítica cara o alto clero emparenta a Juan Ruiz coa literatura goliarda medieval, así como o restante contido desenfadado e crítico da obra. Estímase 1350 como data da súa morte porque ao ano seguinte era outro xa o arcipreste de Hita.
Juan Ruiz é considerado como o primeiro lírico español. Mostra unha cultura ampla e unha linguaxe rica, que gusta de acumular sinónimos parciais e de repetir o mesmo concepto de distintas maneiras, o que o relaciona coa técnica do sermón. A linguaxe é popular e coloquial, moi viva e creativa. Por outra banda, a súa obra mostra un coñecemento das paixóns humanas e caracterízase polo equilibrio entre a delicadeza e a desvergoña, que logra mediante unha intelixencia fina, ambigua e irónica, pese ao que a obra posúe brío e audacia.
Copa do Mundo de Rugby a 7 2013
Na competición feminina, a selección de rugby de Nova Zelandia gañou á selección do Canadá na final e conseguiu o título. En terceira posición quedaron as rapazas dos Estados Unidos e en cuarto lugar finalizou a selección feminina de rugby de España.
Elección da sede
En decembro de 2009, a International Rugby Board confirmou que as federacións nacionais de Alemaña, Rusia e o Brasil expresaron formalmente a intención de organizar a Copa do Mundo de Rugby a 7 de 2013. A Scottish Rugby Union, que previamente expresara a súa intención de celebrar o campionato, máis tarde dixo que non tiña interese neste torneo.
En febreiro de 2010, a IRB concedeu a organización do campionato mundial á federación rusa xa que as outras dúas organizacións que poxaban pola celebración do torneo (Alemaña e o Brasil) se apearon do proxecto.
No congreso anual da IRB celebrado o 12 de maio de 2010, o torneo foi oficialmente concedido a Rusia.
Competición masculina
En verde, os combinados clasificados para a Copa de Ouro (Cup).
En laranxa, os combinados clasificados para a Copa de Prata (Plate).
En vermello, os combinados clasificados para a Copa de Bronce (Bowl).
Competición feminina
En verde, os combinados clasificados para a Copa de Ouro (Cup).
En vermello, os combinados clasificados para a Copa de Bronce (Bowl).
Os cuartos de final da "Cup" son os mesmos que os da "Plate" os que perden van á Copa de Prata mentres que os gañadores continúan na Copa de Ouro.
Estadio Municipal de Chapín
O Estadio Municipal de Chapín é a estrutura máis representativa do Complexo Deportivo homónimo situado próximo ao centro histórico de Xerez da Fronteira, Cádiz (España).
En 1988 foi inaugurado cun partido entre o Xerez CD e o Real Madrid, coa intención de substituír o antigo Estadio Domecq que foi derrubado ese mesmo ano. En 2002 foi reformazado completamente para albergar os Xogos Ecuestres Mundiais de 2002. Tras a celebración deste evento, o estadio volveu ser adaptado para acoller outras disciplinas deportivas e outros diversos actos públicos, entre os que destacan o fútbol e o atletismo.
Un aspecto representativo do estadio é a localización de dous grandes edificios anexos. Nunha das súas esquinas, entre tribuna e fondo norte, sitúase o hotel de catro estrelas AC Chapín, cunha terraza e habitacións con vistas ao interior do recinto, que en días de partido soben o seu prezo. Na esquina oposta, entre as seccións de preferencia e fondo sur, atópase emprazado un Centro de Alto Rendemento, que serve de apoio ao gran videomarcador do estadio.
Series Mundiais de Tríatlon 2017
As Series Mundiais de Tríatlon 2017 foron a vixésimo novena edición do Campionato do Mundo de Tríatlon. Nesta edición o campionato contabilizou nove probas repartidas por 4 continentes. A Gran Final tivo lugar na localidade neerlandesa de Rotterdam entre os días 14 e o 17 de setembro, nun polémico circuíto e con 3 galegos nesa selección da final: Xavier Gómez Noya, Iván Raña e Uxío Abuín. A competición estivo organizada pola Unión Internacional de Tríatlon (ITU).
Probas
Na edición 2017 houbo 6 probas de distancia olímpica (1,5 km nadando-40 km en bici-10 km correndo a pé) e 3 de distancia sprint (750m-20 km-5 km), a metade que o olímpico.
Ibarrangelu
Ibarrangelu é un concello vasco da provincia de Biscaia. A súa poboación é de 636 habitantes (2011).
Puerta de Europa
250px|thumb|Puerta de Europa As torres da Puerta de Europa, tamén coñecidas como Torres KIO (debido a que foron promovidas pola empresa kuwaití KIO, Kuwait Investments Office) son dúas torres da cidade de Madrid inclinadas unha cara á outra, 15° respecto da vertical, cunha altura de 114 m e 26 plantas.
Historia e características
Puerta de Europa son as segundas torres xemelgas máis altas de España, tralas Torres de Santa Cruz en Santa Cruz de Tenerife, con 120 metros sen contar os pararraios. Están situadas na praza de Castilla de Madrid, entre o centro financeiro de AZCA e as Cuatro Torres Business Area.
A súa construción deu lugar ao caso de estafa de Urbanor que implicou aos Albertos e ao Banco Central de España cando os querelantes (o arquitecto Pedro Sentieri e o construtor Julio San Martín) denunciaron aos seus ex socios Alberto Alcocer e Alberto Cortina alegando que obtiveron máis diñeiro na operación malia que estes eran os socios maioritarios, e que cobraron o pago de KIO en accións do Banco Central, debido a que a operación fora instrumentada para lograr o control de devandita entidade.
A torre da esquerda en dirección saída de Madrid coñécese como Puerta de Europa I, en tanto que a outra se coñece como Puerta de Europa II. Para evitar a súa confusión a primeira dispón dun heliporto pintado en cor azul e a segunda en vermello. A torre da esquerda ten o logotipo de Bankia (anteriormente, tivo o de Caja Madrid e tamén os dous simultaneamente), mentres que a torre da dereita ten o logotipo de Realia, unha empresa inmobiliaria. Este logo foi engadido posteriormente.
O Cameleiro, Ribadeume, As Pontes de García Rodríguez
O Cameleiro é un lugar da parroquia de Ribadeume no concello coruñés das Pontes de García Rodríguez na comarca do Eume. Tiña 1 habitante home no ano 2014 segundo datos do IGE.
Vilar de Outeiro, Santiago de Arriba, Chantada
Vilar de Outeiro é un lugar na parroquia de Santiago de Arriba, do concello de Chantada, na comarca de Chantada, pertencente a provincia de Lugo. No ano 2011 tiña 7 habitantes segundo datos do INE e do IGE deles 4 eran homes e 3 eran mulleres.
Galore
Galore: The Singles 1987-1997 é o segundo recompilatorio de sinxelos da banda inglesa The Cure, editado o 28 de outubro de 1997 polo selo Elektra Records. Contén sinxelos do período comprendido entre os anos 1987 e 1997. A canción "Wrong Number" é o único tema novo do álbum.
O Mato, Carres, Oza-Cesuras
O Mato é un lugar da parroquia de Carres no concello coruñés de Oza-Cesuras, na comarca de Betanzos. Segundo o IGE, en 2011 contaba cun habitante (1 home).
Willard Libby
Willard Frank Libby, nado en Grand Valley (Colorado) o 17 de decembro de 1908 e finado nos Ánxeles (California) o 8 de setembro de 1980, foi un químico e profesor universitario estadounidense, galardoado co Premio Nobel de Química do ano 1960.
Traxectoria
Realizou a súa educación primaria na zona de Sebastopol, California, entre 1913 e 1926. Estudou química na Universidade de Berkeley, onde se licenciou en 1931; doutorouse en 1933 e iniciou a súa tarefa docente. En 1943 foi nomeado profesor de Química na Universidade de Chicago. Posteriormente trasladouse á Universidade de Berkeley onde permaneceu durante 10 anos, tras os cales obtivo unha bolsa da Guggenheim Memorial Foundation coa que traballou na Universidade de Princeton, ata que, en decembro de 1941, tivo que interromper a súa bolsa durante a segunda guerra mundial, xa que foi chamado a colaborar no proxecto Manhattan na Universidade de Columbia
Investigacións científicas
Durante a segunda guerra mundial participou activamente no desenvolvemento dun procedemento de separación dos isótopos de uranio que se realizou na Universidade de Columbia, como fase inicial do coñecido Proxecto Manhattan de fabricación da bomba atómica. Durante a súa estancia no Proxecto Manhattan traballou á beira de Harold Clayton Urey e foi o responsable da separación e o enriquecemento dos isótopos do uranio-235, os cales foron usados na bomba atómica lanzada sobre a cidade xaponesa de Hiroshima.
Colibrí
miniatura|Vídeo de colibrís alimentándose a 1500fps
Willard Libby
Investigacións científicas
Especializado no estudo da radioactividade nos tecidos vivos, en 1949 introduciu o cómputo cronolóxico baseado na radioactividade do carbono-14 contido nos restos orgánicos, para determinar a súa idade, coñecido como datación baseada no carbono 14.
Colibrí
Os colibrís son diminutas aves do continente americano que forman a familia dos troquílidos (Trochilidae). Un dos seus xéneros chámase tamén Colibri, pero colibrís úsase de forma xeral para referirse a todos os membro da familia. Están entre os paxaros máis pequenos, xa que a maioría das especies miden entre 7,5 e 13 cm, e entre eles está a ave existente máis pequena, de só 5 cm e menos de 2,5 g de peso, o Mellisuga helenae.
Willard Libby
Investigacións científicas
En 1960 foi galardoado co Premio Nobel de Química polo desenvolvemento do método carbono 14 para a análise temporal.
Publicacións
O seu libro Radiocarbon Dating, foi publicado pola Universidade de Chicago en 1952, e reeditado en 1955.
Colibrí
Evolución
Un mapa da árbore xenealóxica da familia dos colibrís reconstruído a partir de análises de 284 das 338 especies coñecidas mostra que houbo unha rápida diversificación desde hai 22 millóns de anos. Os colibrís comprenden nove grandes grupos, cos nomes comúns de Topacios, Ermitáns, Mangos, Brillantes, Coquetos, Patagona, Xemas da montaña, Abellas, e Esmeraldas, que definen as súas relacións con plantas anxiospermas produtoras de néctar e o espallamento continuado das aves en novas áreas xeográficas.
Aínda que todos os colibrís dependen do néctar das flores para subministrar enerxía ao seu alto metabolismo e o seu voo peneiránsose estático, os cambios coordinados na forma das flores e bico estimularon a formación de novas especies de colibrís e plantas. Debido a este excepcional patrón evolutivo, poden coexistir ata 140 especies de colibrís nunha rexión específica, como nos Andes.
A árbore evolutiva dos colibrís mostra que houbo unha separación ancestral dos cirrios insectivoros (familia Apódidos) e o Hemiprocne (familia hemiprócnidos) hai uns 42 millóns de anos, probablemente en Eurasia. Un factor evolutivo clave parece ser que foi a alteración dun receptor do gusto que lles permitiu buscar néctar. Hai uns 22 millóns de anos as especies ancestrais dos actuais colibrís establecéronse en Suramérica, onde as condicións ambientais estimularon unha maior diversificación.
Parece que os Andes foron un ambiente particularmente rico para a evolución dos colibrís, porque a súa diversificación ocorreu simultaneamente coa elevación desa cadea montañosa nos últimos 10 millóns de anos. Os colibrís seguen en diversificación dinámica habitando rexións ecolóxicas de Suramérica, Norteamérica e o Caribe, o que indica que se amplía a súa radiación evolutiva.
Dentro da mesma rexión xeográfica, os clados de colibrís coevolucionaron con clados de plantas que levan néctar, o que afectou aos mecanismos de polinización. O mesmo é certo para os Ensifera ensifera, unha das especies morfoloxicamente máis extremas e un dos principais clados de plantas dos que se alimenta (Passiflora sección Tacsonia).
Dimorfismo sexual
Nos colibrís existe dimorfismo sexual en tamaño segundo a regra de Rensch, no cal os machos son menores que as femias nas especies pequenas, pero son máis grandes que as femias nas especies de corpo grande. O grao desta diferenza en tamaño entre sexos varía entre clados de colibrís. Por exemplo, os do clado Mellisugini mostra un grande dimorfismo de tamaño, no que as femias son meirandes que os machos. Inversamente, o clado Lophomithini mostra moi pouco dimorfismo en tamaño; os machos e femias son de tamaño similar. Os dimorfismos sexuais no tamaño e forma do bico están tamén presentes entre colibrís machos e femias, onde en moitos clados, as femias teñen bicos máis longos e curvados; os bicos máis curvados facilitan o acceso ao néctar de flores de corola alta. En machos e femias do mesmo tamaño corporal, as femias adoitan ter bicos máis longos.
As diferenzas en tamaño e no bico entre sexos evolucionaron probablemente debido a restricións impostas polo cortexo, porque as exhibicións de apareamento do colibrí macho requiren manobras aéreas complexas e son custosos en gasto de enerxía. Os machos tenden a ser menores que as femias, o que lles permite conservar enerxía para buscar alimento competitivamente e participar máis frecuentemente nos cortexos. Dese xeito, a selección sexual favorece machos de colibrí máis pequenos.
Outra causa evolutiva deste dimorfismo sexual no bico é que o que o impulsa son as forzas selectivas da competición polo néctar entre os sexos de cada especie. Dependendo de cal sexo sexa o que mantén o territorio nas especies, é vantaxoso no outro sexo ten un peteiro máis longo e poder alimentarse nunha gran variedade de flores, diminuíndo a competición intraespecífica. Por exemplo, en especies de colibrís nas que os machos teñen bicos máis longos, os machos non manteñen un territorio específico e teñen un sistema de apareamento tipo lek. En especies nas que os machos teñen bicos máis curtos que as femias, os machos defenden os seus recursos e, por tanto, as femias deben ter un bico máis longo para alimentarse dunha variedade máis ampla de flores.
Coevolución con flores ornitófilas
miniatura|[[Eulampis jugularis alimentándose nunha flor.]]
Os colibrís son nectarívoros especializados e están ligados a plantas con flores ornitófilas das cales se alimentan. Algunhas especies, especialmente as que teñen formas do bico pouco comúns, como o Ensifera ensifera e os do xénero Eutoxeres, coevolucionaron cun pequeno número de especies florais. O Mellisuga helenae (a ave máis pequena coñecida) evolucionou cara ao ananismo probablemente porque tiña que competir cos colibrís de bico longo tomando vantaxe de alimentarse de néctar de flores especializadas, o que levou a estes colibrís a competir máis exitosamente cos insectos que se alimentan de flores.
Moitas plantas polinizadas polos colibrís producen flores con tons vermellos, laranxas, e rosas, aínda que as aves toman o néctar de flores doutras cores tamén. Os colibrís poden ver as lonxitudes de onda correspondentes á luz ultravioleta próxima, pero as flores polinizadas por colibrís non reflicten esas lonxitudes de onda tanto coma o fan as flores polinizadas por insectos. Este estreito espectro de cor pode facer que as flores polinizadas por colibrís pasen relativamente desapercibidas para a maioría dos insectos, reducindo así o roubo de néctar por parte destes. As flores polinizadas por colibrís producen tamén un néctar relativamente pouco concentrado (como media co 25% de azucres) no que hai unha alta proporción de sacarosa, mentres que as flores polinizadas por insectos normalmente producen néctares máis concentrados nos que predomina a frutosa e glicosa.
Sistemática
miniatura|esquerda|Ilustración do libro de [[Ernst Haeckel Kunstformen der Natur (1899), mostrando diversos colibrís]] Na taxonomía tradicional, os colibrís situábanse na orde Apodiformes, que tamén contén os cirrios. Porén, algúns taxónomos separáronos colocándoos nunha orde propia chamada Trochiliformes. Os ósos das ás dos colibrís son ocos e fráxiles, facendo difícil a súa fosilización e deixando a súa historia evolutiva pouco documentada. Aínda que os científicos teorizan que os colibrís se orixinaron en Suramérica, onde a diversidade de especies é maior, os posibles antepasados dos actuais colibrís puideron ter vivido en partes de Europa que agora son o sur de Rusia.
Describíronse entre 325 e 340 especies de colibrís, dependendo do punto de vista taxonómico, divididas en dúas subfamilias: os ermitáns (subfamilia Phaethornithinae, con 34 especies en seis xéneros), e os colibrís típicos (subfamilia Trochilinae, todos os demais). Porén, análises filoxenéticas recentes suxiren que esta división é algo inexacta e que, en realidade, hai nove clados maiores de colibrís: o grupo dos topacios e xacobinos, o dos ermitáns, os mangos, os coquetos, os brillantes, os colibrís xigantes (Patagona gigas), os xemas da montaña, os abellas, e os esmeraldas. Os topacios e xacobinos combinados son o grupo que se separou antes do resto. A familia dos colibrís é a segunda en abundancia de especies distintas de todas as familias de aves (despois dos Tyrannidae).
En 2004, o Dr. Gerald Mayr do Museo Senckenberg de Frankfurt am Main identificou dous fósiles de colibrís de 30 millóns de anos de antigüidade. Os fósiles desta primitiva especie de colibrí, chamada Eurotrochilus inexpectatus ("colibrí europeo inesperado"), estaban gardados nunha gabeta dun museo en Stuttgart; foron atopados nun pozo de arxila en Wiesloch–Frauenweiler, sur de Heidelberg, Alemaña, e dado que se asumía que os colibrís nunca viviran fóra de América, non se consideraran colibrís ata que Mayr os examinou con detalle.
Atopáronse fósiles de aves que non se asignan claramente a colibrís ou á familia extinta relacionada dos Jungornithidae, no pozo de Messel e no Cáucaso, que datan de hai entre 40 e 35 millóns de anos; isto indica que a separación entre estas dúas liñaxes ocorreu nesa data. As áreas nas que se atoparon estes fósiles temperáns tiñan daquela un clima bastante similar ao do norte do Caribe ou sur da China. O maior enigma que queda por resolver actualmente é explicar que ocorreu cos colibrís nos aproximadamente 25 millóns de anos que van desde o primitivo Eurotrochilus ata os fósiles modernos. As extraordinarias adaptacións morfolóxicas, o decrecemento en tamaño, a dispersión por América e a extinción en Eurasia ocorreron todos durante ese período de tempo. Os resultados de hibridacións ADN-ADN indican que a principal radiación de colibrís suramericanos tivo lugar polo menos parcialmente no Mioceno, hai uns 12 ou 13 millóns de anos, durante a elevación da parte norte dos Andes.
Visión
Durante a súa evolución os colibrís adaptáronse ás necesidades de navegación do procesamento visual mentres están en voo rápido ou peneirándose estáticos mediante o desenvolvemento dun conxunto excepcionalmente denso de neuronas retinianas que incrementan a resolución espacial nos campos visuais lateral e frontal. Os estudos morfolóxicos mostraron que presentan hipertrofia neuronal, que en termos relativos é a maior entre as aves, na rexión cerebral chamada núcleo lentiforme pretectal do mesencéfalo responsable de reafinar o procesamento visual dinámico mentres se peneiran no aire. Os colibrís son moi sensibles aos estímulos nos seus campos visuais, respondendo mesmo a pequenos movementos en calquera dirección reorientándose eles mesmos en voo. A sensibilidade visual dos colibrís permítelles voar peneirándose queedos sobre un lugar mentres están en contornas naturais complexas e dinámicas.
Metabolismo
Coa excepción dos insectos, os colibrís cando están en voo teñen o metablismo máis alto de todos os animais, unha necesidade para fornecer enerxía para o batido rápido das ás durante o voo peneirándose estático e o voo rápido cara adiante. A súa frecuencia cardíaca pode chegar a ser de 1 260 latexos por minuto, unha frecuencia que foi medida nun Lampornis clemenciae que tiña un ritmo respiratorio de 250 respiracións por minuto, incluso descansando. Durante o voo, o consumo de oxíxeno por gramo de tecido muscular nun colibrí é unhas 10 veces maior que a medida en atletas humanos de elite.
Os colibrís son peculiares entre os vertebrados pola súa capacidade de facer un uso rápido dos azucres inxeridos para proporcionar enerxía ao seu custoso voo peneirándose fixos sobre un lugar, obtendo ata o 100% das súas necesidades metabólicas cos azucres que beben (en comparación, nos atletas humanos é arredor do 30%). Os colibrís poden usar azucres acabados de inxerir para soster o seu voo peneirándose nun lapso entre 30 e 45 minutos do seu consumo. Estes datos suxiren que os colibrís poden oxidar azucres nos músculos do voo a velocidades o suficientemente altas como para satisfacer as súas demandas metabólicas extremas. Ao dependeren dos azucres acabados de inxerir para soster o seu voo, os colibrís poden conservar as súas limitadas reservas de graxa para pasar o seu período de xexún nocturno ou para os voos migratorios.
Os estudos dos metabolismos dos colibrís son relevantes para saber como un Archilochus colubris en migración pode cruzar os 800 km do golfo de México nun voo continuo sen parar. Este colibrí, igual que outras aves que se preparan para migrar, almacena graxa como reserva de combustible, aumentando o seu peso ata no 100%, incrementando así o seu tempo de voo potencial sobre mar aberto.
Función renal
O rango dinámico das taxas metabólicas dos colibrís require un rango dinámico paralelo na función renal. Durante un día de consumo de néctar cun consumo de auga correspondente elevado que pode equivaler a cinco veces o peso corporal por día, os riles dos colibrís procesan a auga por medio da taxa de filtración glomerular renal en cantidades proporcionais á auga consumida, evitando así a sobrehidratación. Durante os breves períodos de privación de auga, como durante o torpor nocturno, a taxa de filtración glomerular decrece, conservando a auga corporal.
Os riles dos colibrís teñen tamén unha capacidade extraordinaria de controlar os niveis de electrólitos despois de consumir néctares con altas cantidades de sodio e cloruro ou de ningunha, o que indica que o ril e as estruturas glomerulares deben estar moi especializadas para responder ás variacións na cantidade e calidade dos minerais do néctar. Os estudos morfolóxicos feitos nos riles da especie Calypte anna mostraron que tiñan adaptacións como unha alta densidade de capilares en estreita proximidade aos nefróns, o que permite unha regulación precisa da auga e dos eléctrólitos corporais.
Aprendizaxe vocal e cantos
O canto do Lampornis clemenciae difire do canto típico dos oscines no seu amplo rango de frecuencias, que vai de 1,8 kHz a aproximadamente 30 kHz. Tamén produce vocalizacións ultrasónicas, que non funcionan na comunicación. Como os Lampornis clemenciae a miúdo alternan o canto coa captura de pequenos insectos voadores, é posible que os clics ultrasónicos producidos durante o canto alteren os patróns de voo dos insectos, facendo que os insectos sexan máis vulnerables á predación.
Torpor
O metabolismo do colibrí pode facerse máis lento de noite ou en calquera momento cando o alimento non está facilmente dispoñible: os paxaros entran nun estado similar á hibernación de sono profundo denominado torpor) para impedir que as reservas de enerxía caian ata un nivel crítico. Durante o torpor nocturno, a temperatura corporal cae de 40 a 18 °C, e as frecuencias cardíacas e respiratoria diminúen drasticamente (a cardíaca ata valores de 50 a 180 latexos por minuto cando de día é superior a 1 000).
Durante o torpor, para impedir a deshidratación, a filtración glomerular cesa, conservando compostos necesarios como a glicosa, auga e nutrientes. Ademais, a masa corporal diminúe durante o torpor nocturno nuns 0,04 g por hora, totalizando un 10% de perda de peso cada noite. A hormona circulante corticosterona é un dos sinais que controla o torpor.
A utilización e duración do torpor varía entre as distintas especies de colibrís e son afectados polo feito de que un paxaro dominante teña que defender o seu territorio, e os paxaros subordinados non territoriais teñen períodos máis longos de torpor.
Duración da vida
Os colibrís teñen unha duración da vida longa para seren uns organismos cun metabolismo tan rápido. Aínda que moitos morren durante o seu primeiro ano de vida, especialmente no período vulnerable entre a eclosión e o emplumado, aqueles que sobreviven poden ás veces vivir unha década ou máis. Nas especies norteamericanas máis coñecidas, a duración media da vida é probablemente de 3 a 5 anos. En comparación, as musarañas menores, que están entre os mamíferos de menor tamaño, raramente viven máis de dous anos. A vida máis longa rexistrada na natureza foi a dunha femia de Selasphorus platycercus que fora anelada cando xa era adulta de polo menos un ano de idade, e foi recapturada 11 anos despois, polo que como mínimo tiña 12 anos. Outros récords de lonxevidade en colibrís anelados son unha idade mínima estimada de 10 anos e 1 mes para unha femia de Archilochus alexandri similar en tamaño ao Selasphorus platycercus, e polo menos de 11 anos e 2 meses no moito máis grande Amazilia yucatanensis.
Reprodución
Ignórase moito sobre os comportamentos reprodutores dos colibrís. Suponse que o comportamento do Calypte anna pode ser representativo polo menos das especies de Norteamérica. Nesta especie a femia é a encargada de construír o niño e cría ela soa os pitiños; mentres que o macho trata de seducir outras femias. A maioría das especies constrúen un niño con forma de copa nunha rama de árbore ou de arbusto, ou en cactos. O tamaño do niño é variable e depende da especie e vai desde un niño do tamaño de media casca de noz ata de varios centímetros de diámetro. Moitas especies de colibrís usan seda de araña e liques para unir o material vexetal co que constrúen o niño e asegurar a súa estrutura. As propiedades exclusivas da seda permiten que o niño se estire a medida que medran as crías.
Xeralmente poñen dous ovos, que malia seren os ovos máis pequenos de todas as aves, son relativamene grandes para o tamaño do colibrí. A incubación dura de 14 a 23 días segundo a especie, temperatura ambiental e a atención prestada pola femia. Certos Phaethornithinae poñen nos niños doutras femias. Os pitiños nacen cegos e nus, con só dúas liñas de plumas minúsculas no dorso. A nai alimenta as crías con pequenos artrópodos regurxitando a comida dentro da gorxa da cría. Esta alimentación con insectos dura un período de 7 a 12 días, ata que poden controlar a súa temperatura, e seguidamente aliméntanos outros 18 a 25 días despois de que abandonaron o niño
Cor das plumas
dereita|miniatura|O Calypte anna coa súa cabeza e gorxa iridescentes. Moitos machos de colibrí teñen unha plumaxe de cores rechamantes e variados, que utilizan no cortexo e na competición territorial. As cores orixínanse pola pigmentación das plumas e polo efecto creado polas plaquiñas similares a prismas das capas superiores das plumas da cabeza, gorxa, peito, dorso e ás. Cando a luz solar incide nestas plaquiñas, reflicte lonxitudes de onda que o observador percibe con diferentes graos de intensidade, xa que a estrutura da pluma actúa como unha rede de difracción. As cores iridescentes dos colibrís orixínanse, pois, pola combinación de refracción e pigmentación, xa que as propias estruturas de difracción están feitas de melanina, que é un pigmento, e poden estar tamén coloreadas por pigmentos carotenoides rechamantes, ademais das cores máis apagadas negras, marróns ou grises debidas á melanina.
Simplemente ao cambiar de posición certas rexións do corpo cambian instantaneamente de cor desde, por exemplo, un vermello brillante a un verde rechamante. Nas exhibicións de cortexo, por exemplo, os machos de Calypte anna orientan os seus corpos e plumas cara ao sol para potenciar o efecto da iridescencia da plumaxe para interesar ás femias.
Un estudo sobre o Calypte anna encontrou que a proteína da dieta era un factor influente na cor das plumas, xa que as aves que reciben máis proteínas teñen plumas da cabeza significativamente máis coloridas que as alimentadas con dietas baixas en proteína. Adicionalmente, as aves con dietas altas en proteínas as plumas verdes da cola fanse máis amarelentas (o ton é máis forte) que a das aves con dietas baixas en proteínas.
Aerodinámica do voo
miniatura|esquerda|Femia de [[Archilochus colubris peneirándose.]]
miniatura|Rastro de ronseis de vórtices xerados polo voo dun colibrí observados despois de adestrar un paxaro a voar a través dunha nube de burbullas de xabón cheas de helio de flotación neutra e rexistrando os fluxos de aire no ronsel con [[estereofotografía. ]]
O voo dos colibrís foi estudado intensamente desde unha perspectiva aerodinámica usando túneles de vento e cámaras de vídeo de alta velocidade.
Dous estudos feitos nos colibrís Selasphorus rufus e Calypte anna nun túnel de vento usaron técnicas de velocimetría por imaxe de partículas para investigar a substentación xerada polo batido cara arriba e cara abaixo das ás da ave. As aves producían o 75% da substentación do seu peso durante o batido cara abaixo da á e o 25% durante o batido cara arriba, e as ás movíanse facendo a figura do 8. miniatura|Vídeo do movemento lento da alimentación dos colibrís Moitos estudos iniciais asumiran que a substentación se xeraba igualmente durante as dúas fases do ciclo de batido das ás, como ocorre cos insectos voadores de similar tamaño. Este descubrimento mostra que os colibrís voan peneirándose sobre un punto fixo de forma similar pero non idéntica, á dos insectos que penéiranse como as avelaíñas esfínxidas. Estudos posteriores feitos usando electromiografía do voo peneirándose dos Selasphorus rufus mostraron que a tensión muscular no músculo pectoral maior (principal músculo para o batido da á cara abaixo) era o menor rexistrado nunha ave voadora, e o músculo principal para o batido cara arriba (o supracoracoide) é proporcionalmente maior noutras especies de aves. Estimouse que o voo peneirándose dos colibrís é un 20% máis eficiente que o realizado por un dron de tipo helicóptero.
Debido á súa técnica de voo, estas aves xa non teñen álula nas súas ás, xa que na súa evolución perderon o dedo que forma a álula.
As ás do Patagona gigas baten só 12 veces por segundo pero as ás dun colibrí típico baten unhas 80 veces por segundo.
Un vídeo en cámara lenta mostrou como os colibrís se comportan ao voaren baixo a chuvia. Para quitaren a auga das cabezas, sacoden a cabeza e o corpo, de xeito parecido a cando un can mollado se quita a auga. Ademais, cando as pingas de chuvia chegan a pesar en conxunto ata o 38% do peso corporal do paxaro, os colibrís moven os seus corpos e colas horizontalmente, baten as ás máis rápido e reducen o seu ángulo de movemento alar cando voan baixo unha forte chuvia.
center|miniatura|upright=2.5|Secuencia de tomas a alta velocidade de dous [[Boissonneaua jardini pelexando preto dun alimentador para colibrís en Ecuador.]]
Descensos en picado durante o cortexo
As plumas externas da cola dos colibrís Calypte anna e Selasphorus vibran durante os descensos en picado da exhibición de cortexo e producen un son audible causado polo flutter ou vibración aeroelástica. Cando está cortexando, o macho ascende uns 35 metros antes de descender en picado cara a unha femia interesada a unha velocidade de 27 m/s, que equivale a 385 lonxitudes corporais/segundo, producindo un son moi agudo. Esta aceleración descendente durante estes picados é a maior coñecida nun vertebrado feita por unha manobra aérea voluntaria; ademais da aceleración, a velocidade en relación á súa lonxitude corporal, é tamén a maior coñecida nun vertebrado. Por exemplo, é unhas dúas veces a velocidade de descenso en picado do falcón peregrino cando se precipita sobre unha presa. Á máxima velocidade de descenso, durante o cortexo dos colibrís prodúcense uns 10 g de forza gravitacional nos descensos. En comparación cos humanos, isto é unha acelaración de forza g que case causaría a perda de consciencia nun piloto de caza durante o voo dun avión de ás fixas nun xiro a alta velocidade.
Os colibrís non poden facer o seu son nos descensos en picado do cortexo cando perden as ás externas da cola, e esas mesmas plumas poden producir ese mesmo son nun túnel de vento. A ave pode cantar á mesma frecuencia que o son producido polas plumas, pero a súa pequena sirinxe non pode producir o mesmo volume. O son é causado pola aerodinámica dos rápidos fluxos de aire que pasan polas plumas da cola, causándolles un flutter nunha vibración que produce o son agudo que se pode sentir nos voos en picado do cortexo.
Moitas outras especies de colibrís tamén producen sons coas súas ás ou colas durante o voo, peneirándose quedos sobre un punto ou descendendo en picado, como os producidos polas ás do Selasphorus calliope, Selasphorus platycercus, Selasphorus rufus, Selasphorus sasin e Trochilus polytmus, e polas colas do Calypte costae e o Archilochus alexandri e outras especies relacionadas. Porén, os harmónicos do son durante os descensos en picado do cortexo varían segundo a especie de colibrí.
Vibración das ás
O macho dos Selaphorus rufus e Selaphorus platycercus teñen unha forma das ás característica durante o voo normal que soa como un tinguilear ou un asubío agudo rumbante. A vibración orixínase polo aire que que pasa moi rápido polas fendas creadas polos extremos que se fan máis estreitos das novenas e décimas plumas primarias das ás, creando un son alto dabondo como para ser detectado pola femia ou un macho competidor e o oído dos investigadores a unha distancia de ata 100 m.
Este asubío seve no seu comportamento para varios propósitos:
Área de distribución
Os colibrís están restrinxidos á América desde o sur do centro de Alasca a Terra do Fogo, incluíndo a rexión do Caribe. A maioría das especies aparecen nas zonas tropicais e subtropicais de América Central e do Sur, pero varias especies tamén se reproducen en climas temperados e algúns Oreotrochilus viven incluso nas altiplanicies alpinas dos Andes a altitudes de ata 5 200 m.
A maior riqueza de especies dáse en bosques subtropicais e tropicais húmidos do norte dos Andes e elevacións adxacentes, pero o número de especies que se encontran no bosque atlántico, América Central ou sur de México tamén superan claramente o das que se atopan no sur de Suramérica, as illas do Caribe, os Estados Unidos e o Canadá. Mentres que se rexistraron menos de 25 especies de colibrís nos Estados Unidos e menos de 10 tanto no Canadá coma en Chile, en contraste, só en Colombia hai máis de 160 e a pequena en comparación República de Ecuador ten unhas 130 especies.
O colibrí migratorio Archilochus colubris reprodúcese nunha área que vai do sur dos Estados Unidos a Ontario, Canadá, mentres que o seu conxénere e tamén migrador Archilochus alexandri é a especie máis estendida e común no sur dos Estados Unidos. O Selasphorus rufus é a especie máis espallada no oeste de Norteamérica.
Migración
A maioría dos colibrís dos Estados Unidos e o Canadá migran ao sur en outono para pasar o inverno en México, as illas do Caribe ou América Central. Unhas poucas especies do sur de Suramérica tamén se desprazan ao norte aos trópicos durante o inverno do sur. Unhas poucas especies residen todo o ano en California e rexións desérticas do suroeste dos Estados Unidos. Entre estas están o Calypte anna, un residente común do sur de Arizona e California, e o Amazilia yucatanensis, un residente pouco común dos bosques subtropicais de Texas e polo leste ata a costa do Golfo e á costa atlántica de Florida. O Archilochus colubris migra desde o norte de Ontario, Canadá, en verán, regresando a México, Suramérica, sur de Texas e Florida para invernar.
Como se calculou polo desprazamento relativo ao tamaño corporal, o Selaphorus rufus fai quizais a viaxe migratoria proporcionalmente máis longa de calquera ave do mundo. Esta ave, de pouco máis de 7,6 cm de longo, viaxa 6 240 km na ida de Alasca a México ao final do verán, unha distancia igual a 78 470 000 de veces a súa lonxitude corporal. En comparación, o carrán ártico (Sterna paradisaea), de 33 cm de longo, fai un voo de ida duns 17 896 km, ou 51 430 000 veces a súa lonxitude corporal, que é só un 65% de desprazamento do corpo durante a migración do colibrí S. rufus.
A migración ao norte do S. rufus ocorre ao longo da ruta migratoria do Pacífico e pode estar coordinada no tempo co nacemento das flores e as follas das árbores en primavera a inicios de marzo, e tamén coa dispoñibilidade de insectos para comer. A chegada aos terreos de reprodución antes de que na natureza haxa néctar nas flores maduras pode poñer en perigo as súas oportunidades de reproducirse, un factor fenolóxico que posiblemente determina futuros patróns de migración ligados co cambio climático.
Dieta e especializacións para obter comida
esquerda|miniatura|O [[Colibri cyanotus nunha flor]] miniatura|Colibrí en [[Copiapó, Chile: Os seus aparentemente lentos movementos das súas ás son o resultado do efecto estroboscópico.]]
Os colibrís beben néctar, o líquido doce que teñen certas flores. Igual que as abellas, poden estimar a cantidade de azucre no néctar que comen; normalmente rexeitan os tipos de flores que producen néctar que ten menos do 10% do azucre e prefiren as que teñen un contido maior. O néctar é unha mestura de glicosa, frutosa e sacarosa e é escaso en nutrientes, polo que os colibrís completan as súas necesidades nutricionais depredando insectos voadores e arañas.
Os colibrís non pasan todo o día voando, xa que o custo en enerxía sería prohibitivo; a maioría das súas actividades consisten simplemente en estar sentado ou pousado nunha rama. Os colibrís comen moitos pequenos alimentos e consomen arredor da metade do seu peso en azucre (dúas veces o seu peso en néctar, se o néctar ten un 25% de azucre) diariamente. Os colibrís dixiren a comida rapidamente debido ao seu pequeno tamaño e alto metabolismo; informouse de tempos de retención de menos dunha hora. Os colibrís pasan como media do 10 ao 15% do seu tempo alimentándose e do 75 ao 80% sentados e dixerindo.
A forma do bico dos colibrís varía moito como adaptación para unha alimentación especializada. Algunhas especies, como os ermitáns (Phaethornis spp.) teñen bicos longos para poder sondear profundamente as flores de corolas longas. Os Chalcostigma teñen bicos curtos e agudos adaptados a alimentarse de flores de corolas curtas e perforar as bases das flores de corolas longas. Os bicos moi curvados dos Eutoxeres están adaptados a extraer néctar de corolas curvadas de flores da familia Gesneriaceae. O bico do colibrí Avocettula recurvirostris ten un extremo revirado para arriba, como o das avocetas. O macho do Androdon aequatorialis ten espiñas como as das barracudas no extremo do seu longo e recto bico.
As dúas metades do bico dun colibrí teñen un solapamento pronunciado, e a metade inferior (mandíbula) encaixa moi estreitamente dentro da metade superior (maxilar). Cando un colibrí se alimenta de néctar, o bico normalmente só está lixeiramente aberto, o que permite que a lingua saia rapidamente e entre dentro das flores. O tamaño do bico dos colibrís mide de 5 a 100 mm. Cando capturan insectos en voo, a mandíbula dos colibrís flexiónase cara abaixo para aumentar a abertura do bico para ter máis éxito na captura.
Percepción da dozura do néctar
Nos colibrís evolucionou a percepción da dozura do néctar durante a súa diverxencia xenética dos cirrios insectívoros, que son os seus parentes máis próximos. Aínda que o único receptor sensorial da dozura, chamado T1R2, está ausente nos paxaros, os estudos de expresión de receptores mostraron que os colibrís adaptaron un receptor de carbohidratos idéntico ao que percibe o sabor umami en humanos, esencialmente ao cambiaren a función do T1R2 converténdoo nun receptor da dozura do néctar. Esta adaptación para o sabor permitiulle aos colibrís detectar e explotar a dozura do néctar como fonte de enerxía, facilitando a súa distribución en rexións xeográficas onde abundan flores que teñen néctar.
A lingua como microbomba
Os colibrís beben utilizando as súas linguas coas que lamben rapidamente o néctar. As súas linguas teñen tubos que discorren por toda a súa lonxitude que axudan os colibrís a beber o néctar. Aínda que se pensaba que a acción capilar era o que impulsaba o néctar a entrar neses tubos, a fotografía de alta velocidade revelou que os tubos se abren lateralmente a medida que a lingua entra en contacto co néctar, e despois péchanse arredor do néctar, atrapándoo de modo que pode ser arrastrado cara o bico. A lingua, que está bifurcada, está comprimida ata que alcanza o néctar, despois a lingua estírase como un resote, a rápida acción atrapa o néctar, que se move polas canles, como pola acción dunha bomba, mentres que a acción capilar non está implicada. En consecuencia, a flexibilidade da lingua permítelles a estas aves acceder, transportar e descargar o néctar.
Alimentadores de néctar artificial
Na natureza, os colibrís visitan flores para obter comida, extraendo o néctar, que é nun 55% sacarosa, nun 24% glicosa e nun 21% frutosa en porcentaxe de materia seca. Tamén beben auga azucrada dos comedeiros ou alimentadores para paxaros artificiais que atopen. Eses alimentadores, colocados pola xente por exemplo nun xardín, permiten que a xente observe de preto e goce da beleza dos colibrís á vez que ao paxaro lle proporcionan unha fonte fiable de enerxía, especialmente cando as plantas en floración son menos abondosas. Un aspecto negativo dos alimentadores artificiais é que os paxaros poden buscar menos néctar floral para alimentarse, co que se reduce o traballo de polinización que as aves realizan.
O azucre branco granulado é o mellor edulcorante que se pode usar nos alimentadores. Unha receita común é enchelos cun líquido azucrado cunha parte de azucre por cada 4 partes de auga, aínda que os colibrís defenden os alimentadores máis agresivamente cando o contido de azucre é do 35%, o que indica a súa preferencia polo néctar cunha maior dozura e contido de azucre. O azucre moreno, turbinado e natural ou "cru" conteñen ferro, o cal pode ser mortal para os colibrís se o consomen durante longos períodos. Aínda que o mel o fan as abellas a partír de néctar de flores, non é bo usalo nos alimentadores porque cando está diluído en auga, é fácil que crezan nel microorganismos, facendo que se estrague rapidamente.
miniatura|Colibrís peneirándose quedos sobre un alimentador artificial de néctar. O colorante alimentario vermello pensábase antes que era un ingrediente favorable nas solucións caseiras para alimentar os colibrís, pero este colorante sintético é potencialmente tóxico para os paxaros, que, en realidade, son atraídos polos pétalos vermellos máis que pola cor do néctar. Os produtos comerciais que se venden como "néctar instantáneo" ou "comida para colibrís" poden tamén conter conservantes e aromas artificiais ademais de colorantes, e non son necesarios, aínda que os efectos a curto prazo destes aditivos sobre os colibrís non foron sistematicamente estudados. Algúns produtos industriais conteñen pequenas cantidades de aditivos nutricionais, pero os colibrís obteñen todos os nutrientes necesarios dos insectos que comen, o que fai que a adición de nutrientes nos alimentadores sexa innecesaria.
Outros animais tamén visitan os alimentadores para colibrís. As abellas, avespas e formigas son atraídas pola auga azucrada e poden arrastrarse ao interior do alimentador, onde poden quedar atrapadas e afogan. Aves oriólidas como os Icterus, pícidos como os petos, tráupidos como Coereba flaveola, mamíferos como os mapaches e outros animais grandes beben tamén dos alimentadores para colibrís, ás veces envorcándoos e vertendo o líquido. No sueste dos Estados Unidos, dúas especies de morcegos bebedoras de néctar (Leptonycteris yerbabuenae e Choeronycteris mexicana) visitan os alimentadores de colibrís para suplementar a súa dieta natural de néctar e pole dos cactos saguaro e agaves.
Aves superficialmente similares aos colibrís
Algunhas especies de aves nectarínidas de África, sur e sueste de Asia e Australia lembran aos colibrís en aspecto e comportamento, como tamén os melifáxidos de Australia e illas do Pacífico. Porén, estes dous grupos non están relacionados cos colibrís, e a súa semellanza débese a unha evolución converxente.
As avelaíñas Hemaris son á veces confundidas con colibrís.
Mitoloxía e cultura
miniatura|[[Huitzilopochtli sostendo o xiuhcoatl (serpe mitolóxica), representado no Tovar Codex.]] miniatura|Fotografía aérea dunha figura de colibrí que forma parte das [[Liñas de Nazca no Perú.]]
Aligatóridos
Os aligatóridos (Alligatoridae) son unha familia de réptiles crocodilianos na que están incluídos os aligátores e os caimáns, que pertencen a subfamilias distintas. En total hai oito especies vivas.
Aligátores
Os aligátores clasifícanse na subfamilia Alligatorinae. Os antepasados desta liñaxe aparecen xa fósiles en depósitos fluviais do Cretáceo en Europa, onde non se extinguiron ata o Plioceno. Os aligátores están hoxe representados por dúas especies, unha norteamericana, Alligator mississippiensis, que vive no sur dos Estados Unidos e pode crecer ata os 4,6 m e pesar 453 kg, e a pequena especie asiática do río Yangtzé da China Alligator sinensis, que medra como media ata os 1,5 m. O nome destes animais deriva dunha deformación das palabras castelás el lagarto (o lagarto).
Caimáns
Son os aligatóridos da subfamilia Caimaninae. Viven en América Central e do do Sur. Hai seis especies de caimáns. Difiren dos aligátores na ausencia dun septo óseo entre as aberturas nasais, e ter unha armadura ventral composta de escudos óseos solapados, cada un dos cales está formado por dúas partes unidas por unha sutura. Hai tres especies no xénero Caiman (C. crocodilus, C. yacare e C. latirostris), hai dúas especies de caimáns ananos do xénero Paleosuchus (P. trigonus e P. palpebrosus), e unha especie do xénero Melanosuchus, o M. niger. Os caimáns adoitan ser máis áxiles e máis parecidos aos crocodilos nos seus movementos, e teñen dentes máis longos e afiados que os aligátores.
Aínda que os caimáns non foron estudados en profundidade, coñécense os seus ciclos reprodutivos (que previamente se cría que eran espontáneos ou anuais) que están ligados aos ciclos de chuvias e os niveis de auga nos ríos, o que incrementa as posibilidades de sobrevivir das crías.