cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lingua norfolk
A lingua norfolk (tamén chamada norfuk ou norf'k) é unha lingua crioula falada na Illa Norfolk (no Oceáno Pacífico) polos seus residentes locais. É unha mestura do inglés do século XVIII e o tahitiano, orixinalmente introducido por falantes de pitcairnés das Illas Pitcairn. Xunto co inglés, é a lingua oficial da Illa Norfolk.
Dende que as viaxes que conectan a illa Norfolk se foron facendo máis comúns, o norfolk está caendo en desuso. Os esforzos por restaurar o uso da lingua céntranse na educación dos nenos, na publicación de dicionarios inglés-norfolk, o emprego da lingua na administración e en renomear algunhas das súas atraccións turísticas – destacando o paseo da selva "A Trip Ina Stik". No ano 2007, as Nacións Unidas engadiron ó norfolk na súa lista de linguas en perigo.
Manuel Pérez Pérez
Manuel Pérez Pérez, nado en Santo Estevo de Budiño (Salceda de Caselas) o 10 de xuño de 1862, foi un xornalista e escritor galego.
Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia
miniatura|[[Villa Pilar|Delegación provincial en Pontevedra.]]
O Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia (COAG) é o colexio profesional oficial de arquitectos de Galicia. Forma parte do Consello Superior de Colexios de Arquitectos de España.
Traxectoria
Esta Corporación de Dereito Público foi creada por Decreto de 2 de maio de 1973, mediante segregación do antigo Colexio de Arquitectos de León, Asturias e Galicia, contando nese momento con 120 colexiados. O 16 de novembro de 1999 a Consellería de Xustiza, Interior e Relacións Laborais aprobou os seus estatutos.
A sede central do COAG está en Santiago de Compostela, e ten delegacións na Coruña, Ferrol, Lugo, Ourense, Pontevedra e Vigo.
No ano 2010 o Proxecto Terra, un proxecto educativo posto en marcha polo COAG, recibiu o Premio Nacional de Urbanismo. , e, no 2011, o premio da Crítica Galicia de Iniciativas Culturais.
Leonardo e os fontaneiros
Leonardo e os fontaneiros é unha novela infantil-xuvenil de María Victoria Moreno, que a consideraba o seu libro preferido. Logo de recibir en 1985 o 3º Premio O Barco de Vapor, en 1986 foi publicada por Editorial Galaxia e Ediciones S.M.. Tivo varias reedicións e foi traducida ao castelán en 1988 co título de Leonardo y los fontaneros na colección El Barco de Vapor de SM -traducido pola súa filla Begoña Llácer-.
A obra está presentada en capítulos curtos que se poden ler seguidos ou seguindo os saltos temporais aos que convida a voz narrativa. No remate de cada unha das escenas hai unha frase que anima a seguir a historia non linealmente, xogando coas páxinas e brincando dun lado a outro. Carmen Blanco di que seguiu a técnica de Julio Cortázar en Rayuela (1963).
Trama
Comeza a historia contándolle Antón ao can Leonardo, que xa non está, a súa teima de mexar enriba dos gatos. Coñeceuno unha tarde de outono, á saída da escola, indo cara á Praza da Fonte e non o pode levar para a casa. Ameaza con lle cortar o rabo, que o can debe facerse respectar e non abanear o rabo aos descoñecidos. Un día Leonardo aparece malferido e vai ir a peor ata acabar desaparecendo. Mais o can acompañará sempre a Tono no seu pensamento e faralle compañía.
Póñenlles frangullas aos paxaros e mesmo chegan a criar unha camada de ratos na clase. Acabaraos descubrindo a Galiña que se vai enfadar moito.
Tamén haberá que facer a festa de fin de curso e de estudos na que eles serán os protagonistas. Pensan en que cousas preparar; por exemplo poden ir vestidos de curas, dicindo as palabras ao revés.
Tono vai ser expulsado como os demais da clase da Galiña polas trasnadas e o director tamén suspende a festa de fin de curso.
Preparan na clase o invento para tirar da cisterna cando a dona Rulos estea no baño e mollala e, claro, dona Rulos vén toda enfadada protestar pola trasnada dos “fontaneiros”. Teñen medo de que os manden a un reformatorio. Menos mal que don Xeranio comprende a súa falcatruada, aconséllalles que non mintan e tentará facer de mediador. Mais a señora presentou denuncia no xulgado e Tono ten medo, mais o seu pai é moi comprensivo e non lle dá importancia. E de súpeto péchase a escola pola morte dunha profesora.
O pai de Tono ofrécelle á vella dona Rulos instalarlle unha porta de seguridade para que retire a denuncia. Ela acepta e redacta un papel con moitas faltas. Remata a historia co enterro da profesora e as reflexións do rapaz sobre a morte.
Narración
Comeza cun apartado titulado Ó lector, no que lle indica que pode ler o libro todo seguido ou, se non atura sen saber o que vai pasar, ir saltando segundo as indicacións. Por iso no final de cada un dos XXVII capítulos hai sempre a posibilidade de ir a outra páxina para saber máis do asunto. Remata o aviso: ''Fai o que queiras, amigo, pero le o libro, que para iso o escribo. E que che preste''.
O relato está posto en boca dun narrador intradiexético en primeira persoa, Tono, que se dirixe ao can Leonardo para contarlle os seus pensamentos, preocupacións, vida familiar e escolar e as súas aventuras e trasnadas cos “fontaneiros” (os outros rapaces da clase).
O relato comeza ao final do curso para volver logo nunha retrospección ao comezo e ir narrándolle a Leonardo o desenvolvemento da acción.
Espazo
O espazo principal é o colexio ou escola dunha vila imaxinaria, Vilacastelo, na que Tono e os seus compañeiros e compañeiras viven as súas aventuras. Tamén a casa familiar do protagonista e a rúa, sobre todo a Praza da Fonte.
Tempo
A acción desenvólvese durante o curso. Están en oitavo de EXB, o último curso no colexio. Xa na democracia porque a escola antes era “General Franco”, agora “Martiño de Dumio”. Dona Rulos asina a carta para retirar a denuncia o 14 de xuño de 1985.
Allan Wilson
Allan Wilson, nado en Ngaruawahia o 18 de outubro de 1934 e finado o 21 de xullo de 1991, foi un biólogo e bioquímico neozelandés.
Traxectoria
Pasou a infancia en Helvetia (Pukekohe). Estudou en Auckland e Dunedin. Dende 1955 traballou na Universidade de Berkley, en California. Fíxose coñecido ao publicar o artigo, xunto a Vince Sarich, Immunological Time-Scale For Human Evolution, en Science magazine en decembro de 1967, no artigo Wilson e Sarich afirmaban que a orixe da especie humana, a diverxencia entre os simios e os humanos, databa de cinco millóns de anos de antigüidade, para obter esta estimación desenvolveron o concepto de reloxo molecular, baseado non nos fósiles, senón nas mutacións xenéticas acumuladas dende que a diverxencia, o que ía en contra da crenza dos paleoantropólogos da época que a databan en ata 25 millóns de anos apoiados na interpretación errónea do Ramapithecus como homínido. Tan só nos anos 1980 grazas a novos descubrimentos de simios fósiles as súas ideas comezaron a ser amplamente aceptadas entre a comunidade científica.
Wilson dirixiu o equipo que desenvolveu a partir de 1985 a hipótese da Eva mitocondrial, que en base ao estudo do ADN mitocondrial de distintas razas suxire que todas teñen un antepasado común, unha muller africana para a que deu unha antigüidade de 150.000 anos, e que sería a primeira representante de Homo sapiens
Philip K. Dick
Philip Kindred Dick, máis coñecido como Philip K. Dick, nado o 16 de decembro de 1928 en Chicago (Illinois) e finado o 2 de marzo de 1982 en Santa Ana (California), foi un prolífico escritor e novelista estadounidense de ciencia ficción, que influíu notablemente en devandito xénero.
Traxectoria
Aclamado en vida por contemporáneos como Robert A. Heinlein ou Stanislaw Lem, Dick obtivo pouco recoñecemento antes da súa morte. Tras esta, con todo, a adaptación ao cine de varias das súas novelas deulle a coñecer ao gran público. A súa obra é hoxe unha das máis populares da ciencia ficción e Dick gañou o recoñecemento do público e o respecto da crítica.
Deixando ao carón o enfoque simplista e optimista do mundo frecuente na "idade dourada" da ciencia ficción, Dick explorou sistematicamente a natureza enigmática da realidade e a humanidade nas súas novelas, poboadas por xente traballadora corrente máis que por superhomes galácticos. Adiantándose ao subxénero cyberpunk, Dick situou a acción de varias das súas novelas no mundo anómico de California do Norte. A súa aclamada novela The Man in the High Castle (1963, gañadora do Premio Hugo) é unha obra pioneira que mestura os xéneros da ciencia ficción e a historia alternativa. Tamén escribiu unha enorme cantidade de historias curtas e obras menores que foron publicadas por revistas pulp.
Estilo
As súas obras caracterízanse por unha sensación de constante erosión da realidade. A miúdo, os protagonistas descobren que os seus seres queridos (ou ata eles mesmos) son sen sabelo robots, alieníxenas, seres sobrenaturais, espías sometidos a lavados de cerebro, alucinacións, ou calquera combinación destes.
Historias curtas
1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1974 1979 1980 1981 1984 1987 1988
Novelas
1955 Solar Lottery 1956 1957 1959 Time Out of Joint 1960 1962 The Man in the High Castle
Net als toen
«Net als toen» (en galego: «Tal como entón») é unha canción composta por Guus Jansen e interpretada en neerlandés por Corry Brokken. Lanzouse como sinxelo en 1957 mediante Ronnex Records. Foi elixida para representar aos Países Baixos no Festival de Eurovisión de 1957 tras gaña-la final nacional neerlandesa, Nationaal Songfestival 1957, e declarouse gañadora do certame.
Philip K. Dick
Novelas
1963 The Game-Players of Titan
Net als toen
Festival de Eurovisión 1957
miniatura|esquerda|[[Corry Brokken, intérprete da canción, en 1958.]]
Philip K. Dick
Novelas
1964
Net als toen
Selección
«Net als toen» cualificouse para representar aos Países Baixos no Festival de Eurovisión 1957 tras gaña-la final nacional neerlandesa, Nationaal Songfestival 1957.
Philip K. Dick
Novelas
1965 1966 1967 1968 Soñan os androides con ovellas eléctricas?. Inspirou a película Blade Runner.1969 1970 1972 1974 1975 1976 1977 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1994
Net als toen
No festival
A canción participou no festival celebrado no Großer Sendesaal des Hessischen Rundfunks de Frankfurt o 3 de marzo de 1957, sendo interpretada pola cantante neerlandesa Corry Brokken. A orquestra foi dirixida por Dolf van der Linden.
Foi interpretada en sexto lugar, seguindo a Austria con Bob Martin interpretando «Wohin, kleines Pony?» e precedendo a Alemaña con Margot Hielscher interpretando «Telefon, Telefon». Ao final das votacións, a canción recibiu 31 puntos, obtendo o primeiro posto de 10.
Meixoeiro
O topónimo galego Meixoeiro pode referirse a:
José Manuel de Bernardo Ares
José Manuel de Bernardo Ares, nado en Pontedeume o 11 de decembro de 1945, é un historiador galego.
Traxectoria
Naceu no seo dunha familia labrega con escasos recursos económicos para pagarlle os estudos, mais unha tía súa empeñouse en que estudara coa axuda de toda a familia. Cursou o bacharelato en Santiago de Compostela, onde continuou para iniciar os seus estudos superiores na Universidade de Santiago de Compostela. Logo de pasar pola Universidade de Salamanca, obtén os títulos de licenciado e doutor en Historia na Universidade de Valencia, con "Premio Extraordinario".
Desde 1975 é profesor da Universidade de Córdoba, na que gañou en 1991 a cátedra de Historia Moderna e dirixiu o Departamento de Historia Moderna, Contemporánea e de América, e o "Grupo de Investigación HISALEM" (Historia Social da Administración Local na Época Moderna). Foi profesor visitante nas universidades de Berkeley e de East Anglia en Inglaterra.
Dirixe a colección "Estudios de Historia Moderna" e é “Honorary Research Fellow" do University College da Universidade de Londres. Co gallo da celebración da conferencia internacional "Hacia un Nuevo Humanismo", o 24 de xuño de 1998, o rei Xoán Carlos I outorgoulle a Encomenda da Orde do Mérito Civil, refrendada polo Ministerio de Asuntos Exteriores, como recoñecemento polos servizos prestados á comunidade científica.
A "Asociación Arte, Arqueología e Historia" de Córdoba concedeulle no ano 2000 o "Premio Juan Bernier" de Arte, Arqueoloxía e Historia, no seu apartado de Historia.
Greg Egan
Greg Egan, nado o 20 de agosto de 1961 en Perth, é un escritor australiano de ficción científica.
Traxectoria
Egan publicou o seu primeiro traballo en 1983. Está especializado en historias de ciencia ficción dura con temas matemáticos e de ontoloxía cuántica, incluíndo a natureza da consciencia. Outros temas son a xenética, a realidade simulada, o post-humanismo, a transferencia da mente, a sexualidade, a intelixencia artificial, e a superioridade do naturalismo racional sobre a relixión. É coñecido pola súa tendencia a tratar con materias tecnicamente complexas, como conceptos innovadores en física ou o problema da epistemoloxía, dun xeito directo e desinhibido. É gañador dun premio Hugo (e finalista dos Hugo con outros oito traballos), e tamén gañou un premio John W. Campbell Memorial á mellor novela. Os seus primeiros relatos contiñan profusión de elementos de terror.
Os relatos curtos de Egan teñen sido publicados en varias revistas do xénero, incluíndo publicacións regulares en Interzone e en Asimov's Science Fiction.
Egan é licenciado en matemáticas pola Universidade de Australia Occidental, e actualmente vive en Perth. Recentemente participou en campañas contra a práctica habitual, e sancionada pola lei, da detención automática dos solicitantes de asilo político nas aduanas de Australia. Egan é vexetariano.
Egan nunca asiste ás convencións de ficción científica, non asina libros, e a súa imaxe non aparece en Internet, aínda que en páxinas web adicadas á ficción científica ou no buscador Google se teñan publicado fotos de xente co mesmo nome etiquetadas erroneamente como fotos de Greg Egan.
Egan achega ocasionalmente mensaxes en varios grupos de Usenet, sobre todo científicos e técnicos, usando o seu propio nome. De decembro de 1994 a setembro de 1999 contribuíu regularmente no grupo rec.arts.sf.written, entrando en diálogo cos seus lectores acerca das súas obras e da ficción científica en xeral.
A Cubeta, Meirás, Valdoviño
A Cubeta é un lugar da parroquia de Meirás no concello coruñés de Valdoviño na comarca de Ferrol. Tiña 49 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 22 homes e 27 mulleres, o que supón un aumento con relación ao ano 1999 cando tiña 30 habitantes.
Os Foxos, Naraío, San Sadurniño
Os Foxos é un lugar da parroquia de Naraío no concello coruñés de San Sadurniño, na comarca de Ferrol. Segundo o IGE, en 2011 tiña 35 habitantes (19 homes e 16 mulleres).
Francisco Piñeiro Pérez
Francisco Piñeiro Pérez, nado en Santiago de Compostela en 1864 e finado en Cambados o 20 de febreiro de 1951, foi un profesor e político galego.
Traxectoria
Foi catedrático de Patoloxía Cirúrxica da Facultade de Medicina da Universidade de Santiago de Compostela. Vencellado ao monterismo tomou posesión como alcalde de Santiago de Compostela o 1 de xullo de 1909, permanecendo no cargo até 1910. Foi decano da Facultade de Medicina (1921-1923). Xubilouse como catedrático en 1935.
Espada
miniatura|300px|Espada de lingua de carpa, similar ás atopadas no [[río Ulla.]]
Unha espada (do latín "spatha", que tamén serviu para denominar á espada romana de cabalaría, que é longa e recta) é unha arma branca dun ou dous gumes que consiste basicamente nunha folla recta cortante, punzante —ou ambas cousas—, con empuñadura, e de certa envergadura ou "marca" (denomínase marca a unha lonxitude a partir de aproximadamente do medio metro). Segundo a definición estrita non serían espadas os sabres, as catanas etc.
Nun senso meirande, téndese a entender por espada calquera arma branca de certa envergadura, independentemente do estilo da folla. O deseño e a construción da espada pode variar moito, segundo a lonxitude da folla, a súa forma, os seus gumes, as súas empuñaduras, a súa procedencia etc. De acordo coas características que posúen, reciben unha determinada denominación que identifica, clasifica e encadra á arma dentro dun tipo particular.
Sendo a súa aparición moi temperá (IV milenio a. C.), a súa folla fíxose inicialmente de cobre (moi débil), posteriormente de bronce, ferro e finalmente aceiro temperado. A factura e o manexo da espada permanecen constantes ao longo dos séculos, pero as técnicas varían entre culturas e períodos como resultado das diferenzas no deseño e propósito da folla. Os nomes dados a moitas espadas na mitoloxía, literatura e historia reflicten o alto prestixio da arma (ver lista de espadas).
Idade de Bronce
As espadas da Idade de Bronce teñen a súa orixe nos traballos do cobre do Mediterráneo e o mar Negro, así como en Mesopotamia. A espada inicia a súa andadura europea mentres que no Próximo Oriente durante un tempo unicamente faise uso de dagas; a espada destronará finalmente ao puñal como arma simbólica do guerreiro. A produción de espadas na China documentase desde a Idade de Bronce, durante a Dinastía Shang.
A empuñadura nas súas orixes consistía simplemente nun mango, que protexía á man de escorregar sobre a folla ao empuxar. No século XV a. C. coñécense na Europa central e nórdica as espadas de lingüeta: as follas teñen unha estreita lingüeta que se insire na empuñadura dando lugar a formas diversas no sistema de enmangado, que chegaron pronto ao Mediterráneo Oriental: Grecia, Chipre e Exipto. As espadas do Bronce Nórdico, desde aproximadamente o 1400 a. C., mostran os característicos deseños espirais.
As espadas coñecidas como Naue Type II, que se expandieron desde a Europa Meridional cara ao Mediterráneo, foron relacionadas por Robert Drew co colapso da tardía Idade de Bronce.
Cabe sinalar que o metal é, durante longo tempo, un elemento de prestixio co que se fabrican as armas, xoias e obxectos cerimoniais, aos que só teñen acceso as clases dominantes. Para a metalurxia requírese un especialista a tempo completo, mentres que as ferramentas cotiás seguen fabricándose a nivel doméstico, con madeira ou pedra tallada. Tan só a elite e os personaxes de certo poder social están en disposición de posuír estas armas e conseguir conquistas e defensa persoal. Esta diferenza social, forza e carisma, acabará convertendo a estes personaxes en defensores dun territorio e unha poboación, e empezarase a esbozar a figura do heroe.
Idade de Ferro
miniatura|125px|Espadas de Hallstatt As espadas de ferro fanse máis comúns a partir do século XIII a. C. Os hititas, os micénicos e a cultura proto-céltica de Hallstatt (século VIII a. C.) figuran entre os primeiros usuarios de espadas de ferro. O ferro tiña a vantaxe de poderse producir en masa, debido a maior cantidade dispoñible de materia prima. As primeiras espadas de ferro non son comparables coas posteriores de aceiro; crebadizas, aínda que superiores ás armas de bronce, pero a súa fácil produción e a maior dispoñibilidade de materia prima permitían por primeira vez o equipamento de exércitos enteiros con armas de metal, aínda que ocasionalmente os exércitos exipcios da Idade de Bronce foron completamente equipados con armamento de bronce.
Os ferreiros aprenderon finalmente que, engadindo certa cantidade de carbón (engadido durante a redución en forma de carbón de leña) ao ferro, podían producir unha aliaxe mellorada (agora coñecida como aceiro). Na antigüidade existiron varios métodos diferentes de fabricación de espadas, entre os que é máis coñecido o deseño por soldadura (pattern welding). A técnica de deseño por soldadura consistía en unir distintos tipos de aceiro para mellorar a resistencia e tenacidade do material. Nesa época, o aceiro soldado por forxa atopábase case exclusivamente nas rañuras centrais que se lle facían ás follas para reducir a masa e mellorar a flexibilidade e o equilibrio. Chegáronse a desenvolver deseños intricados, que eran considerados a marca do mestre ferreiro.
Antigüidade clásica
Co tempo, desenvolvéronse diversos métodos por todo o mundo. No tempo da Antigüidade clásica e os Imperios Parto e Sasánida de Irán, foron comúns as espadas de ferro. A xifos e a kopis gregas e a gladius romana son exemplos deste tipo, medindo aproximadamente de 60 a 70 cm. Máis tarde Imperio romano introduciu a spatha (o vocábulo para a súa empuñadura, spatharius, converteuse nun rango do tribunal en Constantinopla), máis longa, e desde entón o termo espada longa aplícase ás espadas comparativamente longas das súas respectivas épocas.
As espadas chinesas de aceiro fan a súa aparición desde o terceiro século a. C. na Dinastía Qin: atopamos a Dao con só un fío, en ocasións traducida como sabre ou espada ancha, e a jian de dobre fío.
Idade Media
O tipo spatha permanece estendido durante o período das migracións e aínda na Idade Media. As spathas da era Vendel (Suecia, 550-793) estaban decoradas con motivos xermánicos (similares aos dos bracteates -moeda de ouro plana, elaborados tralas moedas romanas). A era viquinga contempla novamente unha produción máis estandarizada, pero o deseño básico segue sendo deudor da spatha.
Baixa Idade Media e Renacemento
miniatura|150px|Detalle da [[estoque|espada roupeira, usada no século XV e XVI na Europa Occidental.]] Novos deseños de espada - xunto a mellora da armadura - fóronse desenvolvendo a un ritmo cada vez máis rápido entre 1300 e 1500, durante o Renacemento. O principal cambio foi o alargamento da empuñadura, que permitía o uso ambidiestro, e unha folla máis longa. Este tipo de espada, chamada no seu tempo Langes Schwert (en alemán espada longa) ou spadone, era común cara a 1400, e varios Fechtbücher (libros de esgrima) que se conservan dos séculos XV e XVI ofrecen instrucións sobre o seu uso. Outra variante foi a espada especializada en perforar a armadura, do tipo estoque. A espada longa popularizouse pola capacidade de alcance, de corte e pulo, mentres que o estoque fíxoo pola súa habilidade para alcanzar os ocos entre as placas da armadura. A empuñadura envolvíase en ocasións con arame ou pel de animal para ofrecer unha maior suxeición, á vez que dificultaba a posibilidade de desarme ao golpear a man.
No século XVI, a longa doppelhänder (hoxe chamada zweihänder (ambos termos xermánicos designan o uso das dúas mans) finalizou a tendencia ao incremento do tamaño das espadas (sobre todo pola diminución das armaduras de placas e a chegada das armas de fogo), e a temperá Idade Moderna viu o retorno ás armas máis lixeiras, para unha soa man.
A espada foi a arma máis persoal neste período, a máis prestixiosa e a máis versátil no combate corpo a corpo, pero empezou a declinar o seu emprego militar debido a que a tecnoloxía cambiou a guerra. No entanto, mantivo un rol principal na autodefensa civil.
Idade Moderna e Contemporánea
miniatura|[[Samurai con katana.]] Crese que o rapier (estoque) evolucionou da española espada roupeira no século XVI. O rapier (estoque) difire das espadas máis antigas en que non se trata dun arma militar, senón de uso civil. Tanto o rapier (estoque) como a schiavona italiana desenvolveron a cruz en forma de cesta para protexer a man. Durante os séculos XVII e XVIII, a smallsword, máis curta, converteuse nun accesorio esencial en Europa e no Novo Mundo, e a maioría dos homes ricos e oficiais militares portaban unha. Tanto a smallsword como o rapier (estoque) seguiron sendo as espadas de duelo máis populares ata ben entrado o século XVIII.
Cando o vestir espadas pasou de moda, os bastóns tomaron o seu lugar no armario dos cabaleiros. Algúns modelos de bastón (coñecidos como bastóns espada) incorporaban unha folla escondida. A canne, arte marcial francés, desenvolveuse como unha técnica de loita con bastóns e bastóns-espadas, ata converterse nun deporte.
Cara ao fin da súa vida útil, a espada serviu máis como unha arma de autodefensa que para un uso na batalla, e a importancia militar das espadas decreceu durante a Idade Moderna. Ata como arma persoal, a espada empezou a perder a súa preeminencia a principios do século XIX, paralelamente ao desenvolvemento das armas de fogo persoais e fiables.
As espadas seguen en uso, pero cada vez máis limitadas a dignitarios oficiais militares e uniformes cerimoniais. Malia iso, moitos exércitos conservaron as súas armadas de cabalería pesada ata logo da primeira guerra mundial. Por exemplo, o exército británico adoptou formalmente un novo deseño de espada de cabalería en 1908, case o último cambio de armamento antes do estalido da guerra. As últimas unidades de cabalería pesada británica non pasaron aos vehículos armados ata 1938. As espadas e outras armas dedicadas á mele foron empregadas ocasionalmente por varios países durante a segunda guerra mundial, aínda que como arma secundaria polo seu desfase ante o armamento contemporáneo.
Espadas en Galicia
miniatura|Guerreiro galaico con espada. miniatura|Espadas castrexas. As primeiras espadas son as que aparecen nos petróglifos da Idade de Bronce (entre os que destacan as espadas nos petróglifos de Auga da Laxe, en Gondomar, na Pedra das Ferraduras, en San Xurxo de Sacos, e no Castriño de Conxo en Santiago de Compostela), mentres que as primeiras espadas atopadas son en contextos acuáticos (excepto a Espada de Mouruás ) de tipo pistiliforme e lingua de carpa dragadas no río Ulla, Miño e Sil (concretamente en Catoira entre as torres de Oeste e Isorna, San Estevo de Sil e Hío) entre as que destaca a espada de Meira froito do intercambio comercial atlántico; estas rutas por todo o arco Atlántico, que nalgúns casos chegaron incluso ata o Mediterráneo, acadaron o seu maior desenvolvemento durante a etapa transicional entre o II e o I milenio a.C. que nos deixou aquí estoques británicos de lingüeta trapezoidal dragados no río Ulla, espadas atlánticas de lingüeta calada tripartita e folla nervada de aspecto pistiliforme, dragadas tamén no Ulla, e na espada dragada en augas do río Miño fronte a Salvaterra. As espadas da Idade de Bronce adoitan ser importacións da Bretaña francesa e das illas británicas que, co decorrer do tempo, acaban por ser copiadas por ferreiros locais e alteradas ao gusto nativo dando lugar a modelos con alteracións indíxenas.
Na Idade de ferro os Galaicos abandonan as grandes espadas da era anterior por unhas máis pequenas (excepto no caso da representada no guerreiro castrexo de Armeá) entre as que destacan as chamadas espadas ou puñais de antenas, feitas en bronce con folla case flamíxera e nervio central cunha empuñadura con tres terminacións.
A partir da Idade Media pasan a usarse o mesmo tipo de espadas que no resto da península ibérica, representadas nas armas que portan as estatuas xacentes dos sepulcros de señores feudais, así como un petróglifo medieval no lugar do Castelo no lugar do Formigueiro, no concello de Amoeiro. Fermín Bouza-Brey recolleu material etnográfico nos anos 30 do século XX, no que os labregos usaban unha espada que batían tres veces contra a auga dun río para bendicir casas e campos.
Instrumentos de castigo
miniatura|Pena de morte por decapitación, con espada. As espadas xenuínas poden usarse para administrar unha diversidade de castigos físicos: penas capitais por decapitación ou a amputación de membros. En Escandinavia, onde por tradición se aplicaban os castigos coa espada, os nobres eran decapitados cunha espada e os plebeos cun machada.
En Asia pódese ver un emprego similar á espada. O shinai, unha espada de práctica, é tamén usada como instrumento de azoutes, moi común en escolas extracurriculares privadas.
Morfoloxía e terminoloxía
Unha espada consta de folla e de empuñadura. O termo vaíña designa a cuberta da folla da espada, onde repousa cando non está en uso.
Folla
Tres tipos de ataques poden realizarse coa folla: punzar, cortar e resgar. A folla pode ter dobre fío ou un só fío; esta última pode ter un falso fío preto da punta. Ao manexar a espada, o fío verdadeiro ou lado máis longo é o que se usa para punzadas en recto ou estocadas, mentres que o fío falso ou lado máis curto emprégase para contraatacar. Algunhas empuñaduras teñen o fío na parte máis longa, en tanto que as empuñaduras máis simétricas permiten o intercambio ao lado curto e ao lado longo simplemente virándoa.
A folla pode ter muescas ou acanalamentos coñecidos como fullers ou abatanadores, que dan lixeireza á folla e permiten á súa vez mantela forte e ríxida. A folla pode estreitarse de forma máis ou menos aguzada cara á punta, utilizada para punzar. A parte da folla entre o centro de percusión (CoP) e a punta coñéceselle como punto débil da folla. A sección entre o centro de balance (CoB) e a empuñadura é coñecida como punto forte da folla. A sección entre o CoP e o CoB é a parte media da folla. O recazo, tamén coñecido como ricasso ou ombreiro, é a pequena sección da folla inmediata cara a gárdaa que se atopa completamente sen fío, e pode ser presionada cun dedo para aumentar o control da punta. Moitas espadas non teñen recazo. Nalgunhas armas longas, como a Zweihänder alemá, unha cuberta de pel envolve ao recazo, e un espadachín pode estender aí o seu dedo para manexar mellor a espada en combate próximo.
O recazo contén normalmente a marca do ferreiro da espada. Nas follas xaponesas, esta marca aparece na espiga (parte da folla que se estende dentro da empuñadura) baixo o mango. No caso dunha espiga de cola de rata, o ferreiro da espada solda unha delgada vara ao final da folla cara a gárdaa. Esta variña chega ata a empuñadura (finais do século XX e construcións posteriores). Isto ocorre de xeito máis común en réplicas decorativas, ou espadas baratas de ornato. As espadas tradicionais non usan este método de construción, xa que pode romperse facilmente o punto de soldadura.
Na elaboración tradicional, o ferreiro da espada forxa a espiga como parte da espada. As espigas tradicionais van a través da empuñadura, dándolle maior durabilidade que a espiga cola de rata. Os ferreiros colocan dita espiga ao final do pomo da espada, ou en ocasións soldan a empuñadura coa espiga e a parte final desta a aparafusan ao pomo da espada. Este estilo é coñecido como de espiga estreita ou oculta.
As réplicas modernas, menos tradicionais, das espadas teñen en ocasións o pomo aparafusado, ou unha noz do pomo suxeita a empuñadura e permiten desmantelala. A espiga completa (máis común en coitelos e machetes) ten o mesmo ancho que a folla e conta co mesmo grosor do mango. Nas espadas europeas ou asiáticas vendidas na actualidade, moitas espadas anunciadas como de espiga completa son en realidade de espiga cola de rata.
Empuñadura
miniatura|[[Florete con empuñadura italiana.]] Por empuñadura compréndese toda a parte da espada que permite o control e manexo da folla e consiste do mango, o pomo e unha garda simple ou elaborada. As espadas de éraa postviquinga constaban unicamente dunha garda cruzada (chamada empuñadura en cruceta).
O pomo, ademais de mellorar o balance da espada e do mango, podía usarse como un instrumento de ataque no curto alcance. O pomo tamén podía ter borlas ou nós da espada.
A espiga é a extensión da estrutura da folla a través da empuñadura.
A guarnición, gardamán ou garda, é a defensa, tamén noutras armas brancas, que se pon para protexer a man.
Un gabián é un ferro que sae da guarnición da espada para defender tanto a man como o resto do corpo dos golpes do contrario. Normalmente hai dous, formando así unha cruz.
Vaíña
A vaíña é a cuberta protectora na cal repousa a espada. En todo o milenio, a vaíña foi elaborada de diversos materiais, incluíndo pel, madeira e metais, como bronce e aceiro. A abertura da vaíña por onde se introduce a folla chámase garganta e forma parte de toda a montura da mesma vaíña, na cal leva un gancho ou un anel que facilita a entrada da espada.
Nas vaíñas de pel xeralmente está protexida por unha punta de metal, na cal descansa a punta da folla da espada. A vaíña, xa sexa de metal ou de pel, brinda unha protección extra a través dunha extensión chamada cuña ou zapato.
Espadas dun só fío e espadas de dobre fío
Como xa se indicou anteriormente, os termos espada longa, grande espada e a Claymore gaélica relaciónanse a unha era en especial, e cada termo designa un tipo particular de espada. Unha espada é en sentido estrito unha folla recta de dobre fío deseñada para cortar e rasgar*. Con todo, de maneira xeral, o termo vese modificado polas diversas influencias culturais. Case todos os investigadores designan ás espadas dun só fío, como as armas asiáticas, coa palabra de espada, polo prestixio que comparten das súas contrapartes europeas.
Os europeos tamén se refiren de maneira frecuente ás súas espadas dun só fío como espadas, incluíndo os sabres e floretes. Os outros termos (cimitarra, mandoble, tranchete, chafalote, espada mortuoria) son para referirse en esencia ao mesmo tipo de arma, pero a diferenza de nome débese aos seus distintos usos en distintas épocas.
Espadas famosas
miniatura|Excalibur: A espada do rei Artur miniatura|Espadas nunha tenda.
Simboloxía
miniatura|Espada cerimonial da abadía de Essen. A espada pode simbolizar violencia, combate ou intervención militar. A declaración de Xesús: Aqueles que vivan pola espada morrerán pola espada usaba este termo nese sentido. No islam, a expresión árabe Jihad bis saif 'loita pola espada' significa a guerra 'santa' para o islam. Outro exemplo deste significado metafórico vén ao vello refrán de a pluma é máis forte que a espada, atribuído a Edward Bulwer-Lytton.
Nos casos seguintes, a espada significa armas en xeral, e a miúdo era considerada como un símbolo, ata que despois, na práctica operacional foi substituída por armas de fogo.
A espada como emblema
miniatura|Espadas no escudo da reserva voluntaria de España.
Outros significados
miniatura|A [[xustiza representada con espada e balanza.]]
Foxos
O topónimo galego Foxos pode referirse a:
15 de setembro
O 15 de setembro é o 258º día do ano do calendario gregoriano e o 259º nos anos bisestos. Quedan 107 días para finalizar o ano.
Nacementos
miniatura|100px| Marco Polo. miniatura|100px| Manuel Curros Enríquez.
Mortes
miniatura|100px| John Blake Dillon.
Notas
Os 366 días do ano
Aeroporto de Palonegro
O aeroporto internacional de Palonegro é un aeroporto colombiano de rango internacional.
Está situado en Lebrija, no departamento de Santander, e dálle servizo á cidade de Bucaramanga. Foi construído na década dos setenta para eliminar as limitacións técnicas e de espazo do antigo aeroporto Gómez Niño, que estaba na cidade de Bucaramanga. Toma o nome do outeiro de Palonegro, onde tiveron lugar importantes enfrontamentos entre liberais e conservadores colombianos.
Igrexa veterocatólica dos Países Baixos
A Igrexa veterocatólica dos Países Baixos (en Oud-Katholieke Kerk van Nederland) é unha igrexa veterocatólica da Unión de Utrecht. Actualmente o arcebispo de Utrecht é Joris Vercammen.
Placozoos
miniatura|240px|Distribución xeográfica de Trichoplax adhaerens. miniatura|240px|Alimentación extracorpórea do Trichoplax adhaerens.
Os placozoos (Placozoa) son un pequeno filo descrito polo zoólogo alemán Franz Eilhard Schulze (1840 - 1921) a partir de pequenos animais planos e reptantes encontrados nun acuario mariño do Instituto de Zoología de Graz (Austria), aos que interpretou como novos animais relacionados coa teoría da plánula.
O filo está representado unicamente pola especie Trichoplax adhaerens, animal mariño de forma globosa cunha cavidade corporal chea de líquido a presión, xa que a outra especie citada, Treptoplax reptans, describiuse en 1896 e non se volveu ver desde entón.
Trichoplax adhaerens posibelmente sexa o animal de estrutura máis simple existente no noso planeta. Vive en augas mariñas e presenta o aspecto dunha torta minúscula composta por multitude de células. Trepa ás rochas e devora calquera alga que viva sobre elas. Aínda que é un organismo algo máis complexo que os protozoos, non posúe ningún órgano especializado.
Estrutura
Ao primeiro exemplar atopado Schulze chamoulle Trichoplax adhaerens, que etimoloxicamente significa "placa con pelos (cilios) que se pega". Logo moitos autores puxeron en dúbida o seu significado, xa que nunca se atoparan na natureza, postulándose que fora unha fase larvaria (non un adulto) doutro animal (dunha medusa ou dunha esponxa), que entrara por casualidade no acuario.
En 1971 o protozoólogo Grell atopou o T. adhaerens libre na natureza, nos mares Mediterráneo e Vermello. Posteriormente Ivanov (1980) describiuno no mar Caspio. Polo tanto é unha forma cosmopolita, co cal derrubouse a teoría de que fora unha larva.
O Trichoplax carece de órganos e da maioría dos tecidos, aínda que se cre que proviría de animais con tecidos e órganos. Presenta un corpo ameboide de 0,5 mm. Está composto dunhas poucas células que rematan nun cilio simple para o movemento, e que aparecen estratificadas en tres láminas.
Adoita adherirse moi ben aos substratos e atópase habiualmente no medio intersticial. A súa nutrición é por absorción e téñense observado estruturas para atrapar o alimento. Produce óvulos e esperma, pero non ten órganos sexuais; tamén se ten observado reprodución asexual.
Relacións filoxenéticas
Tamén se suxeriu que os placozoos poderían estar na base dos bilaterais, tal como mostra o cladograma seguinte:
Se estas hipóteses son correctas, os placozoos máis que animais simples serían animais simplificados, derivados doutros máis complexos.
A Bouza, San Pedro de Eume, As Pontes de García Rodríguez
A Bouza é un lugar da parroquia de San Pedro de Eume no concello coruñés das Pontes de García Rodríguez na comarca do Eume. Tiña 7 habitantes no ano 2014 segundo datos do IGE, dos cales 3 eran homes e 4 eran mulleres.
Nise da Silveira
Nise da Silveira, nada en Maceió o 15 de febreiro de 1905 e finado no Río de Xaneiro o 30 de outubro de 1999, foi unha médica psiquiatra e psicóloga brasileira.
Traxectoria
Amiga e discípula de Carl Gustav Jung, figura chave na etapa inicial da zooterapia. Foi siempre contra ás terapias agresivas como electrochoque, insulinoterapia, e lobotomía.
En 1952 fundou no Río de Xaneiro o Museu de Imagens do Inconsciente canda ao seu marido, o médico Mário Magalhães da Silveira. En 1956 creou a Casa das Palmeiras, unha clínica onde os pacentes eran tratados como visitantes, e non como doentes graves.
Eritropoetina
miniatura|dereita|Modelo da eritropoetina. miniatura|dereita|Estrutura da EPO. A eritropoetina ou EPO (tamén chamada hematopoetina ou hemopoetina) é unha hormona glicoproteica que controla a formación de células sanguíneas vermellas ou eritropoese. Funciona como unha citocina para os precursores dos eritrocitos na medula ósea.
Prodúcena as células intersticiais dos riles, que están en estreita asociación cos capilares peritubulares e as células epiteliais tubulares. Prodúcena tamén as células de Ito perisinusoidais do fígado. A produción hepática é a que predomina no feto e no período perinatal, pero a produción renal predomina nos adultos. Ademais de regular a produción de glóbulos vermellos (eritrocitos) ten outras funcións biolóxicas como por exemplo, xoga un importante papel na resposta do cerebro aos danos neuronais, e está implicada no proceso de curación de feridas.
Cando se usa EPO exóxena como substancia dopante que aumenta o rendemento, clasifícase como axente estimulante da eritropoese (ESA). A EPO exóxena pode detectarse no sangue, porque ten pequenas diferenzas coa proteína endóxena, como por exemplo, no tipo de modificación postraducional.
Produción e regulación
miniatura|dereita|Vía de [[sinalización celular|sinalización JAK-STAT (en alemán).]] A EPO prodúcena nos adultos as células intersticiais do córtex renal, que son células moi especializadas similares a células epiteliais peritubulares, e prodúcese unha pequena cantidade no fígado. Está codificada nun xene do cromosoma 7 humano. A súa regulación crese que depende dun mecanismo de retroalimentación que mide a oxixenación do sangue. Os factores de transcrición para a EPO sintetizados constitutivamente, coñecidos como factores inducibles por hipoxia (HIFs), son hidroxilados e dixeridos no proteasoma en presenza de oxíxeno. A EPO únese ao receptor de eritropoetina (EpoR) na superficie do eritrocito e activa a cascada JAK2. Este receptor atópase tamén en moitos outros tecidos como as células da medula ósea e células nerviosas dos sistemas nerviosos central e periférico, en moitas das cales se activan vías intracelulares ao unirse á eritropoetina. Ao contrario, os propios eritrocitos da circulación sanguínea non expresan o receptor da eritropoetina, polo que non responden á EPO, pero si se observou unha dependencia indirecta dos niveis de eritropoetina plasmática sobre a lonxevidade dos eritrocitos, proceso chamado neocitólise.
Papel principal na liña celular eritrocítica
A eritropoetina exerce o seu efecto principal sobre a supervivencia da liña celular eritrocítica ao protexer a estas células da apoptose. Tamén coopera con varios factores de crecemento implicados no desenvolvemento de precursores dos glóbulos vermellos. Especificamente, a unidade formadora de colonias-eritroide (CFU-E) é completamente dependente da eritropoetina. Tamén depende da eritropoetina a BFU-E (burst forming unit-erythroid).
En condicións de hipoxia, os riles producen e segregan eritropoetina para que se incremente a produción de eritrocitos ao unirse a hormona ás CFU-E, proeritroblastos e eritroblastos basófilos en diferenciación.
A eritropoetina é o factor eritropoiético primario que coopera con outros factores (por exemplo, IL-3, IL-6, glicocorticoides, e SCF) implicados no desenvolvemento da liñaxe eritroide a partir de proxenitores multipotentes. As células BFU-E empezan a expresar o receptor da eritropoetina e son sensibles á eritropoetina. No seguinte estadio de diferenciación, chamado CFU-E (colony-forming unit-erythroid, unidade eritroide formadora de colonias), exprésase a máxima densidade de receptor da eritropoetina e depende completamente da eritropoetina para a súa posterior diferenciación. Os precursores dos eritrocitos, os proeritroblastos e eritroblastos basófilos tamén expresan o receptor da eritropoetina, a cal, por tanto, tamén os afecta.
Funcións non hematopoéticas
Entre as súas accións están producir hipertensión dependente da vasoconstrición, anxioxénese, e indución da proliferación das fibras de músculo liso. Tamén se observou que a eritropoetina incrementa a absorción de ferro ao suprimir a hormona hepcidina.
A EPO tamén afecta á protección neuronal durante as condicións hipóxicas (ictus etc.). Os ensaios en suxeitos humanos non están aínda publicados. Sábese que se detectan niveis de EPO de 100 veces o valor basal no tecido cerebral como resposta natural a un dano (principalmente) hipóxico, polo que potencialmente se podería usar no tratamento do ictus.
Moitos estudos suxiren que a EPO mellora a memoria. Este efecto é independente do seu efecto no hematócrito. Isto parece asociado cun incremento da resposta no hipocampo e efectos sobre a conectividade sináptica, plasticidade neuronal, e redes neuronais relacionadas coa memoria. A EPO pode ser tamén un tratamento efectivo para a depresión.
Usos
A eritropoetina está dispoñible como axente terapéutico producido pola tecnoloxía do ADN recombinante en cultivos celulares de mamífero. Utilízase no tratamento da anemia orixinada por insuficiencia renal crónica e mielodisplasia, ou resultante dos tratamentos contra o cáncer (quimioterapia e radiación). Investigacións actuais suxiren que a mutación do aminoácido R103 a E (de Arg a Glu) na eritropoetina faina neuroprotectora e non eritropoiética.
Anemia debida a insuficiencia renal crónica
En pacientes que precisan diálise o ferro debería de administrarse xunto con eritropoetina.
Ademais de nas persoas en diálise, a eritropoetina úsase principalmente para tratar a anemia noutras enfermidades renais que non precisan diálise.
Tamén se usa para tratar anemias producidas por tratamentos contra o cáncer ou en enfermidades moi graves.
Dopaxe
Os axentes estimulantes da eritropoese (ESAs) teñen unha historia de uso como axentes dopantes en deportes de resistencia como o boxeo, ciclismo, remo, carreiras atléticas de longa distancia, marcha atlética, esquí de fondo, bíatlon, e tríatlon, e mesmo nas carreiras de cabalos.
Aínda que se cría que a EPO era utilizada amplamente xa na década de 1990 en certos deportes, non había naquela época ningunha maneira de detectala directamente no sangue, ata que en 2000 científicos do laboratorio antidopaxe de Francia idearon unha proba, e coa aprobación da Axencia Antidopaxe Mundial (WADA) introduciuse dita proba nos controis antidopaxe, que permitía detectar a EPO farmacéutica e distinguila da case idéntica EPO natural, normalmente presente na urina dos atletas.
En 2010 o ciclista Floyd Landis admitiu ter utilizado drogas que melloran o rendemento, incluíndo EPO, en case toda a súa carreira. En 2010 deu positivo o ciclista galego David García. En 1999 foi descualificado do Giro de Italia Marco Pantani por un elevado hematócrito (presumiblemente por consumo de EPO). No Tour de Francia 2008 foron descualificados por EPO os españois Manuel Beltrán e Moisés Dueñas e o italiano Riccardo Riccò. Na Vuelta Ciclista a España 2005 Roberto Heras foi desposuído do seu título por dar positivo en EPO. Tamén houbo acusacións de consumo de EPO contra o atleta Bernard Lagat, que finalmente non foron probadas. As acusacións contra o ciclista Lance Armstrong non foran inicialmente probadas, pero a aparición de novas probas fixo que fose desposuído dos seus sete títulos no Tour de Francia e suspendido de por vida en 2012.
Desde 2000 as probas de EPO nos Xogos Olímpicos realízanse tanto de sangue coma de urina.
Doenzas do sistema nervioso
A eritropoetina é beneficiosa en casos de esquizofrenia. As investigacións realizadas suxiren que a EPO mellora a supervivencia en nenos que sofren malaria cerebral, causada polo bloqueo dos vasos sanguíneos cerabrais provocado polo parasito da malaria.
Efectos secundarios
A eritropoetina está asociada cun incremento do risco de complicacións cardiovasculares en pacientes con doenzas renais se é usada para aumentar os niveis de hemoglobina por riba de 13,0 g/dl.
Está tamén asociada cun risco de retinopatías en nenos prematuros anémicos. As súas accións anxioxénicas poden exacerbar a retinopatía. Porén, como a anemia por si soa incrementa o risco de retinopatía, a correlación co tratamento con eritropoetina pode ser incidental.
Interaccións
A eritropoetina actúa de forma natural no corpo interaccionando co receptor de eritropoetina celular.