cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Modillós de Abaixo, Curtis, Curtis
Modillós de Abaixo é un lugar da parroquia de Curtis no concello coruñés de Curtis da comarca de Betanzos. Segundo o Instituto Nacional de Estadística en 2010 estaba despoboado.
A Penoubiña, Souto, Paderne
A Penoubiña é un lugar da parroquia de Souto no concello coruñés de Paderne, na comarca de Betanzos. Segundo o IGE, en 2011 estaba despoboado.
Chavela Vargas
Isabel Vargas Lizano, nada en San Joaquín de Flores (Costa Rica) o 17 de abril de 1919 e finada en Cuernavaca (México) o 5 de agosto de 2012, é unha cantante con nacionalidade mexicana, tendo residido no país norteamericano por máis de sete décadas. Artisticamente é coñecida como Chavela Vargas. Trátase dunha figura capital dentro dos xéneros musicais do bolero e mais da ranchera.
Traxectoria
A súa vida pódese explorar no documental Chavela. En México tivo relación con Frida Kahlo.
Foraminíferos
Os foraminíferos ou Foraminifera ("que levan buracos") son un gran filo de protistas ameboides. Están entre as especies máis comúns do plancto mariño. Presentan pseudópodos reticulados, formados por finos cordóns de citoplasma que se ramifican e se fusionan formando unha rede dinámica. Producen tipicamente unha testa ou cuncha, que pode ter unha ou múltiples cámaras, algunhas das cales teñen unha estrutura moi elaborada e son importantes na súa clasificación. Estas cunchas están feitas de carbonato de calcio (CaCO3) ou partículas de sedimentos aglutinadas. Existen unhas 10.555 especies recoñecidas, tanto vivas coma fósiles. O seu tamaño é xeralmente menor de 1 mm, pero algúns son máis longos, e a especie máis grande mide 20 cm.
Relacións taxonómicas
Os Foraminifera foran incluídos no grupo dos Protozoa, ou no reino Protoctista ou Protista. A posición taxonómica de Foraminifera variou moito desde que foran recoñecidos como protozoos (protistas) por Schultze en 1854, xeralmente tratándoos como orde, pero ás veces como clase. Leoblich e Tappan (1992) redefiniron Foraminifera como clase no Treatise on Invertebrate Paleontology, onde están agora situados. Algúns taxonomistas colocan aos Foraminifera nun filo propio, coa mesma categoría cós Sarcodina ameboides, onde foran antes situados.
Hoxe hai fortes evidencias, principalmente de filoxenia molecular, de que pertencen ao grupo de protozoos denominado Rhizaria. Antes de que se recoñecesen as súas relacións evolutivas cos membros de Rhizaria, os foraminíferos estaban agrupados con outros grupos ameboides do filo Rhizopodea (ou Sarcodina) na clase dos Granuloreticulosa. Esta taxonomía baseada na morfoloxía aínda se usa hoxe.
O nivel taxonómico de Rhizaria é tamén problemático. Cavalier-Smith define Rhizaria como un infrarreino dentro do reino Protozoa.
Os datos moleculares, aínda que non están apoiados en correlacións morfolóxicas, suxiren fortemente que os Foraminifera están estreitamente relacionados cos Cercozoa e Radiolaria, grupos que inclúen ambos formas ameboides con cunchas complexas. Estes tres grupos (Foraminifera, Cercozoa e Radiolaria) constitúen o grupo dos Rhizaria. Porén, o parentesco exacto entre os foraminíferos e os outros grupos non está de todo claro.
Foraminíferos actuais
Hai un gran número de foraminíferos fósiles, pero tamén hai moitas especies actuais, principalmente mariñas, e algunhas que poden vivir en augas salobres. Son maiormente especies bentónicas, e unhas 40 morfoespecies forman parte do plancto. O número de especies recoñecidas crese que supón só unha fracción da diversidade actual, porque moitas especies que son xeneticamente distintas poden ser morfoloxicamente indistinguibles.
Algunhas especies levan algas unicelulares como endosimbiontes, as cales poden pertencer a diversas liñaxes, como algas verdes, algas vermellas, algas pardas, diatomeas, e tamén dinoflaxelados. Nalgúns foraminíferos dáse a cleptoplastia, é dicir, reteñen os cloroplastos das algas que inxiren e utilízanos para facer a fotosíntese.
Bioloxía
A célula dun foraminífero divídese nun endoplasma granular e un ectoplasma transparente a partir do cal emerxe a rede de pseudópodos a través dunha soa abertura ou a través de moitas perforacións da testa ou cuncha. Os pseudópodos teñen uns pequenos gránulos característicos que van en ambas as direccións. Os pseudópodos utilízanse para a locomoción, ancoraxe, e captrura do alimento, o cal consiste en pequenos organismos como diatomeas ou bacterias.
O ciclo de vida dos foraminíferos comprende unha alternancia entre unha xeración haploide e outra diploide, aínda que en aspecto son similares. A forma haploide ou gamonte inicialmente ten un só núcleo celular, e divídese para producir numerosos gametos, que teñen tipicamente dous flaxelos. A forma diploide ou esquizonte é multinucleada, e despois de sufrir a meiose fragméntase producindo novos gamontes. Nas formas bentónicas é común que existan varias roldas de reprodución asexual antes da reprodución sexual.
Cunchas ou testas
miniatura|240px| Cunchas de foraminíferos bentónicos vistas ventrais con [[microscopio electrónico de varrido. No sentido das agullas do reloxo comezando desde arriba á esquerda: Ammonia beccarii, Elphidium excavatum clavatum, Buccella frigida e Eggerella advena.]] miniatura|dereita|Foraminíferos nummulítidos fósiles mostrando individuos microesféricos e megaloesféricos do [[Eoceno dos Emiratos Árabes Unidos; escala en mm.]] miniatura|O foraminífero [[miliólido Quinqueloculina da baía de Donegal, Irlanda.]] miniatura|Sección dun foraminífero peneróplido do [[Holoceno de atol de Rice Bay, na illa de San Salvador, Bahamas. Barra de escala de 100 microns.]] thumbnail|dereita|250px|[[Ammonia beccarii, on foraminífero bentónico do mar do Norte.]] thumbnail|dereita|250px|O foraminífero Baculogypsina sphaerulata da illa de Hatoma, [[Xapón. Largura de campo de 5,22 mm.]] miniatura|240px|Foraminíferos bentónicos. miniatura|240px|Concha de [[Globigerina|Globigerina bulloides (un foraminífero planctónico) formada por varias cámaras globulares que permiten que o animal flote.]] miniatura|240px|Foraminíferos en [[Kunstformen der Natur (Arte da Natureza), de Ernst Haeckel, 1904. Especies: Miliola parkeri, Miliola reticulata, Miliola striolata, Cornuspira planorbis. Articulina sagra, Spiroloculina nitida, Alveolina melo, Peneroplis planata, Hauerina circinata, Hauerina ornatissima, Vertebralina mucronata, Vertebralina insignis, Vertebralina catena, Vertebralina furcata, Biloculina comata, Orbiculina adunca e Orbitolites laciniata.]]
O exame da forma e composición da testa ou cuncha é a maneira principal de identificar e clasificar os foraminíferos. A maioría deles teñen testas calcarias, compostas de carbonato de calcio. Noutros casos a testa pode estar feita de material orgánico, ou feita de pequenas partículas de sedimentos cementadas (aglutinados). Nun xénero está feita de silicio. Nas testas calcarias, dependendo da disposición dos cristais, distínguese entre testas aporcelanadas ou hialinas. As aberturas da testa, incluídas aquelas que permiten que o citoplasma flúa dunha cámara a outra, denomínanse aperturas. A testa contén unha matriz orgánica, que se pode ás veces recuperar nas mostras fósiles.
Coñécense testas fósiles desde o período Cámbrico, e moitos sedimentos mariños están compostos principalmente por elas. Por exemplo, as rochas calcarias coas que se fixeron as pirámides de Exipto están compostas case enteiramente de foraminíferos nummulíticos bentónicos. Estímase que os foraminíferos de arrecife producen anualmente 43 millóns de toneladas de carbonato de calcio, polo que xogan un papel esencial na produción dos carbonatos dos arrecifes.
Os estudos xenéticos identificaron a ameba espida "Reticulomyxa" e os peculiares xenofióforos como foraminíferos sen testa. Uns poucos ordes doutros protistas ameboides producen pseudópodos reticulosos, e foron anteriormente clasificados cos foraminíferos no taxon Granuloreticulosa, pero este xa non se considera un grupo natural, e a maioría están agora clasificados entre os Cercozoa.
Testas e taxonomía
Tradicionalmente a taxonomía dos foraminíferos estivo baseada na morfoloxía e xeometría das súas cunchas ou testas, examinando as seguintes características:
Os cristais das cunchas "imperforadas" aporcelanadas son de moi pequeno tamaño (0,1-2 µm), con formas aciculares ou globulares e dispostos aleatoriamente. Ao non existir paralelismo entre os seus eixes ópticos, co microscopio de luz transmitida a cuncha vese negra e opaca, namentres que con luz reflectida se ve branca e brillante. As cunchas aporcelanadas adoitan ter pseudoporos que normalmente non atravesan a cuncha por completo.
As cunchas hialinas ("perforadas"), caracterízanse pola súa transparencia, que é o resultado da delgadeza das paredes nas cunchas granulares, ou da disposición regular dos cristais cun eixe óptico perpendicular á superficie da cuncha nas fibrorradiais. Existen tamén cunchas hialinas de estrutura lamelar, formadas pola superposición de láminas calcarias separadas por unha película de proteína. A estrutura lamelar pode ser monolamelar ou plurilamelar en función do número de láminas calcarias por cada cámara. As cunchas hialinas presentan perforacións con diámetro, densidade e localización variables.
A Penoubiña
O topónimo galego A Penoubiña pode referirse a:
Foraminíferos
Disposición das cámaras
As testas dos foraminíferos dan lugar a uns espazos chamados cámaras. O número, forma e a disposición destas cámaras é un dos criterios de clasificación básico na taxonomía destes organismos.
As cunchas poden dar lugar a unha única cámara (cunchas uniloculares) ou poden estar formadas por varias cámaras (cunchas pluriloculares). Esta clasificación evidentemente fai referencia só ás cunchas pluriloculares. No caso das cunchas uniloculares, o criterio de diferenciación é a forma da súa única cámara (por exemplo, esférica, tubular, espiralada...).
A disposición das cámaras pode ser:
Ademais da morfoloxía da cuncha é interesante observar a forma, posición e número doutros elementos morfolóxicos. Estes son:
Ecoloxía
Os foraminíferos bentónicos, dos que se atopan fósiles desde o Precámbrico, poden ser tanto sésiles coma áxiles. Segundo a posición que ocupan no sedimento poden clasificarse en epibentónicos ou endobentónicos (epifaunais ou infaunais, respectivamente). Os dous parámetros ambientais son os principais responsables para determinar a profundidade na que un foraminífero vive e a súa abundancia, a dispoñibilidade de osíxeno e a cantidade de alimento dispoñible. Fíxanse ao substrato polos seus pseudópodos ou por secrecións calcarias. A maioría son mariños e estenohalinos (é dicir, toleran pequenas variacións nos niveis de salinidade das augas). Algúns foraminíferos con cunchas de tipo aporcelanado son de ambientes hipersalinos (salinidade > 35‰), mentres que algúns foraminíferos aglutinados ou hialinos prefiren augas salobres, e mesmo algúns poden adaptarse ás máis variadas condicións de salinidade (menos en lagos).
Os foraminíferos planctónicos son moito menos diversos cós bentónicos (con arredor de 40 especies modernas) ademais de presentaren un menor rexistro fósil, xa que os primeiros fósiles son do período Xurásico. Son tipicamente estenohalinos (salinidade entre 34 e 36‰). Adoitan ocupar a zona fótica, e durante o seu ciclo vital algunhas especies varían de profundidade (migración ontoxénica). A profundidade límite adoita ser de arredor de 200 m, e frecuentemente a maior parte das especies habita a profundidades inferiores aos 50 m. As biocenoses de foraminíferos presentan unha maior diversidade de especies e con morfoloxías máis complexas e individuos de maior tamaño nos ambientes tropicais e subtropicais (asociacións politáxicas).
Polo contrario, en ambientes de alta latitude as asociacións de foraminíferos planctónicos adoitan ser pouco diversas, con organismos de pequeno tamaño e formas sinxelas, frecuentemente dominadas por unha ou dúas especies (asociacións oligotáxicas).
Os foraminíferos son utilizados como indicadores da profundidade da columna de auga, a temperatura, produtividade, volume total de xeo e as características xeoquímicas da auga (pH, concentración de metais trazas), e contaminación do medio.
Especies abisais
Atópanse foraminíferos nas partes máis profundas do océano e mesmo na sima Challenger da fosa das Marianas. A esas profundidades abisais, por debaixo da profundidade de compensación do carbonato, o carbonato de calcio das testas é soluble na auga debido á estrema presión. Os foraminíferos atopados na sima Challenger non teñen testas de carbonato, senón de material orgánico.
Significado evolutivo
Os foraminíferos planctónicos que morren caen continuamente como unha chuvia ao fondo do mar en enormes cantidades, e as súas testas mineralizadas quedan preservadas como fósiles nos sedimentos peláxicos. As técnicas avanzadas de perforación do océano profundo que empezaron a utilizarse na década de 1960 baixo os auspicios de diversos programas de perforación oceánica, e para propósitos de procura de xacementos petrolíferos extraeron mostras de sedimentos que contiñan millóns de fósiles de Foraminifera. A ilimitada subministración destes restos fósiles e a relativamente alta precisión dos modelos para precisar a idade das mostras produciu un rexistro fósil de foraminíferos planctónicos de calidade excepcionalmente alta desde o Xurásico medio, que permitiu aos científicos documentar en detalle o proceso evolutivo, e interrelacións entre especies, que en moitos casos foi despois validado independentemente por medio de estudos xenéticos e moleculares dos espécimes hoxe existentes. Os foraminíferos bentónicos máis grandes con cunchas de complexas estruturas reaccionan dunha maneira moi específica cos seus distintos ambientes bentónicos e, por tanto, a composición das asociacións e patróns de distribución de especies determinadas reflicte simultaneamente os tipos de fondos nos que vivían e o gradiente de iluminación. No decurso da historia xeolóxica da Terra, os foraminíferos grandes foron substituídos frecuentemente. En particular, as asociacións de foraminíferos que caracterizaban determinadas facies de augas pouco profundas extinguíronse e foron substituídos despois dun certo intervalo de tempo por novas asociacións coa mesma morfoloxía da cuncha, que xurdiron dun novo proceso evolutivo de adaptación. Estes procesos de variación evolutiva permiten que os Foraminifera sexan un índice fósil para o Permiano, Xurásico, Cretáceo e Cenozoico.
Utilidade dos foraminíferos
Os foraminíferos calcarios fósiles están formados polos elementos que se encontraban nos antigos mares nos que vivían, polo que son tamén útiles en paleoclimatoloxía e paleoceanografía. Poden utilizarse para reconstruír os climas do pasado examinando as proporcións de isótopos estables do osíxeno, e a historia do ciclo do carbono e da produtividade oceánica examinando as proporcións dos isótopos estables do carbono (por exemplo, as medidas de isótopos δ18O e δ13C). Os patróns xeográficos vistos no rexistro fósil de foraminíferos planctónicos tamén se utilizan para reconstruír as antigas correntes oceánicas. Como certos tipos de foraminíferos se encontran só en certos ambientes, poden servir para inferir cal foi o ambiente no que se depositaron os sedimentos mariños en épocas remotas.
Polas mesmas razóns polas que son útiles como marcadores bioestratigráficos, os conxuntos de foraminíferos vivos utilízanse como bioindicadores nos ambientes costeiros, e como indicadores da saúde dos arrecifes de coral. Como o carbonato de calcio é susceptible de disolución en condicións ácidas, os foraminíferos poden verse especialmente afectados polo cambio climático e a acidificación do océano.
Os foraminíferos teñen moitos usos na prospección de petróleo e son utilizados correntemente para interpretar as idades de paleoambientes dos estratos sedimentarios nos xacementos de petróleo. Os foraminíferos fósiles aglutinados enterrados profundamente nas cuncas sedimentarias poden utilizarse para estimar a madureza termal, que é un factor para a xeración de petróleo. O Índice de Cor de Foraminíferos (FCI) úsase para cuantificar os cambios de cor e estimar a temperatura de enterramento do xacemento. Os datos deste índice son particularmente útiles para coñecer as fases iniciais da xeración de petróleo (~100 °C).
Os foraminíferos poden tamén servir en estudos de arqueoloxía sobre a procedencia de determinados materiais pétreos de construción. Algúns tipos de pedras, como a calcaria, conteñen frecuentemente fósiles de foraminíferos. Os tipos e concentracións destes fósiles nunha mostra de pedra dunha construción antiga poden utilizarse para asociar a pedra cunha fonte coñecida (canteira) que contén a mesma "sinatura fósil".
Candeán, Vigo
San Cristovo de Candeán é unha parroquia do concello de Vigo. Limita coas parroquias de Cabral, Lavadores, San Paio e Teis e pertence ó arciprestado de Vigo-Lavadores. Ten 12 entidades de poboación, 8 lugares e segundo o IGE, en 2022 tiña 4.664 habitantes (2.258 homes e 2.406 mulleres).
As súas entidades de poboación son as seguintes: Candeán de Arriba (599), A Devesa (904), A Fonte Escura (1.254), Freiría (91), Goleta (59), Hermide (94), A Igrexa (436), Monte Pequeno (326), Parachán (369), A Rabadeira (485), O Salgueiro (65) e Vesada (17). Os lugares (que xeralmente forman parte dalgunhas das entidades): Candeán de Abaixo, A Costeira, A Fonte Barca, A Lagoa, A Madroa, Pedra Longa, A Poba e Xunco Mariño.
Festas
O segundo domingo de setembro celébrase a Festa dos Pexegos.
Manuel Vicente
Manuel Vicente Alonso, nado en Estás (Tomiño) en 1875, foi un comerciante e político galego.
Traxectoria
Comerciante establecido no Cotro. Secretario de La Aurora del Porvenir na ditadura de Primo de Rivera. De filiación agraria, coa proclamación de República foi elixido concelleiro de Tomiño. Foi nomeado alcalde de Tomiño en setembro de 1934. Foi cesado como alcalde a finais de outubro de 1934. O 6 de outubro de 1935 foi nomeado presidente do Padroado da Fundación Peirópolis de Estás instituída por Abdón Alonso Alonso. Foi reposto como alcalde logo do triunfo do Frente Popular en febreiro de 1936. Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, foi detido polos sublevados. Xulgado en Vigo por adhesión á rebelión, foi condenado a pena de morte. Foille conmutada a pena pola de cadea perpetua. Foi destituído do Padroado da Fundación Peirópolis polas autoridades franquistas en xaneiro de 1938. Sufriu expediente de responsabilidades políticas resultando cunha sanción económica.
Pusmazán, Carballeda de Valdeorras
San Mateo de Pusmazán  é unha parroquia que se localiza no oeste do concello de Carballeda de Valdeorras.
Segundo o IGE en 2014 tiña 31 habitantes (16 homes e 15 mulleres), tres máis ca en 2012 (14 homes e 14 mulleres). En 2011 tiña 25 habitantes (13 homes e 12 mulleres). Segundo o padrón municipal de 2004 tiña 27 habitantes (15 homes e 12 mulleres), os mesmos ca en 1999. Ten só unha entidade de poboación.
Filib Naxim
Filib Naxim (en فليب نجم / فيليب نجم), nado en Bagdad (Iraq), é un eclesiástico católico caldeo, entre 2010 e 2018 administrador patriarcal do Cairo.
Traxectoria
Naceu en Bagdad o 26 de setembro de 1959. En 1979 marchou a Roma, onde se graduou en 1984 en Filosofía e Teoloxía pola Pontificia Universidade Urbaniana, e onde no mesmo ano foi ordenado sacerdote por Xoán Paulo II na basílica de San Pedro. Entre 1985 e 1990 exerceu como primeiro párroco dos caldeos no Reino Unido, e posteriormente volveu a Roma onde se graduou en Dereito canónico pola Pontificia Universidade Lateranense e se doutorou en Dereito canónico oriental polo Pontificio Instituto Oriental. En 1994 o patriarca Rafael I Bidawid nomeouno delegado patriarcal para os caldeos de Europa. En 2000 foi nomeado procurador da Igrexa católica caldea en Roma, cargo que exerceu até 2014.
O 11 de xuño de 2005 o papa Bieito XVI nomeouno visitador apostólico para os caldeos residentes en Europa; exerceu este cargo até o nomeamento como visitador de Ramsi Karmu o 20 de xullo de 2013.
En 2010, logo do pasamento do bispo Yusif Saraf, foi nomeado administrador patriarcal do Cairo. Exerceu como administrador patriarcal até a súa renuncia o 27 de agosto de 2018, e foi sucedido por Bulus Sati.
3
''Este é o artigo sobre o ano. Para o número, véxase tres''
3 foi o terceiro ano da era actual.
As Casas Vellas, Lagoa, Alfoz
As Casas Vellas é un lugar da parroquia de Lagoa no concello lugués de Alfoz na comarca da Mariña Central. Segundo o IGE, en 2011 tiña 6 habitantes (4 homes e 2 mulleres).
Montealto, Curtis, Curtis
Montealto é un lugar da parroquia de Curtis no concello coruñés de Curtis da comarca de Betanzos. Tiña 34 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales 19 eran homes e 15 eran mulleres.
Sete Palabras
miniatura|Crucifixión de Pietro Perugino, ca. 1482. A súa composición (a Virxe á dereita do crucificado e Xoán á súa esquerda) é a clásica do [[Stabat Mater, que corresponde á "terceira palabra".]] As Sete Palabras (Septem Verba en latín) é a denominación máis habitual das sete derradeiras frases que Xesús pronunciou durante a súa crucifixión, antes de morrer, segundo se recolle nos Evanxeos canónicos. Os dous primeiros, o de Mateo e o de Marcos, mencionan soamente unha, a cuarta. O de Lucas relata tres: a primeira, a segunda e a sétima. O de Xoán recolle as tres restantes: a terceira, a quinta e a sexta. Non se pode determinar a súa orde cronolóxica.
Características
A súa orde tradicional é a seguinte: A súa interpretación devocional é unha comparación con situacións polas que inevitablemente pasa a vida de todo crente, á que se suma unha diversidade de exexese. O mesmo texto evanxélico atribúelles a estas "palabras" un fin de cumprimento de profecías do Antigo Testamento: sabendo que xa todo estaba cumprido, e para que a Escritura se cumprise ata o final (Xoán, 19: 28).
Son obxecto de particular devoción no cristianismo, ao ser consideradas como "verdadeiras palabras" de Xesús, condición compartida con algunhas outras expresións, recollidas ao longo dos Evanxeos, que pretenden ser citas exactas (malia seren traducións ao grego, agás unha poucas que se transcribiron literalmente en hebreo ou arameo polos evanxelistas e reciben a denominación particular de ipsissima verba ou ipsissima vox).
Primeira Palabra
"Meu Pai, perdóaos que eles non saben o que fan (Lucas, 23: 34)"A oración ofreceuse para quen eran culpables de lle dar morte. Pódese interpretar como dirixida aos xudeus, aos soldados romanos (que no final dese versículo aparecen xogando a súa túnica aos dados), a ambos ou, xenericamente, á humanidade enteira.
Para "perdoa", ademais da voz latina dimitte, tamén é moi frecuente usar ignosce. O orixinal grego é Πατερ, συγχωρησον αυτους· διοτι δεν εξευρουσι τι πραττουσι.
Segunda Palabra
"Asegúroche que hoxe estarás comigo no Paraíso (Lucas, 23: 43)"É a resposta de Cristo á súplica "lémbrate de min, cando veñas no teu reino" do ladrón arrepentido. Con iso interprétase que lle asegura a salvación sen que para iso haxa obstáculo nos seus pecados anteriores, pola fe que puxo en Xesucristo. miniatura|Xilografía alemá do século XV con Cristo na cruz entre os ladróns, coa súa nai e o discípulo.
Terceira Palabra
"Muller, velaquí o teu fillo. [...] Velaí a túa nai (Xoán, 19: 26-27)"Segundo unha primeira interpretación vese esta pasaxe en sentido ético ou social: Cristo entregou o coidado da súa nai ao discípulo amado, cumprindo un elemental deber filial. Vese o ensino de atender "as cousas do reino" (ás que é enviado Xoán), sen desatender as responsabilidades asignadas desde antes; se amamos a Deus, amamos o noso próximo e atendémolo, pero primeiramente farémolo cos máis próximos. En Xesús descansaba o deber de coidar a súa nai, que se supón viúva neses momentos. Se non tiña outros fillos (a problemática existencia ou ausencia de irmáns de Xesús), enténdese que o seu único fillo a encomende ao discípulo amado, dándolla por nai. Este acto recíproco interprétase como demostración de que non só hai que recibir amor, senón tamén sabelo dar sen importar as circunstancias.
Fixéronse numerosas afirmacións mariolóxicas sobre esta pasaxe. Segundo Raymond Edward Brown, "parece absolutamente incrible que unha escena tan reveladora e dramática, que sitúa a nai de Xesús nunha nova relación co discípulo amado, acabe simplemente en que el a leve á súa casa. [...] O significado deste episodio reside na nova relación entre a nai de Xesús e o discípulo amado". Segundo Francis J. Moloney, non se pode eludir o feito de que Xesús crucificado creou desde a cruz "unha familia nova". No espazo de tres versículos (Xoán 19:25-27), o termo "nai" aparece non menos de cinco veces. Esa mesma expresión aparecera na pasaxe das vodas de Caná (Xoán 2:1-5), cando aínda "non chegara a hora" da glorificación de Xesús. Moloney apunta que no relato da crucifixión e morte de Xesús ("a hora" da glorificación), tan sofisticado e simbólico, o evanxelista non puido significar simplemente que o discípulo amado tiña que coidar da viúva e nai de Xesús logo da morte do seu fillo. No concepto de Moloney, a pasaxe afirma o papel maternal da nai de Xesús na nova familia de Xesús creada na cruz.
Cuarta Palabra
"Meu Deus, meu Deus! Por que me abandonaches? (Mateo, 27: 46 e Marcos, 15: 34)"Aparece no Evanxeo de Marcos (o máis antigo) en arameo (Elohi, Elohi, lema' šĕbaqtani), e no Evanxeo de Mateo en hebreo ('Eli, 'Eli, lĕma' šĕbaqtani).
Para a crítica histórica, a frase, ou polo menos o que expresa, é probablemente histórica, cumprindo co criterio do testemuño múltiple (sendo de feito a única das Sete Palabras que aparece en máis dun evanxeo) e o da dificultade (xa que, dado o seu carácter de desolación, é factible que a Igrexa primitiva experimentase certa dificultade para aceptar esta frase nos beizos de Cristo). Pero tamén se pensa que, malia ser esta idea auténtica (é dicir, o Xesús histórico sentiuse realmente abandonado no momento da súa morte, esperando unha intervención de Deus que non chegou), as outras múltiples insercións do Salmo 22 (xunto a Isaías 53) poden facer pensar no relato da Paixón como unha composición a posteriori a partir de pasaxes do Antigo Testamento, aínda que con elementos realmente históricos. miniatura|Representación da Sétima Palabra nun libro de [[1738 da Irmandade da Agonía de Passau.]]
Quinta Palabra
"Teño sede. (Xoán, 19: 28)"Interprétase como expresión de dous tipos de ansia de Cristo na cruz. En primeiro termo, da sede fisiolóxica, un dos maiores tormentos dos crucificados. En sentido alegórico, como a sede espiritual de Cristo de consumar a redención para a salvación de todos. Cadra coa estrutura do cuarto evanxeo, e evoca a sede espiritual que Cristo experimentou ao pé pozo da samaritana.
Sexta Palabra
"Está cumprido. (Xoán, 19: 30)"Cítase adoito en latín (Consummatum est), xa que se converteu nun verdadeiro tópico literario (en termos escriturísticos, unha perícopa). Pódese interpretar como a proclamación en boca de Cristo do cumprimento perfecto da sacra Escritura na súa persoa. Esta palabra pon de manifesto que Xesús era consciente de que cumprira ata o derradeiro detalle a súa misión redentora e a culminación do programa da súa vida: cumprir a Escritura facendo sempre a vontade de Deus. Máis que unha palabra de agonía sería, pois, de vitoria: "está cumprido".
Sétima Palabra
"Meu Pai! Nas túas mans entrego o meu espírito. (Lucas, 23: 46)"É a derradeira frase que se atribúe a Xesucristo e interprétase como un exemplo da confianza que debe ter un cristián ante a entrada no mundo espiritual. centro|miniatura|800x800px|Obra fotográfica de [[Fred Holland Day (1898), que representa as Sete Palabras.]]
Obras musicais
miniatura|Borrador da obra de Haydn. O organista e compositor alemán Heinrich Schütz (século XVII) compuxo Die Sieben Worte Jesu Christi am Kreuz.
En 1787, a Irmandade da Santa Cova de Cádiz encargou ao compositor austríaco Joseph Haydn un oratorio (titulado en alemán Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze) que describise as Sete Palabras, ademais do terremoto descrito no Evanxeo de Mateo. Haydn realizou tamén unha versión para coro e orquestra da obra, ademais dunha transcrición para cuarteto de corda (esta é a versión máis coñecida).
Co título Sept paroles du Christ en croix hai unha obra coral de Cesar Franck e Charles Gounod (século XIX).
Christophe Looten compuxo dúas obras baseadas nas Sete Palabras: o seu quinto cuarteto de corda Les sept dernières paroles du Christ en croix (2008) e Mourning (2009), para voz de alto e cuarteto de corda, onde se mesturan cantos de queixa dos soldados británicos fusilados tras a batalla de Dunkerque de 1940 con evocacións das palabras de Cristo na Cruz.
Lingua árabe
O árabe (العربية al-'arabiyyah, ou menos formalmente  'arabi), tamén chamado arábigo ou arábico, é a lingua máis falada dentro da rama semítica das linguas afroasiáticas, e está intimamente relacionada co hebreo e o arameo. Fálase ó longo do mundo árabe e é moi coñecida e estudada dentro do mundo islámico. O árabe leva sendo unha lingua literaria dende, polo menos, o sexto século, e é a lingua litúrxica do islam.
O termo "árabe" pode referirse tanto ó árabe literario, que non é falado como lingua materna por ningún árabe, como ó árabe moderno estándar, ou ás diferentes variedades do árabe, xeralmente chamadas "árabe coloquial". Os árabes consideran o árabe literario a lingua estándar, e adoitan ver o resto como simples dialectos.
O árabe literario refírese tanto á lingua utilizada polos medios de comunicación do Magreb e os do Oriente Medio, como á lingua, máis arcarca, do Corán. O árabe coloquial, pola súa banda, refírese ós diferentes dialectos falados polos habitantes das zonas arriba referidas de forma habitual. En moitas ocasións, son diferentes entre os distintos lugares de tal forma que o falante dun concreto dialecto do árabe pode non comprender outro dialecto. Xeralmente, estes dialectos non son linguas literarias, pero nalgúns hai algunhas pequenas mostras de literatura.
A situación sociolingüística actual do árabe é un claro exemplo de diglosia (o uso normal de dúas diferentes variedades da mesma lingua, dependendo da situación na que a persoa se atope). Todo árabe culto adoita falar tanto o seu dialecto local como o árabe estándar, que aprendeu na escola. Este último adoita ser utilizado en situacións de comunicación con falantes doutros dialectos arábigos (por exemplo, un marroquí a falar cun sirio).
Xa que o árabe escrito de hoxe en día é substancialmente diferente do árabe dos tempos do Corán, é normal (nos países occidentais) referirse a esta última coma árabe clásico e á lingua actual dos medios de comunicación como árabe moderno estándar. Os árabes, pola contra, utilizan o termo Fuṣḥa para referirse a ámbalas dúas, poñendo énfase no seu grande parecido.
Ás veces, é difícil traducir conceptos islámicos, e outros relacionados coa cultura árabe, sen utilizar a terminoloxía árabe. o Corán está expresado en árabe e, tradicionalmente, os musulmáns sosteñen que é imposible traducilo a ninguna lingua dunha forma que todo o seu significado se manteña. De feito, ata hai pouco tempo, moitas escolas de pensamento afirmaron que non se debería traducir de ningunha forma.
O galego posúe gran cantidade de palabras derivadas do árabe: azucre, laranxa, limón, álxebra, alcol, cénit etc.
Árabe antigo
miniatura|upright|Rexistro safaitico Arabia posuía unha gran variedade de linguas semíticas na antigüidade. No suroeste falábanse varias linguas semíticas tanto dentro como fóra da familia do árabe do sur antigo (ASA) (por exemplo, o tamúdico do sur). Tamén se cre que os antepasados ​​das linguas modernas do sur de Arabia (linguas centrais non semíticas) tamén o falaban, nesa época, no sur de Arabia. Ao norte, nos oasis do norte do Hejaz, o dadanítico e o taymanítico gozaban de certo prestixio como linguas inscriptivas. En Najd e partes do oeste de Arabia, atópase testemuñada unha lingua coñecida polos estudiosos como Thamudic C. No leste de Arabia, as inscricións nunha escritura derivada do ASA testemuñan unha lingua coñecida como hasaítico. Por último, na fronteira noroeste de Arabia, están testemuñadas varias linguas coñecidas polos estudosos como Thamudic B, Thamudic D, safaitico e hismaico. As dúas últimas comparten isoglosas importantes con formas posteriores do árabe, o que leva aos estudosos a teorizar que o safaitico e o hismaico son de feito as primeiras formas do árabe e que deberían considerarse como árabe antigo.
Os lingüistas en xeral cren que o "árabe antigo" (unha colección de dialectos relacionados que constitúen o precursor do árabe) xurdiu por primeira vez ao redor do século I d.C. Anteriormente, pensábase que o primeiro testemuño do árabe antigo era unha única inscrición do século I d. C. en escritura sabea atopada no sitio arqueolóxico de Qaryat al-Faw, no sur da actual Arabia Saudita. Non obstante, esta inscrición non participa en varias das principais innovacións do grupo da lingua árabe, como a conversión semítica da mimación e a singular nunacion. A mellor maneira de revalorizalo é como unha lingua central separada continuamente dos dialectos semíticos.
Tamén se pensaba que o árabe antigo coexistiu epigraficamente -e logo desprazouno gradualmente- xunto ou árabe antigo do norte (ANA), que se consideraba que fora a lingua rexional durante moitos séculos. A ANA, a pesar do seu nome, era considerada unha lingua moi distinta, do "árabe", e mutuamente inintelixibles. Os estudosos nomearon as súas variantes dialectais segundo as cidades onde se descubriron as inscricións (dadanítico, taimanítico, hismaico, safaítico). Xurdido no século I, leva o nome do pobo árabe; o termo "árabe" usouse inicialmente para describir aos que vivían na Península Arábiga, tal como o percibian os xeógrafos da antiga Grecia. Con todo, a maioría dos argumentos a favor dunha única lingua ou familia lingüística ANA baseábanse na forma do artigo definido, un prefixo h-. Argumentouse que o h- é un arcaísmo e non unha innovación compartida, e por tanto inadecuada para a clasificación das linguas, facendo insostible a hipótese dunha familia lingüística ANA. O safaitico e o hismaico, antes considerados ANA, deberán considerarse árabe antigo debido ao feito de que participan das innovacións comúns a todas as formas do árabe. miniatura|upright|A [[inscrición de Namara, unha mostra da escritura nabatea, considerado un precursor directo da escritura árabe. ]]
Sibila de Barcelona
Sibila de Barcelona, nada en 1035 e finada en Barcelona despois do 6 de xullo de 1074, foi unha infanta de Barcelona e, despois do seu matrimonio, condesa consorte de Borgoña.
Orixes familiares
Foi a derradeira filla do conde de Barcelona, Berenguer Ramón I el Corbat ("o Curvado") e de Xisela de Lluçà, filla do señor de Lluçà e de Villanueva Sunifredo II e da súa terceira esposa, Ermesinda de Balsareny.
Era neta por liña paterna do conde Ramón Borrell e Ermesenda de Carcasona. Foi irmá, por parte do pai, do tamén conde de Barcelona Ramón Berenguer I.
Lingua árabe
Hejazi antigo e árabe clásico
miniatura|upright|Corán escrito no antigo dialecto árabe hijazi (escritura hijazi, século VII d.C) A finais da época preislámica xurdiu na rexión do Hejaz unha variedade transdialectal e transcomunal do árabe, que continuou un camiño paralelo o árabe literario despois de que este fora estandarizado institucionalmente nos séculos II e III da Héxira, mantendo vivos antigos trazos eliminados da tradición "culta" (árabe clásico) con máis forza nos textos xudeocristiáns,. Esta variedade e as súas iteracións clasicistas e "laicas" foron denominadas no pasado como árabe medio, pero crese que continúan un rexistro hegazi antigo. Está claro que a ortografía do Corán non foi desenvolvida para a forma estandarizada do árabe clásico; máis ben, amosa o intento por parte dos escritores de rexistrar unha forma arcaica do higazi antigo. miniatura|upright|O Corán serviu e segue a servir como referencia fundamental para o árabe. ([[Corán azul do séculos IX-X en escritura cúfica magrebí)]]
Sibila de Barcelona
Traxectoria
Sibila probabelmente coñeceu ao seu futuro esposo, Henrique de Borgoña, chamando Donzel ou le Damoiseau, e ao pai deste, Roberto I, príncipe francés da dinastía dos Capetos e primeiro duque de Borgoña de dita casa, conde de Charolais, Langres e de Auxerre, cando se traladaron desde Borgoña á península Ibérica para loitaren na cruzada contra os musulmáns.
Ao redor de 1055, en Barcelona, Sibila casou con Henrique de Borgoña o Doncel, fillo segundoxénito do duque de Borgoña Roberto I e de da súa esposa Hélie de Semur, filla de Dalmacio I, señor de Semur, e de Aremburga de Vergy.
Lingua árabe
Estandarización
miniatura|upright|Evolución temperá na [[escritura árabe (século IX–XI), coa basmala dos manuscritos cúficos do Corán como exemplo.:
Sibila de Barcelona
Traxectoria
Non se coñece o ano exacto da morte de Sibilla, soamente que a derradeira vez que aparece citada foi nun documento datado no 6 de xullo de 1074.
Lingua árabe
Estandarización
(1) Principios do século IX, escritura sen puntos nin signos diacríticos; (2) e (3) séculos IX-X baixo a dinastía abasí, estableceuse o sistema Abu al-Aswad puntos vermellos con cada disposición ou posición que indican unha vogal curta diferente; máis tarde, utilizouse un segundo sistema de puntos negros para diferenciar letras como fā’ e qāf;
Sibila de Barcelona
Traxectoria
Foi sepultada na Capela do Sagrado Corazón (Sacré-Cœur) da Catedral de Santo Estevo de Besançon, hoxe Catedral de San Xoán de Besançon, templo fundado por Carlomagno no século IX e lugar habitual de enterramento dos condes do Franco Condado (ou Condado de Borgoña), que por iso de coñece tamén como a Capela dos Condes.
Lingua árabe
Estandarización
(4) Século XI, no sistema de al-Farāhidi (sistema usado hoxe en día) os puntos foron cambiados en formas semellantes ás letras para transcribir as vogais longas correspondentes.]] A Abu al-Aswad al-Du'ali (c. 603–689) atribúeselle a estandarización da gramática árabe, ou an-naḥw ( "o camiño" ), e foi pioneiro nun sistema de diacríticos para diferenciar consoantes ( nuqat l-i'jām "sinalización dos non árabes") e indicou a vocalización ( at-tashkil "formación"). Al-Khalil ibn Ahmad al-Farahidi (718 – 786) elaborou o primeiro dicionario árabe, Kitāb al-'Ayn ( "O libro da carta ع"), e atribúeselle o establecemento das regras da prosodia árabe. Al-Jahiz (776-868) propuxo a Al-Akhfash al-Akbar unha revisión da gramática do árabe, pero non se levaría a cabo ata despois de dous séculos. A estandarización do árabe chegou a completarse ao redor de finais do século VIII. A primeira descrición exhaustiva do ʿarabiyya "árabe" fixoa Sibawayh al-Kitāb, que se baseou en primeiro lugar nun corpus de textos poéticos, ademais do uso do Corán e de informantes beduínos aos que consideraba falantes fiables do ʿarabiyya.
Sibila de Barcelona
Descendencia
Sibila e Henrique de Borgoña tiveron sete fillos:
Lingua árabe
Difusión
O árabe espallouse coa difusión do islam. Tras as primeiras conquistas musulmás, o árabe gañou vocabulario do persa medio e do turco. A principios do período abbásida, moitos termos do grego clásico entraron en árabe a través das traducións realizadas na Casa da Sabedoría de Bagdad.
No século VIII, o coñecemento do árabe clásico converteuse nun requisito previo esencial para ascender ás clases superiores en todo o mundo islámico, tanto para musulmáns como para non musulmáns. Por exemplo, o filósofo xudeu andalusí, Maimónides, foi autor de obras en xudeo-árabe—árabe escrito en alfabeto hebreo -incluído o seu famoso Guía dos perplexos (, Dalālat al-ḥāʾirīn).
Desenvolvemento
Ibn Jinni de Mosul, pioneiro na fonoloxía, escribiu prolíficamente no século X sobre a morfoloxía e a fonoloxía árabe en obras como Kitāb Al-Munṣif, Kitāb Al-Muḥtasab, e Kitāb Al-Khaṣāʾiṣ [ar].
Ibn Mada' de Córdoba (1116–1196) realizou a revisión da gramática árabe proposta, 200 anos antes, por primeira vez por Al-Jahiz.
O lexicógrafo magrebí Ibn Manzur recompilou, en 1290, Lisān al-ʿArab (, "Lingua dos árabes"), un dicionario de referencia do árabe.
Neo-árabe
A teoría da koiné de Charles Ferguson afirma que os dialectos árabes modernos descenden colectivamente dunha soa koiné militar que xurdiu durante as conquistas islámicas; esta visión foi cuestionada nos últimos tempos. Ahmad al-Jallad propón que había polo menos dous tipos de árabe considerablemente distintos na véspera das conquistas: o do norte e o central (Al-Jallad 2009). Os dialectos modernos xurdiron dunha nova situación de contacto producida a raíz das conquistas. En lugar da aparición dunha ou varias koines, os dialectos conteñen varias capas sedimentarias de características prestadas e reais, que absorberon en diferentes momentos das súas historias lingüísticas.. Segundo Veersteegh e Bickerton, os dialectos árabes coloquiais xurdiron do pidgin árabe formado a partir do contacto entre os árabes e os pobos conquistados.. A pidginización e a posterior crioulización entre árabes e pobos arabizados poderían explicar a relativa sinxeleza morfolóxica e fonolóxica do árabe vernáculo en comparación co árabe clásico e co árabe estándar moderno.
Ao redor dos séculos XI e XII en al-Andalus, as formas de poesía zajal e muwashah desenvolvéronse no árabe dialéctico de Córdoba e do Magreb.
Al-Nahda
miniatura|upright|Comisión da Real Academia Lingüística en [[Al-Ahram en 1934 da inauguración da Academia da Lingua Árabe no Cairo, unha organización de grande importancia para a modernización do árabe.]] O Al-Nahda foi un renacemento cultural e sobre todo literario do século XIX no que os escritores procuraron "fusionar as formas de expresión árabe e europea". Segundo James L. Gelvin, "os escritores do Al-Nahda intentaron simplificar a lingua e a escritura árabe para que fora accesible a un público máis amplo". miniatura|upright|[[Taha Hussein e Gamal Abdel Nasser ambos foron firmes defensores do árabe estándar. ]]
A raíz da revolución industrial e da hexemonía do colonialismo europeo, os pioneiros da prensa escrita árabe, como a prensa Amiri creada por Muhammad Alí (1819), cambiou drasticamente a difusión e o consumo da literatura árabe e das publicacións. O intelectual exipcio Rifa'a Al-Tahtawi propuxo,en 1836, a creación da escola de idiomas Madrasat al-Alsun (árabe مدرسة الألسن) e dirixiu unha campaña de tradución que puxo de manifesto a necesidade dunha inxección léxica en árabe, para adaptarse a conceptos da era industrial e posindustrial. Como resposta, estableceuse unha serie de academias árabes inspiradas na Académie française co obxectivo de desenvolver adicións estandarizadas ao léxico árabe para adaptarse a estas transformacións, primeiro en Damasco (1919), despois no Cairo (1932), Baghdad (1948), Rabat (1960), Amman (1977), Khartum (árabe مجمع اللغة العربية بالخرطوم)(1993), e Tunisia (1993). En 1997, engadiuse unha oficina de estandarización da arabización á Organización Educativa, Cultural e Científica da Liga Árabe. Estas academias e organizacións traballaron para a arabización das ciencias, ou creando termos en árabe para describir novos conceptos, para a estandarización destes novos termos en todo o mundo de fala árabe e para o desenvolvemento. do árabe como lingua mundial. Isto deu lugar ao que os estudiosos occidentais chaman árabe estándar moderno. A partir da década de 1950, a arabización converteuse nunha política nacionalista poscolonial en países como Tunisia, Alxeria, Marrocos, e Sudan. miniatura| Lista de 100 palabras árabes na [[lista Swadesh (1-100).]]
Árabe clásico, estándar moderno e falado
miniatura|upright|Bandeira da [[Liga Árabe, usada nalgúns casos para a lingua árabe]] miniatura|upright|Bandeira usada nalgúns casos para a lingua árabe (Bandeira do [[Reino de Hejaz 1916–1925). A bandeira contén as catro cores panárabes: negro, branco, verde e vermello. |alt=]]
O árabe refírese xeralmente ao árabe estándar, que os lingüistas occidentais dividen en árabe clásico e árabe estándar moderno. Tamén pode referirse a calquera dunha variedade de dialectos árabes rexionais, que non necesariamente son mutuamente intelixibles entre si.
O árabe clásico é a lingua que se atopa no Corán, usada dende o período da arabia preislámica ata o do Califato Abbásida. O árabe clásico é prescritivo, segundo as normas sintácticas e gramaticais establecidas polos gramáticos clásicos (como Sibawayh) e o vocabulario definido nos dicionarios clásicos, como o Lisān al-ʻArab (lit. 'A lingua dos árabes').
O árabe estándar moderno (MSA) segue en gran parte os estándares gramaticais do árabe clásico e usa gran parte do mesmo vocabulario. Con todo, descartou algunhas construcións gramaticais e vocabulario que xa non tiñan contrapartida nas variedades faladas e adoptou certas construcións e vocabulario novos destas. Gran parte do novo vocabulario utilízase para denotar conceptos que xurdiron durante a revolución industrial e na época posindustrial, especialmente nos tempos modernos. Debido á súa orixe no árabe clásico, o árabe estándar moderno afástase máis dun milenio do fala cotiá, que se interpreta como unha multitude de dialectos desta lingua. Algúns expertos afirman que estes dialectos e o árabe moderno estándar non se comprenden mutuamente. Os primeiros adoitan adquirirse na familia, mentres que os segundos ensínanse en centros de educación formal. Con todo, realizáronse estudos que informan de certo grao de comprensión de contos contados na variedade estándar entre nenos en idade preescolar. A relación entre o árabe moderno estándar e estes dialectos compárase ás veces coa do latín clásico e o latín vulgar vernáculos (que se converteron en linguas romances) na Europa medieval e moderna temperá.
O MSA é a variedade utilizada na maioría das publicacións árabes impresas actuais, falada por algúns dos medios de comunicación árabes do norte de África e Oriente Próximo, e comprendida pola maioría dos arabófonos cultos. "Árabe literario" e "Árabe estándar" (فُصْحَى fuṣḥá) son termos menos estritamente definidos que poden referirse ao árabe estándar moderno ou ao árabe clásico.
O MSA usa moito vocabulario clásico (por exemplo dhahaba 'ir') que non está presente nas variedades faladas, pero elimina as palabras clásicas que soan obsoletas en MSA. Ademais, o MSA tomou prestados ou acuñou moitos termos para conceptos que non existían nos tempos do Corán, e o MSA segue evolucionando.