cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anticapitalismo
Ideoloxías anticapitalistas
O seguinte é unha breve descrición das ideoloxías, dos puntos de vista e das tendencias máis notables do contra-capitalismo.
Socialismo
O socialismo, na súa versión máis usual, apoia a idea dun control estatal extensivo da economía, o cal pode ou non estar asociado co control democrático das persoas sobre o estado (se un estado-nación existe nun sistema así).
Excalfactoria adansonii
Variacións taxonómicas
O xénero foi transferido a Coturnix despois de que este fora descrito por en 1764 polo botánico e zoólogo francés François Alexandre Pierre de Garsault, ou en 1791 polo naturalista, tamén francés, Pierre Joseph Bonnaterre (segundo os autores).
Neste xénero mantívose durante moitos anos, até que recentemento foi recasificado, por algúns autores, no xénero Synoicus e, polo grupo de referencia do Congreso Ornitolóxico Internacional, no actualmente válido Excalfactoria.
Rapanui
Rapanui ou Rapa Nui pode facer referencia a:
Rafael Quintía
Rafael Quintía Pereira, nado en Vigo, aínda que el é de Salcedo, o 2 de xaneiro 1971, é un antropólogo, profesor e escritor galego.
Traxectoria
miniatura|No Ateneo Santa Cecila de [[Marín (25/01/2019) con Lois González Dopazo, Buenaventura Aparicio e Valentín G. Bóveda (neto de Alexandre Bóveda)]] Estudou secundaria no IES Sánchez Cantón. Estudou Ciencias Económicas e Empresariais nas universidades de Vigo e Santiago, sendo licenciado pola de Santiago de Compostela. Licenciouse en Antropoloxía Social e Cultural na UNED. Realizou o Mestrado Universitario en Educación Secundaria Obrigatoria, Bacharelato, Formación Profesional e Ensinanza de Idiomas, na especialidade de Ciencias Sociais, Xeografía e Historia pola Uvigo.
Traballa como antropólogo profesional. Foi membro fundador do Grupo de Estudos Etnográficos Serpe Bichoca e tamén fundador e presidente da Sociedade Antropolóxica Galega (SAGA). E vicepresidente da Asociación Galega de Antropoloxía Social e Cultural (AGANTRO). Dirixiu a publicación Fol de Veleno. Revista de historia e etnografía de Galiza, herdeira do fanzine Fol de Veleno que fundou no ano 2006.
Ademais destacou como documentalista e músico tradicional e estivo moi vencellado ao asociacionismo e á dinamización sociocultural.
É profesor-titor de Antropoloxía na UNED nas materias de Antropoloxía da Relixión e Antropoloxía Económica no Grao de Antropoloxía Social e Cultural. E tamén imparte Antroploxía cultural nos graos de Psicoloxía e Traballo Social.
Música
Foi membro fundador do grupo de rock Cromlech (1991). En 1994, xunto con Cesar Martínez, Toño Vázquez e Paco Sutil formou grupo de música tradicional Os Chichisos.
Partenio de Nicea
Partenio (Παρθένιος) foi un escritor grego do século -I e natural de Nicea.
Traxectoria
Segundo a enciclopedia bizantina Suda, foi feito prisioneiro na guerra contra Mitrídates, e foi levado a Roma no ano -72. Había recobrar a liberdade grazas ao seu talento.
Partenio foi amigo de Gaio Cornelio Galo, e coñeceu a Virxilio, que traduciu un dos seus versos nas Xeórxicas.
Prosa
Das obras en prosa de Partenio, coñécese Sufrimentos de amor (Ἐρωτικὰ παθήματα: Erōtica Pathēmata ou Περὶ Ἐρωτικῶν Παθημάτων: Perì Erōtikỗn Pathēmátōn), que é unha colección de narracións curtas relativas a aventuras amorosas que terminan en catástrofes ou metamorfoses extractadas de autores antigos e reunidas para facilitar materiais ás composicións épicas e elexíacas de Galo. Estes son os personaxes cuxas historias se presentan en Sufrimentos de amor: dereita|miniatura|350x350px|  [[William-Adolphe Bouguereau|Bouguereau: Biblis (Byblis, 1884).  ]]
Poesía
Como poeta, Partenio compuxo elexías mitolóxicas das que só se coñecen os títulos, outros cantos elexíacos, unha epístola a un descoñecido e algúns poemiñas en hexámetros. Case sempre eran historias de amor e lendas estrañas nas que abusaba da riqueza do seu léxico, véndose en todas elas unha influencia moi sensíbel dos primeiros alexandrinos. Foi máis coñecido no seu tempo por eses poemas que pola súa prosa.
Estes son os títulos dos poemas de Partenio dos que se ten noticia:
Adenovirus
Os adenovirus son grupos de virus que conteñen ADN, foron por vez primeira illados en células adenoides humanas do que lles vén o nome. Están clasificados no Grupo I da clasificación de Baltimore, son de tamaño medio (60-90 nm), illaronse máis de 100 serotipos, dos cales aproximadamente 51 son capaces de infectar humanos.
Emmanuelle Vaugier
Emmanuelle Vaugier, nada o 23 de xuño de 1976 en Vancouver, Columbia Británica, é unha actriz e cantante canadense.
Blanca-Ana Roig
Blanca-Ana Roig Rechou, nada en Portosín (Porto do Son) o 28 de xuño de 1949, é unha profesora e crítica literaria galega.
Traxectoria
En 2011 dirixía un proxecto de investigación no Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades que se materializa todos os anos na publicación dos Informes de Literatura. Forma parte do Equipo Glifo, encargado da realización neste momento do Diccionario de termos literarios do que xa se publicaron os tomos (a-d) e (e-h) e do Diccionario do Rexurdimento do que se están realizando correccións para a imprenta. Dirixe unha Rede temática sobre as literaturas infantís e xuvenís e a formación lectora no marco ibérico. Colaborou con diversos traballos en libros colectivos e en revistas como Dorna, Boletín Galego de Literatura, Quimera, Ínsula, Colóquio-Letras, Chorimas, Fadamorgana, Revista Galega do Ensino, Malasartes, Ocnos etc., nos que tratou temas sobre literatura galega e literatura infanto-xuvenil, realizando diversas edicións de obras de autores galegos do XIX e principios do XX, así como a tradución ao galego de diversas obras de creación de autores infantís e de ensaio.
Eid al-Fitr
miniatura|250px|[[Mesquita do Sultán Ahmed en Istambul, Turquía.]] O Eid al-Fitr (en árabe: عيد الفطر, en persa: عید فطر, que significan Festa da ruptura do xaxún ) é unha festividade relixiosa da tradición islámica. Significa a celebración do fin do Ramadán e abarca os tres primeiros días do Shawwal. A noite anterior ao primeiro día desta festa tamén se considera particularmente auspiciosa. Pola mañá pronto, a comunidade en conxunto realiza diferentes oracións e celebra un almorzo que marca o fin do xaxún do mes máis importante para o mundo musulmán.
Os musulmáns celebran esta festa estreando roupa nova. Os homes usan vestimenta branca como símbolo de pureza. O día enteiro é celebrado polos crentes visitando os fogares e comendo pratos especiais cociñados nesa ocasión. Todos sentan xuntos. Por tradición os nenos reciben regalos, as gratificacións e os doces entregados polos seus seres queridos como símbolo de amor. A fórmula para desexar unha feliz festa é "Eid Mubarak!", que significa "bendito Eid!" ou "santa festa!".
Sunna
Denomínase sunna aos 13 requisitos que os musulmáns deben cumprir durante esta celebración. Formaban parte do costume do profeta Mahoma:
Pilularia
Pilularia é un xénero de pteridófitas da clase das polipodiópsidas e orde das salviniais, un dos tres incluídos na familia das marsileáceas.
O xénero comprende especies de fieitos acuáticos distribuídos polas rexións temperadas; no hemisferio norte, en Norteamérica, Europa e nas montañas de Etiopía e, no hemisferio sur, en Australia, Nova Zelandia e o oeste de América do Sur.
Etimoloxía
O nome científico Pilularia está foramdo pola unión dos elementos pilul- e -aria. O primeiro está tirado do latín pilula, "pequena bóla", e o segundo é unha desinencia do latín científico derivada do latín -arius, -aria, -arium, elemento formador de adxectivos co significado de "relacionado coa raíz derivativa."
Sinónimos
Ademais de polo protónimo cuñado por Linneo, e actualmmente válido (2021), o xénero coñeceuse tamén polo sinónimo:
Especies
Dependendo do taxónomo, o xénero conta entre 3 e 6 especies.
Traballos recentes aceptan catro especies de Pilularia, cunha quinta, P. novae-zealandiae, conespecífica de P. novae-hollandiae. Ademais, outra especie, P. dracomontana, foi descrita en Suráfrica.
Características
Son plantas pequenas con frondes semellantes a fíos e con rizomas rastreiros. Os esporanxios están en esporocarpos esféricos, que se forman nas axilas das frondes. Pilularia minuta do suoroeste de Europa é un dos fieitos máis pequenos.
Citidín trifosfato
O citidín trifosfato ou trifosfato de citidina, abreviadamente CTP, é un nucleótido formado polo nucleósido citidina esterificado cun grupo de tres fosfatos. A molécula consta dun azucre ribosa unido á base nitroxenada citosina por enlace N-glicosídico entre o carbono 1' da ribosa e o nitróxeno en posición 1 da base, e un grupo de tres fosfatos esterificados no carbono 5' da ribosa e unidos entre si por enlaces anhidro.
A función principal na célula do CTP é a de intervir na síntese do ARN. O CTP chega ao lugar da transcrición do ARN, perde dous fosfatos en forma de pirofosfato (PPi), e únese ao ARN en formación como CMP.
O CTP tamén intervén na cesión de enerxía e como coencima en certas reaccións especializadas do metabolismo de lípidos.
Tamén intervén na síntese de terpenos pola vía alternativa á do mevalonato, xa que proporciona o CDP necesario para formar a molécula intermediaria CDP-metileritrol.
O CTP é un inhibidor do encima aspartatocarbomoiltransferase, que é un caso de inhibición encimática alostérica por produto final.
O CTP sintetízase a partir do UTP polo encima CTP sintetase, reacción na que a glutamina cede un grupo amino ao uracilo do UTP, transformándoo en citosina. Tamén se pode formar a partir do CDP nunha reacción reversible co ATP como esta: CDP + ATP → CTP + ADP
Túnel das Maceiras
miniatura|dereita|280px|Obras de construción do túnel.
O túnel das Maceiras, tamén coñecido como túnel da Madroa ou túnel Vigo-Redondela, é un túnel ferroviario de dous tubos de 8,5 km de lonxitude que conecta As Maceiras, en Redondela, coa nova estación subterránea de Vigo-Urzaiz. É o túnel máis longo do eixe atlántico de alta velocidade (EAAV).
Características
miniatura|dereita|Acceso á nova [[Estación de Vigo-Urzaiz.]] O túnel forma parte do traxecto entre a nova estación de Vigo-Urzaiz e a estación de Santiago de Compostela. A comezos do século XXI construíronse 36,9 km, que permiten unha continuidade en dobre vía electrificada. O 16 de abril de 2015 realizouse a viaxe inaugural da Coruña a Vigo, coa presenza da ministra de Fomento Ana Pastor e o presidente da Xunta de Galicia Alberto Núñez Feijóo, que tamén inauguraron a nova terminal viguesa, deseñada por Thom Mayne. O sábado 18 de abril de 2015 entrou en servizo comercial a liña de alta velocidade Vigo-A Coruña.
O Monte do Aciveiro, Armentón, Arteixo
O Monte do Aciveiro é un lugar da parroquia de Armentón no concello coruñés de Arteixo na comarca da Coruña. Segundo o Instituto Nacional de Estadística no ano 2009 tiña 44 habitantes (20 homes e 24 mulleres).
O seu topónimo é un fitónimo, e ten a súa orixe na forma vulgar do latín aquifolium, 'lugar de moitos acivros'.
Shel Silverstein
miniatura|dereita|Sinatura do autor. Sheldon Allan Silverstein, coñecido como Shel Silverstein, nado en Chicago o 25 de setembro de 1932 e finado o 10 de maio de 1999, foi un poeta, compositor, músico, debuxante e escritor de literatura infanto-xuvenil. As súas obras foron traducidas a máis de 30 linguas, e vendeu máis de 20 millóns de copias. O seu libro máis coñecido é The Giving Tree.
Adenoma
miniatura|Micrografóia dun adenoma tubular colorrectal con alto grao de displasia. [[tinguidura de hematoxilina-eosina.]] Un adenoma (do grego antigo αδένας, adeno, 'glándula' + -ώμα, oma, 'tumor') é un tumor benigno de tecido epitelial de orixe glandular, características glandulares ou ambas. Os adenomas poden crecer a partir de moitos órganos glandulares, como as glándulas adrenais, glándula pituitaria, tiroide, próstata e outras. Algúns adenomas crecen a partir de tecido epitelial en áreas non glandulares pero expresan estruturas de tecido glandular (como ocorre na polipose de colon familiar). Aínda que os adenoma son en principio benignos, co tempo poden transformarse en malignos, e nese caso denomínanse adenocarcinomas. A maioría dos adenomas non se transforman, pero incluso cando son benignos poden ser a causa de complicacións da saúde graves ao comprimiren outras estruturas e ao producir grandes cantidades de hormonas de foma non regulada, de maneira non dependente de retroalimentación (causando síndromes paraneoplásticos). Algúns adenomas son demasiado pequenos para poder verse macroscopicamente pero aínda así poden causar síntomas clínicos.
Histopatoloxía
Un adenoma é un tumor benigno dun tecido glandular, como a mucosa do estómago, intestino delgado e colon, no cal as células tumorais forman glándulas ou estruturas de tipo glandular. En órganos ocos (como o tracto dixestivo), o adenoma crece no lume, formando pólipos adenomatosos ou adenomas polipoides. Dependendo do tipo de base de inserción, o adenoma pode ser pedunculado (con cabeza lobular e un talo longo delgado) ou sésil (de base larga).
Colon
Os adenomas de colon, tamén chamados pólipos adenomatosos, son bastante comúns. Encóntranse normalmente por medio de colonoscopias. Son extirpados debido á súa tendencia a converterse en malignos e orixinar cancro de colon.
Adrenal
miniatura|Escaneo MRI T1 con saturación de graxa de adenoma arenal Os adenomas adrenais son comúns, e encóntranse a miúdo no abdome, xeralmente non son o foco de investigacións; xeralmente se descobren accidentalmente. Aproximadamente só 1 de cada 10 000 son malignos. Así, xeralmente non se realiza unha biopsia, especialmente se a lesión é homoxénea e menor de 3 centímetros. A toma de sucesivas imaxes durante de tres a seis meses pode confirmar a estabilidade do crecemento.
Aínda que algúns adenomas adrenais non segregan hormonas, algúns segregan cortisol, causando a síndrome de Cushing, ou aldosterona, causando a síndrome de Conn, ou andróxenos, causando hiperandroxenismo.
Tiroide
Aproximadamente en 1 de cada 10 persoas encóntranse nódulos solitarios de tiroide. Deben de ser examinados porque unha pequena porcentaxe deles son malignos. Xeralmente a biopsia confirma que ese crecemento é un adenoma, pero por veces é necesaria a extirpación cirúrxica, especialmente cando a biopsia indica que son de tipo folicular.
Pituitaria
Os adenomas de glándula pituitaria obsérvanse no 10% dos pacientes neurolóxicos, pero unha gran parte deles quedan sen diagnosticar. O tratamento é xeralmente cirúrxico, ao cal normalmente os pacientes responden ben. O subtipo máis común é o prolactinoma, máis frecuente en mulleres, e é diagnosticado frecuentemente durante o embarazo a medida que a hormona proxesterona incrementa o seu crecemento. A terapia médica con cabergolina ou bromocriptina xeralmente suprime os prolactinomas; a terapia con antagonistas da proxesterona non demostrou que fose eficaz.
Fígado
Ver adenoma hepatocelular. Os adenomas hepáticos son un tumor raro e benigno do fígado, que pode presentarse con hepatomegalia e outros síntomas.
Mama
Os adenomas de mama denomínanse fibroadenomas. Xeralmente son moi pequenos e difíciles de detectar. A miúdo non presentan síntomas. Os tratamentos poden incluír biopsia con agullas e/ou extirpación.
Apéndice
Os adenomas poden aparecer tamén no apendice, pero son extremadamente raros. A versión máis común é o cistadenoma. Xeralmente descóbrense no curso dun exame dos tecidos extirpados nunha apendicectomía. Se o apéndice rompeu e estaba presente un tumor, isto pode presentar moitos problemas, especialmente se células malignas se espallaron polo abdome.
Bronquial
Os adenomas bronquiais son adenomas localizados nos bronquios. Poden causar síndrome carcinoide, un tipo de síndrome paraneoplástico.
Sebáceo
Un adenoma sebáceo é unha condición cutánea caracterizada por un lento crecemento do tumor que xeralmente presenta un nódulo ou pápula de cor carne, rosa ou amarelo.
Glándulas salivares
A maioría dos tumores nas glándulas salivares son benignos e case nunca supoñen unha ameaza para a vida. Hai moitos tipos destes tumores benignos, denominados adenomas, oncocitomas, tumores de Warthin, e tumores mixtos benignos (tamén chamados adenomas pleomórficos). Os tumores benignos son case sempre curados por cirurxía. Moi raramente chegan a converterse en cancerosos se se deixan sen tratar durante un longo tempo ou se non son completamente extirpados e volven crecer. Non está claro como os tumores benignos se converten en cancerosos. Hai moitos tipos de cancros salivares. As glándulas salivares normais están feitas de varios tipos de células e os tumores poden empezar en cada un deses tipos. Os cancros de glándulas salivares denomínanse segundo cal é o tipo de célula ao que máis se parecen visto ao microscopio.
Próstata
O adenoma de próstata desenvóvlese a partir das glándulas periuretais nos lobos lateral ou medio.
Tratamento
Un exemplo común de tratamento é o recomendado polas organizacións médicas despois da extirpación de pólipos adenomatosos. No caso común de extirpación dun ou dous destes pólipos do colon dun paciente que non ten especiais factores de risco para o cancro, a mellor práctica é volver a facer un exame colonoscópico de 5 a 10 anos despois en vez de repetilo máis frecuentemente que as recomendacións estándar.
Bomba de cobalto (medicina)
A bomba de cobalto (abreviado, BCO) é un aparello de radioterapia empregado para o tratamento dalgunhas doenzas, especialmente diferentes tipos de cancro. A súa denominación provén polo uso de:
A desintegración acontece segundo a seguinte fórmula:
A vida media deste radionúclido é de 5,27 anos. A blindaxe do cabezal absorbe a radiación beta, polo que esta non é útil. O que interesa é a radiación gamma, cuxa enerxía media é de 1,33 MeV (megaelectronvoltios).
Nos últimos anos as bombas de cobalto veñen quedando obsoletas e sendo substituídas polos aceleradores de partículas, ao seren estes máis precisos.
Eusebio Vence Calviño
Eusebio Vence Calviño, nado en Riobó (Rodeiro) en 1857 e finado en Palos de la Frontera en 1932, foi un sacerdote, xornalista e escritor galego.
Traxectoria
Estudou no Seminario de Lugo e ordenouse sacerdote. Foi administrador de El Lucense e colaborou na revista Galicia. Trasladouse a Vigo e foi redactor de Faro de Vigo, dirixiu La Integridad, foi redactor de El Criterio Gallego e fundou El Restaurador. Tomou os hábitos franciscanos co nome de Frei León. Dirixiu La Voz de San Antonio e en 1923 foi nomeado Superior do Convento de Santa María da Rábida en Palos de la Frontera. Publicou Guía Histórica del Monasterio de Santa María de la Rábida en 1929.
Carlos Cigarrán Rodil
Carlos Cigarrán Rodil, nado o 15 de agosto de 1941 en Santiso de Abres e finado o 25 de xaneiro de 1988 en Barcelona, foi un político catalán.
Traxectoria
Orixinario da zona galegofalante de Asturias, emigrou a Cataluña. Nos anos setenta foi membro do grupo que reorganizou o PSC no interior de Cataluña. Foi deputado no Congreso dos Deputados (1977-1980) e no Parlamento de Cataluña (1980-1088).
Gabourey Sidibe
Gabourey "Gabby" Sidibe, nada o 6 de maio de 1983 en Bedford–Stuyvesant, Brooklyn, Nova York, Estado de Nova York, é unha actriz estadounidense de cinema e televisión.
Arteixo, Arteixo, Arteixo
Arteixo é unha vila da parroquia de Arteixo no concello coruñés de Arteixo na comarca da Coruña. Segundo o Instituto Nacional de Estadística en 2016 tiña 12.021 habitantes (5966 homes e 6.055 mulleres).
Lingua nuosu
A lingua nuosu (ou nosu, ꆈꌠ꒿, pronunciado: Nuosuhxop), tamén coñecido como yi setentrional, liangshan yi e yi de Sichuan, é a lingua de prestixio do pobo yi; foi escollida polo goberno chinés como a forma estándar da lingua yi (en mandarín: Yí yǔ, 彝語/彝语) e como tal, é a única que se ensina nas escolas nas formas oral e escrita. É falada por dous millóns de persoas e o seu número está medrando; o 60% son monolingües. Nuosu é o nome nuosu/yi nativo para a súa propia lingua e non é empregado en mandarín, e malia que ás veces pode ser deletreado para a súa pronunciación (nuòsū yǔ 诺苏语/諾蘇語), o carácter chinés para nuòsū non ten significado.
Os termos comúns 'yi negro' (mandarín: hēi Yí 黑彝) e 'yi branco' (bái Yí 白彝) son castes do pobo nuosu, non dialectos.
Vicerrei de Galicia
O vicerrei de Galiza era o representante do rei en Galiza.
A súa instauración tivo lugar ao pouco tempo da viaxe que os Reis Católicos realizaron a Santiago de Compostela en 1486, co que se deu por finalizado o proceso de toma de control do reino.
Algúns dos vicerreis de Galiza foron: Lorenzo IV Suárez de Figueroa y Córdoba, Guillén Ramón de Moncada y Castro e Tomás de la Cerda y Aragón.
Perper montenegrino
O perper (en montenegrino: crnogorski perper, pl. perpera; en serbio cirílico: Црногорски перпер, pl. перпери) foi a unidade monetaria de Montenegro entre 1906 e 1918, dividido en 100 para.
Tomou a súa denominación dunha moeda habitualmente utilizada no Mediterráneo oriental a partir do século XVII, baseada na moeda bizantina hyperpyron, e que xa fora moeda do Imperio Serbio. En 1918 foi substituída polo dinar iugoslavo cando Montenegro pasou a formar parte do Reino dos Serbios, Croatas e Eslovenos.
Mike Daum
Mike Daum, nado o 30 de outubro de 1995 en Kimball, Nebrasca, é un xogador profesional de baloncesto estadounidense que actualmente xoga para o Bertram Tortona da Lega Basket Serie A.
Perper montenegrino
En 2002, o Banco Central de Montenegro, en conmemoración do primeiro aniversario do seu establecemento, recuñou unha réplica da serie orixinal de moedas con valores en perper e para.
Moedas
En 1906 cuñouse na Casa da Moeda de Viena unha serie de moedas montenegrinas cos valores divisionarios de 1, 2, 10 e 20 para; as dúas primeiras de bronce e as outras dúas de níquel. A esta serie sumáronselle en 1909 as moedas de prata de 1 e de 5 perpera, e en 1910 as de 2 perpera. Neste último ano emitíronse tamén moedas de ouro de 10 e de 20 perpera, e unha tiraxe moi reducida (300 exemplares) de moedas de 100 perpera. As moedas de bronce e de prata reemitíronse en varias ocasións ata 1914. miniatura|130x130px|10 para de [[1906]] A serie de ouro de 1910 emitiuse con dúas variantes: na primeira, as lendas aluden Nicolao I como príncipe e na segunda como rei de Montenegro. Isto débese a que o 28 de agosto de 1910 o príncipe Nicolao foi proclamado rei de Montenegro. Esta segunda serie conmemora, así mesmo, os cincuenta anos de Nicolao I ao principado.
Mike Daum
Traxectoria
Tras non ser elixido no Draft da NBA de 2019, Daum xogou a Liga de Verán da NBA cos Portland Trail Blazers. O 27 de xullo de 2019, anunciouse a súa fichaxe por unha tempada polo Obradoiro CAB da Liga ACB. O 21 de xullo de 2020, Daum e o Obradoiro chegaron a un acordo para renovar o contrato do xogador unha tempada máis.
Perper montenegrino
Moedas
Actualmente, as moedas de 100 perpera están consideradas como a expresión máis refinada da numismática montenegrina. Descoñécese que cantidade destas moedas se conserva, aínda que os numismáticos estiman que son arredor de 150 exemplares, entre os que se inclúen os existentes en coleccións tan importantes como as do Ermitage, a American Numismatic Society, o Departamento de Moedas e Medallas do British Museum ou a Colección Numismática Nacional dos Estados Unidos. Estímase que deben conservarse varios exemplares en coleccións privadas montenegrinas e outras dúas están expostas no Museo do Diñeiro do Banco Central de Montenegro. Nas poxas numismáticas, estas moedas acadan valores de entre 20.000 e 35.000 euros, en función do seu estado de conservación.
Mike Daum
Traxectoria
Tras dúas tempadas en Santiago de Compostela, Daum asinou co Derthona Basket, acabado de ascender á Lega Basket Serie A italiana.
Perper montenegrino
Billetes
En 1912 produciuse a emisión de billetes por parte do Tesouro de Montenegro composta polos valores de 1, 2, 5, 10, 50 e 100 perpera. En 1914, o Goberno emitiu unha segunda serie, composta polos mesmos valores, aos que se lles engadiu o de 20 perpera.
No transcurso da ocupación austríaca durante a primeira guerra munidal, as series emitidas anteriormente foron contraestampadas con cuños postos á man polos mandos do goberno do distrito militar. En 1917, o exército austríaco emitiu vales convertibles con denominacións en perpera (1, 2, 5, 10, 20, 50 e 100 perpera) e en coroas (kronen), coa taxa de cambio de 2 perpera = 1 krone.
O perper como moeda dixital
O perper dixital é unha moeda dixital descentralizada, carente dun banco central, e pode ser enviada de usuario a usuario na rede Peper peer-to-peer sen necesidade de intermediarios. As operacións son verificadas por nodos de rede a través da criptografía e rexístranse nun libro público distribuído chamado "cadea de bloques".
O perper dixital creouno en 2019 Aleksandar-Sasha Kapisoda, un científico especializado na tecnoloxía dixital pertencente a unha empresa farmacéutica alemá. Kapisoda decidiu retomar a antiga moeda do Reino de Montenegro actualizada á tecnoloxía do século XXI e cedeu ao Estado de Montenegro os dereitos da propiedade intelectual.
Jan Tříska
miniatura|Jan Tříska lendo o discurso de aceptación de [[Václav Havel ao premio Erasmus, ao non poder acudir en persoa por non permitirllo as autoridades checoslovacas, 13 de novembro de 1986]] Jan Tříska, nado en Praga o 4 de novembro de 1936 e finado o 25 de setembro de 2017 na mesma cidade, foi un actor checo-norteamericano.
Traxectoria
Formouse entre 1955 e1959 na facultade de teatro da Academia de Artes Escénicas de Praga, converténdose en 1959 no actor máis novo do Teatro Nacional de Praga. En 1966 deixouno polo Teatro Za Branou fundado polo disidente Otomar Krejča. Despois da súa desaparición en 1973 traballou nun teatro de Kladno e entre 1974 e 1977 na rede de teatros municipais de Praga. Realizou moitos papeis de teatro, televisión e cinema, como o drama Radúz a Mahulena (1970) de Julius Zeyer ou a serie 30 případů majora Zemana. Apareceu no rexistro da Seguridade do Estado StB como axente co nome en clave de "Toman", e número de rexistro de 5 680. Non obstante, el afirmou que nunca fora axente e que fora o StB quen intentara recruralo sen éxito.
En 1977 emigrou ao Canadá, e máis tarde pasou aos Estados Unidos. Apareceu en diversos filmes como The Karate Kid Part III (1989), The Osterman Weekend (1993), The People vs, Larry  Flynt (1996), Ronin (1998), 2010 e mais en episodios das series de televisión Highlander: The Series ( quinta tempada, 1996) e Highlander: The Raven (1998). Despois da Revolución de Veludo volveu a Checoslovaquia durante un tempo para continuar a súa carreira como actor.
Colleu sona polo seu papel do profesor Igor Hnízdo no filme de Jan Svěrák, Obecná škola (1991; candidato ao Oscar), tamén participou en filmes como Želary (2003; tamén candidato ao Oscar), Horem pádem (2004) e representou o Rei Lear no festival de verán de Shakespeare en 2002, recibindo o Premio Alfréd Radok.
Pola súa interpretación do marqués de Sade no filme de Švankmajerově Šílení gañou  o premio eslovaco Slnko ao mellor actor de 2006. Outro papel salientable foi a adaptación cinematográfica do poema de Karel Hynek Mácha Máj en 2008.
O 23 de setembro de 2017 caeu da Ponte de Carlos en Praga ao río Moldava, os pasaxeiros dun bote lograron rescatalo; hospitalizado en estado grave, morreu dous días despois, o 25 de setembro de 2017.
Ted Whiteaway
Traxectoria
Competiu entre 1951 e 1963. A súa única participación no Campionato Mundial de Fórmula 1 foi no Gran Premio de Mónaco de 1955 no seu HWM privado, pero non conseguiu cualificar. Tamén competiu nalgunhas carreiras fora do campionato da Fórmula Un.
En Le Mans en 1959, uniuse a John Turner no ACE Bristol da señora Waugh. Gañaron na clase de 2 litros e chegaron no sexto lugar na xeral.
Resultados Completos na Fórmula Un
(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.
Ligazóns externas
Todos os resultados da carreira do Campionato do Mundo de Fórmula Un son tomados de
Saladino
Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb (صلاح الدين يوسف بن أيوب; سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبی, Selahedînê Eyûbî), máis coñecido en occidente como Saladino, nado en Tikrit en 1138 e finado en 1193 en Damasco, foi un dos grandes gobernantes do mundo islámico, sendo sultán de Exipto, Siria, Palestina, así como de zonas de Arabia, Iemen, Libia e Mesopotamia.
Defensor do islam e particularmente da ortodoxia relixiosa representada polo sunnismo, unificou política e relixiosamente o Oriente Próximo, combatendo os cristiáns e rematando con doutrinas afastadas do culto oficial representado polo Califato Abbasí. É particularmente coñecido por arrebatar a Terra Santa ós cruzados, devolvendo Xerusalén ós musulmáns e rematando co Reino de Xerusalén. O impacto deste acontecemento en Occidente provocou unha nova cruzada (a terceira) liderada polo famoso Ricardo I de Inglaterra, que se converteu en mítica.
Primeiros anos
Naceu en 1138 en Tikrit, (na provincia actualmente chamada Salah ad Din no seu honor, en Iraq) onde o seu pai Ayub, era gobernador. A súa familia era kurda e como moitos kurdos naquela época, eran soldados ó servizo dos gobernantes sirios e mesopotámicos. Tras caer en desgraza e ser expulsados, puxéronse ó servizo de Zengi, señor de Mosul, que unira so o seu mando a zona norte de Siria e Iraq. Foi o primeiro dos grandes líderes musulmáns que tratou de expulsar os cruzados de Oriente Próximo, logrando arrebatarlles o Condado de Edesa. A familia de Saladino uniuse pois ó seu exército, sendo o seu pai recompensado co goberno de Baalbek. Naquela época os cristiáns lanzarían a Segunda Cruzada, que fracasaría.
A morte en 1146 deste caudillo, asasinado, abriu un período de guerra civil en Siria pola sucesión. A familia de Saladino poríase de parte do herdeiro designado, o fillo máis novo de Zengi, Nur al-Din. Cando tras diversas loitas este se impuxo en Siria, os parentes de Saladino foron recompensados: o seu pai recibiu o goberno de Damasco, e o seu tío Shirkuh o mando do exército.
Señor de Exipto
Un deles acudiu á corte de Damasco a pedir axuda a Nur al-Din. Este enviou un exército ó mando de Shirkuh, que se levou ó seu sobriño Saladino con el. Cara a 1169 Shirkuh controlaba o país, actuando en parte como primeiro ministro do califa fatimita de Exipto en parte como gobernador e representante do sultán sirio. Nese mesmo ano morría o xeneral, sendo substituído no posto polo seu sobriño, Saladino.
A tentativa do rei de Xerusalén Amalrico II de invadir Exipto co apoio da frota bizantina foi contida no peirao de Damieta, afastando o perigo inmediato dunha conquista cristiá.
Saladino ampliou tamén as súas fronteiras, conquistando a costa libia, o norte do Sudán e o Iemen coa escusa de restaurar a ortodoxia relixiosa (estes territorios estaban fóra do liderado espiritual do Califato Abbasí, sendo para a súa doutrina herexes). Saladino tamén tomou os portos e posicións cruzadas no Mar Vermello, asegurando a súa posición contra os estados cristiáns.
Trala morte de Al-Adid era en teoría un vasalo de Nur al-Din mais na práctica era o gobernador de facto de Exipto: recoñecía a autoridade do sultán de Siria, mais gozaba de total independencia no seu goberno de Exipto, debido á distancia entre Damasco e O Cairo, separadas por estados gobernados polos cruzados europeos.
Sultán de Siria
Á morte de Nur al-Din en 1174 os seus dominios deberían pasar ó seu fillo As-Salih Ismail al-Malik. Porén o herdeiro era un neno, que tardaría anos en controlar e imporse en Siria, o que fixo que numerosas potencias tratasen de aproveitar a situación, entre elas, Saladino.
Este ocupou Damasco e con iso Siria do Sur, so a escusa de asegurar estas terras ó seu lexítimo dono, pois estaban ameazadas polo Reino de Xerusalén. Porén, practicou unha política hostil a as-Salih Ismail al-Malik, arrebatándolle unha a unha as prazas do norte, ata que só lle quedou Alepo. Chegou incluso a asediar esta cidade infrutuosamente. No transcurso do sitio, sufriu un intento de asasinato por parte da seita dos asasinos, librándose por levar unha cota de malla baixo as súas roupas.
Entrementres, mantivo unha actitude agresiva contra os estados cruzados, realizándose como era habitual dende a primeira cruzada, incursións e asaltos. En 1177, unha invasión de Saladino, que atacaba dende o sur, foi desarticulada na batalla de Montgisart.
Dous anos despois, un ataque a unha fortaleza que os cristiáns estaban construíndo na ribeira do río Xordán deulle a primeira gran vitoria (batalla do vado de Xacob) na súa campaña por expulsar os francos de ultramar.
Tras morrer o herdeiro de Nur al-Din sen descendencia en 1181, Saladino foi nomeado nominalmente (xa o era de facto) sultán de Siria e Exipto.
Ernesto Geisel
Ernesto Geisel, nado en Bento Gonçalves (Rio Grande do Sul) o 3 de agosto de 1907 e finado no Río de Xaneiro o 12 de setembro de 1996, foi un militar e político brasileiro. Xeneral de exército, foi presidente do seu país do 15 de marzo de 1974 ao 15 de marzo de 1979.
Toñi Vicente
Antonia Vicente Rodríguez, chamada Toñi Vicente, nada en Tomiño o 12 de xaneiro de 1953, é unha restauradora e hostaleira galega.
Traxectoria
Os seus pais tiñan un restaurante en Tomiño, onde comezou traballando na cociña. Despois dunha bolsa para estudar en Francia co cociñeiro Michel Guérard, abriu en 1982 en Vigo o restaurante Síbaris, que lle deu ampla sona, e que colleitou a segunda estrela Michelin da historia de Galicia para unha cociñeira en 1989. En 1990 dirixiu e presentou o programa gastronómico da TVG Artesa.
En 1992 abriu en Santiago de Compostela o restaurante Toñi Vicente, que recibiu a estrela Michelín en 1993, galardón que mantivo ata o ano 2008. En 1997 recibiu o Premio Nacional de Gastronomía.
En agosto de 2008 foi detida para prestar declaración en relación cunha rede de distribución de vieira contaminada. En 2008, uns meses despois deste suceso, perdeu a estrela Michelin, pero mantivo un sol na Guía Repsol, ata que a comezos de 2009 anunciou o peche da actividade do seu restaurante.
Posteriormente abriu restaurantes en Ribeira, Cambados e Vigo..Retirouse da vida profesional na cociña en 2018.
Ernesto Geisel
Traxectoria
Naceu nunha familia protestante, e ingresou no Colexio Militar en 1921. Entre 1969 e 1973 participou da dirección da estatal petrolífera brasileira, a Petrobras. Despois de asumir a presidencia da república en 1974, comezou o proceso de apertura política brasileira, co relaxamento da censura e o abrandamento dalgunhas leis de represión, que foran impostas no país despois do golpe militar de 1964. O seu sucesor, João Baptista Figueiredo, deu continuidade ó proceso de apertura.
Alpes
Os Alpes (alemán: Alpen; italiano: Alpi; francés: Alpes; grego: Αλπεις; occitano: Aups/Alps; romanés: Alps; eslovaco. Alpe) son o sistema de montañas máis altas e extensas situadas totalmente en Europa. Exténdense dende Francia ó oeste ata Austria e Eslovenia ó leste, e dende Alemaña o norte ata Italia e Mónaco no sur así mesmo tamén atravesa a meirande parte de Suíza e Liechtenstein. O seu pico máis alto é o Mont Blanc con 4.810,45 metros de altitude, situado na fronteira franco-italiana ou moi preto dela, xa que a masiva demarcación da fronteira nunca foi consensuada. Os Alpes forman unha barreira de 1 200 quilómetros entre o Mediterráneo e o Danubio
Debido á súa importancia de abastecemento dos caudais de ríos importantes europeos, como o Po ou o Rin, regando ricas terras de cultivo, ó seu redor situáronse desde a prehistoria diversos pobos, principalmente celtas como os borgoñóns, leucos, longobardos, helvecios e posteriormente, xermánicos no noroeste ou pobos itálicos logo da conquista da Gallia Cisalpina por Xulio César.
Hai unha organización especial para a protección dos Alpes chamado o Convenio dos Alpes.
Etimoloxía
Non se sabe de certo se foron os celtas, os romanos ou os xermanos quen bautizaron os altos picos alpinos, existindo varias etimoloxías posibles, por exemplo:
miniatura|500px|centro|Vista do [[Mont Blanc desde Aiguille du Midi.]]
Descrición física
Son numerosas as montañas de máis de catro mil metros.
Con criterios xeolóxicos e xeográficos pódense dividir en tres sectores diferenciados:
Véxase tamén os Alpes italianos.
Xeografía
miniatura|Os Alpes esténdense desde Francia no oeste ata Eslovenia no leste, e desde Italia no sur ata Alemaña no norte. Os Alpes están situados na Europa central e teñen a forma característica dunha media lúa que se estenden en forma de arco ao longo de 800 quilómetros de leste a oeste e cun máximo de 200 km de ancho, a altura media do pico das montañas e de 2,5 km. Conten numerosos picos que superan os 4.000 metros de altitude.
Con criterios xeolóxicos e xeográficos pódense dividir en tres sectores diferenciados:
O macizo dos Alpes é un sistema de cordilleiras que se estende ao longo de máis dun milleiro de quilómetros, desde a Bocchetta di Altare en Italia, ata Viena, en Austria. Oito estados comparten este conxunto montañoso: Italia, Francia, Mónaco, Suíza, Austria, Liechtenstein, Alemaña, e Eslovenia. Con numerosos picos de máis de 4.000 metros, con ausencia de grandes pasos e invernos rigorosos, estas montañas constituíron e seguen constituíndo unha importante barreira natural. Con todo o macizo é dos máis poboados e industrializados do mundo, grazas á súa posición xeográfica no corazón da Europa da Revolución Industrial.
Límites xerais
Esta delimitación dos Alpes é subxectiva e aberta a discusión, xa que responde a criterios xeolóxicos, altimétricos, históricos ou políticos, segundo as zonas. Coa mesma subxectividade pódese dividir a cordilleira en Alpes Occidentais, Centrais e Orientais.
Orixe
A formación desta cordilleira é complexa, produto dunha serie de movementos tectónicos producidos durante o Mesozoico (era Secundaria, 245 a 65 millóns de anos) e o Cenozoico (na súa primeira parte, da era Terciaria), que abarcaron desde o Magreb ata os Urais. A existencia de grandes fosos mariños nestas rexións e a súa posterior pechadura debida á converxencia das placas continentais africana e europea provocou enormes pregamentos, en sentido norte e oeste primeiro, e despois en sentido sur e leste.
Estes pregamentos foron a causa de que as placas sedimentarias de superficie fosen desprazadas nas mesmas direccións que os pregamentos. Aínda así, en tempos posteriores aos movementos de compresión, déronse pregamentos de extensión, por flexión das zonas levantadas, cousa que deu lugar á difícil orografía actual dos Alpes.
Xeoloxía e oroxenia
Os Alpes forman unha parte dun cinto oroxénico do Terciario de cadeas montañosas, chamada cinto Alpide, que se estende polo sur de Europa e Asia dende o Atlántico ata chegar ao Himalaia. Este cinto de cadeas montañosas formouse durante a oroxenia Alpina. Un oco nesas cadeas en Europa central separa os Alpes dos Cárpatos cara ao leste. A oroxenia produciuse de forma continua e o afundimento tectónico é o culpable das brechas existentes no medio.
Os Alpes xurdiron como resultado da colisión das placas tectónicas africana e europea. Exerceuse unha enorme tensión sobre os sedimentos da conca do océano Tetis, que se atopaba ao leste das placas, e os seus estratos do Mesozoico e principios do Cenozoico foron empurrados cara á estable masa terrestre de Eurasia pola masa do norte de África. A meirande parte deste proceso ocorreu durante as épocas do Oligoceno e o Mioceno. A presión formou grandes pregos recostados, que xurdían do que era o océano Tetis que foi empurrado cara ao norte, acotío rempéndose e deslizándose as unhas sobre as outras ata formar xigantescos acabalgamentos. As rochas cristalinas do fondo, que están ao descuberto nas rexións centrais máis altas, son as rochas que formaron o Mont Blanc, o Matterhorn e os picos máis altos dos Alpes Peninos o do Hohe Tauern.
Os catromiles dos Alpes
miniatura|220px|dereita|A [[Barre des Écrins, 4.101 m, macizo des Écrins.]] miniatura|220px|dereita|[[Gran Paradiso, 4.061 m, Grupo do Gran Paradiso.]] miniatura|220px|O [[Mont Blanc é a cume máis alta dos Alpes.]] miniatura|220px|dereita|As [[Aiguilles du Diable "Agullas do Diaño", un grupo de cinco agullas do macizo do Mont Blanc nos contrafuertes orientais do mont Blanc du Tacul. Son, da menos á máis elevada e de noroeste a sueste: L'Isolée, (4.114 m); la pointe Carmen (4.109 m); o pointe Médiane (4.097 m); o pointe Chaubert (4.074 m) e o Corne du Diable (4.064 m).]] miniatura|220px|dereita|[[Monte Cervino / Matterhorn, 4.478 m, Alpes Peninos ou de Valais.]] miniatura|220px|dereita|[[Dom (montaña)|Dom, 4.545 m, Alpes Peninos ou de Valais.]] miniatura|220px|dereita|[[Finsteraarhorn, 4.273,9 m, Alpes Berneses.]] miniatura|220px|dereita|[[Piz Bernina, 4.049,1 m, Grupo do Bernina.]]
Así como nos Andes a elevación das montañas máis importantes pasa os seis mil metros e no Himalaia os oito mil, os Alpes como cordilleira explícase como unha sucesión de montañas de máis de catro mil metros.
Está claro que o seu número pode variar en función dos criterios con que se determine se unha elevación ou outra é un cume independente ou non. En 1994 a UIAA publicou unha lista oficial dos catromiles dos Alpes, combinando tres criterios, topográfico, morfolóxico e alpinístico. Resultou así unha lista "oficial" UIAA dos catromiles dos Alpes con 82 cimas. A UIAA aclara que a lista pretende ser principalmente para montañeiros. Polo tanto, non se basea só en criterios topográficos (que son, en calquera caso, o elemento principal), senón tamén en criterios complementarios, máis subxectivos, que poderían cambiar durante a evolución do alpinismo. Hai puntos topográficos que superan os 4.000 msnm e que, con todo, non se reputan cimas independentes porque, por exemplo, a súa prominencia é inferior aos 30 m., por iso se excluirón da lista "oficial". Así, excluíronse Il Roc (4026 msnm) cun desnivel de 28 m ou o Pic Eccles (4041 msnm) con desnivel de ao redor de 20 m. Esa lista de 82 cimas é a que se toma como referencia no alpinismo. Por exemplo cando o alpinista esloveno Miha Valič fixo as 82 cumes en solitario e no inverno en 102 días do 27 de decembro de 2006 ao 7 de abril de 2007.
2. Grupo do Gran Paradiso: 1
3. Macizo do Mont Blanc: 28
5. Alpes Berneses: 9
6. Grupo do Bernina: 1
Separadamente desta lista oficial de 82 cimas, hai unha lista ampliada doutras 46 cimas por encima dos 4.000 msnm que non satisfacían os criterios de selección, ata sumar un total xeral de 128 cimas. Nela atópanse, por exemplo, Rochers de la Topurnette (4677 m) no macizo do Mont Blanc ou o Ostspitze (4632 m) dos Alpes Peninos.
Glaciares
Os glaciares alpinos actuais son restos da gran glaciación cuaternaria e continúan, ademais, en constante e rápido retroceso. Pese a isto, con datos do final do século XX, pódense contar moitos glaciares, repartidos por toda a cordilleira. Os máis extensos, de leste a oeste, son: miniatura|O [[glaciar Aletsch con piñeiros que crecen nas ladeiras]] miniatura|Zona do Mont Blanc, Mer de Glace ("Mar de Xeo") no primeiro plano.
Flora
Nos Alpes, os hábitats veñen determinados pola altitude; así, ata os 600 ou 800 metros de altura, alí onde foi posible, as terras dedicáronse aos cultivos: alfalfa, millo, trigo, uva, patacas e árbores froiteiras son os cultivos máis frecuentes.
Fauna
200px|miniatura|[[Rebezo.]] 200px|miniatura|[[Aguia real.]] 200px|miniatura|[[Salamántiga.]] Os Alpes teñen unha fauna salvaxe diversa e variada que se adaptou ao relevo accidentado e ás altitudes extremas destes lugares. Desde o pé dos Alpes ata o pico máis alto que é o Mont Blanc, a fauna varía segundo a altitude. Esta cadea de montañas, no corazón de Europa, é a cordillera máis importante e máis urbanizada do mundo, pero aínda así é moi rica en biodiversidade. Algunhas especies están confinadas a ambientes de alta montaña, outras vironse obrigadas pola presión exercida polo ser humano a permanecer nos seus hábitats orixinais.
Clima
O clima varía dependendo das zonas altitudinais (pisos térmicos). Polo xeral, ata os 1.000 m predomina un clima temperado cunhas precipitacións de entre 500–800 mm ao ano e unhas temperaturas medias de -3 °C e 5 °C no inverno e entre 16 °C e 22 °C no verán.
A partir dos 1.000 metros de altitude as temperaturas baixan aínda máis e as precipitacións soben situándose por encima dos 1.000 mm anuais, as temperaturas medias de verán están ao redor de 10 °C no verán e entre os -10 °C e os -3 °C no inverno e as precipitacións son maioritariamente de neve de novembro a abril.
A 1.800 m debido aos efectos da altitude o clima alpino é aínda máis extremo, as precipitacións están ao redor dos 2.000 mm anuais, mentres que as temperaturas están normalmente baixo cero entre 6 e 9 meses ao ano oscilando entre os 3 °C e os 9 °C no verán e por baixo dos -8 °C no inverno, e a neve cóbreo todo de outubro a xuño.
Por encima dos 3.000 m está a zona dos glaciares e a neve perpetua con temperaturas medias mensuais case sempre por baixo dos 2 ou 0 °C.
A orientación do relevo
Nos Alpes, a orientación do relevo resulta un factor modificador do clima de enorme importancia. Como as montañas e serras e como a Cordilleira dos Alpes en xeral, oriéntanse de leste a oeste, as vertentes ou ladeiras que se orientan ao sur teñen climas moito máis cálidos e asollados (vertente de solaina) que as do norte (vertentes de avesío).
O home nos Alpes
A ocupación humana na cordilleira é relativamente moderna. Considérase que fai só uns cinco mil anos que empezaron a instalarse as primeiras poboacións permanentes. Os grandes glaciares, no seu retroceso, liberaron grandes extensións de terras chairas, cubertas co paso do tempo por sedimentos fértiles, nas dúas vertentes da cordilleira, que no seu momento serían ocupadas polo ser humano, no seu proceso de expansión.
Non é ata a época da conquista romana que se teñen datos históricos sobre a poboación humana nos Alpes. Naqueles momentos atopar habitadas por tribos de orixe celta como os nantuates, veragros, sedunos, os retianos, os salasos ou os lepontinos. As invasións romanas desde o sur e as xermánicas (longobardos) desde o norte empuxaron grupos de poboación a ocupar vales dun ou outro lado da cordilleira, atravésando os elevados portos de montaña, cousa que explica a alternancia das diversas culturas idiomáticas.
O romanche (ou retorromano) é a lingua común na zona dos Grisóns e a parte alta do val do Rin. Esta lingua ten, ademais, numerosos dialectos, pero entre todos son apenas utilizados por unhas cincuenta mil persoas. O ladino dolomita fálase en Italia, aínda que está restrinxido practicamente á zona dos Dolomitas, e aos vales do sueste suízo. En forma de dialectos, moi mesturado co romanche e sen a categoría de lingua escrita, fálase en zonas do Tirol.