cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Escarabeidos
Larvas
Varias especies con larvas brancas poden ser pragas para plantas ornamentais. A máis abundante destas en España é Anoxia villosa. Outra especie é Melolontha melolontha, pero é moi escasa en España, aínda que moi abundante en Francia e toda Europa. Outros escaravellos con larvas brancas menos importantes son Phyllopertha horticola, Tropinota hirta, Melolontha hippocastani etc. Son larvas gordas, brancas e arqueadas. O adulto mide 3 centímetros e a larva 4. Son larvas de vida longa: duran 3 ou 4 anos antes de converterse en escaravellos. Cando chegan os fríos, afondan no terreo e invernan. As larvas viven no chan e comen as raíces dun gran número de especies ornamentais (praga polífaga). As follas póñense amarelas e murchas.
Escarabeidos no Antigo Exipto
No Antigo Exipto o escaravello peloteiro Scarabaeus sacer (antes Ateuchus sacer) era reverenciado como sagrado. A súa representación aparecía en moitos lugares e nas momias e como amuleto denominábase escarabeo. Representaba ao sol nacente e era símbolo da resurrección.
No libro de Charles Darwin de 1859 A orixe das especies descríbese o xénero Ateuchus como o "escaravello sagrado dos exipcios".
Nakatsugawa
Nakatsugawa (中津川市, なかつがわし, Nakatsugawa-shi) é un concello da prefectura de Gifu no Xapón. Está situado ao centro da rexión de Chūbu e da rexión de Tōkai, e ao sur da prefectura, na zona da provincia histórica de Mino, no centro da illa de Honshū. A súa superficie é de 676,38 km², a poboación de 82.317 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 122 h/km².
Manuel González Novo
Manuel María González Novo, nado en Sada o 15 de xullo de 1944, é un exfutbolista galego. Xogaba de centrocampista.
Traxectoria
Na tempada 1966–67 debutou en Primeira División co Deportivo da Coruña, xogando o seu único partido nesta categoría. Foi na xornada 27, sendo adestrador do equipo Dagoberto Moll, nunha vitoria fronte ao Hércules CF en Riazor (1–0). Os centrocampistas habituais nesa campaña foron Manolete e Santos Bedoya, seguidos por José Luis Pose e José Manuel Goñi. Ese ano o equipo galego descendeu a Segunda División.
Ana Ulla
Ana María Ulla Miguel, nada en Vigo en 1965, é unha astrofísica galega, escritora e profesora na Universidade de Vigo.
Traxectoria
Ana Ulla comezou a carreira de Física na Universidade de Santiago de Compostela, onde cursou os tres primeiros cursos,e logo especializouse en Astrofísica na Universidade de La Laguna, onde tamén realizou a súa formación doutoral. Entre 1988 e 1995, ocupou diversos postos de investigación e docencia na Universidade de Tromsø (Noruega), o Laboratorio de Astrofísica Espacial e Física Fundamental ( Madrid), a Axencia Espacial Europea (ESA), ou o Instituto Niels Bohr de Copenhague. Posteriormente, foi contratada posdoutoral no Instituto de Astrofísica das Canarias (IAC), traballando para o proxecto "Infared Space Observatory" da ESA.
Desde 1997 é profesora do Departamento de Física Aplicada da Universidade de Vigo, sendo a investigadora principal do Grupo AS1 de Astronomía e Astrofísica da UVIGO dende a súa creación no ano 2005 ata outubro de 2017. Forma parte do equipo galego da misión Gaia, da Axencia Espacial Europea (ESA), na que participan máis de 450 científicos e enxeñeiros doutros 23 países co obxectivo de elaborar un mapa preciso en 3D da Vía Láctea. Ademais, é integrante do padroado da Fundación Ceo, Ciencia e Cultura que xestiona o Observatorio Astronómico de Forcarei.
En decembro de 2015 publicou a súa primeira novela infantil titulada “Desde el jardín, las estrellas”.
Recoñecementos
En febreiro de 2014 recibiu, ex aequo con Minia Manteiga, o premio “Galega destacada 2013” concedido pola Asociación Diálogos 90. Tamén foi galardoada co recoñecemento "Muller Científica 2020" que outorga o IES Val Miñor.
Kauksi Ülle
Traxectoria
Escritora en võro, publicou tanto narrativa como poesía, é deu ao prelo a primeira novela na lingua,  "Paat". En 1990 canda Sven Kivisildnik, Karl Martin Sinijärv, Valeria Ränik e Jüri Ehlvest fundou o grupo literario-artístico etnofuturista Eesti Kostabi- $elts. Foi tamén unha das fundadoras da Võro Keele ja Kultuuri Fond (1988) que organiza anualmente a universidade de verán Kaika suvõülikuul dende 1989. miniatura|Kauski Ülle, vestida ao xeito tradicional seto, coa embaixadora finlandesa en Estonia en 2016
Poesía
Kauksi Ülle comezou a escribir poesía no instituto sen coñecer que a súa, era unha lingua de seu pero sen tradición literaria, o que lle chocou enormemente. A súa primeira colección de poesía, Kesk umma mäke apareceu en 1987, amosando unha relación intensa coa tradición oral do seu pobo. Nas seguintes coleccións están presentes o amor, a morte e o destino e xa deben menos á tradición oral. Os seus últimos poemarios céntranse máis en aspectos persoais aínda que hai tamén poemas satíricos. En 2005 publicou unha escolla da súa poesía, Emaemamaa, traducida ao estoniano por Kirsti Oidekivi e Aare Pilv.
Prosa
En 1997 publicou o seu primeiro libro en prosa, unha colección de relatos, Säng e en 2000 outra nova colección Huuv (2000), nos que describe a vida diaria en Tartu nos primeiros anos da década de 1990. En 1998 deu ao prelo Paat (1998), a primeira novela en võro sobre a vida diaria de Ainu na aldea de Võrumaa dende a posguerra ata a independencia de Estonia. A novela Uibu (2003) ten lugar na época contemporánea.
Teatro
A súa primeira peza teatral foi Pühak, escrita en colaboración con Sven Kivisildnik e baseada na vida da mística pietista Barbara von Krüdener (1764-1824). A súa seguinte peza Ah tsusku külh traza as vidas de Jaan Vahtra, Juhan Jaigi e Johannes Vares-Barbarus no condado de Võrumaa; obra fantástica aínda que beve de fontes memorísticas e de ficción. Vihmatark está baseada na novela de Juhan Jaigi Peko. Kalmonaio é un libreto operístico baseado nunha canción de arrolo seto. O seu texto teatral máis extenso é o drama "Taarka", baseado na vida da cantora popular seto Hilana Taarka, e que tamén inclúe numerosas cántigas. En 2008 baseándose nesta obra Ain Mäeots dirixiu o filme "Taarka", o primeiro realizado en seto.
Groufa, Baión, Vilanova de Arousa
Groufa é un lugar da parroquia de Baión no concello pontevedrés de Vilanova de Arousa, na comarca do Salnés. Tiña 20 habitantes no ano 2016 segundo datos do IGE, dos que 13 eran mulleres e 7 homes, o que representa manter mesma a poboación que tiña en 2010, pero un descenso respecto a 2005, cando eran 23 veciños.
Fabriciano González
Fabriciano "Fabri" González Penelas, nado en Santa Comba (Lugo) o 25 de abril de 1955, é un exfutbolista e actual adestrador de fútbol galego. Xogaba de centrocampista e actualmente adestra o Lorca FC.
Traxectoria
O 16 de xuño de 2012 anunciouse a súa contratación polo SD Huesca, dimitindo poucos días despois alegando motivos persoais. O 13 de agosto anunciouse a súa contratación polo Racing de Santander, en substitución de Juan Carlos Unzué.
En marzo de 2017 fíxose cargo do Club Petrolero, da Primeira División boliviana, firmando por un ano. Dous meses máis tarde renunciou ao cargo.
O 22 de decembro de 2017 foi anunciado como novo adestrador do Lorca FC, de Segunda División, en substitución de Curro Torres.
Xenebra (raíña)
miniatura|150px|Raíña Xenebra, por [[William Morris.]]
Xenebra ou Xenevra (tamén coñecida por Guinevere, procedente do galés Gwenhwyfar: a Fada Branca ou o Fantasma Branco) era a raíña consorte do Rei Artur nas lendas do Ciclo Artúrico.
Xenebra é sobre todo coñecida polo seu romance con Lancelot, o principal cabaleiro da Táboa Redonda, que é relatado por primeira vez na obra de Chrétien de Troyes, "Lancelot, o Cabaleiro da Carroza". Este episodio é retomado en case todas as obras do Ciclo Artúrico.
Ferritina
miniatura|dereita|Regulación do metabolismo do ferro polas IRE-BP. A ferritina é unha proteína intrracelular moi estendida por todo o organismo que almacena ferro e o libera de forma controlada. En vertebrados, a ferritina atópase xeralmente dentro das células, aínda que tamén está presente en pequenas cantidades no plasma sanguíneo. A cantidade de ferritina almacenada reflicte a cantidade de ferro almacenado. A proteína prodúcena case todos os tipos de organismos vivos, entre os que están as algas, bacterias, plantas superiores e animais. Nos humanos actúa como un tampón contra a deficiencia ou a sobrecarga de ferro.
Descrición
A ferritina é unha proteína de 450 kDa que consta de 24 subunidades que está presente en todos os tipos celulares. En vertebrados, estas subunidades son de tipo lixeiro (L) ou pesado (H) cun peso molecular aparente de 19 ou 21 kDa respectivamente; as súas secuencias son homólogas aproximadamente nun 50%. Os anfibios teñen un tipo adicional, o "M", de ferritina. A única ferritina de plantas e bacterias parécese máis á de tipo H de vertebrados. No gasterópodo Lymnaea atopáronse dous tipos, e nese animal a ferritina somática é diferente á da xema dos ovos (ver máis abaixo). Na ostra perlífera atopouse unha subunidade adicional que lembra á ferritina somática de Lymnaea que está asociada coa formación da cuncha. No parasito Schistosoma hai dous tipos de ferritina, un en machos e o outro en femias. Todas as ferritinas antes mencionadas son similares en canto á súa secuencia primaria á de vertebrados de tipo H. Na de E. coli obsérvase un 20% de semellanza coa ferritina humana H. Dentro do armazón da ferritina, os ións de ferro forman cristalitas (ou grans) xunto con fosfato e ións hidróxido. A partícula resultante é similar ao mineral ferrihidrita. Cada complexo de ferritina pode almacenar uns 4500 ións férricos (Fe3+).
Algúns complexos ferritina en vertebrados son heterooligómeros de dous produtos xénicos moi relacionados con propiedades fisiolóxicas lixeiramente diferentes. A proporción das dúas proteínas homólogas no complexo depende dos niveis de expresión relativos dos dous xenes.
Recentemente, identificouse a ferritina mitocondrial como unha proteína precursora, e clasifícase como unha proteína de unión a metais que está localizada dentro da mitocondria. Unha vez que a proteína é captada pola mitocondria pode ser procesada orixinando unha proteína madura e ensamblada para formar armazóns de ferritina funcionais. A súa estrutura foi determinada a unha resolución de 1,70 ángstroms por medio de difracción de raios X e contén 182 residuos de aminoácidos. É helicoidal nun 67%. O gráfico de Ramachandran mostra que a súa estrutura é principalmente de tipo hélice alfa con follas beta pouco frecuentes. A diferenza das outras ferritinas humanas, parece non ter intróns no seu xene.
Almacenamento de ferro
A ferritina serve para almacenar ferro en forma non tóxica, depositalo de forma segura, e transportalo a áreas nas que se require. A función e estrutura da proteína ferritina expresada varía segundo o tipo celular. Isto está controlado principalmente pola cantidade de tradución do ARNm, e pola estabilidade que este teña. A concentración de ARNm axústase despois por cambios na forma de almacenalo e na eficiencia da transcrición. A propia presenza de ferro é o principal causante da produción de ferritina, con algunhas excepcións (como a ferritina da xema de ovo do gasterópodo Lymnaea, que carece dunha unidade sensible ao ferro).
Como o ferro é un importante mineral na mineralización, a ferritina emprégase nas cunchas de organismos como os moluscos para controlar a concentración e distribución do ferro, contribuíndo á morfoloxía e coloración da cuncha. Tamén xoga un papel na hemolinfa dos moluscos poliplacóforos, nos que serve para transportar rapidamente o ferro á rádula en mineralización.
Actividade ferroxidase
A cadea pesada da ferritina tamén posúe actividade ferroxidase, isto implica a conversión do ferro do estado ferroso (Fe2+) a férrico (Fe3+). Isto limita a reacción nociva entre o ferro ferroso e o peróxido de hidróxeno coñecida como reacción de Fenton, que produce o daniño radical hidroxilo.
Mitocondrias
A ferritina mitocondrial ten moitos papeis na función molecular. Participa na actividade ferroxidase, actividade oxidorredutase, unión do ión férrico, unión de ións metálicos e unión de metais de transición. No campo dos procesos biolóxicos participa na oxidación-redución, transporte de ións ferro a través das membranas e na homeostase celular do ión ferro.
Xema de ovo
Nalgúns caracois, o compoñente proteico da xema de ovo é principalmente ferritina, pero é unha ferritina diferente, cunha diferente secuencia xenética que a da ferritina somática. Prodúcese nas glándulas do intestino medio e é segregada na hemolinfa, desde onde se transporta ata os ovos.
Usos para o diagnóstico
Os niveis de ferritina do plasma sanguíneo mídense nos laboratorios de medicina como parte do estudo do estado do ferro no corpo para o diagnóstico da anemia e para a síndrome de pernas inquietas. Os niveis de ferritina medidos xeralmente teñen unha correlación directa coa cantidade total de ferro almacenado no corpo. Porén, os niveis de ferritina poden ser artificialmente altos en casos de anemia asociada a enfermidade crónica na cal a ferritina está elevada porque é unha proteína de fase aguda (que se acumula durante unha inflamación) e non por ser un marcador da carga de ferro.
Aplicacións
A ferritina utilízase nas ciencias dos materiais como un precursor para fabricar nanopartículas de ferro para o crecemento de nanotubos de carbono por deposición de vapor química.
As cavidades formadas pola ferritina e miniferritinas (proteínas Dps ou DNA-binding proteins from starved cells, proteínas de unión ao ADN de células desnutridas) foron utilizadas con éxito como cámara de reacción para a fabricación de nanopartículas metálicas. Estes armazóns proteicos serven como molde para restrinxir o crecemento das partículas e como recubrimento para impedir a coagulación/agregación das nanopartículas. Utilizando varios tamaños destes armazóns proteicos de ferritina, poden sintetizarse doadamente nanopartículas de varios tamaños para aplicacións químicas, físicas e biomédicas.
Pobo oseto
Os osetos, no Digalego denominados ossetios. (en ир, ирæттæ, ir, irættæ; дигорæ, дигорæнттæ, digoræ, digorænttæ) son un grupo étnico da cordilleira do Cáucaso, nativos da rexión coñecida como Osetia. Falan a lingua oseta, unha lingua irania oriental (escita) da familia de linguas indoeuropeas, e moitos tamén son falantes fluídos de ruso como segunda lingua. O oseto non está relacionado nin é mutuamente intelixible con ningunha outra lingua irania. O oseto, un remanente do grupo dialectal escita-sármata que outrora era falado por toda a estepa, é a única lingua irania nativa de Europa.
Os seus parentes máis achegados, os jász, viven na rexión de Jászság, no norte do condado de Jász-Nagykun-Szolnok, en Hungría.
Joseph Greenberg
Joseph Harold Greenberg, nado no seo dunha familia xudía en Brooklyn Nova York, o 28 de maio de 1915 e finado o 7 de maio de 2001, foi un prominente e controvertido lingüista e antropólogo africanista, coñecido polos seus traballos tanto na clasificación de linguas como en tipoloxía lingüística. Durante moitos anos traballou na Universidade Stanford (Stanford University).
Traxectoria
En particular, Greenberg ideou a noción de "universal implicatorio", que toma a forma: "se unha lingua posúe a estrutura X, entón debe tamén ter a estrutura Y". Por exemplo, X pode ser "vogais semianteriores redondas" e Y "vogais anteriores redondas". Este tipo de investigación foi continuada por moitos investigadores que seguiron o exemplo de Greenberg e constitúe aínda un importante fito na lingüística sincrónica.
Moitos dos que se opoñen con forza aos métodos clasificatorios de linguas (ver abaixo), porén recoñecen a importancia da súa obra tipolóxica, en particular do seu tremendamente influente artigo de 1963, "Some universals of grammar with particular reference to the order of meaningful elements."
Comparación masiva
Greenberg propuña un polémico método para buscar relacións históricas cando se compara demasiadas linguas como para que poida ser práctico o método tradicional de establecer relacións regulares entre sons; unha situación que aflora en particular cando se tenta estabelecer familias lingüísticas de longo alcance histórico en rexións do mundo onde só foron reconstruídas poucas familias lingüísticas ou mesmo ningunha, ou ben onde a diferenciación lingüística é especialmente grande. Este método foi acollido entusiasticamente por moi poucos especialistas de lingüística histórica (e por moitos xenetistas), mais foi rexeitado como "pseudociencia" pola maioría dos especialistas de lingüística histórica. Véxase comparación masiva léxica para discusións máis minuciosas.
Con o uso do método de comparación masiva, Greenberg chegou a efectuar numerosas clasificacións novas de linguas. Todas estas clasificacións foron rexeitadas cando apareceron por vez primeira, como incorrectas factualmente e insólitas metodoloxicamente. Desde entón, algunhas teñen sido aceptadas integramente; outras están xa rexeitadas e o estado doutras está pendente. Pódense ver adiante.
Linguas africanas
A clasificación de Greenberg baseouse amplamente en traballos clasificatorios anteriores; realizou agrupacións de novas macrofamilias axuntando familias xa estabelecidas, para o que utilizou o seu método de comparación masiva. A clasificación foi usada en traballos posteriores e algúns especialistas en lingüística histórica propuxeron agrupamentos de familias lingüísticas aínda máis extensos. Harold C. Fleming introduciu a familia omótica e Gregersen propuxo reunir a as familias níxer-congo e a nilo-sahariana nun grupo maior que denominou familia Congo-sahariana, que foron á súa vez aceptadas por Greenberg, aínda que no caso da familia Congo-sahariana só implicitamente.
O traballo de Greenberg sobre as linguas africanas foi criticado polos especialistas en lingüística histórica Lyle Campbell e Donald Ridge, que coidaron que a súa clasificación non se axustaba aos datos e solicitaron un reexame dos seus macrophyla cun "método fiábel" (Ringe 1993:104). Fleming e Bender, que simpatizaban coa clasificación de Greenberg, recoñeceron que polo menos algunhas das macrofamilias (en particular a nilo-sahariana e a khoisa non eran enteiramente aceptadas pola comunidade lingüística (Campbell 1997).
As linguas das Américas
As linguas aborixes do continente americano están habitualmente clasificadas en numerosas familias independentes entre 600 e 2.000 (Diamond 1997:368), ben que nalgúns casos haxa familias que agrupen territorios bastante extensos, como a esquimó-aleutiana, a na-dené, a alquina, a uto-azteca, a chibcha, a andino-ecuatorial e outras.
Xa en 1957, Greenberg estaba convencido de que moitas das linguas americanas, illadas ou sen relacionar, podían seren clasificadas dentro de agrupacións maiores. En 1987 no seu libro Language in the Americas, mantivo as familias esquimó-aleutiana e na-dené, mais propuxo reunir todas as demais linguas nunha única familia que denominou amerindia.
Esta nova clasificación, que simplificaba extraordinariamente o mapa lingüístico indio, foi recibido con ruidosas críticas por parte de especialistas en lingüística, na que segundo a súa opinión, abundaban os erros de todo tipo. Estes eran mínimos para os defensores de Greenberg e non afectaban ao conxunto da obra.
Linguas eurasiáticas
Nos seus últimos anos, propuxo unir varias familias de linguas de Europa e Asia nun amplo grupo, ou superfamilia, que denominou Euroasiático, parecido ao que propuxera Vladislav Illich-Svitych co nome de Nostrático. Esta proposto foi ben acollida polos nostratistas. Greenberg incluíu no Euroasiático as seguintes familias: indoeuropeo, urálico, altaico, coreano e xaponés (incluídos no altaico por outros filólogos), o chukche-kamchatkano e máis o esquimó-aleutiano. En suma toda Europa, boa parte de Asia e máis o Ártico americano. O Nostrático acolle o indoeuropeo, urálico e altaico, máis as linguas dravidianas da India, a familia afroasiática (é dicir a antiga camito-semítica) e parte das linguas caucásicas.
Tona (leite)
miniatura|Tona a preparar [[arroz con leite]] A tona é a camada sólida formada sobre o leite, que se forma coa graxa deste cando se deixa en repouso. É unha camada mesta e graxa que se forma cando o leite se quenta até ferver. Prodúcese por aglomeración de lactoalbúmina (unha proteína propia do leite), que se desnaturaliza coa calor.
Aínda que é semellante no aspecto, e ás veces se denomina «nata» a esta crema de leite cando flota, son quimicamente distintas, e incluso teñen sabores e texturas distintos.
Cómpre diferenciar a tona da nata, dado que a primeira se refire á coagulación de proteínas, mentres que a segunda se refire á separación do contido graxo do leite.
Ayn Rand
Ayn Rand, pseudónimo de Alissa Zinovievna Rosenbaum, nada nunha familia xudía en San Petersburgo o 2 de febreiro de 1905 e morta en Nova York o 6 de marzo de 1982, foi unha escritora estadounidense de orixe rusa.
Traxectoria
Foi a maior de tres irmás, comezou a escribir novelas e guións con 7 anos. Estudou Historia e Filosofía na Universidade de San Petersburgo (por entón Petrogrado). En 1924 iniciou estudos no Instituto Estatal de Artes Cinematográficas, xa que a súa ambición persoal era a escritura de guións cinematográficos. Alí seguiu escribindo historias curtas, guións e anotacións esporádicas no seu diario, no que expresou ideas intensamente antisoviéticas. Foi definida como liberal e minarquista. Any Rand rexeita tódalas relixions, pois para ela teñen elementos incompatibles coa razón.
Ayn Rand desenvolveu unha profunda animadversión cara Rusia polo que decidiu emigrar aos Estados Unidos. A finais de 1925, Ayn Rand conseguiu un visado para abandonar o país e visitar a parentes seus xa establecidos nos Estados Unidos, onde chegou en febreiro de 1926, con 21 anos.
En 1929 casou co actor Frank O'Connor, e ela mesma aparecería como extra na película The King of Kings, de Cecil B. DeMille. En 1931 adquire a cidadanía americana. Máis tarde traballou no servizo de gardarroupa dos estudos RKO onde comezou a escribir "Os que vivimos", novela semibiografica sobre unha xove que ten que enfrontarse ó comunismo ruso e protexerse a ela mesma e o seu amado. Ayn Rand morreu en 1982.
Mentalidade filosófica
miniatura|dereita|Lápidas nas tumbas de Frank O'Connor e Ayn Rand no cemiterio de Kensico en Valhalla, Nova York Ayn Rand é unha filósofa que defende o obxectivismo. O obxectivismo foi definido por ela como o conxunto da metafísica, epistemoloxía, ética e política.
A metafísica entendida por Ayn cre que a nosa función non é a de crear ou inventar a realidade senón a de percibir a realidade como é. A epistemoloxía entendida por Ayn cre que a razón é o único medio do ser humano para adquirir os coñecementos. A ética entendida por Ayn cre que o ser humano non é un medio senón un fin, que debe lograr os seus propósitos sen sacrificarse polos demais. A ética rexeita o altruísmo. A política entendida por Ayn cre que o único sistema social que erradica as relacións persoais é o capitalismo (sistema baseado no recoñecemento dos dereitos individuais e protexe as persoas).
Divide o obxectivismo en tres puntos:
Os puntos primeiro e segundo apareceron en 1963. Este punto apareceu en 1964.
Ideoloxía político-económica
Ayn Rand non se considera nin de dereitas nin de esquerdas. Ayn Rand declarouse conservadora pero opúxose ao goberno de Ronald Reagan. A pesar disto sitúana na dereita política debido a un apego ao individualismo heroico e capitalista. Ayn é unha liberal, busca a maximización dos dereitos do individuo dende unha análise liberal individualista. A pesar disto tamén busca maximizar os beneficios da propiedade privada e o sistema capitalista. Ayn Rand defende un principios como son:
Obra
Ayn Rayn non só escribiu literatura senón que tamén colaborou no periodismo con For the New Intellectual (1961), The Unknown Ideal (1966), The Ronantic Manifesto(19709) e The Anti-Industrial Revolution (1971).
O Monte do Couto, Árbol, Vilalba
O Monte do Couto é un lugar da parroquia de Árbol no concello lugués de Vilalba na comarca da Terra Chá.
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, que é un "(lugar) cercado", para poder defendelo mellor.
Organización Mundial da Propiedade Intelectual
A Organización Mundial da Propiedade Intelectual (OMPI) é un organismo especializado dependente do sistema das Nacións Unidas, creado en 1967 coa sinatura do Convenio de Estocolmo. A OMPI está dedicada a fomentar o uso e a protección das obras do intelecto humano. Con sede en Xenebra (Suíza), a OMPI é un dos 16 organismos especializados do sistema de organizacións das Nacións Unidas. Ten ao seu cargo a administración de 24 tratados internacionais que abordan diversos aspectos da regulación da propiedade intelectual. A Organización ten 183 estados membros. O seu director xeral en 2010 era Francis Gurry, un avogado oriúndo de Australia.
Fernando González Suárez
Fernando González Suárez, nado en Ourense o 19 de novembro de 1928, é un político galego.
Juan Luis Abásolo
Juan Luis Abásolo Garay, nado en Balmaseda (Biscaia) o 23 de abril de 1941, é un exfutbolista vasco que xogaba na demarcación de dianteiro.
Fernando González Suárez
Traxectoria
Licenciado en Ciencias Químicas. Foi catedrático de Física e Química en Institutos de Bacharelato de Mérida, Ponferrada, Astorga e no IES Otero Pedrayo de Ourense. Foi concelleiro de Ourense e tenente de alcalde. Foi elixido parlamentario pola provincia de Ourense nas eleccións autonómicas de 1985 pola Coalición Popular. Volveu ser elixido parlamentario autonómico nas autonómicas de 1989 e 1993. Foi Delegado provincial da Consellería de Educación en Ourense.
Juan Luis Abásolo
Traxectoria
Formouse nas categorías inferiores do Barakaldo CF, debutando co primeiro equipo en Segunda División na tempada 1960/61, ao ano seguinte fichou pola SD Indautxu. No verán de 1962 fichou polo Celta de Vigo, co que estivo a punto de acadar o ascenso a Primeira División no ano 1963. Ao finalizar esa única tempada en Vigo mercou a carta de liberdade e fichou polo Recreativo de Huelva. Retirouse do fútbol profesional xogando de novo no Indautxu.
Fernando González Suárez
Traxectoria
Membro do Grupo "Francisco de Moure" da Arte Ourensán, ten publicado traballos de investigación sobre temas de arte galega e de heráldica e foi autor do escudo municipal de 14 concellos da provincia de Ourense.
Kristin Scott Thomas
Dame Kristin Ann Scott Thomas, nada en Redruth o 24 de maio de 1960 é unha actriz británica. Cinco veces candidata ao premio BAFTA e cinco veces ao Laurence Olivier Award, gañou ambos nunca ocasión. Foi tamén candidata ao Oscar á mellor actriz secundaria por O paciente inglés (1996).
Scott Thomas debutou en Under the Cherry Moon (1986), dirixido por Prince, e gañou o Evening Standard Film Award á mellor promesa por A Handful of Dust (1988). Traballou no cinema de Francia, incluíndo The Valet (2006), Ne le dis à personne (2007), Leaving (2009), Love Crime (2010) e Elle s'appelait Sarah (2010), e gañou o premio do Cinema Europeo por Il y a longtemps que je t'aime (2008).
Infancia e inicios
Scott Thomas naceu en Redruth, Cornualla. A súa nai, Deborah (nada Hurlbatt), criouse en Hong Kong é África, e estudou arte dramática antes de casar co pai de Kristin, Lieutenant Commander Simon Scott Thomas, piloto na Royal Navy que faleceu nun accidente aéreo cando a súa filla tiña cinco anos. Kristin é a irmá máis vella da tamén actriz Serena Scott Thomas, sobriña de Admiral Sir Richard Thomas (antigo Black Rod, oficial de cerimonias da Casa dos Lores, e sobriña bisneta do capitán Scott, que perdeu a carreira para chegar ao polo Sur.
Scott Thomas foi educada como católica. A súa casa de infancia estaba en Trent, Dorset, Inglaterra. A súa nai volveu casar con outro piloto da Royal Navy, Tte Cdr Simon Idiens, que tamén faleceu nun accidente aéreo na costa norte de Cornualla, seis anos despois do pasamento do pai. Scott Thomas estudou en Cheltenham Ladies' College e St Antony's Leweston en Sherborne, Dorset, ambas as dúas escolas independentes. Cando rematou a escola, mudouse a Hampstead, Londres, e traballou nunha tenda. Entón comezou a estudar para ser profesora de arte dramática en Central School of Speech and Drama. Despois de que lle dixesen que nunca sería unha boa actriz, deixouno aos dezanova anos para traballar como au pair en París. Falando francés, estudou interpretación en École nationale supérieure des arts et techniques du théâtre na mesma cidade e tras graduarse aos 25 anos foi contratada por Prince como Mary Sharon, herdeira francesa, no filme de 1986 Under the Cherry Moon.
Career
O papel que a descubriu foi A Handful of Dust, baseado na obra de Evelyn Waugh. Seguírono os filmes con Hugh Grant Bitter Moon e Catro vodas e un funeral polo que gañou o BAFTA á mellor actriz secundaria.
En 1994 protagonizou o filme francorromanés O vară de neuitat, no que interpretaba a Marie-Thérèse Von Debretsy. En lugar de aprender romanés leu as liñas foneticamente, que non obstante tiña traducidas en francés para saber que dicía.
1996 viu a estrea do seu papel máis célebre, Katharine Clifton en O paciente inglés, polo que recibiu candidaturas ao Oscar e ao Globo de Ouro. Seguino un breve período en Hollywood con filmes como The Horse Whisperer con Robert Redford e Random Hearts con Harrison Ford. Porén, viuse decepcionada con Hollywood e abandonouno por un tempo polo nacemento do seu terceiro fillo.
Volveu ao escenario en 2001 coa produción francesa Berenice, de Jean Racine, e á pantalla con Lady Sylvia McCordle na aclamada Gosford Park, de Robert Altman. Comezou así unha segunda e recoñecida carreira no teatro, na que recibiu catro candidaturas aos premios Laurence Olivier á mellor actriz, gañando pola súa interpretación de Arkadina en The Seagull, de Anton Chekhov. Repetiu o papel en Nova York en setembro de 2008. No verán de 2011, Scott Thomas volveu ao West End para interpretar a Emma en Betrayal, de Harold Pinter no Comedy Theatre, dirixida por Ian Rickson e coprotagonizada por Ben Miles e Douglas Henshall. En xaneiro de 2013, protagonizou outra obra de Pinter, Old Times, de novo dirixida por Ian Rickson. En 2014, apareceu no The Old Vic protagonizando Electra, de Sófocles.
Scott Thomas tamén interveu en filmes franceses. En 2006 intrepretou a Hélène en Ne le dis à personne, do director Guillaume Canet. En 2008, recibiu boas críticas e premios pola súa interpretación en Il y a longtemps que je t'aime. En Elle s'appelait Sarah (2010), interpretou a Vel' d'Hiv Roundup, xornalista estadounidense que vivía en París e que descobre que o piso que o seu home está renovando foi o fogar dunha familia xudía que foi desafiuzada.
Outros traballos foron Elizabeth Boleyn, nai de Ana Bolena, segunda esposa de Henrique VIII en The Other Boleyn Girl, unha creadora e editora de moda en Confessions of a Shopaholic, a adaptación da novela The Woman in the Fifth, de Douglas Kennedy, e o filme de 2012 Bel Ami, baseado na novela de 1885 de Maupassant. The Invisible Woman de Ralph Fiennes, Before the Winter Chill de Philippe Claudel, Only God Forgives de Nicolas Winding Refn, My Old Lady de Israel Horovitz e Suite Française, dirixido por Saul Dibb.
En maio de 2017, informouse que Scott Thomas asinara para interpretar a herdeira de BMW Susanne Klatten no suspense Paramour, dirixido por Alexandra-Therese Keining.
Lectoescritura
dereita|222px|miniatura|Dous estudantes. A lectoescritura é tanto a capacidade dos seres humanos para captar, reproducir e interpretar os grafemas impresos, como a aptitude para transcribir os sons. Refírese así mesmo á capacidade de aprender a ler e asemade a escribir.
Con todo, por precisamente ser a lectoescritura unha actividade humana, que o ser humano desenvolve en relación cos seus semellantes, é un proceso complexo que tanto achega, a aquel que nel repara, unha dimensión cognitiva, pois posibilita e estrutura a realidade da que xorde; como unha dimensión social, xa que nos pon en relación: somos para outros e porque outros son.
Do dito, podemos concluír que a lectoescritura, inda que capacidade, é tamén unha ferramenta, unha ferramenta que nos permite desenvolver o noso pensamento interno, asumir a nosa cultura, profundar na relación cos demais e coa sociedade, ser mellores cidadáns ou, se é o caso, rexeitar as normas sociais e/ou de convivencia.
Lanester
Lanester, en bretón Lannarstêr, é unha cidade da Bretaña, situada no departamento de Morbihan.
Illa de Hawai
A illa de Hawai (en hawaiano, Hawai'i) é unha das illas maiores do arquipélago de Hawai, que forman o estado de Hawai. Coñécese tamén como Big Island, (Illa Grande ou Illa Maior) xa que é a illa máis grande, e desta forma evítase a confusión entre o nome da illa e do estado. A orixe do nome Hawai´i ten dúas explicacións. Por unha banda atribúese o descubrimento das illas Hawai ao navegante polinesio lendario Hawai´iloa. Outra explicación deriva da terra lendaria Hawaiki, ou Havaiki, lugar de orixe dos polinesios, ou o lugar onde retornan as almas logo da morte. A relación con Hawaiki tamén se explica na illa Savai'i de Samoa, e noutros lugares da Polinesia. Os primeiros exploradores transcribían o nome como Owhyhee.
Historia
Hawai'i era a illa de onde era natural Kamehameha O Grande, que en 1795 lograra unir pola forza a maioría das Illas Hawai baixo o seu mando. Púxolle ao reino o nome da súa illa de orixe, polo que se coñece hoxe en día ao conxunto das illas, Hawai'i. Ao Capitán James Cook, que deu a coñecer a occidente estas "Illas Sándwich", déuselle morte en Hawai'i.
Xeografía
Hawai é a illa máis meridional do arquipélago. As illas máis próximas ao sur son as illas da Liña. Cara ao norte atópase a illa de Maui, co volcán Haleakala visible a través da canle Alenuihaha. Ten unha antigüidade de tan só 400.000 anos, que a fan a máis nova de todas. Existen doce zonas climáticas distintas, desde bosques tropicais en Hilo, pasando pola zona desértica de Ka'u ata o cume nevado de Mauna Kea. Ka'u é o punto máis meridional dos Estados Unidos. Existe unha lenda hawaiana sobre dúas deidades, Pele, a deusa dos volcáns e o semideus Kamapua'a que loitaban pola illa. Finalmente, ambos chegaron a un acordo que dividiu a Illa Grande en dúas: a árida zona occidental (Kona) e a zona oriental tropical (Hilo).
A illa de Hawai foise formando pola actividade de cinco volcáns diferentes: Kohala (extinguido), Mauna Kea (inactivo), Hualalai (inactivo), Mauna Loa (activo) e Kilauea (moi activo). Os dous últimos están no Parque Nacional dos Volcáns, Hawai'i Volcanoes National Park.
Se se mide desde a súa base no fondo do océano ata o cume máis alto, Mauna Kea é a montaña máis alta do mundo, máis ata que o Monte Everest, segundo o Libro Guinness dos Récords.
A Depresión de Hilina ou A Gran Greta é unha profunda greta de 8 millas de longo, 60 pés de ancho e 60 pés de profundidade, situada no distrito de Ka'u. A Gran Greta é unha das moitas series de gretas e fallas produto das erupcións e de feito, trátase dunha extensión da fálla suroeste. Con frecuencia, estas fallas son zonas de erupcións volcánicas e en ocasións, a falla pode ser tan profunda e tan fracturada que pode facer que un anaco da illa precipítese ao océano.
Algúns opinan que a Gran Greta é unha consecuencia do desprazamento do extremo sur da Illa Grande cara ao resto. Especúlase moito coa idea de que algún día, quizais próximo, un anaco importante da illa despréndase e caia ao mar, unido ao correspondente tsunami xigante e terremoto. En realidade, isto sucede cada dez mil anos aproximadamente, polo que non é totalmente improbable. Doutra banda, hai quen pensan que a Gran Greta non é unha falla que vaia fracturar a illa, senón que se creou como resultado (probablemente fai miles de anos) do lixeiro desprazamento da cortiza debido á forza que exerce o propio magma cara ás zonas de fallas. Efectuáronse medicións da Gran Greta, e o control que se realizou non indica que estea aumentando nin que a illa estéase desprazando ata ese punto. Ademais, demostrouse que as paredes da greta encaixan perfectamente, o que sostén a idea de que a greta é o resultado do ensanche dun terreo que un día estivo unido.
É posible achar restos, paredes de roca e restos arqueolóxicos dunha antigüidade que se remonta ao século XII nos arredores da Gran Greta, moitos dentro da zona do parque. Durante a administración Clinton adquiríronse aproximadamente 1951 acres de terreo privado máis aló do val de separación do parque co fin concreto de protexer os distintos artefactos da zona e para protexer o hábitat das tartarugas. No entanto, cerca do final da greta atópase unha zona de terreo entre o val, a greta e o mar que non forma parte do parque e que non alberga demasiados restos arqueolóxicos.
En 1823, un fluxo de lava emerxeu dun fragmento dunhas 6 millas da greta, que chegou ata o océano.
O 2 de abril de 1868, produciuse un terremoto nesta zona cunha magnitude estimada de entre 7,25 e 7,75 na escala de Richter que afectou á costa sueste de Hawai. Produciu un desprazamento de terras nas ladeiras do Mauna Loa, a cinco millas ao norte de Pahala, que acabou coa vida de 31 persoas. Outras 46 morreron por mor dun tsunami. Os pobos de Punaluu, Ninole, Kawaa, Honuapo e Keauhou Landing resultaron gravemente danados. Segundo un testemuño, o tsunami "pasou as cimas dos cocos, duns 18 metros de altura [...] penetrándose na terra uns 400 metros nalgúns lugares, arrastrando consigo no seu regreso ao mar, casas, homes, mulleres e case todo o que podía moverse."
O 29 de novembro de 1975, unha sección de 60 quilómetros (37 millas) de ancho da Depresión de Hilina afundiuse 11 pés (3 m) no mar, o que ensanchou a greta en 8 metros. Este movemento provocou un terremoto de magnitude 7,2 e un tsunami con ondas de 15 metros (48 pés) de alto. As propiedades de Punaluu que estaban á beira do mar foron arrincadas dos seus cimentos pola forza do mar. Dúas persoas faleceron en Halape e outras 19 resultaron feridas.
A costa nordeste da Illa Grande tamén sufriu danos por tsunamis resultantes de terremotos que desencadearon ondas procedentes de Chile e Alasca. Hilo resultou moi danado en 1946 e 1960, tamén con numerosas perdas humanas. Só en Laupahoehoe, 16 nenos e 5 profesores perderon a vida no tsunami de 1946.
Demografía
A data do ano 2000, había 148.677 persoas, 52.985 fogares e 36.877 familias residindo no condado. A densidade de poboación era de 14 hab./km² (37 hab/mi²). Había 62.674 vivendas cunha densidade media de 6 hab/km² (16 hab/mi²). A composición racial do condado era dun 31,55% de brancos, 0,47% de Afroamericanos, 0,45% nativos americanos, un 26,70% Asiáticos, un 11,25% de nativos da Illas do Pacífico, 1,14% doutras razas, un 28,44% de dous ó máis razas. O 9,49% da poboación eran Hispanos ou Latinos de calquera raza.
Había 52.985 fogares dos que un 32,20% tiñan nenos de menos de 18 anos vivindo con eles, o 50.60% eran parellas casadas que vivían xuntas, nun 13,20% había unha muller cun marido que non residía con ela e o 30,40% non eran familia. O 23,10% de todos os fogares estaban compostos por unha soa persoa e un 8,00% tiñan alguén de 65 anos ou máis que vivía só. O fogar medio estaba composto por 2,75 persoas e a familia media por 3,24.
A poboación do condado aumentou cun 26,10% de menos de 18 anos, 8,20% de 18 a 24, un 26,20% de 25 a 44, un 26% de 45 a 64 e o 13,50% tiñan 65 anos ou máis. A idade media era de 39 anos. Por cada 100 mulleres había 100,4 homes e por cada 100 mulleres de 18 anos ó máis, había 97,70 homes.
Economía
A cana de azucre foi a base da economía de Hawai durante máis dun século. Cara á metade do século XX comezou a diminuír a súa produción e en 1996 pechouse a última plantación de cana de azucre.
Hoxe en día a principal actividade económica baséase no turismo, centrado primordialmente no litoral de sotavento, nos distritos de North Kona e South Kohala. A agricultura diversificada é un sector crecente con plantacións de noces de macadamia, papaia, flores e café. De feito, a illa tamén se chama The Orchid Isle, xa que as súas orquídeas teñen boa reputación. A flor lehua blossom é un símbolo de Hawai. É unha flor que xorde dun arbusto que crece na láva.
A cría de gando é tamén importante. A Illa Grande acolle unha das maiores explotacións gandeiras dos Estados Unidos, o Rancho Parker, que ocupa 175.000 acres no val de Waimea.
Información turística
Na costa, onde a lava choca co océano, en ocasións pódense ver columnas de vapor branco que soben desde a beira. De noite, a láva ilumina o vapor dándolle un brillo de cor laranxa. Cando a lava líquida entra en contacto co mar, a auga convértese en vapor e o repentino arrefriado da láva provoca que as rocas volcánicas recentemente formadas exploten rompéndose en pequenos fragmentos. Esta lava fragmentada, pola acción das ondas, convértese en area negra, que cobre as praias da costa. As praias de area negra son algo típico da Illa Grande.
Cándido Carreiras
Cándido Carreiras Domenech, nado en Mondoñedo en 1870 e finado na mesma vila en 1947, foi un político e xornalista galego.
Traxectoria
Rexentou unha sastrería e un café-librería na planta baixa da súa vivenda. Republicano, correlixionario de Manuel Leiras Pulpeiro, o 11 de febreiro de 1892 asistiu a un banquete celebrado en conmemoración da proclamación da Primeira República. En 1904 asistiu a unha asemblea rexional republicana, representando aos republicanos de Mondoñedo. En maio de 1913 asistiu aos actos de propaganda republicana que o Partido Republicano Radical celebrou en Santiago de Compostela. Durante a Ditadura de Primo de Rivera sufrió multas e ameazas de prisión, chegando a ser desterrado a Ribadeo. Presidente do Comité Republicano de Mondoñedo, proclamou a Segunda República desde o balcón da antiga Casa Consistorial aos acordes do Himno de Riego. Foi presidente da Comisión Xestora de Mondoñedo e secularizou o cemiterio municipal aos tres días de posesionarse da Alcaldía. o Cesou como alcalde o 18 de xuño de 1931 ao tomar posesión a corporación elixida nas eleccións de maio. Colaborou en Don Fino, Tierra Gallega, El Radical e Guión, foi redactor xefe de Justicia e tamén colaborou en El Pueblo Gallego do que foi correspondente en Mondoñedo. Coa vitoria da Fronte Popular nas eleccións de feberiro de 1936 foi nomeado concelleiro da Xestora municipal como independente de esquerda, tomando posesión en marzo. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi detido o 15 de agosto. Trasladado á cadea de Lugo e despois á de Monforte, foi conducido ao Cárcere da Coruña o 21 de outubro de 1937.
Vida persoal
Casou con Aurora Herbón González.
As Paredes, Árbol, Vilalba
As Paredes é un lugar da parroquia de Árbol no concello lugués de Vilalba na comarca da Terra Chá.
Larry Mullen Jr.
Mullen naceu e medrou en Dublín, e atendeu ao Mount Temple Comprehensive School, onde cofundou U2 en 1976 despois de deixar unha mensaxe no taboleiro de anuncios da escola. Como membro do grupo dende a súa creación, Mullen gravou 14 álbums de estudio con U2. Tamén traballou en varios proxectos paralelos ao longo da súa carreira. En 1990 produciu a canción da selección de fútbol de Irlanda "Put 'Em Under Pressure" para o Mundial dese ano. En 1996 traballou co seu compañeiro en U2 Adam Clayton nunha versión dance do "Theme from Mission: Impossible". Mullen actuou esporadicamente en películas, destacando as súas aparicións en Man on the Train (2011) e A Thousand Times Good Night (2013).
Plaza Mayor de Salamanca
250px|miniatura|Plaza Mayor de Salamanca A Plaza Mayor de Salamanca é un espazo urbano construído como praza maior que co tempo converteuse no centro da vida social da cidade.
Foi construída no período que vai desde o ano 1729 ao 1756, en estilo barroco. O deseño é do arquitecto Alberto Churriguera (pavillóns Real e de San Martín) e posteriormente continuada por outros con poucas modificacións respecto ao proxecto inicial. A comezos do século XIX sufriu diversas remodelacións urbanísticas, ata que aos poucos a mediados do século XX foi desprovista dos seus xardíns, quiosco de música central e urinarios públicos para quedar diáfana.
Foi declarada Ben de Interese Cultural con categoría de Monumento o 21 de decembro de 1973, publicándose no BOE o 23 de xaneiro de 1974.
Personificación nacional
Algunhas personificacións temperás no mundo occidental tendían a ser manifestacións nacionais que tiñan aspecto de nai ou de guerreira, e con frecuencia tomaban o nome latino da antiga provincia romana que simbolizaban, como Hispania, Britannia, Germania ou Helvetia.
Historia
miniatura|[[Cartel da guerra civil española coa aperta entre Marianne e Hispania, senllas personificacións nacionais de Francia e España]] As alegorías como personificación nacional con forma de muller xurdiron xa na Antiga Grecia. De feito, malia non quedar mostra ningunha, sábese que houbo xa relevos e estatuas en Grecia que representaban a Hellas —a alegoría de Grecia— a pesar de estar daquela a rexión dividida en polis. Seguramente a crearon ao asumiren a súa historia e cultura comúns fronte aos persas durante as guerras médicas. Roma continuou este costume, sobre todo na numismática, cuñando moedas de alegorías que representaban a Roma, Constantinopla ou as provincias romanas, como Hispania, Britania, Galia etc.
Algunhas destas alegorías seguiron aparecendo na Idade Media e na Idade Moderna, aínda que o seu esplendor se produciu durante o movemento artístico do romanticismo, que se deu no século XIX. Mesmo nacións que carecían destas alegorías con base histórica acabaron por inventalas. O romanticismo propugnaba unha volta á orixe das nacións; ollaba o pasado con certa nostalxia, tanto a Idade Antiga como o medievo, e isto trouxo como consecuencia un desenvolvemento artístico en todo o relativo ao pasado das nacións, co fin de exacerbar o nacionalismo.
As personificacións nacionais foron un instrumento dos gobernos para a propaganda en tempos de guerra e para acrecentar o sentimento de pertenza e orgullo nacional entre a poboación. En prazas e rúas de toda Europa erguéronse estatuas de personificacións de antigas provincias romanas ou inventadas ad hoc; algunhas protagonizaban poemas ou mesmo himnos, como Britannia na canción patriótica Rule, Britannia!.
Algunhas destas figuras caeron no esquecemento ou se abandonaron polo auxe do fascismo nalgúns países e a súa posterior derrota na segunda guerra mundial, como foi o caso de Austria.
Estas personificacións nacionais adoitan ser figuras femininas. Ás veces aparecen como unha nai e outras como unha guerreira —ou como unha valquiria nas alegorías escandinavas— defendendo o seu pobo. Noutros casos as personificacións son figuras masculinas, como no caso do Tío Sam, nos EEUU, ou John Bull, en Inglaterra. Moitas nacións tamén dispoñen dunha representación animal, como é o caso de Rusia co oso ruso. Por último, existe outro tipo de personificacións que caracterizan o cidadán medio dun país, como Ze Povinho (Portugal) ou ou Deutscher Michel (Alemaña), que na súa maioría adoitan corresponder a figuras tamén masculinas.