cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mesoplodon stejnegeri
Características
A coloración xeral do seu corpo vai da gris escura a negra, con zonas de coloración máis claras ao redor da cabeza, o que lle dá a esta unha aparencia de "casco".
Os machos miden uns 5,25 m de lonxitude, mentres que as femias son un pouco máis grandes, xa que poden acadar os 5,5 m.
Distribución
É a máis setentrional das especies de zifios. Distribúese polo océano Pacífico norte, no noiro continental e nas augas oceánicas, desde o mar de Bering até o mar do Xapón, incluída a península de Corea, chegando polo sur a Monterey, California, e polo norte até o mar de Okhotsk. Tamén se encontra ao redor das illas do Comandante, ao leste de Kamchatka, e en todas as illas Aleutianas.
O zifo de Stejneger parece ser principalmente unha especie subártica e de augas frías e temperadas, e é o único zifio que se encontra nas augus de Alasca. Os varamentos prodúcense con maior frecuencia aí, en Alasca, especialmente nas illas Aleutianas e tamén na costa oeste do Xapón.
Poboación
Non hai estimacións de abundancia desta especie pero, segundo os varamentos nas illas Aleutianas e no oeste do Xapón, non parece ser especialmente rara; só no Xapón notificáronse 120 varamentos entre 1999 e 2011. Pode haber unha subpoboación residente no mar do Xapón e no sur do mar de Okhotsk.
Estado de conservación
A Unión Internacional para a Conservación da Natureza e dos Recursos Naturais (UICN) cualifica o status da especie como NT (case ameazada).
Ligazóns externas
{{control de autoridades}}
José Larrea Pérez
Traxectoria
Traballou como doutor e director no Sanatorio Riazor, que el mesmo fundou en 1946 na Coruña.
Foi un dos principais impulsores do automobilismo na Coruña, participando na organización das primeiras carreiras deste tipo celebradas na cidade, inmediatamente despois de fundar en 1966 a Escudería Centollo. Competiu tamén como piloto e foi director do Gran Premio da Coruña e das primeiras edicións do Rally da Coruña. En 1972 abandonou a presidencia da escudaría para deixar paso a xente máis nova.
Leonidas Pyrgos
Leonidas "Leon" Pyrgos (en grego: Λεωνίδας Πύργος), nado en Mantineia en 1874 - ?, foi un tirador de esgrima grego, especialista en florete, que participou nos Xogos Olímpicos de 1896 de Atenas.
Lingua castelá
O castelán ou español é unha lingua romance do grupo ibérico, orixinaria de Castela. É falada en toda España, e boa parte de América do Sur, América Central e América do Norte como lingua materna por uns 340 millóns de persoas e por 450 como segunda lingua (estimacións de 2004). É a segunda lingua do mundo en número de falantes, despois do mandarín e a segunda lingua máis estudada no mundo, despois do inglés.
Nomes
Esta lingua derivada do latín ten dous nomes, español e castelán. Este último é o preferido dentro do territorio de España debido á presenza doutras linguas cooficiais ou non (galego, catalán, éuscaro, asturiano, occitano...) e a que historicamente é o primeiro nome desta lingua ao xurdir no territorio do condado de Castela; o primeiro é o máis utilizado no contexto internacional. O contexto de uso da palabra inflúe na escolla dunha forma ou outra, pois cando se usa en contraste con outra lingua cooficial adoita usarse castelán, mentres que en contextos internacionais é habitual usar español (esta tendencia vese máis esaxerada aínda nas traducións equivalentes en linguas de fóra da península).
Historia
miniatura|300px|Mapa cronolóxico que amosa a evolución territorial das linguas do suroeste de [[Europa entre as que aparece o castelán.]]
miniatura|200px|Unha páxina do [[Cantar de Mio Cid.]]
A historia da lingua castelá ten a súa orixe no latín vulgar da zona central do norte de Hispania, derivado do latín que se expandira polo Imperio romano. Trala caída deste no século V, a influencia do latín culto foi diminuíndo paulatinamente, e o latín falado desa época foi a orixe das variedades romances hispánicas.
No século VIII, trala invasión musulmá da península Ibérica, formáronse dúas zonas ben diferenciadas: en Al-Ándalus os dialectos romances deron pé ao mozárabe, que convivía coas linguas da minoría estranxeira-invasora alóctona (árabe e bérber). Mentres, na zona en que se formaban os reinos cristiáns desde pouco despois do inicio da dominación musulmá, comezou unha evolución diverxente, na que xurdiron varias modalidades romances dun continuum intercomprensible: a catalá, a navarro-aragonesa, a castelán, a asturleonesa e a galaico-portuguesa. O dialéctico románico castelán naceu no condado de Castela (entre o sur de Cantabria e o norte da actual provincia de Burgos) con influencia vasca e visigótica.
Os textos conservados máis antigos con trazos e palabras que se poden considerar precursoras do castelán son os documentos escritos en latín coñecidos como Cartularios de Valpuesta, conservados na igrexa de Santa María de Valpuesta. Estas copias de documentos son de diversas épocas, sendo os máis antigos do século IX. As Glosas Emilianenses de finais do século X ou comezos do XI, conservadas no Mosteiro de Yuso (San Millán de la Cogolla) foron consideradas por Ramón Menéndez Pidal como a testemuña máis antiga da lingua castelán, mais posteriormente demostrouse que as formas escritas neses documentos corresponden ao romance navarro-aragonés.
Un momento decisivo no afianzamento do castelán tivo lugar durante o reinado de Afonso X o Sabio (1252-1284). Por aquel entón os cantares de xesta acadaran popularidade porque estaban escritos no romance vulgar, mais as obras cultas e literarias producidas na Corte eran redactadas en latín, única lingua culta da Europa cristiá nesa época. Por isto, resultou unha verdadeira revolución cultural que o rei Afonso X decidise dirixir un bo número de obras de elevada cultura redactadas en romance castelán, un idioma até entón desairado polas persoas letradas por consideralo demasiado prosaico. Isto deu pé ao recoñecemento oficial do castelán.
O castelán estendeuse cara ao sur pola península Ibérica durante a Baixa Idade Media segundo avanzaba a expansión do reino de Castela na chamada Reconquista. A incorporación á Coroa de Castela dos reinos de León e Galicia con Fernando III e a introdución dunha dinastía castelá no Reino de Aragón con Fernando I e despois a unión de ambos os dous reinos co matrimonio dos Reis Católicos e as súas políticas centristas aumentaron a difusión do castelán polo resto da península.
dereita|miniatura|[[Antonio de Nebrija, autor da Gramática, a primeira gramática publicada en imprenta dunha lingua europea moderna.]]
A comezos do século XVI xa comezara o proceso de reaxuste das consoantes sibilantes, que significou a redución do sistema fonémico ao pasar, pola perda do trazo de sonoridade, de seis consoantes sibilantes a dúas ou tres segundo a variedade.
A colonización española en América durante o século XVI levou a lingua castelá por boa parte do continente, tomando préstamos que enriqueceron o seu vocabulario de idiomas nativos como o náhuatl ou o quechua, linguas sobre as que tamén tivo un notable impacto.
En España, desde a época dos Borbóns, tivo lugar unha política centralista de unificación lingüística e conseguinte minorización do resto de linguas vernáculas en favor do castelán. Durante os séculos XVII e XVIII apareceron publicacións periódicas públicas e privadas en castelán. Gazeta foi a primeira, e apareceu en Madrid en 1661 da man de Julián Paredes. Despois apareceron outras en vilas como Salamanca, León, Granada, Sevilla ou Zaragoza. Coa difusión da escolarización en América na segunda metade do século XVIII o castelán pasou a ser a lingua normal no ensino en detrimento das linguas indíxenas.
Distribución xeográfica
O castelán é a lingua oficial de España (xunto co catalán, o galego e o éuscaro nas zonas en que estes se falan), en dezanove países de América e en Guinea Ecuatorial. Amais, ten certo grao de oficialidade nos Estados Unidos de América, Filipinas e o Sáhara Occidental. Ten falantes repartidos polos cinco continentes:
América
miniatura|Porcentaxe de castelanfalantes nos estados americanos cuxa lingua oficial non é o castelán. Supón arredor do 90 % do total de falantes de castelán no mundo, uns 400 millóns de persoas. . Distribúese polos países de Hispanoamérica, algúns estados dos Estados Unidos, algunhas provincias do Canadá e os estados do sur do Brasil.
Hispanoamérica
A gran maioría dos castelanfalantes, uns 375 millóns de persoas, viven en Hispanoamérica. México é o país co maior número de falantes (case unha cuarta parte do total de castelanfalantes do mundo), aínda que non é a única lingua oficial do estado, xa que desde 2003 México recoñece como idiomas tamén oficiais as linguas indíxenas.
É unha das linguas oficiais da Arxentina, Bolivia, Colombia , Costa Rica , Cuba , Ecuador , O Salvador , Guatemala , Honduras , Nicaragua , Panamá , Paraguai (cooficial co guaraní ), o Perú (cooficial co quechua, aimará e demais linguas nativas onde predominen), República Dominicana e Venezuela. Non ten recoñecemento de lingua oficial noutros países americanos onde é lingua falada e maioritaria, como en Chile, Porto Rico e o Uruguai. En Porto Rico, segundo os sucesivos plebiscitos do status político do país, que se sumaban ao establecido pola Constitución de 1952, estableceuse que «es la garantía permanente de ciudadanía estadounidense, nuestros dos idiomas, himnos y banderas».
O castelán en países onde non é oficial
miniatura|Distribución dos castelanfalantes nos Estados Unidos segundo o censo de 2010.
Os falantes adoitan ser emigrantes de Hispanoamérica ou os seus descendentes, así como estudantes da lingua, onde acostuma ser a lingua máis estudada despois das oficiais.
Estados Unidos é o segundo país con máis castelanfalantes no mundo. O castelán ten unha longa historia nos Estados Unidos, con moitos topónimos nesa lingua desde a época da colonización española. A súa presenza viuse fortalecida pola inmigración procedente do resto de América. O español concéntrase especialmente en cidades cosmopolitas como Nova York, Os Ánxeles, Chicago, Miami, Houston, San Antonio, Denver, Baltimore e Seattle. O castelán, ademais, é a lingua estranxeira máis ensinada no país.
Hai un avance progresivo do bilingüismo, sobre todo nos estados de California, Novo México e Texas, nos que existen programas oficiais bilingües de castelán para residentes hispanos. En California moitas actividades de goberno, documentos e servizos están dispoñibles neste idioma. A sección 1632 do Código Civil de California recoñece o castelán como a lingua da comunidade hispana, polo que a lei Dymally-Alatorre institúe un bilingüismo inglés-castelán, sen a exclusión necesaria doutras linguas. No estado de Novo México o castelán é utilizado mesmo na administración estatal, aínda que ese estado non ten ningunha lingua oficial establecida na constitución. O castelán neomexicano remóntase aos tempos da colonización española no século XVI e conserva numerosos arcaísmos. A Comisión de Dereitos Civís dos Estados Unidos recoñeceu que en 1912 "os neomexicanos tiveron éxito á hora de protexer a súa herdanza, incluíndo provisións na súa constitución que fan do castelán unha lingua oficial, igual có inglés". En Texas o goberno a través da sección 2054.116 do Código Gobernamental estipula que as axencias estatais deben proporcionar información en castelán nas súas páxinas web. Outros estados da Unión recoñecen tamén oficialmente o castelán.
No Brasil o castelán foi historicamente importante por mor da da inmigración e pola proximidade e o comercio crecente cos seus veciños hispanoamericanos, sendo membro de Mercosur. En 2005 o Congreso Nacional do Brasil aprobou un decreto que ofrece o castelán como primeira lingua estranxeira de ensino en colexios e institutos. En moitas cidades fronteirizas do Brasil, así como en cidades fronteirizas hispanoamericanas, fálase unha lingua mixta coñecida como portuñol
No Canadá a poboación inmigrante de fala hispana constitúe o 1,3 % da poboación, e case outro tanto o fala como segunda lingua. Aproximadamente a metade concéntrase en Toronto.
En Belize, antiga colonia británica, o castelán non ten recoñecemento oficial, se ben a maioría da poboación sabe falalo , principalmente os descendentes hispanos que habitaron a rexión desde o século XVII. Na illa caribeña de Aruba é falado por gran cantidade de persoas. Pola contra, nas veciñas Curaçao e Bonaire é falado por unha minoría. Debido á proximidade de Venezuela, nas tres illas hai medios de comunicación en castelán, principalmente canles de televisión, por mor dos vínculos comerciais e a importancia do turismo castelanfalante. Nos últimos anos introduciuse o ensino básica obrigatorio do castelán nas escolas, aínda que sen carácter oficial (as linguas oficiais de Aruba, Bonaire e Curaçao son o holandés e o papiamento, unha mestura de castelán e afroportugués).
En Haití a lingua oficial é o francés, se ben o crioulo haitiano é amplamente falado. Preto da fronteira coa veciña República Dominicana, o castelán básico é comprendido e falado coloquialmente.
Nas Illas Virxes Estadounidenses recoñécese oficialmente que o castelán é a lingua nativa dunha gran parte da poboación. En Trinidad e Tobago ten un status especial e é de aprendizaxe obrigatoria nas escolas públicas. En Xamaica está oficialmente recoñecida unha mestura de castelán e arauaco falada polos taínos.
Europa
miniatura|Coñecemento do castelán na UE (nivel A2 do [[Marco común europeo de referencia para as linguas: aprendizaxe, ensinanza e avaliación|MCER) segundo o eurobarómetro 2006.
]]
O castelán é a lingua oficial de España. É falado tamén en Xibraltar e Andorra (onde é oficial a lingua catalá . Ademais é usado en pequenas comunidades doutros países europeos como o Reino Unido, Francia, Alemaña ou Suíza, onde é a lingua materna do 1,7 % da poboación. O castelán é unha das linguas oficiais da Unión Europea . Máis de 22 millóns de persoas europeas maiores de 15 anos falan castelán fóra de España na UE, incluídas as que o aprenderon como lingua estranxeira. En total hai uns 70 millóns de falantes de castelán en Europa.
Asia
En Filipinas, antiga colonia española, o castelán foi oficial entre 1571 e 1987, se ben desde 1973 fora perdendo moito peso representativo a nivel oficial. A proclamación presidencial/155 de 15 de marzo de 1973 aínda en vigor, declara o castelán como lingua oficial de Filipinas para todos aqueles documentos da época colonial non traducidos á lingua nacional. Trala guerra hispano-estadounidense Filipinas pasou a ser colonia dos Estados Unidos a partir de 1899. Desde entón, debido á intervención estadounidense, as autoridades seguiron unha política de deshispanización do país e imposición do inglés. Despois da guerra filipino-estadounidense, reduciuse a burguesía urbana castelanfalante, e trala segunda guerra mundial en 1945, practicamente aniquilouse os restos da burguesía española tralo bombardeo de Intramuros en Manila. Calcúlase que en 1907 aproximadamente un 70 % da poboación filipina era quen de falar castelán, se ben só o 10 % como lingua materna. En 1950 pasou a ser o 6 %, e na actualidade é menos do 0,5 %. Tamén sobreviven linguas crioulas de base castelá, como o chavacano ou o zamboangueño.
África
Nas illas Canarias hai máis de dous millóns de falantes. Tamén se fala nas cidades de Ceuta e Melilla (143.000 persoas). Fóra destes territorios de soberanía española, a lingua castelá é falada noutras rexións.
O castelán é a lingua oficial de Guinea Ecuatorial. A gran maioría dos ecuatoguineanos fala castelán, aínda que sempre como segunda lingua, sendo as linguas maternas máis estendidas diversas linguas bantús. A cidade gabonesa de Cocobeach ten status biestatal mediante un acordo común con Guinea Ecuatorial, polo que alí tamén é cooficial o castelán, se ben a súa presenza é testemuñal.
No Sáhara Occidental, o ministro saharauí para América Latina, Hash Ahmed, declarou en nome da República Árabe Saharauí Democrática que o seu país é "simultaneamente unha nación africana e árabe que ten o privilexio de ser a única castelanfalante debido á herdanza cultural da colonización española. O idioma castelán é o idioma de ensino obrigatorio por ser xunto ao árabe idioma oficial".
En Tinduf (Alxeria) hai uns 200.000 refuxiados saharauís que poden ler e escribir o castelán, e miles deles recibiron educación universitaria ofrecida por Cuba, México, Venezuela e España.
En Marrocos o castelán é moi popular como segunda lingua. É falado principalmente nas zonas do antigo Protectorado Español de Marrocos: Rif, Ifni e Tarfaya.
Amais, é falado polas comunidades ecuatoguineanas fuxidas durante as ditaduras de Francisco Macías Nguema e Teodoro Obiang cara a países como Gabón, Camerún, Nixeria ou Benín. Tamén no Sudán do Sur hai unha importante minoría, a elite intelectual e profesional, formada en Cuba.
Oceanía
O castelán é lingua oficial na illa de Pascua, en Polinesia. Tamén é oficial a lingua chamorra, unha variante austronesia falada na illa de Guam, que foi colonia española xunto con tres das illas Marianas do Norte (Saipan, Tinian e Rota) e os Estados Federados de Micronesia.
En Hawai, o 2,1 % da poboación é castelanfalante nativa. Segundo o censo dos Estados Unidos, en 2010 había 120.842 hispanos.
Antártida
Na Antártida, existen só dúas localidades civís, e as dúas teñen o castelán como lingua oficial. O asentamento arxentino de Fortín Sargento Cabral ten 66 habitantes, mentres que a localidade chilena de Villa Las Estrellas ten 130 habitantes.
Estimación do total de falantes por país
miniatura|300px|Países por número de falantes:
A seguinte táboa foi elaborado basicamente a partir do estudo El valor económico del español, pero utilizando datos estatísticos máis actualizados, pois o estudo foi elaborado en base a datos censuais de poboación entre 2000 e 2005. O resultado foi dun total de case 440 millóns de castelanfalantes, os cales uns 400 millóns teñen dominio nativo e uns 40 con competencia limitada. En 2012 o Instituto Cervantes fixo unha actualización dos datos, cun total de 495 millóns de falantes, 425 con dominio nativo e o resto con competencia limitada, incluídos 18 millóns de estudantes de castelán, segundo estimacións censuais feitas entre 2010 e 2012.
Variantes e lingua estándar
Debido á grande extensión dos territorios nos que é falada, a lingua castelá conta cunha importante variedade dialectal. Así e todo, as diferenzas entre dialectos non son tan grandes como para prexudicar gravemente á intercomprensión. A Real Academia Española é a encargada de establece-la forma estándar do castelán. Tradicionalmente, baseouse na fala peninsular para facelo; nos últimos anos, levou a cabo un importante labor para incluír tódalas variedades americanas dentro do seu dicionario e a súa gramática.
Os pronomes persoais de segunda persoa son un dos principais elementos de diferenciación entre dialectos. Na maioría da España peninsular, emprégase tú para o singular e vosotros para o plural, reservando as formas usted e ustedes para o trato formal. En toda América Latina, existe unha única forma de plural na segunda persoa (ustedes); na Arxentina, Uruguai e Paraguai, utilízase vos para a segunda persoa singular (este uso aparece tamén en moitos outros países latinoamericanos, pero non se atopa tan estendido a tódolos niveis sociais coma neses tres).
Existen tamén diferenzas fonéticas (coma o seseo) e léxicas.
Táboa de vocabulario
Esta táboa presenta unha comparativa do castelán con outras linguas romances.
Galería de imaxes de Castro Caldelas
Galería de imaxes do concello de Castro Caldelas na provincia de Ourense.
Xustino I
Flavius Iustinus ou Xustino I, nado en Dardania c. 450 e finado en Constantinopla o 1 de agosto de 527, foi emperador bizantino do ano 518 ao 527.
Traxectoria
miniatura|esquerda|Gravado cun retrato de Xustino I, Por Giovanni Battista de'Cavalieri, publicado en Romanorum imperatorum effigies, Roma, 1592. Naceu nunha aldea preto de Bederiana, na provincia de Dardania, pertencente á diocese de Dacia que, xunto coa de Macedonia, formaba entón a prefectura pretoriana de Ilírico. Na súa mocidade chegou a Constantinopla fuxindo das invasións bárbaras. Alistouse no exército, e grazas á súa capacidade, ascendeu rapidamente pola escala militar, ata converterse en comandante da garda de palacio (os excubitores) do emperador Anastasio I en 515. Grazas á súa posición (era o comandante do único exército acantonado na cidade) e a súa prodigalidade, conseguiu ser nomeado sucesor á morte de Anastasio I, en 518. No momento da súa ascensión ao trono tiña preto de setenta anos e probablemente era analfabeto. Xustino, que era un militar sen os coñecementos nin a visión precisos para gobernar o estado bizantino, rodeouse de conselleiros de confianza. O máis destacado deles foi sen dúbida o seu sobriño, Flavio Petro Sabacio, ao que adoptou como fillo e ao que deu o nome, polo que pasou á historia, de Xustiniano. Aínda que se di con frecuencia que Xustiniano rexeu os destinos do Imperio xa en vida do seu tío, como afirma o historiador Procopio, é probábel que non fose así, xa que só foi investido como sucesor meses antes da morte de Xustino.
En 525, Xustino derrogou unha lei que prohibía aos membros da clase senatorial contraer matrimonio cunha muller de clase inferior, o cal foi considerado escandaloso na época. Grazas a este edicto, Xustiniano puido casar con Teodora, unha antiga actriz e artista de circo; por outra banda, a derrogación desta norma contribuíu a diluír as antigas diferenzas de clase da sociedade romana.
Os últimos anos do seu reinado estiveron marcados polas disputas cos ostrogodos, conseguindo aquietar a Teodorico ao renunciar Xustino a nomear cónsules, e os persas pola rexión de Lazica, a antiga Cólquida e que vai provocar unha guerra que non vai ter un vencedor claro. En 526 a súa saúde comezou a declinar, e nomeou formalmente sucesor a Xustiniano o 1 de abril de 527. Morreu o 1 de agosto dese mesmo ano.
A cidade de Anazarbus foi rebautizada como Iustinopolis en 525, en honor seu.
Sakura (satélite)
Sakura, coñecido tamén como CS 1 (acrónimo de Communications Satellite) foi un satélite artificial da axencia espacial xaponesa NASDA lanzado o 15 de decembro de 1977 mediante un foguete Delta 2914 desde Cabo Cañaveral.
HALCA
HALCA (acrónimo de Highly Advanced Laboratory for Communication and Astronomy), orixinalmente nomeado como Muses B e logo rebautizado como Haruka (moi lonxe en xaponés) foi un observatorio espacial da axencia xaponesa ISAS lanzado o 12 de febreiro de 1997 mediante un foguete M-5 desde o Centro Espacial de Uchinoura.
Características
HALCA foi lanzado para facer observacións astronómicas no rango das ondas de radio. Levaba a bordo unha antena despregable en forma de prato de 8 metros de diámetro formado por arames de molibdeno recubertos de ouro coa que observar en frecuencias de 1,6, 5 e 22 GHz e poder facer interferometría de moi longa base en conxunción con observatorios radioastronómicos situados en terra. O seu obxectivo principal era facer observacións de moi alta resolución grazas ó método de interferometría para poder medir os movementos dos chorros dos quasares e das fontes máser galácticas.
HALCA foi lanzado para unha duración de entre 3 e 5 anos, pero funcionou máis alá do especificado. O satélite foi apagado e deixado fóra de servizo o 30 de novembro de 2005. Ray Experiment Telescope)
Galicia Gráfica (A Habana)
Galicia Gráfica foi unha revista galega editada na Habana en 1913.
Historia e características
Subtitulada Publicación Semanal, apareceu o 9 de agosto de 1913. Estaba dirixida por Ramiro García e o administrador era Francisco G. Mouriño. Entre os seus colaboradores figuraron Abdón Rodríguez Santos, Fray Roblanto, J. Cea e Ramón Cabanillas. Uxío Carré Aldao é o correspondente na Coruña, Manuel Amor Meilán en Lugo e Jesús Rey Alvite en Santiago de Compostela. A reviste ten 24 páxinas, das que oito están dedicadas a reproducir fotografías de paisaxes, monumentos e personalidades galegas. Publicou unha "Historia cómica de Galicia" asinada por D. J. H. na que se critica a curas, caciques e persoeiros da colectividade galega da Habana.
En 1923 apareceu outra Galicia Gráfica na Habana, dirixida por Miguel Fernández Seijo, da que só saíron dous números.
Baltar, Brigos, Chantada
Asper e un lugar na parroquia de Brigos, no concello de Chantada, na comarca de Chantada, na provincia de Lugo. No ano 2008 tiña 22 habitantes, dos que 10 eran homes, e 11 eran mulleres; o que supón unha perda de habitantes en relación ao ano 2006.
Ecoloxía lingüística
A ecoloxía lingüística é o estudo de como as linguas interactúan unhas coas outras e dos lugares onde se falan, e frecuentemente avoga pola conservación das linguas en perigo como unha analoxía da conservación das especies biolóxicas.
O termo foi empregado por vez primeira nun artigo sobre a situación das linguas de Arizona (Voegelin, Voegelin e Schutz, 1967). Foi asumido por Einar Haugen, quen iniciou unha forma de lingüística que utilizou a metáfora dun ecosistema para describir as relacións entre as formas diversas das linguas do mundo, e os grupos de persoas que as falan.
Provincia de Lopburi
Lop Buri é unha provincia da Tailandia. A súa capital é a cidade de Lop Buri.
Distritos
A provincia está subdividida en 11 distritos (amphoes). Os distritos son á súa vez divididos en 124 comunas (tambons), e estas en 1110 poboados (moobans).
esquerda|miniatura|250px|Distritos da provincia
...And the Circus Leaves Town
...And the Circus Leaves Town é o cuarto é derradeiro álbum de Kyuss, editado o 11 de xullo de 1995 antes da separación da banda en outubro. O álbum ten unha canción oculta adicada a Nirvana despois da morte de Kurt Cobain.
"Catamaran" é unha versión de Yawning Man.
Brigos de Abaixo, Brigos, Chantada
Brigos de Abaixo e un lugar na parroquia de Brigos, no concello de Chantada, na comarca de Chantada, na provincia de Lugo. No ano 2008 tiña 21 habitantes, dos que 10 eran homes, e 11 eran mulleres; o que supón un aumento de habitantes en relación ao ano 2006.
Premio de Composición Andrés Gaos
Recibe o seu nome en honor ao compositor coruñés Andrés Gaos Berea.
San Sadurniño (homónimos)
o nome de San Sadurniño pode referirse a diversos santos do ristianismo:
Como topónimo, San Sadurniño pode referirse a:
Perth
Perth é unha cidade do oeste de Australia, capital do estado de Australia Occidental. Ten 2 021 200 habitantes (censo do 2014), o que a converte na cuarta cidade máis populosa de Australia e a maior do estado, xa que nela residen case tres cuartos da poboación total do mesmo.
Atópase no estuario do río Swan. A súa denominación procede da cidade escocesa de Perth. A área metropolitana atópase entre o Océano Índico e unha baixa costeira coñecida como a escarpadura Darling Range e abarca a máis de 30 localidades como Fremantle, Bayswater, Canning, Stirling, Gosnells, Nedlands, Peppermint Grove, Claremont, Vitoria Park e Armadale.
A cidade máis próxima a Perth cunha poboación de máis dun millón de persoas é Adelaida, que está a 2.104 quilómetros de distancia, isto fai de Perth a cidade de máis un millón de habitantes máis illada do mundo.
É un activo porto, destinado especialmente á exportación do ouro, níquel, ferro e aluminio producidos en Australia Occidental.
Historia
miniatura|300px|Cadro de [[George Pitt Morison, de 1929, para o Centenario da fundación da cidade: A fundación de Perth en 1829.]] A xulgar polos restos arqueolóxicos atopados, a presenza humana na zona na que actualmente se asenta a cidade de Perth remóntase polo menos a hai 40.000 anos. A poboación aborixe australiana da zona declinou tras a chegada dos primeiros colonizadores procedentes do Reino de Gran Bretaña, en razón de enfermidades, da persecución directa ou da difusión entre eles do alcoholismo.
As exploracións na zona efectuadas por británicos, franceses e neerlandeses comezaron a principios do século XVIII, aínda que o primeiro avistamento documentado en Europa da rexión foi feito polo capitán holandés Willem de Vlamingh e a súa tripulación o 10 de xaneiro de 1697.
En 1827, James Stirling chegou á zona e fundou un pequeno asentamento que sería posteriormente tomado por Charles Fremantle. En 1829 creouse a colonia que daría lugar a esta cidade, sendo esta a data que se considera como a da fundación da cidade.
A raíña Vitoria I de Inglaterra concedeu a categoría de cidade a Perth en 1856.
O maior desenvolvemento económico comezou tras o descubrimento de diversos xacementos de ouro en Kalgoorlie e a partir da finalización das obras do ferrocarril transcontinental en 1917.
Xeografía
Perth é unha das áreas metropolitanas máis illadas da terra. A cidade con máis dun millón de habitantes é Adelaida, que se atopa a 2.104 km de distancia. Perth está xeograficamente máis preto de Timor Oriental e Iacarta (Indonesia), que de Sidney, Melbourne ou Brisbane. Perth é a antipoda da cidade de Tijuana, México.
Perth atópase xunto ao río Swan, que recibe o seu nome polos cisnes negros (Black Swan en inglés). Este río foi tradicionalmente coñecido pola habitantes locais como Derbal Yerrigan. En 1697 unha expedición holandesa capitaneada por Willem de Vlamingh chegou ao estuario do río buscando auga doce, o segundo ao mando da expedición, Gerritt Collaert, bautizou ao río debido aos cisnes negros que o habitaban. O centro da cidade e a maioría dos suburbios están situados na chaira costeira do Swan (Swan Coastal Plain), entre o Darling Scarp e o Océano Índico. Os chans desta zona son bastante infertiles. A área metropolitana esténdese desde Yanchep ao norte, ata Mandurah ao sur, hai unha distancia de 125 km por estrada. Desde a costa ao oeste, ata Mundaring ao leste, a distancia é duns 50 km por estrada, o que implica que a zona teña unha superficie de máis de 6.100 km².
Os barrios costeiros beneficiáronse da localización costeira da cidade e das limpas praias. Ao leste a cidade está rodeada por unha baixa escarpa chamada Darling Scarp (Escarpa Darling). Xeralmente a cidade atópase sobre un terreo chairo ou ondulado, principalmente debido a gran cantidade de terra areosa e o profunco leito de rocha. A abundancia de area fixo que os australianos occidentais reciban o nome de sandgropers (sand é area en inglés) por parte dos habitantes do resto do país. A área metropolitana de Perth ten dúas concas fluviais ou sistema de drenaxe principais; o primeiro deles formado polo río Swan e o Canning. O segundo polo río Serpentine e o Murray, que descargan na enseada de Peel en Mandurah.
Poboación
A poboación de Perth é maioritariamente de ascendencia europea. A cidade foi fundada polos británicos e irlandeses, e as Illas Británicas seguiron sendo case a única fonte de inmigrantes ata mediados do século XX. En 1971 os residentes de orixe británica constituían o 31% da poboación total de Perth.
A mediados do século XX asentáronse un número importante de italianos e gregos. Como Fremantle foi a primeira terra en Australia para moitos buques de emigrantes procedentes de Europa nas décadas de 1950 e 1960, Perth comezou a experimentar unha afluencia diversa que incluíu neerlandeses, alemáns, croatas, serbios, polacos, checos, rusos, macedonios e moitos outros.
Máis recentemente, a inmigración a grande escala chegada por vía aérea e procedente do Reino Unido contribuíu a que Perth teña a maior proporción de residentes de orixe británica entre todas as cidades de Australia. Segundo o censo de 2001, 23,5 % dos residentes no distrito de Joondalup da cidade naceron no Reino Unido, seguidos de cerca por Rockingham no sur con 19,8 %. A proporción de orixe británica na área metropolitana de Perth no seu conxunto en 2001 foi 12,4 %, ou 164.488 persoas. Isto é significativamente máis alto que a proporción nacional, que é do 5,5 %.
Moitos dos inmigrantes (32.544 ou 2,5 % en 2001) son procedentes de Nova Zelandia, debido ao feito de que os neozelandeses, a diferenza doutros estranxeiros, están comprendidos dentro dos visados de 'categoría especial', que lles permiten vivir e traballar en Australia con moi poucas restricións.
Perth ten tamén importantes comunidades de inmigrantes doutras partes de Europa; os italianos son o terceiro grupo máis grande de inmigrantes, xa que a súa cifra ascende a 20.611 (ou o 1,6 %) en 2001.
Nas últimas tres décadas, o sueste de Asia converteuse nunha fonte cada vez máis importante de emigrantes, con importantes comunidades de Malaisia, Vietnam, Singapur, Hong Kong, China ou a India. A comunidade india inclúe un importante número de parsis que inmigraron desde Bombai, xa que Perth é a cidade australiana máis próxima á India.
Outra onda recente de chegadas inclúe a minorías europeas da África meridional. Moitos anglo-afrikaners e africanos de Suráfrica e Zimbabwe emigraron a Perth durante os anos 1980 e 1990, ata o punto de que a cidade foi descrita como "a capital de Australia do Sur dos africanos no exilio". Un dos senadores do estado, Andrew Murray, emigrou de Zimbabwe en 1989.
Goberno
miniatura|esquerda|Parlamento de [[Australia Occidental en Perth.]]
Perth, en tanto que capital do Estado, alberga a sede do Parlamento de Australia Occidental, así como do Goberno de Australia Occidental. En virtude da nova dun voto, dun valor das leis de escanos en zonas da cidade e o país será aproximadamente de igual tamaño da poboación, o que significa que 34 da Asemblea Lexislativa de 57 escanos basearase en Perth na próxima elección estatal. Perth está representada por 11 escanos na Cámara de Representantes Federal. A área metropolitana divídese en máis de 30 órganos de goberno locais.
A Corte Suprema de Australia ou Tribunal Superior de Australia celebra regularmente sesións en Perth, con operacións permanentes do Tribunal Federal. O máis alto tribunal de Australia Occidental en virtude da lei, o Tribunal Supremo, ten a súa sede en Perth, xunto co de Distrito, o de Familia e os tribunais de maxistrados.
O Plan da Rexión Metropolitana (MRS) é o plan de terras que abarca a rexión metropolitana de Perth. Trátase dun gran plan de urbanismo para o uso da terra na área metropolitana. O MRS estivo en funcionamento desde 1963 e proporciona a base xurídica para a planificación na rexión metropolitana de Perth.
Educación
Perth é fogar de catro universidades públicas e unha universidade privada. Respectivamente, son a Universidade de Australia Occidental, a Universidade de Murdoch, a Universidade de tecnoloxía de Curtin, a Universidade Edith Cowan e a Universidade de Notre Dáme.
miniatura|200px|A Universidade de Australia Occidental está situada Crawley.
A Universidade de Australia Occidental, a cal foi fundada de 1911, é recoñecida como unha das institucións líderes en investigación no continente. A monumental arquitectura neoclásica da universidade, a maioría da cal está realizada en pedra calcaria, é un notable destino turístico na cidade.
A Universidade de tecnoloxía de Curtin é a universidade máis grande por poboación estudantil de oeste de Australia. Foi coñecida desde a súa fundación en 1966 ata 1986, como o Instituto de Tecnoloxía de Australia Occidental ata que se amalgamó* coa Escola de Minas Australiana Occidental e o Instituto Muresk.
A Universidade de Murdoch foi establecida na década de 1970 e é o campus xeograficamente máis grande de Australia, con 2,27 km², o necesario para acomodar a única escola de veterinaria de Australia Occidental.
A Universidade Edith Cowan foi establecida a principios da década de 1990 a partir da existente Western Australian College of Advanced Education, a cal á súa vez foi formada na década de 1970 a partir dos existentes colexios de proferores en Claremont, Churchlands, e Mount Lawley. Actualmente incorpora a Western Australian Academy of Performing Arts.
A Universidade de Notre Dáme de Australia foi establecida no ano 1990. Foi establecida como unha universidade católica cun campus principal en Fremantle e un gran campus en Sydney. É a única universidade do oeste de Australia cun campus noutra cidade australiana maior. O seu campus en Fremantle está no lado oeste de Fremantle entre edificios históricos construídos na década de 1980, dándolle a Notre Dáme unha atmosfera de universidade europea. Notre Dáme está afiliada coa Universidade de Notre Dáme en Indiana Estados Unidos). É tamén parte da universidade máis grande en Australia.
Os institutos de educación técnica provén adestramento vocacional, incluíndo cursos a nivel de diploma. Estes institutos foron formados na década de 1970 para prover cursos técnicos previamente ofrecidos por outras universidades.
Deportes
O Perth Glory FC, é un equipo de fútbol da cidade de Perth, fundado en 1996 e xoga na A-League.
Pretty in Black
Pretty in Black" é o segundo álbum da banda danesa de shoegazing The Raveonettes, editado o 3 de maio do 2005 a través do selo Columbia Records. No disco aparecen como artistas invitados Maureen Tucker (Velvet Underground), Ronnie Spector (The Ronettes) e Martin Rev (Suicide). O álbum recibiu críticas positivas en xeral tras a súa publicación.
Os viaxeiros da luz
Os viaxeiros da luz é unha serie documental realizada por IBISAtv para a Televisión de Galicia que se emitiu no ano 1991.
Desenvolvemento
A serie consta de 13 capítulos e narra o percorrido de catro cabaleiros, Anxo Cabada, Xosé Carlos López Corral, Xosé Fortes e Valentín Carrera, en viaxe por Galicia, comezando desde O Bierzo e inspirándose nas narracións de viaxeiros como George Borrow, Ambrosio de Morales ou Richard Ford e nos escritos de escritores galegos como Frei Martín Sarmiento, Emilia Pardo Bazán, Ramón Otero Pedrayo ou Vicente Risco.
Sur global
miniatura|300x300px|En vermello, aqueles países que poderían ser considerados Sur global. Sur global é un termo utilizado en estudos postcoloniais e transnacionais que pode referirse tanto ao terceiro mundo como ao conxunto de países en vías de desenvolvemento Tamén pode incluír ás rexións máis pobres (en xeral ao sur) de países ricos (do norte). O sur global é un termo que estende o concepto de país en vías de desenvolvemento. Habitualmente refírese a todos aqueles países que teñen unha historia interconectada de colonialismo, neocolonialismo e unha estrutura social e económica con grandes desigualdades en niveis de vida, esperanza de vida ou acceso a recursos.
Spanglish (filme)
Spanglish é un filme estadounidense dirixido por James L. Brooks que foi estreado no 2004.
Sinopse
Flor (Paz Vega) é unha mexicana que emigra ós Estados Unidos para poder ofrecer unha vida mellor á súa filla. Unha vez alí consegue traballo en casa dunha familia acomodada, os Clasky (Adam Sandler e Téa Leoni), a pesar da barreira que supón o seu descoñecemento do inglés.
BinckBank Tour 2017
A 13ª edición da Tour do Benelux, 1ª coa denominación de BinckBank Tour foi unha carreira ciclista celebrada nos países do Benelux: Bélxica, Países Baixos e Luxemburgo. Tivo lugar entre o 7 e o 13 de agosto de 2017.
A carreira constou en seis etapas en liña e unha contra reloxo individual curta. Comezou en Breda, Países Baixos e tras algo máis de 1.120 quilómetros de percorrido finalizu en Geraardsbergen, Bélxica. Esta foi a vixésimo novena carreira do UCI WorldTour 2017.
Nas demais clasificacións, Peter Sagan conseguiu o xersei vermello dos puntos, Gijs Van Hoecke o da combatividade e o Lotto-Soudal a clasificación por equipos.
Clasificación xeral
A seguinte táboa amosa as dez primeiras posicións da clasificación xeral tralo remate da carreira:
Fat Man
miniatura|250px|Réplica da bomba orixinal Fat Man foi o nome en código que recibiu a bomba atómica detonada sobre a cidade xaponesa de Nagasaki polos Estados Unidos o 9 de agosto de 1945. Foi a segunda das dúas únicas armas nucleares na historia usadas nunha guerra, sendo a primeira a bomba Little Boy, e a súa detonación foi a terceira explosión nuclear artificial da historia. Foi construída no Laboratorio de Los Alamos usando plutonio procedente das plantas de Hanford Engineer Works e foi lanzada dende o Boeing B-29 Superfortress Bockscar, pilotado polo maior Charles W. Sweeney. O nome "Fat Man" fai referencia ó primeiro deseño da bomba por mor da súa forma ancha e redonda. Tamén se coñecía como a bomba Mark III. Fat Man era unha arma nuclear de implosión cun núcleo sólido de plutonio. A primeira bomba deste tipo fora detonada na proba Trinity en Novo México, o 16 de xullo de 1945. Detonáronse outras dúas bombas Fat Man máis durante as probas nucleares da operación Crossroads no atol Bikini en 1946. Entre 1947 e 1949 producíronse unhas 120 unidades de bombas Fat Man, ata que foron substituídas polo modelo Mark 4, e o deseño Fat Man foi finalmente retirado no ano 1950.
Escravitude
upright|dereita|miniatura|Un neno escravo en [[Zanzíbar.]] upright|miniatura|Cédula de identificación persoal ou «carné de identidade» dun escravo de cor negra de 10 anos de idade, chamado Benito Criollo, de oficio servo e con destino na Habana. upright|miniatura|A escravitude no Brasil, de [[Jean-Baptiste Debret.]] upright|miniatura|Anuncio publicado na prensa cubana da [[A Habana|Habana, en 1839. No mesmo anuncio véndense negros escravos, cabalos e samesugas.]] upright|miniatura|Rexistro dun escravo recentemente nado, de nome Bruno, en [[Porto Rico. Ano 1868.]] O termo escravitude designa a condición social do escravo, un traballador non libre e, polo xeral, non remunerado, que é xuridicamente a propiedade doutra persoa e, en consecuencia, negociábel, como un obxecto. En sentido lato, a escravitude ou escravismo é o sistema socioeconómico fundado sobre o mantemento e a explotación de persoas en ditas condicións.
Os escravos están obrigados a obedecer todas as ordes do seu amo desde o momento en que adquiren tal condición (sexa desde o nacemento ou noutro calquera momento da súa vida no que se efectuase o paso ao estado de escravo) ata o cesamento de tal status (por morte ou por ser liberado).
En tanto que propiedade, o escravo pode ser obxecto das transferencias inherentes á noción de propiedade: pode ser comprado, vendido e aínda alugado.
O escravo distínguese do cativo ou do forzado, condicións próximas polo estado de explotación, e da besta de carga, por un status xurídico propio, determinado polas regras e as leis en vigor no país e época considerada.
A Organización das Nacións Unidas conmemora o día 25 de marzo como o Día Internacional en Lembranza das Vítimas da Escravitude e a Trata Transatlántica de Escravos, co obxectivo de homenaxear e lembrar a todos aqueles que sufriron e morreron baixo o sistema de escravitude, así como xerar conciencia sobre os perigos do racismo e os prexuízos aínda existentes.
Etimoloxía
O termo "moderno" escravitude ven do latín medieval sclavus deformación de slavus (eslavo), do grego sklabos. A palabra «escravo» aparecería na Alta Idade Media en Venecia, onde a maioría dos escravos eran eslavos procedentes dos Balcáns (rexión que por longo tempo foi chamada «Esclavonia» e da que parte, denominada aínda Eslovenia, accedeu recentemente á independencia).
En Roma onde se practicaba a escravitude, o latín dispuña evidentemente dun termo para designar o escravo: servus, de onde proceden os vocábulos servil e servilismo (relativos ao escravo e a súa condición), así como servo, tan difundido na Idade Media e os modernos servizo, servidor etc., con cambios de sentidos na súa evolución. O termo servidume úsase actualmente en sentido especializado, restrinxíndose para as formas medievais e outras similares en diferentes épocas, e diferénciase da escravitude, por canto se entende que os servos tiñan certos dereitos.
Definición da R.A.G.
O Dicionario da Real Academia Galega define escravitude como condición ou estado de escravo. E define o escravo así: persoa que non goza de liberdade cívica, que está baixo a dependencia total dun xefe ou dun Estado. Engade outras definicións figuradas.
Definicións xurídicas
Varios documentos internacionais propoñen definicións da escravitude:
Historia da escravitude
Ver artigo principal Historia da escravitude
A escravitude na antigüidade
miniatura|upright|Antigo Exipto Desde o Neolítico pode fundamentarse teoricamente a escravitude de seres humanos. Difícil de constatar no simple rexistro arqueolóxico, aparece, porén, nos textos escritos máis antigos, como nos primeiros documentos das civilizacións mesopotámica (p.ex. o Código de Hammurabi) e exipcia ou na Grecia antiga na Ilíada ou na Odisea, que describen sociedades da Idade de Bronce.
Os primeiros escritos nos que se ten constancia da presenza de escravos nunha gran civilización é en Mesopotamia durante a época sumeria, aínda que moi limitada. No Antigo Exipto un número de escravos suficiente como para ter certa importancia social deuse soamente nalgúns períodos, especialmente no Imperio Novo. Os seus rivais, os hititas, escravizaban aos prisioneiros de guerra, situación común entre moitas sociedades antigas: moitos escravos proviñan das conquistas. En Roma, tamén eran recollidos polos traficantes de escravos os nenos abandonados, por exemplo, na porta das casas, cando o pater familias non quería recoñecer a súa paternidade, xa que el posuía o poder do «ius exponendi». Un home libre tamén podía converterse en escravo para ter que pagar unha multa por cometer algún delito.
Debatese se as culturas mesoamericanas, que coñecían a roda, non chegaron a empregala con fins utilitarios por mor dunha sobreabundancia de escravos.
miniatura|upright|esquerda|Antiga Grecia A escravitude como práctica social e económica foi usual na antigüidade greco-romana. O status social e o papel dos escravos era considerado inferior, sen valor ou inexistente en relación cunha persoa libre. A sociedade da Antiga Grecia tiña fundamentada filosoficamente a escravitude que, para Aristóteles era a garantía indispensable para que os homes libres puidesen dedicar o seu tempo á política e bo goberno da cidade. Os rexistros de escravitude na antiga Grecia comezan coa Grecia micénica. A Atenas clásica tiña a maior poboación de escravos, con ata 80.000 nos séculos VI e V a.C. Na antiga Roma a práctica da escravitude regúlase, nalgunhas ocasións ao mínimo detalle, establecéndose a manumisión como fórmula de liberación dos escravos, sempre con causa. Do século V a.C. ao século I a.C. é a época de maior implantación e extensión da escravitude. As guerras de conquistas emprendidas pola República Romana significaron a adquisición de numerosos escravos.