cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Imperio Español
A unificación de España e o fin da Reconquista
Castela interviñera no Atlántico, no que foi o comezo do seu imperio extrapeninsular, competindo con Portugal polo control do mesmo desde finais do século XIV, momento no cal foron enviadas varias expedicións andaluzas e biscaíñas ás Illas Canarias. A conquista efectiva do devandito arquipélago comezara durante o reinado de Henrique III de Castela cando en 1402, o francés Jean de Béthencourt lle solicitou permiso para tal empresa ao rei castelán a cambio de vasalaxe. Mentres, ao longo do século XV exploradores portugueses como Gonçalo Velho Cabral colonizarían os Azores, Cabo Verde e Madeira. O Tratado de Alcáçovas de 1479, que supuxo a paz na guerra de Sucesión Castelá, separou as zonas de influencia de cada país en África e o Atlántico, concedéndolle a Castela a soberanía sobre as Illas Canarias e a Portugal as illas que xa posuía, Guinea-Bisau e en xeral: "todo lo que es hallado e se hallare, conquistase o descubriere en los dichos términos". A conquista do Reino de Fez quedaba tamén exclusivamente para o reino de Portugal. O tratado foi confirmado polo Papa Sisto IV o 21 de xuño de 1481, mediante a bula Aeterni regis. Mentres tanto os Reis Católicos iniciaban a última fase da Conquista das Canarias asumindo pola súa conta a devandita empresa, ante a imposibilidade por parte dos señores feudais de someteren todos os indíxenas insulares: nunha serie de longas e duras campañas, os exércitos casteláns apoderáronse sucesivamente de Gran Canaria (1478-1483), A Palma (1492-1493) e finalmente de Tenerife (1494-1496). 300px|miniatura|Rendición de [[Reino de Granada|Granada aos Reis Católicos (1492).]] Como continuación á Reconquista castelá, os Reis Católicos conquistaron en 1492 o reino taifa de Granada, último reino musulmán de Al-Ándalus, que sobrevivira polo pago de tributos en ouro a Castela, e a súa política de alianzas con Aragón e o norte de África.
A política expansionista dos Reis Católicos tamén se manifestou no África continental. Co obxectivo de acabar coa piratería que ameazaba as costas andaluzas e as comunicacións mercantes catalás e valencianas, realizáronse campañas no norte de África: Melilla foi tomada en 1497, Villa Cisneros en 1502, Mazalquivir en 1505, o Peñón de Vélez da Gomera en 1508, Orán en 1509, Alxer e Buxía en 1510 e Trípoli en 1511. A idea de Isabel I, manifesta no seu testamento, era que a reconquista habería de seguir polo norte de África, no que os romanos chamaron Nova Hispania.
A política europea
Os Reis Católicos tamén herdaron a política mediterránea da Coroa de Aragón, e apoiaron a Casa de Nápoles aragonesa contra Carlos VIII de Francia e, tras a súa extinción, reclamaron a reintegración de Nápoles á Coroa. Como gobernante de Aragón, Fernando II involucrouse na disputa con Francia e Venecia polo control da Península Itálica. Estes conflitos convertéronse no eixo central da súa política exterior. Nestas batallas, Gonzalo Fernández de Córdoba (coñecido como «O Gran Capitán») crearía as coronelías (base dos futuros terzos), como organización básica do exército, o que significou unha revolución militar que levaría aos españois aos seus mellores momentos.
miniatura|esquerda|165px|[[Fernando II de Aragón, responsable da política expansionista en Italia e Europa da nacente unión]] Logo da morte da raíña Isabel, Fernando, como único monarca, adoptou unha política máis agresiva que a que tivo como marido de Isabel, utilizando as riquezas castelás para expandir a zona de influencia aragonesa en Italia, contra Francia, e fundamentalmente contra o reino de Navarra ao que conquistou en 1512.
O trono castelán asumiuno a súa filla Xoana I «a Tola», declarada incapaz de reinar, mantendo o seu pai a rexencia (aínda que en todos os documentos oficiais aparecían Xoana I e Fernando como reis, era Fernando quen ostentaba o poder).
O primeiro gran reto do rei Fernando foi na guerra da Liga de Cambrai contra Venecia, onde os soldados españois se distinguiron xunto aos seus aliados franceses na Batalla de Agnadello (1509). Só un ano máis tarde, Fernando convertíase en parte da Liga Católica contra Francia, vendo unha oportunidade de tomar Milán -praza pola cal mantiña unha disputa dinástica- e o Reino de Navarra. Esta guerra non foi un éxito como a anterior contra Venecia e, en 1516, Francia aceptou unha tregua que deixaba Milán baixo o seu control e de feito, cedía ao monarca hispánico o Reino de Navarra (que Fernando uniu á coroa de Castela), xa que ao retirar o seu apoio deixaba illados aos reis navarros Xoán III de Albret e Catarina de Foix. Este feito foi temporal pois posteriormente volvería apoiar a loita dos navarros en 1521.
Co obxectivo de illar a Francia, adoptouse unha política matrimonial que levou ao casamento das fillas dos Reis Católicos coas dinastías reinantes en Inglaterra, Borgoña e Austria. Tras a morte de Fernando, a inhabilitación de Xoana I fixo que Carlos de Austria, herdeiro de Austria e Borgoña, fose tamén herdeiro dos tronos españois.
Carlos tiña un concepto político aínda medieval, e desenvolveuno empregando as riquezas dos seus reinos peninsulares na política europea do Imperio, no canto de seguir a que, con maior amplitude de miras, marcara a súa avoa Isabel no seu testamento: continuar a Reconquista no norte de África. Aínda que algúns conselleiros españois lograron que fixese algunhas campañas cara a ese obxectivo (Orán, Tunisia, Alxeria) non considerou ese fin tan importante como as inacabables disputas relixioso-políticas da súa herdanza centroeuropea e, como ademais gran parte do ímpeto conquistador dos casteláns se dirixiu a terras novamente descubertas das Indias Occidentais, non colaborou decididamente no engrandecemento dos seus reinos peninsulares, salvo no que se refire ás campañas italianas. Ese abandono da política de conquista do norte de África daría problemas á Europa mediterránea ata o século XIX.
A conquista do novo mundo
miniatura|300px|[[Cristovo Colón tomando posesión da Española, á que chamou Hispaniola, o 6 de decembro de 1492 durante a súa primeira viaxe.]] Con todo, a expansión atlántica sería a que daría os maiores éxitos. Para alcanzar as riquezas de Oriente, cuxas rutas comerciais (especialmente as das especias das illas do Pacífico) bloqueaban os otománs ou monopolizaban os italianos, portugueses e españois competiron por achar unha nova ruta que non fose a tradicional, por terra, a través de Oriente Próximo. Os portugueses, que terminaran moito antes que os españois a súa reconquista, empezaron entón as súas expedicións co obxectivo primeiro de acceder ás riquezas africanas e logo circunnavegar África, o que lles daría o control de illas e costas do continente, para abrir unha nova ruta ás Indias Orientais, sen depender do comercio a través do Imperio Otomán, monopolizado por Xénova e Venecia, poñendo o xerme do Imperio Portugués. Máis tarde, cando Castela terminou a súa reconquista, os Reis Católicos apoiaron a Cristovo Colón quen, ao parecer convencido de que a circunferencia da Terra era menor que a real, quixo alcanzar Cipango (Xapón), China, as Indias, e o oeste de Oriente navegando cara ao oeste, co mesmo fin que os portugueses: independizarse das cidades italianas para conseguir as mercancías de Oriente: principalmente, especias e seda (máis fina que a producida no reino de Murcia desde a dominación árabe). O máis probable é que Colón nunca chegase á súa meta, pero a medio camiño estaba o continente americano e, sen sabelo, «descubriu» América, iniciando a colonización española do continente.
As novas terras atopadas foron reclamadas polos Reis Católicos, coa oposición de Portugal. Finalmente o Papa Alexandre VI mediou, chegándose ao Tratado de Tordesillas, que dividía as zonas de influencia española e portuguesa a 370 leguas ao oeste das illas de Cabo Verde (o meridiano situado a 46º 37' lonxitude oeste), sendo a zona occidental a correspondente a España e a oriental a Portugal. Así, España convertíase teoricamente en dona da maior parte do continente coa excepción dunha pequena parte, a oriental -o que hoxe en día é o extremo do Brasil-, que correspondía a Portugal. En diante, esta cesión papal, xunto á responsabilidade evanxelizadora sobre os territorios descubertos, foi usada polos Reis Católicos como lexitimación na súa expansión colonial.
Anos despois, baixo Filipe II, este «Imperio Castelán» converteuse nunha nova fonte de riqueza para os reinos españois e do seu poder en Europa, pero tamén contribuíu a elevar a inflación, o que prexudicou a industria peninsular. Como sempre ocorre, a economía máis poderosa -a española- comezou a depender das materias primas e manufacturas de países máis pobres, con man de obra máis barata, o cal facilitou a revolución económica e social en Francia, Inglaterra e outras partes de Europa. Os problemas causados polo exceso de metais preciosos foron discutidos pola Escola de Salamanca, o que creou un novo modo de entender a economía que os demais países europeos tardaron moito en comprender.
Doutra banda, os enormes e infrutuosos gastos das guerras ás que arrastrou a política europea de Carlos I herdados polo seu sucesor Filipe II, levaron a que se financiasen con préstamos de banqueiros, tanto españois como de Xénova, Antuerpen e Sur de Alemaña, o que fixo que os beneficios que puido ter a Coroa (o Estado, ao cabo) fose moito menores que os que obtiveron máis tarde outros países con intereses coloniais, como Holanda e posteriormente Inglaterra.
O Século de Ouro (1521-1643)
O período comprendido entre a segunda metade do século XVI e a primeira do XVII é coñecido como o Século de Ouro polo florecemento que se produciu nas artes e nas ciencias.
Durante o século XVI España chegou a ter unha auténtica fortuna de ouro e prata extraídos de «As Indias». No estudo económico realizado por Earl J. Hamilton, «O tesouro americano e a Revolución dos prezos en España, 1501-1659», esa fortuna ten unhas cifras concretas. Hamilton describe que nos séculos XVI e XVII, desde 1503 e durante os 160 anos seguintes, durante a maior actividade mineira, arribaron desde as colonias americanas 16 900 toneladas de prata e 181 toneladas de ouro. As súas contas son minuciosas: 16 886 815 303 gramos de prata e 181 333 180 gramos de ouro.
Dicíase durante o reinado de Filipe II que «o Sol non se puña no Imperio», xa que estaba o suficientemente disperso como para ter sempre algunha zona con luz solar. Este imperio, imposible de manexar, tiña o seu centro neurálxico en Madrid, sede da Corte con Filipe II, sendo Sevilla o punto fundamental desde o que se organizaban as posesións ultramarinas. dereita|miniatura|220px|Retrato de [[Carlos I de España|Carlos I por Tiziano.]] Como consecuencia do matrimonio político dos Reis Católicos e dos casamentos estratéxicos dos seus fillos, o seu neto, Carlos I herdou a Coroa de Castela na Península Ibérica e un incipiente Imperio Castelán en América (herdanza da súa avoa Isabel); as posesións da Coroa de Aragón no Mediterráneo italiano e ibérico (do seu avó Fernando); as terras dos Habsburgo en Austria ás que el incorporou Bohemia e Silesia logrando converterse tras unha disputada elección con Francisco I de Francia en emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico co nome de Carlos V de Alemaña; ademais dos Países Baixos aos que engadiu novas provincias e o Franco Condado, herdanza da súa avoa María de Borgoña; conquistou persoalmente Tunisia e en pugna con Francia a rexión da Lombardía. Era un imperio composto dun conglomerado de territorios herdados, anexionados ou conquistados.
A dinastía Habsburgo gastaba as riquezas castelás e xa desde os tempos de Carlos V pero en maior medida a partir de Filipe II, as americanas, en guerras en toda Europa co obxectivo fundamental de protexer os territorios adquiridos, os intereses dos mesmos, a causa católica e ás veces por intereses soamente dinásticos. Todo iso produciu a falta de pagamento frecuente de débedas contraídas cos banqueiros, primeiro alemáns e xenoveses despois, e deixou a España en bancarrota. Os obxectivos políticos da coroa eran varios:
Ante a posibilidade de que Carlos I decidise apoiar a maior parte das cargas do seu imperio no máis rico dos seus reinos, o de Castela, o cal non gustaba aos casteláns que non desexaban contribuír con ouro, prata ou cabalos a guerras europeas que sentían alleas, e enfrontados a un crecente absolutismo por parte do rei comezou unha sublevación que aínda se celebra cada ano chamada dos comuneiros, na cal os rebeldes foron derrotados. Carlos I de España e logo V de Alemaña convertíase no home máis poderoso de Europa, cun imperio europeo que só sería comparable en tamaño ao de Napoleón. O Emperador intentou sufocar a Reforma protestante na Dieta de Worms, pero Martiño Lutero renunciou a retractarse da súa herexía. Firme defensor da Catolicidade, durante o seu reinado produciuse con todo o que se chamou o Saqueo de Roma, cando as súas tropas fóra de control atacaron a Santa Sé despois de que o Papa Clemente VII se unise á Liga de Cognac contra el.
A pesar de que Carlos I era flamengo e a súa lingua materna era o francés viviu un proceso de españolización ou, máis concretamente, de castelanización. Así, cando se entrevistou co Papa, faloulle en español e máis tarde, cando recibiu ao embaixador de Francia, o diplomático sorprendeuse de que non usase a súa lingua materna, ao que o emperador contestou: «''Non importa que non me entendades. Que eu estou falando na miña lingua española, que é tan bela e nobre que debería ser coñecida por toda a cristiandade''». Esta frase calou bastante nos españois e, séculos despois, aínda se utiliza o devandito «Que fale en cristián» cando un español quere que se lle traduza o dito polo falante.
Da batalla de Pavía á Paz de Augsburgo (1521-1555)
En América, tras Colón, a colonización do Novo Mundo pasara a ser encabezada por unha serie de guerreiros-exploradores coñecidos como os conquistadores. Algunhas tribos nativas estaban ás veces en guerra unhas con outras e moitas delas mostráronse dispostas a formar alianzas cos españois para derrotar a inimigos máis poderosos como os aztecas ou os incas. Este feito foi facilitado pola propagación de enfermidades comúns en Europa (p.e.: vexigas), pero descoñecidas no Novo Mundo, que fixo diminuír a poboación orixinaria de América.
miniatura|300px|[[Vicerreinado da Nova España, froito das conquistas de Hernán Cortés entre outros moitos, tales como Miguel López de Legazpi, Juan Ponce de León e Pedro de Alvarado.]]
Os principais conquistadores foron:
Hernán Cortés, quen entre 1519 e 1521, con preto de 200 000 aliados amerindios, derrotou o Imperio Azteca, en momentos que este era arrasado pola varíola e entrou en Tenochtitlán que era a capital dos aztecas, e que máis tarde sería a base do Vicerreinado da Nova España.
Francisco Pizarro quen conquistou o Imperio Inca en 1531 cando estaba gravemente desorganizado por efecto da guerra civil e da epidemia de varíola acaecida en 1529. Esta conquista converteríase no Vicerreinado do Perú.
Tras a conquista de México, as lendas sobre cidades «douradas» (Cibola en Norteamérica, El Dorado en Suramérica) orixinaron numerosas expedicións, pero moitas delas regresaron sen atopar nada, e as que atoparon algo deron con moito menos valor do esperado. De todos os xeitos, a extracción de ouro e prata foi unha importante actividade económica do Imperio Español en América, estimándose en 850 000 quilogramos de ouro e máis de cen veces esa cantidade en prata durante o período colonial. Non foi menos importante o comercio doutras mercadorías como a cochinilla, a vainilla, o cacao, o azucre (a cana de azucre foi levada a América onde se producía mellor que no sur da península, onde fora introducida polos árabes).
A exploración deste novo mundo, coñecido como as Indias occidentais, foi intensa, realizándose fazañas tales como a primeira circunnavegación do globo en 1522 por Juan Sebastián Elcano (que substituíu a Fernando de Magallanes, promotor da expedición e que morreu no camiño).
En Europa, sentíndose rodeado polas posesións dos Habsburgo, Francisco I de Francia invadiu en 1521 as posesións españolas en Italia e iniciou unha nova era de hostilidades entre Francia e España, apoiando a Henrique II de Navarra para recuperar o reino arrebatado polos españois. Un levantamento da poboación navarra xunto coa entrada de 12 000 homes ao mando do xeneral Asparrots, André de Foix, recuperaron en poucos días todo o reino con escasas vítimas. Con todo o exército imperial reconstituíse con rapidez, formando unhas tropas de 30 000 homes ben armados, entre elas moitos dos comuneiros rendidos para redimir a súa pena. O xeneral Asparrots, no canto de consolidar o reino, dirixiuse a cercar Logroño, co que os navarro-gascóns sufriron unha severa derrota na sanguenta Batalla de Noáin, deixando o control de Navarra en mans de España.
Por outra banda, na fronte de guerra de Italia, foi un desastre para Francia, que sufriu importantes derrotas en Bicoca (1522), Pavía (1525) -na que Francisco I e Henrique II foron capturados- e Landriano (1529) antes de que Francisco I claudicase e deixase Milán en mans españolas unha vez máis. miniatura|300px|esquerda|[[Batalla de Pavía (1525).]]
A vitoria de Carlos I na batalla de Pavía, 1525, sorprendeu a moitos italianos e alemáns, ao demostrar o seu empeño en conseguir o máximo poder posible. O Papa Clemente VII cambiou de bando e uniu as súas forzas con Francia e os emerxentes estados italianos contra o emperador, na guerra da Liga de Cognac. A Paz de Barcelona, asinada entre Carlos I e o Papa en 1529, estableceu unha relación máis cordial entre os dous gobernantes e de feito nomeaba a España como defensora da causa católica e recoñecía a Carlos como rei da Lombardía en recompensa pola intervención española contra a rebelde República de Florencia.
A colonización americana seguía mentres imparable. Santa Fe de Bogotá foi fundada durante a década de 1530 e Juan de Garay fundou Buenos Aires en 1536. Na década de 1540, Francisco de Orellana exploraba a selva e chegou á selva amazónica. En 1541, Pedro de Valdivia, continuou as exploracións de Diego de Almagro desde Perú, e instaurou a Capitanía Xeneral de Chile. Ese mesmo ano, terminouse de conquistar o Imperio muisca, que ocupaba o centro de Colombia,.
Como consecuencia da defensa que a Escola de Salamanca e Bartolomé de las Casas fixeron dos nativos, España deuse relativa présa en facer leis para protexelos nas súas colonias americanas. As Leis de Burgos de 1512 foron substituídas polas Leis Novas de Indias de 1542. Con todo, a miúdo foi moi difícil levar estas leis á práctica, unha pauta que seguiron outras nacións europeas.
En 1543, Francisco I de Francia anunciou unha alianza sen precedentes co sultán otomán Suleiman o Magnífico para ocupar a cidade de Niza, baixo control español. Henrique VIII de Inglaterra, que gardaba máis rancor contra Francia que contra o Emperador, a pesar da oposición deste ao divorcio de Henrique coa súa tía, uniuse a este último na súa invasión de Francia. Aínda que as tropas imperiais sufriron algunha derrota como a de Cerisoles, o emperador conseguiu que Francia aceptase as súas condicións. Os austríacos, liderados polo irmán máis novo do emperador Carlos, continuaron loitando contra o Imperio Otomán polo leste. Mentres, Carlos I preocupouse de solucionar un vello problema: a Liga de Esmalcalda. miniatura|300px|Mapa dos dominios dos [[Habsburgo en Europa tras a Batalla de Mühlberg en 1547.]]
A Liga tiña como aliados aos franceses, e os esforzos por socavar a súa influencia en Alemaña foron rexeitados. A derrota francesa en 1544 rompeu a súa alianza cos protestantes e Carlos I aproveitouse desta oportunidade. Primeiro intentou o camiño da negociación no Concilio de Trento en 1545, pero os líderes protestantes, sentíndose traizoados pola postura dos católicos no Concilio, foron á guerra encabezados por Mauricio de Saxonia. En resposta, Carlos I invadiu Alemaña á cabeza dun exército hispano-holandés. Confiaba en restaurar a autoridade imperial. O emperador en persoa infrinxiu unha decisiva derrota aos protestantes na histórica Batalla de Mühlberg en 1547. En 1555 asinou a Paz de Augsburgo cos estados protestantes, o que restaurou a estabilidade en Alemaña baixo o principio de Cuius rexio, eius religio («Quen ten a rexión impón a relixión»), unha posición impopular entre o clero italiano e español. O compromiso de Carlos en Alemaña outorgou a España o papel de protector da causa católica dos Habsburgo no Sacro Imperio Romano.
Mentres, o Mediterráneo converteuse en campo de batalla contra os turcos, que alentaban a piratas como Barbarroxa. Carlos I preferiu eliminar os otománs a través da estratexia marítima, mediante ataques aos seus asentamentos nos territorios venecianos do leste do Mediterráneo. Só como resposta aos ataques na costa de Levante española involucrouse persoalmente o emperador en ofensivas no continente africano con expedicións sobre Tunisia, Bona (1535) e Alxer.
De San Quintín a Lepanto (1556–1571)
miniatura|[[Filipe II de España.]] O emperador Carlos repartiu as súas posesións entre o seu único fillo lexítimo, Filipe, e o seu irmán Fernando (ao que deixou o Imperio dos Habsburgo). Para Filipe II, Castela foi a base do seu imperio, pero a poboación de Castela nunca foi o suficientemente grande para proporcionar os soldados necesarios para soster o Imperio. Tras o matrimonio do rei con María Tudor, Inglaterra e España foron aliados.
España non conseguiu ter paz ao chegar ao trono o agresivo Henrique II de Francia en 1547, que inmediatamente renovou os conflitos con España. Filipe II proseguiu a guerra contra Francia, esmagando o exército francés na Batalla de San Quintín, en Picardía, o 10 de agosto de 1557 e derrotando a Henrique de novo na batalla de Gravelinas o 13 de xullo de 1558. A Paz de Cateau-Cambrésis, asinada o 2 de abril de 1559, recoñeceu definitivamente as reclamacións españolas en Italia. Nas celebracións que seguiron ao Tratado, Henrique II morreu por mor dunha ferida producida por un anaco de madeira dunha lanza. Francia foi golpeada durante os seguintes anos por unha guerra civil que profundou nas diferenzas entre católicos e protestantes dando a España ocasión de intervir en favor dos católicos e que lle impediu competir con España e a Casa de Habsburgo nos xogos de poder europeos. Liberados da oposición francesa, España viu o apoxeo do seu poder e da súa extensión territorial no período entre 1559 e 1643.
A bancarrota de 1557 supuxo a inauguración do consorcio dos bancos xenoveses, o que levou ao caos aos banqueiros alemáns e acabou coa preponderancia dos Fúcares como financeiros do Estado español. Os banqueiros xenoveses forneceron aos Habsburgo crédito fluído e ingresos regulares.
Mentres tanto a expansión ultramarina continuaba: Florida foi colonizada en 1565 por Pedro Menéndez de Avilés ao fundar San Agustín, e ao derrotar rapidamente un intento ilegal do capitán francés Jean Ribault e 150 homes de establecer un posto de aprovisionamento no territorio español. San Agustín converteuse rapidamente nunha base estratéxica de defensa para os barcos españois cheos de ouro e prata que regresaban desde os dominios das Indias.
En Asia, o 27 de abril de 1565, estableceuse o primeiro asentamento en Filipinas por parte de Miguel López de Legazpi e púxose en marcha a ruta dos galeóns de Manila (Nave da China). Manila fundouse en 1572.
Despois do triunfo de España sobre Francia e o comezo das guerras de relixión francesas, a ambición de Filipe II aumentou. No Mediterráneo o Imperio Otomán puxera en dúbida a hexemonía española, perdéndose Trípoli (1531) e Buxía (1554) mentres a piratería berberisca e otomá se recruaba. En 1565, con todo, o auxilio español aos asediados cabaleiros de San Juan salvou Malta, inflixindo unha severa derrota aos turcos. miniatura|285px|[[Batalla de Lepanto (1571).]] A morte de Suleiman o Magnífico e a súa sucesión por parte do menos capacitado Selim II, afoutou a Filipe II e este declarou a guerra ao mesmo sultán. En 1571, a Santa Liga, formada por Filipe II, Venecia e o Papa Pío V, enfrontouse ao Imperio Otomán, cunha frota conxunta mandada por Xoán de Austria, fillo ilexítimo de Carlos I, que aniquilou a frota turca na decisiva Batalla de Lepanto.
A derrota acabou coa ameaza turca no Mediterráneo e iniciou un período de decadencia para o Imperio Otomán. Esta batalla aumentou o respecto cara a España e a súa soberanía fóra das súas fronteiras e o rei asumiu a carga de dirixir a contrarreforma.
O Reino en dificultades (1571–1598)
miniatura|esquerda|175px|[[Fernando Álvarez de Toledo|Duque de Alba.]]
O tempo de alegría en Madrid durou pouco. En 1566, os calvinistas iniciaran unha serie de revoltas nos Países Baixos que provocaron que o rei enviase ao duque de Alba á zona. En 1568, Guillerme I de Orange-Nassau encabezou un intento errado de botar ao Duque de Alba do país. Estas batallas considéranse como o inicio da guerra dos Oitenta Anos, que concluíu coa independencia das Provincias Unidas. Filipe II, que recibira do seu pai a herdanza dos territorios da casa de Borgoña (Países Baixos e o Franco Condado), para que a poderosa Castela defendese de Francia o Imperio, viuse obrigado a restaurar a orde e manter o seu dominio sobre estes territorios. En 1572, un grupo de navíos rebeldes, de nacionalidade holandesa, coñecidos como os watergeuzen, tomaron varias cidades costeiras, proclamaron o seu apoio a Guillerme I e rexeitaron o goberno español.
Para España a guerra converteuse nun asunto sen fin. En 1574, os Terzos de Flandres, baixo o mando de Luís de Requesens, foron vencidos no asedio de Leiden despois de que os holandeses rompesen os diques, causando inundacións masivas.
En 1576, atafegado polos custos do mantemento dun exército de 80 000 homes nos Países Baixos e da inmensa frota que venceu en Lepanto, unidos á crecente ameaza da piratería no Atlántico e especialmente aos naufraxios que reducían as chegadas de diñeiro das colonias americanas, Filipe II viuse obrigado a declarar unha suspensión de pagos (que foi interpretada como bancarrota).
O exército amotinouse non moito despois, apoderándose de Antuerpen e saqueando o sur dos Países Baixos, facendo que varias cidades, que ata entón se mantiveran leais, se unisen á rebelión. Os españois elixiron a vía da negociación e conseguiron pacificar a maior parte das provincias do sur coa Unión de Arras en 1579.
miniatura|170px|dereita|Escudo de Filipe II a partir de [[1580]] Este acordo requiría que todas as tropas españolas abandonasen aquelas terras, o que fortaleceu a posición de Filipe II cando en 1580 morreu sen descendentes directos o último membro da familia real de Portugal, o cardeal Henrique I de Portugal. O Rei de España, fillo de Sabela de Portugal e xa que logo neto do rei Manuel I fixo valer a súa reclamación ao trono portugués, e en xuño enviou ao Duque de Alba e o seu exército a Lisboa para asegurarse a sucesión. O outro pretendente, Antonio, repregouse aos Azores, onde a armada de Filipe terminou de derrotalo.
A unificación temporal da Península Ibérica puxo en mans de Filipe II o imperio portugués, é dicir, a maior parte dos territorios explorados do Novo Mundo ademais das colonias comerciais en Asia e África. En 1582, cando o rei devolveu a corte a Madrid desde Lisboa, onde estaba asentada temporalmente para pacificar o seu novo reino, produciuse a decisión de fortalecer o poderío naval español.
España aínda non se recuperara da bancarrota de 1576. En 1584, Guillerme I de Orange-Nassau foi asasinado por un católico trastornado. Esperábase que a morte do líder popular da resistencia significase o fin da guerra, pero non foi así. En 1586, a raíña Isabel I de Inglaterra enviou apoio ás causas protestantes nos Países Baixos e Francia, e Sir Francis Drake lanzou ataques contra os portos e barcos mercantes españois no Caribe e no Pacífico, ademais dun ataque especialmente agresivo contra o porto de Cádiz.
En 1588, confiando en acabar cos entremetementos de Isabel I, Filipe II enviou a «Armada Invencible» a atacar a Inglaterra. A resistencia da frota inglesa, unha serie de fortes tormentas, problemas de coordinación entre os exércitos implicados e importantes fallos loxísticos nos aprovisionamentos que a frota había de facer nos Países Baixos provocaron a derrota da Armada española. miniatura|225px|dereita|Derrota da [[Armada Invencible.]] No entanto, a derrota do contraataque inglés contra España, dirixido por Drake e Norris en 1589, marcou un punto de inflexión na Guerra anglo-española a favor de España. A pesar da derrota da Grande Armada, a frota española seguiu sendo a máis forte nos mares de Europa durante anos, a pesar de que en 1639, foi derrotada polos holandeses na batalla naval das Dunas, cando unha visiblemente exhausta España empezaba a debilitarse.
España involucrouse nas guerras de relixión francesas tras a morte de Henrique II. En 1589, Henrique III de Francia, o último da liñaxe dos Valois, morreu ás portas de París. O seu sucesor, Henrique IV de Francia e III de Navarra, o primeiro Borbón rei de Francia, foi un home moi habilidoso, conseguindo vitorias clave contra a Liga Católica en Arques (1589) e en Ivry (1590). Comprometidos con impedir que Henrique IV tomase posesión do trono francés, os españois dividiron o seu exército nos Países Baixos e invadiron Francia en 1590. Implicada en múltiples frontes, a potencia hispana non puido impor a súa política no país galo e finalmente chegouse a un acordo na Paz de Vervins firmada o 2 de maio de 1598.
«Deus é español» (1598-1626)
A pesar de que actualmente sabemos que a economía española estaba minada e que o seu poderío se debilitaba, o Imperio seguía sendo con moito o poder máis forte. Tanto é así que podía librar enfrontamentos con Inglaterra, Francia e os Países Baixos ao mesmo tempo. Este poderío confirmábano o resto de pobos europeos; así o hugonote francés Duplessis-Mornay, por exemplo, escribiu tras o asasinato de Guillerme de Orange a mans de Balthasar Gérard:
Mostrouse en varias obras literarias e especialmente en películas o abafo causado pola continua piratería contra os seus barcos no océano Atlántico e a consecuente diminución dos ingresos do ouro das Indias. Con todo, investigacións máis profundas indican que esta piratería realmente consistía en varias decenas de barcos e varios centos de piratas, sendo os primeiros de escasa tonelaxe, polo que non podían enfrontarse cos galeóns españois, téndose que conformar con pequenos barcos ou os que puidesen apartarse da frota. En segundo lugar está o dato segundo o cal, durante o século XVI, ningún pirata nin corsario logrou afundir ningún galeón; ademais dunhas 600 frotas fretadas por España (dúas por ano durante uns 300 anos) só dúas caeron en mans inimigas e ambas por mariñas de guerra, non por piratas nin corsarios. Os ataques corsarios en todo caso, entre os cales destacou Francis Drake, causaron serios problemas de seguridade tanto para as frotas como para os portos, o que obrigou ao establecemento dun sistema de convois así como ao incremento exponencial en gastos defensivos destinados ao adestramento de milicias e á construción de fortificacións. Con todo foron as inclemencias meteorolóxicas as que bloquearon con maior gravidade todo o comercio entre América e Europa. Máis grave era a piratería mediterránea, perpetrada por berberiscos, que tiña un volume dez ou máis veces superior á atlántica e que arrasou toda a costa mediterránea así como as Canarias, bloqueando a miúdo as comunicacións con este arquipélago e coas posesións en Italia. A pesar de todos os ingresos provenientes de América, España viuse forzada a declararse en bancarrota en 1596.
miniatura|esquerda|[[Filipe III de España.]] O sucesor de Filipe II, Filipe III, subiu ao trono en 1598. Era un home de intelixencia limitada e desinteresado pola política, preferindo deixar a outros tomar decisións no canto de tomar o mando. O seu valido foi o Duque de Lerma, quen nunca tivo interese polos asuntos do seu país aliado, Austria.
Os españois intentaron librarse dos numerosos conflitos nos que estaban involucrados, primeiro asinando a Paz de Vervins con Francia en 1598, recoñecendo a Henrique IV (católico desde 1593) como Rei de Francia, e restablecendo moitas das condicións da Paz de Cateau-Cambrésis. Con varias derrotas consecutivas e unha guerra de guerrillas inacabable contra os católicos apoiados por España en Irlanda, Inglaterra aceptou negociar en 1604, tras a ascensión ao trono do estuardo Xacobo I.
A paz con Francia e Inglaterra implicou que España puidese centrar a súa atención e enerxías en restituír o seu dominio nas provincias holandesas. Os holandeses, encabezados por Mauricio de Nassau, o fillo de Guillerme I, tiveron éxito na toma dalgunhas cidades fronteirizas en 1590, incluíndo a fortaleza de Breda. A isto sumáronse as vitorias ultramarinas holandesas que ocuparon as colonias portuguesas (e xa que logo españolas) en Oriente, tomando Ceilán (1605), así como outras illas das especias (entre 1605 e 1619), establecendo Batavia como centro do seu imperio en Oriente.
España tivo unha notable recuperación durante a tregua, ordenando a súa economía e esforzándose por recuperar o seu prestixio e estabilidade antes de participar na última guerra en que actuaría como potencia principal. Estes avances víronse ensombrecidos pola expulsión dos mouriscos entre 1611 e 1614 que danaron gravemente á Coroa de Aragón, privando ao imperio dunha importante fonte de riqueza.
Actualmente a opinión dos historiadores é case unánime respecto ao erro de involucrarse en guerras europeas pola única razón de que os reinos herdados debían transmitirse íntegros. Con todo esta postura tamén existía naqueles anos. Así un procurador en cortes escribiu: miniatura|Filipe IV
En 1618 o rei substituíu a Spinola por Baltasar de Zúñiga, veterano embaixador en Viena. Este pensaba que a clave para frear a unha Francia que rexurdía e eliminar aos holandeses era unha estreita alianza cos Habsburgo austríacos. Ese mesmo ano comezando coas defenestracións de Praga, Austria e o Emperador Fernando II embarcáronse nunha campaña contra Bohemia e a Unión Protestante. Zúñiga animou a Filipe III a que se unise aos Habsburgo austríacos na guerra, e Ambrosio Spinola foi enviado na cabeza dos Terzos de Flandres a intervir. Deste xeito, España entrou na guerra dos Trinta Anos.
En 1621 o inofensivo e pouco eficaz Filipe III morreu e subiu ao trono o seu fillo Filipe IV.
Ao ano seguinte, Zúñiga foi substituído por Gaspar de Guzmán, máis coñecido polo seu título de Conde-Duque de Olivares, un home honesto e capaz, que cría que o centro de todas as desgrazas de España eran as Provincias Unidas. Ese mesmo ano renovouse a guerra cos Países Baixos. Os bohemios foron derrotados na Batalla da Montaña Branca en 1621, e máis tarde en Stadtlohn en 1623. miniatura|esquerda|300px|[[A rendición de Breda (1625) ou «As Lanzas», de Velázquez.]]
Había esperanza en Madrid acerca de que os Países Baixos puidesen ser reincorporados ao Imperio, e tras a derrota dos daneses, os protestantes en Alemaña parecían estar acabados. Francia estaba outra vez envolvida nas súas propias inestabilidades (o asedio d'A Rochelle comezou en 1627) e a superioridade de España parecía irrefutable. O Conde-Duque de Olivares afirmou «Deus é español e está de parte da nación estes días», e moitos dos rivais de España parecían estar infelizmente de acordo.
O camiño a Rocroi (1626-1643)
Olivares era un home avanzado para o seu tempo e deuse conta de que España necesitaba unha reforma que á súa vez necesitaba da paz. A destrución das Provincias Unidas engadiuse ás súas necesidades, xa que detrás de calquera ataque aos Habsburgo había diñeiro holandés. Spinola e o exército español concentráronse nos Países Baixos e a guerra pareceu marchar a favor de España, retomándose Breda. En ultramar combateuse tamén á frota holandesa, que ameazaba as posesións españolas. Así, a presenza holandesa en Taiwán e a súa ameaza sobre as Filipinas levou á ocupación do norte da illa, fundándose a cidade de Santísima Trindade (actual Keelung) no ano 1626 e Castelo (actual Tamsui) en 1629.
1627 trouxo o derrubamento da economía castelá. Os españois depreciaran a súa moeda para pagar a guerra e a inflación explotou en España como antes o fixo en Austria. Ata 1631, nalgunhas partes de Castela comerciábase co troco, debido á crise monetaria, e o goberno foi incapaz de recadar impostos do campesiñado das colonias. Os exércitos españois en Alemaña optaron por pagarse a si mesmos. Olivares foi culpado por unha vergoñosa e infrutuosa guerra en Italia. Os holandeses converteran a súa frota nunha prioridade durante a Tregua dos Doce Anos e ameazaron o comercio marítimo español, do cal España era totalmente dependente tras a crise económica; en 1628 os holandeses acurralaron á Frota de Indias provocando o desastre de Matanzas, o cargamento de metais preciosos que era fundamental para o sostemento do esforzo bélico do Imperio foi capturado e a frota que o transportaba totalmente destruída. Con parte das riquezas obtidas os holandeses iniciaron unha exitosa invasión do Brasil.
A guerra dos Trinta Anos tamén se agravou cando, en 1630, Gustavo II Adolfo de Suecia desembarcou en Alemaña para socorrer o porto de Stralsund, último baluarte continental dos alemáns belixerantes contra o emperador. Gustavo II Adolfo marchou cara ao sur e obtivo notables vitorias en Breitenfeld e Lützen, atraendo numerosos apoios para os protestantes alá onde ía.
A situación para os católicos mellorou coa morte de Gustavo II Adolfo, precisamente en Lützen en 1632, e a vitoria na Batalla de Nördlingen en 1634. Desde unha posición de forza, o emperador intentou pactar a paz cos estados enfastiados da guerra en 1635. Moitos aceptaron, incluídos os dous máis poderosos: Brandeburgo e Saxonia. Francia perfilouse entón como o maior problema. Paralelamente, a guerra de Sucesión de Mantua, en Italia, deu unha nova vitoria a España, consolidándose a súa presenza en Italia.
O Cardeal Richelieu fora un grande aliado dos holandeses e os protestantes desde o comezo da guerra, enviando fondos e equipamento para intentar fragmentar a forza dos Habsburgo en Europa. Richelieu decidiu que a Paz de Praga, recentemente asinada, era contraria aos intereses de Francia e declarou a guerra ao Sacro Imperio Romano Xermánico e a España dentro do período establecido de paz. As forzas españolas, máis experimentadas, obtiveron éxitos iniciais: Olivares ordenou unha campaña lóstrego no norte de Francia desde os Países Baixos españois, confiando en acabar co propósito do rei Luís XIII e derrocar a Richelieu.
En 1636, as forzas españolas avanzaron cara ao sur ata chegar a Corbie, ameazando París e quedando moi preto de terminar a guerra ao seu favor. Logo de 1636, Olivares tivo medo de provocar outra bancarrota e o exército español non avanzou máis. Na derrota naval das Dunas en 1639, a frota española foi aniquilada pola armada holandesa, e os españois atopáronse incapaces de abastecer as súas tropas nos Países Baixos.
miniatura|240px|dereita|A [[Batalla de Rocroi (1643).]] En 1643 o exército de Flandres, que constituía o mellor da infantería española, enfrontouse a un contraataque francés en Rocroi liderado por Luís II de Borbón, Príncipe de Condé. Aínda que fontes francesas decimonónicas e sobre todo as fontes orixinais, sempre informaron de que os españois -liderados por Francisco de Melo- non foron nin moito menos arrasados, a propaganda gala logrou un notable éxito mitificando aquela vitoria. A infantería española foi seriamente danada pero non destruída, mil mortos e dous mil feridos dun total de 6 000 soldados dos terzos, os terzos resistiron tres ataques conxuntos da infantería, artillería e cabalería francesas sen perder a integridade. Esgotados ambos os bandos, acabouse negociando a rendición e o asedio foi levantado. A batalla tivo poucas repercusións a curto prazo, pero un impacto tremendo a nivel propagandístico.
A grande habilidade do cardeal Mazarino para manexar esa vitoria logrou danar a reputación dos Terzos de Flandres, creando un mito que aínda permanece: o dunha vitoria na que, para saber o número de inimigos ao que se enfrontaron, os franceses só tiñan que Contar os mortos. Tradicionalmente, os historiadores sinalan a Batalla de Rocroi como o fin do dominio español en Europa e o cambio do transcurso da guerra dos Trinta Anos favorable a Francia.
As sublevacións internas, a perda da guerra dos Trinta Anos e once anos máis de guerra con Francia (1640-1665)
Durante o reinado de Filipe IV e concretamente a partir de 1640 houbo múltiples secesións e sublevacións dos distintos territorios que se atopaban baixo o seu cetro. Entre elas, a guerra de Separación de Portugal, a rebelión de Cataluña (ambos os conflitos iniciados en 1640), a conspiración de Andalucía (1641) e os distintos incidentes acaecidos en Navarra, Nápoles e Sicilia a finais da década de 1640. A estes feitos sumábanse as distintas frontes extrapeninsulares: a guerra dos Países Baixos (renovada en 1621 tras expirar a Tregua dos Doce Anos) e a guerra dos Trinta Anos. Á súa vez, o enfrontamento con Francia nesta última (desde 1635) quedou conectado co problema catalán.
miniatura|esquerda|[[Xoán IV de Portugal é proclamado rei de Portugal, 1640]] Portugal rebelouse en 1640 baixo o liderado de Xoán IV de Portugal, pretendente ao trono. Este recibira un apoio xeral do pobo portugués, e os españois, que tiñan múltiples frontes abertas, foron incapaces de responder. Españois e portugueses mantiveron un estado de paz de facto entre 1641 e 1657. Cando Xoán IV morreu, os españois intentaron loitar por Portugal contra o seu fillo Afonso VI, pero foron derrotados na batalla do Ameixial (1663) e na batalla de Montes Claros (1665), o que levou a España a recoñecer a independencia portuguesa en 1668.
En 1648 os españois asinaron a paz cos holandeses e recoñeceron a independencia das Provincias Unidas na Paz de Westfalia, que acabou ao mesmo tempo coa guerra dos oitenta anos e a guerra dos trinta anos. A isto seguiulle a expulsión de Taiwán e a perda de Tobago, Curaçao e outras illas no mar Caribe.
A guerra con Francia continuou once anos máis xa que Francia quería acabar totalmente con España e non darlle a oportunidade de que se "recuperase". A economía española estaba tan debilitada que o Imperio era incapaz de facerlle fronte. A sublevación de Nápoles foi sufocada en 1648 e a de Cataluña en 1652 e ademais obtívose unha vitoria contra os franceses na batalla de Valenciennes (1656, última das vitorias españolas), pero o fin efectivo da guerra veu na batalla das Dunas (ou de Dunkerque) en 1658, na que o exército francés baixo o mando do vizconde de Turenne e coa axuda dun importante exército inglés, derrotou os restos dos Terzos de Flandres. España aceptou asinar a Paz dos Pireneos en 1659, na que cedía a Francia a Cataluña do Norte, a Cerdaña e algunhas prazas dos Países Baixos como Artois. Ademais pactouse o matrimonio dunha infanta española con Luís XIV.
Nos últimos anos do reinado de Filipe IV, acabados os grandes conflitos, este puido concentrarse na fronte portuguesa. Con todo, xa era demasiado tarde. Meses antes da súa morte (ocorrida en Madrid, o 17 de setembro de 1665), a derrota na batalla de Villaviciosa (17 de xuño) permitía vaticinar a perda de Portugal. A situación en España non era mellor, e a crise humana, material e social afectaba profundamente ás rexións do interior.
España tiña un inmenso imperio en ultramar (agora reducido pola separación de Portugal e o seu imperio, así como polos ataques franceses e ingleses), pero Francia era agora a primeira potencia en Europa.
O Imperio co último Habsburgo (1665-1700)
miniatura|125px|dereita|[[Carlos II de España]] Á morte de Filipe IV, o seu fillo Carlos II tiña só catro anos, polo que a súa nai Mariana de Austria gobernou como rexente. Esta acabou por entregarlle as tarefas de goberno a un valido, o padre Juan Everardo Nithard, un xesuíta austríaco. O reinado de Carlos II pode dividirse en dúas partes. A primeira abarcaría de 1665 a 1679 e estaría caracterizada polo letargo económico e as loitas de poder entre os validos do Rei, o padre Nithard e Fernando de Valenzuela, co fillo ilexítimo de Filipe IV, Xoán Xosé de Austria. Este último deu un golpe de estado en 1677 que obrigou ao monarca a expulsar a Nithard e a Valenzuela do goberno.
A segunda parte comezaría en 1680 coa toma de poder do Duque de Medinaceli como valido. Propúxose unha nova política económica depreciando a moeda, o que permitiu acabar coas subidas de prezos e axudou a recuperar lentamente a economía. En 1685, chegou ao poder o Conde de Oropesa, que propuxo un orzamento fixo para os gastos da Corte como medio para evitar novas bancarrotas.
Escudo
miniatura|dereita|250px|[[Escudo de Santiago de Compostela|Escudo do concello de Santiago de Compostela]]