cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luis García Montero
Polémicas
O 22 de outubro de 2008 Luis García Montero foi condenado por un caso de inxurias contra José Antonio Fortes, profesor da Universidade de Granada. O poeta granadino chamoulle perturbado nun artigo publicado en El País ao profesor Fortes, por opinar que a poesía lorquiana servira como caldo de cultivo ideolóxico para a poesía do fascismo. Noutros escritos Fortes arremetera contra Francisco Ayala, Antonio Muñoz Molina, Joaquín Sabina, Gustavo Adolfo Bécquer e Rafael Alberti, como escritores fascistas ou vendidos ao capitalismo. O xuíz Miguel Ángel Torres Segura - xuíz entre outros do caso Malaya de corrupción urbanística-, condenou a Luis García Montero a pagar unha multa de 1800€ e outros 3000€ ao profesor Fortes por inxurias graves con publicidade. O poeta referiuse a Fortes como "parvo indecente", e "perturbado", e nunha reunión con outros membros do Departamento tachouno de "fillo de puta" e de "cabrón". Aínda que agradeceu as numerosas mostras de solidariedade institucionais e persoais, García Montero anunciou pouco tempo despois a petición de excedencia do posto de catedrático que tiña na Universidade de Granada, na que ingresara como profesor en 1981. Renuncia que fixo efectiva un ano despois porque atopaba o ambiente do Departamento universitario "irrespirable".
Outra polémica máis produciuse en 2012 cando o xurado do Premio de Poesía ‘Cidade de Burgos’, que presidía García Montero, foi criticado polos preseleccionadores de devandito premio por incluír a última hora no concurso dous poemarios que foran rexeitados no proceso de preselección, un dos cales resultou finalmente gañador. Esta polémica apareceu recollida en polo menos tres xornais españois. Así, o Diario de Burgos titulaba: "Unha polémica decisión do xurado cuestiona a limpeza do Premio "Cidade de Burgos" (27-10-2012) mentres que El Correo de Burgos dicía "A polémica sérvese en verso" (27-10-2012). Tamén recollía a noticia O Ideal de Granada, baixo o titular: "Polémica no premio 'Cidade de Burgos', outorgado ao poeta granadino Daniel Rodríguez Moya" (28-10-2012).
Luis García Montero e Galicia
En 2018 publicou en galego Dono do derradeiro minuto (Tulipa Editorial, 96 páxs. ISBN 978-8494947704). Foi unha idea de Antón Sobra l, traducida por Isaac Xubín e presentada no Culturgal.
Obra
A característica máis destacable de Luís García Montero é o narrativismo histórico-biográfico dos seus poemas, dunha estrutura case teatral ou novelística cun personaxe ou protagonista que conta ou vive a súa historia a través da memoria, do recordo ou do desexo. A súa poesía caracterízase por unha linguaxe coloquial e pola reflexión a partir de acontecementos ou situacións cotiás.
Narrativa
Froito do congreso dedicado á súa obra na Universidade Autónoma de Madrid en 2008 e con máis achegas doutros escritores e críticos, publicouse ''El romántico ilustrado. Imágenes de Luis García Montero'', edición de Juan Carlos Abril e Xelo Candel Vila (Sevilla, Renacimiento, 2009).
L
O L (ele) é a décima letra do alfabeto galego, e representa o fonema lateral alveolar sonoro. O dígrafo ll representa o fonema /ʎ/.
Negra
dereita|miniatura|Dúas negras (abaixo e encima da terceira liña) e a súa pausa correspondente
Negra é o nome da nota musical cuxa duración é de 1/4 dunha redonda ou metade dunha branca.
En fórmulas de compás en que o denominador é un 4 (como 2/4, 4/4, 3/4), a negra é a unidade de tempo.
A negra represéntase por un círculo preenchido con hasta. Cando a nota se escribe até a terceira liña da partitura a hasta fica á dereita da nota e virada para enriba. Cando a nota está encima da terceira liña, a hasta fica á esquerda da nota e virada para baixo. A pausa con duración de negra é unha liña ondulada que algúns describen como un z unido a un c.
Carabán, Vigo, Boqueixón
Carabán é un lugar da parroquia de Vigo no concello coruñés de Boqueixón, na comarca de Santiago. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 38 habitantes (18 homes e 20 mulleres).
Victoriano Ballesteros Reboreda
Victoriano Ballesteros Reboreda, nado en Chapela (Redondela) e finado en Vigo o 8 de agosto de 1960 aos 65 anos, foi un xornalista galego.
Traxectoria
Dirixiu o semanario Galicia Social dende 1922, foi correspondente da axencia Logos e colaborou con Ya e Hoja del Lunes.
Linguaxe telegráfica
Linguaxe telegráfica é unha expresión creada por Brown (1970) para designa-las emisións breves e incompletas propias dos nenos de dous anos de idade (18-24 meses).
Características
Este tipo de linguaxe caracterízase por unha lonxitude de emisión reducida, as frases están constituídas por dúas palabras, coas que se expresa todo o significado, e estas son preferentemente nomes e adxectivos, por esta orde. En toda frase atópase un sintagma nominal e un sintagma verbal. Os elementos ausentes son as denominadas palabras función (artigos, preposicións, conxuncións, verbos copulativos, auxiliares etc.) que o neno irá introducindo gradualmente a medida que avanza na adquisición da súa lingua. Unha obxección feita a esta expresión vén dada porque pode levar a entender que este tipo de linguaxe infantil é unha redución do modelo adulto e non creativa.
Alberto Varela Paz
Alberto Varela Paz, nado en Vilagarcía de Arousa en 1975, é un avogado e político galego do PSdeG-PSOE.
Traxectoria
É licenciado en Dereito. Traballou como asesor xurídico de Urbanismo no Concello de Vilagarcía desde 2006. Tras gañar unhas primarias en novembro de 2014 foi candidato do PSdeG á alcaldía de Vilagarcía nas eleccións municipais de 2015, obtendo 8 concelleiros e sendo elixido alcalde como candidato da lista máis votada, gobernando en minoría con apoios puntuais. Nas eleccións de 2019 foi reelixido alcalde cunha maioría absoluta de 12 concelleiros. En novembro dese mesmo ano converteuse en presidente da Federación Galega de Municipios e Provincias. Nas municipais de 2023 perdeu a maioría absoluta ao baixar a 9 concelleiros e foi reelixido alcalde co apoio do BNG.
Presbítero
miniatura|200px|Presbíteros en Roma. miniatura|150px|esquerda|Escudo de armas xenérico dun presbítero. Os presbíteros (do grego πρεσβύτερος, presbytero, «Lisandro» vía latín) segundo o Antigo Testamento, eran líderes que formaban un consello pero non eran sacerdotes.
Nas primeiras partes do Novo Testamento usábase como sinónimo de ἐπίσκοπος epískopos (bispo), que significa en grego 'vixiante'. Máis tarde, coa morte dos apóstolos, foise distinguindo o papel de epískopos da de presbýteros.
Na Igrexa católica son os coñecidos comunmente como sacerdotes ou "curas". A súa función é celebrar a Eucaristía e administrar os demais Sacramentos, salvo a confirmación e a ordenación sacerdotal, reservados ao bispo. O presbiterado é o ministerio que desempeñan os membros da Xerarquía na Pastoral: párrocos, vigairos e capeláns.
No caso da Igrexa ortodoxa os presbíteros poden administrar seis dos sete sacramentos, sendo a excepción o sacramento da Orde sacerdotal, reservado aos bispos.
Noutras igrexas do ámbito protestante denomínase presbítero ou ancián a diversos oficiantes non sacerdotes.
María Fernanda Ladrón de Guevara
María Fernanda Ladrón de Guevara y Trápaga, nada en Madrid o 30 de maio de 1897 e finada en Madrid o 25 de abril de 1974, foi unha actriz española.
Traxectoria
Debutou sobre o escenario o 13 de decembro de 1913 coa obra La Malquerida, na compañía de María Guerrero e Fernando Díaz de Mendoza, o seu padriño. Con esta compañía estreou, entre outras obras El retablo de Agrellano (1913), de Eduardo Marquina, Mamá (1913), de Gregorio Martínez Sierra, La fuerza del mal (1914), de Manuel Linares Rivas, Campo de armiño (1916) e La vestal de Occidente (1919), ambas as dúas de Jacinto Benavente e El último pecado (1918), de Pedro Muñoz Seca. esquerda|miniatura|Ladrón de Guevara en [[Mundo Gráfico]] miniatura|María Ladrón de Guevara e [[Rafael Rivelles]] Máis adiante cursou estudos de interpretación na Real Escuela Superior de Arte Dramática, da man de María Tubau.
En 1922 formou a súa propia compañía con Rafael Rivelles, actor co que acaba de contraer matrimonio, e puxo en escena grandes éxitos teatrais na época como Cancela, La madre guapa ou El bandido de la Sierra (1923).
Tras a finalización da Guerra Civil Española contraeu matrimonio en segundas nupcias con Pedro Larrañaga Ruiz-Gómez (falecido en 1944) e terminou por consolidarse como unha das grandes damas da escena española do século XX, con notables interpretacións especialmente do dramaturgo Jacinto Benavente. A súa compañía disolveuse en 1959.
A tradición artística de María Fernanda Ladrón de Guevara perpetuouse a través dos seus fillos Amparo Rivelles e Carlos Larrañaga, e dos seus netos Amparo Larrañaga e Luis Merlo.
Monte Perdido
300px|miniatura|Vista sur de Monte PerdidoMonte Perdido é o macizo calcáreo máis alto de Europa. O seu pico máis elevado é o Monte Perdido cunha altitude de 3.355 msnm.
Situación e datos
Está situado ao norte da provincia de Huesca, no parque nacional de Ordesa e Monte Perdido dentro da vertente sur do Pireneo occidental, na comunidade autónoma de Aragón. Este macizo está incluído dentro da Reserva da biosfera Ordesa-Viñamala declarada pola UNESCO en 1997.
O macizo de Monte Perdido, coñecido polas Tres Sorores ou Treserols, está composto polos picos de Monte Perdido, con 3.355 metros, o Cilindro, con 3.328, e o Añisclo, con 3.263, que tamén é chamado Soum de Ramond, dedicado ao pireneísta Louis Ramond de Carbonnières, o primeiro que subiu e contouno. Neste sector atópanse 22 cumios de máis de 3.000 m.
MR-120
MR-120 é a designación dun tipo de motor foguete monopropelente utilizado por varios mísiles balísticos intercontinentais.
Características
Os motores MR-120 son fabricados e comercializados por Aerojet Rocketdyne para diferentes mísiles. Úsanse para control de actitude e utilizan como único propelente hidracina.
Ignacio Martín-Esperanza
Ignacio Martín-Esperanza Tejada, nado en Verín o 5 de xuño de 1936, é un exfutbolista e exadestrador galego. Xogaba de dianteiro e foi un dos membros máis destacados do Pontevedra na década de 1960, na época coñecida como a do "Hai que roelo", na que o equipo militou durante varias tempadas na Primeira División.
Abrótano macho
O abrótano macho ou herba lombrigueira (Artemisia abrotanum) é un arbusto da familia das artemisias. As súas follas e o sámago, que desprende un aroma semellante ao dun limón, empréganse como purgante, en especial para botar fóra as lombrigas e contra da calvicie. Non ten relación co abrótano femia (Santolina chamaecyparissus).
Ignacio Martín-Esperanza
Real Madrid
Fillo do capitán de carabineiros Ignacio Martín-Esperanza Albareda e de María Tejada Gómez, comezou xogando ao fútbol no Verín, e aos 18 anos ingresou no Real Madrid. Militou no filial do club branco, o Plus Ultra, en Segunda División, e saíu cedido dúas tempadas a dous equipos tamén de Segunda: o La Felguera e o Atlético Ceuta. Sumou 105 partidos e 31 goles na categoría de prata entre 1956 e 1960.
Betis e Algeciras
En 1960 fichou polo Betis, co que debutou na Primeira División o 11 de setembro, nun partido en que os béticos gañaron por 2-0 ao Mallorca. Titular indiscutible na súa primeira tempada en Sevilla, con Ferdinand Daučík no banco, unha grave lesión sufrida no Camp Nou en outubro de 1961 cortou a súa progresión. Trala lesión disputou só 9 partidos máis no equipo andaluz en case dúas tempadas. Na segunda metade da tempada 1962/63 foi traspasado ao Algeciras, da Terceira División, que pagou por el 250.000 pesetas. Foi unha peza clave para que o equipo lograse na fase de promoción o segundo ascenso á Segunda División da súa historia.
Pontevedra
En 1963 fichou polo Pontevedra, que se preparaba para debutar na Primeira División. Disputou completos todos os encontros da tempada, e marcou un total de 8 goles, pero o equipo acabou descendendo. Con todo, volveu subir na seguinte campaña, tras proclamarse campión de Segunda, e mantívose durante cinco anos máis na elite, na época do Pontevedra que pasou á historia como a do "Hai que roelo". Xogou un total de 172 partidos oficiais co Pontevedra, co que marcou 21 goles.
Como adestrador
Pouco despois de colgar as botas comezou a súa carreira como adestrador. En xaneiro de 1973 colleu as rendas do Pontevedra en substitución do cesado Caeiro, pero non puido salvar o equipo do descenso a Terceira. Continuou á fronte do equipo na seguinte tempada, pero foi cesado despois de 11 xornadas, co equipo na quinta posición. En xuño de 1974 asinou como novo adestrador do Lugo, ao que dirixiu durante dúas campañas na Terceira División.
Nas tempada 1976/77 e 1977/78 adestrou o Algeciras, conseguindo na segunda delas o ascenso á Segunda División, 15 anos despois de que o lograse como xogador no mesmo club. Nos seguintes anos pasou polo Lleida e o Figueres, antes de regresar en 1982 ao Lugo, ao que adestrou durante unha tempada máis. A continuación adestrou o Hospitalet, o Portonovo e o Atlético Baleares, e entre 1993 e 1994 exerceu como secretario técnico do Pontevedra. En 1999 volveu brevemente ao banco do club granate, pero dimitiu por sorpresa despois de só 6 xornadas, molesto porque o seu método de traballo fose cuestionado. Continuou no club como director deportivo ata o ano 2001.
Telmatoscopus
Telmatoscopus é un xénero de insectos dípteros pertencentes á familia de psicódidos.
Alimentos
Aliméntanse de detritos.
Hábitat
Viven en desaugadoiros, sumidoiros, drenaxes e fosas sépticas.
Distribución xeográfica
É cosmopolita, atópase en Europa (Inglaterra, Países Baixos, Alemaña, Chequia e Xeorxia), África (Alxeria, Zambia, Uganda e Suráfrica), a India, Sri Lanka, Mongolia, Xapón, Aldabra, Malaisia, Borneo, e illas de Filipinas (Palawan e Mindanao), Nova Guinea, Australia (Territorio da Capital, Novales do Sur e Queensland), Fidxi, Canadá ( Quebec), Estados Unidos (entre outros, California, Colorado, Indiana, Virxinia, Wisconsin, Texas, Xeorxia, Nebrasca e Míchigan), México, Costa Rica, Xamaica e o Brasil.
Observacións
Telmatoscopus albipunctatus, considerado unha praga, está agora incluída no xénero Clogmia.
A Vila de Abade, Tordoia
San Cibrán da Vila de Abade (á espera da oficialización da forma Viladabade (San Cibrán) ) é unha parroquia que se localiza no oeste do concello de Tordoia. Segundo o IGE en 2022 tiña 384 habitantes (206 mulleres e 178 homes) distribuídos en 5 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 669 habitantes.
La Opinión (Monforte de Lemos)
La Opinión foi un semanario editado en Monforte de Lemos entre 1903 e 1905.
Calvo Sotelo
Os apelidos Calvo Sotelo poden referirse a:
O Covelo, Vigo, Boqueixón
O Covelo é un lugar da parroquia de Vigo no concello coruñés de Boqueixón, na comarca de Santiago. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 12 habitantes (6 homes e 6 mulleres).
Willie Rosario
Willie Rosario, tamén coñecido como Míster Afinque, nado en Coamo o 6 de maio de 1930 é un músico, compositor e director de orquestra portorriqueño de música salsa.
Traxectoria
Foi criado nunha familia humilde. Seus pais decatáronse do seu potencial musical e fixeron que tomase leccións de guitarra á idade de 6 anos. Recibiu a educación primaria e secundaria na súa cidade natal. A súa nai tamén lle impartiu clases de saxofón, mais el interesouse principalmente pola conga. En 1946, formou unha banda chamada Coamex. Non obstante, un ano máis tarde a súa familia mudouse á Nova York, alugando un apartamento nun gueto de Manhattan coñecido como Spanish Harlem.
Willie Rosario entrou en contacto e tocou a conga para diversas orquestras. Despois de se graduar na escola secundaria, mantivo a súa educación e estudou xornalismo e relacións públicas. Nunha ocasión Rosario visitou o famoso Palladium Ball Room en Nova York, onde Tito Puente tocaba o timbal. Este foi o comezo da súa aventura con dito instrumento.
Aerovía
Unha aerovía é unha porción de espazo aéreo composta por varias interseccións ou estacións VOR polas que circulan as aeronaves, comprende a rota nominal e a área de protección. Cada aerovía denomínase por un conxunto de letras e números.
Jimmy Preston
Jimmy Preston (18 de agosto de 1913, Chester, Pensilvania – decembro de 1984, Filadelfia, Pensilvania) foi un saxofonista alto e vocalista estadounidense que realizou unha importante contribución nos primeiros tempos do rock and roll.
O seu priemiros éxito R&B foi "Hucklebuck Daddy", pero o feito que o fixo máis famoso foi a gravación, como Jimmy Preston and His Prestonians, da versión orixinal de "Rock the Joint" para Gotham Records en Filadelfia en 1949. "Rock The Joint" sería regravada por Bill Haley and the Saddlemen en 1952.
En 1950 o saxofonista tenor Benny Golson e o pianista Billy Gaines uníronse á súa nova formación e gravaron cancións como "Early Morning Blues" e "Hayride". Preston pasouse a Derby Records e tivo un último éxito R&B cunha versión do tema de Louis Prima "Oh Babe". Deixou de tocar no ano 1952 sen decatarse de que posteriormente sería identificado como un dos creadores do rock and roll.
Arquitectura gótica
210px|dereita|miniatura|[[Catedral de Notre-Dame de París, unha das catedrais góticas máis senlleiras.]]
A arquitectura gótica é o estilo arquitectónico propio da arte gótica, o estilo artístico, comprendido entre o románico e o renacemento, que se desenvolveu na Europa Occidental na Baixa Idade Media, dende finais do século XII até o século XV, aínda que máis aló de Italia continuou até os comezos do século XVI.
Características
A arquitectura gótica puxo especial énfase na lixeireza estrutural e a iluminación das naves do interior dos edificios. Xurdiu do románico, mais rematou opóndose á masividade e a escasa iluminación interior das súas igrexas. Desenvolveuse fundamentalmente na arquitectura relixiosa (mosteiros e igrexas). Tivo o seu cumio na construción de grandes catedrais, aínda que tamén tiveron importancia os edificios civís (palacios, lonxas comerciais, concellos, universidades, hospitais e vivendas da nova burguesía urbana) e militares (castelos e murallas urbanas).
Os dous elementos estruturais básicos da arquitectura gótica son o arco apuntado ou oxival e maila bóveda de crucería.
O medievalismo suscitado polo romanticismo e o nacionalismo do século XIX fixo reelaborar como arquitectura historicista un neogótico que reproducía a linguaxe arquitectónica propia do estilo con formas máis ou menos xenuínas. Neste eido destaca o labor restaurador e reconstrutor do francés Eugène Viollet-lle-Duc.
Cronoloxía
miniatura|dereita|150px|Catedral de Chartres
Antecedentes
Os elementos senlleiros que caracterizan o estilo gótico xa existían con anterioridade ao seu nacemento, tendo en conta que se achan dispersos en edificios de idades anteriores. O arco apuntado foi coñecido polos exipcios, asirios, indios e persas da dinastía sasánida, aínda que o seu uso non era moi corrente. A arquitectura islámica tamén o coñeceu e fixo un amplo uso del. O seu exemplo coñecido máis antigo atópase na Cúpula da Rocha, en Xerusalén, construído entre os anos 687 e 691. Outros exemplos de gran calidade son as mesquitas de Samarra, en Iraq, e Amr, no Exipto, de mediados do século IX.
A bóveda de crucería foi empregada en construcións árabes de Córdoba do século IX e nalgunhas mozárabes do século X. Tamén nas bóvedas romanas dende o primeiro século do Imperio, cando entraban nelas arcos diagonais embebidos. Os arcobotantes atópanse orixinariamente, e de forma rudimentaria, nas bóvedas de cuarto de canón cando serven de contraforte. O principio de diferenciación de elementos activos e pasivos que caracteriza a arquitectura oxival espallouse e foi aplicada polos antigos asirios.
Puido existir unha transmisión destes elementos a través das visitas realizadas polos cruzados a Xerusalén e a través do norte de África para chegar a España e de alí ao resto de Europa. Foi, con todo, a nova relación entre estes elementos a que deu como resultado un novo tipo de edificio cunhas proporcións diferentes, moito máis esvelto que os edificios románicos e con maior luminosidade, no que os muros poden case chegar a desaparecer.
Nacemento
Un erro mantido até moi avanzado o século XIX foi supor que a arquitectura gótica naceu en Alemaña e era peculiar do xenio xermánico. Os alemáns, fundándose principalmente nos textos renacentistas, avogaban por que o estilo gótico, das grandes catedrais, se orixinou ás beiras do río Rin.
Porén, a arquitectura gótica tivo a súa orixe nas rexións de Normandía e Illa de Francia, desde onde se espallou primeiro a todo o reino de Francia e posteriormente (xa a mediados do século XIII), sobre todo pola extensión da arte cisterciense e as rutas xacobeas, polo Sacro Imperio Romano Xermánico e os reinos cristiáns do norte de Península Ibérica. En Inglaterra penetrou pronto o estilo francés, aínda que adquiriu un forte carácter nacional. A Italia chegou tarde, non tivo moita aceptación e o seu impacto foi moi desigual nas distintas rexións, sendo axiña substituído polo Renacemento.
O estilo gótico naceu como tal no norte de Francia, a principios do século XII, como unha evolución técnica das formas das escolas románicas rexionais, aínda que xa a finais do século XI se construíu en Inglaterra a catedral de Durham, con bóveda de crucería e estrutura gótica. Nos primeiros momentos, no denominado estilo de transición, que se alarga até finais do século XII, séguese mantendo certa forma ou fisionomía románica. Por exemplo, no primeiro gótico mantense unha estrutura de proporcionalidade, base clásica, nas fachadas, propia do románico, que se pode observar na catedral de Nôtre Dame de París, que máis adiante se perderá en beneficio de efectos moito máis verticais. De forma esquemática dise que a arquitectura deste período é unha arquitectura románica con bóvedas e arcos apuntados.
Desenvolvemento
miniatura|dereita|150px|Catedral de Burgos
A comezos do século XIV a arquitectura aumenta a súa esvelteza, tende á estilización, iniciándose a independización da pintura e a escultura. A partir da metade do século XV comeza o denominado gótico tardío, a súa fase máis barroca cunha crecente riqueza decorativa.
En España tivo principio a arte gótica pura nos primeiros anos do século XIII coa nave maior da catedral de Cuenca (ano 1208) e as catedrais de Burgos e de León, ás cales axiña seguiron as de Toledo e Burgo de Osma. Medio século antes desenvolvérase o estilo de transición con carácter verdadeira e propiamente gótico, como o proba, entre outros monumentos, a catedral de Santo Domingo de la Calzada, construída na súa parte esencial entre os anos 1158 e 1180.
Interpretacións sobre as orixes e esencia do gótico
A interpretación da arte gótica foi causa de enfrontamentos doutrinais ao longo dos séculos XIX e XX, ademais de ser exposta a grandes transformacións pasando por unha gran variedade de modificación na súa estrutura.
Interpretación da escola alemá
Ten como cabeza a Wilhelm Worringer. Trátase dunha interpretación espiritualista, para a que o gótico é a expresión da alma nórdica, en oposición á alma mediterránea ou clásica. Entre os antergos desta liña atópanse os prerrománticos, que se opoñen á predominancia do gusto francés. É significativo, neste contexto, o encontro entre Johann Gottfried Herder e Johann Wolfgang von Goethe ante a Catedral de Estrasburgo en 1770, no que Herder lle fará ver a Goethe o sublime desa arte alemá.
Esta liña de interpretación foi seguida por algúns historiadores do século XX, como Max Dvořák, Wilhelm Pinder e Hans Seldmayr. A concepción xermánica da arte gótica presta atención ás ideas, e non tanto aos medios técnicos para a súa realización. As formas só interesan en relación coa súa significación mental.
Interpretación da escola francesa
Ten como cabeza a Viollet-le-Duc. Esta liña foi seguida por relevantes historiadores da Escola de Arquiveiros de París, Quicherat, Félix de Verneiuil e despois Lasteyrie e Enlart, que defenden a teoría funcional. Caracterizouse por pór o acento na técnica, nos procesos de construción e nos seus condicionamentos formais. Determinaron a orixe territorial e técnica do estilo.
Interpretación de Panofsky
Erwin Panofsky, na súa obra Arquitectura gótica e pensamento escolástico, establece unha analoxía entre a arquitectura gótica e o sistema de pensamento escolástico. Segundo Panofsky, a catedral gótica trátase dunha summa de saberes, que constitúe un conxunto intelixible, que participa dunha estrutura mental común. Baséase na idea de totalidade.
Edificios góticos
miniatura|150px|Catedral de Durham
Arquitectura relixiosa
O edificio onde o gótico acada a súa expresión máis plena é a catedral, na que se reflicte o esforzo e a achega de toda unha cidade. Na súa construción adoitaban colaborar as confrarías ou gremios que teñen a súa manifestación nas capelas laterais.
Tamén destaca a arquitectura monástica, entre a que se distingue:
Infest
Infest é o segundo álbum da banda estadounidense Papa Roach. Foi publicado o día 25 de abril do 2000 e converteuse no 20º álbum máis vendido ese ano nos estados Unidos. Gañou a certificación de triplo platino nese país o 18 de xullo do 2001 e acadou o posto 5 da lista Billboard 200. Con este traballo a banda gañou unha nomeación ao Grammy ao mellor artista novo. Infest leva vendidas máis de 7 millóns de copias en todo o mundo, vendendo 3 só nos Estados Unidos, sendo o disco máis vendido de Papa Roach ata a data.
Listaxe de cancións
Cancións extra da versión de importación
Arquitectura gótica
Arquitectura civil
A arquitectura civil mostra a puxanza económica na Baixa Idade Media, co auxe das actividades comerciais e artesanais, a apertura de novas rutas comerciais e o próximo descubrimento de América. Na arquitectura militar desenvólvese e perfecciona a construción de castelos e murallas; as pontes fortifícanse con portas aos extremos e no medio. A arquitectura civil amosa a consolidación de formas municipais fronte ao poder señorial ou eclesiástico coa construción de concellos, lonxas comerciais, pazos urbanos, concellos, universidades, hospitais e vivendas burguesas. Destacou durante o século XV, no derradeiro período do gótico, a arquitectura civil en Flandres.
Elementos da arquitectura gótica
miniatura|Planta orixinal de Notre-Dame de París
Planta
A planta das grandes igrexas góticas responde a dous tipos principais:
En todo caso, a planta divídese en tramos rectangulares ou cadrados, determinados polas columnas e os arcos transversais. Sobre estes cargan as bóvedas de crucería. Dende mediados do século XIII faise común abrir capelas nos lados das igrexas, entre os contrafortes, para satisfacer a devoción dos gremios ou confrarías e do pobo en xeral, xa que antes desta época era raro admitilas fóra das ábsidas.
Arco apuntado
miniatura|100px|esquerda|Arco apuntado
Bóveda de crucería
miniatura|Bóveda de crucería na capela maior da [[Igrexa da Santísima Trindade de Ourense, Ourense.]]
O período primeiro distínguese pola sinxeleza dos arcos cruceiros ou diagonais que son simples e levan poucas molduras. No segundo, auméntase a crucería con arcos ou nervios secundarios e os chamados terceletes, que tiñan a función de soster os tímpanos de plementría, xa que as bóvedas se fan máis amplas. Á vez, moldúranse todos os arcos, maiormente as diagonais e estes e demais nervios reciben máis perfís e líganse con nervios transversais. No terceiro período engádense novos terceletes e nervios secundarios coas súas ligaduras, aínda sen necesidade algunha, xeneralízase a bóveda chamada estrelada (pola figura do conxunto) e os nervios e arcos perfílanse con máis delicadeza. No primeiro período empregouse con algunha frecuencia a bóveda sexpartida (dividida en seis tímpanos) para os tramos de bóveda da nave central cando eses se facían cadrados e correspondían cada un deles con dous das naves laterais.
Dende finais do século XV adornábanse as claves das crucerías en moitos edificios con floróns de madeira ou de metal, dourados ou policromados, coñecidos co nome de arandelas. Pero xa desde os principios do estilo decóranse ditas claves con variados relevos.
As ábsidas góticas cóbrense tamén con diferentes bóvedas de crucería, de tal sorte que os arcos ou nervios concorren todos a un tempo á clave central, formando crucería radiada. Moi a miúdo dáselle á casca unha forma gallonada, ou dividida en compartimentos de bóvedas parciais máis ou menos saíntes ou profundas. Esta disposición, á vez que reforza e embelece a ábsida, contribúe moito á sonoridade da igrexa, sobre todo para os cantos dende o presbiterio.
Contrafortes e arcobotantes
miniatura|Estrutura de soporte por arcobotantes
Para soportar o empurre do peso das bóvedas, no canto de construír grosos muros como se realizaba no románico, nos que os contrafortes adoptaban a forma de estribos abeirados ó muro, os arquitectos góticos idearon un sistema máis eficiente: os contrafortes con arcobotantes. Os contrafortes sepáranse da parede, recaendo o empurre sobre eles por medio dun arco de transmisión denominado arcobotante. Aínda pódese acadar unha maior resistencia colocando a continuación un segundo contraforte. Os arcobotantes tamén cumpren a misión de albergar as canles por onde descenden as augas dos tellados e evitar así que escorreguen polas fachadas.
Por unha banda, a disposición destes machóns transversais permitía facer fachadas non portantes, esveltas, con enormes ocos. Por outra banda, ao conectar os contrafortes por medio de arcobotantes á estrutura principal ceibábase espazo para situar naves laterais, paralelas á nave principal.
Os botareis e demais contrafortes decóranse, montando pináculos sobre eles para que teñan máis peso e resistencia, logrando así con estes remates o dobre fin construtivo e estético. O sistema de arcobotantes e contrafortes das igrexas góticas constitúe un elemento característico que embelece o exterior dos edificios, pero á vez, pon de manifesto a propia fraxilidade estrutural, xa que suxeitan o edificio a modo de cimbra externa.
Columnas
miniatura|Columna con nervios da Colexiata de Medina del Campo miniatura|esquerda|Columnas cilíndricas en Notre-Dame de París
Os soportes ou columnas da arte gótica consisten no alicerce composto, o cal, durante o período de transición, é o mesmo soporte románico. Pero no estilo gótico máis evolucionado preséntase cilíndrico o núcleo do alicerce, rodeado de pilastras e apoiado sobre un zócolo poligonal ou sobre un baseamento moldurado, a diferenza do estilo románico, no que tal zócolo era uniforme e cilíndrico.
Estes baseamentos áchanse máis divididos e moldurados conforme avanza máis o estilo. Distínguense especialmente os do período flamíxero, por destacarse deles pequenas bases parciais de diferentes alturas que corresponden ás columniñas que rodean o núcleo do alicerce. Mais no século XVI vólvese con frecuencia ao uso do zócolo primitivo prismático ou cilíndrico sen divisións. As columniñas encostadas ao redor do núcleo correspóndense cos arcos e nervios das bóvedas, cada unha co seu, segundo o principio seguido no estilo románico de que debe corresponder a cada peza sostida o seu propio soporte.
Estas columniñas van aumentando en número a medida que progresa o estilo. Nun comezo, adoitan ser catro ou seis nos alicerces illados, de xeito que a sección transversal ou horizontal destes forme na maioría dos casos unha especie de cruz de núcleo prismático. Mais logo vanse multiplicando de tal maneira nas novas construcións, dende mediados do século XIII, apenas queda visible o núcleo central (que en diante adoita ser redondo). Aparece agora todo o soporte como un feixe de cilindros, os cales no século XV redúcense a sinxelos xuncos ou mediacanas por aumentar o seu número e non ter xa cabida se non é con esta forma; pois non só adxudícase unha columniña para cada arco e nervio da bóveda senón que até os molduras principais destes teñen a súa columniña correspondente no soporte.
Capiteis
O capitel gótico vai perdendo a súa importancia segundo adianta o estilo. Despois do período de transición no que se segue o capitel románico, preséntase como un tambor cónico abrazado con follaxe. Os motivos tómanse da flora do país, aínda que, ás veces, sobre todo durante o século XIV, admítense figuriñas e historias entre a follaxe, sempre con máis pulcritude que no estilo románico, e coróanse por un ábaco circular ou poligonal de varias molduras.
Posteriormente, o capitel vaise facendo máis pequeno e delicado. Por fin chega a suprimirse cando no século XV o feixe de canas se ramifica directamente nos nervios da bóveda sen que medie solución de continuidade en moitos casos, ou queda en forma de simple anel.
Cúpulas
As cúpulas fórmanse de tímpanos sostidos por nervios radiantes que, arrincando do octógono formado polos arcos torais e polas pendentes entre eles, se unen concorrendo a unha clave superior central.
O ciborio maniféstase ao exterior en forma de prisma octógono ou hexágono, coroado por unha pirámide con máis atrevemento e elegancia que na arte románica. Moitas veces, en lugar de cúpula, acádase unha simple lanterna prismática a modo de torre sobre o cruceiro.
Xanelas e vidreiras
A redución da estrutura sustentante ao mínimo imprescindible permitiu abrir grandes ocos nos muros das fachadas. Os artistas da época puideron dar renda solta á súa imaxinación creando unha arte descoñecida até a data. As xanelas do período de transición adoitan ser como as románicas de arco apuntado. Máis adiante aparece o vitral gótico, amplo e decorado na súa parte superior con fermosos calados de pedra, os cales se forman de rosetonciños combinados, sempre sostidos por columniñas ou parteluces. No século XIV complícase a trazaría, multiplicándose os rosetonciños e, adiantando xa o XV, combínanse as liñas formando curvas serpeantes que constitúen o calado flamíxero.
Unha cousa parecida obsérvase nos grandes rosetóns que se colocan no alto das fachadas: ao principio toman unha forma radiante e sinxela, aínda que en igrexas suntuosas é algo máis complicada. Multiplícanse os adornos da rosa no século XIV e no XV a trazaría chega a ser un verdadeiro labirinto de curvas enlazadas. Non faltan en todas as épocas xanelas menores de traza máis sinxela. Xanelas e rosetóns adoitan pecharse con magníficas vidreiras polícromas e historiadas onde se exercita a arte pictórica monumental, xa que apenas lle deixan espazo para o seu desenvolvemento os escasos lenzos de parede que median entre os referidos vans nas igrexas suntuosas. Nas máis humildes substitúense as vidreiras por láminas de pedra translúcida, e ás veces por encerados.
Portas
miniatura|Portada da [[Catedral de León]] miniatura|Estilización das formas na catedral de Laon
Nas portas e a fachada desprega a arte gótica toda a súa magnificencia e a súa concepción teolóxica. A portada gótica admite a mesma composición fundamental de forma abucinada que na románica, pero multiplícanse as arquivoltas e engádese unha maior elevación de liñas con máis riqueza e finura escultórica. Encima da porta adoita colocarse un elevado gablete.
As portadas máis suntuosas levan imaxes de apóstolos e doutros santos baixo doseletes entre as columniñas. A miúdo hai outras menores entre as arquivoltas. O ingreso está dividido por un parteluz que serve de apoio ó tímpano, que é soporte de imaxinería escultórica. As igrexas do Cister e outras que as imitan carecen de imaxinaría na portada, polo cal esta se compón dun grande arco abucinado e decorado con sinxelas mediacanas e algunha ornamentación vexetal ou xeométrica. A finura na execución da obra escultórica e a multiplicación progresiva das columniñas e molduras co adelgazamento delas, denuncian mellor que outras os sinais da época da construción das portadas. Pero as do último período, dende mediados do século XV, recoñécense sobre todo pola multitude e pequenez dos detalles da arquivolta conopial, cargada de frondas retortas e por outros ornamentos.
Estrutura xeral
O novo sistema construtivo, eficiente e lixeiro no seu conxunto, permitiu elevar os edificios até alturas inimaxinables, colmando unha das aspiracións históricas tanto da arquitectura como da relixión.
A estrutura xeral interior dunha igrexa gótica infírese de todo o devandito sobre a planta, bóvedas e alicerces. É de notar que o paramento lateral nas grandes igrexas está dividido en sete zonas:
Amador Villar Amor
Amador Leopoldo Villar Amor, nado en Ribadavia en 1866 e finado en Vigo o 20 de abril de 1944, foi un escritor galego.
Arquitectura gótica
Estrutura xeral
Unhas igrexas erguen todas as súas bóvedas a igual altura (ou polo menos a nave central e laterais inmediatas) e outras (o máis común) presentan moito máis baixas as naves laterais e sitúan por riba destas os arcobotantes. O exterior do edificio adoita acusar a estrutura interna, de modo que a fachada ven ser como unha sección transversal das naves. O imafronte constitúese polas tres fermosas portadas correspondentes ás tres naves e, entre elas, os contrafortes que resisten o pulo das arcadas. Enriba das portas corre unha galería que responde aos triforios interiores. Ábrese máis arriba un rosetón calado e remata o frontispicio en gablete ou en ático de crestería. As torres, coas súas frechas que rematan e gardan os costados da fachada; os pináculos e doseletes que animan o contraforte; as estatuas e relevos que poboan as entradas e os tímpanos.
Elementos secundarios
miniatura|Ménsula con anxo músico. [[Sasamón, Burgos, España, s. XIII]]
Entre os membros secundarios dun edificios gótico son notables polo característico da súa forma:
Ornamentación
miniatura|esquerda|Detalles da Catedral de Notre-Dame
A ornamentación gótica fúndase na construción e serve para acentuar máis os elementos desta. Os motivos máis comúns e propios, no terreo escultórico, son nos comezos do estilo gótico, sobre todo, no período de transición os adornos xeométricos herdados do estilo románico, molduras e calados xeométricos que nacen do propio arco. O emprego do arco conopial no século XV permite unha ampla utilización da curva e contracurva na ornamentación.
A parte máis nova en canto á decoración vén da flora e a fauna locais, que se interpretan en forma estilizada durante os séculos XII e primeira metade do XIII. A natureza interprétase con bastante realismo e neste último século propéndese ás formas retortas. O trevo, a hedra retorta, os brotes de vide, as follas de carballo ou de aciñeira empolícanse polos arcos e as agullas dos edificios góticos, asociándose ao novo estilo. Posteriormente abandónanse para dar lugar ás frondas, cardinas (follas de cardo), grumos, trifolios, cuadrifolios etc. Na arte clásica só dúas ou tres plantas (o acanto, a hedra e o loureiro) tiveran aceptación no repertorio decorativo, pero o gótico válese de todas as especies do reino vexetal e reproduce tamén paxaros e até seres fantásticos, monstros que unhas veces están dereitos como gardiáns nos alto de balaustradas e outras axeonllados condenados a servir de gárgolas para botar a auga dos tellados.
Os molduras góticas distínguense das grecorromanas en que non ofrecen corte ou sección circular como estas, senón semielíptica, piriforme, cordiforme etc. todo para que á vista aparezan moi tenues e case aéreos os arcos e demais membros que se molduran.
A decoración pictórica de varios dos mencionados elementos debeu ser, no seu tempo, común mais chegou escasa aos nosos días. Con frecuencia pintábanse as esculturas das portadas, sepulcros, capiteis, claves de bóvedas, nervios destas e máis o teitume se se facía de madeira. E aínda que foron pouco abundantes os cadros de figuras nos muros, suplíronse en gran parte polas vidreiras policromadas. Na Península Ibérica, participando máis ou menos da arquitectura mudéxar, empregouse a decoración de azulexos en frisos e zócolos.
A arquitectura gótica en Europa
A difusión da arquitectura gótica foi moi ampla dende o seu nacemento en Francia, acadando de cheo Inglaterra, España, Italia e Alemaña, e con ela todo o Sacro Imperio Romano Xermánico. Contribuíu á súa difusión a expansión da orde de Cluny. Acadou puntos tan afastados como os países nórdicos europeos e lugares do oriente mediterráneo como Rodas, Chipre e Siria, onde arribaría da man dos cruzados.
Gótico francés
Catedral de Reims|miniatura Francia supón o punto de orixe do estilo gótico e o lugar dende onde se foi creando esta arquitectura para espallarse por toda Europa.
A característica principal das catedrais francesas, e daquela en Alemaña e Flandres que seguían as formas francesas, é a súa altura e a impresión de verticalidade que ofrecían. Cada catedral francesa tende a ser estilisticamente unificada en aparencia, se se comparada cunha catedral inglesa, onde se distingue unha grande diversidade en case tódolos edificios. Son compactas, cunha lixeira ou nula proxección dos transeptos e capelas secundarias. A fachada occidental é altamente consistente, composta por tres portais superados por unha fiestra elevada, e dúas grandes torres. Ás veces inclúense torres adicionais nos remates dos transeptos. A parte leste, onde se atopa o deambulatorio, é poligonal. Nela é habitual que ao redor do deambulatorio se dispoñan unha serie de absidiolos radiais, cada un dos cales alberga unha pequena capela. No sur de Francia moitas igrexas carecen de transepto e algunhas de capelas adicionais.
Os historiadores da arte dividiron tradicionalmente o gótico francés en catro períodos:
Gótico inglés
miniatura|Fachada oeste da [[abadía de Westminster, Londres]] miniatura|Espazoso interior da catedral de Regensburg
Melón, Vigo, Boqueixón
Melón é un lugar da parroquia de Vigo no concello coruñés de Boqueixón, na comarca de Santiago. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 19 habitantes (12 homes e 7 mulleres).
Arquitectura gótica
Gótico inglés
Os historiadores da arte dividiron tradicionalmente o gótico inglés en tres períodos:
Zombieland
Zombieland é un filme estadounidense dirixido por Ruben Fleischer que foi estreado no 2009. Está protagonizado por Jesse Eisenberg, Woody Harrelson, Emma Stone e Abigail Breslin, que interpretan ós superviventes dunha apocalipse zombi. Xuntos, comezan unha viaxe polo suroeste dos Estados Unidos para atopar un santuario libre de zombis.
Sinopse
Nun mundo inzado de zombis, Columbus (Jesse Eisenberg) é un rapaz que vive arrepiado. Pero grazas ó medo e a seguir unha estrita lista de normas puido sobrevivir. Un día coñece a Tallahassse (Woody Harrelson), un cazazombis cuxo único desexo na vida é conseguir o derradeiro Twinkie da terra. Cando ambos coñecen a Wichita (Emma Stone) e a Little Rock (Abigail Breslin), que tamén sobreviven ó caos como poden, terán que elixir entre confiar entre eles ou sucumbir ante os zombis.
Arquitectura gótica
Península Ibérica
A arquitectura gótica introduciuse na Península Ibérica a través dos mosteiros da Orde do Císter, acadando unha ampla difusión en todo o territorio. O estilo de transición dende o románico plásmase nas catedrais de Tarragona, Lleida e Ávila. No século XIII, de máximo apoxeo do gótico, constrúense as manifestacións máis puras deste estilo, como son as catedrais de Burgos, León e Toledo. Na Meseta están presentes dúas influencias, a borgoñoa, no Reino de León, debido á orixe da dinastía leonesa; e a inglesa, no Reino de Castela, chegada a través da alianza matrimonial dos reis casteláns coa Casa de Lancaster.
O século XIV supón o esplendor do gótico na zona de Cataluña, Valencia e Mallorca. Son construcións de exteriores sobrios e macizos, as igrexas presentan a denominada planta de salón, con naves laterais da mesma altura que a central e ausencia de contrafortes, con escasa decoración escultórica. Está caracterizado pola influencia das igrexas do sur de Francia e a case nula achega da arte mudéxar. Os seus mellores exemplos son as catedrais de Barcelona, comezada a construír en 1298, a de Xirona, comezada a construír en 1317, e a de Palma de Mallorca, que dispón de tres naves sen deambulatorio e foi consagrada en 1346, tamén destacan mosteiros coma o de Santa María de Pedralbes, fundado en 1326 por Elisenda de Montcada, esposa de Xaime II. Igualmente, aparecen numerosas construcións civís: fábricas, pontes e edificios militares como os arsenais de Barcelona.
Durante os séculos XV e XVI, mentres en Italia medraba con forza o Renacemento, a actividade construtiva do gótico é abafadora en España. Xorden numerosos edificios de grandes proporcións, caracterizados pola sinxeleza da construción e a complicación ornamental. Eríxense as grandes catedrais de Sevilla, Segovia e Salamanca.
Italia
O gótico chegou a Italia de forma tardía e arraigou pouco, foron os cistercienses os introductores da arquitectura gótica en Italia. Monxes vidos de Francia fundaron na rexión do Lacio a abadía de Fosanova, primeiro monumento gótico italiano. No século XIII as ordes mendicantes de dominicos e franciscanos adhírense ao estilo cisterciense. O mellor edificio gótico italiano deste século é a catedral de Siena, marabilla do mármore. A finais do século XIII hai unha grande actividade gótica en Italia e iníciase a construción dos palacios comunais de Siena e o Palazzo Vecchio de Florencia, caracterizados pola construción de elevadas torres.
Durante o século XIV a arquitectura gótica italiana segue mantendo unhas peculariedades de seu. Destaca a catedral de Orvieto, moi relacionada coa de Siena. En Florencia destaca a igrexa da Santa Cruz, levantada pola orde franciscana, e o interior da Igrexa de Santa Maria Novella. Tamén nesta cidade comeza a construírse a catedral de Santa María del Fiore, que se finalizaría xa no novo estilo renacentista.
No século XV os finais do gótico empezan a confundirse cos inicios do Renacemento. En Venecia seguen construíndose numerosos palacios. Neste século remátase o Palacio Ducal, destacando tamén o palacio Contarini e Cà d'Oro. A obra magna do gótico italiano é a catedral de Milán, que destaca polo recargamento da súa decoración e cuxa construción se prolongou até o século XIX.
Comarca de Betanzos
A comarca de Betanzos é unha comarca galega situada na provincia da Coruña. Pertencen a ela os concellos de Aranga, Betanzos, Coirós, Curtis, Irixoa, Miño, Oza-Cesuras, Paderne, Vilarmaior e Vilasantar. Ten unha superficie de 676,63 km² e no 2020 tiña 38.309 habitantes.