cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
España
Idade Media
Mentres tanto, preto dos Pireneos apareceron outros dous reinos cristiáns: o Navarra e o Aragón. Ao avanzar a expansión cristiá pola península, o que ata entón fora o reino de Asturias, coa súa capital fixada en Oviedo dende o reinado de Afonso II o Casto, transformouse no reino de León en 910 con García I ao repartírense os territorios de Afonso III o Magno entre os seus fillos. Anos despois, en 914, morto o rei, sobe ao trono Ordoño II de León, cuxo reino abranguía aos territorios de Galicia, Asturias e León, fixando definitivamente nesta cidade a súa capital e confirmando a súa supremacía como reino de León. 200px|miniatura|A [[Catedral de León, símbolo do esplendor da arquitectura gótica francesa española.]] O avance das conquistas cara ao sur e a aglutinación ao redor de León dun territorio cada vez máis amplo trouxo consigo o nacemento de «subunidades» político-territoriais no seu interior: é o caso do Castela. Este será adquirido polo rei navarro Sancho III o Maior, quen o deixará á súa morte en herdanza ao seu fillo Fernando. Casado este coa irmá do rei leonés, formaría unha coalición navarro-castelá que, tras unha guerra e a morte do rei de León na batalla de Tamarón permitiríalle acceder ao trono deste. No entanto, á súa morte os territorios volverían ser repartidos entre os seus fillos: son o reino de León, o reino de Galicia, Castela, que tamén adquire o rango rexio e a cidade de Zamora. Ao longo dos séculos seguintes, estes territorios pasarán ás mans do mesmo ou de distintos monarcas en sucesivas ocasións, conformando a coroa de Castela, cunhas únicas Cortes. Os distintos territorios conservaban o seu carácter de reino e diversas particularidades xurídicas (o rei que aglutinaba baixo a súa coroa todos estes territorios titulábase Rei de León, de Castela, de Galicia... engadindo sucesivamente os dos novos territorios que se ían conquistando), sen que, con todo conservasen unha autonomía semellante á da coroa de Aragón. Así mesmo, nacerá de León outra unidade territorial de gran transcendencia posterior: Portugal, que se constituirá como reino. Cabe sinalar, para rematar, como un dos momentos máis destacados os reinados de Afonso VI e Afonso VII en León a adopción do título de emperador, o primeiro como "emperador das dúas relixións", o segundo como "emperador de España".
O devir dos reinos cristiáns peninsulares nas décadas seguintes pasará pola constitución de catro unidades monárquicas: a denominada coroa de Castela, concepto que implica a existencia dun só monarca sobre diversos e distintos reinos e territorios (León e a propia Castela, ademais de Galicia e outros); a coroa de Aragón, que se constituíu mediante a unión dinástica en 1150 do reino de Aragón e o condado de Barcelona; o reino de Navarra e o reino de Portugal. Así como toda unha serie de reinos de taifa musulmáns.
No século XIII, a coroa de Castela, a máis puxante das hispánicas, ampliou os seus dominios cara ao sur peninsular, mentres que a de Aragón engadiría os reinos de Valencia e de Mallorca co rei Xaime I o Conquistador, e posteriormente formarían parte desta coroa: Sardeña, Sicilia e outros territorios do Oriente mediterráneo.
No final deste período, 1402, e en competencia con Portugal, a coroa de Castela iniciou a conquista das Illas Canarias ata entón habitadas exclusivamente polos guanches. A ocupación inicial foi levada a cabo por parte de señores normandos que rendían vasalaxe ao rei Henrique III de Castela. Este proceso de conquista non concluiría ata 1496, sendo culminado pola propia acción da coroa castelá. miniatura|esquerda|A rendición de [[Reino de Granada|Granada aos Reis Católicos, de Francisco Pradilla, reconstrución idealizada característica da pintura historiográfica española do século XIX.]] Mentres na coroa de Aragón, como resultado da gran mortalidade provocada pola epidemia da Gran Peste de 1348, así como das malas colleitas, que empezaron co ciclo de 1333 («lo mal any primer»), provocaron unha grande inestabilidade tanto social, como económica. Á morte do Rei Martiño I o Humano (1410), os representantes dos Reinos que constituían a coroa de Aragón, elixiron no Compromiso de Caspe a Fernando de Antequera, da castelá Casa de Trastámara como futuro rei Fernando I en quen recaían por herdanza materna os dereitos dinásticos. Malia a revolta protagonizada polo Conde de Urgell, Fernando I foi coroado e comezou o reinado dos Trastámara na coroa de Aragón. Logo da expansión polo Reino de Nápoles, no período de Afonso V, a coroa de Aragón sufriu unha profunda crise provocada polas disputas entre Xoán II, fillo de Fernando de Antequera, e a Generalitat e o Consell de Cent (Consello de Cen), debida á detención do seu fillo e herdeiro Carlos de Viana, así como polas tensións das clases sociais entre a Busca e a Biga e as revoltas dos campesiños de "Remensa" que coincidiron coa guerra civil catalá (1462 - 1472) acabaron de debilitar a xa débil coroa aragonesa. Coa subida ao trono de Fernando o Católico, segundo fillo e herdeiro de Xoán II, (1479) as tensións sociais reducíronse, coa firma da Sentenza Arbitral de Guadalupe (1486) asentouse unha nova estrutura no campo catalán para acabar coa conflitividade do medio rural.
Idade Moderna
Ao final da Idade Media, co casamento de Isabel I de Castela e Fernando de Aragón, estas dúas coroas peninsulares aliáronse, conquistando o reino musulmán de Granada en 1492 e, posteriormente, o de Navarra en 1512 que continuou sendo un reino, acuñando moeda de seu e con aduanas no río Ebro ata as guerras carlistas do século XIX. Os reis navarros refuxiáronse nas súas posesións dos Pireneos e posteriormente converteríanse en reis de Francia.
Tamén comezaron unha política matrimonial con Portugal, que culminou en 1580, cando Filipe II de España subiu ao seu trono, unindo por última vez baixo un mesmo soberano toda a Península Ibérica.
En 1492, decrétase a expulsión dos xudeus que non aceptasen a conversión ao cristianismo, imitando a Filipe IV de Francia. Cristovo Colón, en nome dos Reis Católicos, chega por primeira vez a América coas súas naves. Empeza a carreira pola exploración e conquista das terras americanas, á que se unirían posteriormente outros países como Portugal, Francia e Inglaterra, comezando a colonización europea de América partindo a illas do Caribe ata mesoamérica a cargo de Francisco Hernández de Córdoba e despois Hernán Cortés. A Monarquía Española convértese, nun proceso iniciado ao final da Reconquista, na nación máis poderosa e influente do mundo. Durante o reinado dos Reis Católicos iníciase tamén unha tímida expansión norteafricana, conquistándose varias cidades, entre elas Melilla (1497).
miniatura|esquerda|[[Filipe II de España|Filipe II.]] Trala morte de Sabela a Católica, en 1504, a súa filla Xoana sucedeuna no trono de Castela. Xoana casara con Filipe I, ao que chamaron o Fermoso, fillo do Arquiduque de Austria e Emperador do Sacro Imperio Romano-Xermánico. Filipe morreu moi novo e a Xoana foi incapacitada por tola.
O seu fillo Carlos I de España herdou as coroas de Castela e Aragón, ademais do sacro Imperio Romano-Xermánico e as posesións da Casa de Borgoña. Na súa madurez, decide retirarse á vida relixiosa, recluíndose no Mosteiro de Yuste (Cáceres) en 1556. O seu fillo Filipe II herdaría a coroa hispánica con todas as súas posesións e o seu irmán Fernando I de Habsburgo o Sacro Imperio Romano Xermánico. miniatura|[[Mosteiro de El Escorial.]]
Filipe II de España coróase rei de Portugal en 1580 co nome de Filipe I de Portugal. O ordinal «segundo» mantívoo para respectar a vía castelá (Filipe I de Castela foi Filipe o Fermoso). Durante o seu reinado prodúcense a gran vitoria de Lepanto en 1571 coa que se conseguiu frear a expansión dos turcos no Mediterráneo e a desastrosa aventura da Grande e Felicísima Armada en 1588.
España, e en maior intensidade Castela, dada a prohibición de comercio para a coroa de Aragón, segue prosperando baixo a dinastía Habsburgo, grazas ao comercio coas colonias americanas; pero ao mesmo tempo sostén guerras contra Francia, Inglaterra e as Provincias Unidas.
]]
Cando o derradeiro rei da dinastía dos Habsburgo, Carlos II de España, morreu sen descendencia; Filipe de Borbón, sobriño neto de Carlos II e neto do rei de Francia, Luís XIV, sucedeuno no trono co nome de Filipe V de España, sendo aceptado e xurado por todos os territorios de España. Aos poucos anos de reinado, prodúcese a guerra de sucesión española.
Entre 1707 e 1716, os Decretos de Nueva Planta de Filipe V suprimen ou reducen os foros e costumes dos reinos e territorios que loitaran contra el na guerra de sucesión.
Algúns queren ver nestes decretos unha unificación legal de España, pero, por unha banda, os decretos, ao seren diferentes para Valencia, Aragón (onde primeiro foi igual que o de Valencia, pero logo foi modificado), Baleares e Cataluña, afectaron de xeito diferente a cada territorio, e ademais, tanto Navarra como as Provincias Vascongadas e o Val de Arán, que non faltaran ao seu xuramento de lealdade a Filipe V, seguiron mantendo os seus foros. En 1713, España asina o Tratado de Utrecht co que perde as súas posesións europeas e deixa de ser a primeira potencia mundial.
O resto do século XVIII foi o século da Ilustración. Fernando VI e Carlos III, fillos e sucesores de Filipe V, fan unha política de renovación que modernizou España, no que se coñece como despotismo ilustrado. Neste século, aínda que España continúa sendo unha importante potencia, Francia e o Reino Unido pasan a ocupar un protagonismo cada vez maior na escena internacional.
Idade Contemporánea
Durante o reinado de Fernando VII a monarquía española experimentaría o paso do vello réxime ao estado Liberal. Coa súa chegada a España, Fernando VII derrogou a Constitución de 1812 e perseguiu os liberais constitucionalistas, dando comezo a un ríxido absolutismo. Mentres tanto a guerra da independencia hispanoamericana continuaba o seu curso, malia o esforzo bélico dos defensores da monarquía española, ao rematar o conflito unicamente as illas de Cuba e Porto Rico, en América, seguirían formando parte do territorio nacional de España, que ao rematar a década ominosa e co apoio liberal á Pragmática Sanción de 1830 á súa vez organizaríase novamente en monarquía parlamentaria. Deste xeito ambos os dous procesos revolucionarios deron orixe aos novos estados nacionais existentes na actualidade, e o final do reinado de Fernando VII sinala tamén a extinción do Absolutismo en todo o mundo hispánico.
miniatura|esquerda|A raíña [[Isabel II de España.]] A morte de Fernando VII abre un novo período de forte inestabilidade política e económica, seu irmán Carlos María Isidro apoiado nos partidarios absolutistas, rebélase contra a designación de Isabel II, filla de Fernando VII, como herdeira e raíña constitucional, e contra a derrogación da Lei sálica da dinastía Borbón, que impedía a sucesión de mulleres á coroa, estourando a primeira guerra carlista. O reinado de Sabela II caracterizouse pola alternancia no poder de progresistas e moderados, aínda que esta alternancia motívase máis por pronunciamentos militares de ambos os dous signos que por unha pacífica cesión do poder en función dos resultados electorais.
A revolución de 1868, chamada A Gloriosa, obrigou a Isabel II a abandonar España. Convocáronse daquela Cortes Constituíntes que se pronunciaron polo réxime monárquico e, por iniciativa do Xeneral Prim, ofrécese a coroa a Amadeu de Savoia, fillo do rei de Italia. O seu reinado foi curto polo cansazo provocado polos políticos do momento e o rexeitamento de importantes sectores da sociedade. Proclamouse a I República, que tampouco gozou de longa vida, aínda que si moi axitada: en once meses tivo catro presidentes (Figueras, Pi i Margall, Salmerón e Castelar); durante este convulso período producíronse graves tensións territoriais, chegándose a producir fenómenos como a declaración da cidade de Cartagena como "Cantón independente" e finalizou cos pronunciamentos dos xenerais Martínez Campos e Pavía, que disolveu o Parlamento.
Século XX
miniatura|[[Afonso XIII de España| Afonso XIII e Miguel Primo de Rivera en 1930.]] O século XX comeza cunha gran crise económica e a subseguinte inestabilidade política. Hai unha paréntese de prosperidade comercial, propiciada pola neutralidade española na primeira guerra mundial. A sucesión de crises gobernamentais, a marcha desfavorable da guerra no Rif, a axitación social e o descontento de parte do exército, desembocan no Golpe de estado do xeneral Primo de Rivera, o 13 de setembro de 1923. Estableceu unha ditadura militar que foi aceptada por gran parte das forzas sociais e polo propio rei Afonso XIII.
Durante a ditadura suprímense as liberdades e os dereitos. A difícil conxuntura económica e o crecemento dos partidos republicanos volve a situación cada vez máis insostible. En 1930, Primo de Rivera presenta a súa dimisión ao rei e marcha a París, onde morre ao pouco tempo. Sucedeuno na xefatura do Directorio o xeneral Dámaso Berenguer e despois, por breve tempo, o almirante Aznar. Este período foi denominado Dictablanda.
Decidido a buscar unha solución á situación política e establecer a Constitución, o rei propicia a celebración de eleccións municipais o 12 de abril de 1931. Estas deron unha rotunda vitoria ás candidaturas republicano-socialistas nas grandes cidades e capitais de provincia, aínda que o número total de concelleiros era maioritariamente monárquico. Houbo manifestacións organizadas esixindo a instauración da República, o que leva o rei a abandonar o país. Unha vez o rei abandona as súas obrigacións proclámase a II República o 14 de abril. miniatura|esquerda|[[Bombardeo de Gernika, durante a guerra civil española.]]
O 17 de xullo sublévanse as guarnicións da África Española xunto con certas capitanías e cuarteis peninsulares os días vindeiros, dando comezo á guerra civil. España queda dividida en dúas zonas: unha baixo a autoridade do goberno republicano e outra controlada polos sublevados, na que o xeneral Francisco Franco sería nomeado Xefe de Estado. O apoio alemán e italiano aos sublevados, moito máis firme que o soporte da Unión Soviética e México á España republicana, e os continuos enfrontamentos entre as faccións republicanas, permitiron a vitoria dos sublevados o 1 de abril de 1939.
miniatura|[[Francisco Franco|Franco e Himmler.]] A vitoria do xeneral Francisco Franco supuxo a instauración dun réxime autoritario. O desenvolvemento dunha forte represión sobre os vencidos, obrigou ao exilio a miles de españois e condenou outros tantos á morte ou ao internamento en campos de traballo e prisión. A pesar de que Franco mantivo España como país non belixerante na segunda guerra mundial, o seu non disimulado apoio ás potencias do Eixe conduciu a un illamento internacional de carácter político e económico. No entanto, os condicionamentos da guerra fría entre os Estados Unidos e a Unión Soviética e os seus respectivos aliados fixeron que o réxime franquista fose tolerado polas potencias "occidentais" e finalmente recoñecido polas mesmas, rematando o seu illamento, debido ao seu recoñecido anticomunismo. Asínanse entón acordos cos Estados Unidos permitindo a instalación de bases militares conxuntas hispano-norteamericanas en España. En 1956, Marrocos, que fora protectorado español e francés, adquire a súa independencia e ponse en marcha un plan de estabilización económica do país. En 1969, Franco nomea a Xoán Carlos de Borbón, neto de Afonso XIII, príncipe de España, o seu sucesor a título de Rei. Malia o mantemento dunha férrea represión contra calquera oposición política, o desenvolvemento industrial e económico español resultou moi importante durante a ditadura. miniatura|esquerda|175px|O rei [[Xoán Carlos I de España|Xoán Carlos I.]] miniatura|200px|Primeira bandeira da democracia española. Foi oficial ata 1981 e o escudo é o que aparece na Constitución.
O ditador morreu o 20 de novembro de 1975. Xoán Carlos I é proclamado rei dous días despois. Ábrese entón un período coñecido como Transición. Culminará co establecemento dunha Monarquía parlamentaria en 1978, logo da renuncia aos seus dereitos históricos realizada por Xoán de Borbón, pai do rei. Tralas primeiras eleccións democráticas, Adolfo Suárez, do partido Unión de Centro Democrático (centro-dereita), foi elixido presidente de Goberno. Leva a cabo importantes reformas políticas e inicia as negociacións para a entrada de España na Comunidade Económica Europea. Dimite en 1981. Durante este período a banda terrorista vasca ETA comete un gran número de atentados, especialmente contra membros do exército e das forzas de seguridade, así como outros de carácter indiscriminado. Durante a sesión de votación de investidura do sucesor de Suárez, Leopoldo Calvo Sotelo Bustelo (UCD), o 23 de febreiro (23-F), tivo lugar un intento de golpe de estado promovido por altos mandos militares. O Congreso dos Deputados é tomado polo tenente coronel Tejero. O intento foi abortado o mesmo día, tendo lugar a intervención do rei Xoán Carlos na defensa da orde constitucional. En 1981 asínase en Bruxelas o protocolo de adhesión á OTAN, dando comezo ao proceso de integración na Alianza, que termina na primavera de 1982, durante o goberno da UCD.
Nas eleccións seguintes (1982), venceu o Partido Socialista Obrero Español, con Felipe González como presidente do goberno. Manteríase no poder durante as tres seguintes lexislaturas. En 1986 España incorpórase á Comunidade Económica Europea, precursora da Unión Europea e nese mesmo ano celébrase un referendo no que se consulta o pobo sobre a permanencia ou non na OTAN. O PSOE defendeu o si. En 1992 España destaca en certo modo no escenario internacional, coa celebración dos Xogos Olímpicos en Barcelona, a declaración de Madrid como Cidade Cultural Europea e a celebración en Sevilla da Exposición Universal EXPO 92.
Durante este período produciuse unha profunda modernización da economía e a sociedade españolas, caracterizada polas reconversións industriais e a substitución do modelo económico tardofranquista por outro de corte máis liberal –o que conduciu a tres importantes folgas xerais–, a xeneralización do pensamento e os valores contemporáneos na sociedade española, o desenvolvemento do estado das autonomías, a transformación das Forzas Armadas e o enorme desenvolvemento das infraestruturas civís. Con todo, houbo tamén unha situación de elevado desemprego e no final do mesmo produciuse un importante estancamento económico, que non iniciaría a súa recuperación ata 1993 –cando a taxa de desemprego descendeu do 23% ao 15%–, e destapouse o caso GAL de terrorismo de estado.
As eleccións de 1996 deron a vitoria ao Partido Popular, con José María Aznar como presidente, cargo que exerceu durante dúas lexislaturas, obtendo nas eleccións xerais de 2000 a maioría absoluta.
Século XXI
O século XXI comeza cos efectos do 11 de setembro do 2001, que levaron a España a implicarse en dous conflitos: a ocupación de Afganistán e a invasión de Iraq. Este último conflito e a xestión do atentado do 11 de marzo de 2004 en Madrid provocaron un distanciamento entre o goberno e parte da opinión pública española. Todo isto desembocou na elección dun novo goberno do PSOE tralas eleccións xerais celebradas o 14 de marzo de 2004.
O euro, moeda oficial na chamada «Zona Euro» de Europa dende 1999, converteuse na moeda de cambio oficial o 1 de xaneiro de 2002, substituíndo a peseta. Os cidadáns comezárono a empregar na vida cotiá, malia as protestas da subida encuberta dos prezos que supuxo o cambio de moeda. Entre 1993 e 2007 produciuse unha importante expansión da economía española, baseada fundamentalmente no sector da construción, que quedou ameazada polas consecuencias globais da crise hipotecaria de 2007 e a crise bolsista de xaneiro de 2008.
No final do século XX, España recibiu unha gran cantidade de inmigrantes de países latinoamericanos, como Ecuador, Colombia, a Arxentina, Bolivia, o Perú ou a República Dominicana, así como de diferentes zonas de África, Asia e a Europa do Leste.
200px|miniatura|[[Mariano Rajoy, Presidente do Goberno de España desde 2011 ata 2018.]]
O forte crecemento económico de tipo expansivo que presentou o país dende 1993 requiriu dunha gran cantidade de man de obra. Segundo anunciou o director do Banco de España en febreiro de 2007, España poderíase situar como a sétima maior economía do mundo.
O Partido Socialista Obrero Español gañou as eleccións celebradas o 14 de marzo de 2004, converténdose José Luis Rodríguez Zapatero no quinto presidente do goberno da democracia. Con Zapatero como Presidente do Goberno produciuse a retirada das tropas españolas que permanecían en Iraq. Iso ocasionou un considerable arrefriado das relacións diplomáticas cos Estados Unidos. Asínase a Constitución Europea e realízase o referendo da Constitución Europea, no que os cidadáns españois aproban o tratado. Tamén se aproba o matrimonio homosexual, entre outras reformas de carácter social prometidas no programa electoral dos socialistas.
O mércores 22 de marzo de 2006 a organización terrorista ETA anunciou o seu segundo alto o fogo, roto o sábado 30 de decembro dese mesmo ano coa colocación dunha furgoneta bomba na recentemente estreada Terminal 4 do Aeroporto de Barajas, atentado no que dúas persoas perderon a vida.
As eleccións do 9 de marzo de 2008 deron a vitoria de novo ao PSOE e renovaron o goberno de José Luis Rodríguez Zapatero. Os socialistas gañaron os comicios con 169 escanos (5 máis que nas eleccións de 2004) fronte aos 154 do Partido Popular (6 máis que nas eleccións de 2004). Os partidos nacionalistas sufriron un importante descenso, agás CiU que mantivo os seus 10 deputados e o BNG que mantivo os seus 2. Esquerda Unida perdeu o seu grupo parlamentar propio no Congreso dos Deputados, ao obter soamente 2 escanos. As eleccións de 2008 consolidaron e reforzaron o bipartidismo
Nas eleccións do 20 de novembro de 2011 resultou gañador o Partido Popular cunha maioría de 186 escanos, deste xeito Mariano Rajoy pasou a ser Presidente do Goberno de España. O PSOE, que vira gobernando ata entón, obtivo 110 deputados, sendo un dos peores resultados da historia deste partido. O goberno de Mariano Rajoy enfrontouse nos seus primeiros meses de goberno á crise económica na que se encontraba o país e a un elevado número de parados.
Nas eleccións xerais de 2015 chegou a entrada de dous novos partidos: Podemos e Cidadáns, conducindo a un escenario de catro partidos que non conseguiron investir un presidente do Goberno. Rajoy rexeitou ir á investidura e o socialista Pedro Sánchez fracasou no seu intento. En 2016, volveron celebrar eleccións xerais con resultados parecidos. Rajoy, apoiado por Cidadáns, presentouse á investidura pero foi rexeitado. Finalmente, a abstención dun PSOE sumido nunha profunda crise interna permitiu a Rajoy ser investido e formar o seu segundo Goberno, logo de dez meses de Goberno en funcións. miniatura|Errado intento de independencia en Cataluña en 2017.
España volveu ser vítima dun atentado xihadista en Cataluña cando nos días 17 e 18 de agosto de 2017, terroristas do Estado Islámico asasinaron 16 persoas en Barcelona e Cambrils.
San Román de Vilaestrofe, Cervo
San Román de Vilaestrofe é unha parroquia que se localiza no concello de Cervo. Segundo o padrón municipal de 2004 tiña 238 habitantes (122 homes e 116 mulleres), distribuídos en 12 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 252 habitantes. Segundo o IGE, no 2014 a súa poboación descendera ata os 213 habitantes, sendo 106 homes e 107 mulleres.
España
Século XXI
O 1 de outubro, realizouse un referendo de independencia de Cataluña non recoñecido polo Estado; o Parlament catalán proclamou a independencia o 27 de outubro e o Goberno aplicou o artigo 155 da Constitución e convocou eleccións autonómicas; o president Carles Puigdemont fuxiu do país e foi detido en Alemaña en marzo de 2018, pero a xustiza alemá negou a España a extradición.
O 1 de xuño de 2018, Pedro Sánchez foi investido presidente do goberno tras unha moción de censura a Rajoy. Aínda sen unha maioría parlamentaria estable, o PSOE venceu nas eleccións xerais anticipadas do ano seguinte, pero o fracaso na investidura de Sánchez, volve levar os españois ás urnas (por cuarta vez desde 2015), nunhas eleccións que volve gañar o PSOE. Durante eses meses de goberno en funcións, cabe resaltar a exhumación de Franco do Valle de los Caídos e a sentenza do Tribunal Supremo aos membros do procés que derivaron nunha semana de protestas en Cataluña.
Cabecinegra escocesa
dereita|miniatura|300px|Exemplar de cabecinegra escocesa, nunha feira gandeira en [[Dunblane.]]
San Román de Vilaestrofe, Cervo
Lendas
Cóntase que unha balea atemorizaba ós habitantes da Mariña lucense e, concretamente, ós mariñeiros que se dedicaban á caza de baleas do porto de San Cibrao (en Cervo). Cando o soubo o bispo de Mondoñedo, San Gonzalo, achegouse á praia onde nadaba a balea. Esta, ó velo chegar, acaroouse ata onde a profundidade non implicaba risco de varamento e bispo e balea puxéronse a falar. Cando remataron, o bispo bendixo ó animal, subiu a unha barca e achegouse onda a balea. A balea abriu a boca e o bispo penetrou nela, para saír ó pouco cunha imaxe da Virxe nas mans. É a Virxe de Vilaestrofe, que se conserva na igrexa de San Román de Vilaestrofe.
Lugares e parroquias
miniatura|esquerda|Fachada da igrexa parroquial de San Román Vilaestrofe, Cervo, Lugo.
Cabecinegra escocesa
Características
As cabecinegras escocesas caracterízanse fundamentalmente por ter cornos, tanto os machos coma as femias. Teñen o rostro negro, ás veces con trazas brancas, e as patas tamén negras.
Teñen unha la longa que as protexe da humidade e do vento, e ofrecen unha moi boa resistencia aos climas rigorosos das distintas partes de Gran Bretaña. Hai distintas variedades de cabecinegra escocesa, como a de Perth, que é máis grandeira e cunha la máis longa e frecuente no leste de Escocia, ou a de Lanark, que é algo máis pequena e coa la máis curta, máis común en Escocia e en Irlanda.
Historia
Non é seguro cando se comezou a coidar da cabecinegra escocesa coma unha raza á parte, nin onde, pero probabelmente no sur de Escocia e no norte de Inglaterra. Sábese, por exemplo, que algúns mosteiros do século XII xa criaban ovellas de cara escura, fundamentalmente para a produción de la. E en 1503 o rei Xaime IV de Escocia xuntou un rabaño de 5.000 cabecinegras escocesas no bosque de Ettrick, ao sur de Peebles, nas Estremas escocesas.
Na actualidade, unha de cada tres ovellas británicas é unha cabecinegra escocesa, e é a raza máis representativa entre as ovellas de montaña. Dende o sur de Escocia estendeuse cara ao norte no século XIX, chegando á Terra Alta e ás illas escocesas. Tamén chegou daquela ao norte de Irlanda. Esta raza introduciuse nos Estados Unidos en 1861, se ben non é unha raza demasiado común naquel país.
Rendibilidade
O éxito da cabecinegra escocesa débese a que é moi boa produtora de carne, de leite e de la. Poden dar un año e unha rapa por ano, incluso cando as condicións de pasto son frouxas. A carne carece de graxa innecesaria e ten un sabor característico. Producen de entre 1,3 e 3 kgs de la anuais, dependendo da variedade de ovella, e a la é unha das máis aprezadas.
É ademais moi resistente a enfermidades, e non se teñen rexistrados casos de mal das ovellas tolas nas armentías de cabecinegras escocesas.
España
Século XXI
En xaneiro de 2020, Sánchez foi investido presidente e formou o primeiro goberno de coalición desde a Segunda República con Unidas Podemos. No mes de marzo, o país, como o resto do planeta, sufriu a pandemia de coronavirus ou COVID-19, o que provocou a declaración do estado de alarma e limitación do movemento dos cidadáns, que permanecerían semanas en corentena.
Quintana Roo
Quintana Roo é o estado da cidade de Cancún, as illas de Cozumel e Illa Mujeres, e as vilas de Bacalar, Playa del Carmen e Akumal, así como as ruínas maias de Chacchoben, Cobá, Kohunlich, Muyil, Tulum, Xel-Há e Xcaret. A reserva da biosfera de Sian Ka'an tamén se atopa neste estado. miniatura|Quintana Roo
España
División de poderes
O xefe de Estado é o rei, quen arbitra e modera o funcionamento regular das institucións e asume a máis alta representación do Estado español nas relacións internacionais, ademais de simbolizar a unidade e permanencia da nación.​ En calquera caso, non ten iniciativa propia nos seus actos políticos, dado que non é responsable deles e sempre deben estar referendados pola autoridade política competente.
O poder executivo (a política interior e exterior e a administración civil e militar), así como a potestade regulamentaria, son exercidos polo Goberno. O Consello de Ministros é presidido polo presidente do Goberno, que designa os seus ministros e ten as funcións propias dun xefe de Goberno nun sistema parlamentario. É responsable ante as Cortes Xerais. Ao comezo de cada lexislatura, o rei realiza unha rolda de consultas cos líderes dos grupos políticos e propón un candidato á Presidencia do Goberno. O Congreso dos Deputados vota a investidura do presidente do Goberno, que require de maioría absoluta en primeira votación ou de maioría simple en segunda votación. O Congreso dos Deputados pode depoñer o presidente do Goberno mediante unha moción de censura construtiva, na que se determina quen o substitúe no seu posto.
O poder lexislativo é exercido polas Cortes Xerais, o órgano supremo de representación do pobo español. As Cortes Xerais son un parlamento bicameral composto polo Congreso dos Deputados (Cámara Baixa) e o Senado (Cámara Alta). As eleccións xerais celébranse cada catro anos por sufraxio universal, no que teñen dereito ao voto os españois maiores de 18 anos. O Congreso dos Deputados está formado por 350 membros elixidos mediante escrutinio proporcional plurinominal con listas pechadas e bloqueadas. Os escanos repártense entre as candidaturas mediante o sistema D'Hondt. A circunscrición electoral é a provincia. O Senado é a cámara de representación territorial e conta actualmente con 266 membros elixidos mediante un sistema mixto, 208 de elección directa e 58 designados. Os senadores de elección directa son elixidos mediante escrutinio maioritario plurinominal parcial con listas abertas. Os senadores designados son elixidos polos órganos lexislativos autonómicos, en momentos distintos aos das eleccións xerais, tamén por un período de catro anos.
O poder xudicial está formado polo conxunto de xulgados e tribunais, integrado por xuíces e maxistrados, que teñen a potestade de administrar xustiza en nome do rei. Os xuíces son funcionarios de carreira cuxa cúspide son a Audiencia Nacional e o Tribunal Supremo, o órgano xurisdicional superior a todos os niveis excepto en materia de garantías constitucionais, gobernados polo Consello Xeral do Poder Xudicial, que controla os seus nomeamentos, ascensos, inspección e réxime disciplinario. Os membros desa institución, así como os do Tribunal Constitucional (que como órgano constitucional alleo ao poder xudicial resolve os recursos de inconstitucionalidade e os conflitos de competencia entre o Estado e as comunidades autónomas do país), son elixidos por distintas instancias políticas; o que deveu nunha vinculación implícita de cada un eles ao partido político que os designa, en contradición coa súa teórica independencia, circunstancia explicitamente posta de manifesto polos medios de comunicación e o debate político e intelectual.
Relacións exteriores
miniatura|[[José Luis Rodríguez Zapatero|Zapatero na Asemblea Xeral da ONU.]] España é membro da Unión Europea desde o 1 de xaneiro de 1986.
Ademais forma parte de organizacións internacionais como son a Organización das Nacións Unidas (desde o 14 de decembro de 1955), a Organización do Tratado do Atlántico Norte (desde o 30 de maio de 1982) e a Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico. Tamén forma parte de organizacións de ámbito europeo como a Organización para a Seguridade e a Cooperación en Europa, o tratado da Unión Europea Occidental e a Axencia Europea de Defensa. Finalmente forma parte de organizacións que estreitan lazos históricos e culturais do vínculo transatlántico, como a Organización dos Estados Iberoamericanos para a Educación, a Ciencia e a Cultura, a Unión Latina, a Comunidade Iberoamericana de Nacións, e a ABINIA.
O goberno español contribúe ao financiamento da ONU nun 2,52% do seu orzamento anual (2006).
Forzas Armadas
miniatura|Un AV-8 Harrier II no portaavións Príncipe de Asturias (R11).
As Forzas Armadas Españolas son as responsables da defensa nacional, que segundo o establecido no artigo oitavo da Constitución Española, teñen a misión de "garantir a soberanía e independencia de España, defender a súa integridade territorial e o ordenamento constitucional".
Estas dividíronse tradicionalmente en tres armas: o Exército de Terra, a Armada e o Exército do Aire. Actualmente, a estas armas súmanse a Garda Real, un corpo protocolario segregado, ao servizo do rei, que realiza labores fundamentalmente de seguridade, e a Unidade Militar de Urxencias, un corpo integrante que ten por misión intervir de forma rápida en calquera lugar do territorio nacional en caso de catástrofe ou outras necesidades públicas, estando ambas formadas por persoal dos tres exércitos principais.
España é unha das nacións máis importantes da EUFOR e do Eurocorpo. Así mesmo, ocupa unha posición destacada na estrutura da OTAN, na que ingresou en 1982. Ademais posúe a sexta frota naval máis poderosa, o corpo de Infantería de Mariña máis antigo do mundo e as dúas unidades militares permanentes máis antigas do mundo: o Rexemento de Infantería Inmemorial do Rei nº 1 e o Rexemento de Infantería Lixeira «Soria» nº 9.
Dereitos humanos
En materia de dereitos humanos, respecto á pertenza aos sete organismos da Carta Internacional de Dereitos Humanos, que inclúen o Comité de Dereitos Humanos (HRC), España asinou ou ratificou:
O Estado das autonomías
España é un país organizado territorialmente en 17 comunidades autónomas e 2 cidades autónomas (Ceuta e Melilla). O Título VIII da constitución establece a organización territorial do Estado en municipios, provincias e comunidades autónomas, estas con competencias para xestionar os intereses de seu cun amplo nivel de autonomía, poderes lexislativos, orzamentarios, administrativos e executivos nas competencias exclusivas que o Estado lle garante a través da Constitución e de cada Estatuto de autonomía. Malia que Navarra non se constituíu propiamente como unha comunidade autónoma, sendo de iure unha comunidade foral, e non ten un Estatuto de autonomía, senón que se rexe por un amelloramento dos seus foros tradicionais, é considerada comunidade autónoma a todos os efectos, segundo a interpretación do Tribunal Constitucional.
Cada comunidade autónoma está formada por unha ou varias provincias, facendo un total de 50.
Dende o ano 2003 adoptouse a Nomenclatura das Unidades Territoriais Estatísticas, ou unidades NUTS, de tres niveis, con fins soamente estatísticos baseados nas normativas europeas e fixados polo Eurostat. As cincuenta provincias españolas e as dúas cidades autónomas atópanse clasificadas nos niveis NUTS-3; as 17 comunidades autónomas atópanse clasificadas nos niveis NUTS-2; e para os niveis NUTS-1 creáronse os grupos de comunidades autónomas.
Reclamacións territoriais e territorios en disputa
270px|miniatura|Posesións de España no norte de [[África.]]España reclama historicamente a retrocesión da colonia (actualmente Territorio Británico de Ultramar) de Xibraltar, aínda que se amosou favorable a fórmulas de soberanía compartida. A reclamación comezou dende o intre no que tropas angloholandesas tomaron a praza en nome do arquiduque Carlos durante a Guerra de Sucesión Española (1704), pasando posteriormente a mans británicas mediante o Tratado de Utrecht (1713). A reclamación, que incluíu operacións militares, foi particularmente intensa durante o século XVIII, minguando durante o século XIX e a primeira metade do XX, sendo levada polo goberno franquista ás Nacións Unidas durante a década de 1960. Alí, encadrada nos procesos descolonizadores, España obtivo o apoio á súa postura ao recoñecer as resolucións para o efecto (2231 e 2353) que o proceso de descolonización debía respectar o dereito á integridade territorial de España e que os intereses, e non os desexos dos xibraltareños, debían ser respectados (Véxase Historia de Xibraltar). España non recoñece, con todo, a soberanía británica sobre o istmo que une o continente co peñón. miniatura|170px|Faro de Melilla Por outra banda, Portugal non recoñece a soberanía española sobre a comarca pacense de Olivenza, cedida por Portugal a España mediante o tratado de Badaxoz (1801). As resolucións do Congreso de Viena son interpretadas de forma diverxente por ambos os dous países. Mentres que Portugal estima que aquelas obrigaban a España a devolver Olivenza, España opina que se trata dunha simple declaración de bos desexos, sen capacidade resolutiva, razón pola que Olivenza seguiu unida a España.
Diencéfalo
miniatura|dereita|Esquema das principais subdivisións do encéfalo embrionario de vertebrado. No prosencéfalo orixínase o diencéfalo (en rosa). miniatura|dereita|Reconstrución dos nervios periféricos dun embrión humano de 10,2 mm.
España
Reclamacións territoriais e territorios en disputa
Tamén a soberanía sobre o deshabitado illote de Perejil atópase disputada con Marrocos. Aínda que desaloxada tras o incidente da illa Perejil (2002), por acordo entre ambos os países non se atopa asentada alí ningunha forza militar ou policial, sen que ningunha das partes renuncie ás súas pretensións de soberanía. Por outra banda, Marrocos reclama informalmente a cesión dos territorios de Ceuta e Melilla, así como as denominadas prazas de soberanía no continente africano. Algúns movementos irredentistas en Marrocos, como o partido Istiqlal, reclaman a inclusión no denominado "Gran Marrocos" das illas Canarias.
Historia da arte
A historia da arte é unha disciplina que estuda a evolución das expresións artísticas, a constitución e a variación das formas, dos estilos, dos conceptos transmitidos a través das obras de arte ao longo do tempo.
España
O caso do Sáhara
miniatura|dereita|Selo de 1924 dedicado ao [[Sáhara Español. Para a ONU, o territorio é de iure de soberanía española, a pesar da renuncia española materializada no Acordo Tripartito de Madrid.]] En 1975, mediante o Acordo Tripartito de Madrid, o Estado español renunciou formalmente á administración do Sáhara Occidental, territorio non autónomo segundo o Comité Especial de Descolonización da Organización das Nacións Unidas, pasando esta a ser temporalmente marroquí e mauritana. A propia ONU, no seu documento S/2002/161, establece:
Independentismo
Existen en España diversos movementos políticos de signo independentista. Estes movementos danse en Cataluña, Galicia, Navarra e o País Vasco, onde existen partidos explicitamente independentistas como a Unión do Povo Galego, Esquerra Republicana de Catalunya, Junts per Catalunya, Aralar ou Bildu. Doutra banda, partidos como o Bloque Nacionalista Galego ou o Partido Nacionalista Vasco oscilan entre posturas autonomistas e abertamente independentistas.
Xeografía
dereita|300px|miniatura|Relevo de España peninsular e Baleares. Situada en Europa Occidental, ocupa a maior parte da Península Ibérica e, fóra dela, dous arquipélagos (o das illas Canarias no océano Atlántico e o das illas Baleares no mar Mediterráneo) e dúas cidades, Ceuta e Melilla, no norte de África. Ademais, consta de posesións menores non continentais, como as illas Chafarinas, o peñón de Vélez da Gomera e o peñón de Alhucemas, todos fronte á costa africana. A illa de Alborán, as illas Columbretes, as illas Cíes e unha serie de illas e illotes atópanse fronte ás costas peninsulares.
En extensión territorial é o cuarto país de Europa, por detrás de Rusia (que é o maior, ata tendo en conta só o territorio contido en Europa), Ucraína e Francia, e o segundo da Unión Europea.
Os límites físicos de España son os seguintes: ao oeste, Portugal e o océano Atlántico; o mar Mediterráneo ao leste; o estreito de Xibraltar, océano Atlántico e mar Mediterráneo ao sur; e os Pireneos, xunto co golfo de Biscaia e o mar Cantábrico ao norte.
Clima
miniatura|[[As Médulas, no Bierzo (León).]] España ten un clima moi diverso ao longo de todo o seu territorio. Predomina o carácter mediterráneo en case toda a súa xeografía. As costas do sur e mediterráneas teñen un clima denominado mediterráneo de costa que tamén posúe o Val do Guadalquivir: temperaturas suaves, precipitacións abundantes case todo o ano excepto no verán.
Ao penetrarmos no interior o clima vólvese máis extremo, atopándose o clima mediterráneo continental, que abarca case toda a Península, con temperaturas baixas no inverno, altas no verán e precipitacións irregulares (dependendo da posición xeográfica). Polo xeral, as comunidades occidentais reciben máis precipitacións que as orientais. Así pois, Galicia e o Cantábrico posúen un clima oceánico, caracterizado pola abundancia de precipitacións durante todo o ano especialmente no inverno, e unhas temperaturas frescas. esquerda|miniatura|[[Deserto de Tabernas, en Almería.]] O clima de montaña pódese observar en altitudes altas, Cordilleira Cantábrica, Pireneos, altos puntos da Cordilleira Ibérica, Sistema Central e Cordilleiras Béticas, así como en altitudes altas nas Canarias, onde se dan temperaturas baixas (invernos fríos ou moi fríos) e precipitacións xeralmente abundantes.
O carácter subtropical é característico das Illas Canarias, cunhas temperaturas cálidas durante todo o ano e poucas precipitacións (máis abundantes nas illas occidentais). Con todo, este clima tamén se dá nas costas sureñas da península (Málaga, Granada e Almería), onde teñen temperaturas relativamente suaves durante todo o ano, aínda que as precipitacións son algo máis abundantes que nas Canarias.
Medio ambiente
miniatura|esquerda|300px|Emisións de CO2 durante a década de [[1994 ao 2004 FONTE: Ministerio de Medio Ambiente.]]
Desde o ano 1996 o índice incrementáronse as emisións de CO2 notablemente, incumprindo de longo cos obxectivos do Protocolo de Kioto sobre emisións xeradoras de Efecto invernadoiro e contribuíntes do Cambio climático. Os informes de medio ambiente suxeridos polas recomendacións de revisión do inventario español levados a cabo pola Secretaría da Convención Marco de Nacións Unidas sobre o Cambio Climático (SCMCC) dan o seguinte resultado de dióxido de carbono (equivalente en xigagramos):
España é un país especialmente afectado polo fenómeno da seca: durante o período 1880-2000 máis da metade dos anos cualificáronse como de secos ou moi secos. Na década dos 80, sete anos consideráronse secos ou moi secos e cinco nos anos 90. O cambio climático preludia para España gravísimos problemas ambientais, agravando os trazos climáticos máis extremos.
Segundo o premio nobel da paz, Al Gore, España é o país europeo máis vulnerable ao cambio climático.
Doutra banda, Ban Ki-moon pediu a España un "liderado aínda máis activo" na loita contra o cambio climático.
Fuso horario
España atópase xeograficamente no fuso horario UTC+0, xa que polo seu territorio cruza o meridiano de Greenwich. Con todo, desde 1940 utiliza o fuso UTC+1, coñecido como hora central europea, excepto nas Canarias, que pola súa localización teñen unha hora menos (UTC+0). Así mesmo, en verán adiántase unha hora (UTC+2).
A utilización dun horario que non é o correspondente por zona xeográfica provén da ditadura de Francisco Franco, que decidiu situar a España na órbita dos seus aliados, Alemaña e Italia.
Demografía
300px|miniatura|esquerda|Densidade de poboación de España ([[2008).]]
España contaba con 47 007 367 habitantes a 1 de xaneiro de 2019 segundo o INE. A densidade de poboación, de 93,14 hab/km², é menor que a da maioría doutros países de Europa Occidental e a súa distribución ao longo do territorio é moi irregular: as zonas máis densamente poboadas concéntranse na costa e ao redor de Madrid, mentres que o resto do interior atópase moi debilmente ocupado.
En 2019, 2 municipios tiñan máis de 1 000 000 de habitantes, Madrid e Barcelona, seguidos de Valencia, Sevilla, Zaragoza e Málaga, con máis de 500.000. No mesmo ano, 62 municipios tiñan poboacións comprendidas entre os 100.000 e os 500.000 habitantes. Vigo, con 292.986 habitantes, é a primeira cidade sen rango de capital en poboación, seguida de Xixón, L'Hospitalet de Llobregat e Elx, todas elas situadas entre as 20 cidades máis poboadas do país.
Historia da arte
O termo historia da arte acostuma a designar o conxunto das obras dunha época, país ou escola das artes visuais. A arte é a expresión do momento, sexa histórico ou persoal. Os historiadores de arte procuran determinar os períodos que empregan un certo estilo estético por 'movementos'. A arte rexistra as ideas e os ideais das culturas e etnias, sendo, así, importante para a comprensión da historia da humanidade e do mundo.
España
Distribución da poboación por illas
As illas españolas máis poboadas no ano 2010 segundo o Instituto Nacional de Estadística eran:
Inmigración en España
Nos últimos anos España presenta unha considerable diminución na taxa de inmigración neta, deixando de posuír unha das maiores taxas de inmigración de Europa (en 2005, de 1,5% anual só superado na UE por Chipre) Na actualidade a súa taxa de inmigración neta chega só ao 0,99%, ocupando o posto n° 15 na Unión Europea. É ademais, o 9° país con maior porcentaxe de inmigrantes dentro da UE, por baixo de países como Luxemburgo, Irlanda, Austria ou Alemaña. No 2007, o 9,93% da poboación española era de nacionalidade estranxeira, mentres que no 2005 recibiu o 38,6% da inmigración extracomunitaria cara á UE, sobre todo de cidadáns de orixe iberoamericana, doutros países de Europa Occidental, de Europa Oriental e do Magreb. En 2009, un 12% da poboación residente é de orixe estranxeiro, cun maior número de romaneses (796.576 habitantes), marroquís (710.401) e ecuatorianos (413.715). Os cidadáns da Unión Europea representan un 40,5% do total de cidadáns estranxeiros residentes en España.
Relixión
miniatura|200px|Fachada da [[Catedral de Santiago de Compostela (A Coruña).]]
O artigo 16.3 da Constitución Española vixente define o país como un Estado aconfesional: "Ningunha confesión terá carácter estatal". Con todo, garante a liberdade relixiosa e de culto dos individuos e asegura relacións de cooperación entre os poderes públicos, e todas as confesións relixiosas.