Institucións_españolas_do_Antigo_Réxime
A igrexa, o ensino, e a inquisición
miniatura|O [[Cardeal Mendoza, por Juan Rodríguez de Segovia, Mestre dos Lúa (1484). Aparece orante, apoiado por catro bispos que portan as insignias da súa condición: cruz procesional, capelo cardinalicio, mitra de bispo, e estola sacerdotal.]] Designouse unha sede primada (Toledo), cuxa primacía discutían Tarragona e Braga, e unha rede de arquidiocese e diocese que na práctica daban aos bispos, apoiados polos cóengos do cabido catedralicio unha enorme autoridade. As colexiatas e igrexas maiores das localidades importantes reproducían esa institución colexiada. Os arciprestados locais e as parroquias pechaban a base institucional da rede do clero secular, moi tupida no norte de España e moi dispersa no sur, con zonas en Andalucía, a Mancha, Estremadura e Murcia en que a atención pastoral era moi deficiente. Simultaneamente abundaban as figuras pouco edificantes do beneficiado que acumulaba as rendas de varios beneficios, os capeláns que cantaban misa con escasos asistentes (ou ningún, á parte do acólito) nos palacios nobiliarios, a do tonsurado que non exercía ningunha cura de almas ou a do que recibía ordes menores co único fin de adquirir o foro eclesiástico. O clero regular estaba tamén implantado de forma similar polo territorio, pero subdividido nunha gran cantidade de ordes relixiosas de diversos tipos, con mosteiros (na súa maior parte en áreas rurais) e uns conventos urbanos (gravitando perigosamente sobre a economía local, como se queixaban os municipios que frecuentemente solicitaban a limitación de novas fundacións). miniatura|esquerda|Mapa das [[dioceses de España na actualidade (arquidiocese en cor máis escura). Como se pode observar, non corresponden nin á actual división de Comunidades Autónomas, nin sequera á división provincial de 1833. Salvo algunhas modificacións (como as dioceses de Madrid, antes pertencentes a Toledo) continúan trazando as fronteiras existentes no Antigo Réxime, no que foron a referencia de demarcación máis clara, dada a indefinición doutras xurisdicións. Outras modificacións suscitaron conflitos, como o destino das obras de arte provenientes de parroquias da Franxa de Aragón.]] Os proverbiais relaxamentos de costumes e mala formación do clero baixomedieval foron obxecto de enérxicos programas de reforma: como o Sínodo de Aguilafuente convocado polo bispo de Segovia Juan Arias Dávila en 1472 (que deu orixe ao primeiro libro impreso en España: o Sinodal de Aguilafuente), ou o máis xeral Concilio de Aranda convocado polo Arcebispo Carrillo en 1473; o que non impediu que o seu sucesor na sede toledana, o Cardeal Mendoza, coñecido como terceiro rei de España, lexitimase aos seus fillos (os «belos pecadillos do cardeal», segundo Isabel a Católica); ou que a sucesión da sede compostelá recaese primeiro no sobriño do arcebispo anterior e despois no fillo, enlazando tres Alonsos de Fonseca, aos que hai que distinguir con números ordinais. Este sería o caso máis escandaloso, de modo que houbo quen se burlase ao insinuar que o instituíran morgado, quizais herdable por femias. Para eludir inconvenientes canónicos, inseriuse un breve interregno dun sobriño do valenciano papa Borgia (Alexandre VI). Tamén ocorreu o mesmo no obispado de Burgos con Pablo de Santa María e o seu fillo Alonso de Cartagena, aínda que neste caso o escándalo non podía incluír ningún reproche á súa moral sexual, posto que o fillo tívoo como rabino xudeu antes de ser bautizado (sen dúbida sinceramente, pero coincidindo cos terribles pogroms de 1390). O papel do Cardeal Cisneros no tránsito do século XV ao século XVI foi decisivo para que a Igrexa española se convertese nun mecanismo disciplinado, pouco accesible ás innovacións da reforma luterana, aínda que si sufriu o desgarrador debate en torno ao erasmismo, que moito tivo que ver coa resistencia á modernización nas ordes relixiosas. Durante o século XVI prodúcese un movemento reformista de carácter místico no que se implicaron con non poucos enfrontamentos Tareixa de Xesús e Xoán da Cruz; e, cunha perspectiva europea, a fundación da Compañía de Xesús por Ignacio de Loyola (os tres personaxes foron máis tarde canonizados).