cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diplópodos
Corpo
Os corpos dos diplópodos poden ser aplanados ou cilíndricos e están compostos de numerosos segmentos metaméricos, cada un cun exoesqueleto formado por cinco placas quitinosas, que son: unha soa placa dorsal (o terxito), unha a cada lado (pleuritos), e unha na parte ventral (esternito) onde se unen as patas. En moitos diplópodos, estas placas están fusionadas en varios graos, ás veces formando un só anel cilíndrico. As placas son tipicamente duras, xa que están impregnadas de sales cálcicos. Como carecen dunha cutícula cerosa, son susceptibles á perda de auga e deben pasar a maior parte do seu tempo en ambientes húmidos.
O primeiro segmento detrás da cabeza non ten patas e denomínase colum (colo ou pescozo). O segundo, terceiro e cuarto segmentos do corpo levan un só par de patas e denomínanse "haplosegmentos" (estes tres haplosegmentos ás veces denomínanse "tórax"). ). Os segmentos restantes, desde o quinto ao posterior, denomínanse diplosegmentos ou segmentos dobres, formados pola fusión de dous segmentos embrionais. Cada diplosegmento leva dous pares de patas. Nalgúns diplópodos, os últimos segmentos poden non ter patas. Os termos "segmento" ou "anel corporal" úsanse a miúdo indistintamente para referirse tanto a haplosegmentos coma a diplosegmentos. O segmento final denomínase telson e consta dun anel preanal sen patas, un par de válvulas anais (placas que se poden pechar arredor do ano), e unha pequena escama baixo o ano.
Os diplópodos de varias ordes teñen extensións a modo de quilla da parede corporal coñecidas como paranotos, que poden variar amplamente en forma, tamaño e textura; as modificacións inclúen lobos, papilas, cristas, espiñas e amosegas. Os paranotos poden permitir aos diplópodos incrustarse con máis seguridade nas gretas, protexer as patas, ou facer que sexan difíciles de tragar polos predadores.
As patas están compostas por sete segmentos e unidas á parte inferior do corpo. As patas dun individuo son xeralmente bastante similares unhas das outras, aínda que a miúdo son máis longas nos machos que nas femias, e os machos dalgunhas especies poden ter un primeiro par de patas reducido ou alongado. As máis salientables modificacións das patas teñen que ver coa reprodución, como se discute máis adiante (transformación en gonópodos). Malia o seu nome común de milpés, non se coñece ningún milpés que teña mil patas: as especies comúns teñen entre 34 e 400 patas e o récord teno a especie Illacme plenipes, con algúns individuos con 750 patas, o que é máis que ningunha outra criatura da Terra. miniatura|centro|600px|alt=Milpés con 618 patas|Femia de [[Illacme plenipes con 618 patas (309 pares).]]
Órganos internos
Os milpés respiran por dous pares de espiráculos localizados ventralmente en cada segmento preto da base das patas. Cada abertura dá paso a unha bolsa interna e conecta cun sistema de traqueas. O corazón esténdese por toda a lonxitude do corpo, cunha aorta que se estende ata a cabeza. Os órganos excretores son dous pares de tubos malpighianos, localizados preto da parte media do tracto dixestivo. O tracto dixestivo é un simple tubo con dous pares de glándulas salivares que axudan a dixerir a comida.
Reprodución e crecemento
miniatura|esquerda|alt=Apareamento|Apareamento de [[Epibolus pulchripes; o macho está á dereita.]]
Os diplópodos mostran diversos estilos de apareamento e estruturas. Na orde basal dos Polyxenida o apareamento é indirecto: os machos depositan espermatóforos en redes que segregan cunhas glándulas especiais, e os espermatóforos son despois recollidos polas femias. Noutros grupos de diplópodos, os machos posúen un ou dous pares de patas modificadas chamadas gonópodos, que se utilizan para transferir o esperma á femia durante a copulación. A localización dos gonópodos difire entre os grupos: nos machos de Pentazonia están localizados na parte posterior do corpo e denomínanse telópodos e poden tamén funcionar para agarrar as femias, mentres que nos Helminthomorpha (que comprenden a gran maioría das especies) están localizados no sétimo segmento corporal. Unhas poucas especies son partenoxenéticas, e teñen poucos ou ningún machos.
As femias poñen de 10 a 300 ovos á vez, dependendo da especie, fertilizándoos no momento que os poñen co esperma que almacenaron. Moitas especies depositan os ovos sobre o solo húmido ou detritos orgánicos, pero algúns constrúen niños tapizados con feces secas, e poden protexer os ovos en casulos de seda. Na maioría das especies, a femia abandona os ovos despois de poñelos, pero algunhas especies das ordes Platydesmida e Stemmiulida coidan os ovos e as crías.
As crías eclosionan en poucas semanas, e teñen só tres pares de pats, segidas de ata catro segmentos sen patas. Amedida que crecen, mudan sucesivamente, engadindo máis segmentos e patas en cada muda. Algunhas especies mudan en cámaras especialmente preparadas no solo ou de seda, e poden tamén refuxiarse nelas durane o tempo chuvioso, e a maioría das especies comen o exoesqueleto vello descartado despois da muda. O estadio adulto, cando os individuos chegan á madurez sexual, acádase xeralmente no esadio da muda final, o cal varía entre especies e ordes, aínda que algunhas especies continúan as mudas despois de chegaren a adultos. Ademais, algunhas especies alternan entre estadios reprodutores e nonreprodutores despois da madurez, un fenómeno chamado periodomorfose, no cal as estruturas reprodutoras sofren regresión durante os estadios non reprodutores. Os milpés poden vivr desde un a dez anos segundo a especie.
Hábitat e distribución
Os milpés viven en todos os continentes excepto na Antártida e ocupan case todos os hábitats terrestres, desde o Círculo polar ártico en Islandia, Noruega e Rusia, ao sur na Provincia de Santa Cruz, Arxentina. Son normalmente moradores dos solos forestais, nos que viven na capa de follas caídas, en madeira podre, ou no solo, cunha preferencia polas condicións húmidas. En zonas temperadas, os milpés son máis abondosos nos bosques caducos húmidos, e poden chegar a densidades de 1.000 individuos por metro cadrado. Outros hábitats son os bosques de coníferas, desertos, covas, e ecosistemas alpinos. Algunhas especies poden sobrevivir ás inundacións de auga doce e vivr asolagados baixo a auga durante 11 meses. Unhas poucas especies viven preto do litoral mariño e poden sobrevivir en condicións parcialmente salinas.
Hábitos escavadores
Os diplosegmentos dos milpés evolucionaron en conxunción cos seus hábitos escavadores, e case todos os milpés adoptan un estilo de vida principalmente subterráneo. Usan tres métodos principais de soterramento; escavar, acuñarse e perforar. Os das ordes Julida, Spirobolida e Spirostreptida, baixan as cabezas e métense á forza no seu substrato, o collum é a porción do seu exoesqueleto que poñen por diante. Os milpés de dorso aplanado da orde Polydesmida tenden a inserir o seu extremo dianteiro, como unha cuña, nunha greta horizontal, e despois ensanchan a greta enpurrando cara adiante coas patas, os seus paranotos neste exemplo constitúen a principal superficie de elevación. A perforación úsana os membros da orde Polyzoniida, que teñen segmentos menores na parte dianteira e cada vez máis longos cara ao extremo traseiro; propúlsanse cara adiante en gretas coas patas, e o corpo con forma de cuña ensancha o oco a medida que avanzan. Algúns milpés adoptaron un estilo de vida sobre a superficie do chan, polo que perderon os seus hábitos de soterrarse. Isto pode deberse a que son demasiado pequenos para facer panca e soterrarse ou porque son demasiado grandes para que o esforzo lles pague a pena, ou nalgúns casos porque se moven relativamente rápido (para seren milpés) e son predadores activos.
Dieta
A maioría dos milpés son detritívoros e aliméntanse de vexetación en descomposición, feces, ou materia orgánica mesturada co solo. Xogan un importante papel na degradación e descomposición das follas caídas: estímase que a taxa de consumo dunha especie calquera vai do 1 a 11% de todas as follas caídas, dependendo da especie e da rexión, e en conxunto os milpés poden consumir case todas as folla caídas dunha rexión. As follas caídas son fragmentadas no tubo dixestivo do milpés e excretadas como boliñas de fragmentos de follas, algas, fungos e bacterias, o que facilita a descomposición polos microorganismos. Nos chans dos bosques tropicais onde as poboacións de miñocas son baixas, os milpés desempeñan un importante papel ao facilitaren a descomposición microbiana das follas. Algúns milpés son herbívoros, alimentándose de plantas vivas, e certas especies poden ser graves pragas para a agricultura nalgúns países. Os milpés da orde Polyxenida comen algas das codias das árbores, e as Platydesmida aliméntanse de fungos. Unhas poucas especies son mnívoras ou ocasionalmente carnívoras, alimentándose de insectos, cempés, miñocas ou caracois. Algunhas especies teñen pezas bucais perforadoras coas que poden zugar zumes de plantas.
Predadores e parasitos
miniatura|200px|alt=Escaravello cunha presa milpés.|Un escaravello [[Sceliages transportando a carcasa dun milpés.]]
Os milpés son depredados por unha ampla variedade de animais, incluíndo varios réptiles, anfibios, aves, mamíferos e insectos. Os predadores mamíferos como os coatís e suricatos fan rodar polo chan e capturan milpés para que descarguen as súas secrecións defensivas e esfregan ditas secrecións antes de comelos, e certas ras dendrobátidas crese que incorporan os compostos tóxicos dos milpés para a súa propia defensa. Varios invertebrados teñen comportamentos especializados ou estruturas para alimentarse de milpés, entre eles larvas de escaravellos Phengodidae, as formigas Probolomyrmex, as lesmas Chlamydephorus, e os escaravellos Sceliages e Deltochilum. Unha gran subfamilia de Reduviidae, a Ectrichodiinae, cunhas 600 especies, especializouse na predación de milpés. Entre os parasitos dos milpés hai nematodos, moscas feomíidas e acantocéfalos.
Mecanismos de defensa
Debido a que non teñen unha gran velocidade e a súa incapacidade de morder ou picar, o principal mecanismo de defensa dos milpés é enroscarse formando unha espiral apertada, que protexa o máis posible as súas delicadas patas dentro do seu esqueleto acoirazado.
Moitas especies tamén emiten como defensa secundaria varias secrecións líquidas de mal cheiro a través de poros microscópicos chamados ozoporos (que son as aberturas da súas glándulas "odoríferas" ou "repugnatorias"), situados nas partes laterais dos seus corpos. Entre os moitos compostos químicos irritantes ou tóxicos que se encontraron nestas secrecións hai alcaloides, benzoquinonas, fenois, terpenoides e cianuro de hidróxeno. Algunhas destas sbstancias son cáusticas e poden queimar o exoesqaueleto das formigas e outros insectos predadores, e a pel e ollos de predadores máis grandes. Primates como o monos capuchinos (Cebinae) e lémures observáronse irritando intencionalmente a milpés para esfregar as súas secrecións químicas sobre o seu corpo intencionadamente para repeler os mosquitos. Algúns deses compostos defensivos tamén mostran unha actividade antifúnxica.
Os milpés da orde Polyxenida carecen tanto de exoesqueleto acoirazado coma de glándulas odoríferas, e no seu lugar están cubertos de numerosos pelos ou sedas que polo menos na especie Polyxenus fasciculatus poden desprenderse e enredar as formigas.
Outras interaccións interespecíficas
Algúns milpés establecen relacións mutualistas con organismos doutras especies, nas cales ambas as espcies se benefician da interacción, ou relacións de comensalismo, nas cales só unha especie se beneficia, mentres que a outra non se ve afectada. Varias especies forman estreitas relacións coas formigas, unha relación chamada mirmecofilia, especialmente na familia Pyrgodesmidae (Polydesmida), que contén "mirmecófilos obrigados", especies que só se encontraron en colonias de formigas. Un maior número de especies son "mirmecófilos facultativos", xa que non están exclusivamente asociadas con formigas, incluíndo moitas especies de Polyxenida que se atoparon en formigueiros de todo o mundo.
Moitas especies de milpés teñen unha relación de comensalismo con ácaros das ordes Mesostigmata e Astigmata. Moitos destes ácaros crese que son foréticos en vez de parasitos, o que significa que utilizan os hóspedes milpés para a súa dispersión.
En 2011 describiuse unha nova interacción entre milpés e musgos, na cal os individuos da nova especie descuberta Psammodesmus bryophorus teñen dez especies de musgos vivindo na súa superficie dorsal, grazas ao cal o milpés queda camuflado e increméntase a dispersión dos musgos.
Interaccións coas persoas
Os milpés xeralmente teñen pouco impacto na economía humana ou no benestar das persoas, especialmente en comparación cos insectos, pero localmente poden ser unha molestia ou unha praga agrícola. Os milpés non morden nin pican, e as súas secrecións defensivas son case sempre inofensivas para os humanos (xeralmente causan só decoloracións menores na pel), aínda que as secrecións dalgunhas especies tropicais poden causar dor, proído, eritema local, edema, ampolas, eccema e ocasionalmente agretamento da pel. Se as excrecións chegan aos ollos causan unha irritación xeral e efectos potencialmente máis graves como conxuntivite e queratite.
miniatura|alt=Blaniulus guttulatus|[[Blaniulus guttulatus pode ser unha praga agrícola.]] Algúns cempés son considerados pragas nas casas nalgúns países, incluíndo Xenobolus carnifex, que pode infestar os tellados de palla na India, e Ommatoiulus moreleti, que periodicamente invade as casas en Australia. Outras especies mostran un comportamento gregario (enxamianse) periodicamente, que pode resultar en invasións das casas, danos agrícolas, e mesmo en retardos nos trens se as vías quedan escorregadizas polos restos do esmagamento de centos de milpés. Algúns milpés poden causar danos significativos ás colleitas: Blaniulus guttulatus é unha praga para as colleitas de remolacha azucreira e outras plantas das que se colleita a raíz.
Os milpés aparecen no folclore e medicina tradicional de todo o mundo. Algunhas culturas asocian a actividade dos milpés coa chegada das chuvias. Na cultura Yoruba de Nixeria, os milpés utilízanse en rituais relacionados coa preñez e os negocios, e os milpés esmagados utilízanse para tratar a febre, uñeiros e convulsións en nenos. En Zambia, a polpa de milpés esmagados utilízase para tratar feridas, e o pobo bafia do Camerún usa o zume de milpés para tratar a dor de oídos. En certas tribos Bhotiya do Himalaia o fume de queimar milpés secos utilízase para tratar as hemorroides. Pobos nativos de Malaisia usan as secrecións dos milpés para envelenar frechas. Observouse que as secrecións de Spirobolus bungii inhiben a división de células cancerosas humanas. O único uso rexistrado de milpés como alimento humano deuse no pobo Bobo de Burkina Faso, que come milpés secos cocidos en salsa de tomate.
Os milpés tamén inspiraron algunhas investigacións científicas. En 1963, deseñouse un vehículo que camiñaba de 36 patas, que estaba inspirado na locomoción dos milpés. Algúns robots experimentais tiveron a mesma inspiración, en especial cando son necesarios para transportar pesadas cargas por terreos difíciles e con curvas. En bioloxía, algúns autores avogaron polo uso de milipés como organismos modelo para o estudo da fisioloxía dos artrópodos e os procesos de desenvolvemento que controlan o número e forma dos segmentos corporais.
Camiño Primitivo
miniatura|300px|Afonso II o Casto, primeiro peregrino e creador do Camiño Primitivo miniatura|300px|Placa ó pé da Porta de San Pedro, na muralla de Lugo O Camiño Primitivo ou Ruta Xacobea Primitiva, un dos diferentes Camiños de Santiago, comunica a cidade de Oviedo con Santiago de Compostela, cun percorrido total de 343 km. A Xunta de Galicia dálle tamén o nome de Camiño de Santiago do Norte-Ruta Interior.
O cualificativo de Primitivo débese a que foi a ruta utilizada no século IX polo rei Afonso II de Oviedo (Afonso II o Casto) cando coñeceu a noticia do descubrimento do sepulcro do apóstolo Santiago. Trala visita ó sepulcro e a confirmación real de que se trataba dos restos do Apóstolo, mandou construír unha capela no lugar que, tras sucesivas reformas e reconstrucións, converteuse na actual Catedral de Santiago. En conmemoración deste feito, no ano 2010 colocouse na catedral de Oviedo unha placa con esta inscrición:
A maiores, outorgou doazóns e promoveu a creación dunha comunidade monástica que atendese a nova igrexa de Santiago e fomentou, a partir de entón, as peregrinacións ó Apóstolo.
Ata que ben entrado o século X non se asegura a conquista do norte da península, o Camiño Primitivo foi o itinerario seguido polos peregrinos do norte español e europeos. A partir dos séculos X e XI foi entrando en declive ó ser substituído polo Camiño Francés. Aínda así, mantivo sempre certa relevancia polo interese dos peregrinos en visitar as reliquias da catedral de Oviedo: moitos dos que viñan polo Camiño Francés se desviaban en León para visitar a catedral do Salvador e recuperaban logo a peregrinación a Santiago seguindo o Camiño Primitivo, como recolle o dito popular Quen vai a Santiago e non ó Salvador, serve ó criado e esquece ó Señor. Tamén se deu a alternativa de tomar esta desviación no camiño de regreso desde Santiago.
Con este Camiño Primitivo enlazan o Camiño do Norte, que viña de Irún a Santiago bordeando a costa cantábrica, e o Camiño de Santiago Real, que subía desde León ata Oviedo.
O número de peregrinos que percorre esta ruta é reducido aínda que se observa un leve incremento ano tras ano. Segundo as estatísticas publicadas pola Oficina do Peregrino, ocupa o cuarto lugar en número de peregrinos, con 12.098 en 2016.
Itinerario
Como acontece con outros itinerarios do Camiño, a ruta varía -lixeiramente- segundo a fonte consultada, variación que tamén afecta ó número e extensión das etapas a percorrer.
Dividirémolo en 12 etapas, comprendidas entre Oviedo e Melide, onde conflúe co Camiño Francés para continuar pola mesma ruta ata Santiago.
1ª etapa: Oviedo - Grau
Segue por Valsera, Premoñu (onde tamén houbo hospital de peregrinos do que só queda a capela, dedicada a Santa Ana), Paladín e Puerma, seguindo o leito do río Nalón, que se cruza en Peñaflor sobre unha ponte de traza orixinal románica. Xa no concello de Grau, chega axiña á capital, á que se accede cruzando a ponte sobre o río Cubia, afluente do Nalón. A cidade foi fundada no século XIII por Afonso X o Sabio e está cruzada polo río Cubia; é unha típica vila nacida ó redor do Camiño, coas casas organizadas ó longo da rúa principal, de disposición central.
2ª etapa: Grau - Salas
esquerda|miniatura|200px|Mosteiro de San Salvador de Curniana A segunda etapa comeza cunha forte ascensión ata San Xuan (de Villapañada) e o alto do Freixo (co santuario da Virxe do Freixo), para descender logo cara San Marcelo e La Doriga (xa no concello de Salas); en La Doriga destaca a igrexa románica de Santa Baia. Tralo alto de Cabruñana, onde houbo unha leprosería, segue por Curniana tras cruzar o río Narcea, onde destaca o mosteiro de San Salvador, de comezos do século XI con fachada e claustro barrocos, que estivo ocupado ata a desamortización de 1835. Posúe unha portada románica, chamada Porta da Osa, na que se representa unha osa aleitando unha meniña. A igrexa está dedicada hoxe a San Xoán Bautista e acolle un albergue de peregrinos.
O Camiño ascende ó outeiro de Santa Eufemia e segue por Llamas e Quintana. Cruza o rego Nonaya e pasa por Casazorrina e Maicín, para chegar inmediatamente a Salas, onde destaca a colexiata de Santa María a Maior (gótico renacentista do século XVI) e o Palacio de Valdés-Salas (do mesmo século). Na torre medieval unida ó palacio, do XIV, está aberto un museo prerrománico. En Salas houbo tamén hospital de peregrinos.
3ª etapa: Salas - Tinéu
miniatura|esquerda|250px|Val de Porciles O Camiño comeza cunha ascensión en paralelo á estrada N-634 polas aldeas de Porciles, Boudenaya e La Espina (onde existiron dous hospitais). Aquí está a ermida do Cristo dos Aflixidos, do XV.
Un destes hospitais dependía directamente de Compostela, e o arcebispo de Santiago recibía, como renda anual, catro bois bos.
Entra agora no concello de Tinéu por La Preda e El Pedregal. Tras 6 km se alcanza a capital do concello, coa ermida de San Roque. Tinéu é o segundo concello de Asturias en extensión, con título de puebla desde o século XIII. Cando Afonso IX lle concedeu esta distinción deixou establecido que o Camiño pasara por este lugar (daquela, o Camiño seguía máis ó norte) e mais polo mosterio de Oubona -que veremos na etapa seguinte- e que se castigara a quen desviara os peregrinos.
Do convento franciscano de San Pedro, do século XIII, queda só a igrexa, estando convertidas as dependencias do antigo convento en Museo de Arte Sacra.
4ª etapa: Tinéu - Bourres
miniatura|250px|Mosteiro de Santa María de Oubona A etapa comeza cun primeiro tramo en leve ascenso ata o alto de Piedratecha (900 m de altitude), tralo que volve descender ata a aldea do mesmo nome. Tras 10 km de marcha pasa moi próximo ó mosteiro de Santa María de Oubona (distante uns centos de metros do Camiño).
O mosteiro, románico do século XIII, está hoxe completamente abandonado. Foi reformado no XVII por Melchor Fernández de Velasco. Contén unha talla de Cristo crucificado do século XII.
Segue por Villaluz, Berrigoso (hoxe deshabitado) e Campiello, e logo por El Freisnu e El Espín, para chegar finalmente a Bourres, pequeno lugar do concello de Tinéu no que hoxe non quedan servizos para o peregrino aínda que conta con albergue, polo que pode ser recomendable continuar camiñando ata La Puela.
5ª etapa: Bourres - La Puela
La Puela conta con carta fundacional do século XIII. Destaca o palacio de Cienfuegos, do século XIV e reformado posteriormente.
Ó chegar a Samblismo pode collerse unha ruta alternativa cara o norte, por Fonfaraón e Montefurado (en Llago, Allande), pero non recomendable en inverno. Esta ruta é máis dura, cun ascenso ata os 1.200 m de altitude, pero permite contemplar os restos dos hospitais que houbo nesta ruta, considerada a primitiva. En Montefurado, que veremos na etapa seguinte, conecta coa ruta oficial, o que aumenta considerablemente a distancia a percorrer.
6ª etapa: La Puela - A Mesa
Esta dura etapa implica a ascensión ata o Porto do Palo (1.145 m) desde o que se goza da vista de amplas paisaxes. Antes de alcanzar o cumio pasa por Penaseita e La Reigada, para logo descender cara Montefurado, Llago e Berducedo. Tras un novo ascenso éntrase no concello de Grandas de Salime e chégase finalmente á Mesa.
7ª etapa: A Mesa - Grandas de Salime
Comeza pasando por Buspol e, tras dúas horas de marcha, o lugar de Salime (hoxe anegado baixo as augas do encoro). Crúzase o encoro e chégase a Vistalegre e, finalmente, a Grandas de Salime, no concello do mesmo nome, último que atravesa o Camiño antes de entrar en Galicia.
En Grandas destaca a colexiata de San Salvador, de 1186 pero totalmente reconstruída no XVIII. Do edificio orixinal conserva unicamente unha portada románica hoxe no interior da igrexa, amparando unha pía bautismal do XII. A cidade posúe un interesante museo etnográfico.
8ª etapa: Grandas de Salime - A Fonsagrada
miniatura|250px|Vista xeral de Paradavella Case a primeira metade desta etapa está constituída por un camiño ascendente, pasando por A Farrapa, Cereixeira e Castro, onde o peregrino pode facer un descanso para visitar o castro de Chao Samartín. O Camiño pasa logo ó pé da ermida de San Lázaro e, en Xestoselo, continúa pola beiravía da estrada, ascendendo ata o porto do Acevo, a 1.050 m de altitude. Un quilómetro antes de alcanzar o cumio entra na provincia de Lugo a través do concello da Fonsagrada.
Comeza agora o descenso e pasa por Cabreira, Fonfría (onde houbo un hospital de peregrinos atendido por cabaleiros da Orde de San Xoán), Barbeitos, Silvela e Paradanova, para iniciar un breve ascenso ata A Fonsagrada. O peregrino aínda debe percorrer dous quilómetros ata San Xoán do Padrón, onde se atopa o albergue.
No interior da igrexa de Santa María da Fonsagrada hai unha capela na que se atopaba a fonte que dá orixe ó nome da vila (Fons Sacrata). A lenda conta que o Apóstolo fixo que deitara leite en vez de auga para que unha viúva puidese alimentar ós seus fillos.
En Paradanova, o Camiño divídese para seguir ó val de Burón, A Bastida e Xestoso, ou directamente cara A Fonsagrada. Ambas vías únense en Montouto, pouco antes de Paradavella (na seguinte etapa).
A ruta pola Pobra de Burón é o itinerario histórico, como proba a existencia nesta localidade de catro hospitais de peregrinos. Hoxe conserva as ruínas do hospital da Trindade e unha torre do vello castelo dos Condes de Altamira e Trastámara.
9ª etapa: A Fonsagrada - O Cádavo
miniatura|250px|esquerda|Albergue de peregrinos no Cádavo Esta etapa discorre habitualmente pola beiravía da estrada LU-530, salvo un tramo a partir de Montouto. Pasa primeiro por Vilardongo e Montouto, onde houbo un hospital dedicado a Santiago, do século XIV que seguía en funcionamento a principios do XX. Próximo ó hospital de Montouto está o menhir de Pedra Labrada, que servía de marco para delimitar os territorios e como orientación para os peregrinos.
A partir de aquí comeza un descenso a Paradavella e A Degolada, por onde entra no concello de Baleira, e unha nova subida cara A Lastra e A Fontaneira (930 m). Na Fontaneira hai unha igrexa de Santiago, construída sobre o que foi capela e albergue de peregrinos de hai séculos. Aínda faltan 6 km de marcha ata chegar ó Cádavo, onde radica a capital do concello.
10ª etapa: O Cádavo - Lugo
miniatura|300px|Porta de San Pedro na muralla de Lugo, por onde entran os peregrinos na cidade O Camiño comeza cun breve ascenso por Pradeda e Vilalle ata o Alto da Vacariza (840 m), para seguir cun prolongado descenso ata Lugo. Deixa o concello de Baleira e pasa por Vilabade, xa no de Castroverde, para entrar ó pouco na capital do concello. Aquí destaca a igrexa de Santa María de Vilabade, tamén chamada a catedral de Castroverde, gótica do século XV con reformas posteriores barrocas no XVII, e unha torre da homenaxe da fortaleza medieval dos Castro de Lemos (Castelo de Castroverde).
O peregrino entraba no Lugo amurallado a través da Porta de San Pedro, onde unha placa colocada en 1996 lembra o feito: "Por aquí entrou o rei Afonso II o Casto no século IX, inaugurando o primeiro Camiño de Santiago". Por esta mesma porta entraban as calzadas XIX e XX procedentes de Asturica Augusta (hoxe Astorga) e Bracara Augusta (hoxe Braga). A porta romana orixinal foi substancialmente modificada no XVIII.
11ª etapa: Lugo - San Romao da Retorta
miniatura|250px|Detalle das pinturas do templo de Santalla Lugo é un dos lugares de elección para realizar o Camiño de Santiago cumprindo a distancia mínima de 100 km que se esixe para ter dereito á Compostela. A distancia desde aquí a Santiago é de 101,8 km (105 km segundo a Credencial do Peregrino).
O peregrino debe cruzar a cidade de Lugo e saír atravesando a Porta de Santiago e o río Miño pola ponte romana. Segue por Seoane, San Vicente do Burgo, Poutomillos, Bacurín (cunha igrexa románica de San Miguel, da segunda metade do século XII) e San Pedro de Mera, parroquia que conta cun lugar co expresivo nome do Hospital, que atravesa o Camiño.
Á altura de Bacurín cómpre permitirse unha desviación cara Santalla de Bóveda, para visitar o santuario tardorromano (dos séculos II a IV) situado a carón da actual igrexa parroquial de Santalla.
Ó pouco, o peregrino alcanza ó concello de Guntín e entra en San Romao da Retorta, coa igrexa de Santa Cruz, románica do século XII, na que se mostra o crismón dos trinitarios. Tamén mostra unha copia dun miliario romano cuxo orixinal se conserva hoxe no Museo de Astorga.
Existe unha ruta alternativa que conduce ó peregrino cara o Camiño do Norte. Esta vía sae de Lugo e pasa por Friol para conectar con el antes de chegar a Sobrado dos Monxes. Remata confluíndo co Camiño Francés en Arzúa.
12ª etapa: San Romao da Retorta - Melide
A partir de San Romao hai dúas rutas alternativas, unha que segue a antiga vía romana (ruta que está sinalizada con frechas amarelas) e outra que segue o Camiño oficial e que está sinalizada cos fitos quilométricos típicos do Camiño en Galicia.
Deixa Guntín por Seixalbos (onde pode tomar unha ruta alternativa que leva directamente a Palas de Rei e segue co Camiño Francés) e entra no concello de Palas de Rei por Xende, O Paraño (lugar pertencente ó concello de Friol), Senande, A Ponte Ferreira (lugar onde se une a ruta alternativa citada antes pola vía romana), A Leboreira e O Hospital das Seixas.
O Camiño entra agora no concello de Toques, pasando por Vilouriz e Vilamor, para chegar a Melide, onde conflúe co Camiño Francés.
Ó peregrino aínda lle quedan 54 km para chegar ó final do Camiño, ante a Catedral de Santiago.
Frade
Como topónimo, O Frade pode referirse a:
Castro de Fazouro
O castro de Fazouro é un antigo castro que se atopa no concello de Foz, na provincia de Lugo. É o único que se conserva como museo en toda a costa cantábrica galega.
Morfoloxía
Está asentado sobre un terreo de suave relevo á beira do mar Cantábrico. O seu acceso a terra está delimitado por un foxo definido, bastante colmado por terra e polo terraplén da pista. Non se observa muralla.
Agás unha construción de planta ovalada, predominan os edificios de planta cadrada, con esquinas angulares ou redondeadas. Entre eles dispóñense patios ou zonas de paso enlousadas. Probablemente os edificios formasen pequenos grupos, pertencentes a unidades familiares.
Algunhas edificacións posúen bancos de pedra acaroados interiormente aos muros, que servían como lugar de descanso, área de traballo ou repisa. No interior das vivendas mantense o basamento en pedra dun fogar, xeralmente de planta cadrada, situado cara ao centro do espazo útil. Algúns muros presentan restos dunha revocadura no paramento interior.
Nun dos edificios de planta cadrada máis próximos ao mar, no que se conservaba o lugar de acceso e o enlousado, apareceron, acaroados á parede exterior, nove chanzos que conducían a unha plataforma de pedra que presumiblemente actuaba a xeito de segundo andar.
Arqueoloxía
A superficie escavada do castro é duns 700 m² e sitúase na parte norte do castro. Esta superficie estase a reducir por mor da erosión mariña, que xa fixo desaparecer algunhas das construcións castrexas escavadas. Polos restos achados dátase o recinto nunha época próxima á romanización.
As estruturas corresponden ao último momento de ocupación do castro (finais do século III). A súa estratigrafía denota unha continuidade na construción, ocupación e abandono.
Materiais
O conxunto cerámico presenta gran fragmentación, se ben puidéronse reconstruír algúns formatos menores como olas, funetes (con engobe vermello) e unha mínima representación de xerras e cuncas. Hai fragmentos moi alterados de cerámica fina, sigillata cun só fragmento de decoración con círculos concéntricos. As técnicas empregadas na decoración son o bruñido, incisa e plástica.
Malia que se atopou bastante ferralla metálica no recinto, só se rexistraron seis cravos e algúns fragmentos informes. En bronce apareceu unha fíbula anular en omega e un alfinete de pelo. Tamén se atopou unha moeda de Antoniano de mediados do século III durante a limpeza do enlousado. Apareceron unha fíbula de longo traveseiro e unha moeda con marca de ceca de Clunia, sen determinar a súa procedencia. A fíbula e a moeda, así como algúns fragmentos de cerámica nos niveis de recheo da estrutura n.º 7, levan ao período entre finais do século I e comezos do II. Documéntase a progresiva influencia na poboación indíxena doutra externa máis evolucionada, estando esta chegada asociada a unha explotación máis intensa do espazo a través da minería. Este fenómeno de aculturación e evolución non foi traumático.
Entre os materiais orgánicos destacan restos de gando bovino.
You Don't Understand Me
"You Don't Understand Me" é unha canción do dúo de pop sueco Roxette, lanzado como o primeiro single do seu álbum de grandes éxitos Don't Bore Us, Get to the Chorus! "You Don't Understand Me" foi escrita por Per Gessle e Desmond Child e foi a primeira vez que Per co-escribiu unha canción cun compositor de fama internacional.
A canción "Crazy About You" estivo unicamente dispoñible neste single e no single The Look '95 ata que unha versión demostrativa da canción foi incluída no single Salvation, lanzado en 1999.
Roxette gravou versións acústicas das cancións "The Look", "Listen to Your Heart", "You Don't Understand Me" e "Help!", nos famosos Abbey Road Studios en Londres, Inglaterra. "Help!", unha versión da canción de The Beatles, foi lanzada no recompilatorio de Roxette The Rox Box/Roxette 86-06, mentres que as outras tres cancións foron incluídas no lanzamento do single no Reino Unido e "You Don't Understand Me" tamén foi incluída no single Anyone, lanzado en 1999.
O single alcanzou o Top 10 en Suecia e Finlandia.
Marina Gatell
Marina Gatell, nada en Sabadell o 29 de abril de 1979, é unha actriz catalá.
Traxectoria
A súa nai foi directora de teatro. Estudou no Institut de Teatre de Barcelona a súa profesora foi Nancy Tuñón e completou a súa formación con distintos cursos de canto, danza, solfexo e piano. Actuou no Teatre Lliure de Barcelona e participou en varias películas, así como tamén en series de televisión como Majoria Absoluta, 7 Vidas, Hospital Central e desde mediados de 2008, na serie Lalola.
Carantoña, Carantoña, Vimianzo
Carantoña é un lugar da parroquia do Carantoña no concello coruñés de Vimianzo na comarca da Terra de Soneira. Tiña 146 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales eran 67 homes e 79 mulleres.
Lonxevidade
miniatura|dereita|400px|Comparación da esperanza de vida de homes e mulleres en función de países e territorios segundo foi definida no 2011 polo [[CIA Factbook. ]] A lonxevidade e a duración da vida son conceptos relacionados coa bioloxía e coa evolución das células e órganos de compoñen os corpos dos seres vivos, e transformacións co transcorrer da súa vida. No caso do ser humano a lonxevidade posúe importantes conexións con aspectos demográficos da sociedade, e aspectos sociolóxicos do individuo. En xeral ten que ver coa duración de vida dun ser humano ou dun organismo biolóxico e utilízase con máis frecuencia en referencia á terceira idade ou a idade dun ser vivo, por exemplo a lonxevidade dunha árbore.
As reflexións sobre a lonxevidade adoitan ir ligadas ó recoñecemento da brevidade humana e inclúen discusións sobre métodos para estendela máis aló do límite tido como normal. O tema foi non só unha preocupación da ciencia, senón tamén da literatura de viaxes, ciencia ficción e novelas utópicas.
Existe bastante dificultade en atopar a maior duración da vida humana mesmo coas modernas técnicas estandarizadas de verificación, debido a datas de nacemento inexactas ou incompletas. Múltiples lendas nas diferentes culturas e contextos relixiosos pretenderon extraordinarias lonxevidades, tanto no pasado, como a de Metuxalén na Biblia, como no futuro.
Esperanza de vida
A esperanza de vida é a media da cantidade de anos que vive unha certa poboación nun certo período.
Adóitase dividir en masculina e feminina, e vese influenciada por factores como a calidade da medicina, a hixiene, as guerras, etc, aínda que actualmente adóitase referir unicamente ás persoas que teñen unha morte non violenta. A esperanza de vida como indicador social é empregado polos sociólogos para medir o grao de desenvolvemento dun país, pero os datos poden ser relativos en tal sentido porque poden ser alterados por guerras, epidemias, violencia e outros fenómenos diferentes ós indicadores económicos. En moitos casos persoas de países subdesenvolvidos ou en vías de desenvolvemento ou de culturas naturais poden ter unha gran lonxevidade que contradi o suposto de que a maior desenvolvemento, maior esperanza de vida.
Aeroporto de Gran Canaria
O Aeroporto de Gran Canaria (IATA: LPA, OACI: GCLP) é un aeroporto español da rede de AENA situado na illa de Gran Canaria, na baía de Gando, ocupando superficie dos municipios de Ingenio e Telde. O aeroporto forma parte do aeródromo de utilización conxunta Gran Canaria/Gando xunto coa base aérea do Exército do Aire de Gando.
Lonxevidade
As persoas máis lonxevas do mundo
dereita|miniatura|223px|Yvonne Calment, filla. Persoas que exceden os cen anos non son só do interese científico, senón tamén do público en xeral interesado en alargar de maneira saudable os seus anos de vida. A seguinte é unha lista das persoas rexistradas na idade contemporánea que excederon máis de cen anos de vida.
O Grupo Xerontolóxico de Investigación, fundado entre 1990 e 1992 nos Ánxeles, busca persoas que superen os 110 anos de idade e incluíu o nome das seguintes persoas:
Aeroporto de Gran Canaria
Ocupa o quinto lugar na rede aeroportuaria española por número de pasaxeiros, tralos aeroportos de Madrid-Barajas, Barcelona, Palma e Málaga. Está igualmente entre os 25 máis importantes de Europa e entre os 100 primeiros do mundo. Tamén nas proximidades do Aeroporto de Gran Canaria atópase o Centro de Control de Tránsito Aéreo das Canarias.
O aeroporto está situado a 18 km da capital da illa, As Palmas de Gran Canaria, e a 25 km dos centros turísticos.
Amnesiac
Amnesiac é o quinto álbum da banda inglesa de rock alternativo Radiohead, editado o 4 de xuño do 2001 polo selo Parlophone. Estreouse na cima da lista británica e no número 2 da Billboard 200. O álbum vese como o máis afastado do rock e con letras menos características de Radiohead, porén conta con guitarras máis audibles que o seu predecesor Kid A. A diferenza deste, Amnesiac si contou con sinxelos exitosos. Pode observarse neste traballo as influencias da música electrónica, a música ambiente, a clásica e o jazz.
Listaxe de cancións
Notas
Laura Caveiro
Laura Caveiro, nada en Vigo en 1967, é unha escritora galega.
Traxectoria
Dase a coñecer escribindo relatos, con "Lúa chea" acada en 1986 un accésit no concurso de contos da Casa da Xuventude de Ourense. En 1993 colabora na emisora de Radio ECCA, no programa de literatura Os mundos de Horacio Oliveira, e desde 2002 co suplemento literario Faro da Cultura, e colaborou tamén con La Voz de Galicia e Grial como crítica literaria.
Sam Webb
miniatura Sam Webb, nado o 16 de xullo de 1945, é un político comunista estadounidense, que foi secretario xeral do CPUSA entre 2000 e 2014. Webb, que reside na cidade de Nova York, naceu en Maine e graduouse en 1967 pola St. Francis Xavier University, na provincia canadense de Nova Escocia. Obtivo unha Mestría en Economía pola Universidade de Connecticut.
As súas posicións públicas foron críticas co actual goberno dos Estados Unidos, as institucións e a estrutura de clases, pero relativamente acrítica dos principios do Goberno estadounidense, por exemplo, a democracia e dos controis e equilibrios, o cal é coherente coas políticas actuais do CPUSA. Webb é un firme defensor do socialismo e a democracia.
Webb liderou ao CPUSA cando se tomou a decisión para apoiar a algúns candidatos do Partido Demócrata nas eleccións presidenciais de 2004. Aínda que o CPUSA, en canto aos dous principais partidos como capitalistas, considera que a dominación republicana é perigosa. Webb argumentou que os traballadores e a propia democracia están en perigo se os republicanos están no poder.
Webb argumentou que a política independente debe facerse de maneira que se constrúa confianza e vitorias, non na forma habitual que é visto como un escenario de perder, mesmo polos proponentes de terceiros partidos como eles.
O liderado de Webb deu lugar a novos desenvolvementos no pensamento político comunista de Estados Unidos, o activismo, e a apertura. Isto inclúe o desenvolvemento dun amplo debate sobre o socialismo e a forma de chegar máis lonxe xunto cos debates e análises das cuestións claves da democracia.
É o autor de "Reflections on Socialism", un documento que reflicte as ideas que se presentaron por primeira vez en 2005 no Foro de Esquerda en Nova York. Este documento, cuxo propósito é iniciar un diálogo nacional sobre o socialismo onte, hoxe e mañá, sinala que o socialismo é unha vez máis obxecto de debate no movemento sindical, o movemento estudantil, as revistas populares e, desde logo, nos corredores do poder en todo o mundo.
Webb viaxou á República Popular da China, ao Reino Unido, a Vietnam e a Cuba, onde se reuniu con varios líderes comunistas e socialistas. Tamén representou ao CPUSA na reunión mundial de partidos comunistas que tivo lugar en Atenas, Grecia, en decembro de 2011.
Inverno
miniatura|dereita|200px|Alegoría do inverno no pazo de Lóngora. O inverno é unha das catro estacións do ano das zonas temperadas. Comeza ó remate do outono, no hemisferio norte o día 21 de decembro e remata o 20 de marzo, para dar paso á primavera. A característica astronómica é que nese período o ángulo formado pola liña Terra-Sol e centro da Terra-Polo Norte pasa do mínimo (23º 26', solsticio de inverno) a 90º (equinoccio de primavera). En Galicia caracterízase principalmente pola importante baixada das temperaturas, o que unido ás altas precipitacións dan lugar a habituais neves en zonas de certa altitude.
Na astronomía chinesa (e doutros países asiáticos), considérase que o inverno comeza arredor do 7 de novembro, co Jiéqì, coñecido como 立冬 lì dōng, "establecemento do inverno".
Praza da Universidade
miniatura|Fachada da Facultade de Xeografía e Historia. A praza da Universidade é unha pequena praza, de forma triangular, situada na cidade vella de Santiago de Compostela, entre a praza da Fonte Seca e a travesa da Universidade, polo norte, e a praza de Mazarelos polo sur. O seu nome débese a que todo o seu lado leste está ocupado pola fachada de edificio da antiga Universidade central de Santiago, hoxe Facultade de Xeografía e Historia da Universidade de Santiago de Compostela, e a da igrexa da Universidade. Polo lado oeste destaca o edificio ocupado polo Instituto da Lingua Galega.
Edificios
miniatura|Sala da Biblioteca da Facultade de Xeografía e Historia, antiga Biblioteca Xeral.
Aliivibrio finisterrensis
Aliivibrio finisterrensis sp. nov. é unha nova especie de bacterias gramnegativas da familia Vibrionaceae, que foi descuberta en diversas partes da costa galega vivindo en ameixas polos investigadores da Universidade de Santiago de Compostela Roxana Beaz-Hidalgo, Alejandra Doce, Sabela Balboa, Juan L. Barja e Jesús L. Romalde. O seu nome fai referencia a finisterra (o fin da terra en latín), xa que Galicia na antigüidade romana era considerada o fin do mundo.
Descubrimento
Nunha serie de estudos comezados en 2004 e 2005 da flora bacteriana da costa galega, illáronse da ameixa xaponesa (Ruditapes philippinarum) cultivada en Galicia catro cepas de bacterias coas características das vibrionáceas, e moi relacionadas con outras especies do xénero Aliivibrio, pero diferentes delas, polo que se propuxo en 2010 a creación da nova especie A. finisterrensis. As análises de hibridación ADN-ADN coas outras especies do xénero confirmaron que os valores estaban por debaixo do 70%, o que xustificaba a creación da nova especie.
Características
A especie ten forma de bacilo de 1,36–2,15 microns de lonxitude e 0,80–1,05 microns de largura, e as células poden aparecer soas, en pares ou en agregados de moitas células. Ten un flaxelo polar e é anaerobia facultativa. Forma colonias arredondadas de marxes lisas. Fermentan a glicosa sen produción de gas e son oxidase e catalase positivas. Algunhas cepas reducen os nitratos. Viven optimamente a concentracións do 1 ao 3% de NaCl e o seu rango de temperaturas vai de 4 a 35 °C. A diferenza doutras vibrionáceas, esta especie non é bioluminescente. Son urease positivas e fermentan a xentiobiosa.
Maxina ou a filla espúrea
Magina ou a filla espúrea (tamén Majina ou a filla espúrea; Maxina ou a filla espúrea; Maxina ou a filla espuria ou simplemente Maxina, segundo as edicións) é unha novela de Marcial Valladares. Escrita en 1870, en pleno Rexurdimento, está considerada a primeira novela moderna en lingua galega.
Trama
Ao quedaren orfos os meniños póñense a traballar na casa doutros labregos, pero son sacados polo padriño de Ermelio, o señorito Salvio, e mais polo marqués de Tria-Castela, que ao cabo, nunha anagnórise, resulta ser o avó biolóxico de Maxina, pois fora o seu fillo o que violara a Otilia.
Os irmáns marchan estudar a Madrid, e ao cumpriren dezaoito anos casan e reciben a herdanza dos seus protectores. Por outra banda, Otilia, que ía casar con Salvio, tolea. miniatura| XV [...] visitaron a capela das reliquias e moitas outras; deron un paseo polos claustros, contemplando dende eles as erguidas torres [[Catedral de Santiago de Compostela|daquela gran basílica, especialmente a do reloxo e, voltos ó sagrado templo, tomaron auga bendita e saíron pola porta da Quintana. ]]
Narración
A obra, narrada en terceira persoa, está estruturada en 17 capítulos, que responden a cambios no espazo ou no tempo.
Alfredo Ferreiro
Alfredo Ferreiro Salgueiro, nado na Coruña o 20 de marzo de 1969, é un escritor en lingua galega.
Traxectoria
É licenciado en filoloxía hispánica e está especializado en teoría da literatura. Ten participado en diversas publicacións académicas, é mantén o vencello co mundo universitario.
Como autor, comezou cando novo publicando poesía na revista Luzes de Galiza. Como editor, é socio fundador de "Amigos de Azertyuiop" (1995) xunto a Tati Mancebo, Dulce Fernández Graña e François Davo. A devandita agrupación editou Os Cadernos de Azertyuiop (1995-1999), unha recompilación de obras de diversos autores.
Mantén, conxuntamente con outros autores, o blog de crítica literaria O levantador de minas, que obtivo un premio da AELG en 2011. Así mesmo, foi un dos membros do equipo da comunidade de blogs en lingua galega Blogaliza.
Maxina ou a filla espúrea
Lingua
No momento da escritura da obra aínda non existía unha normativa oficial do galego. Con todo, o papel como lexicógrafo de Valladares Núñez definiu uns certos criterios no texto.