cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pelagornítidos
Ecoloxía e extinción
A diferenza dos dentes verdadeiros de aves mesozoicaa como Archaeopteryx ou Aberratiodontus, os pseudodentes dos Pelagornithidae non parece que foran aserrados ou tiveran algunha clase de beira cortante especializada, polo que eran útiles para soster presas escorregadizas para tragalas enteiras en vez de para cortar cachos destas. Dado que os dentes eran ocos ou estaban cheos de óso esponxoso e desgastábanse ou rompían con facilidade nos fósiles, conxectúrase que non eran especialmente resistentes en vida. As presas dos pelagornítidos deberon ser presas de corpos moles, e serían principalmente cefalópodos e peixes de pel mol. As súas presas puideron ter alcanzado un tamaño considerable. Aínda que algunhas reconstrucións mostran aos pelagornítidos como aves mergulladoras do estilo dos mascatos, as delgadas paredes dos ósos altamente pneumatizados debíanse fracturar facilmente xulgando polo estado de moitos dos fósiles, o cal o fai un método de alimentación improbable, se non totalmente perigoso. En vez disto, as presas puideron ser capturadas desde o aire mentres as aves sobrevoaban a superficie do océano ou nadaban, e estas seguramente mergullaban só o peteiro na maioría dos casos. A súa articulación do óso cadrado coa mandíbula inferior parecíase á dos pelicanos ou outras aves que poden abrir o seu pico amplamente. As aves pseudodentadas puideron encher un nicho ecolóxico case idéntico ao dos maiores pterosauros piscívoros, cuxa extinción ao final do Cretáceo puido despexar o camiño para o posterior exitoso dominio dos Pelagornithidae, que duraría 50 millóns de anos. Como os actuais albatros (pero quizais de forma diferente aos pterosauros nos distintos climas e placas tectónicas do Mesozoico), as aves pseudodentadas puideron usar o sistema de correntes oceánicas e a circulación atmosférica para tomar varias vías planando de ida e volta sobre os océanos abertos, regresando a aparearse só cada poucos anos. A diferenza dos albatros, os cales evitan as correntes ecuatoriais tropicais coas súas calmas ecuatoriais, os Pelagornithidae atopáronse en zonas onde se daban todo tipo de climas, e os rexistros de hai 40 Ma esténdense desde Bélxica ata a Antártida pasando por Togo. É notable que os pingüíns e os plotoptéridos (ambos os grupos de aves mergulladoras que se alimentaban sobre a plataforma continental) atópanse case invariablemente na compaña das aves pseudodentadas. Por tanto, estas parece que se reunían en rexións con surxencias, presumiblemente para alimentarse para quizais reproducirse nas proximidades.
miniatura|esquerda|Esqueleto de Pelagornis chilensis visto desde abaixo. Afirmouse en ocasións que así como lle ocorreu a outras aves mariñas (como por exemplo os plotoptéridos non voadores), a radiación evolutiva dos cetáceos e os pinnípedes superou ás aves pseudodentadas e levounas á súa extinción. Aínda que isto pode ser certo para os plotoptéridos, para os pelagornítidos non é moi probable por dúas razóns: Primeiro, os Pelagornithidae continuaron evolucionando durante 10 millóns de anos despois de que evolucionaran os misticetos, e a mediados do Mioceno Pelagornis coexistiu con Aglaocetus e con Eobalaenoptera harrisoni na costa leste do Atlántico norte, mentres que no Pacífico Osteodontornis habitou nos mesmos mares que Balaenula e Morenocetus; o pequeno xénero ancestral de cachalote Aulophyseter (e/ou Orycterocetus) aparecen nos océanos do Hemisferio Norte desa época, mentres que o cachalote mediano Brygmophyseter percorría o Pacífico Norte. No que concirne aos pinnípedes do Mioceno, unha ampla diversidade de morsas antigas e leóns mariños como Thalassoleon habitaban o nordeste, mentres que a antiga foca leopardo Acrophoca é unha especie notable do Pacífico sueste. Por outra parte, os pinnípedes están limitados a augas próximas á costa mentres que as aves pseudodentadas vivían nos mares abertos, igual que os grandes cetáceos, e como todos os grandes carnívoros estes tres grupos eran estrategas do K con densidades de poboación moderadas ou moi baixas.
Por tanto, a competencia directa por comida entre estas aves e os cetáceos ou os pinnípedes non puido ser moi forte. Tanto as aves coma os pinnípedes poderían necesitar terreos preto do mar chairos para ter neles as súas crías, e esta competencia puido ter un impacto na poboación de aves. As especializacións para o planeo dinámico puideron restrinxir os posibles sitios de nidación para as aves, pero por outro lado, as terras altas ou as serras litorais puideron proporcionar territorios de cría aos Pelagornithidae que eran inaccesibles para os pinnípedes; da mesma maneira que moitos albatros hoxe en día aniñan nas teras altas de illas (por exemplo nas Galápagos ou en Torishima). As aves de dentes óseos probablemente necesitaban fortes correntes ascendentes para engalar e puideron preferir en calquera caso sitios altos por esta razón, o que fai mínima a competencia coas colonias de pinnípedes. En canto aos terreos de cría localizados, atribuíronse provisionalmente fragmentos de cascas de ovos xigantes das montañas Famara en Lanzarote (Illas Canarias) a aves pseudodentadas do Mioceno tardío. Na Arxila de Londres do Ypresiense da Illa de Sheppey, onde se atopan fósiles de pelagornítidos con frecuencia, estes estaban depositados nun mar epicontinental de pouco fondo durante o Máximo termal do Paleoceno-Eoceno con altos niveis do mar. Os presuntos sitios de aniñación non puideron estar tan afastados da costa como o están moitas colonias de aves mariñas de hoxe, xa que a rexión estaba encerrada entre os Alpes, os Montes Grampianos e os Alpes Escandinavos, nun mar menos extenso ca o actual mar Caribe. As aves pseudodentadas do Neoxeno son comúns ao longo das costas americanas preto dos Montes Apalaches e montañas das Cordilleiras, e estas especies presumiblemente aniñaban non moi lonxe da costa ou mesmo nas propias montañas. A este respecto a presenza de óso medular nos espécimes de Lee Creek Mine en Carolina do Norte (EUA) é notable, e entre as aves esta característica xeralmente se encontra nas femias grávidas, o que indica que os terreos de aniñación non se encontraban moi lonxe. Por outra parte, nas illas de orixe volcánica do océano Pacífico a erosión dos últimos millóns de anos destruíu calquera resto das colonias de aniñación dos pelagornítidos que puideron existir algunha vez no océano aberto. Por exemplo, a Illa Necker era de considerable tamaño hai dez millóns de anos, cando Osteodontornis percorría o Pacífico.
miniatura|dereita|[[Squalodon|Squalodon calvertensis, un escualodóntido do Mioceno Medio.]] Non se pode, pois, atribuír a unha soa razón obvia a extinción das aves pseudodentadas. Un escenario de cambio ecolóxico xeneralizado – exacerbado polo inicio das eras de xeo e os cambios nas correntes oceánicas debido á deriva continental (como a aparición da corrente circumpolar antártica ou o peche do istmo de Panamá) – é unha causa máis probable, sendo os pelagornítidos os remanentes dunha fauna mundial do Paleoxeno que estaba fracasando na súa adaptación. Neste sentido pode ser significativo que algunhas liñaxes de cetáceos, como os primitivos golfiños da familia Kentriodontidae ou os Squalodontidae, floreceron xunto cos Pelagornithidae e terminaron extinguíndose nunha época próxima. Da mesma maneira, a actual diversidade de xéneros de pinnípedes e cetáceos evolucionou maiormente durante o límite Mioceno-Plioceno, o que suxire que apareceron moitos nichos ecolóxicos ou quedaron vacantes. Adicionalmente, o que fose que causase a disrupción do Mioceno Medio e a crise salina do Mesiniense afectou moito á cadea trófica dos océanos da Terra, e este último evento levou a unha ampla extinción de aves mariñas. En conxunto, estes factores fixeron que os animais do Neoxeno finalmente substituísen aos últimos restos da fauna paleoxena no Plioceno. De feito, é salientable que as aves pseudodentadas antigas atópanse normalmente nos mesmos depósitos que os plotoptéridos e os pingüíns, mentres que as formas máis recentes son simpátricas con araos romeiros, albatros, pingüíns e os proceláridos, os cales, porén, experimentaron unha radiación adaptativa de considerable extensión coincidente coa caída da cadea trófica de tipo Paleoxeno (e probablemente causada por esta). Aínda que o rexistro fósil é sempre incompleto, parece que os corvos mariños e gaivotas moi raramente se encontran en asociación cos pelagornítidos.
miniatura|dereita|A finais do Neoxeno, os antepasados do tiburón [[Carcharhinus leucas puideron ocasionalmente devorar aves pseudodentadas preto das costas do actual Carolina do Norte.]] Independentemente da causa da súa extinción, durante o longo período da súa existencia estas aves convertéronse en presas doutros grandes depredadores. Poucas das aves que coexistiron con estas eran grandes dabondo como para danalas mentres voaban. Como se evidencia por Limnofregata do Eoceno Inferior, as fragatas coevolucionaron cos pelagornítidos e puideron acosar a algunhas das especies pequenas para roubarlles a comida en ocasións, como hoxe en día llela rouban aos albatros. Nos estratos do Mioceno medio ou principios do Plioceno de Lee Creek Mine, atopáronse restos de aves pseudodentadas que probablemente foron vítimas de tiburóns mentres se alimentaban. Entre os maiores membros da abondosa fauna de tiburóns de Lee Creek Mine que cazaban preto da superficie da auga están a Notorynchus cepedianus, Carcharias, Isurus, Cosmopolitodus, e Carcharodon. Outros tiburóns inclúen o Hemipristis serra, Galeocerdo, Carcharhinus, Negaprion brevirostris e peixes martelos (Sphyrna), e quizais (dependendo da idade dos fósiles de aves) tamén o peixe serra Pristis, os tiburóns Odontaspis, e Lamna e Parotodus benedeni. É salientable que os fósiles de aves mergulladoras máis pequenas (como araos romeiros, somorgullos e corvos mariños) así como os de albatros atópanse moito máis comunmente nos pellets do contido estomacal de tiburóns que as aves pseudodentadas, o que apoia a idea de que estas últimas tiñan baixas densidades de poboación e capturaban a maior parte da súa comida en pleno voo.
Aparencia externa
miniatura|esquerda|Unha reconstrución xenérica de [[Osteodontornis, pero probablemente moi aproximada.]] miniatura|Dous albatros [[Diomedea exulans mostrando o típico patrón de cor das aves mariñas.]] miniatura|Como outros [[Anseriformes moi basais, a Chauna torquata carece das cores brillantes e do dimorfismo sexual moi aparente que presentan moitos parrulos de superficie.]] Non se sabe nada seguro sobre a coloración destas aves, xa que non deixaron descendentes vivos. Pero pódense facer algunhas inferencias baseándose na súa filoxenia: se estas aves eran membros do grupo de "aves acuáticas superiores" (ver máis adiante), entón probablemente terían unha plumaxe similar á representada na reconstrución de Osteodontornis orri, xa que os Procellariiformes e Pelecaniformes no moderno sentido (ou Ciconiiformes, se os Pelecaniformes son incluídos nestes) raramente teñen carotenoides ou cores estruturais nas plumas, e xeralmente carecen mesmo de feomelaninas. Por tanto, as únicas cores que comunmente se observan nestas aves son negra, branca e varios tons de gris. Algúns teñen parches de plumas iridescentes, ou matices pardos ou avermellados, mais estes son raros e de extensión limitada, e as especies que os teñen (por exemplo os avetouros, os ibis ou Scopus umbretta) viven normalmente en hábitats de auga doce.
Se as aves pseudodentadas pertencían a Galloanserae, a presenza de feomelaninas nas súas plumas sería máis probable, pero é notable que as liñaxes máis basais de Anseriformes normalmente son de cor gris e negra ou branca e negra. Entre as aves oceánicas en xeral, a parte superior adoita ser moito máis escura que a inferior (incluíndo as ás); aínda que algunhas pardelas son totalmente de cor gris escura, ou dunha combinación dun gris máis ou menos escuro na parte superior e branco na inferior e (usualmente) a cabeza é dunha coloración branca que se observa moito nas aves mariñas e puido ser plesiomórfica para as "aves acuáticas superiores" ou, quizais máis probablemente, ser unha adaptación para proporcionar camuflaxe, en particular para evitar ser destinguida contra o ceo pola súas presas no mar. É notable que polo menos as plumas rémixes primarias, así como outras plumas de voo`, son xeralmente de cor negra en moitas aves; mesmo se o resto da plumaxe é completamente branca, como nalgúns pelicanos ou en Leucopsar rothschildi. Isto débese a que as melaninas se polimerizan, facendo que as plumas escuras sexan moi robustas; e dadas as grandes forzas ás que se expoñen as plumas das aves no voo, a gran cantidade de melanina dálles unha maior resistencia contra os danos debidos ao uso. Nas aves planadoras dependentes dos fortes ventos como eran os pelagornítidos, as puntas das ás e talvez das colas serían negras.
Taxonomía, sistemática e evolución
O nome "pseudodontornes" fai refeencia ao xénero Pseudodontornis, que serviu por algún tempo para denominar a familia. Porén, o nome en uso actual, Pelagornithidae, antecede a Pseudodontornithidae, e, por tanto, os autores modernos xeralmente prefiren usar "pelagornítidos" en vez de "pseudodontornes". Este último nome era o xeralmente usado na literatura científica de mediados do século XX.
A maior confusión taxonómica e sistemática afectou a Dasornis. Este xénero foi establecido baseándose nun fragmento cranial grande, que durante moito tempo fora situado na familia Gastornithidae debido simplemente ao seu tamaño. Hoxe, recoñécese que Argillornis pertence a Dasornis; este foi descrito a partir de ósos da á, e xeralmente incluído en Sulae como parte de "Elopterygidae", outra "familia" sen validez, e o seu xénero tipo non é considerado como unha ave de tipo moderno polos autores actuais. Algúns fragmentos óseos adicionais do tarsometatarso (nocello) foron situados no xénero Neptuniavis e asignados a Procellariidae nos Procellariiformes. Ata 2008 non se demostrou que todos estes restos pertencían ao xénero de ave pseudodentada Dasornis.
Sistemática e filoxenia
A sistemática das aves de dentes óseos foi suxeito dun considerable debate. Inicialmente, foron relacionadas cos (daquela parafiléticos) "Pelecaniformes" (pelicanos e os seus presuntos parentes, como os mascatos e as fragatas) e os Procellariiformes (aves de nariz en tubo como os albatros e pardelas), debido á súa anatomía xeral similar. Algúns dos primeiros restos do enorme Dasornis foron considerados unha ratites e máis tarde un gastornítido. Estes restos mesmo foron usados para suxerir unha relación próxima entre estes dous grupos, e certamente, os pelícanos e os procelariformes, así como os outros "Pelecaniformes" (corvos mariños e parentes), os cales son preferiblemente separados hoxe nos taxons Phalacrocoraciformes, os Ciconiiformes (cegoñas e/ou garzas e ibis ou os Pelecaniformes "coroa") e os Gaviiformes (mobellas/mergullóns) parecen constituír unha radiación, posiblemente un clado, de "aves acuáticas superiores". Porén, os Pelagornithidae xa non son considerados o elo perdido entre pelicanos e albatros, senón como moito próximos aos primeiros e só converxentes cos últimos en ecomorfoloxía.
miniatura|dereita|Cranio de cerceta ([[Anas crecca). Como é típico nos Galloanserae, o óso palatino ("Pa") non se expande cara abaixo.]] miniatura|dereita|Cranios do mascato [[Morus bassanus (arriba) e varios Charadriiformes (abaixo). Nótese a expansión do óso palatino dentro da órbita do ollo nestas neoaves. Nótense tamén as impresións da glándula salina supraorbital dos Charadriiformes.]] En 2005, unha análise cladística propuxo unha relación próxima entre as aves pseudodentadas e os Anseriformes. Estas non forman parte das "aves acuáticas superiores" senón de Galloanserae, unha liñaxe basal das aves neognatas. Algunhas características, maiormente do cranio, apoian esta hipótese. Por exemplo, os pelagornítidos carecen dunha crista sobre o lado inferior do óso palatino, mentres que nas Neoaves, o clado irmán dos Galloanserae (que inclúe as "aves acuáticas superiores" e as "aves terrestres superiores") presentan esta crista. Tamén, igual que nos patos, gansos e cisnes, os pelagornítidos só teñen dous (non tres) cóndilos no proceso mandibular do óso cadrado, co cóndilo medio proxectado cara atrás do cóndilo lateral. A súa articulación do basipterigoideo é similar á dos Galloanseres. No lado da lámina do parasfenoide, hai unha ampla plataforma coma nos Anseriformes. O punto de suxeición da parte coronoidal do músculo adutor externo da mandíbula das aves de dentes óseos estaba localizado na liña media, o proceso rostropterigoide tiña un apoio na súa base e o óso mesetmoide tiña unha profunda depresión na cuncha caudal, coma nos Gallonaserae.
En canto a outras partes do esqueleto, as sinapomorfias propostas dos pelagornítidos e os Galloanserae atópanse maiormente nos brazos e ósos da man: a ulna ten unha parte superior posterior fortemente convexa no extremo do cóbado – en cuxo extremo en dirección á man se suxeitan os músculos escapulotricipitais –, un cótilo dorsal acabado en punta e só unha leve depresión para aloxar o menisco entre a ulna e o radio; cara ao cóbado, o suco intercondilar da ulna faise máis amplo e limita por unha longa crista sinuosa na zona ventral. Porén, o radio ten unha beira convexa ventral no cótilo umeral, o cal continúa prominentemente o bordo interno da protuberancia onde se suxeita o músculo bíceps braquial; cara á parte superior do óso radio a superficie vólvese chaira e triangular en dirección á man cara á superficie articular da ulna. O carpometacarpo tanto dos Anseriformes coma das aves pseudodentadas ten un prominente proceso pisiforme, o cal se estende desde a tróclea carpal bastante lonxe en dirección aos dedos ao longo do lado dianteiro do óso. Na parte inferior do carpometacarpo hai unha longa pero estreita sínfise dos metacarpos distais, e o óso metacarpal grande ten unha crista media o cal no seu extremo externo cúrvase cara á cola, e a articulación do polgar ten unha protuberancia ben desenvolvida na parte posterior da súa superficie articular. As patas e os ósos do pé, como é de agardar nunhas aves que non están tan especializadas para nadar coma as aves acuáticas, mostran menos similitudes entre os Anseriformes e as aves pseudodentadas: no tibiotarso hai unha incisión ampla entre os cóndilos, e o centro do cóndilo é máis estreito que o cóndilo lateral e cara adiante sobresae; o tarsometatarso ten un forame baixo distal vascular coa apertura deprimida na súa superficie plantar e unha tróclea no dedo medio que é alongada, lixeiramente oblicua, proxectándose na parte inferior do pé e formando unha punta no extremo.
Non está claro se estas apomorfias realmente vinculan os Anseriformes e as aves de dentes óseos, pero, por outra parte, o esterno, a parte distal do úmero e os ósos das patas dos pelagornítidos parecen mostrar apomorfias típicas das "aves acuáticas superiores". Mentres que os detalles dos ósos do neurocranio son moi informativos para a clasificación filoxenética, os trazos do cranio en que ambos os grupos son similares están xeralmente relacionados co punto onde o peteiro se suxeita ao cranio, e, por tanto, poden estar suxeitas ás forzas selectivas orixinadas por ter que atrapar as súas presas desde a capa superior da auga. As aparentes características non neoavianas que distinguen os pelagornítidos poderían ser só plesiomorfias retidas ou atavismos (reversións a un tipo ancestral); xa que as "aves acuáticas superiores" son Neoaves moi antigas e ningún dos supostos membros basais da súa radiación (véxase tamén "Graculavidae") foron incluídos na análise, e non se sabe con certeza cando se adquiriron as condicións derivadas típicas das Neoaves modernas. Os trazos dos ósos do pé son notoriamente propensos a verse afectados polas forzas de selección nas aves; por tanto, a evolución converxente pode inhibir ou mesmo invalidar as análises cladísticas; con todo, as aparentes autopomorfias do antebrazo e os ósos da man son difíciles de explicar como non sexa por unha relación evolutiva real. A localización das glándulas salinas dentro das órbitas oculares de Osteodontornis e Pelagornis (e probablemente outros xéneros) mostra que fosen as que fosen as súas relacións fioloxenéticas, os pelagornítidos estaban adaptados ao hábitat oceánico de forma independente dos pingüíns e os procelariformes, os cales teñen glándulas salinas supraorbitais. Unha característica usada para negar unha relación próxima cos pelicanos é o seu hálux vestixial ou ausente (coma nos patos, pero a diferenza dos pelicanos, os cales teñen catro dedos totalmente desenvolvidos e con membrana interdixital). Pero como se sabe actualmente, os pelicanos están máis achegados ás cegoñas (as cales teñen hálux pero non membranas) que ás aves pseudodentadas, e nelas evolucionaron dedas do pé con membranas independentemente. Como o hálux hipertrofiado e con membrana é apomórfico e parafilético, a súa ausencia nas aves pseudodentadas non proporciona moita información sobre o seu parentesco.
Aínda que os Galloanserae xigantes foron comúns e diversos especialmente no Paleoxeno, estas (coma Gastornis e Dromornis) eran aves terrestres non voadoras; isto quizais é significativo dado que as únicas outras aves con "dentes óseos" coñecidas son as dúas especies do xénero Thambetochen, que son grandes patos non voadores das Illas Hawai. En calquera caso, a análise cladística feita en 2005 usou unha mostra representativa dos Procellariiformes e obtivo un clado ben fundamentado que apoia o actual consenso. A presunta relación próxima entre os pelagornítidos e os procelariformes pode, pois, ser desbotada. En canto aos "Pelecaniformes", as análises non obtiveron a filoxenia correcta e non incluíron ao peteiro zapato (Balaeniceps rex, un "elo perdido" entre os pelicanos e as cegoñas); claramente, a radiación adaptativa da liñaxe de pelicanos-cegoñas induce a erro na análise. Ademais, os Galloanserae non resultaron na análise monofiléticos. En 2007, unha análise cladística moito máis extensa da anatomía das aves que incluía algunhas formas fósiles (aínda que non os cruciais taxons do Cretáceo Superior, en particular o enigmático Laornis edvardsianus: Mayr 2009: p. 21, os cales son xeralmente coñecidos soamente por restos fragmentarios) resolveu algo mellor a radiación das "aves acuáticas superiores"; aínda así, o problema dos trazos da pata e o pé que levan a confusións nas análises segue sendo notable.
Como aínda non están claras as relaciones destas aves tanto coas Galloanserae coma coas "aves acuáticas superiores", polo de agora son situadas nunha orde distinta, Odontopterygiformes a modo de compromiso, en vez de constituír a suborde Odontopterygia dos pelecaniformes/ciconiiformes ou dos anseriformes, ou mesmo unha familia dos Anseriformes, Ciconiiformes ou Pelecaniformes. En calquera caso dita clasificación é difícil que sexa errada, xa que as aves pseudodentadas son distintas tanto dos Presbyornithidae coma dos Scopidae, hoxe en día xeralmente considerados como as ramas máis basais dos Anseriformes e o grupo dos pelicanos e cegoñas, respectivamente. Isto tamén deixa a opción de separar os Pelagornithidae en varias familias segundo sexa apropiado. É interesante notar que cando Boris Spulski estableceu o grupo Odontopterygia en 1910, fíxoo en parte porque notou algunhas similitudes entre as aves pseudodentadas e as Galloanserae xa mencionadas antes. Dasornis foi durante moito tempo confundido cun Gastornithiformes, os cales agora son considerados moi próximos aos Anseriformes. Igualmente, o pelagornítido Palaeochenoides mioceanus foi inicialmente considerado un anseriforme, e o mesmo podería ser certo para o suposto cisne do Oligoceno Guguschia nailiae. Porén, no caso anterior, un ano despois da súa descrición publicouse unha "moito máis que convincente" análise para unha clasificación destas aves fóra do grupo do Galloanserae. Moitos ósos non recoñecidos de pelagornítidos foron inicialmente asignados ás familias de "aves acuáticas superiores", normalmente do (por entón parafilético) "Pelecaniformes", pero en particular o tarsometatarso foi confundido co dun procelariiforme. Os Odontopterygiformes foron establecidos orixinalmente cando se describiu Osteodontornis a partir dun dos poucos esqueletos razoablemente completos destas aves. Hildegarde Howard encontrou que, aínda que algunhas das súas características se parecesen ás doutras aves, a súa combinación era moi distinta á de calquera outra neognata coñecida.
Xéneros e espécimes sen identificar
Debido ao estado fragmentario e esmagado de moitos dos restos de aves pseudodentadas, non está claro que a ducia de xéneros nomeados sexan todos válidos. Só os peteiros son rexos dabondo e distintivos como para permitir unha boa delimitación taxonómica, e mesmo estes son atopados xeralmente rotos en cachos. Por exemplo, descubriuse recentemente que Argilliornis e Neptuniavis son os ósos do brazo e das patas, respectivamente, de Dasornis, que ata entón só era coñecido por ósos craniais. Considérase normalmente que o tamaño é un marcador fiable da diversidade xenérica, mais tendo coidado de determinar que os espécimes menores non procedan de aves inmaturas.
Provisionalmente, recoñécense os seguintes xéneros: Poden ser tamén pelagornítidos algunhas outras aves do Paleoxeno (e nun caso posiblemente do Cretáceo Superior), xeralmente taxons coñecidos só a partir de restos fragmentarios. Estes normalmente non son situados aquí, pero o gran tamaño dos fósiles e as similitudes coñecidas de certos ósos de aves pseudodentadas cos doutras liñaxes xustifican estudos adicionais. Os xéneros en cuestión son Laornis, Proceriavis, Manu e Protopelicanus.
Vandellòs i l'Hospitalet de l'Infant
Historia
300px|miniatura|Masboquera Vandellòs aparece citado xa en 1342 co nome de Vallis Laurorumi e en 1460 como Vall de Llorer. Formou parte do termo municipal de Tivissa e quedou integrado na baronía de Castellvell. A partir de 1241, a baronía empezou a ser coñecida como baronía de Entenza ao casar unha neta do señor de Castellvell con Berenguer de Entenza. En 1324, Guillem de Entenza cedeu a baronía ao rei Xaime II e quedou integrada dentro do condado de Prades.
En 1813, as tropas do mariscal Suchet saquearon a cidade. En 1835 a poboación sufriu graves danos por mor dun terremoto. L'Hospitalet foi fundado polo infante Pedro, fillo de Xaime II e de Branca de Nápoles, o 8 de novembro de 1344. Pedro levantou un edificio ao que chamou Hospital del Coll de Balaguer; o hospital era un edificio de planta cadrada de 54,6 metros de lado cunha torre en cada un dos seus ángulos de 18,5 metros. O intento de repoboación por parte de Pedro fracasou ata que en 1362 o seu fillo Juan de Prades adquiriu máis terreos para o hospital. Este novo edificio foi destruído no século XV.
Economía
O turismo converteuse nunha das principais fontes de ingresos do municipio. Construíronse diversos equipamentos como hoteis e urbanizacións. En l'Hospitalet de l'Infant atópase un porto deportivo que dispón de 575 amarres.
A agricultura foi durante moito tempo a base económica da cidade. Actividade que cambiou a partir da construción da central nuclear de Vandellòs en 1972. Os cultivos que aínda permanecen son principalmente abeleiras, amendoeiras e cereais.
Llanos
miniatura|300px|Mapa da [[ecorrexión dos Llanos.]] miniatura|300px|Paisaxe dos Llanos de Colombia. Os Llanos son unha rexión do norte de Suramérica repartida entre Venezuela e Colombia, na conca do Orinoco.
É unha ecorrexión e ecosistema que forma parte do proxecto Global 200, que inclúe ecosistemas prioritarios para a conservación da Natureza do World Wide Fund for Nature (WWF).
Ten dúas estacións climatolóxicas ben marcadas, a estación de chuvia e a estación de seca, e caracterízase polas súas extensas sabanas, e o seu clima intertropical de sabana (na clasificación climática de Köppen, que é húmido e caloroso, exceptuando nos llanos altos, con clima máis suave), con altas temperaturas en xeral.
A rexión, por situarse no interior e, polo tanto, en ausencia de influencia marítima, permite unha maior amplitude térmica diaria que nas zonas costeiras; as temperaturas máis baixas rexístranse na época de chuvias, e polo tanto en agosto adoitan rexistrarse temperaturas máis baixas que en xaneiro, pero a amplitude térmica anual é, de todos os xeitos, pouco significativa en xeral.
A importancia económica dos Llanos débese a que esta é unha rexión apta para a gandería extensiva e para a agricultura. Tamén existe unha importante actividade petroleira nos estados venezolanos de Anzoátegui, Apure, Barinas, Guárico e Monagas, e nos departamentos colombianos de Arauca, Casanare, Vichada e Meta.
O principal ritmo musical dos Llanos é o joropo.
División político-administrativa
Os Llanos forman parte do territorio de dous países: Colombia (onde conforman a rexión da Orinoquía, e onde se lles dá o nome de Llanos Orientais), e Venezuela. A división político-administrativa é:
En Venezuela
miniatura|270px|Grupo de [[capibaras no Hato La Fe, Llanos do Estado Guárico (Venezuela).]]
No territorio venezolano, os Llanos están conformados polos estados Apure (excepto o Municipio Páez), Barinas, excepto os municipios Cruz Paredes e Bolívar, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui e Monagas. Os Llanos venezolanos concentran o 14% dos habitantes do país. En Venezuela os Llanos divídense en tres rexións:
Das 24 entidades federais do país, sete son dos Llanos:
En Colombia
miniatura|260px|Os Llanos Orientais ou Orinoquía. miniatura|260px|Os Llanos Orientais en [[Colombia (verde).]] miniatura|260px|Departamentos dos Llanos Orientais.
No territorio colombiano son catro os departamentos que abarcan case a totalidade da Orinoquía ou Llanos Orientais: Arauca, Casanare, Vichada e Meta. Porén nalgunhas partes o Llano esténdese máis alá do río Guaviare cara aos departamentos do Guainía e Guaviare, se ben estes son considerados maioritariamente amazónicos.
Danielle Steel
Danielle Fernande Dominique Schülein-Steel, coñecida como Danielle Steel, nada o 14 de agosto de 1947 en Nova York, é unha escritora de best-séllers dos Estados Unidos de América. Acadou gran sona sobre todo polas súas novelas románticas. Vendeu máis de 530 millóns de exemplares dos seus libros (a data de 2005). As súas novelas estiveron na lista de bestseller do New York Times durante máis de 390 semanas consecutivas e 21 foron adaptadas para a televisión.
Rubaíño, Silán, Muras
Rubaíño é un lugar da parroquia de Silán no concello lugués de Muras na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 0 habitantes.
Mikael Bodlore-Penlaez
Mikael Bollore-Penlaez, nado en Brest o 24 de febreiro de 1975, é un autor, cartógrafo e militante bretón. Tamén é unha das persoas que facilitaron a orixe da extensión de internet .bzh.
Vandellòs
thumb|Igrexa parroquial de Vandellòs Vandellòs é unha localidade que pertence ao concello de Vandellòs i l'Hospitalet de l'Infant, na provincia de Tarragona. É o antigo núcleo do municipio, ao que deu nome ata 1990 cando cambiou polo actual. Ten unha poboación de 946 habitantes.
Vandellòs atópase a 281 metros de altitude, xunto á estrada C-44, entre l'Hospitalet de l'Infant e Tivissa. A súa igrexa parroquial, dedicada a Sant Andreu, data de 1733 e está formada por un edificio de tres naves con cúpula de estilo renacentista. As súas festas celébranse o 26 de setembro, festividade de Sant Cosme e Sant Damià.
Aguia rapaz
A aguia rapaz (Aquila rapax), é unha ave de rapina de tamaño grande, de aspecto externo moi semellante ó da Aquila nipalensis.
Descrición
Miden entre 62 e 72 cm de lonxitude, cunha envergadura de alas de entre 165 e 185 cm. O seu cor varia entre diversos matices do castaño, máis leonado na parte inferior e con plumas anegradas na cola e as alas. A parte inferior do lombo é moi pálida. Son algo máis pequenas e pálidas cá Aquila nipalensis da que se diferencian ademais por carecer de tons pálidos na gorxa. As aves inmaturas teñen a plumaxe menos contrastada cós adultos, aínda que amosan unha gran variedade de tons.
A súa chamada característica recorda algo a do corvo, pero son en xeral aves silenciosas, agás durante o cortexo.
Clasificación
A aguia rapaz foi considerada coma a unha especie única coa Aquila nipalensis. Foron separadas en especies distintas a raíz de estudos que amosaron claras diferenzas anatómicas e morfolóxicas (Clark, 1992; Olson, 1994; Sangsteret al., 2002) e grazas ás análises moleculares amosan que non son mesmo parentes moi próximos.
Distribución e hábitat
Crían na maior parte de África, ó norte e ó sur do Sáhara, e no suroeste tropical de Asia ata á India. Ö longo de toda a súa distribución prefiren biótopos secos e abertos coma estepas, sabanas, desertos e semidesertos
Bioloxía
Poñen dun a tres ovos nun niño de cotelos feito nas árbores, nun acantilado ou no chan. A súa dieta componse basicamente de calaza, por ben que tamén cazan mamíferos de ata o talle dun coello, réptiles e aves da ata o talle dunha galiña de Guinea. Ocasionalmente rouban as presas doutras aves de rapina.
Santiso, Silán, Muras
Santiso é un lugar da parroquia de Silán no concello lugués de Muras na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 3 habitantes (1 home e 2 mulleres).
Isomería
A isomería é unha propiedade de certos compostos químicos que teñen igual fórmula molecular (fórmula química non desenvolvida), é dicir, iguais proporcións relativas dos átomos que conforman a súa molécula, pero presentan estruturas moleculares distintas e, por tanto, diferentes propiedades. Ditos compostos reciben o nome de isómeros. Por tanto, os isómeros son compostos que teñen a mesma fórmula molecular pero diferente fórmula estrutural e propiedades. Por exemplo, o alcohol etílico ou etanol e o éter dimetílico son isómeros, ambos os dous coa fórmula C2H6O. miniatura|dereita|400px|Clasificación dos isómeros en química orgánica. Aínda que este fenómeno é moi frecuente en química orgánica, non é exclusivo desta porque tamén a presentan algúns compostos inorgánicos, como os compostos dos metais de transición.
Isomería constitucional ou estrutural
Forma de isomería na que moléculas coa mesma fórmula molecular teñen unha diferente distribución dos enlaces entre os seus átomos, ao contrario do que ocorre na estereoisomería.
Debido a isto poden presentarse tres diferentes modos de isomería:
•  Isomería de cadea ou esqueleto.- Os isómeros deste tipo teñen compoñentes da cadea acomodados en diferentes lugares, é dicir as cadeas carbonadas son diferentes, presentan distinto esqueleto ou estrutura.
Un exemplo é o pentano, do cal, existen moitos isómeros, pero os máis coñecidos son o isopentano e o neopentano. Ficheiro:Pentane isomers.PNG
•  Isomería de posición.- É a daqueles compostos nos que os seus grupos funcionais ou os seus grupos substituíntes están unidos en diferentes posicións.
Un exemplo simple deste tipo de isomería é a do pentanol, na que existen tres isómeros de posición: pentan-1-ol, pentan-2-ol e pentan-3-ol.
Eclíptica
miniatura|300px|Vista imaxinaria do círculo da eclíptica e do ecuador celeste na esfera celeste, mostrando os puntos de Aries Υ e de Libra Ω (os puntos equinocciais), xunto cos puntos solsticiais.
Isomería
Isomería constitucional ou estrutural
•  Isomería de grupo funcional.- Aquí, a diferente conectividade dos átomos, pode xerar diferentes grupos funcionais na cadea. Un exemplo é o ciclohexano e o 1-hexeno, que teñen a mesma fórmula molecular (C6H12), mais o ciclohexano é un alcano cíclico ou cicloalcano e o 1-hexeno é un alqueno. Hai varios exemplos de isomería como a de ionización, coordinación, enlace, xeometría e óptica.
Os Chaos, O Viveiró, Muras
Os Chaos é un lugar da parroquia do Viveiró no concello lugués de Muras na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 1 habitante (1 home).
Isomería
Isomería de cadea ou ordenación
Varía a disposición dos átomos de C na cadea ou esqueleto carbonado, é dicir, a estrutura deste, que pode ser liñal ou ter distintas ramificacións.
Eclíptica
De xeito tradicional, chamábase eclíptica á liña imaxinaria que describía a traxectoria do Sol sobre a esfera celeste ó longo dun ano. En realidade (sistema heliocéntrico do sistema solar) a eclíptica é a proxección da traxectoria da Terra arredor do Sol ao longo dun ano, formando así unha liña imaxinaria (un círculo máximo da esfera celeste) que forma un ángulo duns 23º27' con respecto ó ecuador celeste, e que por forza coincide coa eclíptica definida de xeito tradicional no modelo xeocéntrico.
Isomería
Isomería de cadea ou ordenación
Por exemplo o C4H10 corresponde tanto ao butano como ao metilpropano (isobutano ou terc-butano):
Eclíptica
Os dous puntos onde intersectan o círculo máximo da eclíptica e o círculo máximo do ecuador celeste son os equinoccios (os chamados primeiros Punto de Aries e Libra); os puntos da eclíptica máis ao norte (cara ao polo norte celeste) e máis ao sur do ecuador celeste (isto é cara ao polo sur celeste) son os solsticios, que tamén son perpendiculares aos equinoccios.
Isomería
Isomería de cadea ou ordenación
Para a fórmula C5H12, temos tres posibles isómeros de cadea: pentano, metilbutano (isopentano) e dimetilpropano (neopentano). O número de isómeros de cadea crece rapidamente ao aumentar o número de átomos de carbono.
Eclíptica
Nodos
É nesta zona onde aparentemente se cruzan os camiños do Sol e da Lúa, onde se eclipsan. Os puntos por onde a Lúa atravesa a eclíptica chámanse nodos. Fálase de nodo ascendente cando a Lúa pasa dun plano orbital inferior ao plano orbital da Terra arredor do do Sol a un superior a este (pasa do sur da eclíptica ao norte da eclíptica); e de nodo descendente cando a Lúa pasa do norte ao sur da eclíptica.
Isomería
Isomería de posición
Preséntana aqueles compostos que posúen o mesmo esqueleto carbonado pero nos que o grupo funcional ou o substituínte ocupa diferente posición.
Eclíptica
Nodos
O descubrimento na antigüidade dos nodos e as sicixias, vinculando as eclipses lunares e solares a un ciclo repetitivo deu lugar ao descubrimento do ciclo de saros.
Isomería
Isomería de posición
Por exemplo, a fómula molecular C4H10O pode corresponder a dúas substancias isómeras que se diferencian na posición do grupo OH: o 1-butanol e o 2-butanol.
Este tipo de isomería prodúcese debido á posibilidade de colocar grupos funcionais, cadeas laterais ou átomos substituíntes en posicións estruturalmente non equivalentes. Supoñamos que substituímos un dos átomos de hidróxeno do butano, CH3-CH2-CH2-CH3, por un grupo hidroxilo. Numerando os carbonos da cadea do butano e realizando esta substitución no carbono extremo (C1), obtemos un alcohol chamado butan-1-ol (1-butanol). Se substituímos un hidróxeno do C2 polo grupo OH, obtemos o alcohol isómero butan-2-ol (2-butanol), que difire na posición do grupo hidroxilo. Porén, nótese que en caso de realizarmos a substitución no C3, non se obtería un terceiro isómero, senón de novo o 2-butanol. As dúas representacións que se indican para o 2-butanol son estruturalmente idénticas, como se pode ver xirando a súa estrutura 180º arredor dun eixe.
Isomería de compensación ou por compensación
Ás veces chámase isomería de compensación ou metamería a que presentan aqueles compostos nos cales unha función corta a cadea carbonada en porcións de lonxitudes diferentes.
Por exemplo tres metámeros de fórmula molecular C402H8 son:
Este tipo de isomería era máis usado no pasado do que na actualidade. Aplicábase mesmo a aldehidos-cetonas, que hoxe adoitan considerarse isómeros de función.
Isomería de función
Varía o grupo funcional, conservando o esqueleto carbonado.
Por exemplo o C3H6O pode corresponder á molécula de propanal (función aldehido) ou á propanona (función cetona).
Esta isomería preséntana certos grupos de compostos relacionados como: os alcohois e éteres, os ácidos e ésteres, e tamén os aldehidos e cetonas.
Tautomería
É un tipo especial de isomería na que existe transposición dun átomo entre as dúas estruturas, xeralmente hidróxeno, e existe ademais un doado equilibrio entre ambas as formas tautómeras.
Un exemplo desta isomería é a tautomería ceto-enólica na que existe equilibrio entre un composto con grupo OH unido a un dos átomos de carbono dun dobre enlace C=C, e un composto co grupo carbonilo intermedio, C=O típico das cetonas, con transposición dun átomo de hidróxeno.
Isomería espacial ou estereoisomería
Presentan estereoisomería aqueles compostos que teñen fórmulas moleculares idénticas e os seus átomos presentan a mesma distribución (a mesma forma da cadea; os mesmos grupos funcionais e substituíntes; situados na mesma posición), mais a súa disposición no espazo é distinta, polo que difiren na orientación espacial dos seus átomos.
Os isómeros teñen igual forma no plano. Cómpre representarlos no espazo para visualizar as diferenzas. Pode ser de dous tipos: isomería conformacional e isomería configuracional, segundo que os isómeros se poidan converter un noutro por simple rotación de enlaces simples, ou non.
Outra clasificación divídeos en enantiómeros (son imaxes especulares) e diastereoisómeros (non son imaxes especulares). Entre os diastereoisómeros atópanse os isómeros cis-trans (antes coñecidos como isómeros xeométricos), os confórmeros ou isómeros conformacionais e, nas moléculas con varios centros quirais, os isómeros que pertencen a distintas parellas de enantiómeros. Os diastereoisómeros que difiren na configuración dun só carbono asimétrico reciben o nome de epímeros, como por exemplo a D-glicosa e a D-manosa, que son epímeros no carbono 2.
Isomería conformacional
Neste tipo de isómeros conformacionais ou confórmeros, a conversión dunha forma noutra é posible porque a rotación arredor do eixe do enlace formado polos átomos de carbono é máis ou menos libre (ver animación á dereita). Por iso tamén reciben o nome de rotámeros. Se os grupos son voluminosos podería haber impedimento estérico e non ser tan doada a interconversión entre rotámeros.
Os isómeros conformacionais xeralmente non son separables ou illables, debido á facilidade de interconversión aínda a temperaturas relativamente baixas. A rama da estereoquímica que estuda os isómeros conformacionais que si poden ser illables (a maioría son derivados do bifenilo) chámase atropisomería.
Estas formas recoñécense ben se utilizamos a proxección de Newman, como se aprecia nos debuxos da esquerda. Reciben nomes como sinclinal (ás veces, gauche), anticlinal (anti ou trans), sinperiplanar e antiperiplanar.
Outro tipo de isómeros conformacionais dáse en compostos con ciclos hexagonais,como o ciclohexano, onde son factibles a conformación en forma de cadeira e a conformación en forma de bote.
Isomería configuracional
Nesta isomería non abonda cunha simple rotación para converter unha forma noutra e aínda que a disposición espacial é a mesma, os isómeros non son interconvertibles. Divídese en: isomería xeométrica ou cis-trans, e isomería óptica. Os isómeros configuracionais son illables, xa que cómpre unha gran cantidade de enerxía para interconvertelos (requírese enerxía para a rotura de enlaces),
Isomería xeométrica ou cis-trans
É característica dos enlaces dobres e non se presenta isomería xeométrica ligada aos enlaces triplos ou sinxelos.
As dúas posibilidades denomínanse: Estas dúas formas non se poden interconverter entre si dun xeito espontáneo, xa que o dobre enlace impide a rotación, aínda que si poden converterse ás veces, en reaccións catalizadas.
A isomería xeométrica tamén se presenta en compostos con dobre enlace N=N, ou en compostos cíclicos nos que tamén se impide a rotación arredor dun eixe.
Isomería óptica ou enantiomería
Os isómeros ópticos non se poden superpoñer e un é como a imaxe especular do outro, como ocorre coas mans dereita e esquerda. Presentan as mesmas propiedades físicas e químicas pero diferécianse en que desvían o plano da luz polarizada en diferente dirección:
Outra forma de nomear estes compostos é por medio do convenio ou nomenclatura D-L, normalmente empregando a proxección de Fischer. Esta nomenclatura é absoluta pero non necesariamente a forma (D) coincide co isómero dextroxiro ou forma (+) ; por exemplo, a D-frutosa ou a D-desoxirribosa son levoxiras. miniatura|dereita|150px|Formas R e S do bromoclorofluorometano. Se unha molécula ten n átomos de carbono asimétricos, terá un total de 2n isómeros ópticos.
Tamén poden representarse estes isómeros coas letras (R) e (S). Esta nomenclatura R-S, que segue as regras de Cahn-Ingold-Prelog, tamén se utiliza para determinar a configuración absoluta dos carbonos quirais.
Por tanto, hai tres sistemas para nomear estes compostos:
Diastereoisómeros
Cando un composto ten máis dun carbono asimétrico podemos encontrar formas enantiómeras (que son imaxe especular unha da outra) e outras formas que non son exactamente copias especulares, por non teren todos os seus carbonos invertidos. A estas formas chámaselles diastereoisómeros. Por exemplo, o 3-bromo-butan-2-ol posúe dous carbonos asimétricos polo que ten 4 formas posibles. Delas, algunhas son enantiomorfas (formas especulares), como (2S,3S)-3-bromo-butan-2-ol e (2R,3R)-3-bromo-butan-2-ol. Polo contrario, o (2R,3S)-3-bromo-butan-2-ol é un diastereoisómero dos dous anteriores.
Mestura racémica e formas meso
Unha mestura racémica é a mestura equimolecular dos isómeros dextro e levo. Esta fórmula é opticamente inactiva (non desvía o plano da luz polarizada). A mestura de ácido D-láctico e L-láctico forma unha mestura racémica, opticamente inactiva.
Se un composto posúe dous carbonos asimétricos, pode ter un dextroxiro e outro levoxiro, mais se ten un plano de simetría, en conxunto compórtase como opticamente inactivo e recibe o nome de forma meso. É o caso do ácido tartárico ou 2,3-dihidroxibutanodioico, no cal un dos seus isómeros é unha forma meso.
Poder rotatorio específico
É a desviación que sofre o plano de polarización ao atravesar a luz polarizada unha disolución cunha concentración de 1 gramo de substancia por cm3 nun recipiente de 1 dm de largo. É o mesmo para ambos os enantiómeros, aínda que de signo contrario. Mídese co polarímetro.
Isomería en Química inorgánica
Hai varios tipos de isomería nos compostos inorgánicos, sobre todo en complexos de coordinación, pero este fenómeno non é tan importante como en química orgánica:
Historia
A existencia do isomerismo descubriuse en 1827 cando Friedrich Wöhler preparou ácido ciánico e decatouse de que aínda que a súa composición elemental era idéntica á do ácido fulmínico (preparado por Justus von Liebig un ano antes), as súas propiedades eran bastante diferentes. Este descubrimento puxo en cuestión as ideas químicas que prevalecían naquela época, que sostiñan que os compostos químicos podían ser diferentes só cando tiñan composicións elementais distintas. Despois doutros descubrimentos similares, como o feito por Wöhler en 1828 sobre a composición atómica idéntica da urea e o cianato de amonio, que teñen propiedades diferentes, Jöns Jacob Berzelius introduciu o termo isomerismo en 1830 para describir este fenómeno.