cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cola Cao
Historia
Dez anos despois, en 1972, Cola Cao pasa a ser «alimento olímpico» ó converterse en patrocinador dos Xogos Olímpicos de Múnic 72. En 1989 chega a China (高乐高 Gao-le-Gao); e en 1992 volve a ser «alimento olímpico» nos xogos Barcelona 92.
Cola cao ten presenza internacional tamén en Portugal e Chile, onde está presente nas variedades Cola Cao Orixinal, Cola Cao Energy, Cola Cao Baixo en Calorías e os cereais Pillows de Cola Cao.
Couto, Taboada
San Martiño de Couto é unha parroquia do concello de Taboada na comarca de Chantada, na provincia de Lugo. Segundo o IGE en 2014 tiña 160 habitantes (75 homes e 85 mulleres), o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 206 habitantes.
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, que é un "(lugar) cercado", para poder defendelo mellor.
Os Cabaleiros, Bretoña, A Pastoriza
Os Cabaleiros é un lugar da parroquia de Bretoña, no concello lugués da Pastoriza, na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2015 tiña 3 habitantes (2 homes e 1 muller).
Aeroporto de Huntsville
O aeroporto internacional de Huntsville, tamén coñecido como aeródromo Carl T. Jones, é un aeroporto público situado a 14 quilómetros ao suroeste do centro de Huntsville, no condado de Madison (Alabama).
Patrick Schwarzenegger
Patrick Arnold Shriver Schwarzenegger, nado nos Ánxeles o 18 de setembro de 1993  é un modelo e actor estadounidense. É fillo do culturista, actor e ex-gobernador de California, Arnold Schwarzenegger, e Maria Shriver.
Questions and Answers
"Questions and Answers" é unha canción da banda escocesa de rock alternativo Biffy Clyro, editada como segundo sinxelo do seu álbum The Vertigo Of Bliss o 26 de maio do 2003. O seu vídeo musical foi gravado con Simon Neil nunha cadeira de rodas, despois de que rompese un pé a noite antes da rodaxe nun concerto.
Abioxénese
Este artigo trata sobre o estudo científico da orixe da vida. Para os aspectos filosóficos e relixiosos véxase Cosmogonía. Para a evolución histórica anterior á refutación experimental da xeración espontánea véxase Teoría da xeración espontánea
miniatura|200px|Durante moito tempo pensouse que a Terra era o único lugar onde a vida se podería desenvolver. Nas ciencias naturais, a orixe da vida na Terra relaciónase coa teoría da abioxénese no sentido moderno que se lle dá en ciencia a este termo, e que estuda o como e o cando a vida apareceu e se desenvolveu na Terra e, hipoteticamente, noutros lugares do universo coñecido, a partir do big bang (datado hai uns 13.700 millóns de anos) até os nosos días.
A cuestión da orixe da vida na Terra xerou nas ciencias da natureza un campo de estudo especializado cuxo obxectivo é dilucidar como e cando xurdiu. A orixe da vida na Terra, a partir da materia inerte, pódese datar, cos coñecementos actuais, nun período comprendido entre hai uns 4.400 millóns de anos, cando se deron as condicións para que o vapor de auga puidera condensarse por primeira vez, e permanecer en estado líquido na superficie terrestre, e hai uns 2.700 millóns de anos, cando apareceron os primeiros indicios de vida.
A orixe da vida xa foi tratada na antigüidade no ámbito de diversas relixións e por diversas escolas filosóficas. O contraste entre os modelos científicos e o que se afirma literalmente nos textos sagrados das diversas relixións orixinou debates, ás veces virulentos, entre a ciencia e a fe.
Desde o punto de vista científico, a explicación da orixe da vida parte do presuposto fundamental de que as primeiras formas viventes se orixinaron a partir de materia non vivente, a través de reaccións que actualmente non se producen no noso planeta. A interrogante sobre como se orixinou a vida sobre a Terra púidose comezar a responder despois do desenvolvemento da teoría da evolución por selección natural, elaborada por Alfred Russel Wallace e Charles Darwin en 1858. Esta teoría suxería que todas as formas de vida están relacionadas, por procederen dun antepasado común extremadamente "simple" desde o punto de vista biolóxico.
Pero o principal problema é comprender como se orixinou esta simple forma primordial, presumibelmente unha célula moi similar aos actuais procariotas, contendo a información xenética, conservada nos ácidos nucleicos, ademais de proteínas e outras biomoléculas indispensábeis para a propia supervivencia e reprodución. O proceso evolutivo que levou á formación dun sistema complexo e organizado (o primeiro ser vivente) a partir do mundo prebiótico durou seguramente centos de millóns de anos, a través de etapas sucesivas de fenómenos que, despois dun número elevado de tentativas, e grazas á intervención da selección natural, conduciron a sistemas progresivamente máis complexos. A primeira etapa fundamental foi a produción de moléculas orgánicas, como aminoácidos e nucleótidos, que constitúen "os ladrillos da vida" (o que se coñece como síntese química).
Os experimentos de Stanley Miller e outros demostraron que esta síntese era realizábel nas supostas condicións fisicoquímicas da Terra primordial, caracterizada por unha atmosfera redutora. Por outra parte, o achado de moléculas orgánicas no espazo, no interior de nebulosas, cometas e meteoritos, demostrou que estas reaccións se produciron tamén noutros lugares do universo, polo que algúns científicos supuxeron que as primeiras biomoléculas foron transportadas á Terra por medio de meteoritos.
A cuestión máis difícil é explicar como destes sinxelos compostos orgánicos, concentrados nos mares e constituíndo un chamado caldo primitivo, puideron chegar a formarse células dotadas dos requisitos mínimos esenciais para poderen ser consideradas viventes, isto é, a capacidade de utilizar materiais presentes no ambiente para manter a propia estrutura, organización, e poder reproducirse. Moitos científicos trataron de aclarar, mediante hipóteses e experimentos, as etapas fundamentais que conduciron á vida, como a orixe dos primeiros polímeros biolóxicos e, despois disto, dunha molécula capaz de producir copias dos mesmos, o "replicador", do que derivan os nosos xenes, e a formación da primeira membrana biolóxica, que crearían compartimentos illados do ambiente externo, nos que evolucionaron os primeiros sistemas de reaccións e a primeira vía metabólica catalizada por enzimas. Non obstante, a reconstrución da historia da vida presenta aínda moitos interrogantes, concernentes sobre todo á sucesión dos eventos. Os progresos neste campo de investigación vense obstaculizados pola carencia de rexistros fósiles e pola dificultade de reproducir estes procesos no laboratorio.
Que é a vida?
miniatura|200px|Demócrito (460 a. C.-370 a. C.), [[filósofo da Antiga Grecia, un dos primeiros defensores do concepto materialista da vida. A estatua, titulada Demócrito meditando na cadeira da alma, é do francés Léon-Alexandre Delhomme, 1868.]]
Esta pregunta foi unha constante para os homes de todos os tempos, que intentaron atopar o porqué da diferenza entre os seres vivos e os que non o son. Aínda hoxe descoñecemos a natureza da vida, de xeito que non é posíbel dar unha definición concisa dela. Os biólogos cren que poden diferenciar "o vivente" do "non vivente", aínda que esta diferenciación, nalgúns casos, non sexa fácil.
Desde os primeiros momentos da historia do pensamento da nosa civilización occidental, as ideas sobre a vida encadráronse en dúas doutrinas filosóficas opostas: as materialistas ou mecanicistas, que supoñían que a vida non era máis que o resultado dunha organización máis ou menos complexa da materia, e as vitalistas ou finalistas, que propoñían que a vida tiña a súa orixe nunha forza superior que insuflaba aos seres un principio vital que, no caso dos homes, se identificaba coa alma.
Os primeiros defensores destas teorías foron dous filósofos da Grecia clásica, Demócrito (460-370 a. C.), influente filósofo presocrático, discípulo de Leucipo, famoso por formular unha teoría atómica para o cosmos, e Aristóteles (384 a. C.-322 a. C.), filósofo, lóxico e científico da Antiga Grecia, discípulo, desde os 17 anos, de Platón, co que estudou na súa famosa Academia en Atenas.
Así, por exemplo, o lume queimaba porque estaba formado por átomos cubertos de espiñas, do mesmo xeito que as propiedades da auga se debían a que os seus átomos eran moi lixeiros e posuían unha superficie lisa. Seguindo esta teoría, o filósofo grego supoñía entón que a vida se debía unicamente a que os seres que a posuían tiñan un tipo particular de átomos arredondados que, dispersos por todo o organismo, lles proporcionaban as características vitais.
Totalmente oposto a esta teoría, Aristóteles mantiña que os seres vivos estaban compostos de idénticos elementos que a materia inerte, pero que, a diferenza desta, posuían unha forza ou principio vital concedido por un ser superior. Este principio vital considerábase inmortal, non tendo a vida fin en si mesma, senón en función do seu Creador.
Aínda que ao longo dos anos ambas as teorías sufriron modificacións, a polémica sobre o materialismo e o vitalismo foi unha constante histórica influída máis por doutrinas filosóficas e relixiosas ca por un estrito pensamento científico.
Desde o punto de vista científico, as teorías materialistas e vitalistas pretenden definir un concepto abstracto de vida, mentres que o estudo dos seres vivos, da súa orixe e da súa evolución está baseado unicamente nos datos obxectivos sobre estes seres: a súa organización, a súa estrutura e o seu comportamento.
A definición de morte
Por outra parte, o concepto de vida ou existencia é inseparábel do de morte ou inexistencia, e a súa transcendencia, foi e é diferente nos distintos lugares e épocas da historia da humanidade. A importancia primordial da vida para o ser humano compróbase na súa influencia na linguaxe, de forma que son numerosos os diferentes usos e expresións que conteñen este termo. Só existe vida naquilo que pode morrer. Cada un dos seres vivos que existen sobre o noso planeta presentan un ciclo vital: nalgún momento nacen, durante un período máis ou menos longo desenvolven a súa vida e, finalmente, morren.
A discusión filosófica sobre a definición de vida vai unida á propia definición de morte, sobre todo cando esta se refire aos seres humanos. Así, para os filósofos vitalistas, a morte dunha persoa prodúcese no momento no que a alma abandona o corpo, mentres que os materialistas entenden a morte como unha fase máis do ciclo da materia.
As funcións vitais
Se dar unha definición en abstracto do que é a vida supón unha tarefa difícil, diferenciar entre un ser vivo e outro que non o é parece relativamente simple. Para iso debemos atopar unha forma de describir o que queremos dicir cando dicimos que imos estudar algo que está vivo. E facémolo recoñecendo certos trazos, certas características, que son comúns a todos os seres vivos e non o son aos non viventes. miniatura|200px|Funcións de nutrición: un [[Panthera leo|león macho e unha cría comendo un búfalo. Os leóns matan ás súas presas para obteren delas a materia e a enerxía que necesitan para o seu mantemento.]] 200px|miniatura|A formación de bandadas nos paxaros, un exemplo de autorregulación. miniatura|200px|Funcións de reprodución: unha parella de leóns copulando.
En resumo, os seres vivos teñen unha organización celular do seu corpo e realizan unha serie de funcións, chamadas funcións vitais por presentarse só nos seres vivos. Estas pódense reunir en tres grandes grupos ou tipos: de nutrición ou autoconservación, que serven para o mantemento do individuo; de relación ou autorregulación, que permiten ao individuo o recoñecemento do medio externo e interno, necesario para a nutrición e a reprodución; e as de reprodución ou autoperpetuación, que aseguran o mantemento da especie.
Niveis de organización dos seres vivos
miniatura|200px|Dúas mitocondrias de [[tecido (bioloxía)|tecido pulmonar de mamífero vistas ao microscopio electrónico de transmisión. (Nivel orgánulo).]] miniatura|200px|Estrutura dunha [[célula animal típica: 1. Nucléolo, 2. Núcleo celular, 3. Ribosomas, 4. Vesículas, 5. Ergastoplasma ou Retículo endoplasmático rugoso (RER), 6. Aparello de Golgi, 7. Microtúbulos, 8. Retículo endoplasmático liso (REL), 9. Mitocondrias, 10. Vacúolo, 11. Citoplasma, 12. Lisosomas, 13. Centríolos. (Nivel celular).]] miniatura|200px|[[riles de año. (Nivel orgánico).]] miniatura|200px|Rabaño de [[ñus no Cráter de Ngororongoro, Tanzania. (Nivel poboacional).]] miniatura|200px|Fragas do Eume, un exemplo dun [[ecoloxía forestal|ecosistema forestal. (Nivel de ecosistema).]]
O desenvolvemento de todas as ramas da bioloxía en xeral, e da bioquímica e a bioloxía celular en particular, permitiu estudar con todo detemento os seres vivos até as súas estruturas máis sinxelas. Así, púidose comprobar que todos eles están formados pola coordinación dunha serie de sistemas cada vez máis simples.
Ao estudarmos un animal superior podemos observar que está formado por unha serie de aparellos e sistemas (circulatorio, dixestivo, nervioso etc.) que, coordinados entre si, permiten a existencia do animal. Pero, á súa vez, estes aparellos están constituídos por órganos (corazón, pulmóns, estómago, encéfalo etc.), formando unha estrutura que dá lugar a cada un dos aparellos ou sistemas.
Este resultado, que podería continuar até estruturas cada vez menores, máis os datos obtidos por físicos e químicos, permiten afirmar que toda a materia existente na Natureza está dividida nunha serie de chanzos xerárquicos, de tal xeito que os elementos de cada un deles están formados pola estrutura organizada dun conxunto, maior ou menor, de elementos do nivel anterior. Esta escala de niveis de organización está constituída, de menor a maior grao de complexidade, por partículas elementais, átomos, moléculas, orgánulos, células, tecidos, órganos, sistemas de órganos ou aparellos, organismos, poboacións, comunidades, ecosistemas, biomas e biosfera, entendido este último termo como o conxunto de todos os seres vivos que existen na Natureza máis as condicións ambientais que os arrodean. Para facilitar o seu estudo, podemos reunir estes niveis en cinco grandes grupos: nivel molecular, nivel celular, nivel orgánico, nivel poboacional e nivel de ecosistema.
A análise dos elementos dos distintos niveis de organización permite chegar, dentro da Natureza, a unha exacta diferenciación entre a materia viva e a inerte. Se observamos cada un destes niveis notaremos que é a partir dun deles, o dos orgánulos, cando aparecen as funcións vitais características dos seres vivos. Isto significa que todo nivel organizativo que se ache por debaixo deste, haberá de posuír o carácter de materia inerte, mentres que, a partir do nivel de orgánulo, toda a materia existente no universo será considerada como materia viva.
A orixe da vida. Teoría da xeración espontánea
miniatura|200px|esquerda|Francesco Redi. 200px|esquerda|miniatura|Lazzaro Spallanzani. miniatura|200px|esquerda|Louis Pasteur.
Aínda que a exacta complexidade bioquímica e celular dos seres vivos non foi coñecida até hai uns poucos anos, sabíase desde sempre que a estrutura de animais e plantas era moito máis complexa cá da materia inerte. Hai xa moitos séculos que este coñecemento levou aos homes a preguntárense a orixe desta complexidade ou, o que é o mesmo, a orixe da vida. Se nos preguntamos hoxe pola orixe dun cabalo ou dun piñeiro, é fácil responder que estes proceden doutros seres vivos semellantes a eles. É fácil xeneralizar a resposta e concluír que a vida ten como orixe outra vida preexistente.
Pero non sempre foi así. A pouca base científica existente na antigüidade deu lugar a que a solución á pregunta da orixe da vida se achase en doutrinas máis filosóficas ca científicas, entre as que destacou a teoría da xeración espontánea, formulada inicialmente por Aristóteles. Aristóteles admitía que, en xeral, os seres vivos se orixinan doutros seres vivos semellantes, pero que igualmente podían orixinarse da materia inerte e, dado o enorme prestixio deste filósofo da antiga Grecia, tivo vixencia até mediado o século XIX, sobre todo porque a súa hipótese vitalista cadraba moi ben coas concepcións relixiosas do cristianismo. Esta tendencia representárona sobre todo os filósofos chamados neoplatónicos, á fronte dos cales estaba Plotino, quen consideraba a xeración espontánea como resultado da entrada na materia dun espírito vivificador.
Todo o pensamento da Idade Media estivo grandemente influído por Aristóteles e, por tanto, a crenza na xeración espontánea mantívose. Nesta época os chamados Pais da Igrexa, como San Basilio (igrexa oriental) ou Santo Agostiño (igrexa occidental), consideraban a xeración espontánea como unha verdade indiscutíbel, e moi de acordo coa Biblia, sempre que se aceptara que o espírito vivificador da materia era insuflado por Deus. Así mesmo defenderon estas ideas San Tomé e os escolásticos.
Mesmo no Renacemento, época na que a observación dos fenómenos naturais é cada vez maior e máis exacta, e na Idade Moderna, seguiuse a admitir esta teoría. Personaxes como William Harvey (1578-1657), célebre polo descubrimento da chamada circulación maior do sangue, pese a pronunciar a famosa frase omne vivum ex ovo (todo ser vivo procede dun ovo), segue admitindo a posibilidade da xeración espontánea para animais inferiores. No mesmo caso están Jan Baptista van Helmont (1577-1644), autor de numerosos traballos sobre fisioloxía vexetal, René Descartes (1596-1650) ou Isaac Newton (1642-1727), que estableceron leis exactas da natureza pero aceptaron sen crítica ningunha a xeración espontánea.
O primeiro en enfrontarse ao dogma da xeración espontánea foi o italiano Francesco Redi (1626-1697) que cun sinxelo experimento, consistente en deixar durante varios días uns anacos de carne en frascos, parte deles descubertos e parte pechados hermeticamente, comprobou que na carne situada nos frascos abertos apareceran gran número de vermes, e moscas voando, pero nos frascos pechados non aparecía ningún. Os seus detractores consideraron erróneo o experimento, xa que se non aparecían vermes nos frascos pechados era debido á falta de aireación. Redi repetiu o experimento cun terceiro grupo de frascos, pechados cunha tea porosa, que deixaba pasar o aire pero non ás moscas, e tampouco nestes apareceron vermes. Pero nin con esas. Ademais, a influencia da xeración espontánea era tan grande, que o mesmo Redi admitíaa nalgúns casos, coma nos vermes intestinais ou nos da madeira (larvas de couzas).
Algo máis tarde, e debido aos descubrimentos dos animálculos (microorganismos) polo holandés Anton van Leeuwenhoek (1632-1723), biólogo afeccionado e excepcional observador, deron novo pulo ás discusións e volveron a repetirse experimentos que permitiran comprobar a veracidade ou falsidade da xeración espontánea, aínda que agora limitadas aos seres microscópicos. A polémica de máis sona foi a que mantiveron o británico John Needham (1713-1781) e o italiano Lazzaro Spallanzani (1729-1799). Ambos os dous cultivaron microorganismos en caldos nutritivos quentando os recipientes, pechados hermeticamente, que os contiñan, aparecendo nos de Needham microorganismos. Spallanzani replicou dicindo que o inglés non quentaba suficientemente o caldo, como facía el, que o chegaba a facer ferver (é dicir, o esterilizaba, que diriamos hoxe) e, daquela, os microorganismos no aparecían. Needham retrucou dicindo que "a calor excesiva" destruía o principio vital. A maioría dos científicos contemporáneos déronlle a razón a Needham.
Xa no século XIX, concretamente en 1836, o fisiólogo alemán Theodor Schwann (1810-1882), famoso pola súa contribución ao establecemento da teoría celular, introduciu nos caldos de cultivo aire esterilizado por quecemento, non aparecendo nos cultivos microbio ningún. Pero a pesar desta evidencia, moitos científicos da época aínda mantiñan que a esterilización (aínda que fora a do aire, e non do caldo) destruía a forza vital. Ademais, o progresivo coñecemento de microorganismos como as bacterias favoreceu o mantemento da idea espontaneísta.
A Academia de Ciencias de Francia, por aquelas datas, ofrecera un premio ao investigador que lograra solucionar definitivamente tan vello problema. Dito premio concedéuselle ao físico e químico, pero sobre todo bacteriólogo, Louis Pasteur (1822-1895), en 1862. O mérito de Pasteur foi enorme, xa que foi quen de probar a invalidez dunha teoría que se mantivera durante vinte e cinco séculos. O sabio francés comezou por aclarar a presenza de microorganismos vivos no aire, para o que ideou un mecanismo de aspiración do mesmo a través dun tubo obturado con nitrato de celulosa; despois de vinte e catro horas extraía a nitrocelulosa, na que se observaba un sedimento que, lavado e observado ao microscopio, demostraba que alí había, efectivamente, microorganismos.
Para demostrar que estes microorganismos do aire estaban vivos e eran a causa da descomposición dos líquidos orgánicos, e non o resultado da mesma, introduciu líquidos orgánicos en recipientes de fondo redondo cos colos estirados e unidos a un tubo de platino que ía quentando até poñelo incandescente; despois arrefriaba o aire mediante unha corrente de auga antes de que penetrara no recipiente e, unha vez cheo este de aire, pechaba o colo á chama dun queimador de gas. Nestas condicións, os líquidos mantíñanse inalterábeis. Quedaba, pois, demostrado que os líquidos orgánicos postos en contacto co aire estéril non se alteraban, nin tampouco se producían no seu seo xéneses espontáneas de organismos vivos, e que calquera destes fenómenos dependía exclusivamente dos microorganismos do aire, sendo por tanto desbotada para sempre a teoría da xeración espontánea.
Os fundamentos
miniatura|200px|[[Campo del Cielo. Siderito (meteorito constituído por ferro) cun burato natural.]] miniatura|200px|[[253 Mathilde, un asteroide que mide ao redor de 50 km de diámetro. Fotografía tirada en 1997.]]
Unha vez sentada, grazas a Pasteur, a base de que a vida procede de si mesma, quedaba por aclarar o como e o cando se orixinou a primeira vida sobre a Terra. Para tratar de esclarecer este punto déronse dúas circunstancias particularmente favorábeis: a formulación da teoría da evolución por Charles Darwin (1809-1882), e o enorme desenvolvemento da física, a química e a xenética. Os datos achegados pola teoría evolucionista e as disciplinas anteriormente citadas suscitan o problema da orixe da vida dentro dun contexto evolutivo.
A idea de utilizar a evolución para explicar o fenómeno vital non é nova. O francés Jean-Baptiste de Monet, coñecido por Lamarck (1744-1829) suxerira que a materia mineral podería xerar substancias orgánicas que poderían ordenarse pouco a pouco. Non obstante, habería que agardar aínda bastantes anos para que se formularan teorías máis completas.
Realmente, durante o século XIX sentaron as bases de todo o coñecemento biolóxico posterior. Os fitos máis salientábeis, por orde cronolóxica, foron os seguintes:
Primeiros pasos
Pero non puido ser até o século XX, grazas ao progresivo coñecemento da composición química dos seres vivos, por unha parte, e da orixe e evolución do sistema solar e do planeta Terra, por outra, cando se puido abordar cientificamente o problema da orixe da vida sobre o noso planeta.
O corpus de estudos sobre a orixe da vida forma unha área limitada de investigación, a pesar do seu profundo impacto na bioloxía e a comprensión humana do mundo natural. Co obxectivo de reconstruír o evento empréganse diversos enfoques baseados en estudos tanto de campo como de laboratorio. Por unha parte o ensaio químico no laboratorio e, por outra, a observación de procesos xeoquímicos ou astroquímicos que produzan os constituíntes da vida nas condicións nas que se pensa que puideron suceder no seu contorno natural. Na tarefa de determinar estas condicións tómanse datos da xeoloxía da idade escura da Terra a partir de análises radiométricas de rochas antigas, meteoritos, asteroides, así como a observación astronómica de procesos de formación estelar. Por outra parte, inténtanse achar as pegadas presentes nos actuais seres vivos daqueles procesos mediante a xenómica comparada e a busca do xenoma mínimo. E, por último, trátase de verificar as pegadas da presenza da vida nas rochas, como microfósiles, desviacións na proporción de isótopos de orixe bioxénica e a análise de contornas, moitas veces extremófilas, semellantes aos paleoecosistemas iniciais. Existen unha serie de observacións que intentan describir as condicións fisicoquímicas nas que puido emerxer a vida, pero aínda non se ten un cadro razoabelmente completo acerca de como puido ser esta orixe. Propuxéronse varias teorías, sendo a hipótese do mundo de ARN e a teoría do mundo de ferro-xofre as máis consideradas pola comunidade científica.
Para o coñecemento das condicións iniciais emprégase a teoría xeoquímica no estudo das rochas antigas, efectúanse simulacións de laboratorio e por medio de ordenadores. Un dos puntos centrais é determinar a dispoñibilidade de elementos e moléculas esenciais, en especial metais, posto que son indispensábeis como cofactores na bioquímica actual, así como o seu estado redox nas distintas localizacións. Así mesmo, é esencial datar as primeiras manifestacións da vida para aproximar o lapso de tempo no que estamos buscando.
Composición da atmosfera, os océanos e a codia terrestre no eón Hadeico
A formación e acreción da Terra tivo que ter lugar, ao mesmo tempo que o sistema solar, hai uns 4.600 millóns de anos, como resultado da condensación de po cósmico e gases interestelares, e de sucesivos choques de meteoritos, segundo diferentes métodos radiométricos. Nos primeiros tempos sería unha especie de bóla quente na que a superficie (e as zonas máis internas) estaban fundidas. A medida que foi arrefriando formouse a codia sólida, constituída principalmente por silicatos. As rochas máis antigas coñecidas, situadas en Groenlandia, datan de hai uns 3.800 millóns de anos. Hai suficientes indicios nestas e noutras rochas antigas como para poder reconstruír a historia da Terra nos seus primeiros momentos, e saber que tipo de ambiente predominaba na súa superficie.
A diferenciación do manto terrestre, a partir de análises da serie samario/neodimio en rochas de Isua, Groenlandia, puido ser bastante rápida, talvez en menos de 100 millóns de anos. Posteriores estudos confirman esta formación temperá das capas de silicatos terrestres.
Ao mesmo tempo que a codia terrestre formouse a atmosfera primitiva, de carácter máis ou menos redutor, composta por vapor de auga, dióxido de carbono, metano, amoníaco, anhídrido sulfuroso e cloruro de hidróxeno. Non había osíxeno libre. Ao descender a temperatura, o vapor de auga da atmosfera condensou e caeu en forma de chuvia, o que terminou por formar os océanos, ao acelerarse o arrefriamento da superficie e permitir a existencia de auga líquida.
Suxeriuse que os océanos poderían aparecer no eón Hadeico tan cedo como hai 200 millóns de anos despois da formación da Terra, nun ambiente quente (100 ̊C) e redutor, e cun pH inicial de 5,8 que subiu rapidamente cara á neutralidade. Esta idea foi apoiada por Wilde quen elevou a datación dos cristais de circón encontrados en cuarcitas metamorfizadas do terrane do gneis de Monte Narryer, en Australia occidental, do que previamente se pensaba que era de 4.100 - 4.200 millóns de anos a 4.402 millóns de anos. Outros estudos realizados máis recentemente no cinto de basalto de Nuvvuagittuq, ao norte do Quebec, empregando neodimio-142 confirman, estudando rochas do tipo falsa anfibolita (cummingtonita-anfibolita), a existencia moi temperá dunha codia, cunha datación de 4.360 millóns de anos.
Isto significa que os océanos e a codia continental existiron dentro dos 150 primeiros millóns de anos despois da formación da Terra. A pesar disto, o ambiente hadeico era enormemente hostil para a vida. Serían frecuentes as colisións con grandes obxectos cósmicos, incluso de máis de 500 quilómetros de diámetro, suficientes para vaporizar o océano durante meses tras o impacto, o que formaría nubes de vapor de auga mesturado con po de rochas ascendendo a elevadas altitudes que cubrirían todo o planeta. Despois duns cantos meses a altitude desas nubes comezaría a diminuír, pero a base da nube continuaría aínda estando elevada probabelmente durante os seguintes mil anos, despois do cal comezaría a chover a unha altitude máis baixa. Durante 2.000 anos as chuvias consumirían lentamente as nubes, devolvendo os océanos á súa profundidade orixinal só 3.000 anos despois do impacto.
O posíbel bombardeo intenso tardío provocado probabelmente polos movementos posicionais dos planetas gasosos xigantes, que cribaron a Lúa e os planetas interiores (Mercurio, Marte e, posibelmente, a Terra e Venus) hai de 3.800 a 4.100 millóns de anos probabelmente esterilizarían o planeta se a vida xa aparecera nese período.
Primeiras evidencias directas da aparición da vida
200px|miniatura|Unha [[fumarola submarina ou fumarola negra no Océano Atlántico.]]
Segundo as evidencias actuais, aínda que están suxeitas a controversia, a vida debeu aparecer tras o arrefriamento do planeta que seguiu ao bombardeo intenso tardío, hai uns 4.000 millóns de anos. Aínda que todos os seres vivos actuais parecen provir dun único organismo ancestral, neste asunto cabe preguntarse se houbo varias aparicións "fortuítas" de formas de vida das que só sobreviviu unha, ou se ben esas formas de vida aínda sobreviven porque non sabemos buscalas.
Unha das formas de verificar a actividade biolóxica é unha curiosa propiedade dos sistemas celulares, como a fotosíntese, que incorporan CO2 de diversas fontes para transformalo en moléculas orgánicas. Existen dous isótopos estábeis do carbono, C12 e C13, permanecendo estábeis as súas abundancias relativas na atmosfera. Cando se incorpora o CO2 por un sistema biolóxico, este prefire o isótopo máis lixeiro, arrequecendo as rochas carbonatadas no outro isótopo.
A proba dunha aparición temperá da vida vén do cinto supracortical de Isua en Groenlandia occidental e de formacións similares nas veciñas illas de Akilia. O carbono que forma parte das formacións rochosas ten unha concentración de 13C elemental de aproximadamente -5,5, o que debido a que en ambiente biótico adoita preferirse o isótopo máis lixeiro do carbono,12C, a biomasa ten unha 13C de entre -20 e -30. Estas "sinaturas" isotópicas consérvanse nos sedimentos e Mojzis usou esta técnica para suxerir que a vida xa existiu no planeta hai 3.850 millóns de anos. Lazcano e Miller (1994) suxiren que a rapidez da evolución da vida está determinada pola taxa de auga recirculante a través das fumarolas submarinas centrooceánicas. A recirculación completa leva uns 10 millóns de anos, por iso calquera composto orgánico producido daquela podería alterarse ou destruírse por temperaturas que excedan os 300 ̊C. Ambos estiman que o desenvolvemento a partir dun xenoma de 100 quilobases dun heterótrofo primitivo de ADN/proteínas até a xeración dun xenoma de 7.000 xenes dunha cianobacteria filamentosa requiriría tan só 7 millóns de anos.
Bioxénese en ambiente cálido contra frío
Se se examinan os períodos libres de cataclismos producidos por impactos de meteoritos que impedirían o establecemento de protoorganismos autorreplicantes, a vida puido desenvolverse en diferentes ambientes primitivos. O estudo levado a cabo por Maher e Stephenson amosa que se os sistemas hidrotermais mariños profundos propician un lugar aceptábel para a orixe da vida, e a abioxénese puido suceder en datas tan temperás como entre hai 4.000 e hai 4.200 millóns de anos, mentres que se sucedera na superficie da Terra a abioxénese só podería ocorrer hai entre 3.700 e 4.000 millóns de anos.
Outros traballos de investigación suxiren un comezo da vida máis frío. Os traballos de Stanley Miller mostraron que os ingredientes da vida adenina e guanina requiren condicións de conxelación para a súa síntese, mentres que a citosina e o uracilo precisan temperaturas de ebulición. Baseándose nestas investigacións suxeriu que a orixe da vida implicaría condicións de conxelación e meteoritos impactando.
Un artigo da publicación Discover Magazine apunta cara á investigación de Stanley Miller indicando que se poden formar sete aminoácidos diferentes e 11 tipos de nucleobases en xeo, como cando se deixou amoníaco e cianuro no xeo antártico entre 1972 e 1997, así como á investigación levada a cabo por Hauke Trinks amosando a formación de moléculas de ARN de 400 bases de lonxitude en condicións de conxelación utilizando un molde de ARN (unha cadea sinxela de ARN que guía a formación dunha nova cadea). A medida que a nova cadea de ARN medraba, os novos nucleótidos íanse adherindo ao molde.
A explicación que se deu para a inusitada velocidade destas reaccións a semellante temperatura é que se trataba dunha conxelación eutéctica. A medida que se forman cristais de xeo, este permanece puro: só se unen as moléculas de auga ao cristal en crecemento, mentres que as impurezas como o sal ou o cianuro quedan excluídas. Estas impurezas acaban amoreadas en bolsas microscópicas de líquido entre o xeo, e é esa concentración o que fai que as moléculas choquen entre si con máis frecuencia.
Oparin e Haldane
Unha vez desbotada a xeración espontánea, a cuestión da orixe da vida centrábase en intentar explicar a orixe da primeira célula. Os coñecementos da astronomía e a orixe do sistema solar permitían especular sobre as condicións en que xurdira este sistema vivo. Até 1924 non se realizou ningún progreso real, cando o bioquímico ruso Aleksandr Oparin (1894-1980) demostrou experimentalmente que o osíxeno atmosférico impedía a síntese de moléculas orgánicas, que son os constituíntes necesarios para o xurdimento da vida. Nese mesmo ano publicou unha pequena obra titulada A orixe da vida, onde expoñía unha teoría quimiosintética, segundo a cal as moléculas orgánicas puideran evolucionar fóra de todo organismo, reunirse e formar sistemas sometidos aos principios da evolución.
miniatura|esquerda|200px|John B. S. Haldane. Por outra parte, en 1929, o pintoresco científico escocés John Burdon Sanderson Haldane (1892-1964), xenetista, biólogo evolutivo e un dos fundadores da xenética de poboacións, entre outras cousas, publicou un libro sobre a orixe da vida no que expoñía as súas ideas, semellantes ás de Oparin, e ás que chegou de forma independente. Hai que sinalar que o libriño de Oparin foi traducido ao inglés en 1939, polo que até esta data permaneceu practicamente descoñecido en occidente.
Na súa obra A orixe e o desenvolvemento da vida, Oparin desenvolvía a teoría quimiosintética. Para el as condicións existentes cando se formou a Terra serían totalmente diferentes ás que existen na actualidade, tratándose dunha atmosfera redutora que favorecería a formación de polímeros e dificultaría a súa hidrólise unha vez formados. Nestas condicións formaríanse moléculas orgánicas sinxelas a partir das cales se poden formar os compoñentes das proteínas, dos ácidos nucleicos) e dos azucres sinxelos. Estes compostos disolveríanse nos océanos, que se irían arrequecendo progresivamente en materia orgánica, formando o chamado caldo primitivo onde, segundo Oparin, xurdiría a primeira célula viva de modo espontáneo. As moléculas orgánicas iríanse asociando para formaren as macromoléculas que integran a materia viva. Este proceso iría acompañado dunha selección natural en virtude da cal unicamente perdurarían os coacervados que tiveran capacidade de autosíntese e de autoduplicación, que irían evolucionando cara a formas cada vez máis complexas e estábeis. Atopariámonos así nos albores do tipo de célula máis sinxela, a primeira forma de vida ou nivel celular.
O mesmo ano Haldane tamén suxeriu que os océanos prebióticos da Terra, moi diferentes dos seus correspondentes actuais, formaran un "caldo quente diluído" no cal se poderían formar os compostos orgánicos. A esta idea chamouna biopoese (do grego βίος, "bíos", 'vida' e ποιήσις "poiésis", 'formación'), é dicir, o proceso polo cal a materia viva xorde de moléculas autorreplicantes pero non vivas.
Non sabemos cando e como estes grupos moleculares grandes e complexos se perfeccionaron até convertérense en verdadeiras estruturas viventes. Probabelmente os agregados moleculares obterían a enerxía necesaria doutras moléculas orgánicas existentes no caldo primitivo e de procesos elementais de fermentación. Resultado destes últimos sería a acumulación cada vez maior de dióxido de carbono, creando talvez as condicións favorábeis para a aparición do proceso fotosintético.
O experimento de Miller
A teoría de Oparin non deixa de ser unha hipótese. Pese a iso puido ser confirmada, en parte, grazas ao químico estadounidense Stanley Miller (1930-2007).
En 1953 era un estudante bolseiro, diplomado en química na Universidade de Chicago, alumno de Harold Clayton Urey (que fora premio Nobel de Química en 1934) e tivo a idea de simular nun balón de vidro a atmosfera primitiva coa mestura de gases proposta por Oparin e Haldane e bombardeala con descargas eléctricas de 60.000 volts, que simularían as radiacións solares ás que nesa época debería estar sometida a superficie do noso planeta.
Cando, ao cabo dunha semana, analizou os produtos resultantes das reaccións, comprobou que se sintetizaran compostos orgánicos e, en particular, aminoácidos, a partir dos cales se forman as proteínas, que son os compoñentes fundamentais da materia viva. É dicir, Miller conseguira formar compostos orgánicos en condicións prebiolóxicas.
400px|miniatura|esquerda|Experimento de Miller, levado a cabo con [[Harold Urey.]] O gran mérito de Miller foi, pois, demostrar que a formación de moléculas orgánicas, en condicións análogas ás da Terra primixenia, non só era posíbel, senón probábel, á vez que sentou as bases dunha nova disciplina científica, a química prebiolóxica ou química prebiótica.
En realidade, o experimento de Miller non proba de forma rotunda a teoría de Oparin, aínda que si demostra a parte máis conflitiva da mesma. En efecto, puxo de manifesto a posibilidade de que, nas condicións que supostamente se deron no noso planeta hai millóns de anos, a materia inerte puidera experimentar unha serie de transformacións que deran lugar á constitución de compostos orgánicos.
Porén, a segunda parte da teoría de Oparin, segundo a cal estas moléculas foron agrupándose durante períodos de millóns de anos até lograr adquirir as características dun ser vivo, deberán probarse mediante a teoría da evolución.
Por outra parte, o experimento de Miller serviu de punto de partida a gran número de investigadores. Seguindo a súa técnica de someter diversos compostos orgánicos a unha potente fonte de enerxía nun ambiente redutor, homes como Fox, Oró, Calvin ou Sagan, entre outros, seguiron despexando importantes incógnitas do noso pasado.
Exoxénese. A hipótese de Hoyle: a panspermia
miniatura|200px|Formación nun meteorito [[Marte|marciano, que se pensou que era unha bacteria fosilizada.]]
Unha alternativa á abioxénese na Terra é a hipótese de que a vida primitiva puido formarse orixinalmente fóra da Terra. A panspermia é unha hipótese que suxire que a esencia da vida está diseminada por todo o universo, e que a vida comezou na Terra grazas á chegada de tales sementes ao noso planeta.
En 1879, o fisiólogo e físico alemán Hermann von Helmholtz (1821-1824), propuxo a teoría da panspermia, na que defendía que a vida tería chegado á Terra desde outro lugar do universo a través de material procedente do exterior. Este precipitaríase sobre a Terra primitiva traendo cantidades significativas de moléculas orgánicas complexas. Nos cometas hai incrustacións de capas externas que son substancias bituminosas formadas por compostos de carbono en reaccións iniciadas maiormente por luz ultravioleta.
Outra hipótese relacionada con esta é que a vida se formou en primeiro lugar no Marte primixenio, e que foi transportada á Terra cando material da súa codia foi expulsado de Marte por un asteroide e por impactos de cometas para, máis tarde, alcanzar a Terra.
A Terra estivo sometida, desde a súa formación, a un bombardeo constante de materia cósmica. Durante os primeiros 500 millóns de anos este bombardeo debeu de ser extraordinariamente intenso. As súas pegadas foron borradas pola grande actividade xeolóxica desenvolvida na súa superficie, pero na Lúa —que non tivo nin ten esta actividade— obsérvase claramente a enorme cantidade de cráteres de impacto causados polo choque de meteoritos na súa superficie. E existen estudos que suxiren a posíbel existencia de bacterias capaces de sobrevivir longos períodos de tempo incluso no espazo exterior, o que apoiaría o mecanismo subxacente deste proceso.
Sobre a Terra aínda caen meteoritos, que nos permiten coñecer a composición doutros astros distintos ao noso. A análise do meteorito Murchison, así chamado por caer en 1969 na localidade dese nome, en Australia, e que foi moi ben estudado, permitiu confirmar a teoría de Hoyle —polo menos no sentido de que puideron chegar á Terra moléculas orgánicas procedentes do exterior—, pois se atopou que contiña proporcións de materia biolóxica equivalentes ás achadas no experimento de Miller, incluídas de uracilo e xantina, dous precursores das moléculas que configuran o ARN e o ADN.
O maior inconveniente desta teoría é que non resolve o problema inicial de como xurdiu a vida, senón que se limita a trasladar a responsabilidade da orixe a outro lugar. Tampouco aclara como poderían ter sobrevivido as bacterias ás altísimas temperaturas e ás forzas involucradas nun impacto contra a Terra. De todos modos coñécense bacterias extremófilas capaces de soportar condicións de radiación, temperatura e presión igualmente extremas. Pese aos esforzos de Hoyle, a credibilidade da panspermia está hoxe en decadencia, el mesmo recoñeceu que a súa teoría simplemente traslada o problema a outro lugar e a outro tempo.
Os experimentos de Fox: as microesferas
A publicación da teoría de Oparin e a confirmación parcial da mesma mediante o experimento de Miller deron lugar a que moitos biólogos encamiñaran as súas investigacións a descubrir como fora o longo proceso no cal a materia inerte chegou a acadar as estruturas que permitirían posteriormente o nacemento das primeira células.
Neste aspecto destacan as teorías elaboradas hai poucos anos polo bioquímico estadounidense Sidney W. Fox (1912-1998). Segundo Fox, a aparición da vida sobre o noso planeta non tivo lugar só no mar, como propoñía a teoría de Oparin, senón que tamén podería ter sucedido sobre a terra firme. Para confirmar a súa teoría fixo unha serie de experimentos, nas décadas dos 50 e os 60, nos que demostrou que, a temperaturas próximas aos 1.000 °C, unha mestura de gases similar á que supostamente formaba a atmosfera primitiva chegaba a sufrir unha serie de transformacións tales que se lograba a síntese de aminoácidos, que á súa vez se unirían entre si formando pequenos péptidos, que Fox denominou proteinoides debido ao seu parecido coas proteínas que forman parte de todos os seres vivos.
As microesferas de Fox poderían considerarse xa como entidades heterótrofas, porque a través da membrana tomarían do exterior substancias como auga, glicosa, aminoácidos etc. que, despois dunha serie de transformacións, producirían a enerxía suficiente para que continuara o desenvolvemento da microesfera. Por iso describiu este tipo de formacións como "protocélulas", capaces de crecer e de reproducirse.
Igrexa de San Martiño de Dornelas
Descrición
Esta igrexa componse por unha única nave con ábsida semicircular. Na porta, presenta unha dobre arquivolta e dous laterais. Ten ademais contrafortes, seteiras e canzorros, entre outros, elementos que definen o románico rural do século XII. Nun dos muros laterais pode lerse a data de 1171, posible data de edificación.
Abioxénese
Como apareceu a vida?
miniatura|200px|Estrutura química do ARN.
Xa foran as microesferas de Fox, os coacervados de Oparin na auga, ambas as entidades ao mesmo tempo, ou outras formas non determinadas, nun momento dado aparecerían sobre o noso planeta unha serie de estruturas que tiñan un grao de complexidade moito maior có resto da materia que as arrodeaba.
Unha vez aparecidas comezou a actuar sobre elas o mecanismo da evolución e a selección natural, mediante a cal moitas desaparecerían mentres que outras, as que máis desenvolvida tiñan a súa estrutura, continuarían medrando e facéndose cada vez máis complexas.
Non obstante, é probábel que estes cambios non tivesen lugar dunha forma lenta e paulatina, senón mediante bruscas variacións, producíndose no interior das mesmas novas e máis complexas substancias orgánicas, e pequenos orgánulos capaces de realizar funcións cada vez máis difíciles.
E, tras unha última transformación, converteríanse en células capaces de desenvolver xa de forma definitiva todas as funcións vitais.
Seguramente os procesos da evolución prebiolóxica nunca poderán ser demostrados, e a súa existencia quedará reducida a unha teoría con maior ou menor número de probas ao seu favor ou na súa contra, xa que un proceso coma este será practicamente imposíbel de reproducir experimentalmente. Non obstante, a evolución prebiolóxica conta coa suficiente cantidade de probas ao seu favor como para que na actualidade sexa considerada válida pola maior parte da comunidade científica. Aínda que non teñamos datos inequívocos de que sucedeu hai tanto tempo, podemos tratar de reconstruír o pasado grazas a indicios sobre o comportamento das moléculas en condicións simuladas semellantes ás que supostamente reinaban nos inicios da Terra. De querermos analizar como apareceu a vida na Terra, debemos partir dunha definición de ser vivo como a seguinte:
E se buscamos un sistema capaz de cumprir estas características comprobaremos que, de todas as moléculas posíbeis, a mellor candidata a molécula inicial é o ácido ribonucleico (ARN). A hipótese máis aceptada actualmente é a seguinte: