cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Titanio
Compostos
miniatura|50px|Broca de trade recuberta con TiN. O estado de oxidación +4 domina a química do titanio, mais tamén son comúns os compostos no estado +3. O titanio adopta habitualmente unha xeometría de coordinación octaédrica nos seus compostos, coa notable excepción tetraédrica do TiCl4. Os compostos de titanio(IV) presentan un alto grao de unión covalente por mor do seu alto estado de oxidación.
Óxidos, sulfuros e alcóxidos
O óxido máis importante do titanio é o dióxido de titanio TiO2, que existe principalmente na anatasa, a brookita e o rútilo, todos eles sólidos diamagnéticos brancos. Nestes compostos adóptanse unhas estruturas poliméricas na que o Ti arrodéase de seis ligandos de óxido que se unen con outros centros de Ti.
O termo titanato adoita empregarse para facer referencia aos compostos do titanio(IV), coma por exemplo o titanato de bario (BaTiO3). Cunha estrutura coma a da perovskita, este material posúe propiedades piezoeléctricas e emprégase coma transdutor na interconversión de son e electricidade. Os zafiros de estrela e os rubís obteñen o seu asterismo pola presenza de impurezas do dióxido de titanio. Coñécense diversos óxidos reducidos do titanio. Ti3O5, descrito coma Ti(IV)-Ti(III), é un semicondutor de cor púrpura producido por redución de TiO2 con hidróxeno a altas temperaturas, empregado industrialmente cando se require cubrir superficies con vapor de dióxido de titanio, xa que se evapora coma TiO puro mentres que TiO2 se evapora como unha mistura de óxidos e outros depósitos que teñen un índice de refracción variable. Outros óxidos habituais son o óxido de titanio(III) Ti2O3 e o óxido de titanio(II) TiO.
Os alcóxidos de titanio(IV), preparados mediante reacción de TiCl4 con alcoholes, son compostos incoloros que se converten no dióxido ao reaccionar con auga. Son de utilidade industrial para depositar TiO2 sólido mediante o proceso sol-gel. O isopropóxido de titanio emprégase na síntese de compostos orgánicos por medio da epoxidación de Sharpless.
Nitruros e carburos
O nitruro de titanio (TiN) ten unha dureza equivalente ao zafiro e o carburo de silicio (9,0 na escala de Mohs), e emprégase habitualmente coma cuberta de ferramentas industriais de corte. Tamén se emprega coma recubrimento decorativo de cor dourada e coma metal de barreira na fabricación de semicondutores. O carburo de titanio tamén posúe unha gran dureza e emprégase así mesmo en ferramentas de corte.
Haluros
miniatura|dereita|120px|Solución acuosa de [[tricloruro de titanio.]] O tetracloruro de titanio TiCl4 é un líquido volátil que no aire provoca unha hidrólise emitindo un fume branco. O TiCl4 prodúcese por medio do método de Kroll durante a conversión de minerais de titanio a dióxido de titanio. O seu uso é estendido na química orgánica coma ácido Lewis. O tetraioduro de titanio TiI4 xérase durante o proceso van Arkel para a produción de metal de titanio de alta pureza.
O titanio(III) e o titanio(II) tamén forman cloruros estables. Un exemplo notable é o tricloruro de titanio TiCl3, usado coma catalizador na produción de poliolefinas e coma axente redutor na química orgánica.
Compostos organometálicos
Os compostos de titanio cumpren un papel catalizador importante na polimerización, polo que os compostos con ligazóns Ti-C foron estudados de forma intensiva. Os compostos deste tipo máis comúns son o dicloruro de titanoceno ((C5H5)2TiCl2), o reactivo de Tebbe (C5H5)2TiCH2ClAl(CH3)2 e o reactivo de Petasis (Cp2Ti(CH3)2). O titanio forma tamén compostos carbonilos, coma por exemplo o dicarbonilo de titanoceno (C5H5)2Ti(CO)2.
Historia
miniatura|[[Martin Heinrich Klaproth nomeou así o titanio polos titáns da mitoloxía grega.]] O titanio foi descuberto dentro dun mineral en Cornualla, Gran Bretaña en 1791 polo clérigo e xeólogo afeccionado William Gregor, que por aquel entón era o pastor da parroquia de Creed. Recoñeceu a presenza dun novo elemento na ilmenita ao atopar unha area negra nun regato na parroquia de Manaccan e observou que a area era atraída por un imán. A súa análise da area determinou a presenza de dous óxidos de metais: óxido de ferro (o que provocaba a atracción magnética) e unha proporción dun 45,25% doutro óxido metálico branco que non foi capaz de identificar. Coma este óxido sen identificar contiña un metal que non cumpría as propiedades de ningún dos elementos coñecidos, informou do seu descubrimento á Royal Geological Society of Cornwall e a revista científica alemá Crell's Annalen, dándolle o nome de manacanita.
Sobre o mesmo tempo, Franz-Joseph Müller von Reichenstein produciu unha substancia semellante que tampouco foi capaz de identificar. O óxido foi descuberto de novo de forma independente no 1795 polo químico prusiano Martin Heinrich Klaproth nun mineral de rútilo na vila húngara de Boinik, na actual Eslovaquia. Klaproth atopou que o mineral contiña un novo elemento e deulle o nome de titanio polos titáns da mitoloxía grega. Tras saber do descubrimento previo de Gregor, obtivo unha mostra de manacanita e confirmou que esta contiña titanio.
Os procesos coñecidos para a extracción do titanio dende os diversos minerais que o conteñen resultan complicados e custosos. Non é posible reducir o mineral da forma habitual, quentándoo na presenza de carbono, xa que iso produce carburo de titanio. O titanio metálico puro (99,9%) foi obtido por primeira vez por Matthew A. Hunter no Rensselaer Polytechnic Institute ao quentar TiCl4 con sodio a unha temperatura de entre 700 e 800 °C baixo unha gran presión, proceso coñecido coma o método de Hunter. O metal de titanio non foi empregado fora dos laboratorios ata 1932 cando William Justin Kroll probou que podía producirse mediante a redución de tetracloruro de titanio (TiCl4) con calcio. Oito anos despois refinou este proceso empregando magnesio e sodio, no que sería coñecido coma o método de Kroll. Malia que as investigacións continuaron posteriormente de cara a procesos de obtención máis eficientes e baratos, o método de Kroll segue a ser empregado na produción comercial deste metal.
miniatura|esquerda|Esponxa de titanio obtida polo [[método de Kroll.]]
O titanio de gran pureza obtívose tamén en pequenas cantidades cando Anton Eduard van Arkel e Jan Hendrik de Boer desenvolveron en 1925 o que sería chamado método van Arkel–de Boer, que facía reaccionar diversos metais con iodo para descompoñer os ioduros resultantes en filamentos de metal puro.
Nas décadas de 1950 e 1960 a Unión Soviética foi pioneira no uso de titanio en aplicacións militares e submarinas, coma por exemplo nos submarinos clase Alfa e K-278 Komsomolets, como parte de programas relacionados coa guerra fría. Tamén a comezos da década de 1950 comezouse a empregar o titanio de forma extensiva na aviación militar, particularmente en cazas de gran rendemento coma o F-100 Super Sabre, o Lockheed A-12 e o SR-71. Recoñecendo a importancia estratéxica do titanio, o Departamento de Defensa dos Estados Unidos comezou tamén a apoiar os primeiros esforzos para a súa comercialización.
Durante toda guerra fría o titanio foi considerado un material estratéxico polo goberno dos Estados Unidos, que mantivo grandes reservas deste metal que foron finalmente esgotadas na década dos 2000. Segundo datos de 2006, o maior produtor do mundo era a compañía rusa VSMPO-Avisma, que posuía un 29% do mercado mundial deste material. Nese mesmo ano, a axencia estadounidense DARPA premiou con 5,7 millóns de dólares a un consorcio de dúas empresas para desenvolver un proceso de fabricación de po de metal de titanio, co propósito de empregalo na creación de obxectos lixeiros e resistentes para as industrias aeroespacial, de transporte e químicas. A data de 2015 a esponxa de metal de titanio estaba a ser producida en sete países: a República Popular da China, o Xapón, Rusia, Casaquistán, os Estados Unidos, Ucraína e a India.
Produción
Ao non ser posible a súa produción mediante a redución do seu dióxido, o metal de titanio obtense por medio da redución do tetracloruro de titanio TiCl4 con metal de magnesio no que se coñece coma método de Kroll. A complexidade deste proceso de produción explica o alto valor de mercado do titanio, malia ser un proceso máis barato que o método de Hunter. Para producir o TiCl4 requirido polo método de Kroll faise unha redución carbonotérmica en presenza de cloro. Neste proceso, o gas de cloro atravesa unha mestura quente de rútilo ou ilmenita en presenza de carbono. Tras unha purificación extensiva por destilación fraccional, o TiCl4 redúcese con magnesio derretido a 800 °C (1070 K) nunha atmosfera de argon. O metal de titanio así obtido pode purificarse posteriormente seguindo o método de van Arkel–de Boer, que implica unha descomposición termal de tetraioduro de titanio.
O proceso máis recente de produción, denominado proceso FFC Cambridge, emprega o po de dióxido de titanio coma materia prima para a fabricación do metal de titanio. Este proceso ten menos pasos que o método de Kroll, require menos tempo e permite a produción de aliaxes ao empregar determinadas mesturas de pos de óxido.
As aliaxes máis comúns do titanio obtéñense por medio de redución, coma por exemplo nos casos do cuprotitanio (redución de rútilo con cobre engadido), do titanio ferrocarbonado (ilmenita reducida con coque nunha caldeira eléctrica) e do manganotitanio (rútilo con manganeso ou óxidos de manganeso):
miniatura|esquerda|Produtos básicos do titanio. Existen ao redor de 50 graduacións designadas de titanio e das súas aliaxes, aínda que só menos da metade destas teñen unha dispoñibilidade comercial inmediata. A American Society for Testing and Materials (ASTM) recoñece 31 graos do titanio e aliaxes, dos que os graos 1 a 4 son comercialmente puros. Estes catro graos diferéncianse entre eles pola variación na súa tensión de rotura en función do contido en osíxeno, sendo o grao 1 (0,18% de osíxeno) o máis dúctil e o grao 4 (0,40% de osíxeno) o menos dúctil. Os restantes graos son aliaxes, cada unha delas deseñada para un propósito específico, ben sexa pola súa ductilidade, resistencia, dureza, resistencia eléctrica, resistencia á deformación, resistencia á corrosión ou unha combinación destes factores.
As graduacións cubertas pola ASTM e outras aliaxes adicionais prodúcense para cumprir as especificacións aeroespaciais e militares SAE-AMS e MIL-T, estándares ISO e especificacións particulares dalgúns países, así coma especificacións propietarias para aplicacións aeroespaciais, militares, médicas e industriais.
O po de titanio manufactúrase empregando un proceso de produción en cadea coñecido coma o proceso Armstrong, semellante ao proceso en lotes empregado no método de Hunter. Neste proceso Amstrong, un fluxo de gas de tetracloruro de titanio engádese a un fluxo de metal de sodio derretido. Os cloruro de sodio e partículas de titanio resultantes extráense filtrando a cantidade extra de sodio. Posteriormente o titanio sepárase do cloruro de sodio mediante un lavado con auga. Os subprodutos de sodio e cloruro recíclanse para reutilizarse neste proceso e na produción do tetracloruro de titanio inicial.
No ámbito da construción e fabricación, tódalas soldaduras de titanio deben facerse baixo atmosferas inertes de argon ou helio para evitar a contaminación con gases atmosféricos coma o osíxeno, o nitróxeno ou o hidróxeno. De non ser así, a contaminación pode causar unha variedade de condicións non desexadas, coma a perda de ductilidade, que á súa vez poden levar a unha redución da integridade da soldadura e fallos nas unións.
Os produtos comerciais planos, coma pranchas e láminas, poden formarse con facilidade, mais o procesado destas formas debe ter en consideración que o material posúe unha "memoria" e tende a retornar a súa forma orixinal, feito que ocorre especialmente en certas aliaxes de gran dureza. O titanio non pode soldarse sen chaparse primeiro nun metal que presente unha facilidade de soldadura, e pode ser traballado a máquina co mesmo tipo de equipamentos e procesos que o aceiro inoxidable.
Pigmentos e aditivos
miniatura|O [[dióxido de titanio é o composto de titanio máis empregado.]] Ao redor do 95% do mineral de titanio extraído da Terra destínase para o seu refinamento coma dióxido de titanio, usado coma pigmento branco permanente en pinturas, dentífricos e plásticos. Tamén se emprega no cemento, en xemas, para conseguir opacidade no papel, e para mellorar a dureza en canas de pescar de grafito e en paus de golf.
O po de é quimicamente inerte, resiste a deterioración por luz solar e é moi opaco. Isto permite darlle unha cor branca brillante aos químicos marróns ou grises que forman a maioría dos plásticos domésticos. A pintura feita con dióxido de titanio presenta unha boa resistencia ás temperaturas extremas, e soporta os ambientes mariños. O dióxido de titanio puro ten un índice de refracción moi alto e unha dispersión óptica maior có diamante. Ademais de ser un importante pigmento, tamén adoita empregarse en protectores solares.
Aplicacións aeroespaciais e náuticas
Grazas a súa alta proporción de tensión de rotura por densidade, alta resistencia á corrosión, resistencia á fatiga e as fendeduras e a capacidade de soportar temperaturas moderadamente altas sen deformarse, as aliaxes de titanio son empregadas habitualmente en aeronaves, armadura de vehículos, barcos, naves espaciais e mísiles. Para estas aplicacións empréganse aliaxes de titanio con aluminio, circonio, níquel e vanadio entre outros elementos. Case dous terzos de todo o metal de titanio producido empregase en motores e estruturas de aeronaves, mais tamén se emprega noutros compoñentes diversos coma partes estruturais críticas, trens de aterraxe, condutos de escape e sistemas hidráulicos. O avión SR-71 Blackbird foi unha das primeiras aeronaves en facer un uso extensivo do titanio como parte da súa estrutura, dando paso ao uso deste material nas aeronaves modernas. As estimacións indican que se empregan unhas 59t nos Boeing 777, 45t nos Boeing 747, 18t nos Boeing 737, 32t nos Airbus A340, 18t nos Airbus A330 e 12t nos Airbus A320. O Airbus A380 emprega ata unhas 77t, incluíndo unhas 11t nos seus motores. Nas aplicacións para motores, o titanio emprégase en rotores, compresores e compoñentes de sistemas hidráulicos. As aliaxes de titanio 6AL-4V compoñen case o 50% de tódolos tipos de aliaxes empregadas nas aplicacións aeronáuticas.
Grazas a súa alta resistencia a corrosión por auga do mar, o titanio emprégase na fabricación de árbores de transmisión e cabos, en intercambiadores de calor das plantas desalinizadoras, en refrixeradores de auga mariña en aquariums, sedelas e anzois e nos coitelos dos mergulladores. Tamén se emprega para fabricar carcasas e outros compoñentes de aparellos de vixilancia e observación mariña de uso científico e militar. A antiga Unión Soviética desenvolveu técnicas de construción de submarinos con cascos feitos de aliaxe de titanio, e para a forxa de titanio en tubos de baleiro.
Aplicacións industriais
miniatura|Titanio de alta pureza (99,999%) con [[cristalitas visibles.]]
As tubaxes soldadas e certos equipamentos de titanio, coma intercambiadores de calor, tanques, recipientes de procesado e válvulas, empréganse nas industrias químicas e petroquímicas principalmente debido a súa resistencia á corrosión. Certas aliaxes específicas empréganse en aplicacións de perforación e hidrometalúrxicas pola súa dureza, resistencia a corrosión ou unha combinación dos dous factores. A industria papeleira usa o titanio en equipos de procesado expostos a medios corrosivos coma por exemplo os gases de cloro. Outras aplicacións industriais do titanio inclúen a soldadura ultrasónica, a soldadura por onda e a pulverización catódica. O tetracloruro de titanio TiCl4 é un intermediario importante na obtención de dióxido de titanio TiO2, emprégase na catálise Ziegler–Natta, e tamén se usa na fabricación de vidro iridescente e cortinas de fume.
Aplicacións de consumo e arquitectónicas
O metal de titanio utilízase en diversas aplicacións na automoción, particularmente no automobilismo e no motociclismo, onde a redución de peso mantendo a resistencia e rixidez é un factor crítico. Este metal é polo xeral demasiado caro como para ser comercialmente lucrativo no mercado xeral, agás en produtos de alta gama. Algúns modelos de Chevrolet Corvette incluíron tubos de escape feitos con titanio, e o motor supercargado dos Corvette Z06 usa válvulas de entrada de titanio sólido e lixeiro, para acadar unha maior resistencia á calor.
O titanio emprégase tamén en moitos aparellos deportivos, coma por exemplo raquetas de tenis, paus de golf, mangos dos paus de lacrosse, reixas para cascos de crícket, hóckey, lacrosse e fútbol americano, e marcos e compoñentes de bicicletas. As aliaxes de titanio poden utilizarse tamén nos marcos de lentes, aumentando o seu custo pero conseguindo unha redución de peso e evitando posibles alerxias na pel. Moitos equipos de acampada están feitos de titanio, incluíndo utensilios de cociña, lanternas e espeques, que resultan máis caros que os utensilios tradicionais de aceiro e aluminio pero ofrecen un menor peso sen perda de dureza e resistencia. O titanio tamén se usa na fabricación de ferraduras que resultan máis lixeiras e duradeiras que as de aceiro. miniatura|esquerda|Detalle da cuberta de titanio do [[Museo Guggenheim Bilbao.]] Debido ao avance nas técnicas de fabricación de metais e o menor peso en comparación con metais máis tradicionais, o uso do titanio na fabricación de armas de fogo é cada vez máis estendido. Por estes mesmos motivos utilízase tamén na fabricación das carcasas de determinados modelos de ordenadores portátiles.
En ocasións tamén se ten usado o titanio en aplicacións arquitectónicas. O memorial de 40m de altura na honra de Iuri Gagarin en Moscova está feito de titanio debido á cor deste metal e á súa asociación coa industria aeroespacial. O Museo Guggenheim de Bilbao e a Cerritos Millennium Library en Cerritos (California), foron os primeiros edificios en Europa e Norteamérica respectivamente en construírse cunha cuberta de paneis de titanio. Outras construcións con cubertas de titanio inclúen o edificio Frederic C. Hamilton en Denver, Colorado e o Monumento aos Conquistadores do Espazo de 107 m de altura en Moscova.
Xoiería
dereita|miniatura|150px|Reloxo con cuberta de titanio. É habitual o uso do titanio nos deseños de xoiería, grazas a súa durabilidade e propiedades inertes que fan deste metal unha boa elección para evitar posibles alerxias e resistir a auga. Pode empregarse en forma de aliaxe con ouro comercializado coma ouro de 24 quilates, xa que o 1% de Ti na aliaxe non é suficiente para que se rebaixe esta cualificación. As pezas feitas con esta aliaxe adquiren unha dureza equivalente as de 14 quilates, aumentando así a súa durabilidade.
A durabilidade, lixeireza e resistencia deste material faino moi útil na produción de cubertas para reloxos, e algúns artistas teñen traballado có titanio na produción de esculturas, obxectos decorativos e mobles. Debido a súa inercia e capacidade de adquirir varias cores o titanio é un metal habitual nos piercings corporais. As diferentes cores destes obtéñense por medio de anodización, variando o grosor da capa exterior de óxido.
O seu uso en moedas de curso non legal e medallas conmemorativas é algo menos habitual. Coma exemplos, en 1999 Xibraltar fixo pública a primeira moeda de titanio, en celebración do novo milenio, e o equipo de rugby australiano Gold Coast Titans premia cunha medalla de titanio puro ao seu xogador do ano.
Aplicacións médicas
O titanio ten múltiples aplicacións médicas grazas a súa biocompatibilidade, incluíndo ferramentas cirúrxicas e implantes médicos. Para estes propósitos o titanio adoita empregarse en aliaxes con entre un 4% e 6% de aluminio e un 4% de vanadio.
Grazas a esta habilidade inherente para integrarse cós ósos, resulta moi útil nos implantes dentais e ortopédicos, que poden chegar a ter unha vida útil de ata 30 anos. Estes implantes benefícianse da baixa constante elástica que posúe o titanio para asemellarse o máximo posible á dos ósos. Isto consegue que as cargas de peso se repartan de forma máis equitativa entre os ósos e o implante, conseguindo unha menor incidencia de degradación nos ósos e reducindo a posibilidade de complicacións médicas relacionadas co propio implante. Porén, a rixidez das aliaxes de titanio é o dobre ca do óso, polo que os ósos adxacentes reciben unha menor carga e si poden sufrir deterioración.
Ao ser un metal non ferromagnético os pacientes con implantes de titanio poden ser examinados con seguridade mediante imaxes por resonancia magnética. A preparación do titanio para o seu uso coma implantes corporais require que se trate baixo un arco de plasma a alta temperatura para eliminar os átomos superficiais, expoñendo os átomos subxacentes de titanio no proceso.
Almacenaxe de residuos nucleares
A resistencia á corrosión do titanio fai que os contedores deste material fosen investigados para o seu uso na almacenaxe a longo prazo de residuos nucleares, determinando que é posible fabricar contedores que poden durar ata 100 000 anos sempre que o proceso cumpra unha serie de condicións de fabricación determinadas para reducir os posibles defectos. Pode tamén empregarse coma escudo antigoteo sobre outros tipos de contedores para axudar na contención dos residuos gardados neles.
Precaucións
miniatura|A [[Urtica dioica pode conter ata 80 partes por millón de titanio.]] O titanio non é tóxico aínda en grandes doses e non xoga ningún rol biolóxico natural no corpo humano. Estímase que os humanos inxiren unha cantidade de 0,8 miligramos de titanio cada día, aínda que na súa maioría é expulsado posteriormente sen que o corpo o absorba. Porén, o titanio si ten tendencia a acumularse bioloxicamente en tecidos que conteñen sílice, e un estudo de 2011 indicou unha posible conexión entre o titanio e o síndrome da unlla amarela. Tamén hai indicios da existencia dun mecanismo descoñecido nalgunhas plantas que usarían o titanio para estimular a produción de carbohidratos e axudarlles a medrar, o que explicaría porqué moitas plantes conteñen entre 1 e 2 partes por millón de titanio, chegando ata as 80 partes por millón nos xéneros Equisetum e Urtica. As especies de fungos Marasmius oreades e Hypholoma capnoides poden bioconverter o titanio en solos contaminados con este metal.
En forma de po ou labras o metal de titanio presenta un risco significante de incendio, e ao quentarse no aire tamén existe un risco de explosión. Os métodos de extinción de lume baseados en auga e dióxido de carbono non son efectivos co titanio ardendo, polo que se require o uso de extintores de clase D para tratar con incendios causados por este metal. Cando se emprega na produción ou manexo de cloro debe terse a precaución de usar o titanio só en lugares nos que non se expoña a gas seco de cloro, xa que pode provocar un lume. O titanio tamén pode chegar a arder cando se pon en contacto unha superficie súa que aínda non acadou o estado de oxidación con osíxeno líquido.
Atlanta Hawks
Os Atlanta Hawks son un equipo profesional estadounidense de baloncesto con sede en Atlanta, Xeorxia, que xoga na División Sueste da Conferencia Leste da National Basketball Association (NBA). Xogan os seus encontros como local no State Farm Arena, situado no centro financeiro da cidade.
A súa orixe remóntase á fundación dos Tri-Cities Blackhawks en 1946, equipo membro da National Basketball League (NBL). En 1949 uníronse á National Basketball Association (NBA) como parte da fusión entre a NBL e a Basketball Association of America (BAA). Tan só dous anos despois, a franquía trasládase a Milwaukee, onde cambiaron o seu nome ao actual "Hawks" (do inglés: falcóns). O equipo volta trasladarse de novo na mesma década, en 1955, a St. Louis. Alí gañan o seu primeiro título da NBA en 1958. Non sería até dez anos despois cando o equipo se traslada definitivamente a Atlanta.
Actualmente os Hawks posúen a segunda serie máis longa da NBA de anos consecutivos sen gañar un título da NBA, tan só por detrás dos Sacramento Kings. Todas as aparicións da franquía nas Finais da campetición tiveron lugar cando tiña a súa sede en St. Loius. Entrementres, desde 1967, non conseguiron nunca superar unha eliminatoria de play-offs en ningún tipo de formato. Gran parte do fracaso que do equipo nas fases eliminatorias ten que ver co seu pobre historial no Draft da NBA. Desde 1980, os Hawks tan só seleccionaron catro xogadores que co tempo serían escollidos para xogar no partido do All-Star: Doc Rivers, Kevin Willis, Al Horford e Jeff Teague. Dominique Wilkins, un dos mellores xogadores da historia do club, de feito non foi escollido polos de Atlanta, senón polos Utah Jazz.
Historia
A franquía foi formada en 1946 baixo o nome de Tri-Cities Blackhawks, xogaba na NBL, e estaba sita no área entre Molline, Illinois, Rock Island, tamén en Illinois e Davenport, en Iowa, zona agora chamada Quad-Cities. Cando a NBL fusionouse coa BAA para forma-la NBA, os Blackhawks acadaron os playoffs na tempada inaugural, baixo o liderado do adestrador Red Auerbach. Porén, na seguinte tempada, despois de que o equipo elixira no draft a Bob Cousy e o mandara ós Chicago Stags (cando estes desapareceron foi ós Boston Celtics tras un draft de dispersión), non conseguiron calificarse para a postempada. En 1951, a franquía mudouse a Milwaukee, e converteuse nos Hawks. En 1953, os Hawks elixiron a Bob Pettit, futuro MVP da NBA. Pero malia iso, os Hawks tiveron un dos peores balances da liga, e en 1955, mudáronse de novo, esta vez a St. Louis, Missouri. Coas adquisicións do draft e de axentes libres, os Hawks convertéronse axiña nun dos equipos punteiros da liga en pouco tempo, chegando en 1957 á final da NBA, perdendo alí contra os Boston Celtics nun sétimo partido moi emocionante con dous tempos extra incluídos. Na tempada seguinte, no ano 1958, os Hawks chegaron de novo á final sendo o adestrador Alex Hannum, e conseguiron o seu primeiro e ata o momento último título da NBA contra os Celtics no sexto partido.
Os Hawks permaneceron como un dos mellores equipos da NBA na seguinte década. En 1960, sendo adestrador Ed Macauley, o equipo volveu ás finais, pero caeron derrotados, outra vez, contra os Celtics nun sétimo partido moi emocionante. No ano seguinte, 1961, tras elixir o rookie Lenny Wilkens, acadaron outra vez a oportunidade de loitar polo título nas finais, pero esperábanlles a súa besta negra, os Celtics, perdendo en cinco encontros.
Mudanza a Atlanta
Nos seguintes anos, os Hawks seguiron a ser aspirantes ó título, cada tempada chegando máis lonxe nos playoffs e gañando varios títulos de división. En 1968, sendo os novos donos o Gobernador do Estado de Xeorxia, Carl Sanders, e o responsable dunha inmobiliaria baseada en Atlanta, Tom Cousins, o equipo mudouse a Atlanta. A inmobiliaria de Cousins construíu o Omni Coliseum, unha cancha no centro da cidade para os Hawks e para a franquía de hóckey sobre xeo Atlanta Flames, que abriu en 1972, sendo a primeira fase dun macrocomplexo deportivo que incluía hoteis, oficinas e tendas, que agora é coñecido como CNN Center.
Nos seguintes anos despois da mudanza, os Hawks amosaron un equipo moi talentoso, incluíndo a Pete Maravich, gañando outro campionato de división e acadando de novo as finais. Pero despois deste período de éxitos, os Hawks entraron en anos de reestruturación do equipo.
O tamén dono dos Atlanta Braves, Ted Turner, mercou o equipo e asinou a Bernie Bickerstaff como adestrador xefe. En 1979, os Hawks acabaron a tempada con 50 vitorias e gañaron a División Central. En 1982 a franquía asinou á superestrela Dominique Wilkins, e repetiu as 50 vitorias nas seguintes catro tempadas, pero malia iso o equipo non foi capaz de pasar das finais de conferencia. En 1993 asinouse a Lenny Wilkens no posto de adestrador xefe, conducindo o equipo ás 57 vitorias na tempada 1993-1994, conseguindo o récord do equipo, e en 1995 o propio Wilkens esnaquiza o récord de vitorias dun adestrador da NBA con 939 partidos gañados, superando o tamén antigo adestrador dos Hawks Red Auerbach.
No 2006, os Hawks amosaron unha moderada mellora. Malia te-lo peor balance da liga de novo na tempada 2005-2006, conseguiron derrotar os campións saíntes dese ano, os San Antonio Spurs, por 94-84, e tamén os Detroit Pistons, que terían o mellor récord do ano en tempada regular.
Os Hawks só son superados polos Golden State Warriors (12) en tempadas consecutivas sen aparecer nos playoffs con 7.
Pavillón
miniatura|300px|Exterior do [[Philips Arena.]] A andaina dos Atlanta Hwaks no mundo do baloncesto tivo por primeiro escenario o Wharton Field House de Moline, Illinois, onde eran coñecidos como Tri-Cities Blackhawks. Este pavillón, con capacidade para 6.000 espectadores, viu ao equipo até o seu traslado até Milwaukee en 1951. Na capital de Wisconsin permaneceron até 1955, ano no cal nacen os St. Louis Hawks, etapa na que gañan o seu primeiro título da NBA. O pavillón principal durante esta etapa sería o Kiel Auditorium, aínda que tamén foi utilizado ocasionalmente o St. Louis Arena. Con todo, non sería até 1968 que o equipo non chega até a súa localización actual, Atlanta. Xa nesta cidade o equipo móvese entre distintos pavillóns, entre os cales están o Alexander Memorial Coliseum, The Omni, o Lakefront Arena, o Georgia Dome and Alexander Memorial Coliseum e a súa actual sede, o Phillips Arena. É preciso destacar que en 1982 o equipo xogou durante 12 partidos en Nova Orleáns en troques de 1,2 millóns de dólares.
Líderes históricos
Puntos anotados (temporada regular) (a finais da temporada )
Minutos xogados Rebotes Asistencias Roubos Tapóns
Dorsais retirados
Aínda que non foi xogador do Hawks, Ted Turner viu o seu dorsal retirado en homenaxe á súa labor como propietario do equipo entre 1977 e 2001. Alén diso, aínda que non foi retirado, o dorsal nº 40 do falecido Jason Collier non foi volto a utilizar. Collier faleceu o 15 de outubro de 2005 sendo xogador dos Hawks debido a un problema cardíaco.
Galardóns individuais
Premio MVP
Rookie do Ano
Adestrador do Ano
Mellor Defensor
Mellor Sexto Home
Primeiro equipo All-NBA
Segundo equipo All-NBA Terceiro equipo All-NBA
Primeiro equipo defensivo
Primeiro equipo rookie
MVP do All-Star
All-Star
Manuel Maneiro Maneiro
Manuel Maneiro Maneiro, nado en Porto do Son en 1906 e finado en Madrid en 1942, foi un carpinteiro e político galego.
Traxectoria
Carpinteiro en Porto do Son e militante do Partido Comunista. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi detido e levado á prisión de Santiago de Compostela. Xulgado en Compostela por rebelión, foi condenado a cadea perpetua. Trasladado á prisión da Coruña, foi liberado en 1940. En xullo de 1941 foi novamente detido en Porto do Son, trasladado a Madrid e internado no cárcere de Yeserías, onde morreu en 1942 debido a bronquite crónica que se lle agravou coas torturas e na prisión.
Georges Trombert
Georges Trombert, nado en Xenebra o 10 de agosto de 1874 e finado en Lión o 27 de febreiro de 1949, foi un tirador de esgrima francés, gañador de tres medallas olímpicas.
Traxectoria
Participou nos Xogos Olímpicos de 1920 de Antuerpen. logrando dúas medallas de prata en florete e sabre por equipos e unha de bronce en espada por equipos.
Michelangelo Antonioni
Michelangelo Antonioni, nado en Ferrara o 29 de setembro de 1912 e finado en Roma o 30 de xullo de 2007, foi un cineasta, escritor e pintor italiano.
Traxectoria
Graduouse en economía pola Universidade de Bologna e en 1942 chegou a Roma, onde cursou estudos no Centro Sperimentale dei Cinematografia de Cinecittà. Alí coñeceu a algúns dos artistas cos que cooperou nos anos seguintes; entre eles Roberto Rossellini, "pai" da escola do neorrealismo italiano.
Politicamente describiuse a si mesmo como anti-fascista, así como "marxista intelectual", pero algúns autores dubidan sobre o seu seguimento a esta ideoloxía. En contraste co seu contemporáneo Federico Fellini, cuxas primeiras obras viran arredor da vida das clases obreiras e os inadaptados sociais, as películas máis representativas de Antonioni na súa primeira etapa baséanse nas elites e burguesías urbanas e en como se relacionan cunha contorna que apenas entenden: Cronaca di un amore e La Signora senza camelie son sendas óperas prima onde o director traza unha reflexión nada compracente do mundo burgués con aparencias de simple melodrama.
Le amiche (1954), sobre un relato de Cesare Pavese e con destacable actuación da menosprezada Eleonora Rossi Drago, empeza a conformar o estilo característico do seu director, trascendendo unha historia de seu atractiva para experimentar con temáticas, estilos expresivos de narrar e encadrar, estéticas con discursos de dobres lecturas etc. Só unha vez, este director trazou a súa visión do burgués a través do punto de vista do mundo obreiro: en 1957 Il Grido (con Steve Cochran e Allida Valli non só supón a súa primeira obra mestra absoluta, senón tamén o antecedente directo á incomunicación do ser humano que tanto obsesionou ó director na súa famosa triloxía. Este filme reflicte a súa personalidade e estilo.
A cadea invisible
A cadea invisible (en Lassie Come Home) é un filme estadounidense de 1943 dirixido por Fred M. Wilcox. É un filme de Metro-Goldwyn-Mayer e está protagonizado por Roddy McDowall e o can Pal. Conta a historia da estreita relación entre un rapaz de Yorkshire, Joe Carraclough e o seu can rough collie, Lassie. O guión foi escrito por Hugo Butler e está baseado na novela de 1940 Lassie Come-Home, de Eric Knight. É o primeiro dos sete filmes de MGM protagonizados por "Lassie."
Michelangelo Antonioni
Traxectoria
A década de 1960 foron o momento do recoñecemento internacional do director e do seu encontro con Monica Vitti coa que rodou L'Avventura. Tanto A noite como L'eclisse fascinaron a toda Europa e chegaron a cruzar as súas fronteiras.
A cadea invisible
Tivo unha secuela en 1945, Son of Lassie, que foi sucedida por cinco filmes máis na década de 1940.
Michelangelo Antonioni
Traxectoria
En 1964 chega o seu primeiro filme en cor e, para moitos, o principio da fin do seu "reinado" con O deserto vermello. Pese ó descomunal éxito de Ampliación, Palma de Ouro en Cannes incluída, o certo é que a súa carreira entrou nunha irregularidade artística e nunha especie de bloqueo creativo do que non lle foi nada fácil saír. Da última e menos coñecida etapa do realizador, destaca O reporteiro en 1974 (con Jack Nicholson e Maria Schneider e Chunk Kuo (1972), revelador traballo documental sobre a China do momento, bastante máis que Il Mistero di Oberwald ou Identificazione di una donna.
A cadea invisible
Personaxes
miniatura|Pal, o can que interpretou a Lassie.
Michelangelo Antonioni
Traxectoria
Desde a década de 1990 volveu traballar en proxectos tan ambiciosos como errados: Al di là delle nuvole e Eros (2006).
Unha das obras máis soadas deste cineasta é a devandita Ampliación, baseada nun relato curto de Julio Cortázar. Trátase dunha película ambientada no swinging London e baseada na peripecia dun fotógrafo que cre descubrir un asasinato a través das súas fotografías.
Antonioni morreu ós 94 anos, o mesmo día que outro dos grandes cineastas do século XX, Ingmar Bergman.
Arauzo de Torre
Arauzo de Torre é un concello español da provincia de Burgos (Castela e León). A súa poboación é de 90 habitantes (INE 2012).
Pedro del Río Caramelo
Pedro del Río Caramelo, nado en Ordes cara a 1894, foi un industrial e político galego.
Traxectoria
Ferreiro de profesión. Fiscal municipal de Ordes nos anos vinte. Dono dun salón en Ordes, en xaneiro de 1926 abriu o Café y Bar Pedro. En 1929 foi nomeado axente executivo de cédulas persoais do partido de Ordes. Logo do triunfo do Fronte Popular foi nomeado concelleiro de Ordes e elixido 1º tenente alcalde. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi detido. Xulgado por traizón en consello de guerra en Compostela o 22 de decembro, foi condenado a cadea perpetua. A Comisión Provincial de Incautación de Bens abríulle expediente de responsabilidade civil en abril de 1938. Estivo preso na Prisión Provincial da Coruña da que saíu en liberdade provisional en maio de 1941.
Vida persoal
Casou con Manuela Calviño Fraga en 1922, e foi pai de Gabriel, Paz, José, Manuel e Antonio del Río Calvlño.
Arcos de la Llana
Arcos de la Llana é un concello español da provincia de Burgos (Castela e León). A súa poboación é de 1.410 habitantes (INE 2012).
Diccionario da literatura galega
Obxectivos
Este proxecto «pretende ofrecerlles ós lectores non só un compendio crítico e informativo da produción literaria galega e os seus autores, senón tamén unha análise dos diversos elementos que configuran o fenómeno literario realizada dende a nosa literatura». Alén disto, a obra renova a tradición de dicionarios de literatura galega. O Diccionario de escritores en lingua galega (1992), de Francisco Fernández del Riego, vai ser unha parte fundamental da bibliografía, xunto con títulos como Historia da literatura galega contemporánea, de Ricardo Carballo Calero.
Estrutura
A obra ten forma de dicionario e a súa organización é en orde alfabética. Cada tomo responde a unha estrutura propia, tendo todos en común unha dedicatoria inicial e un prólogo.
Recepción crítica
A primeira entrega, I Autores, foi recensionada por Andrés Pociña no número 130 da revista Grial, co artigo "Un diccionario literario galego como é debido". Nel o autor destaca varios aspectos mellorábeis, como a ampliación da bibliografía ou como a adición das iniciais do ou da responsábel de cada entrada, mais di que «o conxunto presenta unha liña de traballo clara e convincente, en que estas pequenas tachas que lle apoño soamente son o resultado dunha lectura feita con moitísimo interese, e co coidado que merece unha obra tan importante, tan meritoria, tan ben realizada, tan útil e proveitosa para o estudo da literatura galega».
Osimo
Osimo é unha cidade e comune italiana da provincia de Ancona, rexión das Marcas, que en 2009 tiña unha poboación de 32 798 habitantes.
A cidade é sede dunha arquidiocese.
Situación
Situada ao sueste de Ancona, Osimo esténdese sobre un terreo montañoso. O seu casco antigo levántase sobre dous outeiros, no máis alto dos cal destaca a Catedral da cidade. O val entre os dous outeiros, nun tempo visíbel na cidade vella, aparece hoxe achairado. A terra é moi fértil e propicia para a agricultura.
A pouca distancia encóntrase a costa do Adriático, con Portonovo e as comunas de Sirolo e Numana. As estacións de esquí máis próximas encóntrase a uns 100 km, na comuna de Ussita, da provincia de Macerata.
Clima
O clima de Osimo é o típico do Adriático medio italiano, que é de transición entre o clima mediterráneo e o clima continental. A chuvia é bastante regular, pero non demasiado abundante (entre 650 e 700 mm anuais), cun pico na fin do verán e no outono. A zona de Osimo é menos chuviosa que a da cidade de Ancona ou a dos municipios que se encontran ao norte da capital, probabelmente debido á sombra pluviométrica causada polo monte Conero, que se encontra a cerca de dez quilómetros.
Os invernos son xeralmente fríos e húmidos, con chuvias e néboas bastante frecuentes. A neve é rara, aínda que ás veces pode caer abundante: entre as nevaradas importantes nos últimos anos estacan a de xaneiro de 2005 (con capas de enve de polo menos 50 cm) e, sobre todo, a de febreiro 2012, cando a capa de neve superou o metro de altura durante uns 10 días de precipitacións continuas. Os veráns son xeralmente cálidos e húmidos, dominados pola brisa mariña desde o L-S/L e ás veces con temporais violentos. Un vento característico da zona (como en todo o Ariático medio) é o Garbino, que vén do O-S/O e causa unha drástica diminución da humidade (efecto Föhn). Cando este vento sopra en verán poen alcanzase temperaturas de até 40 °C.
Demografía
miniatura|330px|Palazzo del Comune (Casa do Concello), [[Século XVI.]]
Prehistoria
Os restos arqueolóxicos máis antigos testemuñan que Osimo asentábase no val inferior do río Musone e do seu afluente o Fiumicelo. Trátanse de numerosos obxectos de pedernal traballado, xunto con ósos de animais e cornos de cervos, que datan do paleolítico (de 40 000 12 000 anos atrás).
Idade Antiga
No século IX a.C. no outeiro de Osimo e na cumio do monte de San Pietro establecéronse os picenos, que deron lugar a dous asentamentos establecementos coas sus necrópoles.
Coa batalla de Sentium (hoxe Sassoferrato) de 295 a.C., os romanos comezaron a conquista dos picenos, inclíndo Osimo (Auximum). No ano 174 a.C. temos a testemuña, a través do historiador Tito Livio, que os censores Q. Fulvius Flaccus e A. Postumius Albinus, contrataron a construción das murallas e decidiron a edificación de tabernae (comercios) ao redor do foro. Considerando a inexpugnabilidade da cidade e a súa situación no centro da área picena, os romanos decidiron ademais, no ano 157 a.C., instituíron como unha colonia, inscribindo os cidadáns na tribo Velina. Os seus principais eixes viarios coinciden co trazado das rúas modernas da cidade. Fóra da cidade, máis alá das súas murallas, son visíbeis os restos da Fonte Magna, así chamada porque tradicionalmente era atribuída a Cneo Pompeio Magno, ou quizais polo seu tamaño. Consérvase parte da ábsida do fondo e un dos muros frontais.
Idade Media
Na época altomedieval, a cidade continou sendo de grande importancia dentro do Piceno. O seu papel estratéxico púxose en evidencia no feito de que houbo algúns momentos importantes da guerra chamada "greco-gótica" (535-553), que foi parte da complexa campaña militar a través da cal o emperador romano de Oriente Xustiniano quixo reafirmar a presenza imperial no Mediterráneo occidental. En 727-728, a cidade foi conquistada polos longobardos guiados polo rei Liutprando, que creou, xunto con Ancona, dous ducados dependentes directamente del, que foron puntos neurálxicos para o control dos obxectivos expansionistas do duque de Spoleto.
Idade Moderna
Contra 1500, a cidade integrouse xa definitivamente nos Estados Pontificios, gozando dun longo período de paz e prosperidade que deixou moitas pegadas, como os marabillosos palacios que adornan o centro histórico da cidade. Foi tamén un florecente centro cultural, grazas á creación do Collegio Campana, que atraeu a profesorws e estudantes distinguidos, moitos dos cales chegaron a seren famosos, como os papas León XII e Pío VIII.
Idade Contemporánea
Durante a ocupación napoleónica, Osimo fue sometida polos franceses e pasou a formar parte do departamento do Musone, que tivo unha exitencia breve e foi restaurado polo goberno pontificio.
Máis tarde, moitos dos seus habitantes, dirixidos polo conde Francesco Fiorenzi, tomaron as armas e loitaron pola independencia de Italia na famosa batalla de Castelfidardo (18 de setembro de 1860).
Despois do bombardeo de Ancona de outubro de 1943, Osimo asumiu o papel de capital da rexión e todas as oficinas estatais de goberno foron trasladadas á cidade até a súa capitulación. Osimo foi liberado polos partisanos da 5ª división Garibaldi Marcas o 6 de xullo de 1944, pero dura batalla do Musone durou até o 18 de xullo. Segundo o xeneral polaco Anders, a batalla que produciu na campaña entre Osimo e Filottrano foi a máis cruenta para o exército polaco despois da de Montecassino. A desfeita da liña defensiva alemá "Edith" ao longo do río Musone permitiu a ocupación do porto de Ancona, feito que acelerou o asalto á Liña Gótica, á que a encontrou desprevida.
O 10 de novembro de 1975 asinouse na cidade o chamado tratado de Osimo, que sancionou a transferencia da Zona B do ex Territorio Libre de Trieste, é dicir, o noroeste de Istria a Iugoslavia; hoxe a zona pertence, unha parte, a Eslovenia, e a outra a Croacia.
En 2014 Osimo foi a sede da exposición "de Rubens a Maratta", comisariada por Vittorio Sgarbi.
Síncope (medicina)
Unha síncope, esvaemento ou desmaio é a perda da consciencia dende o punto de vista médico, normalmente por unha baixada repentina da tensión sanguínea. As súas causas poden ser tanto fisiolóxicas (por choque anafiláctico nunha alerxia, por exemplo) como somáticas (impresión forte ou trauma). A urxencia no seu tratamento non se debe orientar só á perda de coñecemento en si mesma (pois en realidade é un mecanismo de defensa corporal para diminuír as funcións vitais), senón tamén á causa que provocou o esvaemento.
Síncope vaso-vagal
O sincope vaso-vagal prodúcese nalgúns individuos cando sofren un grande impacto emocional. Este impacto produce a activación de áreas encefálicas relacionadas coa conduta. Viuse grande actividade por exemplo da cortiza parietal. Tras a activación destas áreas (índa non está totalmente claro que áreas están ligadas ao síncope vasovagal), prodúcese unha gran descarga parasimpática. O parasimpático libera nas súas terminacións acetilcolina. As terminacións cardíacas causarán acusada bradicardia e hipotensión. Un nivel de presión arterial baixo ocasiona a diminución do fluxo sanguíneo cerebral. Isto provoca un desmaio.
Río Anllóns
O Anllóns, anteriormente chamado río Ber, é un río galego da vertente atlántica que nace nos montes do Xalo entre Mantiñán, A Laracha, e a Ermida, Culleredo. , a uns 400 metros de altitude. Outros autores indican que nace na fonte de Miguel Belido na parroquia de Soandres (A Laracha), e desemboca na ría de Corme e Laxe.
O tramo de río e as súas ribeiras que van desde Carballo e Coristanco ata case a ría de Corme e Laxe. Foi declarado como zona especial de conservación (ZEC) Zona especial de conservación do Río Anllóns en 2014.
Toponimia
O topónimo Anllóns, que lle dá nome ao río, podería provir de angulones, do latín angulus, que faría alusión aos meandros da súa desembocadura.
Descrición
Percorre 54,4 km polos concellos de A Laracha, Carballo, Coristanco, Cabana de Bergantiños e Ponteceso.
Recibe as augas dun bo número de regatos como o Rosende, Graña, o Quenxe, o Acheiro, o Abaixo, o Queo ou o Bertón, durante o curso alto. Tras pasar o monte Neme recibe as augas do Gándara, o Bandeira, o Vao, o Calvar, o Portecelo ou o Batán. No curso baixo, tras pasar Verdes, os rápidos fan que acelere a súa velocidade. Nesta zona recibe as augas do Lourido, o Ponteceso, o Prados ou o Bouzas. Xa na desembocadura recibe a auga do rego dos Muíños, chamado así debido aos numerosos muíños de auga que hai nel.
O seu caudal medio é de 9.931 m³/s.
Intervención humana
No Anllóns atópanse os coñecidos muíños da Saimia. Hoxe en día xa non traballan, aínda que as súas instalacións están en pé.
No concello de Ponteceso atópase o encoro de Anllóns, da empresa Hisdrospania, e no de Cabana de Bergantiños o de Corcoesto, de Gas Natural Fenosa.
High (álbum)
High é o segundo álbum da banda australiana de punk rock Royal Headache, publicado o 21 de agosto de 2015 a través do selo What's Your Rupture?.