cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cnidoblasto
Toxicidade dos nematocistes
Certos tipos de nudibranquios (moluscos) como os aeólidos, conservan os cnidocistes das presas que dixiren (hidrozoos). Estes cnidocistes denomínanse cleptocnidas, e despois de pasaren polo seu apareto dixestivo, almacénanos no extremo dos seus cerata dorsais.
Sigma, Capiz
Sigma é unha municipalidade da provincia de Cápiz, Filipinas. Segundo o censo do 2000 ten unha poboación de 27.366 habitantes.
Show Me How to Live
"Show Me How to Live" é unha canción da banda estadounidense de hard rock Audioslave, editada como terceiro sinxelo do seu álbum de estrea, Audioslave, o día 2 de decembro do 2003. Acadou o número 67 da lista Billboard Hot 100, o 64 da Radio Songs e o 4 da Alternative Songs.
Sancedo, Vilabol de Suarna, A Fonsagrada
Sancedo é un lugar da parroquia de Vilabol de Suarna, no concello lugués da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2015 tiña 12 habitantes (10 homes e 2 mulleres).
Black or White
"Black or White" é un sinxelo escrito e interpretado polo artista estadounidense Michael Jackson. A canción foi lanzada por Epic Records o 11 de novembro de 1991 como o primeiro sinxelo do oitavo álbum de Jackson, Dangerous. Foi escrito, composto e producido por Michael Jackson e Bill Bottrell.
Ereño
Ereño é un concello da provincia de Biscaia, País Vasco (España). A súa poboación é de 263 habitantes (2011).
Universidade de Mondragón
A Universidade de Mondragón (en Mondragon Unibertsitatea) é unha universidade privada de iniciativa social sen ánimo de lucro, pertencente á corporación Mondragón, que foi declarada de utilidade pública. A súa sede principal está en Mondragón (Guipúscoa).
Caracterízase por pretender un ensino de calidade e de orientación práctica dos estudos sobre todo en canto ao mercado laboral, dando especial importancia á formación profesional dos estudantes. Así pois a súa pertenza á corporación Mondragón permítelle manterse próxima ao mundo da empresa facilitando aos seus alumnos o contacto co mercado laboral. Actualmente ten ao redor de 4.000 alumnos cursando 22 titulacións de grao, 15 masters e 8 cursos de experto universitario.
Centros docentes
Na actualidade conta con catro facultades e escolas:
Isabel
250px|dereita|thumb|A raíña [[Isabel II do Reino Unido|Isabel II do Reino Unido.]]
Sabela ou Isabel é un antropónimo feminino de orixe grega resultante da tradución do hebraico Elisheva (אֱלִישֶׁבַע), que significa 'Deus é o meu xuramento'. Entre outras versións abreviadas dese nome inclúense: Elisa, Isabela, Bete, Zabete, Zabel e Lisa.
Relixión
Sabela, segundo o Novo Testamento, era a nai de Xoán Bautista. Segundo o Evanxeo de Lucas Sabela descendía de Aharón o sacerdote (Lucas 1:5). Ela e o seu marido Zacarías eran xustos ante Deus, pois gardaban os seus mandamentos, pero non tiñan fillos. O arcanxo Gabriel visitou a Zacarías para lle anunciar que a súa muller tería un fillo que sería grande ante o señor.
Cando Sabela estaba preñada recibiu a visita de María, a súa curmá, que tamén estaba embarazada de Xesús. Ó ouvi-lo saúdo de María o neno que Sabela tiña no ventre brincou e esta, chea do Espírito Santo, exclamou: "Bendita ti entre as mulleres e bendito o froito do teu ventre" (Lucas 1:42) (palabras que se recolleron posteriormente no Avemaría)
Sabela é santa nas tradicións católica, ortodoxa e anglicana. A Igrexa católica celébraa o 5 de novembro.
O nome na cultura galega
"Sabela" é o título dun dos relatos da obra de Castelao Retrincos.
Francisco Iturralde Cabeza de Vaca
Francisco Iturralde Cabeza de Vaca, nado en Valladolid en 1896 e fusilado en Ferrol o 10 de setembro de 1936, foi un anarcosindicalista, que traballou como oficial de telégrafos e matemático.
Traxectoria
Destinado en Pontevedra en 1930, xa antes da proclamación da Segunda República Española militaba na Confederación Nacional do Traballo e na Federación Anarquista Ibérica. Foi membro fundador do periódico ¡¡Revolución!!, no que colaborou ata que o abandonou debido ó control mantido polo PCE local.
En 1932 fundou coa axuda do camareiro Desiderio Comesaña o Ateneo Obrero de Divulgación Social e colaborou na creación do grupo anarquista Natura, a partir do cal en 1933 artellouse o primeiro comité rexional da FAI.
Como castigo pola súa militancia, foi destinado a Ferrol en 1933. Pouco despois da súa chegada colaborou na creación da Escuela Racionalista de Ferrol, impartindo clases a nenos e adultos xunto á súa muller, Marina Ochotorena. Coa chegada da Fronte Popular artellou unha Universidade Popular.
Escribiu artigos de divulgación científica en prensa anarquista como Brazo y Cerebro, ademais de ser conferenciante e polemista.
Ruth Hubbard
Ruth Hubbard (nada Hoffmann o 3 de marzo de 1924 en Viena, Austria e finada o 1 de setembro de 2016, foi unha bióloga estadounidense, profesora de Bioloxía na Universidade Harvard, onde foi a primeira muller titular da Universidade nesa disciplina.
Traxectoria
Como bolseira de investigación en Harvard nos anos posteriores á segunda guerra mundial, traballou para George Wald, investigando a bioquímica do retinal e do retinol. En 1950 obtivo un doutoramento en bioloxía en Radcliffe, e en 1952, unha bolsa Guggenheim no Laboratorio Carlsberg en Copenhague, Dinamarca.
Hubbard e Wald casaron en 1958 e tiveron un fillo, Elijah, músico e historiador de música, e unha filla, Deborah, avogada.
En 1967 Wald gañou o Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina polos seus descubrimentos sobre o funcionamento do ollo.
Premio Pulitzer
Os Premios Pulitzer son unha serie de 21 galardóns que abranguen as modalidades de teatro, literatura, música e xornalismo, e que se entregan cada ano arredor do mes de abril nos Estados Unidos, sendo a máxima distinción á tarefa profesional do xornalismo naquel país.
Historia
No seu testamento, redactado en 1904, Joseph Pulitzer chama á creación deste premio co obxectivo de estimular a excelencia. El menciona nese momento soamente trece premios, dos que catro eran para o xornalismo, catro para o dominio da literatura e o teatro e un para a educación. Sensible ós cambios da súa época, Pulitzer constituíu unha comisión de vixilancia consultiva e deulle o poder de substituír certos temas, sempre que a comisión xulgue que iso íría en beneficio do público. Deulle igualmente o dereito de non outorgar o premio se ningunha obra corresponde ós criterios de excelencia do xurado.
Conforme a vontade de Pulitzer, é o presidente da Universidade de Columbia quen anuncia e outorga os premios segundo recomendación do xurado. Pero en realidade, a comisión actualmente é independente e decide soa a atribución dos premios.
Os premios concedéronse por primeira vez o día 4 de xuño de 1917. Desde aquela foron ininterrompidamente outorgados pola Universidade de Columbia en colaboración co Padroado do Premio Pulitzer (Pulitzer Prize Board). Desde hai anos outórganse durante o mes de abril. O premio á mellor fotografía de prensa concedeuse por primeira vez no ano 1942, e o premio á mellor composición musical no ano 1943. Entre os anos 1970 e 1979 creáronse os premios de ensaio, crítica e ficción literaria.
Só as reportaxes e fotografías de diarios (ou noticiarios diarios) con sede central nos Estados Unidos poden ser propostos coma candidatos ós premios na categoría de xornalismo.
O premio vai acompañado dun cheque de 10.000 dólares (USD), agás o Premio ó Servizo Público - o máis importante - ó que se lle outorga a medalla de ouro.
Categorías
miniatura|Joseph Pulitzer Estas son as categorías da edición do 2005:
Existen tamén cinco categorías para as letras:
En humanística hai dous categorías máis que se engadiron recentemente:
Tamén houbo moitos Premios Pulitzer especiais. Ademais dos premios, catro membros do estudantado da Pulitzer Graduate School of Journalism, seleccionados polo profesorado, son premiados con bolsas de viaxe.
Os novos tempos
A xunta que entrega todos os anos o Premio Pulitzer como distinción xornalística —en vista de que os diarios usan cada vez máis internet para divulgar, apoiar e destacar o seu traballo— outorgou a partir do 2006 un premio ós traballos publicados en Internet.
A categoría de Servizo Público, considerada a de maior prestixio, xa aceptou material de internet desde 1999. Esta categoría continuará aceptando varios tipos de traballo por internet, coa inclusión de vídeo, bases de datos e cronoloxías. A novidade radica en que as outras 13 categorías de xornalismo permitiron contido da rede por primeira vez. Os Premios Pulitzer de 2006 foron anunciados o 17 de abril.
Premios que xa non se outorgan
Ó longo dos anos, algúns premios deixáronse de outorgar, ben porque se expandiron ou renomearon, ou ben porque quedaron obsoletos polos adiantos tecnolóxicos. Eran os premios de:
Leopoldo I, Sacro Emperador Romano-Xermánico
Leopoldo I de Habsburgo, nado en Viena o 9 de xuño de 1640 e finado na mesma cidade o 5 de maio de 1705). Foi Rei de Hungría desde 1655 e de Bohemia un ano despois, Emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico desde 1658. Era fillo de Fernando III e da súa primeira muller María Ana de España, filla do Rei Filipe III de España. Como Rei de Hungría reunificou as tres partes do reino (que estivo cerca de 150 anos dividido trala invasión otomá) logo de expulsar aos turcos, asunto que ratificou coa Paz de Karlowitz de 1699.
Matrimonios e fillos
Margarita e Leopoldo I foron pais de catro fillos:
Trala morte de Margarida, casou en segundas nupcias con Claudia Felicidade do Tirol (1653-1676) no ano 1674. Era filla do conde Fernando Carlos do Tirol e de Ana de Médicis e neta do conde Leopoldo V.
Foron pais de dúas fillas:
MBM trío
MBM trío, é un conxunto de jazz formado por Lucía Martínez (batería), Antonio Bravo (guitarra) e Baldo Martínez (contrabaixo). Os músicos, que xa tiñan colaborado en proxectos anteriores, formaron o grupo en 2009 nomeándoo coas iniciais dos seus apelidos.
Música negra
miniatura|dereita|Pianista negro impartindo clases de piano a unha rapariga branca A música negra ou música afroamericana é un termo dado a unha serie de xéneros musicais con orixe ou influencias na cultura dos afroamericanos, que dende hai moito tempo constituían unha minoría étnica da poboación estadounidense.
Historia
Algúns dos seus antepasados ao principio foron traídos a Norteamérica para traballar como escravos, traendo con eles cancións tipicamente polirrítmicas de centos de grupos étnicos a través de África occidental e África subsahariana. Nos Estados Unidos, ao se fusionaronen as culturas, múltiples tradicións culturais entraron en contacto coa polca, o valse e outras músicas europeas. Máis tarde houbo considerábeis períodos da innovación e de cambio. Os xéneros afroamericanos foron moi influentes en agrupacións socio-económicas e internacionalmente. A música afroamericana e todos os aspectos da cultura afroamericana son celebrados durante o Mes da Historia do Negro durante o mes de febreiro de cada ano nos Estados Unidos.
Arte de Galicia
miniatura|300px|Fachada barroca da [[Catedral de Santiago de Compostela.]]
A arte de Galicia tivo unha evolución paralela á do resto da arte europea, seguindo de formas diversas as múltiples tendencias que se teñen producido no contexto da historia da arte occidental. A historia da arte galega mostra as manifestacións culturais e artísticas ao longo do tempo dende os primeiros asentamentos humanos até a actualidade. Dende o paleolítico á cultura contemporánea, a arte feita en Galicia ten certas características propias, alimentada polas correntes traídas por outros pobos. A arte sempre foi un dos principais medios de expresión do ser humano, a través da cal expresa as súas ideas e sentimentos, o xeito de relacionarse co mundo. A súa función pode variar dende a máis práctica ata a máis ornamental, pode ter contido relixioso ou simplemente estético, pode ser duradeira ou efémera.
Ao longo da historia, Galicia acolleu diversas culturas e civilizacións, que achegaron o seu concepto de arte e deixaron o seu legado. Cada período histórico tivo unhas características concretas e definibles, comúns a outras rexións e culturas, ou ben únicas e diferenciadas, que foron evolucionando co devir dos séculos.
A arte galega é froito da diversa amálgama social e cultural achegada polos diversos pobos que habitaron o seu territorio: os primeiros poboadores prehistóricos deron paso á cultura castrexa xurdida na idade dos metais, estes convivirían máis tarde cos colonizadores romanos procedentes do Mediterráneo, que converterían a Gallaecia nun territorio máis do seu imperio; tras a caída deste, en Galicia os suevos fundaron o primeiro reino medieval europeo, que despois caeu baixo a dominación do reino visigodo. Na Idade Media, durante a invasión islámica da península ibérica (que apenas deixou pegada no territorio galego), xorde a cultura galego-portuguesa como entidade propia e definida, cunha lingua propia herdeira do latín e a consolidación do Reino de Galicia. Foi esta unha época de esplendor da arte galega, sendo o románico un período moi frutífero para o desenvolvemento artístico do territorio. Durante a Idade Moderna, baixo o poder da coroa española e a sucesión de crises económicas e culturais, a arte entra en certa decadencia, polo que o renacemento non é un período destacable na historia da arte galega. Todo o contrario sucede co barroco, que tivo en Compostela un desenvolvemento orixinal e xenuíno. Dende o século XIX, coa revitalización cultural que supuxo o Rexurdimento, Galicia é influída polos movementos artísticos e culturais que marcaron Europa, como o modernismo. Finalmente, xa no século XX houbo unha xeración de artistas que crean unha escola galega que conecta coas correntes internacionais, con nomes como os de Francisco Asorey, Carlos Maside, Luís Seoane, Maruxa Mallo ou Isaac Díaz Pardo.
Prehistoria
Non é doado determinar con exactitude en que momento o ser humano se asentou no territorio galego, pero moi posiblemente este feito se produciu hai máis de 120.000 anos, o que correspondería co Paleolítico Inferior. Estes primeiros poboadores eran pequenos grupos de cazadores-recolectores que vivían xeralmente en covas, onde se pensa que desenvolveron a arte rupestre, pinturas realizadas nas paredes das covas, que supoñen o primeiro medio de expresión empregado polo ser humano antes da invención da escritura. Estas pinturas están xeralmente ligadas a ritos relixiosos e representan a plasmación nunha linguaxe simbólica do pensamento dos primeiros seres humanos.
Paleolítico
Apenas se conservan restos de arte paleolítica en Galicia por mor da escaseza de covas neste territorio, a excepción da zona oriental, e a que a arte móbel se realizaba fundamentalmente sobre ósos e estes, debido á acidez da terra, non se conservan con facilidade. Porén, pódense distinguir a grandes trazos dúas características da arte galega do paleolítico: a pertenza a unha cultura común na área atlántica europea e o apego ás formas arcaicas. Consérvanse dende instrumentos líticos bifaces moi primitivos ata ferramentas máis elaboradas en pedra e óso.
Ata hai pouco a idea de que en Galicia existira unha arte de tipo rupestre nas covas das zonas montañosas orientais era unha mera suposición, pero nos últimos anos os achados na Cova Eirós (Triacastela) dos primeiros gravados e pinturas rupestres galegos confirmaron esta idea. Este feito abriu un novo camiño na investigación do paleolítico galego que, a pesar de todas as pescudas realizadas ata o momento, segue ofrecendo máis interrogantes que respostas.
O Mesolítico, que tamén é chamado Epipaleolítico, sitúase aproximadamente entre o 8000 a.C. e o 5000 a.C. É a etapa de transición entre o Paleolítico e o Neolítico. Prodúcense importantes cambios no clima, que se fixo máis cálido e húmido, recúan os glaciais e desaparecen a meirande parte dos animais de caza maior, coma o bisonte. Aparecen bosques, sobe o nivel do mar e mudan flora e fauna. Prodúcense aquí os primeiros ensaios da agricultura e da gandería.
Atopáronse asentamentos adxudicados a esta etapa na zona limítrofe entre as provincias da Coruña e Lugo. No val de Arnela existen lugares que proporcionaron burís, perforadores e raspadoiros. Desta época temos arte moble, probabelmente relacionada coa concepción relixiosa que tiñan os habitantes daquela época. miniatura|esquerda|[[Dolmen de Axeitos, Oleiros. ]]
Neolítico e megalitismo
miniatura|200px|[[Lapa de Gargantáns, Moraña. ]]
Copa de Feiras
A Copa de Feiras, a pesar de ser considerada a competición precursora da UEFA Europa League (coñecida ata o 2009 co nome de Copa da UEFA), non está contabilizada nin a nivel estatístico nin de palmarés no ámbito das competicións de clubs da UEFA, ao non estar afiliada a devandita institución.
Arte de Galicia
Neolítico e megalitismo
Nesta etapa, o Neolítico, a agricultura e a gandería aséntase definitivamente e comeza a produción de cerámica. Ao mesmo tempo, prodúcese un aumento da poboación. Galicia, o norte de Portugal até o río Douro, Asturias e o occidente das provincias de León e Zamora formaban parte dunha mesma zona megalítica, con arquitecturas, enxovais, unha organización social e un sistema de crenzas que hoxe estimamos relativamente homoxéneos. Esta área é unha das máis características dentro da cultura megalítica europea. miniatura|esquerda|Entrada ao [[Dolmen de Dombate, custodiada por ídolos de pedra.]] Desenvólvese a cultura das antas ou dolmens, construcións funerarias feitas con grandes bloques de pedra (de aí o nome de megálitos), que van evolucionando de xeito que reducen o seu tamaño ata converterse en cistas. Estas construcións recubríanse de terra e pedras, formando un túmulo que popularmente se coñece co nome de mámoa ou medoña. A anta máis antiga atopada en Galicia, a Chousa Nova I de Silleda, está datada arredor do ano 4350 a.C. O dolmen de Axeitos (Oleiros, Ribeira), coñecido como o "Partenón galego" e o dolmen de Dombate (Borneiro, Cabana de Bergantiños) son os exemplos máis coñecidos deste tipo de construcións.
Ademais de antas, tamén se realizan nesta etapa menhires rematados en punta e con decoración de cazoletas como a Lapa de Gargantáns, esculturas, pinturas e gravados en pedra.
Evelyn Fox Keller
Evelyn Fox Keller, nada en Nova York en 1936, é física, autora e feminista estadounidense. En 2016 traballou como Profesora de Historia e Filosofía da Ciencia no Instituto de Tecnoloxía de Massachusetts. Tamén foi profesora da Universidade de Nova York e do departamento de retórica da Universidade de California, Berkeley.
Copa de Feiras
O club con máis títulos é o Fútbol Club Barcelona con tres.
Arte de Galicia
Neolítico e megalitismo
Tras o Neolítico, entre os anos 2000 e 1800 a.C., desenvólvese un período de transición coñecido como Calcolítico ou Idade de Cobre, o cal fai de ponte coa Idade de Bronce. Cara ao ano 2000 chegan ao territorio galego os primeiros metais e cerámicas campaniformes do sur (hoxe Portugal), xorde a metalurxia e os asentamentos comezan a facerse máis estábeis. Desta etapa consérvanse cistas, puñais de cobre e as primeiras alfaias atopadas en Galicia.
Idade de Bronce
Nesta etapa aumenta o comercio coa Europa atlántica e o Mediterráneo peninsular. Polo tipo de obxectos atopados desta época, sabemos que se desenvolveu unha sociedade na que a guerra tiña unha grande importancia (hachas, lanzas...). Socialmente albíscase unha xerarquización, unha meirande especialización e un incremento da importancia do ligado co mundo bélico e de prestixio. Consérvanse un gran número de pezas de ourivaría, e os petróglifos comezan a facerse moi abundantes (xa se viñan facendo en etapas anteriores), sobre todo a partir do ano 1500 a.C.
Copa de Feiras
Historia
Para a segunda edición introducíronse cambios. Concibiuse un torneo de duración menor, dous anos (1958/1960), no que os equipos xa se enfrontarían en eliminatorias, segundo sorteo, con partidos de ida e volta. Os participantes debían seguir sendo equipos pertencentes a cidades con feiras, pero xa non tiñan que ser seleccións da cidade, senón clubs. A partir da terceira edición (1961), a competición pasou a ser anual, e foi ampliando o número de equipos participantes ata superar os 60 nas súas últimas edicións. Desde 1968, os equipos pasaron a clasificarse pola súa posición nas ligas dos seus respectivos países.
Arte de Galicia
Idade de Bronce
Adoita falarse de tres períodos cronolóxicos referidos á fundición do Bronce no noroeste peninsular:
Copa de Feiras
Historia
Finalmente a UEFA tomou o control do torneo e decidiu substituílo por unha nova competición, cun novo trofeo e novas regras: a Copa da UEFA. A da tempada 1970/1971 foi, así, a última edición da Copa de Feiras. O 22 de setembro de 1971 disputouse un partido único para definir quen tería en propiedade o trofeo, entre o primeiro club que o gañou, o FC Barcelona, e o último campión, o Leeds United. Neste torneo, denominado Copa de Campións de Feiras, venceu o FC Barcelona por un marcador final de 2:1, nun partido disputado no Camp Nou.
Durante os primeiros anos, a Copa de Feiras foi dominada polos equipos españois, ao gañala o Barcelona en tres edicións, o Valencia en dúas e o Real Zaragoza nunha. Non foi ata 1968 cando un equipo do norte de Europa, o Leeds United, conquistou o trofeo, marcando así un período de dominio do fútbol inglés nas últimas edicións da competición.
Arte de Galicia
Idade de Bronce
miniatura|[[Petróglifos de Mogor|Labirinto de Mogor, Marín, debuxo de Enrique Campo.]]
O conxunto de petróglifos (gravados sobre rochas) galegos (Grupo Galaico de Arte Rupestre) é un dos máis ricos e peculiares dentro do marco europeo e incluso mundial. Están realizados sobre granito, agás os máis primitivos conservados, que están gravados sobre lousa e xisto. Os petróglifos galegos presentan unha elevada erosión e, en ocasións, son difíciles de observar. miniatura|esquerda|Petróglifos de [[Laxe das Rodas, Louro, Muros.]] Os conxuntos de petróglifos sitúanse nas abas das serras, e en ocasións atópanse rodeando brañas e cubetas, así como nas liñas de tránsito que comunican estas zonas cos lugares onde se atopan os poboados, como demarcando un territorio. Nas sociedades prehistóricas a arte sempre estivo relacionada con actividades de carácter ritual e relixioso, é dicir, que ademais de servir como marca territorial, os petróglifos puideron funcionar como lugares de agregación de guerreiros e como indicadores de sitios cunha especial carga simbólica. miniatura|[[Parque Arqueolóxico da Arte Rupestre, Campo Lameiro.]] Existen dous tipos de deseños: os figurativos ou naturalistas (cervos, cabalos, figuras humanas...) e os xeométricos ou abstractos (como as combinacións circulares). Aínda que son menos abundantes e están menos espallados xeograficamente, os petróglifos naturalistas son os máis característicos da arte rupestre galega. Na meirande parte trátanse de representacións de animais, o que nos fala da importancia cotiá e simbólica que tiñan na sociedade da época. As representacións antropomorfas, que se caracterizan por ser moi esquemáticas e simples, son moito menos abundantes e adoitan representar escenas de caza ou pastoreo. Nas representacións de armas distínguense espadas curtas, puñais e escudos. O feito de que nunha cultura de gandería e agricultura os únicos temas representados sexan a caza e a guerra parece falarnos de que estas se trataban de actividades de prestixio. Entre as representacións xeométricas, as máis abondosas, destacan os círculos concéntricos, os deseños labirínticos (salientando os Labirintos de Mogor), as espirais, os puntos e as cazoletas. O seu significado simbólico é difícil de interpretar a día de hoxe.
Idade Antiga
O coñecemento do occidente peninsular para as primeiras civilizacións, que estaban a desenvolverse nesta época, foi extremadamente limitado até a época helenística, momento no que comezamos a ter algunhas referencias escritas sobre o que estaba a acontecer no territorio galego. A indoeuropeización do noroeste da Península Ibérica durante a Idade de Bronce foi continuada por elementos atlánticos, centroeuropeos (se cadra célticos) e mediterráneos durante a Idade de Ferro. Apareceu así a Cultura castrexa, caracterizada pola construción de poboados fortificados que coñecemos co nome de castros ou citanias. Esta cultura, que se estendeu dende o río Navia ata o Douro, vese transformada progresivamente tras a chegada dos romanos cara ao ano 138 a.C., que acaban dominando a totalidade da ''Gallaecia. ''Da lenta fusión por aculturación entre os mundos castrexo e provincial romano xorde a cultura galaico-romana.
Cultura castrexa
Adoitan distinguirse tres fases no desenvolvemento da cultura dos castros:
Arte romana
miniatura|175px|Torre da Mosqueira da [[Muralla de Lugo, ss. III-IV]] O territorio galego actual foi conquistado polos romanos definitivamente entre o 26 e o 19 a.C. no contexto das guerras cántabras e da man do emperador Augusto. Trala conquista, Augusto inclúe o territorio da actual Galicia na Lusitania, pero xa no 13 a.C. pasa á Hispania Citerior. Na reforma de Diocleciano —quen dividiu Hispania no ano 298 en sete provincias— constitúese a Provincia da Gallaecia.
Durante a época Flavia (69 - 96 d.C.) prodúcense unha serie de decisións que tiveron un profundo calado político. A concesión do Dereito Latino trouxo consigo un profundo cambio tanto no ámbito urbano, co incremento da poboación nos núcleos urbanos xa existentes e a creación de novos, como no rural. Porén, hoxe en día, non se pode falar para Gallaecia da existencia dunha economía baseada no uso cotián da moeda. Galicia viviu fundamentalmente sobre a base dunha economía natural baseada no troco ata mediados do século III e, máis claramente, ata o século IV. miniatura|200px|esquerda|[[Templo de Santalla de Bóveda|Santalla de Bóveda, ca. ss. II-IV, frescos.]] Trala conquista de Galicia, os pobos que a habitaban axiña asimilaron a cultura do imperio, producíndose deste xeito a romanización de Galicia que se prolongaría durante os seguintes catro séculos. Esta política de asimilación comezou oficialmente entre os anos 64 e 70 cando Vespasiano converteu en pobo romano aos 451.000 gallaicoi. Coa chegada dos romanos os castros transformaríanse en villae (como a Vila romana de Cambre). Por outra banda a poboación incorporaría as novas tecnoloxías, como as técnicas romanas de arquitectura, a agricultura baseada no arado ou a minería. Neste senso cabe destacar o sistema de extracción de metais denominado ruina montium, que consistía en escavar túneles nos outeiros, polos que se introducía de súpeto a auga de encoros preparados, estoupando o monte e rescatando augas abaixo os minerais valiosos, como no caso das Médulas (na comarca do Bierzo). Montefurado (Quiroga) tamén é un exemplo de como a cultura romana aproveitaba os recursos naturais para a extracción do ouro.
Os antigos campamentos militares e asentamentos romanos acabaron converténdose en grandes cidades, como por exemplo Lucus Augusti. Estas vilas foron unidas por unha serie de vías construídas polos romanos pra facilitares a súa comunicación e fomentar o seu comercio con outras vilas do imperio. A enxeñería civil está representada en Galicia por impoñentes construcións como a muralla de Lugo, a torre de Hércules na Coruña e pontes como a do río Bibei na Pobra de Trives ou a do Freixo en Celanova. Estas construcións civís víronse impulsadas sobre todo baixo o poder do emperador Traxano (98-117 d.C.). Tamén destacan na xeografía galega as mansións, os castros romanizados, os campamentos romanos (como Aquis Querquennis en Bande ou A Ciadella en Sobrado), as termas de Lugo ou os santuarios (como Santalla de Bóveda ou o adicado ao deus Berobreo en Cangas).
Época tardorromana
A pesar de que a cristianización total da poboación do territorio galego se produciu en época Altomedieval, xa nos derradeiros anos de dominio do imperio romano aparecen as primeiras sinais que indican a chegada da relixión cristiá a Galicia. Algúns exemplos da produción artística paleocristiá galega son a estela de Vitorino descuberta en Tines (unha das primeiras lápidas cristiás de Galicia, datada no século IV, na que se distinguen gravados un rostro humano e inscricións) ou o Crismón de Quiroga, datado no século V e conservada no Museo Diocesano de Lugo, coas iniciais gregas de Cristo na parte central e unha inscrición en latín que di "o ouro é cousa ruín para ti non digamos xa a prata / é moito máis o que brillas pola túa propia felicidade" ("AVRVM VILE TIBI EST ARGENTI PONDERA CEDANT PLVS / EST QVOD PROPRIA FELICITATE NITES").
Idade Media
Arredor do ano 409 gran parte do pobo xermano dos suevos, dirixidos polo seu rei Hermerico, chegaron á provincia romana da Gallaecia onde, mediante un pacto con Roma, puideron gobernar o territorio como un reino propio (Galliciense Regnum). No ano 585 o rei visigodo Leovixildo fíxose co control do reino de Galicia, comezando un período que duraría ata comezos do século VIII, cando o goberno de Toledo é derrocado pola expansión islámica. No 714 chegan a Galicia algúns bérberes, que a abandonan no ano 740, pasando Galicia entón a ser un núcleo cristián integrado nun territorio norteño que ten por cabeza política a Asturias. No ano 813 ten lugar o descubrimento da arca cuxos restos foron atribuídos ao Apóstolo Santiago, e Afonso II manda edificar unha igrexa nese lugar, sendo esta a orixe da Catedral de Santiago e as peregrinacións xacobeas. Este feito foi decisivo para a conformación cultural do reino de Galicia, que alcanzou un grande auxe durante o período de rexencia do Arcebispo Xelmírez (s. XII). O camiño de Santiago foi a ponte que comunicou Galicia co resto de Europa, e a través da cal chegaron as novas ideas, aparecendo así a literatura galego-portuguesa ou o románico, que se viña espallando dende Francia dende o século XI. A arte románica logrou en Galicia un arraigamento profundo e unha permanencia longa, polo que as formas góticas tiveron dificultades á hora de aclimatarse nesta terra. A Idade Media remata en Galicia a finais do século XV, co sometemento definitivo de Galicia baixo a Monarquía Hispánica.
Prerrománico
Enténdese por prerrománica calquera manifestación artística que sexa posterior ao período clásico romano e que preceda temporalmente á arquitectura románica, sendo esta unha definición aplicable a toda a arte e arquitectura da Europa occidental. No caso galego, polo tanto, o termo prerrománico pódese aplicar a todas aquelas producións de carácter artístico que se levaran a cabo dende a formación do Reino Suevo no século V ata o espallamento das formas románicas nos séculos XI e XII. Polo tanto, podemos incluír aquí a arte suevo-goda, a denominada asturiana e a de repoboación levada a cabo no territorio galego.
Aínda que sabemos que as edificacións prerrománicas foron numerosas no seu momento, hoxe en día son poucos e moi espallados os vestixios que nos quedan, tendo sufrido todos eles numerosas intervencións ao longo dos séculos. Ademais, moitas construcións románicas (como a propia Catedral de Santiago), foron construídas sobre estas estruturas prerrománicas.
Do tempo no que o Reino Suevo mantivo a súa independencia (séculos V e VI) pouco se conserva no campo da arte. Non se observa innovación artística nin de formas respecto aos séculos anteriores, senón que se manteñen os valores estéticos tardorromanos, desaparecendo algunhas formas en extinción e potenciándose outras xa preexistentes. Chegáronnos algunhas pezas de ourivaría, vestixios de construcións reaproveitados con posterioridade e os relevos das coñecidas como laudas sepulcrais de estola (tapas de sartegos cunha forma que recorda ás estolas eclesiásticas) como a lauda de Modesa, procedente de San Bartolomeu de Rebordáns (Tui). Ademais, sabemos que nesta época está a orixe de San Pedro de Rocas (Esgos), o mosteiro máis antigo de Galicia, en cuxa lápida fundacional indícase o ano 573.
Na época na que o reino suevo cae baixo a dominación visigoda a continuación das formas tardorromanas é tamén evidente. Nesta época podemos situar a Igrexa de Santa Comba de Bande (s. VII), a única igrexa deste período que se conserva na súa integridade. Trátase do único edifico que se conservou dun mosteiro prerrománico a onde se trouxeran as reliquias de San Trocado, a quen estivo dedicada. Outra construción interesante é a Capela de San Xes de Francelos, na que se conservan elementos decorativos e arquitectónicos prerrománicos procedentes das edificacións anteriores á actual, destacando a súa fachada principal con ornamentacións de carácter visigodo.
Estas formas tan apegadas á tradición comezan a variar tras a invasión musulmá, pois a nova situación política dentro do marco da monarquía galego-asturiana fai que cheguen a Galicia as formas do prerrománico asturiano, así como a da coñecida como arte de repoboación, con influencias árabes. Nesta época podemos situar edificacións como a Santuario de Santa María a Real do Cebreiro (s. IX), Santa Eufemia de Ambía (s. IX) ou Santa María de Mixós (s. X). A Capela de San Miguel de Celanova, do século X, trátase dunha xoia extraordinaria da arte de repoboación, na que se poden apreciar as influencias mouriscas. Situada no recinto do antigo xardín do Mosteiro de San Salvador de Celanova, é o único vestixio arquitectónico da construción orixinal do conxunto monástico fundado por San Rosendo.
Primeiro románico
A tradición do prerrománico local na área galego-asturiana foi determinante para o desenvolvemento da primeira fase da arte románica no noroeste peninsular, que se sitúa en torno ao século XI. Nesta etapa mantense a planimetría prerrománica á que se lle engaden elementos identificables como románicos na escultura e decoración arquitectónica. Simultaneamente introdúcense en Galicia as formas do románico lombardo (o coñecido como primeiro románico), que se poden apreciar por exemplo na Basílica de San Martiño de Mondoñedo (Foz) ou na Igrexa de San Xoán de Vilanova (Miño).
San Martiño de Mondoñedo é o exemplo máis destacado desta etapa do románico galego, sendo ademais a catedral máis antiga da península, pois xa no século IX foi sé de dous bispados do Reino de Galicia, o de Dumio e o de Britonia. O edificio actual data de finais do século XI, aínda que os contrafortes exteriores son un engadido do século XVIII. Aséntase sobre unha antiga construción prerrománica do século VI, pero nesta época do primeiro románico foi reedificada, non sendo rematado o peche das naves ata o século XIII. Segue, como a Igrexa de Santo Antoniño de Toques, as formas do románico lombardo-catalán, podendo destacar por exemplo a decoración dos capiteis con escenas como o banquete de Herodes ou a historia de Lázaro.
A Catedral de Santiago e o románico pleno
miniatura|200px|esquerda|Vista interior da catedral, onde se aprecian as columnas das naves laterais e a tribuna. miniatura|Reconstrución da que podería ser a [[Planta (arquitectura)|planta da catedral no século XII.]] No ano 997 Santiago de Compostela foi atacada por Almanzor e as súas hostes musulmás queimaron o templo prerrománico dedicado a Santiago, pero respectaron o sepulcro do apóstolo, o que permitiu a continuidade das peregrinacións. Cara ao ano 1000 o bispo Pedro de Mezonzo mandou a súa reconstrución, pero resultou insuficiente para atender ao gran número de peregrinos. No ano 1075, baixo o impulso do rei Afonso VI e do bispo Diego Páez iniciáronse as obras dunha gran catedral románica, a cargo dos mestres de obra Bernaldino o Vello (quen concibe e deseña o proxecto) e o seu axudante Galperinus Robertus con medio centenar de canteiros, segundo o Códice Calixtino. As obras son continuadas por Diego Xelmírez, e no ano 1101 o Mestre Estevo abandona a cidade de Compostela deixando completadas as capelas do deambulatorio e iniciadas as obras da fachada das Praterías. miniatura|175px|[[A Adúltera da Fachada de Praterías. ]] Diego Xelmírez foi a figura máis importante na tarefa de impulsar a actividade construtora en Santiago. Aínda que houbo diversas paradas durante a súa construción, a gran cantidade de esmolas conseguidas fixo posible a súa consagración en 1128. En torno ao ano 1140 comeza a terceira etapa construtiva baixo dirección do Mestre Mateo, que respectou a organización arquitectónica precedente e, en 1168, inicia o Pórtico da Gloria. Aínda que continuaron as obras ata boa parte do século XIII, a Catedral consagrouse definitivamente o ano 1211. Nos motivos esculpidos nos capiteis da nave pódese confirmar esta evolución dos directores da obra: nos primeiros -a contar dende o cruceiro- aparecen parellas de animais fantásticos ou reais e, ocasionalmente, figuras humanas; nos catro últimos tramos xa son claramente da man do taller de Mateo: follas lisas ou rizadas, ás veces con figuras humanas asomando entre elas; monstros, leóns, dragóns e lobos.
En Galicia, ao contrario que noutros lugares (como Aragón ou Cataluña), consérvanse escasos restos destas pinturas. Entre eles pode citarse o mapamundi de San Pedro de Rocas e as pinturas do muro sur do cruceiro de San Martiño de Mondoñedo, con escenas dos Avanxeos. Ambos exemplos estarían datados no século XII.
En canto á arte da pintura de miniaturas, destaca o obradoiro que traballou arredor da figura de Diego Xelmírez en Compostela, que realizou obras como o coñecido como Tombo A da Catedral, documento administrativo que inclúe retratos idealizados de reis.
Tardorrománico
Na segunda metade do século XII comezan a aparecer unha serie de novidades na arquitectura que anuncian a gran transformación que suporá o gótico, como a bóveda de canón apuntada, os nervios (como na igrexa de San Lourenzo de Carboeiro) ou a falsa bóveda de crucería baixo unha de canón (San Xoán de Portomarín).
Nesta época constrúense tamén as grandes edificacións cistercienses, cun estilo particular, moi austero. Un exemplo é o Mosteiro de Santa María de Oseira, no que aínda se aprecia a influencia compostelá.
Gótico
Non é doado datar a aparición deste estilo en Galicia. Por un lado, algunhas das primeiras formas protogóticas e góticas da Península Ibérica aparecen en territorio galego, como é o caso das esculturas e a cripta do Pórtico da Gloria ou o pórtico occidental da Catedral de Tui. Pero por outro lado, a submisión total á monarquía castelá producida tras a unificación de Castela e León-Galicia en 1230 e a perda de importancia do Camiño de Santiago provocarán unha certa inercia das formas románicas que contaminarán ás góticas e atrasarán moito a difusión deste novo estilo.
Escultura
O pórtico occidental da Catedral de Tui é o primeiro exemplar de escultura plenamente gótica na península ibérica. Ademais de pola súa datación, a gran calidade artística desta obra fai que sexa considerada unha das pezas fundamentais da historia da arte galega. A meirande parte da produción escultórica desta época é de carácter relixioso, como a porta do Colexio de San Xerome na praza do Obradoiro (século XV), pero tamén conservamos grandes pezas de escultura gótica civil, como o sepulcro de Fernán Peres de Andrade o Boo, conservada na Igrexa de San Francisco de Betanzos (s. XIV).
Pintura
Xunto de imaxes ben coñecidas, como as pinturas de Vilar de Donas, obras de conservación realizadas desde finais do século XX en distintas igrexas, en especial de ámbito rural, permitiron rescatar pinturas ao fresco do período tardomedieval (séculos XIV-XVI).
Estas pinturas poden ser case sempre adscritas ao estilo gótico. As da primeira metade do século XV, como Vilar de Donas, deben relacionarse co gótico internacional, mentres as da segunda metade do XV e as dúas primeiras décadas do XVI teñen máis relación coa pintura gótica flamenga. Dentro deste último grupo estarían as pinturas de Santa María de Nogueira de Miño ou a Catedral de Mondoñedo.
Idade moderna
A Idade Moderna comezou en Galicia a finais do século XV coa súa inclusión definitiva dentro do proceso de construción do estado absolutista español. o reino de Galicia perdeu iniciativa política e autonomía económica e a súa historia debe ser considerada a partir de entón dentro do marco da española. Ademais, o poder absoluto que tivo a Igrexa Católica sobre o pensamento foi parello ao progresivo afianzamento dos métodos do absolutismo. Empeñada nun intenso programa de moralización, dela dependían o ensino, a asistencia hospitalaria e a beneficencia. Este será o contexto no que se desenvolverá a arte dos séculos XVI, XVII e XVIII no territorio galego.
Arquitectura
A arquitectura do Renacemento en Galicia está especialmente vinculada ao ámbito relixioso. Isto verémolo incluso cando os promotores sexan civís, como as vellas familias da aristocracia como os Andrade ou os Lemos, sendo este o caso por exemplo do Colexio de Nosa Señora da Antiga de Monforte. É unha época de crecemento dos grandes mosteiros cistercienses e beneditinos, que promoverán grandes remodelacións arquitectónicas das súas vellas fábricas. A fundación dun Hospital Real en Santiago promovida polos Reis Católicos marcou definitivamente a chegada do Renacemento a Galicia (1499), con planta de Enrique Egas. Coa chegada de artistas de Castela, lugar onde o Renacemento estábase a desenvolver en maior medida, chegou tamén o influxo italianizante e clasicista, como é o caso do Claustro da Catedral de Santiago, deseñado por Xoán de Álava. Co remate das obras, Rodrigo Gil de Hontañón levanta a Fachada do Tesouro cara á praza de Praterías. Nesta época podemos salientar tamén a construción do Pazo de Fonseca e, posteriormente, a da Igrexa do Mosteiro de Santa María de Montederramo ou o xa nomeado Colexio de Nosa Señora da Antiga de Monforte de Lemos (nun estilo que avanza cara ao manierismo).
Escultura
A escultura do Renacemento en Galicia deuse principalmente na realización de retablos. Pero moi poucos deles chegaron até hoxe; en primeiro lugar, porque despois das reformas litúrxicas moitos foron desmontados, levando as esculturas a outros lugares e, en segundo lugar, porque o estilo barroco entrou con moita forza en Galicia e case todos os retablos foron cambiados. A escultura renacentista comeza no primeiro cuarto do século XVI, pero os retablos que mellor se conservan datan entre 1590 e 1605.
Foi o mestre Cornielles de Holanda quen achegou coas súas obras unha importante influencia nórdica. Traballou desde finais do gótico, estilo que sempre estará presente na súa obra. Entre as súas obras podemos destacar o gran retablo da Catedral de Ourense, rematado en 1520 ou o da catedral de Lugo, en 1534.
Pintura
Continuando a tradición das pinturas ao fresco tardomedievais, a partir de 1520 comezarían a introducirse elementos do gusto renacentista e manierista, como un maior detalle anatómico ou elementos decorativos como grotescos e candelieri. Así por exemplo, en Santiago de Requeixo, a musculatura e a disposición dos corpos ten unha clara inspiración miguelanxelesca, mentres en Santa Baia de Banga ou Santa María de Mugares úsanse motivos alegóricos extraídos dos Emblemas de Alciato.
Fóra da pintura relixiosa non conservamos máis restos que os da torre da homenaxe do pazo de San Miguel das Penas. No primeiro e segundo andar da torre conservamos escenas pastorís e de caza, motivos heráldicos e mesmo un Xuízo de París. Así mesmo, sabemos que na terceira e cuarta década do XVI se decorou con motivos vexetais a sala grande do pazo de Fonseca ou do pazo de Altamira en Compostela. A partir destes restos é posible deducir que a decoración pictórica sería habitual tamén nas residencias da nobreza.
Lingua kombe
A lingua kombe, ou ngumbi, é unha lingua bantú costeira falada na Guinea Ecuatorial polo pobo kombe, un dos pobos ndowes da costa. É mutuamente intelixíbel coa lingua yasa.
Arte de Galicia
Barroco
O contexto económico dos séculos XVII e XVIII fixo deste momento un dos períodos álxidos da historia da arte galega, ben baixo o amparo do sector eclesiástico, ben en forma de pazos rurais para a baixa nobreza. O centro de creación artística do momento será Santiago de Compostela, cidade que foi barroquizada en gran medida ata acadar boa parte do aspecto que conserva hoxe en día o seu centro histórico. Os sucesivos arcebispos e cabidos promoverán un engrandecemento artístico da catedral para devolver o culto xacobeo ó lugar que fora perdendo ao longo dos séculos. Destaca sobre todo a figura de Antonio de Monroy, quen gobernou a diocese entre 1686 e 1715. Os mosteiros da cidade, como San Martiño Pinario, San Paio de Antealtares, Santa Clara ou Belvís tamén promoven unha renovación das súas fábricas.
Arquitectura
Durante o século XVIII desenvolveuse o barroco compostelán, que se caracteriza, entre outras cousas, pola busca da inestabilidade nas superficies, a sensación de profundidade, a importancia da masa das placas graníticas ou a creación de fachadas-telón. Un dos persoeiros fundamentais para comprender este desenvolvemento da arte barroca na cidade compostelá é José Vega y Verdugo, quen en 1658 redacta o informe sobre as reformas que precisaba a Catedral. As reformas da basílica foron levadas a cabo por varios arquitectos como José de la Peña de Toro, Domingo de Andrade (o máis importante dos arquitectos do momento), Fernando de Casas Novoa, Simón Rodríguez, Lucas Ferro Caaveiro ou Clemente Fernández Sarela. Ademais, estes arquitectos foron os que levaron a cabo as máis importantes construcións do barroco galego como o Claustro da Catedral de Lugo, a Casa do Cabido ou a fachada do Convento de Santa Clara.
Escultura
A escultura tamén acadou un gran desenvolvemento durante a época barroca en Galicia. A figura de Francisco de Moure implica a transición dende o manierismo cara ao barroco, a través dunha grande expresividade en rostros e xestos. O escultor de Sarria Gregorio Fernández é quen determina o rumbo estilístico que o barroco pleno tomará en Galicia. Mateo de Prado realizaría obras de grande importancia como o retablo maior da igrexa de Montederramo (ca. 1666) ou varias imaxes para a Catedral de Ourense ou o convento de San Domingos da Coruña. Créase neste momento un estilo que será seguido por artistas posteriores como Pedro Taboada, Miguel de Romay e Diego de Sande, sobre todo en ámbito compostelán. Xa do século XVIII foron Benito Silveira ou Xosé Gambino, sendo este último o que marca a etapa final do barroco galego na escultura.
Arquitectura
O arquitecto galego Domingo Lois Monteagudo foi o encargado de rematar a Porta de Acibechería (1769) e a Capela da Comuñón da Catedral compostelá, sendo este o primeiro momento no que aparecen elementos neoclasicistas na arquitectura galega. Porén, o estilo realmente comezou a estenderse e a ter privilexio no país grazas a un grupo de enxeñeiros pertencentes ao corpo militar que se encontraban en Galicia por mor das empresas reformistas borbónicas (construción de fortificacións, redes viarias, o arsenal de Ferrol...). Estes enxeñeiros tiñan unha importante formación técnica e unha marcada estética racionalista. Ademais das construcións de carácter técnico militar, foron os quen realizaron algúns dos proxectos máis singulares do momento en Galicia. Dous dos máis destacados enxeñeiros pertencentes a este grupo son o francés Carlos Lemaur (autor dos planos do Pazo de Raxoi de Compostela) e o conquense Julián Sánchez Bort (quen deseñou a fachada da Catedral de Lugo).