cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia de Portugal
Dinastía Filipina
A pinga que colmou o vaso foi a intención do Conde-Duque de Olivares en 1640 de usar tropas portuguesas contra os cataláns que se declararon súbditos do rei de Francia. O cardeal Richelieu, mediante os seus axentes en Lisboa, achou un líder en Xoán II, Duque de Braganza, neto de Catarina de Portugal. Aproveitándose da falta de popularidade da gobernadora Margarida de Savoia, Duquesa de Mantua, e do seu secretario de estado Miguel de Vasconcelos, os líderes separatistas portugueses dirixiron unha conspiración nacionalista o 1 de decembro de 1640. Vasconcelos, que sería defenestrado, foi practicamente a única vítima. O 15 de decembro de 1640 o Duque de Braganza foi aclamado rei como Xoán IV, pero se negou a ser coroado, consagrando a coroa portuguesa á Virxe María. Debido a estes sucesos, estala a Guerra de Restauración, para lograr a Independencia, conflito que se mantería ata a firma do Tratado de Lisboa en 1668, polo cal España recoñece a soberanía de Portugal e Portugal cede, a petición dos habitantes, a praza de Ceuta a España.
Tras 1640, a coroa portuguesa creou un Consello de Ultramar, encargado da nova política colonial. Co obxectivo de superar a situación económica á que se enfrontaba a metrópole. Neste contexto, Brasil, como a maior e máis rica colonia, viuse sumido nunha serie de reformas administrativas e económicas, buscándose o descubrimento de ouro e pedras preciosas. Ademais intentouse reducir o poder das Cámaras Municipais para dar maior poder ao Estado.
Independencia
Houbo un levantamento do arcebispo de Braga e dalgúns nobres que solicitaban que o novo rei renunciase e devolvese a coroa ao rei de España. Estes nobres e eclesiásticos foron sometidos a tormento e xulgados sen ningún tipo de piedade polo novo monarca. Con Xoán IV, a Dinastía de Braganza accedeu ao trono portugués sendo a penúltima dinastía en reinar no país.
España reaccionou anos máis tarde aos sucesos de Portugal. A razón foi que España se atopaba inmersa na Guerra dos trinta anos en Alemaña e simultaneamente na guerra con Francia, ademais da sublevación de Cataluña, Nápoles e Sicilia, e unha conspiración en Andalucía, polo que os seus exércitos non se atopaban dispoñibles; foi un delicadísimo momento coñecido como crise de 1640. En 1644 hai unha pequena loita en Montijo. Portugal renovara a súa alianza con Inglaterra, sendo as figuras clave do novo pacto Carlos I, Oliver Cromwell e Carlos II o marido de Catarina de Braganza. Portugal entregou Tánxer e Bombai a Inglaterra. Xoán IV intentou con éxito reconquistar territorios pertencentes ao Imperio Portugués. A pesar de que Ceilán (hoxe en día Sri Lanka) e Malaca foran conquistados polos Países Baixos, logrou botar os holandeses de Luanda e San Tomé e Príncipe e, en unión con Inglaterra, logrounos expulsar do Brasil. Debido á perda das colonias orientais, o ouro, azucre e diamantes do Brasil convertéronse na principal fonte de ingresos do país. Debido á confrontación con España, o rei de Portugal reforzou a administración do Estado. Desta forma habería un consello de guerra permanente así como un consello de vixilancia das fronteiras Con axuda da Compañía Xeral de Comercio do Brasil, en 1649 asegurouse o paso marítimo desde a metrópole á súa principal colonia. Baixo o reinado de Xoán IV, Portugal volveu ser unha potencia mundial e un país respectado en Europa.
En 1656 morreu Xoán IV. O seu fillo máis vello, Afonso VI ascendeu ao trono. Cando morreu o seu pai, o príncipe contaba con só 13 anos de idade, así que a súa nai Luísa de Guzmán tivo que exercer a rexencia. En 1662 comezou a gobernar formalmente o novo monarca. En 1659, terminada a guerra con Francia, España decide atacar Portugal para devolver o trono aos Austrias (Guerra de Restauración portuguesa). Os españois ocuparon Elvas. Tropas inglesas e portuguesas atacaron as tropas españolas. En 1665 morreu Filipe IV de España, o último monarca da Casa de Austria que posuíra o título de rei de Portugal. Os españois, coas forzas militares debilitadas, víronse obrigados a asinar a Paz de Lisboa, pola cal se recoñecía a independencia de Portugal. Ceuta mantívose ao lado español. Esta vitoria sobre España deulle ao rei o sobrenome de o Vitorioso.
Afonso VI perdeu cada vez máis influencia sobre o seu irmán máis novo, o infante Pedro II. Isto provocou que Pedro se levantase contra o seu irmán. O pobo e as cortes tamén compartían a opinión de que o rei, debido ás súas minusvalías, non podía seguir gobernando o país.
Absolutismo
miniatura|dereita|200px|Marqués de Pombal. O final do século XVII e a primeira metade do século XVIII estará marcado polo florecemento da explotación mineira do Brasil, onde se descubrirá ouro e pedras preciosas. O rei Xoán V chegou a ser un dos monarcas máis opulentos de Europa.
Durante o reinado do seu sucesor Don Xosé I, prodúcese o Terremoto de Lisboa, o 1 de novembro de 1755, que destruíu a práctica totalidade da cidade e que supuxo un golpe na esencia do imperio. A súa rápida reconstrución baixo a dirección do marqués de Pombal abriu un período de modernización e europeización con profundas reformas na administración, a economía e a educación, en vías dunha monarquía absoluta fronte á importancia dos nobres.
O intento de asasinato do rei foi aproveitado polo Marqués de Pombal para iniciar unha campaña de castigo contra as familias reticentes ás súas propostas de cambio e contra a Compañía de Xesús que sería expulsada de Portugal coa aquiescencia do Vaticano.
En 1779 morre o rei, chegando ao trono María I de Portugal e o seu marido Pedro III quen destitúen e obrigan o marqués de Pombal a refuxiarse nas súas propiedades fóra da capital.
Crise do século XIX
En 1807 Portugal rexeitou a demanda de Napoleón Bonaparte para acceder ao Bloqueo Continental un embargo ao Reino Unido. Isto provocou que as tropas francesas invadisen Portugal comandadas por Junot e a capital foi tomada o 1 de decembro de 1807. A intervención das tropas británicas na Guerra da Independencia devolveu a independencia ao país. As últimas tropas francesas foron expulsadas en 1812. A guerra custoulle a Portugal a perda da provincia de Olivenza que, tras a Guerra das Laranxas, pasara a pertencer a España. A fuxida da familia real durante a guerra produciu que Río de Xaneiro pasase a ser a capital de Portugal entre 1808 e 1821. En 1820 viu a luz unha constitución debido ás insurreccións de Porto (o 24 de agosto) e Lisboa (o 15 de setembro). Cando Brasil accedeu á independencia en 1822, Lisboa recuperou a súa status de capital.
A morte de Xoán VI en 1826 levou a unha crise sucesoria. O seu fillo máis vello, Pedro I do Brasil converteuse en Pedro IV de Portugal pero nin os portugueses nin os brasileiros querían unha monarquía unificada; consecuentemente, Pedro abdicou a súa coroa portuguesa na súa filla María dá Glória, coa condición de que cando tivese idade suficiente casase co seu irmán Miguel. O descontento polas reformas constitucionais de Pedro, levou a que a nobreza territorial e a Igrexa proclamase a Miguel como rei en 1828. Isto provocou as Guerras Liberais nas cales Pedro, con axuda inglesa, forzou a Miguel a abdicar e marchar ao exilio en 1834, colocando á súa filla no trono como María II.
Guerra Peninsular
Co ascenso do autocoroado emperador Napoleón Bonaparte comeza unha estratexia militar francesa por toda Europa para garantir a hexemonía francesa e terminar con Gran Bretaña como principal potencia económica e militar da época. Napoleón requiriu aos Estados europeos que se unisen ao Bloqueo Continental. Aqueles que se negaron a formar parte del serían invadidos polos exércitos imperiais franceses. Portugal, debido á alianza que mantiña con Inglaterra desde a Idade Media negouse a formar parte. Desta forma, Napoleón, que previamente pactara a axuda militar de España a través do tratado de Madrid de 1801, invadiu Portugal durante a Guerra das Laranxas; en 1807, por medio do Tratado de Fontainebleau as tropas franco-españolas ocuparon novamente territorio portugués, obrigando a casa real portuguesa a fuxir ao Brasil. A axuda dos ingleses foi crucial para lograr expulsar os invasores. As loitas non só se desenvolveron en Europa senón tamén en América do Sur, onde Portugal conquistou a Güiana Francesa.
Revolución Liberal de 1820
A principios do século XIX Portugal vivía unha crise motivada pola fuxida da familia real ao Brasil, polas consecuencias desastrosas das invasións napoleónicas, polo dominio dos ingleses e pola apertura dos portos brasileiros ao comercio mundial, o que provocara a ruína de moitos comerciantes portugueses. Ao mesmo tempo, a ideoloxía liberal íase implantando en pequenos grupos de burgueses.
O 24 de agosto de 1820 estalou en Porto unha revolución cuxo obxectivo inmediato era convocar cortes que dotasen ao país dunha Constitución.
Esta revolución non atopou oposición. A cidade de Lisboa tamén se sumou ao movemento, creándose unha Xunta Provisional cuxo obxectivo era organizar unhas eleccións para elixir ás cortes. Os deputados electos, oriúndos de todos os territorios controlados por Portugal (Brasil, Madeira, Azores e as posesións en África e Asia) formaron as primeiras cortes constituíntes do país.
O rei Xoán VI foi requirido para que regresase a Portugal. Antes de volver, nomearía ao seu fillo, Pedro, rexente do Brasil, o que desagradou ás cortes, que entendían que a soberanía só podía residir no Portugal continental. As cortes ordenaron tamén que Pedro abandonase o Brasil e regresase a Europa para recibir formación. Estas actitudes xeraron o descontento de 65 deputados brasileiros, que abandonarían as cortes para regresar ao Brasil. O 7 de setembro de 1822, Pedro recibe outra mensaxe das cortes que rompe diante dos seus compañeiros exclamando: "¡Independência ou morte!". Este acto, coñecido como o Berro de Ipiranga marcaría a data da Independencia do Brasil.
Guerras liberais
100px|dereita Coa morte de Xoán VI xerouse un problema de sucesión. A Pedro IV forzóuselle a abdicar o trono portugués para manter o trono brasileiro, na súa filla María II, que accedía a el por lexitimidade. Mentres tanto, o irmán de Pedro IV, Miguel I que se atopaba no exilio en Austria por haberse levantado contra o seu pai por dúas veces, foi nomeado rexente do reino e preparouse unha voda coa súa sobriña María II. No intento de impor o seu réxime absolutista fronte ao réxime constitucional de María II, iniciáronse seis anos de conflitos armados coa intervención doutras potencias europeas. Para resolver a situación, Pedro abdica o trono brasileiro no seu fillo Pedro II do Brasil e imponse pola forza. As derrotas sucesivas de don Miguel forzaríanlle a desistir no seu empeño, asinando o Compromiso de Évora-monte. e permitiu a restauración da Constitución portuguesa de 1826 e a volta ao trono de María II.
Casa Saxonia-Coburgo-Gotha, os últimos reis portugueses
miniatura|dereita|150px|[[Fernando II de Portugal|Fernando II, da familia nobre alemá Saxonia-Coburgo-Gotha.]] En 1853 morreu María II dando a luz ao seu undécimo fillo con 34 anos. Co reinado de María II terminou en Portugal a Casa de Braganza. A raíña casou en 1836 con Fernando II da Casa Saxonia-Coburgo-Gotha. A través dese matrimonio, a casa alemá pasou a reinar en Portugal.
O sucesor de María II sería o seu fillo Pedro V, que cando morreu a súa nai aínda era menor de idade, así que o seu pai Fernando II tivo que asumir a rexencia. En 1855 chegou á maioría de idade e tomou as rendas do reino. Iniciouse un longo período de estabilidade, no que Portugal era un modelo de monarquía constitucional, na que se respectaban os dereitos individuais e había unha ampla liberdade de prensa.
Os partidos liberais chegaran un consenso sobre a bondade do fomento material, o desenvolvemento dos ferrocarrís, o comercio e a industria, e deixaron de lado os disensos constitucionais das décadas de 1830 e 1840. Con todo, a pesar da paz social, a industrialización e a modernización da agricultura, así como a alfabetización da poboación, foron máis lentos en Portugal que en calquera outro país da Europa occidental.
Tras unha crise política entre 1868 e 1872, coincidindo co sexenio democrático español, o sistema político recuperou a estabilidade. E esbozouse o modelo político do turnismo de partidos, chamado rotativismo, no cal, os dous principais partidos políticos, o Partido Regenerador (conservador) e o Partido Histórico (progresista) alternábanse no poder. Na década de 1880 produciuse unha ampliación do sufraxio a todos os cabezas de familia, aproximándoo moito ao sufraxio universal. Con todo, a maior parte da poboación, rural e analfabeta, vivía allea a política e iso permitía un control caciquil do sistema político.
En 1890 produciuse crise colonial en África, á que seguiu unha serie de campañas militares para a ocupación efectiva do territorio que Portugal reclamaba colonias súas. Esas campañas crearon un novo corpo de oficiais africanistas e anti-liberais que posteriormente serían moi importantes na historia portuguesa. Mentres tanto, os movementos republicanos ían gañando adeptos. En 1908 o rei Carlos I e o seu príncipe herdeiro foron asasinados a tiros na Praça do Comércio de Lisboa. O novo rei, Manuel II culpou dos sucesos a João Franco primeiro ministro do seu pai que gobernara de forma ditatorial durante os últimos anos. João Franco foi destituído pero o novo rei non puido mellorar a imaxe da monarquía nin frear o pulo do movemento republicano. En 1910 proclamouse a república, marchando o monarca ao exilio en Reino Unido.
Primeira República
Tras unha revolución en Lisboa, á Monarquía sucedeuna unha República parlamentaria, que durou de 1910 a 1926. Os republicanos eran unha minoría urbana nun país rural, e restrinxiron o dereito de voto aos homes alfabetizados. Foi un período de grande inestabilidade política. Nos dezaseis anos de duración, sucedéronse nove presidentes e 45 gobernos. O parlamento era o centro do sistema político e elixía ao presidente da república, que tiña pouco poder para arbitrar entre as distintas faccións. O sistema de partidos estaba fragmentado e sucedíanse gobernos sen maioría parlamentaria suficiente. Unha facción do Partido Republicano Portugués, os "Democráticos" de Afonso Costa, converteuse no centro do sistema político e controlaba a administración e, por medio do caciquismo, as eleccións. O resto de faccións republicanas recorreron a insurrección para chegar ao poder, do mesmo xeito que os monárquicos. Houbo numerosas conspiracións e golpes de estado. O réxime era débil e as políticas laicas e de control da Igrexa católica enfrontárono a esta e á poboación rural.
Portugal participou na primeira guerra mundial (1914-1918) e a mobilización militar e o colapso do comercio marítimo causaron numerosos problemas sociais, como a inflación e o desabastecemento. O movemento obreiro, no que primaba a organización dos anarcosindicalistas, tampouco se sentía representado pola República e foi moi combativo, con numerosas folgas contra a carestía nas que se usaba a violencia política. O golpe de estado de Sidónio Pais en 1917 quixo crear unha república presidencialista e integrar no réxime a monárquicos e católicos, pero tras o seu asasinato un ano máis tarde e unha pequena guerra civil en xaneiro-febreiro de 1919, entre Monarquía e República, restaurouse a constitución de 1911. O sistema perviviu durante oito anos máis, pero enfrontado a numerosos problemas sociais, golpes e insurreccións, ata que venceu o golpe de 1926 militar que impuxo unha ditadura.
Estado Novo
O golpe de estado militar de 1926 puxo fin á Primeira República Portuguesa e deu inicio a unha ditadura militar presidida polo xeneral Carmona. A mediados de 1928, a situación financeira do país converteuse na principal preocupación do goberno. Ese ano Carmona nomeou ministro de finanzas a António de Oliveira Salazar, un prestixioso profesor de economía que militaba nun partido católico. Salazar foi gañando peso no seo do goberno e foi nomeado primeiro ministro en 1932. A partir de entón liderou a institucionalización civil de réxime, o Estado Novo, que tamén sería coñecido como salazarismo.
O seu pensamento político estaba en contra do Comunismo e das tradicións de liberalismo político e económico. Era profundamente conservador e nacionalista, sendo o seu principal obxectivo o medio rural, que era o que consideraba ideal.
En 1932 Salazar abandona o cargo de ministro de Finanzas e convértese en presidente do Consello de Ministros. A partir deste momento empézanse a formar as estruturas do novo réxime político, caracterizado pola existencia dun único partido (a Unión Nacional), por un sistema económico intervencionista e polo antiparlamentarismo. A cualificación do réxime salazarista como fascista non é unánime na historiografía, utilizándose máis frecuentemente o termo de réxime autoritario ou o de fascismo clerical, pero é clara a súa similitude con outros exemplos contemporáneos, a Italia de Mussolini e as ditaduras españolas de Miguel Primo de Rivera e de Francisco Franco, ao que apoiou na guerra civil española (1936-1939) e co que mantivo unha relación especial, non exenta de receos (o Pacto Ibérico). Con todo, o seu mantemento da alianza tradicional con Inglaterra fixo que Portugal mantivese unha neutralidade de signo oposto á española durante a segunda guerra mundial.
En 1933 entrou en vigor unha nova Constitución. De cariz presidencialista, admitía a existencia dunha Asemblea Nacional e dunha Cámara Corporativa composta por elementos ligados ás profesións. Na práctica, o Presidente da República foi unha figura apagada, a Asemblea Nacional foi ocupada por leais ao réxime e o poder concentrouse na figura de Salazar.
Os antigos partidos políticos portugueses desapareceron, coa excepción do clandestino Partido Comunista Portugués (fundado en 1921, cuxos dirixentes foron duramente perseguidos pola policía política. A censura, establecida en 1926 foi consolidada e prohibíronse todas as folgas. En 1936 o réxime crea a Lexión Portuguesa, unha milicia de inspiración fascista, e a Mocidade Portuguesa destinada a encadrar á mocidade e transmitirlle as ideas do réxime.
Durante a segunda guerra mundial Portugal mantívose neutral, beneficiándose da venda do volframio para a fabricación de material bélico. En 1949 o país ingresa na Organización do Tratado do Atlántico Norte e en 1955 nas Nacións Unidas.
Nos anos sesenta Portugal rexistrou unha forte taxa de emigración. Os destinos principais dos emigrantes portugueses, que buscaban unhas condicións de vida máis favorables foron Francia e Alemaña occidental.
O 19 de decembro de 1961 as tropas da India invaden as colonias portuguesas de Goa, Damán e Diu. Ese mesmo ano estala a guerra de independencia de Angola.
Guerra colonial
No contexto político e social da posguerra, no que subsistían os principios de autodeterminación e independencia, as colonias de todo o mundo puxéronse en contra das metrópoles esixindo a súa independencia ou unha forma de goberno equiparable ao goberno metropolitano. As Posesións portuguesas, na época designadas provincias ultramarinas, non foron unha excepción e entre 1961 e 1964 tiveron lugar unha serie de protestas violentas contra as forzas portuguesas esixindo a liberación dos pobos. Primeiro ocorreu en Angola, logo en Guinea Bisau, Cabo Verde e en 1964 en Mozambique. Con isto deuse inicio a varias guerras, ás cales os historiadores portugueses refírense como guerras ultramarinas e os historiadores locais como guerras de liberación. A inestabilidade dunha guerra con tres frontes diferentes (sen ter en conta Timor que pola súa distancia non se puido intervir nel)/nel) e o contexto político e social da ditadura, provocarían que o pobo levantásese contra o goberno e nun alzamento militar denominado Revolución dos Caraveis liberouse ao país do réxime opresor e instaurouse a democracia.
Revolución dos Caraveis
O poder sería asumido pola Xunta de Salvación Nacional, constituída por militares. Este órgano sería substituído polo Consello da Revolución, que estivo vixente entre 1975 e 1982. António de Spínola foi designado Presidente da República, nomeándose tamén o primeiro goberno provisional, presidido por Adelino dá Palma Carlos. Iniciábase un período moi axitado que pasou ser coñecido como o Proceso Revolucionario en Curso.
O 25 de abril de 1975, un ano logo da revolución, celébranse as primeiras eleccións democráticas, cuxo obxectivo foi elixir unha Asemblea Constituínte para dotar ao país dunha Constitución democrática. A nova constitución sería promulgada o 2 de abril de 1976 atopándose vixente ata a actualidade, a pesar de que foi revisada en varias ocasións.
II República
A primeira fase tras a revolución foi a unión dunha corrente conservadora dos militares ao redor de António de Spínola e unha vertente socialista ao redor do primeiro ministro Vasco Gonçalves, así como o xeneral Francisco dá Costa Gomes e Otelo Saraiva de Carvalho e Salgueiro Maia, que eran membros do MFA (Movemento das Forzas Armadas). Unha vez establecida a corrente socialista, comezaron as nacionalizacións e a reforma agraria. A Constitución de 1976 definía o paso ao socialismo co destino do Estado. O xeneral Spínola foi obrigado a marchar ao exilio ao Brasil.
Cando nas primeiras eleccións presidenciais tras a Constitución de 1976 o xeneral António Ramalho Eanes impúxose claramente a Otelo, establecéronse as sementes para crear un modelo de Estado parlamentario pola vella da Europa occidental. Eanes e o representante do Partido Socialista, Mário Soares (primeiro ministro desde 1976 ata 1978 e desde 1983 ata 1985, presidente da República entre 1986 e 1996) achegaron o país á Comunidade Europea, sendo o ingreso en 1986, xunto ao de España, cuxas negociacións foran máis problemáticas.
En 1979 gañou as eleccións parlamentarias, por primeira vez tras a Revolución dos Caraveis, un grupo político situado no centro dereita, (goberno de Francisco de Sá Carneiro e Francisco Pinto Balsemão). O goberno púxose de acordo coa oposición socialista para levar a cabo unha reforma constitucional. A nova Constitución, que entrou en vigor en 1982 eliminou algunhas institucións que xurdiran tras a Revolución, entre elas o Consello Revolucionario, e creou un Tribunal Constitucional ao estilo dos países democráticos. En 1985, Aníbal Cavaco Silva convértese en primeiro ministro polo Partido Social Demócrata de corte conservador. Dous anos máis tarde o partido logrou a maioría absoluta. Cavaco Silva mantívose no poder ata 1995, impulsando unha política económica neoliberal e privatizando aquelas empresas que se nacionalizaron tras a revolución. Desde 1995 ata 2002, o goberno estivo en mans do socialista António Guterres. Macau, a última colonia en Asia, foi devolta á soberanía chinesa o 20 de decembro de 1999.
Nas eleccións parlamentarias do 17 de marzo de 2002 a dereita portuguesa volveu conseguir a maioría dos votos. Cun 62,3% dos votos escrutados, o PSD baixo a dirección de José Manuel Durão Barroso lograría un 40,1% dos votos seguido polo Partido Socialista e os conservadores do Partido Popular cun 37,9% e 8,8% respectivamente. Barroso formou unha coalición na que o líder do Partido Popular, Paulo Portas recibiu a carteira de Xustiza, Traballo e Asuntos Sociais. Os socialistas mantiveron nas súas mans a Presidencia da República debido a que o sucesor de Soares foi Jorge Sampaio.
En 2004 Barroso foi nomeado sucesor de Romano Prodi como presidente da Comisión Europea. O seu sucesor no cargo de primeiro ministro, Pedro Santana Lopes só gobernou durante un curto período de tempo xa que en novembro dese ano a Asemblea Nacional disolveuse para elixir un novo primeiro ministro. En febreiro de 2005 tiveron lugar as eleccións e nelas o Partido Socialista logrou por primeira vez na súa historia unha maioría absoluta. José Sócrates foi nomeado primeiro ministro.
O 22 de xaneiro de 2006 os votantes portugueses elixiron a Aníbal Cavaco Silva como novo Presidente da República. Logrou maioría absoluta na primeira volta, polo que non se tivo que enfrontar nunha segunda volta co seu principal rival, o candidato socialista renegado Manuel Alegre que quedou diante do candidato oficial do partido socialista Mário Soares.
Gravidade
thumb|Caída libre de martelo e pluma: o [[astronauta David Scott (da misión Apollo 15) á Lúa interpretando o experimento de Galileo (1.38 MB, ogg/Theora format).]] miniatura|Astronauta en ausencia de gravidade. miniatura|A forza do salto supera a da gravidade.
A gravidade (do latín gravitas), tamén denominada interacción gravitacional ou gravitación, é un fenómeno natural polo cal os obxectos con masa ou enerxía son atraídos entre si, efecto maiormente observable na interacción entre os planetas, estrelas, galaxias e demais obxectos do universo, incluída a luz. É unha das catro interaccións fundamentais que orixina a aceleración que experimenta un corpo físico nas proximidades dun obxecto astronómico. A gravidade é a responsable de moitas das estruturas a grande escala do universo, como a formación de estrelas a partir da atracción gravitacional de masas gasosas, ou a agrupación destas en galaxias e cúmulos.
A gravidade é a máis débil das catro interaccións fundamentais en física, aproximadamente 1038 veces máis débil cá interacción forte, 1036 veces menor cá forza electromagnética e 1029 veces menor cá interacción débil. Non ten, polo tanto, influencia importante a nivel de partículas subatómicas. Pola contra, é a interacción dominante a escala macroscópica, sendo a causa da formación, forma e traxectoria (órbita) dos obxectos astronómicos.
Para a maioría das aplicacións e a nivel macroscópico, a gravidade está ben aproximada pola Lei da gravitación universal de Newton, que describe a gravidade como unha forza que fai que dous corpos sexan atraídos entre si, cunha magnitude proporcional ao produto das súas masas e inversamente proporcional ao cadrado da distancia entre eles. No entanto, a gravidade descríbese con maior precisión mediante a teoría xeral da relatividade (proposta por Albert Einstein en 1915), que describe a gravidade non como unha forza, senón como unha consecuencia do movemento de masas ao longo de liñas xeodésicas nun espazo-tempo curvo causado pola distribución desigual da masa. O exemplo máis extremo desta curvatura do espazo-tempo é un burato negro, do cal nada, nin sequera a luz, pode escapar unha vez pasado o horizonte de sucesos do burato negro.
A gravitación
A gravitación é a forza de gravidade que prende os obxectos á superficie de planetas e, de acordo coa lei da inercia de Newton, é responsable de manter certos obxectos en órbita en torno uns dos outros.
Isaac Newton escribiu nas súas memorias que, cando estaba a tentar comprender o que mantiña a Lúa no ceo, viu caer unha mazá no seu pomar, e comprendeu que a Lúa non estaba suspensa no ceo mais si que caía continuamente, como se fose unha bóla de canón que fose disparada con tanta velocidade que nunca atinxe o chan xa que este tamén "cae" debido á curvatura da Terra.
Velocidade da gravidade
A teoría da relatividade de Einstein predí que a velocidade da gravidade (definida como a velocidade á que os trocos na localización dunha masa se propagan a outras masas) debe ser consistente coa velocidade da luz. En 2002, a experiencia de Fomalont-Kopeikin produciu medicións da velocidade da gravidade que corresponderon a esta predición. Porén, esta experiencia aínda non sufriu un proceso amplo de revisión, e está a atopar certo escepticismo por parte dos que afirman que Fomalont-Kopeikin non fixo máis do que medir a velocidade da luz dunha forma intricada.
Lei de Newton de Gravitación Universal
miniatura|A curvatura do espazo-tempo arredor dunha fonte de forza gravitacional.
Pouco se sabía sobre gravitación ata o século XVII, pois considerábase que leis diversas gobernaban os ceos e a Terra. A forza que mantiña a Lúa presa a Terra nada tiña que ver coa forza que nos mantén nela. Isaac Newton foi o primeiro en pensar na hipótese de que as dúas forzas posuísen a mesma natureza.
Newton explica, "Todos os obxectos no Universo atraen a todos os outros obxectos cunha forza dirixida ao longo da liña que pasa polos centros dos dous obxectos, e que é proporcional ao produto das súas masas e inversamente proporcional ao cadrado da separación entre eles."
Newton acabou por publicar a súa, aínda hoxe famosa, lei da gravitación universal, no seu Principia Mathematica, como:
Johnny Marr
John Martin Maher, nado o 31 de outubro de 1963, é un músico, compositor e cantante inglés. Marr deuse a coñecer como a guitarrista e co-compositor da banda The Smiths, que estivo activa entre 1982 e 1987. Dende entón actuou en numerosas banda e comezou unha carreira como artista en solitario.
Gravidade
Lei de Newton de Gravitación Universal
onde:
Johnny Marr
Nado en Ardwick, Manchester, de pais irlandeses, Marr formou a súa primeira banda con 13 anos. Tocou en varios grupos con Andy Rourke antes de formar The Smiths con Morrissey en 1982. The Smiths conseguiu un importante éxito comercial e foi aclamada pola crítica, sendo o estilo jangle pop da guitarra de Marr un elemento distintivo do son da banda, pero separouse en 1987 debido a diferenzas persoais entre Marr e Morrissey. Dende entón, Marr foi membro de The Pretenders, The The, Electronic, Modest Mouse, e The Cribs, e converteuse nun prolífico músico de sesión, traballando con artistas como Talking Heads e Hans Zimmer.
Gravidade
Lei de Newton de Gravitación Universal
Rigorosamente falando, esta lei aplícase apenas a obxectos semellantes a puntos. Se os obxectos posuíren extensión espacial, a verdadeira forza terá que ser atopada pola integración das forzas entre os varios puntos. Por outra banda, pode probarse que para un obxecto cunha distribución de masa esfericamente simétrica, a integral resulta na mesma atracción gravitacional que tería se fose unha masa puntual.
Johnny Marr
Despois de publicar un álbum titulado Boomslang en 2003 baixo o nome Johnny Marr and the Healers, Marr editou o seu primeiro álbum en solitario, The Messenger, en 2013. O seu segundo traballo en solitario, Playland, lanzouse en 2014, seguido por un terceiro, Call the Comet, en 2018. A autobiografía de Marr, Set the Boy Free, foi publicada no ano 2016.
Gravidade
Forma Vectorial
onde:
Para a forza na masa dous, simplemente tome o oposto do vector
A principal diferenza entre as dúas formulacións é que a segunda forma usa a diferenza na posición para construír un vector que apunta dunha masa para a outra, e de aí divide o vector polo seu módulo para evitar que mude a magnitude da forza.
Comparación coa forza electromagnética
A atracción gravitacional dos protóns é aproximadamente un factor 10 36 máis fraco que a repulsión electromagnética. Este factor é independente de distancia, porque ambas as forzas son inversamente proporcionais ao cadrado da distancia. Iso significa que, nunha balanza atómica, a gravidade mutua é desprezable. Con todo, a forza principal entre os obxectos comúns e a terra e entre corpos celestiais é a gravidade, porque son (ou polo menos un deles é) electricamente case neutro: ata mesmo se en ambos os corpos había un exceso ou déficit dun electrón por cada 10 18 protóns e neutróns isto xa sería suficiente para cancelar a gravidade (ou no caso dun exceso nun e un déficit no outro: duplicar a atracción). A relativa fraqueza da gravidade pode ser demostrada cun pequeno imán, que vai atraendo para riba anacos de ferro pousados no chan. O minúsculo imán consegue anular a forza gravitacional da Terra enteira.
A gravidade é pequena, a non ser que un dos dous corpos sexa grande, mais a pequena forza gravitacional exercida por corpos de tamaño ordinario pode ser demostrada con razoable facilidade por experiencias como a da barra de torsión de Cavendish.
miniatura|Agrupamento globular de [[estrela (astronomía)|estrelas M13 Demostración dun campo gravitacional ]]
Sistema Auto-Gravitacional
Un sistema auto-gravitacional é un sistema de masas mantidas xuntas pola súa gravidade mutua.Un exemplo disto é unha estrela.
Historia
Ninguén ten certeza se o conto sobre Newton e a mazá procede, mais o raciocinio, con certeza, ten o seu valor. Ninguén antes del ousou contrariar a Aristóteles é dicir que as mesmas forzas que atraen unha mazá cara ao chan, manteñen a Lúa, a Terra, e todos os planetas nas súas órbitas.
Newton non foi o único en facer contribucións significativas para a comprensión da gravidade. Antes del, Galileo Galilei corrixiu unha noción común, obtida do mesmo Aristóteles, de que obxectos de masas diferentes caen con velocidades diferentes. Para Aristóteles, simplemente sentira que os obxectos de masa diferentes caesen en tempos diferentes da mesma altura e iso era dabondo para el. Galileo, porén, tentou de feito lanzar obxectos de diferentes masa asemade, da mesma altura. Desprezando as diferenzas debido ao arrastre do ar, Galileo observou que todas as masas aceleran por igual. Usando a Segunda Lei de Newton, F = m a, énos claro o porqué:
Esta ecuación di que unha masa m_1 acelerarase cara á masa m_2 cunha aceleración a_1 baixo a forza da gravidade, e dividindo ambos os lados da ecuación por m_1 obtemos:
En ningures na ecuación previa aparece a masa do corpo. Cando tratamos con obxectos preto da superficie do planeta, o troco en r dividido polo r inicial é tan pequeno que a aceleración da gravidade aparece perfectamente constante. A aceleración da gravidade na Terra chámase normalmente g, cun valor de 9,8 m/s². Galileo non tiña as ecuacións de Newton, e no entanto, a súa apreciación da proporcionalidade da gravidade coa masa foi valiosísima e, posiblemente influíu incluso na formulación de Newton de como traballa a gravidade.
A teoría xeral da gravidade de Einstein
A formulación da gravidade por Newton é bastante precisa para a maioría dos propósitos prácticos. Hai, así é todo, algúns problemas: Para o primeiro destes problemas, Einstein e Hilbert desenvolveron unha nova teoría da gravidade chamada relatividade xeral, publicada en 1915. Esta teoría predí que a presenza de materia "distorsiona" a contorna espazo-tempo local, facendo que liñas aparentemente "rectas" no espazo e no tempo teñan características que son normalmente asociadas a liña "curvas". Aínda que a relatividade xeral sexa, en canto teoría, máis precisa que a lei de Newton, require tamén un formalismo matemático significativamente máis complexo. En vez de describir o efecto de gravitación como unha "forza", Einstein introduciu o concepto de espazo-tempo curvo, onde os corpos se moven ao longo de traxectorias curvas.
Probas experimentais
Hoxe en día acéptase a Relatividade Xeral como a descrición estándar da teoría gravitacional clásica. A Relatividade Xeral é consistente con todas as medicións e experimentos dispoñibles, incluíndo experimentos cruciais tales como os clásicos tests de relatividade xeral:
Outras confirmacións experimentais máis recentes foron a dedución (indirecta) das ondas gravitacionais emitidas por estrelas binarias orbitantes, a existencia de estrela de neutróns e os furados negros, as lentes gravitacionais etc.
Hoxe en día, os científicos tentan que a Relatividade Xeral con experimentos mais precisos e directos, co obxectivo de verter luz na aínda descoñecida relación entre a Gravidade e máis a mecánica cuántica.
Mecánica cuántica
A forza da gravidade, unha das catro forzas da natureza, é a única que obstinadamente rexeita ser cuantizada (as outras tres - o electromagnetismo, a forza forte e a forza fraca poden ser cuantizadas). Cuantización significa que a forza se mide en partes discretas, que non poden diminuír de tamaño, sen importar o que aconteza; alternativamente, esa interacción gravitacional é transmitida por partículas chamadas gravitóns. Os científicos levan anos estudando o gravitón, sen atoparen unha teoría cuántica consistente sobre iso. Moitos consideran que a Teoría de cordas alcanzará o grande obxectivo de unir Relatividade Xeral e Mecánica Cuántica, mais esa promesa aínda non se realizou.
Aplicacións Especiais de Gravidade
Unha diferenza de altura pode posibilitar unha presión útil nun líquido, como no caso do gotexamento Intravenoso e máis a Torre de auga.
Comparación da forza da gravidade en diferentes planetas
A aceleración debido á gravidade na superficie da Terra é, por convención, igual a 9,80665 metros por segundo cadrado (o valor real varía lixeiramente ao longo da superficie da Terra). Esta medida coñécese como gn, ge, g0, ou simplemente g. A listaxe que segue presenta a forza da gravidade (en múltiplos de g) na superficie dos diversos planetas do Sistema Solar:
Nos corpos esféricos, a gravidade superficial en m/s2 é 2.8 × 10−10 veces o radio en m veces a densidade media en kg/m³.
Gravidade en química
En química, gravidade é a densidade dun fluído, particularmente un fuel. Exprésase en graos, cos valores máis baixos indicando líquidos máis pesados e numerosos, e os valores máis elevados indicando líquidos máis leves. Véxase gravidade específica.
Gravidade artificial
Como arma para o estudo dos efectos da gravidade, úsanse aparellos para simular gravidade ou a súa ausencia, como máquinas centrífugas e avións en descenso libre ou forzado. As súas condicións de funcionamento semellan as sufridas nas aceleracións de engalaxe do planeta nun vehículo para a posta en órbita ou a falta de gravidade aparente unha vez en órbita.
Suecia no Festival de Eurovisión
Desde 1958, Suecia participou en 54 ocasións vencendo en 6, entre as cales é recordada especialmente a vitoria do ano 1974 coa canción máis famosa do festival, "Waterloo do grupo ABBA, quizais un dos grupos que máis agradecidos estean a Eurovisión, pois grazas a súa participación foron un dos grupos máis famosos a nivel mundial, dando así a coñecer ao seu país Suecia.
O Festival de Eurovisión ven precedido neste país dunha gran rolda de clasificación, o Melodifestivalen celebrado en distintas cidades de Suecia e cunha gran final, case sempre, en Estocolmo, é o acontecemento musical anual máis importante para os suecos, grazas a isto, as participacións de Suecia foron sempre flamantes e as súas cancións moi coñecidas a nivel internacional, sobre todo nos países nórdicos. Se ben é certo que desde o Festival de Eurovisión 2006 Suecia non recolleu moitos éxitos, a situación cambiou en 2011 co terceiro posto de Eric Saade e a súa canción Popular e as vitorias de Loreen en 2012 con Euphoria e 2015 con Måns Zelmerlöw e o seu Heroes.
Luís Menéndez
Co nome de Luís Menéndez podemos referirnos a:
Illas Kuria
Kuria é o nome dun par de illas no norte das Illas Gilbert, pertencentes á República de Kiribati ao noroeste de Aranuka, no Océano Pacífico. Están localizadas ao noroeste de Aranuka (na cal existe unha illa co mesmo nome da illa mais grande de Kuria).
As dúas illas, Buariki e Oneeke, están separadas por unha canle estreita, 20 metros, sobre unha plataforma de augas pouco profundas (Te breeti), que é atravesada por unha ponte que conecta ambas illas. Están rodeadas por un arrecife de coral, cuxa parte mais ancha atópase ao leste de Kuria.
Xeografía
miniatura|Bailaríns dando a benvida a visitantes importantes en Kuria. Kuria componse de dous illotes. O illote principal, Buariki, ten cinco aldeas; Marenaua, Bouatoa, Buariki, Tabontebike e Norauea. Estes pobos están conectados á illa máis pequena de Oneeke por unha ponte de dez metros que substituíu á antiga calzada que atravesaba o antigo arrecife entre os dous illotes. Os dous illotes son relativamente amplos en comparación coa maioría de illas do grupo de Gilbert. A parte máis ancha mide 4,26 km desde a lagoa á beira do océano e a lonxitude de norte a sur é de 8,94 quilómetros. Hai dous estanques de auga salobre naturais na punta leste ao sur do illote principal. A superficie total de Kuria é de 15´48 sq.km, que está cerca do tamaño medio dunha illa de Kiribati, a poboación en 2010 era de só 980 persoas, polo que Kuria é unha das illas menos poboadas de Kiribati.
O centro principal de administración atópase en Buariki, e o aeroporto, a xefatura de policía, casa de hóspedes e a Escola Secundaria Básica tamén se atopan aquí.
Historia
Thomas Gilbert e John Marshall, navegando nos barcos da Compañía das Indias  Charlotte e  Scarborough, foron os primeiros europeos en visitar e describir Kuria, en xuño de 1788.
Nalgún momento entre 1860 e finais de 1880, as illas de Kuria e Aranuka foron conquistados por Tenkoruti (Rei Karotu), o xefe supremo da Abemama, cando o ex gobernante (Ten Temea) de Kuria e Aranuka entregou estas dúas illas ao rei Karotu de Abemama e foise a Maiana, outra illa do grupo de Gilbert. Logo foron gobernados polo sobriño de Tenkoruti, Tem Binoka.
Visitar Kuria
Air Kiribati opera dous voos por semana que parten de Tarawa Sur. Tamén existen barcos de alugueiro dispoñibles.
O Consello Insular opera unha casa de hóspedes, onde os turistas son benvidos, aínda que é recomendable ir preparado xa que a illa está moi illada.
O código de vestimenta é restrinxido en Kuria. É preferible a a roupa casual e as mulleres non poden andar por aí con bikinis, mini saias ou pantalóns curtos. Son preferibles as camisetas de manga curta e as saias / shorts ata os xeonllos ou un lava-lava (saia tradicional polinesia).
Konstantin Paustovski
Konstantin Paustovski, nado o 31 de maio de 1892 en Moscova e finado o 14 de xullo de 1968, foi un escritor soviético.
Traxectoria
Naceu en Moscova, fillo dun ferroviario que descendía dunha liñaxe de cosacos e da filla dun intelectual polonés, pero medrou en Ucraína, estudou en Kíiv e en 1912 matriculouse na universidade, primeiro realizando estudos de historia natural e despois de dous anos de dereito, pola primeira guerra mundial interrompeu os seus estudos, traballou como paramédico nun tren hospital e tras a morte de dous irmáns volveu a Moscova con súa nai e despois traballou en fábricas metalúrxicas de Dnipropetrovsk e Donestk. En 1916 trasladouse a Tanganrog e alí comezou a escribir a que sería a súa primeira novela, Romantiki que non publicou ata 1935, Paustovski comezara a escribir mentres estudaba no instituto e en 1911 unha revista de Kíiv publicáralle o seu primeiro relato. Con todo, o primeiro libro publicado foi o conxunto de relatos Morskiye Nabrosk en 1925. Kara-Bogaz (1932) constituíu un éxito e permitiulle dedicarse por enteiro á literatura. Durante a segunda guerra mundial foi correspondente de guerra.
Tiro (homónimos)
O nome de Tiro pode designar a:
Las altas presiones
Las altas presiones é un filme galego dirixido por Ángel Santos que foi estreado no 2014. Contou con Jaione Camborda como Directora de Arte.
Sinopse
Miguel viaxa a Pontevedra, a súa cidade natal, co encargo de rexistrar as localizacións para un filme. A súa viaxe lévao de regreso ó lugar no que medrou, ó reencontro con vellos amigos, pero tamén á posibilidade dunha nova relación: Alicia, unha enfermeira. Miguel tratará de levar a cabo o seu traballo aínda que case sempre prefira gravar ós paisanos cos que se atopa, os movementos e as facianas dos seus amigos e os trens pasando ou o mar.
Doron Lamb
Doron Emmanuel Calvin Lamb, máis coñecido como Doron Lamb, nado o 6 de novembro de 1991 en Queens, Nova York, é un xogador de baloncesto profesional estadounidense que xoga no Givova Scafati da Lega Basket Serie A (LBA) italiana.
Universidade
Lamb graduouse no Oak Hill Academy. No instituto, recibiu os galardóns McDonald's All-America e Jordan Brand Classic All-America. Despois, asistiu á Universidade de Kentucky. No seu primeiro ano, os Wildcats chegaron á Final Four da NCAA e perderon por un só punto contra os UConn Huskies. No seu segundo ano, os Wildcats conseguiron un récord de 38-2, e gañou o Campionato da NCAA de 2012.
Profesional
En abril de 2012, Lamb anunciou que se presentaba ó Draft da NBA de 2012, xunto ós seus compañeiros en Kentucky Anthony Davis, Marquis Teague, Terrence Jones e Michael Kidd-Gilchrist. O 28 de xuño de 2012, Lamb foi elixido na 42ª posición do Draft polos Milwaukee Bucks. Asinou un contrato por varios anos cos Bucks, aínda que só permanceu unha temporada. Após outra campaña cos Orlando Magic e con equipos da G League, Lamb continuou coa súa carreira en Europa.
Campionato do Mundo de Baloncesto de 2006
miniatura|dereita|250px|A selección española posa para a súa primeira foto oficial como Campións do Mundo. O Campionato mundial de baloncesto de 2006 (tamén chamado Mundobasket 2006) disputouse no Xapón entre o 19 de agosto e o 3 de setembro de 2006. Foi o número XV, e por primeira vez dende o campionato de 1986 houbo 24 seleccións participantes.
Os organizadores son a Federación Internacional de Baloncesto (FIBA), a Asociación Xaponesa de Baloncesto (JABBA) e o Comité organizador do campionato mundial de baloncesto de 2006.
O título foi gañado por España, que derrotou na final a Grecia por 70-47, sendo para ámbalas dúas seleccións as primeiras medallas nun mundial. A medalla de bronce foi gañada por Estados Unidos tras derrotar a Arxentina na final de consolación por 96-81.
Sedes
dereita|miniatura|170px|Saitama Super Arena, sede da rolda final.
Contexto deportivo e local
Este campionato do mundo disputouse dous meses despois da Copa do Mundo de fútbol de Alemaña, que tivo un seguimento popular moi importante. Foi no Xapón, un país pouco desenvolvido no mundo baloncestístico, pero que desexa que isto non siga sendo así, como demostra a BJ-League, a súa liga de recente creación. Esta mundial pretende ter un efecto similar ó que tivo a Copa do Mundo de fútbol de 2002 en Corea e o Xapón.
Contexto político
A preparación da selección de Líbano estivo fortemente influída pola actualidade política do momento no seu país, debido ó conflito armado contra Israel.
O 28 de agosto, a FIBA anunciaba que o 4 de setembro, día seguinte ó remate do campionato, que Montenegro converteríase no seu membro 213 e que Serbia ocuparía o lugar de Serbia e Montenegro.
Contexto baloncestístico
Tódolos equipos chegaron á competición con algo que demostrar. Os Estados Unidos tiñan que recupera-la súa supremacía despois das decepcións sufridas no Mundial de 2002 e nos Xogos Olímpicos de 2004. Para iso contaba coa suposta xeración dourada, a do Draft da NBA de 2003 (Wade, James, Hinrich, Anthony, Bosh...), que sería adestrada polo mítico Mike Kryzewski.