cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reino de Asturias
Conquista musulmá e revolta ástur
Segundo contan tanto a Crónica Rotense como a de Al-Maqqari, Paio logrou fuxir da cidade durante o goberno do valí Al Hurr (717–718) e á súa volta a Asturias instigou unha revolta contra as autoridades musulmás de Xixón O caudillo dos ástures —cuxa orixe é discutida polos historiadores— tiña entón a súa morada en Bres (concello de Piloña) e este lugar lugar Munuza enviou tropas ao mando do xeneral Al Qama. Tras recibir noticias da chegada dos musulmáns, Paio e os seus compañeiros cruzaron apresuradamente o río Piloña e se dirixiron até o monte Auseva, on de se refuxiaron nunha das súas covas, Covadonga. Alí lograron emboscar ao destacamento sarraceno, que foi aniquilado. A vitoria –relativamente pequena, pois nela interviñeron apenas uns cantos centos ou ducias de soldados bérberes– outorgou un gran prestixio a Paio e provocou a insurrección masiva dos ástures. Manuza, véndose entón illado nunha rexión cada vez máis hostil decidiu abandonar Xixón e dirixirse á Meseta a través do camiño da Mesa. Porén, sempre segundo a crónica citada, foi interceptado e morto polos ástures en Olalíes, no actual concello de Grado. A crónica mozárabe, pasa por alto calquera mención a este incidente.
miniatura|Na imaxe, a ponte romana de [[Cangas de Onís, primeira capital do Reino de Asturias.]]
Trala vitoria de Don Paio na batalla de Covadonga (722) sobre os musulmáns, establécese unha pequena entidade territorial nas montañas asturianas que dará lugar máis tarde ao Reino de Asturias. O liderado de Pelayo non era comparable ao dos reis visigodos: de feito os primeiros reis de Asturias se autotitulaban alternativamente princeps ('príncipe') e rex ('rei') e non é ata a época de Afonso II cando este último título consolídase definitivamente. Neste sentido o título de princeps tiña unha gran tradición nos pobos indíxenas do norte de España e o seu uso constátase na epigrafía galaica e cantábrica, na que aparecen expresións como princeps albionum (nunha inscrición atopada no concello de Coaña) e princeps Cantabrorum (sobre unha lápida vadiniense do municipio de Cistierna, en León). En realidade, o reino de Asturias xurdiu como un caudillaxe sobre os pobos da Cornixa Cantábrica que resistiran tanto aos romanos como aos visigodos e que non estaban dispostos a someterse aos ditados do Imperio Omeia. A influencia dos inmigrantes provenientes do sur, fuxidos de al-Ándalus, foi impregnando de goticismo ao reino asturiano. Porén, aínda a principios do século IX no testamento de Afonso II renegábase dos visigodos culpándoos da perda de Hispania. As crónicas nas que se basea o coñecemento da época, escritas en tempos de Afonso III cando a influencia ideolóxica gótica xa era importante, son a Sebastianense, Albeldense e Rotense.
Durante as primeiras décadas o control asturiano sobre as diferentes rexións do reino era aínda bastante laxo, e por iso debía ser fortalecido continuamente a través de alianzas matrimoniais con outras familias poderosas do norte da Península Ibérica: Deste xeito, Ermesinda, a filla de Paio, contraeu matrimonio con Afonso, fillo de Pedro de Cantabria. E os fillos de Afonso, Froila e Adosinda fixeron respectivamente o propio con Munia, unha vasca orixinaria de Álava, e Silo, un xefe local pésico da área de Flavionavia (Pravia).
Trala morte de Paio no ano 737, o seu fillo Fávila ou Fáfila foi elixido monarca. A Fávila, segundo as crónicas, matouno un oso nunha das probas de valor normalmente exixidas á nobreza da época.
Problemática
miniatura|Detalle do mapa elaborado por [[Modesto Lafuente para a súa obra Historia General de España, onde este autor traduciu o termo árabe Jalikiah (referido ó Reino de Galiza) polo nome Reino de León. Barcelona, ano 1850.|alt=]] A narración dos feitos que deron lugar ao nacemento do discutido Reino de Asturias continúan vixentes na historia "oficial", aínda que son obxecto de debate por parte da historiografía moderna.
Os historiadores anteriores ao século XIX adxudicáronlle diferentes denominacións a este espazo territorial. Así, Ambrosio de Morales no século XVI considerouno o "Reino de León, Galicia y Asturias". Juan de Mariana no mesmo século designouno como "Reino de los cristianos de España". No século XVII Prudencio de Sandoval percibiuno implicitamente como un conxunto de reinos (Galicia, León, Castela e Portugal). Xa no século XVIII Henrique Flórez acolleuse ao nome de "Reino de los cristianos", e Francisco Javier Simonet a finais do século XIX utilizou a fórmula de "Reino de Asturias y Galicia".
Finalmente sería Modesto Lafuente o que lograría fixar as bases da denominación "Reino de Asturias", que sería adoptada polos historiadores españois do século XX traducindo sistematicamente a denominación do reino desde os orixinais: Gallaecia, Djalikiyah o al-yalalika a Asturias e León. E mesmo a Cantabria, tal é o caso de Miguel Morayta na súa historia de general de España do 1893. Outros exemplos desta irregular tradución son o arabista Pascual de Gayangos y Arce que traduce "ardhu al-jalalkah" (a terra dos galegos) por "Galicia y Asturias" ou o mesmo Lafuente para o que "Jalikiya" tradúcese por "Reino de León".
Con todo, o propio Lafuente recoñece na súa obra nun comentario a pé de páxina que nos documentos "(...) ni al reino cristiano de Asturias le llamaban ellos Castela,sino Galicia". O mesmo recoñecemento efectúan, dun ou outro xeito, algúns dos historiadores que continuaron a senda trazada por Lafuente: Menéndez Pidal, Americo Castro , Sánchez Albornoz ou Jose Antonio Maravall.
Fronte a esta perspectiva existe outro grupo de intelectuais, primordialmente historiadores e escritores galegos, que teñen denunciado a modificación do nome indicado polas fontes históricas: Roger Collins, Francisco Carballo , Benito Vicetto , Manuel Murguía , Ruben García Álvarez , Camilo Nogueira , Xosé Antonio López Teixeira , Miguel Anxo Murado ou Anselmo López Carreira.
Fontes históricas
miniatura|Mapamundi do [[Beato de Liébana (701-798). O mapa representa á Península Ibérica no século VIII. Apreciase en todo o norte-noroeste o nome "Gallecia" e dentro, o faro da Coruña, a Catedral de Compostela e na súa franxa costeira norte o nome "Asturias".]] O reino de Asturias non aparece na documentación histórica do séculos VIII a X. De forma unánime e reiterada as fontes denominan Galicia á parte noroccidental da península. Esta denominación continuará nos séculos seguintes cando ao mudar a capitalidade do reino, pasando de Oviedo a León, a historiografía tradicional decida, sen dar explicación do motivo, que o reino debe cambiar tamén o seu nome polo de Reino de León.
Astororum regnum
A única fonte da época da que podería deducirse a existencia dun reino asturiano atopámola nunha única frase da Crónica Albeldense: "Tunc etiam qui remanserunt gladio de ipsa oste Sarracenorum in Libana monte ruente iudicio Dei opprimuntur et Astororum regnum diuina prouidentia exoritur". Estas dúas palabras, astororum regnum, adoitan ser traducidas por Reino de Asturias a pesar de que a súa tradución literal é "reino dos Astores", se ben é asumido que existe unha errata no texto e que debería poñer Asturorum. A definición étnica do reino, xunto coa abundancia de manipulacións na documentación da época fai que existan dúbidas sobre a súa autenticidade.
Fausto Galdo
Traxectoria
Coma médico, desenvolveu case toda a súa carreira no Complexo Hospitalario Universitario A Coruña, onde foi xefe da sección de reumatoloxía ata a súa xubilación en 2011. Tamén foi membro da membro da Real Academia de Medicina e Cirurxía de Galicia.
En canto á súa faceta de historiador, destacou polos seus estudos sobre a historia da vila na que naceu, chegando a ocupar o posto de cronista oficial. Tamén foi socio fundador do Seminario de Estudos Terra de Viveiro e da Asociación Cultural Estabañón, e membro da Academia Galega de Gastronomía. miniatura|300px|Salón de actos da Real Academia Galega durante a presentación do libro Abecedario das mantenzas.
A Devesa, Riobó, Cabana de Bergantiños
A Devesa é un lugar da parroquia de Riobó no concello coruñés de Cabana de Bergantiños na comarca de Bergantiños. Tiña 5 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales 4 eran homes e 1 muller.
Zona Franca - Port
miniatura|Cocheiras da [[liña 9 do metro de Barcelona|L9 e L10 do metro, na Zona Franca]] A Zona Franca - Port é un sector que pertence ao distrito de Sants-Montjuïc da cidade de Barcelona, pero que non é considerado barrio porque non ten poboación. É un espazo de actividades industriais e loxísticas e que engloba dúas zonas: a Zona Franca e o Porto de Barcelona.
O Polígono Industrial da Zona Franca foi un intento de dotar á cidade dun porto franco libre de aranceis para a importación e a exportación de mercancías. O proxecto do porto franco finalmente non foi viable malia a construción do porto de Barcelona, pero creouse un polígono franco, que tivo como símbolo e motor principal nos seus inicios a fábrica de coches Seat. Despois de ser unha das concentracións industriais máis grandes do mar Mediterráneo, actualmente reorientouse cara as actividades loxísticas. O polígono está situado nun lugar estratéxico, entre o porto de Barcelona e o Aeroporto Internacional de Barcelona.
Eritrea italiana
A Eritrea italiana, ou Colonia eritrea (en italiano Eritrea italiana ou Colonia eritrea) foi a primeira das colonias do Reino de Italia en África.
A presenza italiana en Eritrea esténdese desde 1869 (compra da cidade portuaria de Assab polos italianos) até a ocupación do territorio polos Estados Unidos e a Gran Bretaña en 1941.
A partir de 1936 o país integrouse na África Oriental Italiana.
Polo Tratado de París de 1947, Italia renunciou ás súas pretensións coloniais en Eritrea, que se uniría ao imperio Etíope en 1952.
Historia
Os primeiros pasos de Italia en Assab levánrose a cabo en 1869, inmediatamente despois da apertura do canal de Suez, coa compra de terras polo misioneiro Giuseppe Sapeto, o que estimulou a compañía navieira de Raffaele Rubattino. A empresa italiana de navegación comprou a baía de Assab a uns sultáns para construír un porto para os servizos da súa frota comercial.
O 10 de marzo de 1882, o goberno italiano adquiriu a terra de Assab da empresa italiana.
O goberno exipcio protestou a esta adquisición, e reivindicou a posesión da baía, o que orixinou unha controversia que non concluíu até 1882.
Pouco a pouco as forzas italianas foron conquistando a costa enteira até ocupar a importante cidade portuaria de Massaua, abandonada polos anglo-exipcios, o 5 de febreiro de 1885.
A cidade de Massaua converteuse na capital provisional desta posesión de ultramar, e o control italiano estendeuse no interior, a pesar da derrota na batalla de Dogali.
A ocupación de Massaua daría como resultado a creación da "colonia Eritrea", establecida en 1890.
De acordo co tratado de Wuchale (en italiano, Uccialli), asinado entre o Reino de Italia e o Reino de Etiopía o 2 de maio de 1889 no campamento do rei Menelik II en Shewa, entre este e o conde Pietro Antonelli, en representación do Reino de Italia.
Segundo a versión italiana do tratado, establecíase que Etiopía estaba obrigada a tratar todos os seus asuntos de política exterior e relacións con outras nacións estranxieras por medio das autoridades italianas, transformando así de fetito ao reino etíope nun protectorado italiano.
Na versión en amhárico, en cambio, recomendábase simplemente consultar ao goberno italiano naqueles asuntos que involucraran outras nacións europeas.
A controversia entre ambos os países, derivou na Primeira Guerra Italo-Etíope, entre 1895 e 1896, que finalizou coa derrota italiana na batalla de Adua, e na delimitación definitiva das fronteiras de Eritrea, polo que a expansión da colonia polas mesetas contiguas, a expensas de Etiopía, acabouse con esta derrota.
En 1893 o negus Menelik II denunciou o tratado de Wuchale.
Porén, Italia continuou a súa expansión no interior do país (Axum, Mekele, Adua) e, en setembro de 1895, produciuse a batalla de Amba Alagi entre as tropas etíopes e italianas; o 1 de marzo de 1896 os italianos foron outra vez derrotados en Adua.
Polo tratado de paz de Addis Abeba, que anulou o tratado de Wuchale, Italia recoñeceu a independencia do imperio de Abisinia, e este último recoñeceu a colonia italiana de Eritrea.
Despois da ocupación de Etiopía polas tropas italianas en 1936, tras a Segunda Guerra Italo-Etíope, a colonia de Eritrea pasou a formar parte da África Oriental Italiana.
A partir de 1941, no curso da segunda guerra mundial, Eritrea foi ocupada polos británicos, que a entregaron a Etiopía en 1952 de acordo cunha decisión da Organización das Nacións Unidas.
Fronteiras
miniatura|esquerda|250px|División administrativa en gobernacións da [[África Oriental Italiana. Véxase a ampliación de Eritrea (e a da Somalia italiana) a costa de territorios etíopes.]] A fronteira entre Eritrea e Etiopía definiuse por un tratado de 1908.
A fronteira co Sudán Anglo-Exipcio regulouse polos tratados de 1887, e de 1901.
E a fronteira entre Eritrea e Djibuti foi definida entre 1891 e 1901.
Estas fronteiras mantéñense na actualidade.
Porén, o territorio de Eritrea foi ampliado despois da conquista de Etiopía por Italie en 1936.
A Gobernación de Eritrea (Governorato di Eritrea), que durou seis anos, até 1941, comprendía algunhs territorios actualmente no norte de Etiopía.
Vilanova, Visantoña, Mesía
Vilanova é un lugar da parroquia de Visantoña no concello coruñés de Mesía na comarca de Ordes.
Folgar
O topónimo galego Folgar pode referirse a:
A Esmorisa, Riobó, Cabana de Bergantiños
A Esmorisa é un lugar da parroquia de Riobó no concello coruñés de Cabana de Bergantiños na comarca de Bergantiños. No ano 2018 non tiña habitantes.
Asociación Agraria de Meirás
A Asociación Agraria de Meirás foi un sindicato agrario fundado no 1931 en Meirás (Sada) e que, no 1932, daría lugar ao Sindicato de Profesiones Varias de Meirás. No momento da súa fundación, a directiva compúñase de Florencio Caño González (Presidente), Francisco Cotos (Vicepresidente), Antonio Carballeira Muñiz (Teseoureiro-Contador), José Mosquera Rey (Secretario), Juan Prego (Vicesecretario) e José A. Martínez Muñiz, Luis Méndez Muñiz, Ramón González, Manuel Babío Portela, Salvador Suárez, Manuel Pardo e Francisco Fernández Díaz (Vocais).
O Cadramón, O Valadouro
San Xurxo do Cadramón é unha parroquia do concello do Valadouro na comarca da Mariña Central, na provincia de Lugo. No ano 2007 tiña 197 habitantes, deles 94 eran homes e 103 eran mulleres.
Patrimonio
alt=Fervenza do Escouridal|miniatura|Fervenza do Escouridal
No límite coa parroquia do Pereiro (Alfoz), fórmase a fervenza do Escouridal sobre o río Ouro.
Tiráspol
Tiráspol (Тирасполь, Тираспіль ) é a capital do estado autoproclamado Transnistria e a segunda cidade máis poboada de Moldavia. A cidade queda na beira leste do Dnister. Tiraspol é un centro rexional da industria lixeira, como son a produción de mobles e produtos eléctricos.
A moderna cidade de Tiráspol fundouna o xeneralísimo Alexander Suvorov en 1792, aínda que a zona estivo habitada durante miles de anos por diversas etnias. A cidade celebra cada ano o seu aniversario o 14 de outubro.
Historia preclásica
Tyras (Τύρας), tamén denominada "Tiras", foi unha colonia da cidade grega de Mileto, probablemente fundada ao redor do 600 a.C., situada a úns 10 km da desembocadura do río Tiras (Dniester). De pouca importancia nos primeiros tempos, no século II a.C. foi destruído polos tracios Xetae ao redor do 50 a.C.
No 56 d.C., a República romana restaurou a cidade e fíxoa parte da provincia colonial de Moesia inferior. Existen unha serie das súas moedas que inclúen cabezas de emperadores romanos desde Domiciano ata Alexander Severus. Ao pouco tempo do último, a cidade foi destruída de novo, esta vez pola invasión dos godos. O seu goberno estaba en mans de cinco arcontes, un senado, unha asemblea popular e un rexistro civil. As imaxes das súas moedas deste período suxiren o comercio de trigo, viño e peixe. As poucas inscricións existentes están principalmente relacionadas co comercio.
Estes antigos restos arqueolóxicos son escasos, xa que no sitio da cidade construíuse a gran fortaleza medieval de Monocastro ou Akkerman. Durante a Idade Media, a zona en torno a Tiráspol foi unha zona tampón entre os tártaros e os moldofvos e habitada por ambos grupos étnicos.
Fundación rusa
O Imperio ruso conquistou o seu camiño cara ao Río Dnister, conquistando territorio do Imperio Otomán. Para fortalecer a nova fronteira do estado do Imperio Ruso en 1792, na marxe esquerda do río Dniester, a petición do mariscal de campo Alexander Suvorov (considerado o fundador do moderno Tiráspol), construíronse, preto dunha aldea moldova chamada Sucleia, fortificacións e a cidade de Tiráspol polo arquitecto François Sainte de Wollant, a súa estatua é o fito máis distintivo da cidade. A cidade tomou o nome de Tyras, o nome grego do río Dniester no que se atopa. Tras a aparición de Tiráspol, moitos aldeáns de Sucleia mudaronse a Tiráspol, en 1795 a poboación de Tiráspol era de 2.500 persoas.
En 1828, o goberno ruso estableceu unha aduana en Tiráspol para intentar suprimir o contrabando. A aduana estaba subordinada ao xefe da rexión aduaneira de Odesa. Comezou as operacións con 14 empregados. Inspeccionaban os envíos de pan, papel, aceite, viño, azucre, froitas e outras mercadorías.
Tiráspol soviético
thumb | Edificio parlamentario de Transnistria en Tiraspol. Na fronte está unha estatua de [[Vladimir Lenin]] thumb | [[Mikoyan-Gurevich MiG-19 | MiG-19 soviético monumento en Tiraspol]] thumb | Un trolebús en Tiráspol pintado coas cores da bandeira Despois da Revolución Rusa, en 1924 creouse a República Socialista Soviética Autónoma Moldavia en Ucraína, con Balta como capital. A república tiña o romanés, o  ucraíno e o  ruso como linguas oficiais. A súa capital trasladouse en 1929 a Tiráspol, que permaneceu como a capital da ASSR moldova ata 1940.
En 1940, seguindo as disposicións secretas do Pacto Molotov-Ribbentrop, a URSS obrigou a Romanía a ceder Besarabia. Integrou Tiráspol, ata entón parte da República Socialista Soviética de Ucraína, na recentemente formada República Socialista Soviética de Moldavia. O 7 de agosto de 1941, despois da invasión da Unión Soviética, a cidade foi tomada por  tropas romanesas. Durante a ocupación, Tiráspol estivo baixo a administración romanesa. Durante ese período case toda a súa poboación xudea morreu, foron asasinados "in situ" ou deportados aos campos de exterminio nazis alemáns, onde foron asasinados.
En 1941 antes da ocupación, fundouse o xornal Dnestrovskaya Pravda por deputados populares do Concello de Tiráspol. Esta é a publicación periódica máis antiga da rexión. O 12 de abril de 1944, a cidade foi recuperada polo Exército Vermello e volveu a formar parte da RSS moldova.
Coa caída da Unión Soviética e a independencia da República de Moldavia en 27 de agosto de 1989, a rexión de Transnistria proclamou a súa independencia o 2 de setembro de 1990 e Tiráspol converteuse na capital de Transnistria.
Post-independencia
O 27 de xaneiro de 1990, os cidadáns en Tiráspol aprobaron un referendo declarando a cidade como un territorio independente. A cidade próxima de Bendery tamén declarou a súa independencia de Moldavia. A medida que o movemento independentista de lingua rusa gañou forza, algúns gobernos locais agrupáronse para resistir a presión do goberno de Moldavia para a súa nacionalización.
O 2 de setembro de 1990, Tiráspol foi proclamada capital da nova República Socialista Soviética Moldaviana Pridnestrovia. A nova república non foi recoñecida oficialmente polas autoridades soviéticas, con todo, recibiu o apoio dalgúns importantes líderes soviéticos, como Anatoly Lukyanov. Despois da disolución da Unión Soviética, o territorio ao leste do río Dniéster declarou a súa independencia como República Moldavia Pridnestrova (PMR), con Tiráspol como capital. Non foi recoñecida pola comunidade internacional.
As tensións reflectíronse en incidentes terroristas. O 6 de xullo de 2006, unha explosión, que se cría causada por unha bomba, matou polo menos oito persoas nun microbús. O 13 de agosto de 2006, unha explosión de granadas nun trolebús matou a dúas persoas e feriu a dez.
Demografía
Tiraspol é a segunda cidade máis grande de Moldavia (tras Chişinău) e a maior na marxe esquerda do país. Segundo o censo realizado en novembro de 2004 polas autoridades de Transnístria. A poboación total de Tiraspol foi de 159.163 persoas, das cales:
1926
No ano 1926, Tiráspol tiña 29.700 habitantes.
2004
Segundo o censo, o 90,4% dos habitantes teñen a cidadanía de Transnístria, pero moitos deles teñen segunda cidadanía:
Manuel Carballido García
Traxectoria
Licenciado en Medicina, foi profesor axudante da Facultade de Medicina da Universidade de Santiago de Compostela. Estivo relacionado con Roberto Nóvoa. Exerceu como médico en Padrón. Foi o primeiro director da revista Café con Gotas.
Segundo Alberto Vilanova, foi médico de cabeceira da escritora Rosalía de Castro, á que asistiu na súa enfermidade ata os seus últimos momentos.
Mario Barco
Mario Barco Vilar, nado o 23 de decembro de 1992 en Lizarra, Navarra, é un futbolista profesional que xoga como dianteiro no CD Mirandés da Liga SmartBank.
Traxectoria
Nado en Lizarra, Mario Barco formouse nas canteiras do Peña Sport, Athletic Bilbao e do Club Deportivo Calahorra. No ano 2006, metres xogaba no Peña Sport, recibe un forte golpe na caluga, teméndose o peor, porén consegue recuperarse e en 2010, despois de xogar no Calahorra da Liga Nacional Xuvenil, ten a súa oportunidade co primeiro equipo da Terceira División, onde en 2011 é o máximo goleador con 20 goles en 30 partidos. Isto chama a atención da Unión Deportiva Logroñés da Segunda División B en 2012, onde continua a destacar.
O 25 de xuño de 2018, Barco chegou a un acordo co Cádiz CF para asinar un contrato por tres anos.
O 24 de xullo de 2019, anunciouse a súa fichaxe por dúas tempadas co CD Mirandés.
A Peroxa Club de Fútbol
O A Peroxa Club de Fútbol é un equipo de fútbol galego, baseado no concello da Peroxa. Actualmente xoga no grupo 4 da Primeira Autonómica.
Historia
Dende 1986 o A Peroxa estivo durante 23 tempadas consecutivas en Primeira Autonómica, e en catro delas conseguiu o ascenso a Preferente, se ben renunciou a subir de categoría por razóns económicas. Con todo, na tempada 2010-11 disputou a súa primeira tempada en Preferente, logo de conseguir o título de Primeira (grupo ourensán). Na tempada 2011-12 volveu a Primeira Autonómica de Galicia.
O seu presidente, Eustaquio Barbosa, é ademais o crego das parroquias da Peroxa e Celaguantes.
Eureka (homónimos)
Coa palabra grega eureka, que significa acheino, e que se converteu nun referente do desenvolvemento científico, podemos referirnos a:
Pementa da Guinea
Os chamados grans do paraíso son unha especia do oeste de África obtida da planta Aframomum melegueta. É picante ao padal, con sabor moi similar á pementa negra. Tamén se coñece como pementa da Guinea.
Descrición
Planta da familia do xenxibre, cunha raíz en forma de rizoma, con talos foliares de non máis de 60 centímetros de lonxitude. As follas son compostas. As flores son violetas e saen directamente da raíz, máis ou menos solitarias. O froito é rubio, con multitude de sementes aromáticas pardas.
Historia e usos
miniatura|esquerda|Froitos de Aframomum melegueta nun mercado de [[São João dos Angolares, Illa de São Tomé]] A pementa guineana é usada de modo corrente nas cociña da África Occidental e da África do Norte, para onde era exportada polas rotas das caravanas de camelos a través do Deserto do Sáhara, e de alí distribuída para Sicilia e Italia. Mencionada por Plinio o Vello como "pementa africana", foi esquecida en Europa até tornarse substituto da pementa negra en moda nos séculos XIV e XV, sobre todo no norte de Francia, unha das máis populosas rexións europeas da época.
En 1469, Afonso V, Rei de Portugal concedeu o monopolio do comercio do golfo da Guinea ao mercador lisboeta Fernão Gomes, incluíndo a exclusividade do comercio da pementa da Guinea, entón chamada "malagueta" - que lle foi concedido por 100.000 reais anuais- en troco de explorar 100 leguas da costa de África por ano durante cinco anos. A pementa da Guinea era entón moi popular como substituto da valiosa pementa negra asiática.
Cando Cristovo Colón chegou ao Novo Mundo en 1492 e trouxo os primeiros exemplares de Capsicum frutescens, o picante da capsaicina espertou interese nos portugueses que había décadas que buscaban a rara pementa de Asia. O nome malagueta foi entón adoptado para esta nova "pementa".
O Ménagier de Paris recomenda os grans do paraíso para mellorar o viño que "cheira a vello". Pasado algún tempo, o seu uso decaeu, e ficou limitado á aromatización de cervexa e salchichas. No século XVIII a súa importación para a Gran Bretaña caeu debido a unha lei parlamentaria de Xurxo III de prohibir o seu uso no licor de malte, aqua vita e tónicos. A pesar das súas cualidades, hoxe en día é case descoñecida fóra da África Occidental e do Norte, excepto polo seu uso nalgunhas cervexas.
Propiedades
As sementes teñen moitas aplicacións no campo da medicina tradicional, contra problemas intestinais, arrefriados, dores musculares e de columna, tamén para curar feridas e matar parasitos da cavidade bucal. Posúen efectos afrodisíacos e quitan o sono.
Frexulfe, O Valadouro
Santa Baia de Frexulfe é unha parroquia do concello do Valadouro na comarca da Mariña Central, na provincia de Lugo. No ano 2007 tiña 119 habitantes, deles 53 eran homes e 66 eran mulleres.
Patrimonio
A igrexa parroquial de Santa Eulalia de Frexulfe é de 1779. Destaca tamén a casa reitoral.
Catubodua
Catubodua (protocelta Katubodwā, "corvo de batalla") é o nome dunha deusa celta da guerra da que se ten coñecemento por unha inscrición atopada no departamento francés de Alta Savoia, no leste de Francia que di ATHVBODVAE AVG SERVILIA TERENTIA S L M e por outras tres inscricións relacionadas, atopadas en Austria e Eslovenia.
Semella que o seu culto é idéntico ó da deusa da mitoloxía irlandesa Badb Catha. Nicole Jufer e Thierry Luginbühl relacionaron Catubodua con outras deusas marciais como Boudina, Bodua e Boudiga, cuxos nomes comparten a mesma raíz, que significa "liorta, combate" ou "vitoria". Pode compararse á Vitoria romana, á Niké grega e coa Sigyn nórdica.
Lenda romana
Unha anécdota das guerras entre galos e romanos durante o século IV a.C. recollida por Tito Livio, Aulo Gellio e Dionisio de Halicarnaso podería facer referencia a esta deusa. Daquela, un oficial romano chamado Marco Valerio, estaba a servir como tribuno militar no exército do cónsul Lucio Furio Camilo na campaña contra os galos. Un guerrero galo de enorme tamaño desafiou a calquera romano para se enfrontaren en combate singular. O desafío foi aceptado por Valerio despois de obter o permiso do cónsul, e ao comezar o combate, un corvo pousouse sobre o casco de Valerio e, cada vez que o galo atacou, o corvo botouse sobre a cara do galo ata que, finalmente, foi morto por Valerio. Na batalla posterior, os galos foron totalmente derrotados e o o cónsul regaloulle dez bois e unha coroa de ouro. O pobo romano, en agradecemento, elixiuno en ausencia cónsul para o seguinte ano, cando tiña tan só vinte e tres anos de idade e Valerio adoptou o alcume de Corvus (Corvo) e se converteu nun famoso xeneral e político da República romana.
Esta historia lembra, tamén, a morte do heroe irlandés de Ulster Cúchulainn que Morrigan, con forma de corvo, presenza sobre pousado sobre o seu ombreiro.
Historia de Bolivia
miniatura|300px|A [[Porta do Sol de Tiwanaku.]] O territorio do que agora se coñece como República de Bolivia converteuse en parte do Imperio Inca no século XIII.
Introdución á Historia de Bolivia
miniatura|200px|[[Simón Bolívar, "O Liberador".]] O territorio boliviano está habitado dende hai máis de 12.000 anos. No lugar formáronse múltiples culturas -maiormente nos Andes, destacando especialmente a cultura Tiwanaku e os reinos aimarás posteriores á expansión Wari. Estes reinos á súa vez foron dominados polo Imperio Inca no século XIII.
Cando os españois conquistaron á súa vez o imperio no século XVI, o territorio pasou a ser parte do Vicerreinado do Perú, para logo ser incluído no Vicerreinado do Río da Prata en 1776.
A partir de 1809 comezou a loita secesionista contra España, que se prolongou ata 1825, cando foi finalmente declarada independente por Simón Bolívar, de quen tomou o nome inicial de República Bolívar.
Durante este proceso de unificación das dúas nacións, produciuse o máis dramático dos puntos de inflexión na historia de Bolivia, cando o Exército Boliviano-Peruano, comandado polo Mariscal Santa Cruz, foi derrotado nos campos de Paucarpata polas forzas conxuntas do Exército Chileno e un corpo armado de peruanos rebeldes exiliados, firmándose neste mesmo campo a súa rendición incondicional.
A partir desta derrota iniciase o decaemento do país: os anos seguintes estarán marcados por unha crecente inestabilidade política, que perdura ata os nosos días caracterizada por múltiples cuartelazos e golpes de Estado, o que creará grandes dificultades para o desenvolvemento do país.
Mentres Bolivia atravesaba unha terrible crise económica e social, preséntase a maior mostra da debilidade do Exército Boliviano na Guerra do Pacífico. Durante esta (1879), Bolivia perdeu a provincia costeira de Antofagasta, rexión que a súa poboación e goberno aínda reclaman. Desde a Independencia, ó igual que outras nacións suramericanas, Bolivia perdeu máis da metade do seu territorio. Véxase o Tratado de Petrópolis de 1903 e a Guerra do Chaco de 1932 ata 1935.
Enfrontada a problemas raciais e culturais, Bolivia coñeceu revolucións e golpes militares. A principios da década dos 80 foi derrocada a última xunta militar que gobernaba o país para reinstaurar a forma de goberno democrático.
Período prehispánico
miniatura|A [[Porta do Sol de Tiwanaku.]] En Bolivia aparecen restos de ocupación humana dende o 12000-10000 a.C. no Sitio de Viscachani. Ata o -1200 desenvolvéronse unhas culturas sedentarias no altiplano. A Chiripa e Wankarani son as dúas máis importantes do período formativo a partir do 1200 a.C.
Meniñas da saudade
Traxectoria
Estivo constituído no seu comezo por Teresa Amor, María Dolores Ponte, Elena Fernández, María Carmen Carnota, Concepción Redondo, María Cubero e Teresa  Rodríguez, variando a súa composición e o número de gaiteiras, tocando ata dobre número do inicial. O repertorio da formación estaba integrado por composicións propias e adaptacións de pezas populares. A composición das pezas propias corría a cargo de Amadora Suárez Couto. O seu instrutor era Primitivo Díaz Pérez.
Historia de Bolivia
Período prehispánico
A cultura de Tiwanaku, preto do Lago Titicaca, marca un momento de florecemento cultural da zona do altiplano, estendéndose a súa influencia por toda a área andina.
Meniñas da saudade
Traxectoria
A indumentaria que usaban era a típica ribadense do século XVIII e para confeccionar os seus traxes documentáronse na Real Academia Galega, no Ballet Gallego Rey de Viana e en cadros do pintor ribadense Dionisio Fierros.
Historia de Bolivia
Período prehispánico
En torno ao 1100 a.C. Tiwanaku desaparece e prodúcese unha loita entre os diferentes grupos que habitan a rexión: aimarás, collas, lupacas, e pacaxes. Os aimarás establecen un dominio que abarca Arequipa e Puno no Perú, A Paz, Oruro e Cochabamba, que perdurou ata que, en 1438, Pachacuti Inca derrota ó último soberano colla, Chunqui Cápac, incorporando o altiplano boliviano ó Tahuantinsullo, como parte da provincia do Collasullo, e impondo o quechua como lingua oficial, aínda que o aimará se continuou a falar regularmente.
Meniñas da saudade
Traxectoria
Foron gravadas en diversos documentais, como Así es Galicia (Santos Núñez 1964), o NO-DO, e programas como Luar.
Historia de Bolivia
Período prehispánico
O Inca Huaina Cápac mandou levantar fortalezas na fronteira oriental para deter o avance dos feroces chiriguanos.
Meniñas da saudade
Traxectoria
No 2013 o concello de Ribadeo adicoulle unha rúa.
Historia de Bolivia
Viscachani
A corrente migratoria procedente do norte que invade os Andes fuxindo das rigorosas condicións climáticas debidas ás últimas glaciacións desenvolve unha cultura incipiente. A este período pre-cerámico e pre-agrícola corresponde a industria lítica de Viscachani; pero nunha etapa anterior aos pobos cazadores desenvolveron unha cultura relacionada coa arquitectura rupestre. Aos pobos cazadores seguen os pescadores que usaron embarcacións de totora, cuxos remanentes quedan no lago Titicaca. Os seus descendentes son os Urus e os Chipaias.
O período denominado arcaico caracterízase polo descubrimento da agricultura e a gandería. Así moitos grupos de humanos abandonan as covas e resgardos rochosos para construír vivendas moi rudimentarias. Ó fin deste período, entre os anos 2500 e 1500 a.C., desenvólvese a fabricación de téxtiles e a cerámica, e comeza o desenvolvemento da arquitectura.
As primeiras culturas do Formativo no altiplano son: Wankarani e Chiripa.
No segundo milenio antes de Cristo aparecen as primeiras aldeas. Este movemento denomínase Formativo, etapa de dúas culturas importantes, unha altiplánica (Wankarani), e a outra lacustre Chiripa.
Tiwanaku
miniatura|dereita|Monólito Ponce en [[Tiwanaku.]] Esta cultura foi dividida en tres grandes épocas: Período Aldeán, Período Urbano e Período Imperial. O primeiro período contemporáneo a Wankarani e Chiripa, iníciase cara ao ano 1200 a.C. e dura ata o século I da nosa era cando se produce en Tiwanaku un cambio radical que os estudosos chaman revolución urbana. Unha das principais características da cidade en formación é a presenza de centros cerimoniais xunto aos cales existe unha poboación estratificada en clases sociais; as terras próximas a estes centros cultívanse por medio de "Suka-collos" ou gabias que permiten reter a auga das choivas para asegurar o cultivo en tempo seco.
O período Urbano dura ata o século sétimo de nosa era cando se inicia a expansión do estado tiwanakota, comezando así o período imperial. Hai zonas estreitamente relacionadas con Tiwanaku, como Wari, preto de Ayacucho (Perú), cidade que caeu baixo dominio de Tiwanaku e que chegou a ser un dos centros máis poderosos da expansión tiwanacota. Tiwanaku expandiuse ao sur sobre o deserto de Atacama e Cochabamba, chegando ata o norte da Arxentina.
A cidade de Tiwanaku tiña dous centros cerimoniais Akapana-Kalasasaya e Puma-punku. Akapana é unha pirámide artificial conformada por plataformas sucesivas, desde ela divísase o conxunto de Kalasasaya e o Templo semisubterráneo.
Os Collas e a Confederación Charca
Desaparecido o Imperio Tiwanaku, a rexión quedou fragmentada en varias etnias aimarás que conviven cos Urus quen nun momento tiveron o dominio da cunca lacustre. Estes aimarás caracterízanse polas súas necrópoles compostas por tumbas en forma de torres-chullpas. Existen tamén algunhas fortalezas denominadas pucaras.
Anubis
Anubis (do Ἄνουβις) é o nome grego do deus asociado coa momificación e co Alén na relixión do Antigo Exipto. Adoitaba ser representado como un cánido ou como un home con cabeza de cánido. Os arqueólogos identificaron o animal sagrado de Anubis co chacal dourado, mais recentes probas xenéticas indican que se trataba do lobo dourado africano.
Folgoso, Riobó, Cabana de Bergantiños
Folgoso é un lugar da parroquia de Riobó no concello coruñés de Cabana de Bergantiños na comarca de Bergantiños. Tiña 28 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales eran 16 homes e 12 mulleres.
Anubis
Nome
"Anubis" é o termo grego adaptado do nome exipcio do deus. No Imperio Antigo de Exipto (c. -2686 e c. -2181), a forma estándar do nome escrito en xeróglifos estaba composto dos sons ı͗npw seguido dun "chacal" sobre un símbolo Hotep: Unha nova forma co "chacal" nun alto apareceu a finais do Imperio Antigo e fíxose común a partir de entón:
Historia de Bolivia
Os Collas e a Confederación Charca
O modelo polo cal se regulaban estas etnias é o de verticalidade ou control dos diversos pisos ecolóxicos que sosteñen a súa economía de subsistencia. Ningún grupo humano necesita tanto das súas relacións coa costa e cos vales como os pobos aimarás do altiplano, por esta razón cada centro de púnaa controlaba por medio da colonización zonas periféricas situadas a diferentes alturas e con climas varios.
Anubis
Nome
Segundo a transcrición acadia nas cartas de Amarna, o nome de Anubis (ı͗npw) era vocalizado en exipcio como Anapa.
Historia de Bolivia
Os Collas e a Confederación Charca
A mediados do século XV o reino Colla conservaba un extenso territorio coa súa capital Hatun-Colla. O inca Viracocha realizou unha incursión na rexión, pero quen a conquistou foi o seu fillo Pachacutec, noveno Inca.
Así como ao norte atopábanse os collas, ao sur estaba a Confederación Charca que tiña dous grupos: Os Carangas e Quillacas en torno ao lago Poopó, e os Charcas que ocupaban o norte de Potosí e parte de Cochabamba. Ambos, Charcas e Collas eran de fala aimará.
A cultura material dos Carangas presenta extensas necrópoles ou chullpares algúns dos cales conservan aínda restos de pintura nos seus muros exteriores. Unha vez que os carangas foron conquistados polos incas, Huayna Cápac levounos a traballar ao val de Cochabamba como mitimaes.
Xeremías
miniatura|Xeremías, [[Michelangelo|Miguel Anxo, 1509.]] Xeremías (Anatoth, Xudea 650 a.E.C. - Daphnae, Exipto 585 a.E.C.) foi un profeta hebraico, fillo do sacerdote Hilcías. Xeremías viviu entre o 650-586 a.E.C. en Xudá, Xerusalén, Babilonia e Exipto. Foi coetáneo de Ezequiel e anterior a Daniel.
Chamamento e misión
É autor do volume da Biblia coñecido como o Libro de Xeremías. Atribúeselle a el a autoría dos libros dos Reis e do Libro das Lamentacións. O labor de Xeremías o profeta foi chamar ao arrepentimento ao reino de Xudá e principalmente aos reis Xosías, Xaquín e Sedequías, debido ao castigo imposto por Xahvéh de que serían conquistados polos caldeos se non volvían o seu corazón cara a Deus. A súa vida como profeta caracterizouse por soportar cunha férrea enteireza as múltiples premas e acusacións que sufriu a mans destes reis e dos principais de Israel, desde azoutes até ser abandonado en encoros ou encerrado na cadea.
Historia de Bolivia
Os Urus e Chipaias
Os urus son anteriores aos pobos agricultores e ocupan as beiras dos ríos do altiplano. Lingüisticamente están emparentados cos chipaias, coexisten cos aimarás e os incas, e perviven durante a dominación española, chegando ata os nosos días. No delta formado pola desembocadura do río Lauca sobre o lago Coipasa viven os chipaias; este pobo ten unha orixe lacustre, aínda que hoxe en día tamén practica a pequena escala a agricultura.
Xeremías
Chamamento e misión
A maioría das súas profecías foron escritas en rolos polo escriba Baruc, fillo de Nerías quen o acompañou nunha boa parte da súa misión.
Historia de Bolivia
A conquista e o período colonial
miniatura|200px|Gravado antigo do [[Cerro Rico|Cerro Rico de Potosí.]] miniatura|200px|[[Francisco Pizarro conquistador do Imperio Inca.]] A conquista do Imperio Inca por Francisco Pizarro abriu o camiño para a submisión da Bolivia actual no ano 1535 e o establecemento da Real Audiencia de Charcas, parte esencial do Vicerreinado do Perú, que abrangueu todo o que hoxe é o territorio boliviano. Aínda que a historia de Bolivia no período vicerreinal atópase moi ligada ao Perú, a orixe da división de ambos territorios está nas capitulacións de Carlos V, revisadas en 1534, que lle daban a Pizarro duascentas sesenta leguas dende Tumbes ó sur, e outras duascentas a Almagro ao sur destas. Juan de Saavedra, adiantado de Almagro, chegou en 1535 ao Titicaca e ó val de La Paz, e logo fundou Paria (Oruro) e Tupiza en 1536 ao sur. A conquista do territorio e os asentamentos producíronse principalmente no altiplano. Gonzalo Pizarro dirixiu unha expedición ao Collao (Collasuyo) e Pedro de Anzures fundou Chuquisaca no ano 1539, actual Sucre. La Gasca, despois da pacificación do Perú, mandou fundar a cidade da Paz en 1548 polo capitán Alonso de Mendoza e no ano 1559 creouse a Real Audiencia de Charcas con sede en Chuquisaca, dependente do vicerreinado cuxa capital era Lima, con xurisdición sobre a actual Bolivia e os territorios de Puno, Atacama, Tucumán, Paraguai e Buenos Aires.
Xeremías
Chamamento e misión
Segundo Xeremías 36:23, a primeira versión do seu libro profético foi destruída no lume polo rei Xaquín, baixo cuxo goberno o profeta viviu en continuo perigo de morte. A persecución contra Xeremías acrecentou baixo o mandato de Sedequías. Este, malia recoñecelo como portador da palabra de Deus, tratouno con crueldade e acusouno de espía dos babilonios, consecuencia de proclamar que Xudá sería destruída se non se arrepentía dos seus pecados e de non retomar a alianza con Xavhé. Xeremías chegou a se laiar polo seu fado, mais finalmente decidiu continuar a súa misión profética (Xeremías 20:7-11)
Historia de Bolivia
A conquista e o período colonial
En 1561 Ñuflo de Chávez fundou Santa Cruz de la Sierra e o vicerrei Francisco de Toledo fixo crear Cochabamba en 1571, Tarija en 1574 e Tomina en 1575 para protexe-lo territorio dos ataques dos chiriguanos.
Xeremías
Chamamento e misión
Xeremías chamou a libertar os escravos como mostra de conversión. En principio, o seu chamamento foi acatado, mais logo os amos volveron agrilloar os que foran ceibos. O profeta considerou que esta actitude selaba a sorte de reino de Xudá, de Sedequías e de Xerusalén (véxase Xeremías 34:8-22). O anuncio da derrota de Xudea foi acompañado, ademais, pola profecía sobre a futura destrución de Babilonia, (Xeremías 31:31) e a instauración da Nova Alianza.
Historia de Bolivia
A conquista e o período colonial
Dende o altiplano comezou a exploración das terras baixas: Andrés Manso, polo Chaco, Álvarez Maldonado e Gómez de Tordoya, o país dos chunchus, ao norte do departamento de La Paz e Diego Alemán, ó límite do país dos moxos no departamento de Beni. Iniciouse tamén a conquista de Tucumán, fúndase Mizque en 1603 e Oruro en 1605 por Manuel Castro de Padilla.
Xeremías
Chamamento e misión
No ano 587 a.E.C. Nabucodonosor derrotou os xudeus, levou presos os notábeis, escravizou milleiros de persoas, executou o rei e destruíu o Templo de Xerusalén. Unicamente os pobres foron respectados e Xeremías retirouse a Mizpah e despois a Exipto. Nabucodonosor ademais protexeu a Xeremías sacándoo da prisión de Ramá (Belén) onde estaba encadeado xunto aos principais cativos de Xerusalén e Xudá para que vivise entre os caldeos, este feito levouno a ser tratado como un traidor e espía dos babilonios. Moitos xudeus fuxiron a Exipto e foron tamén parte das profecías de Xeremías.
Historia de Bolivia
A conquista e o período colonial
Organízanse expedicións a Moxos, Chaco e Chiquitos.
O territorio boliviano xogou un importante papel na economía americana cando en 1545 se descubriron as minas de Potosí e se fundou a cidade homónima que alcanzaría un gran desenvolvemento. En Charcas floreceron La Plata (Sucre), capital política da Audiencia e Potosí, a súa capital económica. A abráiante riqueza de mineral de prata do Cerro Rico de Potosí causou a que esa cidade tivera no ano 1611, uns 160.000 habitantes, constituíndose nunha das cinco urbes máis grandes do mundo de entón.
En 1671 os xesuítas obteñen da Real Audiencia de Charcas o privilexio de fundar misións en Moxos e Chiquitos. Tamén puxeron en marcha a Universidade de San Francisco Xavier en Charcas.
A evanxelización comezou en 1535 coa entrada dos primeiros monxes franciscanos. Posteriormente a Igrexa intensificou o seu importante papel, fundando en 1552 o Bispado de Charcas, con sede en Chuquisaca, o arcebispado en 1609, e en 1605 os bispados de La Paz e Santa Cruz.
A sociedade boliviana estaba formada por brancos españois e crioulos que eran polo xeral funcionarios reais, encomendeiros, azogueros e grandes comerciantes, e que vivían nas cidades, ó igual que mestizos, artesáns e pequenos comerciantes. Os indíxenas, moi numerosos, traballaban as terras e as minas dos españois baixo o sistema de mita, encomenda ou xornal, e dispuñan tamén das terras das comunidades. Os escravos negros estaban adicados fundamentalmente ao traballo doméstico ou ao cultivo nas terras tropicais.
A Audiencia de Charcas
miniatura|200px|Descrición dun mapa da [[Real Audiencia de Charcas do ano 1601.]] Unha das institucións máis importantes do goberno español en América foron as Reais Audiencias.
A máis alta autoridade xurídica do territorio do Alto Perú, Tucumán, Río da Prata e Paraguai, na meirande parte do período colonial foi a Audiencia de Charcas, situada no departamento de Chuquisaca, cidade tamén chamada La Plata.
Este órgano contaba con cinco ouvidores, un presidente e algúns funcionarios subalternos. O Presidente da Real Audiencia de Charcas, era á parte Capitán xeneral de La Plata, cargo similar ao de gobernador, e polo tanto adicábase tamén a asuntos administrativos.
A Real Audiencia foi creada por Cédula do Rei Filipe II o 18 de setembro de 1559 e os seus límites establecéronse por Cédula do 29 de agosto de 1563.
Despois dun conflito acontecido en Cuzco coa Real Audiencia de Lima o mesmo rei modificou a xurisdición e estableceu que gobernaría ao territorio do norte ata o Collao, provincias de Saiabamba e Carabaia; ao noroeste as provincias de Moxos e Chunchos; ó leste as zonas do deserto de Atacama ata o Mar do Sur (Océano Pacífico) e sueste as terras do Chaco e as xurisdicións de Tucumán, Juríes e Diaguitas.
O seu procedemento estableceuse mediante a Real Provisión ditada por Filipe II en Monzón de Aragón, o 4 de outubro de 1563. Despois en 1680, a lexislación referida ás Audiencias de Charcas, de Lima e as demais, serán agrupadas no Libro II da "Recompilación de Leis do Reino de Indias", impoñente corpo xurídico colonial destinado a rexer en Hispanoamérica.