cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pneumáticos de Fórmula 1
Historia
Con Pirelli como único fornecedor de pneumáticos, as regras en relación cos pneumáticos eran as mesmas que na tempada 2010. Todos os equipos tiñan que utilizar todos os tipos de composto de pneumático seco fornecidos para a carreira, e os pilotos que facían a Q3 tiñan que usar os mesmos pneumáticos que utilizaban para establecer o tempo máis rápido de clasificación para empezar a carreira. Pero, a forma de marcar as diferentes especificacións dos pneumáticos foi cambiada. En lugar da franxa verde que marcaba o composto máis brando, as letras de cada especificación dos pneumáticos, terían unha cor específica. O composto duro terían letras prateadas, o composto medio tería letras brancas, os pneumáticos brandos terían letras amarelas e os pneumáticos súper brandos terían letras vermellas. Nos pneumáticos de mollado, os pneumáticos intermedios terían as letras azul claro e os pneumáticos de mollado terían as letras laranxas.
No Gran Premio de Malaisia de 2011, Pirelli introduciu unha liña de cor ao redor do exterior da lamia no máis brando dos dous compostos secos. Isto debeuse á confusión producida durante a primeira carreira da tempada. Esta medida dise que foi para encher o espazo libre, unha solución permanente que empezaría na primeira carreira europea da tempada. A liña de cor xa apareceu no Gran Premio da China. Desde o Gran Premio de Turquía, esta solución permanente púxose en práctica; o composto opcional tería unha nova marca. O pneumático opcional tiña dúas raias grosas entre os logos Pirelli P Zero e cada un dos pneumáticos, o que fai máis fácil ver a cor da marca cando o pneumático vira. O pneumático duro mantivo as mesmas marcas de antes, aínda que avanzada a tempada actualizou a parede lateral coas novas marcas.
Segundo a normativa, os dous compostos, o composto principal (máis duro) e o opcional (máis suave) deben ser utilizados nas carreira en seco, senón serán descualificados da carreira. Se unha carreira é suspendida e aínda non se utilizaron os dous pneumáticos, impoñerase unha penalización de 30 segundos. Este requisito non se aplicará se foi necesario utilizar pneumáticos de choiva.
Para tempada Pirelli utilizará o seu novo e quinto composto chamado "ultrasoft" (ultra brando en galego), que só poderá ser utilizado en circuítos urbanos, e os equipos poderán elixir os seus dous compostos para cada carreira, entre tres alternativas que se designarán para cada Gran Premio. Por outra banda, un conxunto do composto máis brando terá que ser gardado para o seu uso só na Q3. Os dous conxuntos obrigatorios elixidos por Pirelli poden ser de dous compostos diferentes, dos tres que sexan designados para a fin de semana. Estes conxuntos, obviamente, serán idénticos para cada equipo. Os 10 xogos restantes poden ser elixidos por cada equipo, a partir dos tres compostos designados para a fin de semana.
Os equipos farán as súas eleccións nun prazo fixado por Pirelli. Comunicarán as súas decisións á FIA, que á súa vez diralle Pirelli cantos pneumáticos subministrará. As opcións para cada vehículo manterase en segredo ata 2 semanas antes da carreira. Se un equipo non cumpre coa data límite, a elección farase pola FIA.
Unha vez tomadas as decisións para cada vehículo, a FIA asignara os pneumáticos ao azar a través dun código de barras, como actualmente. As decisións tomadas por cada equipo poden variar para cada un dos seus coches, polo que cada piloto dentro do mesmo equipo pode ter unha asignación diferente. Os pneumáticos distínguense por diferentes marcas de cor nas paredes laterais, como actualmente.
Para a tempada, presentáronse pneumáticos Pirelli significativamente máis anchos nos eixos dianteiro e traseiro, mentres que o diámetro total dos pneumáticos aumentou en 10 mm. O tamaño do pneumático dianteiro aumentou a 305/670-R13 respecto ao anterior 245/660-R13, mentres que o tamaño do pneumático traseiro aumentou a 405/670-R13 respecto ao 325/660-R13 anterior. En 2017 e 2018, o Campionato da FIA de Fórmula 2 continuou empregando o tamaño Pirelli F1 anterior aos pneumáticos de 2017.
Escándalo Gran Premio dos Estados Unidos de 2005
O venres 17 de xuño de 2005, durante a sesión de adestramentos da tarde, Ralf Schumacher, que pilotaba un Toyota, estrelouse con forza na curva 13 do Circuíto de Indianápolis, ao parecer a consecuencia dun fallo na roda traseira esquerda. A curva 13 do circuíto de Indianápolis é unha de alta velocidade peraltada, única desta característica nas carreiras de Fórmula Un, que causa unha maior carga lateral (horizontal). Esta presión pode facer que as paredes laterais do pneumático se arqueen e se desgasten en lugares anormais.
Nunha carta ao director de carreira da FIA Charlie Whiting, os representantes de Michelin Pierre Dupasquier e Nick Shorrock revelaron que non sabían a causa de falla das rodas de Schumacher, e a menos que os coches pasaran máis lentos pola curva 13, os pneumáticos de Michelin serían perigosos e non aptos para o seu uso durante a carreira. Whiting respondeu expresando a súa sorpresa de que Michelin non trouxera un segundo xogo de pneumáticos, e suxire que os equipos foran informados da velocidade máxima de seguridade na curva 13, ofrecéndose a controlar as volta e penalizar calquera exceso de velocidade nos coches de Michelin. Tamén desestimou varias solucións que foran propostas polos equipos, insistindo en que o uso dos pneumáticos traídos durante a noite darían lugar a sancións, negándose a transformar a curva do óvalo nunha chicana delimitada con conos, xa que se o deseño da pista fora cambiado a carreira no sería validada pola FIA (sería unha carreira fóra de campionato). Argumentando ademais que tal cambio sería inxusto para os equipos calzados con Bridgestone, os cales viñeran preparados con pneumáticos apropiados. Os equipos con pneumáticos Michelin, incapaces de alcanzar un acordo coa FIA, decidiron non participar. A carreira tivo lugar a continuación, participando só os tres equipos Bridgestone ( Ferrari, Jordan e Minardi). A carreira foi gañada por Michael Schumacher.
Pneumáticos lisos
Os pneumáticos lisos caracterízanse por unha banda de rodadura desprovista de bloques ou sucos. Pirelli presentou unha nova gama de pneumáticos para o Campionato Mundial de Fórmula 1 de. O número de opcións de seco dispoñibles reduciuse a só cinco opcións, distinguíndose exclusivamente por tres cores en cada carreira: branco para o duro, amarelo para o medio e vermello para o brando. Agora, a diferenza dos últimos anos, a partir de 2019 cada composto estará asociado cun código numérico en lugar dunha cor. A numeración irá de C1 a C5, sendo C1 o máis duro e C5 o máis brando. Estas novas gomas deseñáronse para ofrecer unha maior resistencia ao sobrequecemento e proporcionar maior consistencia en cada período. Por suposto, a gama de opcións dispoñibles inclúe un pneumático de auga e un pneumático intermedio, ambos revisados. Os diferentes compostos aseguran que os pneumáticos adecúense a unha ampla variedade de circuítos, segundo o tipo de asfalto, o número e a dificultade das curvas, e a velocidade máxima nas rectas.
C0
50px
O pneumático C1 do ano pasado converteuse no C0 de 2023, é o pneumático máis duro da gama, que se destinará para os circuítos con maiores esixencias de carga de enerxía nos pneumáticos. Será o composto ideal se o circuíto ten un asfalto moi abrasivo, se as temperaturas son especialmente elevadas e se hai numerosas zonas ao longo da pista onde as tensións ás que están sometidos os pneumáticos son elevadas. Este composto require un proceso de calefacción máis longo pero ofrece a máxima durabilidade e baixa degradación.
C1
50px, 50px
Este composto de 2023 sitúase entre o C1 e o C2 do ano pasado para reducir a diferenza de rendemento entre os dous compostos máis duros anteriores, o C1 baséase no C2, proporcionando menos degradación ao tempo que ofrece un rendemento sólido. o C1 considérase unha alternativa ao C0, os dous non serán seleccionados xuntos para ningunha carreira desta tempada
C2
Co C2 identifícase o antigo composto "medio". É un pneumático versátil, aínda que está situado na parte máis dura do espectro, polo que se converterá no protagonista nos circuítos rápidos, con altas temperaturas e moita enerxía. Esta tapa demostrou unha gran diversidade de temperaturas de funcionamento e adaptabilidade a unha ampla gama de circuítos.
C3
50px, 50px, 50px
Ofrece un excelente equilibrio entre rendemento e durabilidade, aínda que con énfase no rendemento. Destaca pola súa gran adaptabilidade e pódese empregar como unha opción máis branda nos circuítos máis esixentes para o pneumático e, ao mesmo tempo, como unha opción máis dura nos circuítos urbanos que non son excesivamente severos para os pneumáticos.
C4
50px, 50px
Funciona perfectamente en circuítos estreitos e virados. Goza dun quecemento rápido e un rendemento máximo, a cambio dunha vida útil bastante limitada. En definitiva, a consistencia mellorada demostrada polos compostos de 2018 significa que un caucho máis brando debería permitir unha maior versatilidade.
C5
O máis rápido feito por Pirelli, aínda que a compensación lóxica é unha vida útil bastante menor que outras opcións da gama. Son os pneumáticos máis brandos da gama, deseñados para os circuítos máis lentos con baixo desgaste e degradación, onde se require o máximo agarre mecánico da goma. Úsanse normalmente en circuítos urbanos, especialmente en Mónaco, e tamén en circuítos onde o asfalto é especialmente brando
Pneumáticos de mollado
Os pneumáticos de choiva caracterízanse por unha banda de rodadura con canles. Ofrécense dous tipos: de choiva extrema ou intermedio. Os primeiros recoñécense facilmente polas profundas canles da banda, así como as láminas que permiten drenar a auga do asfalto mollado. Os intermedios incorporan canles menos profundas deseñados para rodar en superficies húmidas ou molladas lixeiramente, así como en condicións meteorolóxicas incertas.
Verde intermedio
50px
O intermedio é o máis versátil dos pneumáticos de choiva, dispersando aproximadamente 25 litros de auga por segundo a máxima velocidade. Pódense utilizar en mollado, ou ben coa pista en proceso de secado. Este é o único pneumático que non cambiou en comparación co ano pasado.
Azul de choiva
Os pneumáticos de mollado dispersan ata 65 litros de auga por segundo a máxima velocidade (con respecto aos 60 litros do ano pasado), polo que son a solución máis eficaz para a choiva intensa. A última evolución do Cinturato azul ofrece unha elevada eficacia en pista seca, cun aumento da durabilidade. O pneumático de choiva conta cun novo composto e un debuxo da banda traseira redeseñado para reducir aínda máis o aquaplaning. O resultado deste intenso traballo é que mellora a facilidade de condución nunha ampla variedade de condicións.
Fabricantes
Desde a tempada en diante, o fabricante italiano Pirelli é o único fornecedor de pneumáticos.
Fornecedores anteriores:
Fornecedores
Ordenados por número de carreiras gañadas. O fornecedor que está competindo na tempada móstrase en negra. Estes resultados son correctos ata o final do Gran Premio de Abu Zabi de 2017.
Andoain
250px|miniatura|Vista de Andoain. Andoain é un concello da provincia e territorio histórico de Guipúscoa, en Euskadi. Forma parte da comarca de Donostialdea.
Elisabeth Hevelius
Elisabeth Catherina Koopmann Hevelius (en polaco tamén chamada Ożbieta Heweliusz) (1647–1693) é considerada unha das primeiras mulleres astrónomas e chamada a nai das cartas lunares. Foi a segunda esposa do seu colega Johannes Hevelius.
Andoain
O seu termo municipal ten unha extensión de 27,17 km². Limita cos concellos de Urnieta, Aduna, Lasarte-Oria, Zubieta, Amasa-Villabona, Elduain e Zizurkil. Tiña en 2015 unha poboación de 14.668 habitantes.
Elisabeth Hevelius
Primeiros anos
Elisabeth Koopmann (ou Kaufmann, do alemá, "comerciante") foi, tal como Johannes Hevelius e a súa primeira esposa, membro dunha rica familia da cidade de Gdańsk, situada na República das Dúas Nacións e parte da liga Hanseática. Os pais de Elisabeth Koopman eran Nicholas Kooperman (ou Cooperman) (1601-1672) quen foi un próspero comerciante e Joanna Mennings (ou Menninx) (1602-1679). Nicholas e Joanna casaron en Ámsterdam en 1633. Máis tarde trasladáronse a Hamburgo e en 1636 mudáronse finalmente a Gdánsk. Foi nesta cidade, onde maioritariamente falábase alemán, pero que era parte de Polonia naquel momento, onde naceu Elisabeth.
Casamento
A fascinación pola astronomía levou a Elisabeth, cando aínda era unha nena, a achegarse a Johannes Hevelius, un astrónomo de reputación internacional que posuía un complexo de tres vivendas en Gdánsk cun observatorio astronómico. En 1663, cando Johannes tiña 52 anos e Elisabeth 16, casaron. Tiveron un fillo, que morreu rapidamente, e tres fillas.
Prodromus Astronomiae
Publicado logo da morte de Johannes, e grazas ao apoio do rei Xoán III Sobieski, o Prodromus Astronomiae consistía en tres partes: un prefacio (chamado Prodromus), un catálogo de estrelas (chamado Catalogus Stellarum), e un atlas de constelacións (chamado Firmamentum Sobiescianum, sive Uranographia).O Prodromus describía a metodoloxía e tecnoloxía utilizada para crear o catálogo de estrelas. Prové exemplos de uso do sextante e o cuadrante, escritos por Johannes, con referencia a posicións coñecidas do Sol para calcular a lonxitude e latitude de cada estrela. No borrador do Catalogus Stellarum, cada estrela ten información específica rexistrada en columnas: o número de referencia e magnitude segundo Tycho Brahe, o propio cálculo da magnitude segundo Johannes, a lonxitude e latitude, tanto por coordenadas elípticas medidas por distancias angulares e altitudes meridianas, como polas coordenadas ecuatoriais das estrelas, calculadas utilizando trignometría esférica. Na versión impresa, as dúas columnas describindo as coordenadas elípticas combináronse e so se mantivo o mellor valor da lonxitude e latitude. Ademais agregáronse máis de 600 novas estrelas e 12 novas constelacións que non figuraban no borrador, facendo un total de 1564. Aínda que as observacións do catálogo fixéronse a ollo espido (sen telescopio), as medicións eran tan precisas que se usaron para a confección de esferas celestes até o s.XVIII. O Firmamentum Sobiescianum, aínda que tecnicamente era parte de Prodromus Astronomiae foi publicado de maneira separada cunha circulación máis restrinxida.
Morte
Unha observación que sempre se fixo acerca de Madam Hevelius, quen foi a primeira muller, que eu saiba, a quen a fatiga de enfrontarse a observacións astronómica e cálculos non asustaba en absoluto.
Na cultura
A vida de Elisabeth foi dramatizada na novela The Star Huntress (2006).
O planeta menor 12625 Koopman foi nomeado na súa honra, así como o cráter Corpman en Venus.
Marcelo Ensema Nsang
Marcelo Beca Ensema Nsang, nado no ano 1947 en Mongó Yebekón (Niefang), é un sacerdote e poeta ecuatoguineano.
Traxectoria
Deixou Guinea Ecuatorial en 1961 para estudar no seminario de Granada (España), ordenouse sacerdote en 1973 e ao ano seguinte regresou a Guinea Ecuatorial, detido polo réxime de Macías estivo dúas veces no cárcere. Na actualidade é consultor do goberno xeral da Congregación Claretiana. Comezou a escribir durante a súa estadía en Granada, onde formou parte do grupo poético Redondel.
Circunferencia goniométrica
miniatura|240x240px|A circunferencia goniométrica e o triángulo rectángulo asociado. A circunferencia goniométrica, trigonométrica, unitaria, é unha circunferencia de raio 1 , normalmente co seu centro na orixe (0, 0) dun sistema de coordenadas, dun plano euclidiano ou complexo. Devandita circunferencia utilízase co fin de poder estudar facilmente as razóns trigonométricas e funcións trigonométricas, mediante a representación de triángulos rectángulos auxiliares.
Se (x, y) é un punto da circunferencia unidade do primeiro cuadrante, entón x e y son as lonxitudes dos catetos dun triángulo rectángulo cuxa hipotenusa ten lonxitude 1. Aplicando o Teorema de Pitágoras, a e b satisfán a seguinte ecuación:.
Funcións trigonométricas na circunferencia unitaria
dereita|240x240px dereita|240x240px Se (x, y) é un punto da circunferencia unidade, e o raio que ten a orixe en (0, 0) forma un ángulo \alpha \, co eixo X, as principais funcións trigonométricas pódense representar como razón de segmentos asociados a triángulos rectángulos auxiliares, da seguinte maneira:
O seno é a razón entre o cateto oposto (a) e a hipotenusa (c)
e dado que a hipotenusa é igual ao raio, que ten valor 1, dedúcese:
O coseno é a razón entre o cateto adxacente (b) e a hipotenusa (c)
e como a hipotenusa ten valor 1, dedúcese:
A tanxente é a razón entre o cateto oposto e o adxacente
miniatura|250px|Principais valores das [[Trigonometría|razóns trigonométricas representados como segmentos respecto da circunferencia goniométrica.]] miniatura|250px|Valores dos [[ángulos máis comúns e as coordenadas correspondentes sobre a circunferencia goniométrica.]] Por semellanza de triángulos: e como OA = 1, dedúcese que e, por tanto,.
Funcións trigonométricas recíprocas
A cosecante, a secante e a cotanxente, son as razóns trigonométricas recíprocas do seno, coseno e tanxente:
Topoloxía
En topoloxía, a circunferencia unitaria (tamén denominada disco unidade) clasifícase como S^1; a xeralización para unha dimensión máis é a esfera unidade S^2.
Grupo circular
Os números complexos pódense identificar con puntos do plano euclidiano, é dicir, o número a + bi identifícase co punto (a, b). Baixo esta identificación, a circunferencia goniométrica trátase dun grupo coa operación de multiplicación, denominado grupo circular e usualmente denotado como 𝕋. Este grupo ten aplicacións moi importantes nas matemáticas e na ciencia.
Casa das Pedriñas
A Casa das Pedriñas é unha construción particular situada no concello da Veiga. Foi deseñada e construída polo pintor e escultor Daniel Mancebo entre 1970 e 1995.
Touro
Touro é un concello da provincia da Coruña, pertencente á comarca de Arzúa. Segundo o IGE en 2022 tiña 3.451 habitantes. O seu xentilicio é tourense.
Xeografía
Ten unha superficie de 114,9 km² (214.995 ferrados). A capital municipal está en Fonte Díaz, parroquia de Touro, aínda que no século pasado estivo en Soutullo, na parroquia de Fao.
Orografía
O Concello de Touro presenta un perfil semellante ó resto das terras do Ulla; un relevo suave que se acentúa cara ó sur ata chegar ó val do Ulla. As maiores altitudes corresponden cos montes de Pena Cabreira, Xunqueira e o Coto de San Sebastián (parroquia de Loxo), rondando todos eles os 400 metros.
Hidrografía
En canto á rede hidrográfica, á parte do mentado Ulla, atopamos os ríos Brandelos e Lañas, cos seus respectivos afluentes: Quintáns, Prevediños, Pucheiras, Rozas, Abelenda e Beseño.
Historia
Hai restos antigos de presenza humana, aínda que moitos están sen catalogar. Na parroquia de Foxás hai varios topónimos que denotan a existencia de poboados castrexos. Da época da romanización de Galicia quedou un camiño real con dirección a Lugo. Na toponimia atopamos por exemplo coa aldea de Castelo, en Touro, o nome etimoloxicamente podería deberse a que alí se erguera algo semellante a un castelo, e na zona dos Torreis, en Loxo poderían imaxinarse unhas fortificacións. En Foxás hai varios lugares co nome de Castro.
As terras do concello aparecen nomeadas no Códice Calixtino, promovido polo arcebispo Diego Xelmírez no século XII. As dezanove parroquias actuais estaban repartidas en cinco xurisdicións: Bendaña, Bendaña do Marqués, Budiño, Cira e Xiro da Rocha.
Trala división territorial de España en 1833 foron creados os concellos de Touro e de San Miguel de Vilar (na actualidade integrado no primeiro), pertencentes ó partido xudicial de Sar. O municipio de Touro homenaxeou a raíña Isabel II, que reinaba nese momento, incluíndo no seu escudo un i grego e un dous en números romanos.
No século XX o concello mantiña unha economía de autoconsumo, ligada ao sector primario, e un atraso tecnolóxico. Isto motivou unha grande emigración.
Patrimonio arquitectónico
No inventario Histórico-Artístico do concello figura a igrexa parroquial de Quión, ao igual que a igrexa de Loxo, que pertencía antes aos dominicos de Santiago. Outras igrexas destacadas son a de Fao, co seu campanario inclinado; e a de Foxás, que tiña unha campá facendo soar as horas.
O concello está cheo de muíños. Moitos deles abandonados, e outros foron restaurados, como o muíño de Rozas, en Quión.
Na parroquia de Vilar atópase un pequeno cruceiro que pode ser bastante antigo polas figuras que aparecen na súa base.
En escrituras do século XII fálase dun mosteiro chamado Argentario que parece ser que estaba na que é hoxe a aldea de Arenteiro, Loxo.
Pazos
O máis coñecido é o pazo de Andeade, fundado a comezos do século XVIII por Pedro Antonio Verea Pacheco, casado con María Antonia Varela Lodeiro Figueroa. Foron varias as familias de renome que tiveron relación con este pazo, tal e como se pode apreciar nas armas que forman parte do seu escudo: Pacheco, Verea, Aguiar, Figueroa e Montenegro. Tamén é coñecido como a Casa Grande de Andeade, e ten unha capela.
O Pazo de Dioño, en Cornado, é unha casa señorial cadrada rodeada de varias dependencias: hórreo, cortes, fornos, bodega etc e tamén unha ampla extensión de terreo cerrada por un alto valo de pedra. Na entrada da casa está o escudo de armas dos Aguiar e os Torre. Os elementos que aínda se observan dan idea da riqueza do pazo en tempos pasados, pero entrou en decadencia a mediados do século XX, da que dificilmente se foi sobrepoñendo, ao deixar de seren rendibles os sectores agrícola e gandeiro.
En Lobaqueiras, na parroquia de Bendaña, xa no límite do concello de Touro co de Boqueixón, hai outra casa grande. Ten a entrada principal por un camiño estreito, bordeado de eucaliptos centenarios a ámbolos lados. Antes de entrar polo portal, á esquerda está a casa dos caseiros e a dereita está a capela, que o único que conserva é a pía de pedra onde se botaba a auga bendita. Tras da capela é o cruceiro de pedra aínda ben conservado. Enmarcando o portal hai longas pedras cunha cruz na pedra superior. Na fachada da casa é o escudo coas armas dos antigos donos, entre eles están os López del Nodal que eran mariñeiros almirantes procedentes de Caldas de Reis de onde tamén procede o escudo. Na actualidade pertence ós herdeiros de Juan Fenollera Velón. Na parte de abaixo da casa hai unha longa mesa de pedra con asentos tamén de pedra ó seu redor. Un dos elementos que existen en case tódolos pazos é o pombal, cousa que non se ve en Lobagueiras. Conta cun hórreo de pequenas dimensións o que indica que, ou ben puido existir outro hórreo maior, ou que o cultivo principal das terras que rodean o pazo, que son uns oitenta ferrados da zona e chegan ata o mesmo río Ulla, non fora o millo. Segundo a tradición oral, antigamente as terras cultivadas de Bendaña pertencían a un só propietario. Hai que recordar que dúas das antigas xurisdicións da provincia de Santiago levaban o nome de Bendaña e Bendaña do Marqués.
Patrimonio cultural
Touro está atravesado polo Camiño de Santiago. Son algúns os peregrinos que collen a estrada comarcal AC240, que atravesa as parroquias de Beseño, Quión, Touro, Loxo, Bama, Prevediños e Vilar.
Etnografía
En Baiobre, un dos lugares máis elevados do concello, na parroquia de Beseño, celébrase unha romaría nunha carballeira xunto á capela de Santa Sabela. Segundo a tradición, as mulleres preñadas deben coller unha tella da capela que se garda baixo os carballos.
En Brandelos, Prevediños hai unha fonte con augas medicinais, onde xente ía tomar baños. Alí fíxose unha capela, arruinada e agora restaurada por un particular, e tamén alí se facía unha festa nunha carballeira, onde tamén había feiras. Agora a romaría faise nunha capela, que en tempos pasados puido pertencer ao Conde de Altamira, en Noaio, na mesma parroquia.
Festas e celebracións
Festas parroquiais:
Economía
miniatura|A capital do concello [[Fonte Díaz (vista parcial)]]
Sector primario
Tradicionalmente o sector agrícola e gandeiro foi o sustento principal da economía tourense, ao igual que nos veciños terreos, mais na actualidade son poucos os mozos que se incorporan directamente nestes labores; existen parroquias de escasa densidade de explotacións gandeiras. Caben destacar a persistencia das hortas, como provedoras de alimentos dos fogares galegos, sendo poucas empregadas para xerar riqueza directamente; ou a matanza do porco, tan peculiar na cultura galega; ou por conseguinte tamén crianza de galiñas, ovellas, coellos.
Nicaragua
Nicaragua, oficialmente a República de Nicaragua, é un Estado de Centroamérica que limita ao noroeste con Honduras, ao sur con Costa Rica, ao oeste co océano Pacífico e ao leste co mar Caribe. Nicaragua defínese como un estado independente, libre, soberano, unitario e indivisible.
Etimoloxía
Existen dúas teorías principais sobre a orixe do nome "Nicaragua". A primeira é que se trata dun nome dado polos conquistadores españois baseándose en Nicarao, que foi o xefe ou cacique dunha poderosa tribo que se encontrou co conquistador Gil González Dávila durante a súa expedición polo suroeste de Nicaragua en 1522. Esta teoría sostén que Nicaragua está formado por Nicarao e agua ("auga"), en referencia ós dous grandes lagos e outros corpos de auga que atoparon no país. Porén, en 2002 determinouse que o nome real do cacique era Macuilmiquiztli, que quere dicir "Cinco Mortes" na lingua náhuatl.
A segunda teoría baséase en que o nome provén das seguintes palabras náhuatl: nic-anahuac, que quere dicir "Anahuac chegou tan lonxe", ou "os náhuatls chegaron tan lonxe" ou "os que veñen de Anáhuac chegaron até aquí"; nican-nahua, que quere dicir "aquí están os nahuas"; ou nic-atl-nahuac, que quere dicir "aquí pola auga" ou "rodeados de auga".
Época precolombiana
Coñécense asentamentos indíxenas na rexión que datan de polo menos 6.000 anos de antigüidade. O asentamento de Acahualinca confirma estes datos xunto con outras evidencias arqueolóxicas, principalmente artigos cerámicos e estatuarios de pedra volcánica como os atopados na illa de Zapatera.
Colonización española
A mediados do século XVI desenvolveuse no nordeste da actual Honduras a nación dos zambos mosquitos, xurdida da mestura entre os indíxenas que a habitaban e os escravos sobreviventes do naufraxio dun barco negreiro que afundira na costa. Os británicos estabeleceron amigables relacións con eles e naceu así a reserva Misquita ou "Mosquitia", unha especie de "protectorado" británico que durou até finais do século XIX. En 1803, por intermedio da Real Orde do 20 de novembro, o rei de España ordenou segregar da antiga Capitanía xeneral de Guatemala, a Costa de Mosquitos, coas illas de San Andrés, e agregalas ao Vicerreinado de Nova Granada. En 1894, tropas nicaraguanas ao mando de Rigoberto Cabezas ocuparon a rexión, que foi organizada como O Departamento de Zelaya, dividido a finais do século XVII en dúas rexións (Rexión Autónoma do Atlántico Norte e a Rexión Autónoma do Atlántico Sur).
Independencia de España
O 11 de outubro de 1821, a Deputación Provincial de Nicaragua e Costa Rica, reunida en León, proclamou a independencia absoluta de España e a unión ao Primeiro Imperio Mexicano, aínda que Granada e Costa Rica separáronse da provincia, constituíndo gobernos propios. En 1823, ao producirse a caída de Agustín I, Nicaragua uniuse á Unión Centroamericana, pouco despois transformada na República Federal de Centroamérica (1824). A Federación non sobreviviu moito tempo, e Nicaragua foi o primeiro Estado en separarse dela de xeito definitivo, en 1838. Durante o século XIX aconteceron diversos intentos de reunificar América Central, mais sen éxito.
miniatura|250px|esquerda|Praza da independencia da cidade de [[Granada, Nicaragua|Granada.]]
Nicaragua tivo unha convulsa vida política durante a primeira metade do século XIX. Ao ser a ponte entre os dous océanos, foi utilizada para o desprazamento de pasaxeiros da rota do tránsito propiedade de Cornelius Vanderbilt, pola que circulaban os aventureiros, comerciantes e emigrantes que viaxaban desde o atlántico dos Estados Unidos, até California, onde por 1848-49 se descubrira ouro, converténdoa nun punto máis ou menos estratéxico e importante. En 1854, os xenerais liberais Castellón e Jérez contratan a través de Vanderbilt os servizos de Byron Cole, en calidade de mercenario, posteriormente Cole cédelle o contrato a William Walker; Walker amparado baixo a doutrina Monroe, proclámase presidente de Nicaragua e intenta facer desta un novo membro dos EEUU. Os "filibusteiros" foron derrotados nunha campaña que contou coa participación de todos os países centroamericanos, e con respecto aos nicaraguanos, tivo o seu episodio máis soado na batalla de San Jacinto. Ao concluír o conflito, Nicaragua atopábase gravemente debilitada economicamente, a cidade de Granada fora case totalmente incendiada e mantíñase a rivalidade entre os liberais de León e os conservadores granadinos. Entre as tantas batallas sostidas entre os liberais e os conservadores destaca a batalla do 4 de outubro de 1912 onde as forzas liberais de Masaya, xa sitiadas e derrotadas polos forzas conservadoras e norteamericanas, foron socorridas polo Xeneral Benjamín Zeledón xunto co seu estado maior, os Xenerais Marcelo Castañeda e Horacio Portocarrero. Non obstante, a partir de 1858 iniciouse unha etapa de recuperación non só económica senón sobre todo institucional, que constitúe un dos períodos máis sobresaíntes da historia de Nicaragua que se coñece como a época dos trinta anos ou de predominio conservador. A economía, a cultura e tamén, en menor medida, o social pola desigualdade de clases, converteron ao país no máis estable e rico de toda a América Central e nunha das mellores economías do continente, cun sólido réxime constitucional e unha administración proba e austera das finanzas públicas. Todo isto provocou unha nova chegada de inmigrantes provenientes de Europa, principalmente de Alemaña e Italia, o que beneficiou a economía, mentres que no Salvador, Honduras e Guatemala se vivían conflitos armados e en Costa Rica se daba unha época de golpes militares. Durante esta época ocuparon o poder: Tomás Martínez Guerrero (1858-1867), Fernando Guzmán y Solórzano (1867-1871), Vicente Cuadra y Ruy Lugo (1871-1875), Pedro Joaquín Chamorro y Alfaro (1875-1879), Joaquín Zavala Solís (1879-1883), Adán Cárdenas del Castillo (1883-1887), Evaristo Carazo Aranda (1887-1889) e Roberto Sacasa y Sarria (1889-1893). En 1885, Nicaragua uniuse a Costa Rica e ao Salvador nunha alianza militar para facer fronte ás pretensións do Presidente de Guatemala Justo Rufino Barrios, apoiadas polo Presidente de Honduras Luis Bográn, de restablecer pola forza a unidade política centroamericana; aínda que as tropas de Nicaragua non tiveron ocasión de entrar en combate, xa que Barrios morreu na batalla de Chalchuapa, pouco despois de ter invadido O Salvador.
O período dos trinta anos concluíu en 1893, cando foi derrocado o Presidente Roberto Sacasa y Sarria e ascenderon ao poder os liberais encabezados por José Santos Zelaya López. Aínda que Zelaya implantou un réxime ditatorial e se perpetuou no poder até 1909, reprimindo aos seus adversarios e iniciando unha etapa de inestabilidade política; o seu goberno continuou co desenvolvemento do país sufragado pola ampla solvencia e os excedentes económicos existentes no país.
Primeiras décadas do século XX
Durante o principio do século XX o país caracterizouse pola inestabilidade política e polas intervencións armadas dos Estados Unidos. Ademais, durante este tempo, nacen algunhas discrepancias con Honduras por problemas territoriais, xa que con ese país non se definiran claramente os dereitos sobre a Costa de Mosquitos. O diferendo* solucionouse o 24 de marzo de 1928 co tratado Esguerra-Bárcenas, no cal, Colombia, recoñeceu a propiedade e soberanía de Nicaragua sobre as illas Mangle e a Costa de Mosquitos desde o cabo Gracias a Dios e agora até o río San Juan (como consecuencia da segregación de Panamá) e Nicaragua recoñeceu á súa vez a soberanía e propiedade de Colombia sobre o Arquipélago de San Andrés, Providencia e Santa Catalina e todas as demais illas, illotes e caios que forman parte do Arquipélago de San Andrés e Providencia. En 1930 precisou na Acta de Troco do Tratado o alcance do seu contido, e determinouse por suxestión do goberno nicaraguano un límite marítimo a partir do meridiano 82 de Greenwich sobre a base de que o Arquipélago de San Andrés e Providencia non se estende ao occidente do referido meridiano. O 4 de febreiro de 1980, a daquela Xunta de reconstrución de Nicaragua declarou unilateralmente a nulidade do Tratado Esguerra-Bárcenas, demandándoo ante a xustiza co resultado da validación plena do tratado e a reiteración da soberanía colombiana sobre as illas o 13 de decembro de 2007. Pero non sobre as 200 millas náuticas de zona económica exclusiva de Nicaragua.
Un dos personaxes importantes da primeira metade do século XX foi Augusto Nicolás Calderón Sandino, máis coñecido como Augusto C. Sandino, xeneral de orixe labrega, que cando liberais e conservadores chegaron ao pacto do "Espino Negro", continuou a loita contra a intervención norteamericana. A última entrevista que deu o Xeneral Sandino foi o 3 de febreiro de 1933 ao periodista de LA PRENSA Adolfo Calero Orozco (1899-1980), un día despois de subscribir co presidente Juan B. Sacasa os “Convenios de Paz”, os cales implicaron a disolución do seu Exército e, na práctica, a sinatura da súa sentenza de morte. A morte de Augusto C. Sandino ordenouse ás sete da noite na oficina do Xefe Director da Garda Nacional e executouse aproximadamente ás 23.00 nun predio de barrio Larreynaga, daquela periférico da Vella Managua, o 21 de febreiro de 1934. Desde 1934 a 1979, Nicaragua vive unha era marcada pola sucesión no poder de distintos ditadores, pertencentes á familia Somoza.
Desde a súa Independencia, até a Revolución de 1979, Nicaragua estivo moi influenciada por tres poderosas familias: Os Chamorros, Sacasas e Somozas.
Nicaragua desde 1990
En febreiro de 1990 celebráronse eleccións xerais baixo a supervisión de varios observadores internacionais. Violeta Chamorro, candidata antisandinista da Unión Nacional Opositora, gañou as eleccións. Esta iniciou un programa de reconstrución no que estabeleceu a reforma monetaria, a redución do exército e a desmobilización da contra. A altísima taxa de inflación diminuíu; o crecemento económico comezou a ser positivo, as exportacións creceron e o país comezou a rexurdir, aínda que o desemprego agudizouse polos miles de combatentes que se reintegraron na vida civil. Privatizáronse a Banca, as Minas, o transporte, a sanidade, a educación, dando en empobrecemento da poboación, aumento dos índices de analfabetismo, corrupción...
En 1996 celebráronse novas eleccións nas que gañou Arnoldo Alemán, candidato do Partido Liberal Constitucionalista. Durante os meses de setembro e outubro de 1998 transcenderon, a través de distintos medios de comunicación e da oposición, tanto sandinista como liberal disidente, as presuntas prácticas de nepotismo nas altas instancias do Estado por parte de familiares e achegados ao presidente da República.
Todas as acusacións pasaron a segundo plano cando a finais de outubro de 1998 se produciu o paso do Furacán Mitch polo territorio nicaraguano. Só en Nicaragua morreron case 4 000 persoas, 5 000 resultaron desaparecidas e máis dun millón resultaron damnificadas. A todo isto uníronselle cuantiosos danos materiais e económicos que devastaron a xa de por si pobre economía nicaraguana.
Posteriormente ao desastre, o estado tivo que facer fronte a unha grave crise política e social en 1999. Isto produciuse pola depuración, iniciada polo goberno de Alemán, dos sectores vinculados ao sandinismo no Exército de Nicaragua. A isto uníronselle protestas de estudantes e traballadores en demanda das súas reivindicacións, que, dado o carácter violento que adoptaron en ocasións e á dura resposta das forzas da orde, colocaron ao país no bordo da guerra civil.
Nas eleccións lexislativas e presidenciais celebradas o 4 de novembro de 2001, a vitoria foi para Enrique Bolaños do Partido Liberal Constitucionalista.
No 2006 celebráronse novas eleccións, as cales foron gañadas polo candidato do Frente Sandinista de Liberación Nacional, Daniel Ortega.
En novembro de 2008 celebráronse eleccións municipais, que produciron no país outra profunda crise política. A oposición rexeitou os resultados dos comicios, realizados sen observadores internacionais, que deron un balance oficial de 105 concellos para os sandinistas, fronte a 41 para os dous partidos opositores (ALN e PLC). A raíz das acusacións de fraude; os Estados Unidos de América e a Unión Europea conxeláronlle as axudas a Nicaragua.
Goberno e política
Nicaragua é unha república democrática, con separación de poderes. O poder executivo é desenvolvido polo presidente, elixido para un período de 5 anos. O Lexislativo está constituído pola Asemblea Nacional (unicameral), composta por 90 escanos elixidos para un período de 5 anos. Existe tamén unha Corte Suprema de Justicia e un Consejo Supremo Electoral.
As últimas eleccións de Nicaragua foron o 5 de novembro de 2006. Foron observadas por un só organismo internacional, o CEELA. Os principais partidos políticos son:
Xeografía
A República de Nicaragua é un país situado no centro xeográfico do istmo centroamericano. Limita ao norte con Honduras, ao sur con Costa Rica, ao oeste co océano Pacífico e ao leste co Mar Caribe. Por razóns administrativas, Nicaragua divídese en 15 departamentos e dúas rexións autónomas. Estes, á vez, divídense en municipios, que actualmente son 153. miniatura|190px|esquerda|Volcan Mombacho
En Nicaragua atópanse desde sabanas, ata montañas virxes con especies autóctonas, e goza de ter un dos lagos máis grandes e belos do mundo, con especies exóticas como o quenlla de auga doce; mesetas aínda despoboadas con clima primaveral todo o ano no centro e pacífico do país, incluíndo zonas frías; praias aínda virxes e impresionantes, onde actualmente se está asentando unha onda de novos turistas provenientes principalmente de Europa e o Canadá, aproveitando ademais os baixos custos dos terreos; volcáns activos; illas impresionantes e tamén pouco exploradas aínda como Ometepe, Zapatera, os Illotes de Granada ou Corn Island, entre outras.
Touro
Sector primario
Hai algo de pesca no río Ulla o nos seus diversos afluentes que regan distintas parroquias. Tamén existe algo de caza.
Sector secundario
Unha actividade notable actualmente é a elaboración dos queixos de Arzúa, nas queixarías de Murgás, en Turces, e en Bama. Ademais, a queixaría de Murgás ten incorporada unha queixaría-escola.
Sector terciario
No núcleo urbano de Fonte Díaz é onde se desenvolve a maior actividade, xa que é aquí onde se concentran a maior parte dos servizos tanto públicos como privados.
Turismo
Touro conta con dúas rutas homologadas de sendeirismo, a PR-G 93 ou ruta da Ribeira do Ulla, e a PR-G 121 ou ruta dos Tres Ríos. A PR-G 93 é unha ruta sendeirista lineal de 12,8 km con principio/fin en Ponte Basebe e fin/inicio xunto á estrada de San Pedro de Ribeira. O percorrido é case unha senda botánica, con mostras de distinta vexetación, destacando os castiñeiros e sobreiras. É de mención a fervenza do Inferniño e a vaira do Pozo do Pego. A ruta dos Tres Ríos é unha prolongación desta primeira, que vai desde a Ponte Basebe até a Santaia, pasando polo que son os ríos Ulla, Beseño e Lañas.
Situación medio ambiental
A realización de certas actividades sobre o medio do concello poden provocar desequilibrios ecolóxicos que teñen efectos negativos denominados como problemas medio ambientais. Estas actividades tamén poden afectar a comunidades animais e vexetais podendo chegar incluso ao ser humano.
Actualmente para a realización de calquera actividade no medio é necesario realizar un estudo de impacto ambiental desa actividade na zona, para poder tratar e paliar os efectos ambientais e os danos que poidan producir.
Dentro do concello de Touro débense destacar os impactos que producen:
Infraestruturas educativas
O centro principal de educación é o (CPI) de Fonte Díaz, situado próximo da casa do concello; impártese nel o 2º ciclo de Educación Infantil (3 – 6 anos), Primaria e Secundaria Obrigatoria (6 - 16 anos). Antes había escolas unitarias en case todas as parroquias, mais na actualidade só continúa a escola de EEI das Goritas (Loxo), que ten o 2º ciclo de Educación Infantil. O CEIP de Turces no que se impartía o 2º ciclo de Infantil e o 1º ciclo de Primaria (de 3 a 8 anos) pechou en 2010.
Lugares de Touro
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Touro vexa: Lugares de Touro.
Nicaragua
Xeografía
A Zona do Pacífico do país caracterízase por ser a rexión volcánica e lacustre de Nicaragua, nela esténdense a Cordilleira Centroamericana e a máis elevada e ríspida Cordilleira Volcánica. O primeiro volcán é o Cosigüina, situado na península homónima, dentro do golfo de Fonseca (moi popular entre turistas e autóctonos por ser en realidade unha caldeira mergullada dun gran cráter). Séguelle a cadea volcánica dos Marrabios ou Maribios, que termina co Momotombito; un illote no lago Xolotlán. Hai tamén outros volcáns, como o Masaya ou o Maderas e Concepción, formando estes dous últimos a illa de Ometepe no Lago Cocibolca (tamén coñecido como o Lago de Nicaragua). Esta zona goza da presenza doutro gran lago: o Lago de Managua.
A Zona do Caribe do país é unha gran planicie cuberta de grandes bosques e enormes ríos corren polas súas terras. Entre os principais ríos desta rexión que desembocan no mar das Antillas están: o Segovia ou Coco, o Wawa, o Kukalaya, o Prinzapolka, o Bambana, o Grande de Matagalpa, o Kurinwás, o Escondido (e os seus afluentes Siquia, Mico e Rama), o Punta Gorda e o San Juan. Na parte norte desta zona atópase parte da cordilleira Isabelia e Dariense e cara ao sur un ramal da do Amerrisque ou Chontaleña.
Clima
O inverno dura desde maio a outubro, e o verán, de novembro a abril. A época de choivas esténdese desde xuño até novembro. O clima deste país cambia moito dunha costa a outra, e pódense estabelecer tres tipoloxías climáticas bastante diferenciadas segundo a rexión do país de que se trate.
A zona situada entre os lagos Nicaragua e Managua e o océano Pacífico adoita ser moi seca, con pouca choiva, e temperaturas que oscilan entre os 27 °C e 32 °C en inverno e os 35 °C e 40 °C durante o verán. A zona central e montañosa de Nicaragua ten un clima máis frío e húmido, sobre todo no leste, e pola costa caribeña o clima é moi húmido e tropical, con altas temperaturas e fortes precipitacións.
Organización político-administrativa
miniatura|dereita|Departamentos (cabeceiras): 1 [[Departamento de Boaco|Boaco (Boaco) 2 Carazo (Jinotepe) 3 Chinandega (Chinandega) 4 Chontales (Juigalpa) 5 Estelí (Estelí) 6 Granada (Granada) 7 Jinotega (Jinotega) 8 León (León) 9 Madriz (Somoto) 10 Managua (Managua) 11 Masaya (Masaya) 12 Matagalpa (Matagalpa) 13 Nueva Segovia (Ocotal) 14 Rivas (Rivas) 15 Río San Juan (San Carlos) Rexións Autónomas 16 Atlántico Norte (Bilwi) 17 Atlántico Sur (Bluefields)]]
Está conformado por 15 Departamentos (entre paréntese as súas cabeceiras):
tamén hai 2 Rexións Autónomas: Atlántico Norte (Bilwi) e Atlántico Sur (Bluefields).
Á súa vez, departamentos e rexións autónomas divídense en concellos (152).
Economía
miniatura|dereita|180px|O [[café é unha das exportacións máis importantes de Nicaragua.]] A agricultura é unha das principais actividades económicas. Destacan os cultivos de algodón, café, cana de azucre, banana, maínzo e sésamo. A gandaría é unha actividade puxante. Os principais recursos mineiros son o ouro, o cobre, a prata e o chumbo. Os principais núcleos industriais están situados na zona occidental do país. Segundo o Banco Mundial, Nicaragua está aliñada como a 62 mellor economía para comezar un negocio, facéndoa a mellor posíbel en América Central, despois de Panamá.
A economía agraria nicaraguana baseouse historicamente na exportación das colleitas, tales como plátanos, café, azucre, gando e tabaco. A agricultura constitúe actualmente o 60% das súas exportacións totais que anualmente proporcionan aproximadamente 300 US$ millóns (2007). O ron Flor de Caña de Nicaragua é un dos mellores de América Latina.
Durante a guerra entre os contras e sandinistas nos anos 80, moita da infraestrutura do país foi danada ou destruída. A inflación estivo nunha media do 30% nos anos 80. Despois de que os Estados Unidos impuxeran un embargo comercial no 1985, a taxa de inflación de Nicaragua disparouse. O índice de 1985 segundo publicacións anuais era do 220%, triplicado ao ano seguinte e elevouse subitamente ao 13.000% en 1988, a tarifa máis alta para calquera país no hemisferio occidental nese ano. Despois do final da guerra, máis de 350 empresas do estado foron privatizadas, reducindo a inflación a partir de 13.500% a 9.6%, e reducindo a débeda externa.
Nos comezos do século Nicaragua convertíase nun dos países coa economía de máis veloz crecemento en América Central e unha das que lideraba o crecemento en América Latina. Mais a inflación elevouse e o crecemento dende o 2006 volveuse estancar. Segundo o Libro Mundial de Datos da CIA, a inflación fixo unha media global dun 8.1% entre 2000 a 2006. O Banco Mundial tamén indica un desenvolvemento económico moderado do 5% de media entre o ano 1995 e 2004. No 2005 a economía creceu ao 4,0%.
Durante o 2007 a economía creceu un 3.2% e cunha inflación do 11.1%, a economía nicaraguana converteuse na que peor comportamento tivo de todas cantas hai na rexión centroamericana. A redución da inflación, o crecemento económico e a privatización no resolveron os grandes problemas sociais de Nicaragua. O 48% da poboación en Nicaragua vive en pobreza extrema (menos de 1$ diario), outro 28% vive en pobreza relativa (menos de 2$ ao día), o 4.8% está desempregada e máis do 46% encóntrase subempregada, segundo o Libro Mundial de Datos.
esquerda|miniatura|Zonas marxinais de Nicaragua.
A moeda nicaraguana é o córdoba.