cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Honey, I Blew Up the Kid
Sinopse
Unha vez que devolveu ós seus fillos ó tamaño normal, o zoupón científico Wayne Szalinski (Rick Moranis) reanuda as súas investigacións, pero desta vez no sentido inverso: experimenta cun raio que sexa quen de aumentar o tamaño das moléculas. Mais o pequeno Adam, un neno que tan só pretende xogar, interfire no seu traballo.
Diocese católica latina de Santander
A diocese de Santander (en Dioecesis Santanderiensis) é unha sé da Igrexa Católica Latina sufragénea da arquidiocese de Oviedo. En 2011 contaba con 557.400 bautizados sobre unha poboación total de 592.800 habitantes. O seu bispo dende 2015 é Manuel Sánchez Monge.
Territorio
Limita ao oeste coa diocese de León e coa arquidiocese de Oviedo, ao sur coa diocese de Palencia e coa arquidiocese Burgos, e ao leste coa diocese de Bilbao.
Che (cirílico)
Ч, ч (cursiva: Ч, ч) é unha letra do alfabeto cirílico, cuxo nome en ruso é: чэ /ʧɛ/. É a vixésimo cuarta letra no alfabeto búlgaro, a vixésimo quinta no alfabeto ruso, a vixésimo sexta no alfabeto belaruso, a vixésimo oitava no alfabeto serbocroata e ucraíno, e a vixésimo novena no alfabeto macedonio.
Uso
Representa a consonante africada // ou // (como ch en galego, ou č noutros alfabetos europeos).
A letra ч emprégase tamén como abreviatura da palabra hora (час, "chas"), do mesmo xeito que en galego se utiliza a letra h.
Sistema numeral cirílico
Na antigüidade, no sistema numeral cirílico, esta letra tiña o valor numérico 90.
Táboa de códigos
! Codificación de caracteres ! Decimal ! Hexadecimal ! Octal ! Binario As súas entidades HTML son: & ; ou &amp;#x427; para as maiúsculas e  ou & ; para as minúsculas.
Material de laboratorio
miniatura|Material de laboratorio do século XVII O equipamento ou material de laboratorio é o conxunto dos diversos instrumentos, dispositivos e máquinas especializadas empregados nos laboratorios coa finalidade de realizar experimentos, verificar datos, obter medicións empíricas, realizar táboas, supervisar ou controlar a evolución dun proceso de xeito controlado.
Instrumentos de vidro
miniatura|Instrumentos de vidro de laboratorio O vidro é un dos materiais máis antigos e máis utilizados na química.
Instrumentos de metal
miniatura|Tubo de ensaio nun andel A maioría destes obxectos úsanse para manter outros materiais. Por exemplo:
Dique natural
miniatura|330 px|O [[Delta fluvial|delta do río Mississippi, augas abaixo de Nova Orleáns, mostra os diques naturais construídos polos sedimentos do propio río, onde se concentran a poboación e as vías de comunicación. Para mellorar estes diques naturais contra as inundacións, reforzáronse algúns tramos mediante diques artificiais que viñeron a elevar o curso do río e que foron superados polas inundacións ocasionadas polo furacán Katrina en 2005.]]
Situación
Son moi frecuentes nos ríos de chairas, cun curso divagante e de moi escasa pendente. Á súa vez, a elevación das ribeiras débese á perda de velocidade das augas xunto a elas, xa que durante as enchentes, as augas alcanzan maior velocidade na liña central do río, cortando os meandros pola parte convexa, ao revés do que sucede nas augas baixas, cando a forza centrífuga da auga tende a desprazar a corrente cara á parte cóncava. Este feito é o que explica os graves efectos da gran inundación de Valencia do 14 de outubro de 1957, e que causou polo menos 81 mortos, ademais moitos danos materiais: ao chegar a Valencia, o río Turia describe unha ampla curva ou meandro rodeando a cidade pola súa marxe dereita (parte convexa).
Estudo
O estudo dos diques naturais dos ríos, así como dos puntos vulnerábeis que presentan para o eventual reforzamento e elevación con diques artificiais, constitúe un concepto esencial nos traballos de mantemento que deben realizar en todas as concas hidrográficas, sobre todo nas zonas ou áreas de escasa pendente, que son as máis vulnerábeis ás inundaciones producidas polos ríos. Así, na imaxe de satélite do delta do Mississippi pódense ver algúns cortes nos diques naturais dos brazos do río que actúan como aliviadeiro nas épocas de enchente das augas: a especie de pequenos deltas de cor branca producidos polos sedimentos ao saíren do río e espallarse constitúen unha mostra do que aquí se ha explicou.
Problemas
Os diques naturais dos grandes ríos constitúen enormes problemas de ordenamento das concas hidrográficas polas graves inundacións que poden causar a rotura dos mesmos. Para complicar aínda máis a situación, a rotura deses diques pode ser tanto por razóns naturais como por obra humana, para evitar inundacións maiores en áreas máis baixas da conca. O caso do río Amarelo na China é emblemático neste sentido, xa que o desvío do seu curso que sufriu por causas naturais repetiuse hai máis de medio século por obra humana. E no ano 2014, na conca do Mississipi tamén se decidiu abrir un aliviaidero en Vicksburg.
Asimetría
Os diques naturais dos ríos son asimétricos en canto á súa altura, constitución e extensión da chaira de inundación a que dan lugar, debido aos efectos do movemento de rotación terrestre, efectos que se refiren á desviación cara á esquerda dos corpos en movemento no hemisferio norte (ríos, ventos, correntes mariñas, avións, ferrocarrís, disparos de canóns e outras armas, etc.) e á dereita no hemisferio sur. Nos ríos do hemisferio norte, os diques naturais da esquerda teñen case sempre menor altura, polo que as inundacións, formación de meandros e migración do curso sempre adoitan producirse por dito lado. No hemisferio sur, ao contrario, o dique natural ou ribazo da dereita é o que adoota ter menor altura polo que é proclive a producir inundacións, meandros e migracións do curso por dito lado.
Imaxes de satélite
Nos programas de libre acceso sobre imaxes de satélite (Google Earth, Google Maps, WikiMapia, etc.) poden verse exemplos de diques naturais ao longo dalgúns ríos, sobre todo nos casos de inundacións, nos que se ven debuxadas as ribeiras dos ríos sobresaíndo entre as augas, tanto as do propio curso como as da chaira de inundación. Un exemplo moi interesante é o do río Paragua, o maior afluente do Caroní, en Venezuela, aínda que neste caso non se trata dunha inundación natural, senón a provocada polo encoro de Guri, cando o gran lago que embalsa as augas dos dous ríos remonta o Paragua e destacan nitidamente os diques naturais de dito río. O río Paragua encóntrase á esquerda cun curso bastante ancho pola súa menor pendente, mentres que o pequeno río á dereita é o río Asa, afluente do Paragua, moito máis angosto, que discorre encaixado cunha pendente máis forte. En ambos os ríos vense as ribeiras que sobresaen sobre a chaira de inundación, pero moi ben definidas sobre a auga incluso coa vexetación que ocupa eses diques dos ríos.
E no tramo do delta do río Mississippi que pode verse augas abaixo de Nova Orleáns nunha imaxe de satélite proporcionada pola NASA, antes de que o furacán Katrina destruíra gran parte dos diques, tanto os naturais como os artificiais construídos na zona para canalizar as augas do río, tamén pode verse que as zonas máis elevadas (de cor verde pola vexetación) encóntranse, precisamente, nas ribeiras dos distintos brazos do río, onde tamén se construíron as vivendas. Así mesmo, tamén aquí se pode ver a asimetría dos diques naturais, sendo máis elevado, extenso, cultivado e poboado o da dereita, que é o que queda á esquerda na imaxe xa que o río se despraza aquí, aproximadamente, de norte a sur.
Sistema de puntuación Elo
O sistema de puntuación Elo é un método para calcular a forza relativa dos xogadores de xogos como o xadrez ou o go. Foi inventado para mellorar o sistema de clasificación vixente dos xogadores de xadrez. A miúdo escríbese ELO (con letras maiúsculas) na errónea crenza de que se trata dun acrónimo ou para distinguir ao sistema do seu inventor, o profesor Árpád Élő (1903-1992), un físico estadounidense de orixe húngaro.
Moitas veces fixéronse intentos por comparar as clasificacións de xogadores de distintas épocas, por exemplo, Garry Kasparov e Bobby Fischer; con todo devandita comparación non é realmente posible, posto que co tempo e por diversos motivos o puntaxe media tende a subir, o cal dificulta a tarefa.
Elo FIDE
Dise que un xogador de xadrez ten categoría FIDE cando consegue unha porcentaxe de puntuación nos seus enfrontamentos con adversarios que previamente xa obtiveron devandita categoría.
Para determinar cando un xogador está incluído na lista FIDE recórrese ás normas establecidas por devandita federación. Débense contabilizar 9 partidas disputadas con xogadores que xa o conseguiron, establecer a media destes e conseguir unha porcentaxe de puntos tal que alcance os 1401. Pódese conseguir este logro nun só torneo ou ben en varios, sempre con bloques iguais ou superiores a tres enfrontamentos, e sumando polo menos un punto, tendo en conta que devanditos bloques caducan se non se alcanza nun tempo determinado o resto de partidas para conformar o bloque de nove partidas.
A lista FIDE inclúe xogadores cuxa puntuación sexa superior aos 1401 puntos.
En España, ademais de Elo FIDE existen outras categorías inferiores baseadas no mesmo sistema. Así podemos distinguir un Elo nacional, Elo autonómico ou Elo provincial.
The Crazies (filme de 2010)
The Crazies é un filme estadounidense de terror dirixido dirixido por Breck Eisner que foi estreado no 2010. O guión foi escrito por Scott Kosar e Ray Wright. É un remake do filme homónimo de 1973 de George A. Romero, que tamén é produtor executivo doe remake.
Sinopse
Unha misteriosa toxina na auga converte a calquera que estea exposto a ela nun asasino sen remorsos. Os residentes dunha pequena vila agrícola comezan a cometer terribles actos de violencia que remata nunha arrepiante masacre. Nun intento por controlar a epidemia, o exército envía unha forza de elite para bloquear os accesos á cidade, illando os poucos cidadáns non infectados que quedan e deixándoos a mercede dos desapiadados asasinos.
Lingua francoprovenzal
A lingua francoprovenzal ou arpitano (arpitan ou patouès) é unha lingua románica que se fala nalgunhas partes de Francia, Italia e Suíza. A súa zona de distribución autóctona é coñecida como Arpitania.
Ethnologue estima que o seu número de falantes rolda os 77.000. Non ten status oficial en ningún país, máis é lingua protexida en Italia, especialmente no Val de Aosta. A Unesco declarouno lingua en perigo.
Territorio
O territorio de fala francoprovenzal é coñecido como 20px|border Arpitania, que abrangue en parte ou totalmente os seguintes estados e rexións:
Víctor Damián Sáez
Víctor Damián Sáez Sánchez-Mayor foi un político e relixoso do século XIX. Vinculado aos sectores máis absolutistas, actuou como confesor de Fernando VII, quen tivo que destituílo durante o Trienio liberal (1820 - 1823), polo que pasou ao posto de cóengo de Toledo. Coa caída do réxime constitucional volveu ao poder. Foi nomeado Ministro do Estado no primeiro goberno da rexencia absolutista en España (1823). Desde este cargo dirixiu a reacción absolutista con tal rigor, que tiveron que pedir a súa dimisión.
Astrobee
miniatura|150px|Un Astrobee 1500 antes do lanzamento. Astrobee é o nome dunha familia de foguetes sonda dos Estados Unidos desenvolvidos nos anos 1950 e cuxo último membro voou en 1983.
Os Astrobee concebíronse como un substituto de baixo custo, con propelente sólido, dos foguetes sonda Aerobee, de propelente líquido. Coa experiencia adquirida noutros foguetes sondas desenvolveuse un novo motor que serviu para crear o Astrobee D, o primeiro membro da familia. Seguiuno o Astrobee F, deseñado para alcanzar parámetros parecidos aos foguetes da familia Aerobee, e os Astrobee 200, 500 e 1500. O propelente estaba formado principalmente por HTPB.
Variantes
A familia Astrobee estaba formada por cinco variantes:
Galicia visual
Galicia visual foi unha serie de 120 documentais producidos por Adivina Producciones para a TVG no ano 2000. Dirixidos por Jorge Algora, cada documental tiña unha duración de 30 m e pretendían dar a coñecer a riqueza turística de Galicia. A narración dos documentais corría a cargo dos locutores e actores de dobraxe Antón Cancelas e Miriam Aldrei, e a xefatura de produción foi exercida por María Fernández e Miguel Fernández.
Recibiu o Premio Mestre Mateo 2004 ao mellor programa de televisión e mereceu un accésit ao mellor programa de televisión de contido turístico en Ferpalia (Pontevedra, 2001).
Ligazóns externas
Ficha do programa en culturagalega.org
Animal Diversity Web
É unha base de datos online que recompila a historia natural, a clasificación, as características, a bioloxía da conservación e información da distribución de miles de especies de animais. Inclúe miles de fotografías, centos de clips de son e un museo virtual.
Televoto
O televoto é un proceso propio da televisión que permite á audiencia participar nunha emisión televisiva a través de chamadas telefónicas ou SMS, para escoller entre os candidatos ou artistas, que serán eliminados ou cualificados. Este proceso é o principio do financiamento e explotación da maioría dos programas de telerrealidade, e outros concursos de música, como o Festival da Canción de Eurovisión.
Historia
As primeiras aplicacións do televoto son a partir da primeira metade da década de 1990, e o Festival de Eurovisión foi un dos primeiros concursos de canto en adoptar este sistema de votación para determinar o gañador do concurso, substituíndo o xurado e dende o 2009 cun 50 % de xurado e o outro 50 % de televoto.
María Loureiro García
O nome de María Loureiro García pode referirse a:
Aeroporto de Fort Lauderdale-Hollywood
O aeroporto internacional de Fort Lauderdale-Hollywood é un aeroporto estadounidense situado no condado de Broward, en Florida. O aeroporto atópase entre as cidades de elimitando as cidades de Fort Lauderdale, Hollywood e Dania Beach, a 5 quilómetros ao suroeste do centro de Fort Lauderdale e a 34 ao norte de Miami. O aeroporto está preto da terminal de cruceiros de Port Everglades e é popular entre os turistas que embarcan cara o Caribe. Dende finais dos anos 90, Fort Lauderdale converteuse nunha porta de entrada intercontinental, aínda que o aeroporto de Miami aínda manexa a meirande parte dos voos de longo alcance na zona.
É a base máis grande para Spirit Airlines e é unha cidade focal para JetBlue, Norwegian Long Haul, Allegiant Air e Southwest Airlines. No ano 2016, as cinco primeiras aeroliñas no aeroporto por porcentaxe de mercado foron JetBlue cun 25%, Southwest Airlines cun 19,7%, Spirit Airlines cun 19,4%, Delta Air Lines cun 10,2% e American Airlines cun 6,9%. FLL é o 19º aeroporto máis concorrido dos Estados Unidos en termos de pasaxeiros, ademais de ser o 14º con máis pasaxeiros internacionsi e un dos 50 aeroportos máis concorridos do mundo. No ano 2017 pasaron polo aeroporto un total de 32 511 053 pasaxeiros, dos cales 7 183 275 foron internacionais.
Orzamento
miniatura|[[Charles Bolden, administrador da NASA, respondendo ás preguntas dos medios na rolda de prensa sobre o ano fiscal correspondente a 2012.]] Orzamento ou presuposto é o cálculo por anticipado dos custos que implicaría unha determinada obra, servizo ou calquera outra actividade económica.
A elaboración dun orzamento permite ás empresas, os gobernos, as organizacións privadas ou mesmo ás familias establecer prioridades e avaliar a consecución dos seus obxectivos. Para alcanzar estes fins, pode chegar a ser preciso incorrer en déficit, isto é, que os gastos superen aos ingresos, ou pola contra, ser posíbel aforrar, de xeito que o orzamento presentará un superávit (os ingresos son maiores que os gastos).
Proceso de elaboración
Nas organizacións, o proceso de elaboración dos orzamentos segue unha estrutura sistemática, no que tende a reflectir de xeito cuantitativo, a través dos mesmos orzamentos, os obxectivos fixados pola empresa ou organización a curto prazo, mediante o establecemento dos programas oportunos e sen perder a perspectiva de longo prazo, xa que esta condicionará os plans futuros de consecución da fin última cara a que se orientará a empresa.
Sinfonía do Cebreiro
Sinfonía do Cebreiro é o terceiro álbum de estudio do grupo de folk galego Taranis. Foi publicado en 1990, polo selo Sons Galiza.
O disco foi gravado nos estudos Sons Galiza, en Lugo, sendo producido por Eloi Caldeiro. O álbum foi reeditado en CD en 1999.
Julio José Casal
Julio José Casal, nado en Montevideo o 18 de xuño de 1889 e finado na mesma cidade o 7 de decembro de 1954, foi un poeta e crítico uruguaio.
Traxectoria
Foi cónsul do Uruguai en La Rochelle (Francia) en 1909 e na Coruña de 1913 a 1927. Na Coruña foi secretario xeral de Casa América-Galicia, unha asociación orientada ao comercio entre España e América e fundou e dirixiu a Revista de Casa América-Galicia e Alfar. Un dos máis coñecidos críticos do Uruguai, foi autor da antoloxía Exposición de la poesía uruguaya. A súa filla Selva Casal é tamén unha recoñecida poeta.
Obras
miniatura|Inscrición en homenaxe de Casal e da revista Alfar na [[rúa Real (A Coruña)|rúa Real da Coruña.]]
David Golder
David Golder é a primeira novela da escritora Irène Némirovsky. Foi publicada orixinalmente en Francia noa no 1929.
Sinopse
A novela comeza con Golder rexeitando axudar o seu compañeiro de hai anos, Marcus. Por mor disto, Marcus, en bancarrota, suicídase. Despois do funeral, Golder viaxa a Biarritz onde ten unha enorme e opulenta casa. A súa muller e a súa filla residen alí en luxo, gastando os cartos de Golder como auga. No tren sofre un infarto. Gravemente enfermo, vese obrigado a revalorizar a súa vida.
Khinkali
A masa está feita con fariña de trigo, auga, sal e ovos enteiros (opcional) e amasada ata poderse tender; cóbrese e déixase repousar, en canto se prepara o recheo. Este pode ser de carne moída, cogomelos ou queixo. A carne pode ser de vaca, de año, de porco, ou dunha mestura de carnes. A carne mestúrase con cebola e allo, sal e pementa, engadindo auga ou caldo para poder mesturar. A salsa é opcional, así como a pementa vermella ou páprica.
A masa esténdese sen estar demasiado fina e nela córtanse redondeles, que se estenden de novo para facer unha cama fina. Colócase unha boa porción de recheo no centro de cada redondel e féchase en forma de pera, deixando no tope unha especie de "botón" de masa. Os pasteis son cocidos en auga con sal durante o tempo suficiente para cociñar o recheo. Sérvense quentes.
Nas zonas musulmás de Xeorxia e Acerbaixán adóitase facer con carne de boi, xa que non poden comer carne de porco.
Jean-Pierre Jabouille
Jean-Pierre Alain Jabouille, nado en París o 1 de outubro de 1942 e finado o 2 de febreiro de 2023, foi un piloto de carreiras francés. Competiu en 55 Grandes Premios, logrando dúas vitorias nos primeiros anos dos coches turbo de Renault na década de 1970. Jabouille tamén correu nas 24 Horas de Le Mans desde finais de 1960 ata principios de 1990, pilotando para Alpine, Matra, Sauber e Peugeot logrando catro terceiros postos na xeral en 1973, 1974, 1992 e 1993, Jabouille foi un dos últimos dunha raza de pilotos de Fórmula Un que tamén eran enxeñeiros.
Traxectoria
Jabouille fixo a súa primeira aparición na Fórmula Tres francesa en 1967, e continuou en 1968, cando foi segundo detrás de François Cevert. En 1969 foi contratado como piloto de desenvolvemento por Alpine, participou en varias carreiras inconexas en Fórmula Dúas e automóbiles deportivos. En 1973 copilotou un Matra ata a terceira posición nas 24 Horas de Le Mans, e repetiu esta fazaña en 1974, cando tamén gañou a carreira de Fórmula Dúas en Hockenheim, e terminou como subcampión na serie Europea Alpine de 2 litros. Tamén fixo as súas primeiras aparicións na Fórmula 1, non logrou clasificarse co Williams no Gran Premio de Francia, nin co Surtees no Gran Premio de Austria.
En 1975 Jabouille cortou os seus lazos con Alpine, e obtivo o apoio Elf para facer o seu propio chasis de Fórmula Dous. Acabou segundo por detrás de Jacques Laffite, pero finalmente fixo o seu debut nun Gran Premio, terminando 12º nun Tyrrell oficial no Gran Premio de Francia. En 1976 concentrouse na Fórmula Dúas, finalmente gañou o título.
Jabouille foi contratado polo equipo Renault de Fórmula 1. Para desenvolver o seu novo motor turboalimentado de 1´5 l para. O RS01 debutou no Gran Premio do Reino Unido de 1977, pero nun principio o motor turbo (o primeiro na Fórmula 1) era fráxil e sufría dun grave atraso no turbo, polo que era difícil de conducir en circuítos estreitos. Con todo, Jabouille perseverou, logrando varias posicións cualificatorias notables en, e logrou os primeiros puntos da marca co 4º lugar no GP dos Estados Unidos.
En Renault preparou un segundo coche para René Arnoux. Jabouille logrou a primeira pole position para Renault na Fórmula Un no Gran Premio de Suráfrica e, a continuación, acadou a súa primeira vitoria, xustamente no Gran Premio francés, tamén desde a pole. Esta foi a primeira vitoria dun coche con turbo na Fórmula Un. Fixo dous poles máis, nos Grandes Premios de Alemaña e Italia, pero a escasa fiabilidade significou que esta fora a súa única vitoria.
En Jabouille logrou dúas poles máis, e outra vitoria no Gran Premio de Austria. Un fallo na suspensión no Gran Premio do Canadá deixouno cunha perna rota, xusto despois de que asinara con Ligier para.
As súas feridas obrigáronlle a perderse as dúas primeiras carreiras da tempada 1981, pero pronto viuse que non estaba en plena forma, non logrou clasificarse en dous dos seus catro intentos, momento no que decidiu retirarse da Fórmula Un, converteuse en director do equipo Ligier / Talbot en 1982.
Jabouille regresou a mediados da década de 1980 para pilotar no Campionato Supertouring Francés, antes de unirse a Peugeot para axudar a desenvolver o seu programa de autos deportivos nas 24 Horas de Le Mans, que culminou cun terceiro lugar en 1992 e 1993. En 1994 sucedeu a Jean Todt como director de Peugeot Sport, pero as infrutuosas tempadas coa marca en asociación con McLaren e Jordan significaron o seu despedimento en 1995. Desde entón dirixiu o seu propio equipo de autos deportivos no Campionato da FIA de Sport Prototipos.
Resultados completos do Campionato de Europa de Fórmula Dous
† Os pilotos que terminaron por diante de Jabouille non eran elixibles para puntuar polo que Jabouille anotou máis puntos que o que lle correspondía pola súa posición.
Resultados Completos na Fórmula Un
(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.
Villamedianilla
Villamedianilla é un concello español da provincia de Burgos (Castela e León). A súa poboación é de 10 habitantes (INE 2012).
Praia do Dique
A praia do Dique, tamén coñecida como praia do Río Maior, é un pequeno areal situado no litoral do lugar do Dique, na parroquia de Queiruga, no concello de Porto do Son.
Características
miniatura|esquerda|Bañistas na praia do Dique.
É unha praia aberta (fóra da ría) que ten unha lonxitude de 85 m e unha anchura de 30 m. A súa area é fina. A praia está illada, carece de paseo marítimo, e principalmente está composta por rochas e area banca e dourada. O estado habitual do mar é de ondadas fortes. Está incluída na Rede Natura 2000. O seu nivel habitual de ocupación nos meses de verán é medio. A praia do Dique conta con servizo de autobús interurbano. Non dispón de aparcadoiro. O acceso a pé, desde a estrada AC-550, é fácil. Hai sinalizacións de perigo claramente visíbeis. O hospital máis próximo é o Hospital da Barbanza, que se encontra a 9 km, no lugar de Salmón, na parroquia de Oleiros, no veciño concello de Ribeira.
Coleópteros
Os coleópteros (Coleoptera) son un grupo de insectos que constitúen unha orde dentro da superorde Endopterygota. Moitos deles reciben o nome de escaravellos, que se usa ás veces como termo xeral, pero outros teñen outros nomes específicos como gurgullos, vagalumes, couzas da madeira, maruxiñas, vacalouras... O seu par de ás anterior, chamadas élitros, está endurecido formando unha especie de estoxo, o que os distingue da maioría dos outros insectos. Os Coleoptera, cunhas 400 000 especies, son a maior de todas as ordes de insectos, constitúen case o 40% dos insectos descritos e o 25% de todos os animais coñecidos; descóbrense novas especies decote. A máis grande de todas as familias é a dos Curculionidae (gurgullos) cunhas 70 000 especies. Encóntranse en case todos os hábitats excepto no mar e as rexións polares. Interaccionan cos seus ecosistemas de varios modos, xa que hai especies herbívoras, detritívoras e carnívoras: aliméntanse de plantas e fungos, de restos de animais e plantas descompostos, ou comen outros invertebrados. Algunhas especies son graves pragas agrícolas, como o escaravello da pataca ou larvas dalgunhas especies, mentres que outros, como os Coccinellidae (xoaniñas ou maruxiñas) comen áfidos, cochinillas, trips e outros insectos que zugan o zume das plantas ou danan doutros modos as colleitas.
Os coleópteros teñen un exoesqueleto especialmente duro, incluíndo os élitros, aínda que algúns, como os estafilínidos teñen élitros moi curtos, e os meloidos teñen élitros brandos. A anatomía xeral dun coleóptero é bastante uniforme e típica dos insectos, aínda que hai varios exemplos novidosos, como as adaptacións que se observan nos escaravellos acuáticos, que atrapan burbullas de aire baixo os élitros para usalas mentres están mergullados. Os coleópteros son endopterigotos, o cal significa que sofren unha metamorfose completa, experimentando unha serie de cambios ben aparentes e relativamente abruptos na estrutura corporal entre a eclosión do ovo e a etapa adulta, despois de pasaren por unha fase pupal relativamente inmóbil. Algúns, como os lucánidos (por exemplo as vacalouras), teñen un marcado dimorfismo sexual, os machos posúen mandíbulas enormemente agrandadas que utilizan para loitar con outros machos. Moitos coleópteros son aposemáticos, polo que teñen cores rechamantes e padróns de coloración de advertencia da súa toxicidade, mentres que outros son imitadores batesianos inofensivos de ditos insectos. Moitos outros coleópteros, incluíndo os que viven en lugares areosos, teñen camuflaxes efectivas.
Os escaravellos son insectos moi importantes na cultura humana, desde os escarabeos sagrados do Antigo Exipto á antiga arte asiática de ás de escaravellos (utiliza ás de escaravellos iridescentes para decorar) e o uso como mascotas ou na loita de insectos para o entretemento e apostar. Moitos grupos de coleópteros teñen coloracións vivas e atractivas, polo que son coleccionados ou usados con fins decorativos. Unhas 300 especies son utilizadas como alimento humano, especialmente as larvas; entre as especies máis consumidas están as larvas do escaravello da fariña e do escaravello rinoceronte. Porén, o maior impacto dos coleópteros na vida humana é na agricultura, explotación forestal e horticultura, xa que algúns son importantes pragas. Entre as pragas máis graves están as do gurgullo do algodoeiro, o escaravello da pataca, o escaravello do coqueiro e o escaravello do piñeiro. Porén, a maioría dos coleópteros, non causan danos económicos e moitos, como as xoaniñas (predadoras) e escaravellos peloteiros (que se alimentan de feces), son beneficiosos e axudan a controlar as pragas de insectos ou son bos para os ecosistemas.
Etimoloxía
miniatura|Coleópteros no [[Staatliches Museum für Naturkunde Karlsruhe, Alemaña]]
O nome Coleoptera procede do grego koleopteros (κολεόπτερος), que lle deu a este grupo Aristóteles debido aos seus duros élitros, procedente de koleos, 'vaíña, estoxo' e pteron, 'á'. Escaravello procede do latín scarafaius que derivou de scarabaeus, 'escaravello', e este á súa vez procede do grego karabos ou skarabeios, 'escaravello'.
Distribución e diversidade
Os coleópteros son con gran difeenza a orde máis grande de insectos: as súas aproximadamente 400 000 especies supoñen o 40% de todas as especies de insectos descritas e un 25% de todos os animais. Un estudo de 2015 ofreceu catro estimacións independentes do número total de especies de coleópteros que podería haber, dando unha estimación media dunhas 1,5 millóns cun "rango sorprendentemente estreito" e as catro estimacións ían desde un mínimo de 0,9 a un máximo de 2,1 millóns de especies. As catro estimacións utilizaron relacións de especificidade de hóspede (de 1,5 a 1,9 millóns), proporcións con outros taxons (de 0,9 a 1,2 millóns), proporcións plantas: escaravellos (de 1,2 a 1,3), e extrapolacións baseadas no tamaño corporal por ano de descrición (de 1,7 a 2,1 millóns).
Os coleópteros encóntranse en case todos os hábitats, incluíndo as augas docese os hábitats costeiros, en calquera sitio onde haxa vexetación, desde árbores e as súas codias a flores, follas e baixo terra preto das raíces, incluso dentro das plantas en bugallas, en todos os tecidos das plantas, incluíndo os mortos ou podres.
O escaravello máis pesado, e tamén o insecto máis pesado, é a larva do escaravello goliat, Goliathus goliatus, que pode alcadar unha masa de polo menos 115 g e unha lonxitude de 11,5 cm. Os machos adultos do escaravello goliat son os coleópteros máis pesados en estado adulto, pesando de 70 a 100 g e medindo ata 11 cm. Os escaravellos elefante adultos, Megasoma elephas e Megasoma actaeon a miúdo chegan a 50 g e 10 cm.
O coleóptero máis longo é o escaravello hércules, Dynastes hercules, que ten unha lonxitude máxima global de polo menos 16,7 cm incluíndo o seu longo corno pronotal. O coleóptero máis pequeno rexistrado (en 2015) e tamén o insecto de vida libre máis pequeno, é o Scydosella musawasensis, que mide só 325 µm de lonxitude.
Paleozoico tardío e Triásico
miniatura|Fósil e restauración de Moravocoleus permianus ([[Tshekardocoleidae) do Permiano temperán da República Checa, representativo da morfoloxía dos primeiros escaravellos.]] miniatura|Os xéneros de coleópteros eran principalmente [[saprófagos no Permiano e Triásico. Durante o Xurásico, fixéronse máis comúns os xéneros herbívoros e despois os carnívoros. No Cenozoico, xa eran moito máis numerosos os xéneros dos tres niveis tróficos.]]
O insecto fósil máis antigo que inequivocamente lembra un coleóptero data do Permiano inferior, hai uns 270 millóns de anos, aínda que estes espécimes, pertencentes á familia Tshekardocoleidae, teñen antenas de 13 segmentos, élitros cunha venación máis desenvolvida e unhas costelas ou nervaduras lonxitudinais máis irregulares, e o abdome e o ovipositor estendíanse alén do ápice dos élitros. Os primeiros escaravellos do Permiano, que se agrupan no taxon "Protocoleoptera", pénsase que eran xilófagos e perforaban a madeira. No evento de extinción do Permiano–Triásico acontecido a finais do Permiano, extinguíronse un 30% de todas as especies de insectos, polo que o rexistro fósil de insectos só inclúe escaravellos desde o Triásico inferior, hai 220 millóns de anos. Por esa época, durante o Triásico tardío, apareceron as especies comedoras de fungos como os Cupedidae no rexistro fósil. No Triásico superior empezaron a aparcer insectos comedores de algas como os Triaplidae e Hydrophilidae, xunto cos escaravello acuáticos predadores. Os primeiros gurgullos, incluíndo os Obrienidae, apareceron xunto aos primeiros Staphylinidae, que lembran moito ás especies recentes. Algúns entomólogos son excépticos de que eses insectos tan antigos estean estreitamente emparentados coas especies actuais, argumentando que isto é extremadamente improbable; por exemplo, a estrutura do metepisterno suxire que os Obrienidae poderían ser Archostemata, que non son gurgullos, malia que os fósiles teñen un morro similar ao dos gurgullos.
En 2009, describiuse un escaravello fósil do Pensilvaniano procedente de Mazon Creek, Illinois, que fai remontar a orixe dos coleópteros a unha data máis temperá, hai entre 318 e 299 millóns de anos. Fósiles desa idade atopáronse en Asia e Europa, por exemplo nos estratos fosilíferos de lousa vermella de Niedermoschel preto de Mainz, Alemaña. Un fósil alemán de algo máis de 295 millóns de anos de antigüidade é outro candidato a ser o escaravello máis antigo coñecido, que se clasificou no xénero Coleopsis do Permiano temperán (Asseliense). Atopáronse máis fósiles en Obora, República Checa e Tshekarda nos Montes Urais, Rusia. Porén, hai só uns poucos fósiles de Norteamérica antes do Permiano medio, aínda que tanto Asia coma Norteamérica se uniran a Euramérica na paleoxeografía da época. Os primeiros descubrimentos en Norteamérica, feitos na formación Wellington de Oklahoma, foron publicados en 2005 e 2008.
Como consecuencia do evento de extinción do Permiano–Triásico, o rexistro fósil de insectos é escaso, incluíndo os escaravellos desde o Triásico inferior. Con todo, hai unhas poucas excepcións, como en Europa do leste. No xacemento de Babiy Kamen na cunca de Kuznetsk, descubríronse numerosos fósiles de escaravellos, incluíndo espécimes enteiros das infraordes Archostemata (por exemplo, Ademosynidae, Schizocoleidae), Adephaga (por exemplo, Triaplidae, Trachypachidae) e Polyphaga (por exemplo, Hydrophilidae, Byrrhidae, Elateroidea). Porén, as especies das familias Cupedidae e Schizophoroidae non están presentes neste xacemento, mentres que son as que predominan noutros xacementos fósiles desde o Triásico inferior, como en Khey-Yaga, Rusia, na cunca de Korotaikha.
Xurásico
Durante o Xurásico (desde hai 210 a 145 millóns de anos), houbo un drástico incemento na diversidade de familias de coleópteros, incluíndo o desenvolvemento e crecemento de especies carnívoras e herbívoras. Os Chrysomeloidea diversificáronse aproximadmente nese momento, alimentándose dunha ampla gama de plantas hóspede desde cícadas e coníferas a anxiospermas. Preto do Xurásico superior, os Cupedidae diminuíron, pero a diversidade das especies iniciais comedoras de plantas aumentou. A maioría dos coleópteros comedores de plantas recentes alimentábanse de plantas con flor anxiospermas, cuxo éxito contribuíu a duplicar o número de especies comedoras de plantas durante o Xurásico medio. Porén, o incremento do número de familias de coleópteros durante o Cretáceo non se correlaciona co incremento do número de especies de anxiospermas. Nesa época, apareceron numerosos gurgullos primitivos (por exemplo os Curculionoidea) e escaravellos como por exemplo os Elateroidea. Os primeiros Buprestidae está presentes, pero seguiron sendo raros ata o Cretáceo. Os primeiros Scarabaeidae non eran coprófagos senón que probablemente se alimentaban de madeira en descomposición con axuda dos fungos; son un exemplo antigo de relación mutualista.
Hai máis de 150 xacementos fósiles importantes do Xurásico, a maioría no leste de Europa e norte de Asia. Os máis salientables son: Solnhofen en Baviera, Alemaña, Karatau no sur de Casaquistán, a formación Yixian en Liaoning, norte da China, e a formación Jiulongshan e outros xacementos de Mongolia. En Norteamérica só hai uns poucos xacementos con rexistros fósiles de insectos do Xurásico, concretamente nos depósitos de calcarias cunchíferas na cunca de Hartford, a cunca de Deerfield e a cunca de Newark.
Cretáceo
No Cretáceo produciuse a fragmentación da masa continental do sur (Gondwana), coa abertura do Atlántico sur e o illamento de Nova Zelandia, mentres que Suramérica, a Antártida e Australia se afastaron máis. A diversidade de Cupedidae e Archostemata diminuíu considerablemente. Os escravellos de terra predadores (Carabidae) e os Staphylinidae empezaron a distribuírse en diferentes padróns; os Carabidae vivían predominantemente nas rexións cálidas, mentres que os Staphylinidae e Elateridae preferían climas temperados. Igualmente, as especies predadoras das superfamilias Cleroidea e Cucujoidea cazaban as súas presas baixo a codia das árbores xunto cos Buprestidae. A diversidade de bupréstidos incrementouse rapidamente, xa que eran os consumidores primarios de madeira, mentres que os Cerambycidae eran bastante raros: a súa diversidade só aumentou contra o final do Cretáceo superior. Os primeiros escaravellos coprófagos son do Cretáceo superior e pode que viviran alimentándose dos excrementos dos dinosauros herbívoros. Encóntranse agora as primeiras especies nas que as larvas e adultos están adaptados a un estilo de vida acuático. Os escaravellos Gyrinidae tiñan unha diversidade moderada, aínda que outros escaravellos iniciais dese tipo (por exemplo os Dytiscidae) eran menos diversos, e as máis estendidas eran as especies de Coptoclavidae, que depredaban larvas de moscas acuáticas.
Moitos xacementos fósiles de todo o mundo conteñen coleópteros fósiles do Cretáceo. A maioría están en Europa e Asia e pertencen á zona de clima temperado durante o Cretáceo. Entre os xacementos do Cretáceo inferior están os estratos fósiles de Crato na cunca de Araripe en Ceará, norte do Brasil, e tamén na formación Santana supraxacente; esta última estaba preto do ecuador daquela. En España, hai xacementos importantes preto de Montsec e Las Hoyas. En Australia, os estratos fosilíferos de Koonwarra do grupo Korumburra, South Gippsland, Victoria, son notables. Xacementos importantes do Cretáceo superior son os de Kzyl-Dzhar no sur de Casaquistán e Arkagala en Rusia.
Cenozoico
miniatura|Fósil de [[bupréstido do Eoceno (50 millóns de anos) do pozo de Messel, que conserva a súa cor estrutural ]]
Os fósiles de coleópteros son abundantes no Cenozoico; no Cuaternario (iniciado hai 1,6 millóns de anos), as especies fósiles eran xa idénticas ás que viven hoxe, mentres que se nos remontamos ao Mioceno tardío (hai 5,7 millóns de anos) os fósiles son aínda tan próximos ás formas modernas que son probablemente os antepasados das especies vivas. As grandes oscilacións climáticas que tiveron lugar no Cuaternario causaron un cambio na distribución xeográfica dos coleópteros tan grande que a localización actual proporciona poucas pistas da historia bioxeográfica destas especies. É evidente que o illamento xeográfico das poboacións debeu romperse a miúdo a medida que os insectos se movían baixo a influencia do clima cambiante, causando unha mestura das pozas ou acervos xenéticos, evolución rápida e extincións, especialmente nas latitudes medias.
Filoxenia
O gran número de especies de coleópteros supuxo especiais problemas para a súa clasificación. Algunhas familias conteñen decenas de miles de especies e deben ser divididas en subfamilias e tribos. Este inmenso número fixo que o biólogo evolutivo J. B. S. Haldane bromease, cando algúns teólogos lle preguntaron que se podía inferir sobre a mente do Creador a partir das obras da Súa Creación, contestando "Un desorbitante cariño polos escaravellos". A suborde maior é a Polyphaga, que contén máis de 300 000 especies descritas en máis de 170 familias, como a Staphylinidae, Scarabaeidae), Meloidae, Lucanidae e Curculionidae. Estes grupos de coleópteros polífagos poden identificarse pola presenza de escleritos cervicais (partes endurecidas da cabeza usadas como puntos de unión dos músculos) ausentes nas outras subordes. A suborde Adephaga contén unhas 10 familias de escaravellos principalmente predadores, incluíndo os Carabidae, os Dytiscidae e Gyrinidae. Nestes insectos, os testículos son tubulares e o primeiro esterno abdominal (unha placa do exoesqueleto) está dividida polas coxas traseiras (as articulacions basais das patas). Archostemata contén catro familias de especies principalmente comedoras de madeira, incluíndo os Cupedidae e o Micromalthus debilis. Os Archostemata teñen unha placa exposta chamada a metatrocantina en fronte do segmento basal ou coxa da pata traseira. Os Myxophaga comprenden unhas 65 especies descritas distribuídas en catro familias, normalmente moi pequenas, como Hydroscaphidae e o xénero Sphaerius. Os mixófagos son pequenos e principalmente comedores de algas. As súas pezas bucais teñen a característica de carecer de galeas e ter un dente móbil na mandíbula esquerda.
A consistencia da morfoloxía dos coleópteros, en especial a súa posesión de élitros, indica que os Coleoptera son monofiléticos, mais hai dúbidas sobre a disposición das subordes, principalmente os Adephaga, Archostemata, Myxophaga e Polyphaga dentro dese clado. Os insectos parasitos Strepsiptera crese que son un grupo irmán dos coleópteros, que se separou deles no Permiano temperán.
A análise xenética filoxenética confirma que os Coleoptera son monofiléticos. Duane McKenna et al. (2015) utilizaron oito xenes nucleares de 367 especies de 172 das 183 familias de coleópteros. Os autores dividiron os Adephaga en dous clados, Hydradephaga e Geadephaga, fraccionaron os Cucujoidea en tres clados, e situaron os Lymexyloidea dentro de Tenebrionoidea. Os Polyphaga parecen datar do Triásico. A maioría das familias existentes de coleópteros parece que se orixinaron no Cretáceo. O cladograma está baseado en McKenna (2015). O número de especies de cada grupo (principalmente superfamilias) móstrase entre paréntesess, e están en letra grosa se son máis de 10 000. As datas de orixe dos grupos maiores móstranse en cursiva en millóns de anos antes do presente (m. a.).
Morfoloxía externa
350px|miniatura|Estrutura corparal dun coleóptero típico, neste caso un escaravello [[Melolontha. A: cabeza, B: tórax, C: abdome. 1: antena, 2: ollocomposto, 3: fémur, 4: élitro, 5: tibia, 6: tarso, 7: garras, 8: pezas bucais, 9: protórax, 10: mesotórax, 11: metatórax, 12: esternitos abdominais, 13: pixidio.]]
Os coleópteros caracterízanse de forma xeral por ter un exoesqueleto especialmente duro e duras ás anteriores (élitros) que non poden usar para voar. Case todos os coleópteros teñen mandíbulas que se moven nun plano horizontal. As pezas bucais raramente son suctoras, aínda que ás veces están reducidas; as maxilas sempre levan palpos. As antenas xeralmente teñen 11 segmentos ou menos, excepto nalgúns grupos como os cerambícidos e ripicéridos. As coxas das patas están normalmente situadas metidas dentro dunha cavidade coxal. As estruturas xenitais están pregadas no último segmento abdominal en todos os escaravellos existentes. As larvas poden ser confundidas con frecuencia coas doutros insectos endopterigotos. O exoesqueleto dos coleópteros consta de numerosas placas chamadas escleritos, separadas por estruturas finas. Este deseño proporciona defensas acoirazadas de armadura á vez que se mantén a flexibilidade. A anatomía xeral dun coleóptero é bastante uniforme, aínda que os órganos específicos e os apéndices varían moito en aparencia e función entre as moitas familias da orde. Como todos os insectos, os corpos dos coleópteros están divididos en tres seccións: a cabeza, o tórax e o abdome. Como hai tantas especies, a identificación precisa é bastante difícil e depende de atributos como a forma das antenas, a fórmula tarsal e a forma dos pequenos segmentos das patas, as pezas bucais e as placas ventrais (esternos, pleuras, coxas). En moitas especies a identificación exacta só pode facerse examinando as características estruturas xenitais masculinas.
Cabeza
miniatura|Cabeza de [[Lamia textor.]] A cabeza ten as pezas bucais proxectadas cara adiante ou ás veces voltadas cara abaixo, está normalmente moi esclerotizada e ás veces é moi grande. Os ollos son compostos e poden mostrar unha gran adaptabilidade, como no caso dos escaravellos acuáticos Gyrinidae, nos que están divididos para pemitir a visión por riba e por debaixo da tona da auga. Os cerambícidos e gurgullos teñen ollos divididos, mentres que moitos teñen ollos con amosega, e uns poucos teñen ocelos, que son ollos pequenos simples xeralmente situados máis atrás na cabeza (no vértex); estes son máis comúns nas larvas que nos adultos. Os ocelos encóntranse en adultos de Dermestidae, nalgúns Omaliinae e nos Derodontidae.
miniatura|[[Polyphylla fullo ten unhas distintivas antenas en abano, un dos varios tipos de apéndices dos coleópteros.|esquerda]]
As antenas dos coleópteros son principalmente órganos para a percepción sensorial e poden detectar o movemento, olor e substancias químicas, pero poden tamén usarse para sentir fisicamente (tacto) o ambiente no que vive. As distintas familias de coleópteros poden usar as antenas de diferentes maneiras. Por exemplo, cando se moven rapidamente, os escaravellos Cicindelinae non poden ver moi ben e o que fan é manter as antenas rixidas e por diante para evitar os obstáculos. Certos cerambícidos usan as antenas para equilibrarse, e os escaravellos meloidos poden usalas para agarrar. Algúns escaravellos acuáticos poden usar as antenas para recoller aire e traspasalo baixo o seu corpo mentres están mergullados. Igualmente, algunhas familias usan as antenas durante o apareamento e unhas poucas especies úsanas para a defensa. No cerambícido Onychocerus albitarsis, as antenas teñen estruturas que inxectan veleno que utilizan para a defensa. As antenas varían moito en forma, ás veces entre sexos, pero xeralmente son similares dentro dunha mesma familia. As antenas poden ter forma de maza (clavadas), de filamento (filiformes), angulosas (xeniculadas), con forma de corda de doas (moniliformes), de peite (pectinadas nun lado ou nos dous: bipectinadas), ou dentadas (serradas). A variación física das antenas é importante para a identificación de moitos grupos de coleópteros. Os Curculionidae teñen antenas con cóbado ou xeniculadas. As antenas plumosas flabeladas son unha forma restrinxida que se encontra nos Rhipiceridae e algunhas outras familias. Os Silphidae teñen antenas capitadas cunha cabeza esférica no extremo. Os Scarabaeidae teñen antenas lameladas cos segmentos terminais estendidos formando estruturas planas unhas enriba doutras. Os Carabidae teñen antenas filiformes. As antenas orixínanse entre o ollo e as mandíbulas e nos Tenebrionidae, as antenas orixínanse en fronte dunha amosega que rompe o perfil xeralmente circular do ollo composto. Están segmentadas e normalmente constan de 11 partes, a primeira parte denomínase escapo e a segunda parte é o pedicelo. Os outros segmentos denomínanse en conxunto flaxelo.
As pezas bucais dos coléópteros son como as dos saltóns. As mandíbulas parecen longas pinzas na parte frontal dalgúns escaravellos. As mandíbulas son un par de estruturas duras parecidas a dentes que se moven horizontalmente para agarrar, machacar ou cortar o alimento ou os inimigos (ver defensa, máis abaixo). Dous pares de apéndices parecidos a dedos, os palpos labiais e os maxilares, están situados arredor da boca na maioría dos coleópteros, e serven para mover a comida dentro da boca. En moitas especies, as mandíbulas son sexualmente dimórficas, xa que as dos machos están enormemente agrandads en comparación coas das femias nalgunhas especies.
Tórax
O tórax está segmentado en dúas partes discernibles, o pro- e o pterotórax. O pterotórax é o resultado da fusión do meso- e metatórax, que están normalmente separados noutras especies de insectos, aínda que flexiblemente articulados co protórax. Vistos desde abaixo, o tórax é a parte na que se orixinan os tres pares de patas e os dous pares de ás. O abdome é toda a parte do corpo posterior ao tórax. Vistos desde arriba, a maioría dos coleópteros parecen constar de tres claras seccións, mais isto é enganoso: na superficie superior dun escaravello, a sección media é unha placa dura chamada pronoto, que é só a parte frontal do tórax, mentres que a parte posterior do tórax está oculta polas ás do animal. Esta segmentación adicional vese xeralmente mellor no abdome.