cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xosé Baldomir
Influencias
A música de Baldomir caracterízase pola influencia da música popular, algo que do que se fixo eco a prensa da época cando en 1888 publicouse a súa obra O último adiós, sinalando que a música é "calcada aos nosos doces e melancólicos cantos populares". E boa parte da súa obra está baseada en textos galegos, creando obras sobre a base de poemas de Rosalía ("Ti onte, mañán eu"; "Grilos e ralos"...), Pondal ("Monte Branco"; "Ten o seu punto a rosa"), Cabanillas ("Camiño da ermita"; "O cantar"...), Curros ("¿Cómo foi?") e doutros poemas casteláns, se ben mostrou unha clara predilección por Curros e, especialmente por Rosalía.
Atopamos referencias ao carácter galego da súa obra xa en 1899, coincidindo cunha viaxe a Madrid. Na capital de España participou nun serán musical no que Emilia Pardo Bazán actuou como madriña, e do que o xornal La Última Moda na súa edición do 12 de marzo sinala:
Esta identificación da música de Baldomir coa música galega non se limita ao emprego do galego nas súas cancións. A súa música adoita ser orixinal e conta con numerosas características da música do folclore galego, que aplicou de xeito consciente, empregando outras características noutro tipo de composicións que non as requirían. A súa linguaxe bebeu inicialmente de Adalid e conta con trazos do verismo contemporáneo respecto á expresión do texto, mais sen caer nos excesos italianos. Para Margarita Viso Soto a figura de Grieg puido terlle proporcionado "a chave para enraigar o folclore galego nos alicerces da súa propia obra, dentro dunha linguaxe universal".
Pensamento musical
Baldomir foi herdeiro do Rexurdimento, e a súa música está encadrada na corrente tradicionalista da música galega, mais non só dende o punto de vista da procura de fontes no folclore, senón tamén na utilización de técnicas compositivas antigas. Baldomir manifestouse contrario á introdución dos movementos de vangarda auspiciados polo compositor lucense Jesús Bal y Gay. Do mesmo xeito que outras personalidades da súa época, como Varela Silvari ou Villar Ponte, apréciase nos textos de Baldomir a concepción da música popular galega como unha música "pura" e non contaminada que se encontra afastada dos progresos da modernidade e se inspira constantemente da tradición transmitida polo pobo e relacionada coa "melosidade da fala da súa lingua". No seu pensamento en contra das novas correntes que empezaban a xurdir pode verse por exemplo no seu artigo "As últemas tendencias d ́a música":
Nos seus escritos Baldomir ataca a música do que daquela era o referente da corrente que procuraba unha renovación da música galega, Igor Stravinskii, e defende os sistemas clásicos fronte ás novidades que se estaban a desenvolver na primeira metade do século XX.
Neste enfrontamento dentro da ideoloxía nacionalista entre a corrente tradicionalista e a renovadora da música galega na primeira metade do século XX ambas correntes defendían a súa universalización, para a cal propuñan dúas vías distintas. Esta disputa fixo mudar a percepción que se tiña da obra de Baldomir, que fora considerado o máis digno representante da música galega e cuxa obra ata entón fora loada case por unanimidade, mais que pasou a ser considerado como un compositor anticuado e incapaz de traspasar as fronteiras de Galicia.
220px|dereita|thumb|Xosé Baldomir
Unha obra perdida
A obra de Xosé Baldomir permanece na súa maior parte perdida. A musicóloga galega cita no catálogo incluído na súa edición das melodías galegas do Baldomir en total de 29 obras localizadas e 60 sen localizar. Isto se correspondería co expresado por Jorge Víctor Sueiro, quen en 1954 sinalaba nun artigo que había máis de 60 obras inéditas na casa dos fillos do compositor, entre as cales estaría a súa ópera A Virxe do Cristal. Sueiro tería visitado a casa dos fillos do compositor e sinala Alberto Baldomir Barbeito ensinoulle o arquivo de obras de seu pai, sinalando que tivera intención de queimar todo pero que Segundo o xornalista non fixera nin o faría no futuro.
Música instrumental
Aínda que se sabe grazas a distintas fontes que Baldomir compuxo numerosas obras puramente instrumentais e sinfónicas, en 2018 tan só se localizaran dúas, ambas para piano só: unha Marcha fúnebre e un Romance. Ambas obras poden ser consideradas como obras de xuventude, cunha visible influencia de Adalid, e foron escritas en torno ao ano 1891. Margarita Viso Soto sinala que o Romance podería formar parte dunha colección de pezas breves do estilo das romanzas sen palabras, e mesmo sinala que podería considerarse mesmo máis un bosquexo que unha obra completa.
Da súa produción orquestral non se localizou ningunha das partituras. Salientar, polas novas da época a estrea parcial do seu Poema sinfónico en Frankfurt en 1907, e que posiblemente aparece citado noutros documentos, se ben non está claro que se refiran á mesma obra. Teria escrito tamén unha Suite para orquesta, citada igualmente na "relación de méritos" para o seu ingreso na Real Academia Galega.
Cancións
Baldomir levou o xénero da melodía galega ao máximo nivel artístico, e con el acadou difusión internacional no seu tempo, perdurando moitas delas na memoria colectiva, converténdose en palabras de Viso Soto no "emblema musical de Galicia".
A maior parte das cancións de Baldomir que se conservan están compostas sobre textos en galego. Unha excepción a isto son as súas Canciones infantiles, que todo indica foron compostas cara ao final da súa carreira, no tempo que exerceu nas Escolas «da Guarda». Nestas cancións o compositor coruñés empregou textos en castelán, de temática infantil e escolar, puideron ter sido escritos para a ocasión. A influencia de María Barbeito, directora das Escolas «da Guarda» no momento, tanto pola temática como pola inclusión de tres poetas mulleres, Julia Verdejo, Juana de Ibarbourou e Gabriela Mistral, o que supuña unha mostra de modernidade para a época, e que se sumaban á predilección de Baldomir pola obra doutra muller, Rosalía. Con todo, o galego empregado nas súas obras non é o galego normativo, polo que a súa mudanza a este último resulta problemática para a prosodia.
Música coral
En distintos momentos da súa vida Baldomir exerceu como director de coros e orfeóns, como o Orfeón Brigantino ou a Coral Polifónica El Eco, para algunhas das cales compuxo obras que, nalgúns casos non se localizaron.
No catálogo elaborado por Margarita Viso Soto e publicado polo Consello da Cultura Galega en 2018 figuran un total de once composicións corais, oito delas para coro só, e tres máis para coro e orquestra. De todas estas tan só estaban localizadas en 2018 dúas, ambas para coro só: Saludo a la Bandera (Santa enseña de la Madre España) e Nosa Pregaria (Alma d’a nobre terriña celta). Da música non localizada só se coñecen poucos datos grazas a diversas fontes, como que a Despedida a la Virgeno e a Ave María foron escritas para coro feminino e orquestra, mentres que outras como aun Wals, o Scherzo «a las veinticuatro horas» ou A la lá A Bugalleira non se coñece o tipo de agrupación vocal para a que foron escritas. Cómpre sinalar un himno galego con letra de Cabanillas e que se supón escrita para coro, mais as fontes non dan pistas de se se trataba dunha composición coral ou para piano e voz. miniatura|[[Santos e meigas (zarzuela)|Santos e meigas, 1908.]]
Música escénica
Se ben cando se fai referencia á música escénica de Xosé Baldimir só se cita a súa zarzuela Santos e Meigas e a súa ópera A Virxe do Cristal, o compositor traballou este xénero intensamente, tendo escrito moitas máis obras das que se lle adoitan atribuír. En total Montserrat Capelán fai referencia a oito obras escénicas finalizadas ou case finalizadas, así como cinco proxectos dos que se descoñece a súa realización, mentres que Margarita Viso reduce o número de obras escénicas a once.
A primeira composición escénica da que se ten constancia seo se sabe que estaría baseada en temas galegos e que a prensa galega da época apunta a que se esperaba que se puxera en escena en Madrid en 1893, aínda que non se atoparon datos do libretista nin do título, así como recensións da representación. Hai tamén numerosas referencias a obras líricas de Baldomir na prensa, onde frecuentemente mencionaban obras do compositor que estaban a piques de estrearse e que posiblemente se referiran a proxectos que non se chegaron concretar, xa que era frecuente na época que os xornais quixeran adiantar as novidades da seguinte tempada lírica e consultaran aos compositores sobre as obras que estaban a escribir.
Resulta difícil sinalar os trazos da súa obra escénica, xa que tan só se conseguiu localizar a súa zarzuela Santos e Meigas, subtitulada "Idilio campesino en un acto", conta con varios números orquestrais, corais, así como un terceto e dúas romanzas.
Baldomir como crítico e folclorista
Outra faceta de Baldomir foi a crítica musical. O compositor coruñés desempeñou esta actividade en diversos medios como La Voz de Galicia e El Noroeste, se ben non asinou as súas colaboracións nestes medios nin en A Nosa Terra en anos posteriores. Si asinou a súa lembranza a Chané que realizou en A Nosa Terra, así como outras colaboracións en medios da emigración. A folla de méritos da proposta de ingreso de Baldomir na Real Academia Galega sinala que desempeñou esta actividade tamén en Ilustración Musical, unha publicación especializada en música dirixida polo músico, musicólogo e compositor catalán Felip Pedrell.
Baldomir era así mesmo un gran coñecedor do folclore musical galego e colaborou con Ramón de Arana "Pizzicato", co que posiblemente coincidira n'A Cova Céltica, "na recollida da flora musical galega para o Cancioneiro popular dos mestres Pedrell e Inzenga". Nun dos seus escritos conservados, a resposta ao discurso de ingreso de Narciso Correal na Academia de Belas Artes realizou unha descrición e categorización da música popular galega, que na súa opinión podía ser dividida en tres tipos: amorosa, reflexiva e burlesca, identificando cada un deles co alalá, a muiñeira e a alborada respectivamente. Como outros autores, sinala ademais nese mesmo discurso a influencia do canto gregoriano na música galega.
Con todo, actualmente non hai máis referencias que as que xorden das súas propias composicións, cuxos temas ás veces teñen orixe folclórica. Unha carta súa dirixida a Fernando Martínez Morás con data do 2 de xuño de 1919 xa pon de manifesto o interese do compositor polo folclore musical galego, que era compartido pola intelectualidade galega da época, que debatía sobre este tema nas súas reunións. miniatura|O gaiteiro [[Vigo|vigués Carlos Núñez rexistrou a melodía galega de Baldomir "Mayo longo" no seu álbum homónimo do ano 2000.]]
Legado
Se ben en Galicia a opinión sobre Baldomir estivo dividida, na emigración a súa figura foi loada de xeito case unánime debido ao xeral carácter tradicional da sociedade galega na emigración, unha visión concordante coa do compositor coruñés como un dos últimos representantes da corrente tradicionalista da música galega.
O 2 de maio de 1948, pouco máis dun ano despois da súa morte, a coral Cántigas da Terra con Adolfo Anta realizou un concerto homenaxe xunto a outros compositores que morreran o mesmo ano: Farto (23 de abril) e Garaizábal (13 de decembro). O concerto, no que a agrupación coral interpretou exclusivamente composicións dos tres, realizouse no Cine Avenida.
Existe constancia documental de que na década de 1950 o Centro Gallego de Buenos Aires organizaba un concurso musical nomeado "Baldomir". Tamén co seu nome, en 1962 o Concello da Coruña, daquela presidido por Sergio Peñamaría de Llano, decidiu dedicarlle unha das novas rúas xurdidas nesa época coa urbanización da Agra do Orzán.
Baldomir foi nomeado mestre da Escola de Belas Artes en 1894 e na época na que alí exerceu como profesor de «Solfexo aplicado ao conxunto e masas corais» Pablo Picasso era alumno da escola, o que lle fixo descubrir as melodías que o compositor coruñés realizara sobre poemas de Rosalía, Curros e Pondal, as cales escoitaba como as ensaiaban na escola e se tería incrustado na mente do pintor malagueño. Ademais as aparicións de Baldomir na Coruña da época eran frecuentes.
En 2009 o compositor vigués Juan Durán realizou un arranxo e orquestración para soprano e orquestra da melodía galega de Baldomir Maio longo que foi rexistrada pola soprano chilena Cristina Gallardo Domas xunto coa Orquestra Gaos baixo a batuta de Fernando Briones.
Bengala
miniatura|250px|Mapa da rexión de Bengala. miniatura|A India, 1760-1905.
Bengala ( বাংলা/বঙ্গ ou বঙ্গ Bongo/Bônggô) é unha rexión xeopolítica, cultural e histórica do Sur de Asia, concretamente na parte oriental do subcontinente indio no vértice da Baía de Bengala, que abarca predominantemente o actual Bangladesh e o estado da India de Bengala Occidental, aínda que algunhas zonas que formaron parte da antiga rexión existente no período do Imperio Británico están agora nos estados de Bihar, Tripura e Orissa. Xeograficamente, consiste no sistema delta Ganges-Brahmaputra, o maior delta fluvial do mundo e unha sección do Himalaya ata Nepal e Bután. Os densos bosques, incluíndo as forestas tropicales montañosas, cobren as áreas do norte e do leste de Bengala, mentres que unha meseta boscosa elevada cobre a súa área central, o punto máis alto 3636 m. está en Sandakphu. No litoral suroeste están os Sundarbans, o bosque de mangleiro máis grande do mundo. A rexión ten un clima de monzón, que o calendario bengalí divide en seis estacións.
Bengala, antigamente coñecida como Gangaridai, era unha potencia líder na antiga Asia meridional, con extensas redes comerciais que tiña conexións ata o Exipto romano. O Imperio Pala bengalí foi a última gran potencia budista do subcontinente, fundada no ano 750 d.C. e converténdose na potencia dominante no norte do subcontinente indio no século IX d.C. Substituíuno a dinastía Sena hindú no século XII. O islam introducírase durante o Imperio Pala, a través do comercio co Califato Abasí, estendeuse por Bengala tras a formación do Sultanato de Delhi. A rexión alcanzou a súa maior prosperidade baixo o Sultanato de Bengala, fundado en 1352, que se converteu nunha das nacións comerciais máis ricas do mundo.
Absorbida polo Imperio mogol en 1576, o Subah de Bengala foi a provincia máis rica do imperio, e converteuse nun importante exportador mundial, e centro de industrias como o téxtil de algodón, a seda, e a construción naval. A súa economía valía o 12 % do PIB mundial,, un valor superior ao da totalidade de Europa occidental e ao de vida dos seus cidadáns estándares estaban entre os máis altos do mundo. A economía de Bengala experimentou un período de protoindustrialización durante este período.. A rexión foi conquistada pola Compañía Británica das Indias Orientais británica tras a Batalla de Plassey en 1757, e pasou a formar parte da Presidencia de Bengala da India Británica. Bengala fixo contribucións significativas á primeira Revolución Industrial do mundo, pero máis tarde sufriu a súa propia desindustrialización. Políticas da Compañía das Indias Orientais, como aumentar as taxas impositivas agrícolas do 10% a ata o 50%, xunto coa seca e as epidemias, contribuíron a fames como a Gran fame de Bengala de 1770, que provocou a morte de entre 1 e 10 millóns de bengalíes.
Despois da segunda guerra mundial, durante a cal Bengala foi invadida polo Xapón, Bengala xogou un papel importante ao acoller a grupos revolucionarios do movemento para a independencia da India. Como parte da Partición da India, Bengala dividiuse entre as poboacións predominantemente musulmás e hinduístas, considerouse unha Bengala unida independente, pero a idea rexeitouse, principalmente debido a divisións relixiosas. Bengala Occidental converteuse posteriormente en parte da India e Bengala Oriental nunha parte de Paquistán, aínda que gañou a súa independencia como Bangladesh en 1971. Hoxe, Bengala está dividida entre Bangladesh e o estado indio de Bengala Occidental, a rexión histórica abarcaba os estados actuais de Bihar, Jharkhand, Odisha e Assam, entre outros na India, e algunhas partes de Myanmar ou Birmania (Estado de Rakhine). Estimouse que a poboación de Bengala era de 250 millóns en 2011, cun estimado de 160  millóns de persoas en Bangladesh e 91,3  millóns de persoas na India, converténdoa nunha das rexións máis densamente poboadas do mundo. O grupo etnolingüístico predominante é o pobo bengalí, que falan a lingua indoaria de bengala. Os pobos bengalíes tamén teñen unha presenza significativa nos estados indios de Tripura, Assam, Meghalaya, Mizoram, Nagaland e Uttarakhand, e outros.
Etimoloxía
O nome de Bengala deriva do antigo reino de Banga (pronúnciase Bôngô), cuxos primeiros rexistros remóntanse á épica Mahabharata no primeiro milenio a.C.. A referencia a 'Vangalam ' está presente nunha inscrición no templo de Vrihadeshwara en Tanjore, que quizais sexa a primeira referencia a Bengala como tal. As teorías sobre a orixe do termo Banga apuntan ás tribos dravídicas, máis tarde coñecidas como Bang, que se estableceron na zona ao redor do 1000 a.C. e a palabra áustrica Bong (deus do Sol). O termo Vangaladesa úsase para describir a rexión nos rexistros do sur da India do século XI. O termo moderno Bangla destaca desde o século XIV, que viu o establecemento do Sultanato de Bengala, cuxo primeiro gobernante Shamsuddin Ilyas Shah era coñecido como o Xa de Bangala. Os Portugueses facían referencia a rexión como Bengala na Era dos descubrimentos.
Els Catarres
Els Catarres é un grupo de música catalán de estilo pop-folk. Está composto por Èric Vergés e Jan Riera, de Aiguafreda, e Roser Cruells, de Centelles. Coa canción "Jenifer" acadaron a fama no verán de 2011.
Anathana ellioti
miniatura|200px|Ilustración por Joseph Wolf no traballo de Waterhouse. miniatura|200px|Postura en repouso. miniatura|200px|Mapa de distribución de Anathana ellioti.
Els Catarres
Historia
miniatura|esquerda|Èric Vergés. O grupo formouse a finais do ano 2010, ao comezo cantando nos bares da comarca de Vallès Oriental e na Fira de Artesania d'Aiguafreda. O seu primeiro grupo de cancións estivo dispoñíbel só en Internet. Grazas a unha delas, «Jenifer», unha canción que fala do amor prohibido entre un patriota catalán e unha choni de Castefa saltaron á fama no 2011. No xuño do 2011 o vídeo en YouTube da canción «Jenifer» chegaba ás 200.000 visitas  e a mediados de setembro achegábase ás 800.000 grazas ao boca-orella dixital. A comezos de outubro chegaron ao millón de reproducións e recibiu multitude de versións. Ao longo do verán do 2011 tiveron un centenar de concertos programados por toda Cataluña. Manifestaron que se algunha vez fichaban por unha discogràfica sería coa condición de poder continuar ofrecendo a súa música na rede de balde.
Anathana ellioti
Anathana ellioti é unha especie de mamífero placentario da orde dos escandentios e familia dos tupaíidos. a única representante do xénero Anathana, que vive nos bosques da India, ao sur do río Ganxes e se coñece na bibliografía iunternacional, entre outros, polos nomes de tupaia de Elliot e esquío bambú.
Características
Mide entre 16 e 18,5 cm de lonxitude de cabeza e tronco, cunha cola de entre 16 e 19,5 cm.
Els Catarres
Historia
O 29 de novembro de 2011 sacaron á venda o seu primeiro álbum, Cançons 2011, con 13 cancións, catro delas inéditas. Baixo o selo Discmedi Blau, o disco podíase comprar nas tendas, aínda que as cancións podíanse atopar gratuitamente en Internet. A primeira canción inédita en pendurarse foi «Me'n vaig al camp», unha parodia dun «modernet» de Barcelona que decide ir a vivir ao campo. En total venderon máis de 5000 discos.
Anathana ellioti
Características
A subespecie tipo, A. e ellioti (ver máis abaixo) ten o dorso e a cola de cor avermellada ou terrosa, mentres que as patas son de cor ante ou ocrácea. As outras dúas subespecies teñen a cola de cor diferente á do dorso. A subespecie A. e. pallida ten a cor do dorso parda avermellada e as patas de coloración canosa. A subespecie A. e. wroughtoni ten a cor do dorso parda clara e as patas de cor agrisada.
A súa fórmula dentaria é: Incisivos: 2/3; Caninos: 1/1; Premolares: 3/3; Molares: 3/3.
A dentición é acorde á súa dieta omnívora.
Boimorto
Boimorto é un concello da provincia da Coruña pertencente á comarca de Arzúa. Segundo o IGE en 2018 tiña 2022 habitantes. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é.
Els Catarres
Historia
En marzo de 2012 Els Catarres gañaron o Premi Enderrock 2012 pola mellor letra de canción por «Jenifer». No verán do mesmo ano puxeron en marcha a xira Bandarra 2012 coa presentación de novas cancións, entre as cales, «Tintín» e «La contorsionista», esta última rexistrada coa colaboración de 'Adrià Salas de La Pegatina.
No 2013 publicaron o seu terceiro traballo, Postals, baixo o selo de Música Global e comezaron unha xira, titulada co mesmo nome, que os levou arredor dos Países Cataláns. Ao ano seguinte, o grupo continuou coa xira Postals e esgotou as entradas dos dous concertos de fin de xira na Sala Apolo de Barcelona en nove días.
Nothing Safe: Best of the Box
Nothing Safe: Best of the Box é un recompilatorio de grandes éxitos da banda estadounidense Alice in Chains, editado o 29 de xuño de 1999 polo selo Columbia Records.
Anathana ellioti
Características
Non é unha especie particularmente arbórea e permanece moito tempo no solo ou gabeando cerca de terreos rochosos na busca de insectos e sementes.
Es facilmente distinguíbel dos verdadeiros esquíos pola forma e cor da cola, coa súa curvatura cara a arriba ao camiñar.
Nas árbores, ten o hábito de subir e baixar rapidamente. Tamén soben a troncos baixos para logo esvarar por eles cabeza a abaixo.
Descricións
O xénero Anathana foi descrito en 1913 polo zoólogo, bacteriólogo e patólogo estadounidense Marcus Ward Lyon, en ''Proc. U. S. Natl. Mus''., 45: 120. A especie fora xa descrita en 1850 polo naturalista inglés George Robert Waterhouse, en ''Proc. Zool. Soc. Lond., 184: 107, co nome de Tupaia ellioti''.
Sinónimos
Ao longo do tempo, a especie foi tamén coñecida polos sinónimos:
Etimoloxías
O nome científico do xénero, Anathana, deriva do támil moongil anathaan, "esquío bambú". O nome específico, ellioti, deullo Waterhouse na honra de sir Walter Elliot, administrador colonial na India, en Madrás, e eminente orientalista, lingüista, naturalista e etnólogo.
Clasificación
Dentro desta especie cítanse na actualidade as tres subespecies seguintes:
Boimorto
Localización
O termo municipal de Boimorto, que abarca unha superficie de 82,34 km², está situado no sueste da provincia da Coruña. Limita ao norte con Vilasantar, ao sur con Arzúa e Melide, ao leste con Sobrado dos Monxes e ao oeste con Frades e Mesía. O seu territorio está representado nas follas MTN50 (escala 1:50 000) 0071 e 0096 do Mapa Topográfico Nacional.
Está situado nunha zona de altitude media, cun relevo ondulado, sen chegar a constituír verdadeiras serras nin picos moi altos. O cumio de maior altitude é o coto das Amieiras (773 m), nos montes do Bocelo. Pola outra banda, no val do río Tambre, facendo fronteira con Frades, apenas se superan os 300 m.
Esta zona é propicia para a agricultura e a gandería, a base da economía local. Os terreos de Boimorto son moi produtivos, máis do 67 % dos terreos son propicios para os cultivos e a cría de animais, especialmente na parte oeste e central do concello, cara á conca do río Tambre. Outros ríos de menor importancia da parte sur pertencen á conca do río Ulla.
Segundo o INE o municipio está formado por 108 entidades de poboación distribuídas en 13 parroquias.
Clima
O concello de Boimorto atópase dentro do dominio oceánico húmido, aínda que nos seus réximes térmicos presenta trazos típicos do interior. A influencia do mar vese alterada polo relevo, particularmente pola superficie de aplanamento na que se circunscribe o municipio, tirando polo alto dos 400 m de altitude. As temperaturas posúen leves matices continentais, sobre todo nos valores invernais (6,7 °C en xaneiro), sendo as medias estivais relativamente baixas (xullo 18,1 °C).
A temperatura media anual (12 °C) descende uns dous graos respecto á da costa, e a oscilación térmica sitúase en 11 °C. O risco de xeadas nocturnas é moi frecuente ata ben entrada a primavera.
As precipitacións son elevadas grazas á favorable exposición tanto ao vento do noroeste e norte como aos fluxos do sueste e oeste. O ritmo anual das choivas é sinxelo, cun máximo en inverno (36 % das precipitacións) e un verán seco (11 %), as estacións intermedias presentan unha pluviosidade similar (24% en primavera e 23 % en outono). É moi frecuente o ceo cuberto e as xornadas con precipitacións.
Demografía
O concello de Boimorto conta cunha poboación de 2022 habitantes. ​ A poboación sufriu un descenso progresivo nas últimas décadas, incrementándose o envellecemento da poboación do municipio.
Historia
Da época castrexa consérvanse dous castros do século I, o castro de Dormeá e o castro das Corredoiras. Coa romanización, construíuse pola zona unha vía secundaria da Vía XIX que unía Braga con Astorga. En 1989 atopouse no lugar de Vilanova un miliario do século III. O monólito inclúe unha inscrición, traducida por Isidoro Millán González-Pardo e Luís Monteagudo do seguinte xeito:
Durante a Idade Media Boimorto pertencía á xurisdición do mosteiro de Sobrado dos Monxes. Documentos do ano 569 citan a parroquia de Dormeá no transcurso dunha adxudicación á diocese de Iria. Posteriormente, Dona Urraca doou a parroquia ao cabido compostelán.
A vía romana converteuse nunha das variantes da vía do Norte do camiño de Santiago, pasando polas parroquias dos Ánxeles, Boimil, Boimorto, Sendelle, Brates e Mercurín.
Durante o Antigo Réxime as parroquias de Boimorto pertencían á provincia de Santiago, ás xurisdicións de Arzúa e Mesía baixo o señorío do arcebispado de Santiago. Tralas disposicións da Constitución de Cádiz as terras de Boimorto pasaron a pertencer ós concellos de Arzúa e Mesía, á súa vez pertencentes a provincia de Santiago. Trala instauración definitiva da administración municipal en 1835 estableceuse o actual concello de Boimorto, nos terreos e parroquias actuais, adscrito ao partido xudicial de Arzúa e á nova provincia da Coruña.
Toponimia
O topónimo Boimorto non é transparente, e non se refire ao mamífero bóvido.
Este topónimo podería ter a súa orixe na palabra bado, que nomearía un paso non usado hoxe en día. Outra posibilidade é a de que Boi faga referencia a penas, xa que aparece en varios topónimos con ese sentido, e morto teña un significado semellante e indique un lugar con abundantes pedras.
Segundo Fernando Cabeza Quiles, posiblemente proceda da voz celta mor, referida a un lugar pedregoso.
Cotarelo Valledor recolleu a seguinte etimoloxía popular e fantástica sobre a orixe do topónimo:
Posteriormente, Xosé María Álvarez Blázquez desenvolveu máis esta lenda:
Arquitectura civil
miniatura|179x179px|Pazo de Vilanova, en Dormeá
Arquitectura relixiosa
O concello de Boimorto conta con 12 igrexas e con 5 capelas. As máis destacadas son:
Arquitectura popular
miniatura|Lavadoiro de Arentía, en Andavao, Boimorto No municipio destacan numerosas obras de arquitectura popular. Entre elas pódense destacar as seguintes:
Outro patrimonio
miniatura|IV Serán da Conrobla.
Festas e celebracións
As festas son todas relixiosas, agás o entroido, que obedece a unha tradición pagá, que cada ano o concello celebra co tradicional desfile de disfraces, e o serán da Conrobla, unha festa de canto e baile tradicional que se celebra tódolos anos.
Outras festividades destacadas son as do apóstolo Santiago (25 de xullo) e as do Rosario (primeiro fin de semana de setembro).
Festival da Luz
O Festival da Luz é o evento máis coñecido do municipio. Creado por Luz Casal, este festival trouxo artistas como Manolo García, Los Secretos, Rosendo, Kiko Veneno, Hombres G, Triángulo de Amor Bizarro, Heredeiros da Crus, Love of Lesbian, Seguridad Social, Conchita, Agoraphobia, Siniestro Total, Jarabe de Palo, Fito & Fitipaldis...
O nome do festival é na honra a súa creadora, Luz Casal.
Cantares de Reis
Concurso de música tradicional de reis, no que participan cuadrillas inscritas interpretando un "cantar de reis". Valórase que sexa un canto tradicional, enxebre e a autenticidade da peza; ademais da afinación e a dificultade.
Agrupación Folclórica Santiaguiños
Creado en 1987, a Agrupación Folclórica Santiaguiños son un grupo de música tradicional da zona. Teñen certa relevancia a nivel autonómico e incluso participaron en programas como Luar.
En 2019, a asociación contaba con máis de 40 alumnos nas clases de baile, canto, gaita e percusión, ademais de organizar eventos relacionados coa cultura do pobo.
Símbolos
O escudo de Boimorto foi deseñado polo gabinete de Vicente de Cadenas y Vicent, Cronista Real de Armas, tendo en conta tanto a historia de Boimorto como os escudos dos concellos veciños.
Sector primario
O sector primario está representado pola gandería, principalmente bovina de orientación láctea; aínda que a porcentaxe de vacas de carne é superior á media comarcal situándose no 33%. Se nos fixamos na cantidade de bovinos, segundo os datos do IGE, a cantidade mantívose bastante estable sobre as 7000 cabezas dende o ano 2000. No caso das vacas de muxido, as cifras sufriron un descenso pronunciado entre 2002 e 2005, pero dende ese ano, mantéñense estables en algo máis de 2500 cabezas. Agora ben, como a cantidade de explotacións variou dende 375 no 2002 ata 233 no 2017, aumentando a razón de bovinos por explotación de 19 bovinos/explotación no 2002, a 30 bovinos/explotación no 2017. ​
Con respecto á superficie empregada polas explotacións agrícolas, cabe dicir que esta pasou de 5610 ha en 1989, a 6387 ha en 1999 e a 4653 ha no 2009. ​ É dicir, houbo un aumento da superficie empregada entre o 1989 e o 1999, pero unha redución inda maior entre os 10 anos anteriores ao 2009. Esta redución da superficie ten, probablemente, relación coa cantidade de explotacións. Ademais, a cantidade de terra en propiedade reduciuse en máis de 500 ha entre 1999 e 2009, pasando de 3082 ha a 2570 ha. ​miniatura|Refuxio de Ponte Castro, en Arceo, Boimorto
Sobre a superficie destinada a aproveitamentos forestais, tras un aumento de máis do 100% entre o 1989 e o 1999, esta reduciuse nun terzo antes do 2009​. En 2019, hai 964 ha de «especies arbóreas e forestais». ​ A maioría da superficie forestal do municipio está plantada de eucalipto, aínda que resaltan algunhas plantacións de carballos, castiñeiros, cerdeiras e nogueiras. ​
O municipio dispón dun dos sete coutos de pesca do río Tambre, o couto de Ponte Castro, no que se pode pescar troita. Conta cunha lonxitude de 8,5 quilómetros. O límite superior fíxase en Pasos de Mezonzo (límite Vilasantar-Boimorto) e o inferior na Ponte As Vegas (límite Mesía-Vilasantar). ​
Tamén ten dous cotos de caza: Tecor do Barro e Tecor Monte Rebellón ​.
Sector secundario
O sector secundario, industria e construción, é o último en importancia por número de ocupados. Centra a súa actividade en pequenos talleres, carpinterías e na construción. Presenta unha estrutura empresarial de traballadores autónomos ou empresas de dous ou tres traballadores.
Sector terciario
O sector servizos de Boimorto ten un carácter moi tradicional, xa que está baseado case exclusivamente no pequeno comercio familiar. A capital municipal, Gándara, ofrece a maior parte dos servizos. O turismo rural está comenzando a desenvolverse, tendo hoxe en día tres casas de turismo.
Renda per cápita
Segundo datos da Axencia Estatal de Administración Tributaria, Boimorto, cunha renda bruta media de 14 902 €, situouse como o 2586º municipio con maior renda a nivel nacional, e 244º a nivel autonómico​. Isto coloca o municipio como 4º con menos renda dispoñible da provincia da Coruña, só por diante de Toques, Sobrado e Monfero. ​
Dende que a Axencia Tributaria publica información estatística sobre a renda dispoñible, Boimorto experimentou un lixeiro incremento nesta, pasando de 13 664 € no 2013 ​ a 14 902 € no 2016. ​ Isto supón un aumento dun 9,06 % na renda bruta media.
Infraestruturas
Polo territorio do concello pasan dúas estradas autonómicas: a AC-840, que comunica Betanzos con Melide, a AC-234, que parte das Corredoiras (no propio municipio) e finaliza en Arzúa, e a AC-934, que partindo das Corredoiras pasa por Sobrado e remata en Friol, cambiando a súa denominación por LU-934. A primeira das vías é principalmente empregada para chegar a Curtis, Melide ou A Coruña. A segunda destas vías, é útil para ir a Arzúa e Santiago de Compostela (a través da autoestrada A-54). ​ A terceira permite chegar a Sobrado, Teixeiro e Friol​.
Cabe tamén mencionar as 6 estradas provinciais que pasan polo municipio: CP-0602 (Boimorto-Sendelle-Trapa), DP-0603 (estrada Boimorto-Orxal), DP-1001 (As Corredoiras-Mella), DP-1002 (Boimorto-Viladónega), DP-1003 (Boimil-O Gandarón) e DP-1004 (Boimorto-Lanzá)​.
Ademais, as estradas provinciais conducen ás estradas N-547 (Santiago de Compostela-Lugo) e N-634 (Santiago de Compostela-Oviedo), que pasan polos concellos veciños de Arzúa, Frades e Mesía respectivamente.
Rally Terra da Auga
Boimorto é, xunto a Arzúa, O Pino, Boqueixón e Touro, un dos municipios onde se celebra o Rally Terra da Auga. Este rally é a proba que o Campionato de España de Rallys de Terra (CERT) celebra en Galicia. ​
C.F. Boimorto
Creado en 1977 polo entón alcalde, Manuel Regueiro Correa, ​ é o equipo de fútbol máis importante do municipio. En 2019 xoga en Preferente Galicia-Grupo Norte. ​
CPI Armando Cotarelo Valledor
O CPI (Centro Público Integrado) Armando Cotarelo Valledor é un centro público, xestionado pola Xunta de Galicia, que ofrece educación infantil, educación primaria, e E.S.O., onde asisten ademais dos alumnos do concello, os de Sobrado dos Monxes e Vilasantar.
Punto de Atención á Infancia
O proxecto de crear unha gardería comezou no 2007. En 2019, aínda en funcionamento, acolle nenos deste e de varios municipios.
Residencias para a terceira idade
O municipio dispón dunha residencia municipal, e dunha residencia privada.
Tamén dispón dun centro de día, no que se organizan diversas actividades destinadas á terceira idade.
A residencia privada, chamada Residencia Nosa Señora da Magdalena, está situada no lugar de Arentía, na parroquia de Andavao. Creada en 1995, é unha residencia de tipo mixto, é dicir, conta cunha residencia para persoas maiores, e outra para persoas con trastornos de diversa índole. Conta con 50 prazas para persoas maiores.
Administración municipal
Na súa terceira lexislatura como alcalde do municipio, José Ignacio Portos Vázquez renunciou á alcaldía por problemas persoais. Debido a isto, Ana Ledo Fernández converteuse en alcaldesa de Boimorto o 26 de maio de 2014.
Na lexislatura 2015-2019, Gonzalo Concheiro Coello, cabeza de lista da candidatura do PP, presentou unha moción de censura que gañou grazas ao tránsfuga José Balado Casal​, terceiro pola lista do PSOE. A mencionada moción de censura derrocou o ata ese momento alcalde polo BNG, Xosé Luis Rivas Cruz.
Administración xudicial
Boimorto pertence ao partido xudicial nº 8 da provincia da Coruña, con sede en Arzúa.​ A demarcación comprende os municipios xa citados xunto a Melide, O Pino, Santiso, Toques e Touro. ​ Este partido xudicial conta cun xulgado de primeira instancia​.
Ao non dispoñer do xulgado de primeira instancia no seu termo municipal, e tal como indica no artigo 99 da Lei Orgánica 6/1985, de 1 de xullo, do Poder Xudicial, o municipio dispón dun xulgado de paz. ​
Camiño de Santiago
Na Idade Media, vinculado ao mosteiro de Sobrado dos Monxes, por Boimorto pasaba o Camiño do Norte que segundo algúns autores é a ruta xacobea máis antiga e en tempos máis concorrida que o Camiño Francés. O Camiño do Norte chega ao concello polo lugar das Corredoiras, na parroquia dos Ánxeles. De aí, o camiño pasa polas parroquias de Boimil e de Boimorto, onde os peregrinos teñen a opción de continuar cara ao Pedrouzo, no municipio do Pino, ou camiñar en dirección a Arzúa. A primeira das opcións lévaos pola CP-0603, pasa a través das parroquias de Brates e Mercurín, e desemboca no lugar da Mota, no concello de Arzúa. A segunda opción conduce os peregrinos pola CP-0602, que pasa pola parroquia de Sendelle, e desemboca na parroquia da Mella, tamén no concello de Arzúa.
Por esta vía do Camiño de Santiago pasaron 19 040 peregrinos en 2018, o que corresponde cun 5,82% do total de peregrinos que chegaron a Santiago de Compostela​. A partir das estatísticas elaboradas pola Oficina do Peregrino, e sen ter en conta os anos santos (2004 e 2010 na serie histórica mostrada na figura), pódese estimar que a cantidade de peregrinos que pasa polo municipio se incrementa en algo máis de 900 cada ano. Na seguinte gráfica pódese observar a evolución do número de peregrinos que pasan polo Camiño do Norte dende 2004.
{	"version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ {			"name": "table", "values": [ {					"x": 2004, "y": 7117 },				{					"x": 2005, "y": 3843 },				{					"x": 2006, "y": 5378 },				{					"x": 2007, "y": 5871 },				{					"x": 2008, "y": 7035 },				{					"x": 2009, "y": 9183 },				{					"x": 2010, "y": 17954 },				{					"x": 2011, "y": 11729 },				{					"x": 2012, "y": 12919 },				{					"x": 2013, "y": 13393 },				{					"x": 2014, "y": 15089 },				{					"x": 2015, "y": 15828 },				{					"x": 2016, "y": 17289 },				{					"x": 2017, "y": 17836 },				{					"x": 2018, "y": 19040 }			]		}	],	"scales": [ {			"name": "x", "type": "linear", "range": "width", "zero": false, "domain": { "data": "table", "field": "x" }		},		{			"name": "y", "type": "linear", "range": "height", "nice": true, "domain": { "data": "table", "field": "y" }		}	],	"axes": [ {			"type": "x", "scale": "x" },		{			"type": "y", "scale": "y" }	],	"marks": [ {			"type": "line", "from": { "data": "table" },			"properties": { "enter": { "x": { "scale": "x", "field": "x" },					"y": { "scale": "y", "field": "y" },					"y2": { "scale": "y", "value": 0 },					"interpolate": { "value": "monotone" },					"stroke": { "value": "steelblue" },					"strokeWidth": { "value": 3 }				}			}		}	] }
José Juan Pérez Gómez
José Juan Pérez Gómez, coñecido como Caramiñas, nado na Pobra do Caramiñal o 13 de xaneiro de 1891 e finado en Buenos Aires en 1947, foi un xornalista e escritor galego.
Traxectoria
Foi fillo de Santiago Pérez e irmán de Antonio Pérez Gómez. Tiña unha imprenta na rúa Gasset da Pobra do Caramiñal que ardeu en outubro de 1917. Administrador da imprenta dos sucesores de Vicente García Millán, en 1919 publicou o poemario Sonatas.
Emigrou a América e recorreu varios países. Colaborou en La Gaceta de Nova York, da que chegou a ser director en 1921. De regreso a España, colaborou en Galicia. Diario de Vigo, Vida Gallega, Faro de Vigo, El Pueblo Gallego, El Progreso, El Imparcial e El Sol. En 1925 era propietario da empresa de ómnibus Castelo, que comunicaba a Pobra e Noia, mais foi suprimida en xuño dese ano. . Entre 1935 e 1936 administrou a liña de transporte entre a Pobra e Noia. Ao rematar a Guerra Civil exiliouse na Arxentina, onde sobreviviu con moitas dificultades económicas. En Buenos Aires publicou libros divulgativos baixo o pseudónimo José Barbanza na editorial Atlántica, que dirixía Rafael Dieste. Tamén publicou a novela Margarita de Asís.
Os burgueses de Calais
miniatura|350px|Os burgueses de Calais, escultura de [[Auguste Rodin|Rodin no porto francés de Calais.]] Os burgueses de Calais (en Les Bourgeois de Calais) é unha escultura que representa os seis burgueses que en 1347, a comezos da Guerra dos Cen Anos (1337-1453), ofreceron as súas vidas para salvar os habitantes da sitiada cidade francesa de Calais. O escultor Auguste Rodin recibiu en 1885 o encargo de crear un monumento conmemorativo deses homes na cidade. Despois de case catro anos de traballar en bosquexos, a escultura estivo lista en 1888 para finalmente ser rematada e inaugurada en 1895.
Na actualidade hai varias copias desta famosa escultura en todo o mundo.
Castro de Vilardois
O castro de Vilardois é un castro situado no lugar de Vilardois, na parroquia e concello de Curtis.
Morfoloxía
Está situado nun esporón aos pés do río Mandeo. Ten forma case circular duns 100 metros de diámetro cunha soa liña defensiva e foxo.
Ketchup
O ketchup (do inglés, e esta do chinés: k'ē chap, zume de tomate), é un mollo de tomate condimentado con vinagre, azucre e especias.
thumb|120px|Ketchup. 200px|thumb|Sobre monodose de ketchup.
Historia
Ten coma orixe o ketsiap, chinés, un mollo picante que acompañaba o peixe e maila carne mais que non incluía o tomate entre os seus ingredientes. Os ingleses importárono do arquipélago malaio no século XVIII. O ketchup moderno foi ideado polo estadounidense Henry J. Heinz, quen en 1876 engadiu o tomate en dito mollo. Heinz comercializou por vez primeira o ketchup en 1876, anteriormente iniciara a súa actividade en 1869 vendendo ravos en conserva coa novidade do envasado: facíase en tarros de cristal, e era a primeira vez que se comercializaba así. Nun principio usáronse tomates frescos para a súa elaboración, porén máis tarde usáronse tomates en vinagre para unha mellor conserva. A fórmula de conservado procedía da súa nai. A empresa denominouse Heinz & Noble e creouno co seu socio L. Clarence Noble. A empresa foi estendéndose por todo o mundo de xeito que hoxe en día está intimamente asociada ao produto. En 1990 Heinz introduciu nos Estados Unidos o primeiro recipiente de ketchup de plástico reciclábel, espallándose mundialmente.
Etimoloxía
Existen diversas teorías arredor da orixe da palabra «ketchup», mais o certo é que xa en 1711 utilizábase o termo en Inglaterra. O dicionario da Real Academia Galega non recolle o termo. Segundo o Dicionario da lingua española da Real Academia Española a palabra provén do chinés kôechiap, que significa ‘mollo de peixe en escabeche’. Outras teorías mencionan que a verba pode provir de «ke-tsiap» orixinaria da illa Amoy, achegada á China. Existen algunhas outras teorías que coinciden en atribuír a orixe na palabra «kechap» na lingua maia iucateca. A finais do século XVII o nome «ketchup» e mostras do produto chegaron a Inglaterra, onde apareceu publicado na prensa por vez primeira no ano 1690 como «catsup». Tras un século, en 1711, comezou a se empregar o concepto «ketchup».
Na década de 1690 unha beberaxe mesturada de peixe en salmoira foi chamado zume de carpa que en chinés amoi dise (鲑 汁) kê-chiap.
Contido
O principal contido do ketchup é o tomate. A meirande parte do ketchup comercial emprega mollo de tomate concentrado. O ketchup tamén leva azucre, vinagre, sal, herbas aromáticas, cebolas e especias.
Aceptación cultural
O ketchup tense feito moi popular en todos os países, incluído Galiza, e pode terse coma un indicador económico, por exemplo nos Estados Unidos a taxa de penetración nos fogares é do 97%, só por baixo do sal, o azucre e a pementa. Só nos Estados Unidos unha persoa consome tres envases ao ano (case un litro). Convén saber que os hare krishnas non comen encurtidos (coma o cogombro en vinagre) nin proban o ketchup porque contén vinagre, que é un produto fermentado.
Saúde
Algunhas compañías que fabrican este produto están lanzando ao mercado versións light do mesmo, empregando sucralosa ou Stevia rebaudiana no canto de azucre. Deste xeito as persoas con problemas de diabetes ou obesidade poden gozar do ketchup sen maiores preocupacións.
Especúlase que o ketchup podería conter vestixios de glute, o cal sería nocivo no caso dalgunhas persoas con intolerancia ao mesmo (principalmente os celíacos). Motivo polo que existen tamén versións de ketchup sen glute ideais para os mesmos.
Usos
Adoita empregarse polo xeral acompañando patacas frixidas, polo frixido, hamburguesas, hotdogs, sándwichs etcétera. Algunhas persoas emprégana tamén con arroz branco, pasta, cóctel de camaróns; entre outros.
Outros usos (non alimentarios)
Algunhas persoas úsano para limpar obxectos de cobre, como por exemplo os pratos dunha batería.
Iberismo
miniatura|A Península Ibérica vista desde o espazo en xaneiro de 2003 O iberismo é un movemento político e cultural pannacionalista que propugna o achegamento e mellora de relacións a todos os niveis entre Portugal e España e, en último termo, a unidade política dos mesmos. Estes ideais foron promovidos principalmente por movementos republicanos e socialistas de ambos os países, especialmente foi durante o século XIX cando tiveron maior predicamento os ideais nacionalistas de carácter integrador, como o Risorgimento italiano ou a Unificación alemá. O iberismo é un proxecto de construción dun Estado ibérico ao que se quere dotar de entidade política.
Antecedentes xeográficos e culturais
Salvo o idioma vasco, o resto das linguas da península procede do latín, pertencentes ao Grupo Ibero-Romance, as cales fóronse configurando e definindo na época da reconquista. Todos os idiomas da península tiveron influencias procedentes das linguas veciñas. Como exemplo pódese sinalar a palabra esquerda que, procedendo do éuscaro, pasou ao resto dos idiomas ibéricos.
Históricos
miniatura|dereita|200px|Armas dos Habsburgo en tempos da Unión Ibérica. Nótense as armas de Portugal entre as de Castela e Aragón
Durante o Antigo Réxime, os intentos de unión ibérica xurdiron segundo as circunstancias políticas internacionais. Estes intentos se fundamentaban na política matrimonial fomentada desde a Idade Media.
Durante o século XVI, como resultado da morte do rei de Portugal, Sebastián, na Batalla de Alcazarquivir, o seu tío, o rei de España Filipe II, fillo de Isabel de Portugal e xa que logo neto do rei Manuel I de Portugal, fixo valer o seu reclamación ao trono portugués, e en xuño enviou ao Duque de Alba e o seu exército a Lisboa para se asegurar a sucesión. O outro pretendente, Antonio I de Portugal, repregouse ás Azores, onde a armada de Felipe terminou de derrotalo. Deste xeito, desde 1580 ata 1640, cando Portugal se rebelou baixo o liderado de Xoán de Braganza, produciuse a unión da península nunha soa coroa. Xoán IV recibiu un apoio xeral do pobo portugués, e os españois—que tiñan que loitar contra rebelións en moitos dos seus dominios ademais da guerra con Francia—foron incapaces de responder. Os españois e os portugueses mantivéronse nun estado de paz de facto entre 1641 e 1657. Cando Xoán IV morreu, os españois intentaron loitar por Portugal contra o seu fillo Afonso VI de Portugal, pero foron derrotados na Batalla de Ameixial (1663) e a Batalla de Montes Claros (1665), o que levou a España a recoñecer a independencia portuguesa en 1668 polo Tratado de Lisboa.
Historia
O iberismo iníciase como tal no século XVIII, con José Marchena, quen, en l'Avis aux espagnols, deulle á doutrina un corte progresista, federal e republicano. Pero o verdadeiro auxe a prol do iberismo produciuse durante o século XIX.