cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia de México
A Historia de México non fai so referencia os acontecementos ocorridos dende a consolidación de México como tal senón que pese a que o Estado mexicano é algo relativamente recente podemos referirnos á historia acontecida nos seus territorios actuais e ós feitos que axudaron a consolidar a nación mexicana.
Luís Rei
Co nome de Luís Rei podemos referirnos a:
Historia de México
Prehistoria
Os primeiros testemuños de presenza humana no actual territorio de México datan de hai aproximadamente 20.000 anos ; nesta época pequenos grupos de cazadores comezaron a poboar lentamente o continente. Tense a crenza de que xa sabían utilizar o lume e xa fabricaban algunhas ferramentas sinxelas de pedra, coas que curtían roupas de peles e facían obxectos de madeira e óso. Eran nómades e cabía a posibilidade de que se organizaran en familias tanto para a cacería, como para algún outro fin. A estimación fíxose oportuna por mor de que a Terra vivía a súa derradeira glaciación, chamada “Wisconsiniana”, que se iniciou aproximadamente desde hai 70.000 anos até os 18.000 anos. Quizais entre os 22.000 e os 14.000 anos tivo lugar o inicio dunha etapa na que a recolección era máis importante que a cacería. Tamén se cre que a organización social que prevalecía era a familia nuclear, ou de grupos pequenos con relacións moi débiles. Seguía a fabricación de instrumentos de pedra grandes, bastos, elaborados por percusión directa ou indirecta.
Os testemuños máis antigos que se coñecen até hoxe do ser humano de Mesoamérica son os que proporcionan as escavacións de Tlapacoia (situada a uns 25 km ao sueste da cidade de México), que demostran que xa había habitantes alí hai aproximadamente 21.000 anos. O primeiro asentamento de interese foi o da civilización olmeca, que nace na rexión costeira do Golfo de México, ao redor do ano 18.000 e esténdese nos actuais estados de Veracruz e Tabasco. Estímase que sobre o 7.000 a súa poboación puido chegar aos 350.000 habitantes, cunha forma propia de organización social e política, pero sobre todo, cun grande avance cultural, técnico e artístico. As exploracións revelaron tres sitios de grande importancia, até este momento: A Venta, San Lourenzo e Tres Zapotes. A Venta, por exemplo, xa senta as bases do trazado de cidades do altiplano, como serían Teotihuacán ou Tenochtitlán. Outro capítulo que axudou a asentar o trazado foi a extinción dos grandes mamíferos, o cambio do clima de frío ao máis cálido, coa aridez en determinadas rexións, e a elevación xeral do nivel dos mares. A economía desta etapa baseábase na caza de animais pequenos, como coellos e veados, aínda que a recolección continuou cunha maior variedade de produtos: aguacate, millo, cabaza e numerosos froitos de cactáceas. A unidade social fundamental seguía sendo a familia nuclear, aínda que esta xa comezaba a agruparse en bandas formando quizais o primeiro pobo (Tehuacán, Puebla). Nesta etapa evolucionou a técnica de tallar a pedra, coa aparición de puntas de proxectil de pedra de forma foliácea e as acanaladas, que permitían fixar con precisión a punta ao mastro. Entre os anos 7.000 o 5.000 o home comezou a cultivar. As zonas por aquelas parecían localizadas nos vales das lagoas de México para os cazadores de mamuts, que á vez se dedicaban á pesca e recolección de produtos do campo; e os abrigos rochosos do estado de Tamaulipas nos que xa era máis común o cultivo; no especial de millo que comeza a sela dieta do poboadores. O inicio da agricultura é un fenómeno que sufriu unha longa e complexa evolución, caracterizada pola domesticación das gramíneas e outras plantas comestibles, e a creación de aldeas permanentes, en México. Ao final comezouse a cultivar o algodón, co que se fabricaban teas de calidade superior ás que ata entón se obtiñan coas fibras do maguey e do liño. Ademais da domesticación de animais, entre os que se atopaba o itzcuintli, un can comestible.
Mesoamérica
Ao redor do ano 2.500 viuse unha etapa formativa que se caracterizou pola integración da superárea cultural de Mesoamérica. Os diversos grupos que a formaron (maias, teotihuacanos, zapotecas etc.) exerceron unha influencia mutua entre si. Porén, aínda había zonas nas que se daría a coñecida fase "Purrón", á cal pertencen os restos de cerámica antigos de México. As pezas que se atoparon son de formas simples, que imitan cuncas de pedra ou cestos, as cales serían datadas polos arredores dos 1.700 anos. A rexión costeira é unha área plana, sen rochas, e apenas cun macizo montañoso, os Tuxtlas. Non obstante, as obras que maior pasmo causaron á posteridade foron realizadas en xigantescos monólitos. Os artistas olmecas crearon cabezas colosais, altares, estelas e moitas outras pezas que afortunadamente se conservan e nos dan unha idea do tipo físico, desenvolvemento e crenzas do pobo olmeca. Estas obras artísticas, entre outras peculiaridades de importancia que foron adoptadas, móstrannos por primeira vez un concepto básico no pensamento mesoamericano: a asociación dun home con dous animais, como son a serpe e o xaguar, sobre a que volveremos un pouco máis adiante.
Non se trataba de espazos cerrados, como na arquitectura cristiá, senón de monumentos expostos á contemplación desde o exterior. Por iso os seus interiores serán sempre pequenos e de escasa beleza, mentres que no exterior despregará a súa máxima brillantez e perfección. Neste sentido hai que considerar todos os grandes conxuntos arquitectónicos. Os interiores, como xa se dixo, son pequenos e estaban dedicados principalmente a albergar as imaxes dos deuses. Son lugares sagrados, inaccesibles para o pobo, o cal queda no exterior. Para reunir e concentrar o pobo, facíase necesaria a construción de amplos recintos. Hainos na maior parte de cidades ou centros cerimoniais da área, como a gran praza fronte ao templo de Kukulkan en Chichén-Itzá, a cidadela de Teotihuacán, a praza central do Monte Albán ou as prazas de Copán e Quiriguá etc.
Ao carón desas prazas ou ao fondo deses espazos abertos elevábanse os templos, encravados sobre as típicas pirámides escaloadas que se elevan por toda a área mesoamericana. A idea fundamental destas pirámides é a de situar a divindade na elevación que lle corresponde espiritualmente. Os banzos das pirámides e as entradas nos templos quedarían reservadas aos sacerdotes, mentres o pobo, situado en torno á pirámide e como espectador dun drama máis ou menos comprensible, ollaría e adoraría a unha divindade máis agochada que coñecida, máis interpretada polos sacerdotes que querida por eles mesmos. Elevación, grandiosidade, intranxibilidade, son as ideas que presiden o pensamento construtivo das pirámides mesoamericanas. Pero dentro deste carácter haberá que facer algunhas distincións: a pirámide arcaica non chega a unha suficiente elevación e separación do pobo, namentres a pirámide teotihuacana é unha inmensa construción de base ancha e grande peso de liñas. Por outra parte, a pirámide maia do período clásico é sinxela, elegante, liviá, adornada con peites de pedra que lle quitan rixidez e peso. E finalmente, a pirámide do período histórico ou militarista (Tenaiuca), Tenochtitlán, volve á tradición teotihuacana con formas extraordinariamente pesadas e rechonchas.
A maior parte da arquitectura mesoamericana é de carácter eminentemente relixioso. Neste sentido débense interpretar tamén os chamados pazos que, probablemente, estaban destinados a servir de habitación aos sacerdotes. Exemplos destes pazos témolos no Palenque, Uxmal, Teotihuacán etc. É neste lugar onde se pode situar o nacemento da columna e a pilastra. Esta columna ou pilastra terá caracteres definidos en Tula (no templo de Tlahuizcalpantecuhtli) e é na civilización tolteca na que estende o seu uso ata lugares tan afastados entre si como A Queimada (Zacatecas), Chichén-ltzá (Yucatán) ou Mitla (Oaxaca). A típica columna tolteca é a representación dunha serpe emplumada, cuxa cabeza serve de base ao corpo, con plumas de quetzal, é o fuste, e cuxa cola, con cascabeis, constitúe o capitel. Con este aspecto ían florecendo no altiplano central cidades comas as de Cholula e Teotihuacan, da que se di que era o prototipo de cidade mesoamericana, na que se deu en varias etapas. A área comezou a poboarse cara o ano 200 A.C. Nela atopáronse ruínas de templos, pazos e grandes prazas, cun abarcamento duns 20 Km². Pódese dicir que as construcións máis importantes son: a pirámide do Sol (que mide 222 m. do leste ao oeste, 225 m. do norte ao sur e presenta 64 m. de altitude), e a pirámide da Lúa (que mide 147 m. do leste ao oeste, 118 m. do norte a sur e 45 m. de altitude). Os murais ao fresco foron moi abundantes nesta cidade.
A sociedade teotihuacana era unha sociedade teocrática, estaba conformada por distintas clases sociais entre as que dominaban os sacerdotes e militares, as clases baixas eran os habitantes dos barrios de artesáns, os comerciantes e os agricultores de terras comunais. Estímase que a súa decadencia puido suceder entre o 650 e o 700 D.C. Estas cidades estaban intimamente ligadas entre si e a súa influencia estendeuse a Oaxaca, Guatemala, O Taxín e o occidente de México. No centro da área oaxaqueña está rexida polo Monte Albán, cidade zapoteca cuxa influencia cultural chegou até Cholula e Huexotzinco sobre os anos 700. Na área maia, en costas do Golfo de México, nas zonas do Panuco, Tancahuitz, O Ébano e Tamposoque, floreceron centros cerimoniais huaxtecos cos seus típicos edificios de plantas circulares ou de esquinas redondeadas. Na área tiveron importancia as cidades de Curutarán, Apatzingan, Xiquilpan e Zinapécuaro; de todas estas culturas falaremos máis adiante.
A cultura olmeca
dereita|miniatura|Cabeza Olmeca no Museo de Villahermosa. Entre os anos 1 500 e 1 200 a.C. comézase a coñecer na parte sur de Veracruz e no norte de Tabasco a situación da área central da cultura Olmeca, cuxa palabra ten o significado de "poboador do país do hule". A zona é rica en recursos naturais, polo que a caza e a pesca eran a súa principal ocupación, máis que a cría de animais domésticos (cans e guaxolotes). Canto á forma de labrar a terra, prevaleceu a agricultura de roza, que consiste en desmontar a vexetación da terra e sementar. A arte olmeca tivo a súa máxima expresión na escultura. Resaltan as cabezas monumentais, feitas en bloques de basalto de máis de dous metros de altitude e case 30 toneladas de peso. Os sitios olmecas mellor coñecidos son: San Lourenzo (tamén chamado Tenochtitlan) e Tres Zapotes na rexión de Veracruz; e A Venta, na rexión de Tabasco.
Consideran os historiadores que habería a posibilidade de que politicamente estiveran constituídos como cidades-estados, cun certo grao de autonomía. Internamente, comprobouse a existencia de clases sociais e unha formación menos homoxénea que a doutros pobos. Unha das principais achegas dos olmecas ao coñecemento foi a utilización do calendario e do número cero nas matemáticas, feito que resulta revelador dun alto grao cultural.
Pódese dicir que os olmecas foron unha cultura "nai", xa que dela se desprenderon, dunha ou outra forma, as culturas que floreceron nas demais rexións de Mesoamérica e que, no conxunto, viviron durante uns nove séculos. A máis poderosa de todas elas, e cunha maior transcendencia, é a que se desenvolveu en torno a Tehotihuacán. Localizada nos vales de México e Puebla, converteuse na maior civilización urbana do Novo Mundo, e no gran centro relixioso de toda Mesoamérica alcanzando até máis de 100.000 habitantes. O seu poder superou a orde relixiosa e entrou na órbita política, convertendo a Teotihuacán nun estado imperialista, con incursións até Oaxaca e Guatemala. Neste momento xorden cidades suburbanas que converten a toda a rexión nunha zona metropolitana baseada no poderío militar e político, a influencia relixiosa e a riqueza do comercio. Como se acostuma dicir, “todo o bo, dura pouco”; por causas aínda descoñecidas deron fin a un dos grandes centros culturais, Tehotihuacán, co que se iniciou a caída das maxestosas cidades do clásico. As hipóteses de desastres agrícolas, pestes e invasións doutros pobos non serviron para xustificar o derrube, polo que se pensou en graves problemas sociais que acabaron en revolucións xeneralizadas en todo o territorio mesoamericano. O Taxín, Monte Albán e Xochicalco, que foron centros inferiores, aproveitaron esta caída para constituírse en focos de influencia.
Os toltecas, os maias e os otomís
As migracións de grupos culturalmente menos desenvolvidos, co contacto e o enfrontamento cos pobos xa asentados. En consecuencia os Otomís cunha cultura inferior á mesoamericana ocupan o val do Mezquital e a cunca de México (ocorría isto entre os anos 650 o 900), onde recibiron influencias dos pobos veciños. Os Tolteca-Chichimecas, pobos nahuas procedentes probablemente dos territorios de Xalisco e Zacatecas, tamén iniciaron a invasión do territorio no que aumentarían a súa cultura e dominarían por un longo período a política dos novos estados. Seguíase nunha etapa militarista, coa formación de imperios. O comercio foi unha actividade fundamental que, ademais de permitir o intercambio de produtos e materias primas, facilitaba o contacto cultural. Destas altitudes xa parece a introdución da metalurxia.
En toda a rexión costeira do Golfo de México e na continua extensión cara o norte xurdiron culturas locais, emparentadas cos maias, cos antigos olmecas e cos grupos do altiplano. Estes grupos deixaron á posteridade soberbios monumentos e belas obras de arte, como é o caso da pirámide do Taxín. Mentres tanto, noutras rexións, como a do Val de Oaxaca, florecía a cultura mixteca e espallábase a zapoteca, descendentes tamén dos olmecas, que deixaron testemuños tan fermosos como o Monte Albán, Mitla ou Yanhuitlán. A época que foi desde os anos 950 ata os 1325 foi clasificada na maioría do estado de México como un movemento migratorio e de invasións dos pobos de cultura inferior cara os demais pobos xa asentados noutras épocas; trouxo consigo a revitalización da cultura, a organización de novos estados reitores con poder militarista, o espallamento da metalurxia e a aparición dos códices de escritura ideográfica, que segundo os historiadores, serviron de base aos documentos coloniais. Con todo isto, perdurou unha sociedade estratificada na que a maioría da poboación se dedicaba en boa parte ao labradío, mantendo as clases de dirixentes integradas por administradores, militares e sacerdotes. A organización política preponderante xiraba en torno a cidades aparentemente independentes, pero na realidade estaban xerarquizadas a partir de unións hexemónicas de tres ou catro estados poderosos que dominaban varias zonas, as cales debían de pagar fortes tributos. Este tipo de relacións políticas mantíñaos en constante estado de guerra; que abarcaba o dominio de redes comerciais e o control dos tributos como papel importante. Por outra parte, estaba a relixión, que creaba un incentivo místico, ao favorecer as campañas militares esixindo un constante sacrificio de prisioneiros de guerra aos deuses.
Como xa se dixo antes, a área maia da zona central decaeu e os seus habitantes emigraron á península do Iucatán, que sufriu o forte desenvolvemento, en parte, a unha forte influencia do centro de México. Pero no cegados o redor do ano 1200 sofre unha notoria decadencia de novo no canto cultural e a política. Na área huaxteca xorden centros como O Tamuín e Castelo de Teaio, que acompañaban o florecemento da cidade de O Taxín. Co decaemento na área oaxaqueña de Monte Albán, permitiuse a sucesión de cidades zapotecas como as de Cuilapan, Zaachila, Teotitlán do Val e Iagul. Nesta época os conquistadores mixtecos ocupan os centros cerimoniais dándolle boa importancia á cidade de Mitla e a outras, onde se sofre a fusión das culturas zapoteca e mixteca permitíndolle un novo rexurdimento. Cara o Oeste os poderosos Tarascos crearon estados capaces de resistir os temibles conquistadores mexicas. Xa anteriormente, nos anos 900, grupos de nahuas que entraran no altiplano estenderon o seu dominio desde o actual estado de Hidalgo ata o estado de Guerrero, tendo a Tula por cidade principal. Unha cidade gobernada polo semihistórico e semilendario rei (deus) Quetzalcóatl (coñecido co seudónimo da “serpe emplumada”). A lenda di que este deus (Quetzalcóatl) enfrontouse ao deus Tezcatlipoca; tras unha intensa batalla, Quetzalcóatl decide marchar cara ao leste, coa premisa de que volvería. Os toltecas, influídos pola cultura dos grupos de tradición teotihuacana, crearon unha nova cultura que os seus descendentes nahuas consideraron moi importante, en realidade tan só foi un laino reflexo da gran civilización do período Clásico. A súa organización militarista levou a influencia até a afastada Chichén-Itzá, onde as normas arquitectónicas do centro de México fixo a adaptación de Quetzalcóatl baixo o culto a Kulkulcán, sen contar a mestura da combinación da tradición maia da que recibe o nome de culto. A caída de Tula dá herdanza e poderío a Tenaiuca e Azcapotzalco, pero a entrada de novos grupos exteriores, acaudillados por Xólotl (ao redor do ano 1244), recibe o dominio da cunca lacustre dando orixe ao estado vasalo de Aculhuacan. Neste apoxeo estamos, e xa sometidos os habitantes da zona maia, os iucatecas na cidade de Maiapán.
Os aztecas
Retomando as liñas anteriores e, nun momento no que os chichimecas estaban sometidos a unha aceleración no ritmo cultural xunto cun nacente poderío que topaba coa resistencia dos tepanecas de Azcapotzalco apoiados polos chalcas e os culhuas, chega á rexión dos lagos un grupo de labregos e pescadores que falaba un idioma náhuatl que buscaba un medio adecuado para as súas actividades. Sobre o ano 1276 chegan a Chapultepec, pero ao ser unha zona estratéxica foron expulsados polos pobos xa asentados no val, polo que pasaron a ser vasalos dos tepanecas e a establecerse en Culhuacán e Acolhuacan, dándoselles a liberdade ao loitar contra o señor de Xochimilco. O último destes pobos era os Mexicas ou Aztecas, que se viron na obriga de buscar un lugar onde poder fundar unha cidade. A peregrinación viña en base dunha lenda do deus Huitzilopochtli, segundo a cal poderían facer a cidade alí onde visen unha aguia pousada nun nopal comendo unha serpe. Isto ocorreu nun illote do lago Texcoco (ou Tetzcoco). Era o ano 1325 e fundaron un pequeno pobo de nome México-Tenochtitlán. Os aztecas comezaron a intervir con decisión na vida política e militar dos demais pobos da cunca, aínda que nun principio o fixeron en calidade de mercenarios. No 1338 un grupo de mexicas funda tamén a cidade de México-Tlatelolco (mais o termo non está suficientemente claro, pois aparece baixo os termos de Texcoco e Tetzcoco). En pouco máis de cen anos xa se libraran do dominio tepaneca (era o ano 1430). Coa construción da cidade de Tlacopán (a que tamén se chamou Tacaba), os aztecas formaron a Tripla Alianza, coa que se inicia o período de consolidación e expansión polo Val de México. Corría o ano 1470 cando se fixo a reconstrución do Templo Maior e de importantes monumentos, como a Grande Pedra do Sol, e a Pedra de Tizoc na cidade de Tenochtitlán.
miniatura|esquerda|Calendario azteca orixinal no Museo de Antropoloxía da Cidade de México.
En menos de cen anos, os aztecas e os seus aliados estendéronse primeiro polo altiplano central e despois cara as costas. Dominaron parte dos actuais estados de Puebla, México, Oaxaca, Veracruz, Hidalgo, Guerrero, Morelos e o Distrito Federal. Na agricultura usaron o sistema de rego e a roza, ademais do cultivo intensivo en Chinampas. O millo seguiu a exercer de alimento básico da poboación. Os aztecas dividíanse en dúas clases: Os seus mercadores percorreron as principais rutas comerciais. Porén, o sistema de suxeición, que establecía pesadas cargas políticas e tributarias sen haber fusión a un grande estado trouxo un clima de descontento que facilitaría a conquista española. O imperio azteca estivo, ao parecer, gobernado por 12 emperadores desde a súa fundación no 1325 que se atribuíu a Tenoch até o ano 1520 no que tivo a dous (Cuitláhuac nun principio e Cuauhtémoc como derradeiro). Non obstante, a situación estaba máis ou menos calmada cando reinaba Moctezuma II Xocoiotzin, até que un día... .
Mamila
A mamila (do latín mamilla, -ae, diminutivo de mamma, -ae ‘peito’), ou popularmente bico do peito e bico da teta, é unha prominencia da mama na que se abren os condutos mamarios (ou galactóforos), por onde sae o leite na muller e nas femias dos mamíferos. No caso dos animais domésticos denomínanse tetos.
Comprende a unión dos condutos mamarios, a abertura para a saída do leite e a aréola, parte máis escura ao redor desta prominencia.
A aparencia das mamilas está relacionada con varios factores como a cor da pel, o tamaño das mamas, a taxa de engraxamento, a exposición ao sol, o estado emocional, a sensación de frío, a idade e a fase de lactación.
Exploración
Unha das formas de descubrir algún síntoma de cancro da mama é facer o autoexame, apalpándose as mamilas. Aperte suavemente a mamila de cada mama, cos dedos polgar e indicador. O aparecemento de secreción abundante ou sanguinolenta deberá ser comunicado inmediatamente a un médico.
Mamila nos machos
Desde a concepción e até a 14ª semana de xestación, todos os fetos humanos teñen a mesma aparencia, independentemente do sexo. Despois deste período, os fetos xeneticamente machos comezan a producir hormonas masculinas, como a testosterona. Como a femia é o punto de partida básico, até a 14ª semana, as mamilas xa están formadas.
A partir de entón, as mamilas dos machos non se desenvolven. Aínda así, algúns poden presentar unha condición denominada xinecomastia, na que se forman tecidos de graxa ao redor das mamilas, dándolles un aspecto similar ao peito feminino. Isto pode ocorrer sempre que os niveis de testosterona baixan, sexa pola toma dalgúns medicamentos, sexa por causas naturais, como o envellecemento, obesidade ou puberdade.
Dión Casio
Traxectoria
Naceu en Nicea de Bitinia (actual Iznik), na península de Anatolia, actual Turquía. Pertencía a unha gran familia senatorial, pois era fillo do influente patricio Casio Aproniano, cónsul en 191, senador e gobernador de varias provincias, e descendía por parte materna de Dión de Prusa. O seu nome completo quizais fose Lucio Casio Dión. O nome de Cocceiano quizais fose engadido en época bizantina, debido a unha confusión con Dión de Prusa.
Seguiu unha exitosa carreira senatorial, rango que obtivo baixo o emperador Cómodo. Ocupou sucesivamente o cargo de pretor en 194, consul suffectus en 204 ou 205, curator de Pérgamo e Esmirna ao redor dos anos 217 e 218, procónsul de África cara ao ano 222, legatus Augusti pro praetore de Dalmacia e Pannonia Superior baixo Alexandre Severo e cónsul ordinario no ano 229. En 235 renunciou á vida pública e retirouse a Nicea para proseguir alí os seus estudos.
Dión viviu unha época turbulenta. Tanto el como os seus compañeiros senatoriais amedrentáronse ante a tiranía dos emperadores e lamentaron a ascensión ao trono dunha serie de homes aos que consideraban uns simples arribistas e en Pannonia tivo que enfrontarse á indisciplina militar. Todas esas experiencias foron evocadas no relato que fai da súa propia época e tiveron moito que ver na idea que se fixo dos tempos pretéritos.
Obra
miniatura|Historia romana A súa obra máis famosa é Historia romana (en grego, Ρωμαϊκή Ἰστορία Rhōmaikē Historíā), escrita en grego, que abrangue preto de mil anos de historia, desde a fundación da cidade en -753 até o ano 229. Consta de oitenta libros, moitos dos cales chegaron até a actualidade en resumos de Zonaras e Xifilino de época bizantina. É, xunto con Herodiano, o escritor máis importante dos séculos II e III, pero a súa obra sempre se viu envolta na polémica. Moitos o tachan de «mentireiro». En certo xeito teñen razón. Ao ser senador, non vía con bos ollos a ascensión ao poder que tiñan os équites, que serían, desempeñando a función de prefecto do Pretorio, os que en moitas ocasións chegarían a ter o auténtico poder en Roma, en contraposición co Senado, que queda apartado a un segundo plano, máis como algo representativo que como un poder fáctico.
Por ese motivo, en moitos dos seus relatos sobre emperadores, sobre todo na dinastía Severa, leva a contraria a ditos emperadores. Por exemplo, no referente á Constitutio Antoniniana, promulgada por Caracalla ao redor de 215, arremeteu contra o emperador por conceder a cidadanía romana a todos os habitantes do imperio, non sendo os escravos, pero algunhas páxinas máis adiante el mesmo apoia a decisión de dar dita cidadanía.
A data de composición da Historia romana, obra para cuxa composición empregou dez anos en recoller material sobre acontecementos anteriores á morte de Severo (211) e outros doce en redactala, é polémica, pero, seguindo ao propio Dión, a máis lóxica é a de 202. A súa ausencia de Italia impediulle continuar cos sucesos posteriores á morte de Severo e soamente puido resumir o reinado de Alexandre Severo. Concluíu a obra co relato da súa propia saída da vida pública.
Dión tamén conta (LXXII, 23) que, tras unha breve obra sobre os soños e portentos que presaxiaron a ascensión ao trono imperial de Septimio Severo, emprendeu a redacción primeiro dunha historia das guerras desencadeadas tras a morte de Cómodo e despois a da historia de Roma, pero non se conserva ningunha das súas primeiras obras nin dos tratados históricos que lle atribúe a Suda (léxico bizantino).
Lama de Paio
O topónimo galego Lama de Paio pode referirse a:
Miguel Alvariño
Traxectoria
Comezou a practicar tiro con arco no club Sílex da súa vila natal. Campión galego en diversas ocasións e categorías, o seu primeiro resultado de importancia a nivel estatal foi a medalla de bronce no campionato cadete de 2011. Repetiu esa medalla dous anos máis tarde, en 2013, xa en categoría absoluta. Internacionalmente, foi bronce por equipos no Grand Prix de Francia de 2012, e prata no mundial da categoría júnior na modalidade de parellas mixtas, a canda Mirene Etxeberría.
En 2014 clasificouse para representar a España nas probas da Copa do Mundo, e participou por primeira vez no campionato de Europa, que se celebrou en Armenia. En 2015 gañou a medalla de ouro na categoría individual na primeira edición dos Xogos Europeos, celebrada en Bakú, mentres que obtivo a medalla de prata disparando por España na competición por equipos.
Recibiu unha bolsa da Fundación Telefónica para prepararse para participar nos Xogos do Río, en 2016. Xa no Brasil, caeu nos dezaseisavos de final contra o coreano Lee Seung-yun. Conseguiu tamén unha praza para os Xogos Olímpicos de 2020, pero tralo adiamento destes por mor da pandemia de COVID-19, a Federación Española volveu poñer en xogo a praza, sendo esta para Dani Castro, tamén pontés e compañeiro seu no Sílex. En xuño de 2021 proclamouse campión de España, tras derrotar na final a Yun Sánchez.
En xuño de 2022 proclamouse en Múnic campión de Europa de tiro con arco na modalidade de recurvo, despois de derrotar nas semifinais a Dani Castro e na final ao alemán Florian Unruh. Ademais, conseguiu a medalla de prata na competición por equipos, na que participou con Dani Castro e Pablo Acha, ao perder a final contra o equipo italiano.
Plaça de l'Almoina
Foi praza maior da cidade romana, onde se situaba o foro. Alí construíse a primeira basílica visigoda, convertida despois en mesquita e posteriormente renovado coma templo cristiá.
Despois da Reconquista recibiu o nome de praza da Fruita (froita) e praza da Llenya (leña), polos mercados que aí se celebraban.
Ligazóns externas
Percorrido pola praza
Astilleros José Valiña
Astilleros José Valiña é unha empresa galega adicada ao deseño, construción e reparación de buques.
Historia
Foi fundado en 1951 nas Xubias. Para a construción e reparación de barcos de pesca. Tamén facía equipamento naval. En 2008 vendeu os terreos nos que estaba á inmobiliaria Isoman para facer unha zona residencial que non chegou a construírse. Pasou a traballar nas instalacións de Varaderos de La Coruña, anteriormente Cercagrande, na dársena de Oza.
Valiña ocupou a dársena de Oza ata 2014, cando rematou a concesión da autoridade portuaria. Ocupaba entón 22.000 metros cadrados. Instalacións abandonadas e que quedaron en ruína. A empresa segue a traballar no polígono da Grela, nunhas instalacións de 8.800 metros cadrados de superficie. Son obradoiros de mecanizado e calderería adicados á fabricación de máquinas e equipos navais e industriais.
Congreso Ornitolóxico Internacional
Funcións
Entre outras, a principal función desta asemblea é a de fixar a clasificación científica das aves.
Reunións
O primeiro congreso realizouse en 1884, e seguiuse celebrando de forma irregular até 1926, desde cando se reúne periodicamente cada catro anos, coa excepción dos dous correspondentes ao período da segunda guerra mundial e á súa inmediata posguerra.
Unión Internacional de Ciencias Biolóxicas
A Unión Internacional de Ciencias Biolóxicas (UICB), en inglés International Union of Biological Sciences (IUBS), é unha organización non gobernamental sen ánimo de lucro fundada en 1919, que promove as ciencias biolóxicas a nivel internacional. Foi membro fundador do Consello Internacional para a Ciencia.
Lama Grande
O topónimo galego Lama Grande pode referirse a:
1918
Acontecementos de maior duración
miniatura|O pailebote Constantino Candeira en 1918, nel estivo embarcado Manuel Antonio en 1926 e 1927.
Outros
Historia ano a ano
Andrés Pan Vieiro
Andrés Pan Vieiro, finado na Coruña o 12 de decembro de 1984, foi un perito agrícola e político galego.
Vida persoal
Casou con Sara Vázquez García.
Paula Janza Muñiz
Traxectoria
Licenciada en Dereito pola Universidade de Santiago de Compostela. Foi presidenta de Novas Xeracións do Grove, presidenta local do PPdeG, vicesecretaria xeral de Organización de Novas Xeracións de Galicia e membro do Comité Executivo Rexional do Partido Popular de Galicia. Nas eleccións municipais de 1999 foi elixida concelleira do Grove, e ocupou o cargo de tenente de alcalde. Foi deputada do Parlamento de Galicia dende o 18 de xuño de 2002, substituíndo a María Martín Alonso. Traballou para conseguir compromisarios para Xosé Cuíña. A principios de 2006 anunciou o seu abandono da política.
Manel Loureiro
Manel Loureiro Doval, nado en Pontevedra o 30 de decembro de 1975, é un avogado e escritor en castelán de literatura fantástica.
Traxectoria
É fillo de Manuel Loureiro Adán, que foi alcalde do Concello de Cotobade.
Abellón (macho da abella)
miniatura| Os abellóns, abáboros ou abázcaros son as abellas machos da colmea; desenvólvense en celas máis grandes cás obreiras, de 8 milímetros de diámetro e proceden de ovos sen fecundar (partenoxénese). Nacen aos 24 días da posta, a cela operculada é facilmente recoñecible xa que sobresae por ser máis avultada que a dunha obreira. Cando se lles permite estirar panais ás obreiras sen cera estampada é factible que constrúan panais con celas propias de abellóns, nos cales a raíña depositará ovos non fecundados que darán orixe a abellóns. É importante que o apicultor non leve marcos con celas de abellóns á cámara de cría en virtude de que a reprodución destes é inversamente proporcional á produción de mel. As abellas manteñen naturalmente proporcións de abellóns elevadas, con respecto á necesaria na práctica apícola, destinada á produción de mel.
Os abáboros aparecen normalmente na primavera, perdurando en toda a estación reprodutiva da colonia, primavera-verán-comezo de outono, sempre que existan raíñas sen fecundar; o tempo de vida da abella macho é de aproximadamente 3 meses. Se o fluxo de alimento é escaso as abellas obreiras expulsan os machos, os cales acaban morrendo de frío ou fame fóra da colmea. As colmeas con raíñas virxes toléranos ata a fecundación da mesma.
A fecundación da abella raíña ou abella mestra prodúcese no voo de fecundación ou voo nupcial, que normalmente as raíñas repiten en dúas, tres e ata en cinco oportunidades. Copulando en pleno voo para caeren ao pasto moitas veces xuntos. Logo da cópula o abáboro morre dado que se desprende o seu aparello xenital. As raíñas copulan con ata 15 abáboros, asegurándose deste xeito unha variabilidade xenética (debido á poliandria: varios pais) que terá a prole. A raíña garda no interior do seu abdome o esperma dos diferentes machos cos que copulou. Os abáboros non posúen aguillón, xa que este é en realidade un colector de ovos modificados.
As funcións do abáboro na colmea
Fecundar a raíña: aos 12-24 días do seu nacemento, están maduros para o apareamento, as aletas que suxeitan o aparello xenital da raíña deben estar alaranxadas. Realizan a diario grandes percorridos en busca de colmeas cunha raíña virxe.
No voo nupcial, o abáboro máis forte fecundará a raíña, xa que el é o que a alcanza máis facilmente no seu voo vertical. Adoitan ter lugares específicos onde se pousan durante o día á espera dun voo de fecundación, e se non conseguen fecundar unha raíña, vagarán dunha colmea a outra. Este comportamento convérteos en importantes transmisores de enfermidades.
Producir calor: póusanse sobre os cadros con cría para substituíren as obreiras ama de cría na produción de calor e quentaren así a cría, de xeito que as obreiras poden exercer para outras funcións.
miniatura|Abellóns e obreiras Repartir néctar: os abellóns realizan a trofalaxe, que é a conduta de repartir alimento entre as obreiras, provendo alimento ata a 50 obreiras. O néctar, con gran porcentaxe de auga, debe pasar varias veces polo bocho das obreiras para chegar a ser mel, desta forma, os abáboros contribúen á elaboración do mel.
Os abellóns son facilmente recoñecibles por varias características: os seus grandes ollos que se tocan se os observamos desde a parte superior, maior tamaño, abdome rectangular longo e robusto e un voo ruidoso. Nas fotografías é posible comparar o tamaño dos ollos dun abáboro e unha obreira. Os seus ollos ao ser grandes permítenlle ter un amplo campo de visión; é sen dúbida a caste que mellor ve, xa que deben poder localizar as femias virxes no voo de apareamento. Teñen a lingua moi curta, o cal lles impide libar o néctar, por iso son alimentados polas obreiras. Non teñen corbícula no terceiro par de patas como as obreiras, o que lles impide o transporte de pole ou própole. Ao non posuíren glándulas odoríferas poden entrar a calquera colmea, xa que as abellas obreiras encargadas da vixilancia da colmea non poden identificalos como membros da colonia ou elementos espurios. Non teñen aguillón.
Elixir abáboros que un quere que fecunden unha raíña
Se un seleccionou unha colmea mansa e quere que este carácter (transmitido polos abáboros) prevaleza, pódese establecer unha zona de fecundación. Para iso as colmeas que un pretende que acheguen os abáboros deben estar saturadas deles. O apicultor deberá instalar marcos con celas de abellóns na cámara de cría destas colmeas, polo menos 60 días antes da fecundación das raíñas, nacidos os abellóns aos 24 días, e madurados sexualmente nun tempo similar, estaremos en condicións de saturar cos exemplares elixidos unha zona de fecundación, tendo deste xeito maior probabilidade de apareamento.
Outro método para a elección da xenética dos abáboros é a inseminación artificial da abella raíña con seme destes. O seme obtense cunha xiringa de fecundación especial, apertando o abdome dos abáboros sexualmente maduros.
Arxentinoideos
A dos arxentinoideos (Argentinoidei) é unha suborde de peixes teleósteos da orde dos osmeriformes.
Canle Oude Delft (Delft)
A canle Oude Delft (en galego: "canle vella de Delft") é a máis antiga das canles que sucan a vila surholandesa de Delft, nos Países Baixos. Corre en sentido norte a sur e atravesa a parte occidental da cidade. A canle dálle o nome, tamén, á súa rúa anexa.
Arxentinoideos
Son peixes mariños que viven frecuentemente en augas profundas.
Canle Oude Delft (Delft)
Historia
miniatura|esquerda|A canle Oude Delft preto da [[Igrexa vella de Delft|Igrexa Vella, en 1923]] É probable que a antiga delf (unha palabra do neerlandés antigo que significa "canle") fose escavada arredor do ano 1100, cando a cidade de Delft aínda non existía, e daquela serviría para liberar os terreos circundantes do exceso de humidade. Supuña unha ampliación dunha parte do sistema de canles do río Gantel, que une as vilas de Monster e Poeldijk.
Arxentinoideos
Etimoloxía
O nome científico da suborde está formado sobre a base da raíz do seu xénero tipo, Argentina, coa adición do sufixo do latín científico -oidei, un dos usados para formar os nomes das subordes de animais.
Canle Oude Delft (Delft)
Historia
Cando a finais do século XII se escavou unha segunda gabia paralela á primitiva, empezáronse a utilizar, para as diferenciar, os nomes de Oude Delft e Nieuwe Delft ("canle nova"). Tanto no seu límite norte coma no sur, ambas as canles estaban unidas por un estanque.
Arxentinoideos
Clasificación
A suborde comprende dúas superfamilias, coas familias que se indican:
Canle Oude Delft (Delft)
Historia
Os terreos intermedios entrambas as canles, que foron reforzados e elevados coa arxila retirada durante a escavación da segunda canle, constituíron a base da futura cidade de Delft. Nesa zona comezaron a establecerse os comerciantes máis prósperos e levantáronse grandes mansións, algunhas delas aínda hoxe conservadas e dotadas da consideración de monumento nacional Rijksmonument.
Edificios principais
miniatura|O edificio do antigo [[Legermuseum (Delft)|Legermuseum, na canle Oude Delft]] Estes son algúns dos edificios máis importantes situados ás beiras da canle Oude Delft:
Theremin
miniatura|dereita O theremin é un dos primeiros instrumentos musicais electrónicos. Foi inventado en 1919 polo físico e músico de nacionalidade rusa Lev Serguéievich Termen, quen máis adiante afrancesaría o seu nome a Léon Thérémin. O deseño clásico consiste nunha consola que garda o mecanismo do instrumento, con dúas antenas. Execútase achegando e afastando a man a cada unha das antenas correspondentes, sen chegar a tocalas. A antena dereita adoita ser recta e en vertical, e serve para controlar a frecuencia ou ton: canto máis preto estea a man dereita da mesma, máis agudo será o son producido. A antena esquerda é horizontal e con forma de bucle, e serve para controlar o volume: canto máis preto da mesma estea a man esquerda, máis baixa o volume, e viceversa.
Unhas das primeiras e máis coñecidas intérpretes deste instrumento foi Clara Rockmore.
Triceratops
O triceratops (que significa literalmente "cara con tres cornos") é unha especie de dinosauro que viviu no período Cretáceo tardío en América do Norte. Medía uns 3 metros de altura e 9 de lonxitude. Tiña unha alimentación herbívora, e comía todo tipo de plantas.
Era un dinosauro moi robusto, cunhas moi boas defensas:
miniatura|dereita|As cargas dos triceratops debían de ser temibles, pois chegaba a correr 35 km/h, apuntando cos seus cornos cara ós seus inimigos.
Os machos combatían entre si polo control das femias, pero nestes combates os cornos estaban á marxe, pois só se utilizaban empurróns e loitas cos cornos trabados. Porén, está demostrado que estes combates chegaban a unha gran violencia, pois a paleontoloxía atopou numerosas placas óseas de triceratops fracturadas.
Salva Sevilla
Salvador Sevilla López, nado o 18 de marzo de 1984 en Berja (Almería), é un futbolista español. Xoga de centrocampista e o seu equipo actual é o Real Club Espanyol de Barcelona.
Ferran Hurtado Sanchis
Ferran Hurtado Sanchis, nado en Tavernes Blanques o 6 de marzo de 1913 e finado en Manresa o 15 de novembro de 2001, foi un pintor, delineante, profesor e crítico de arte valenciano.
Traxectoria
Residiu en Manresa desde comezos da década de 1940. Licenciado en pintura e debuxo, foi discípulo de Ricardo Verde Rubio e Martín Vidal Corella.
Foi profesor de debuxo no Instituto Lluís de Peguera e na Escola de Artes e Oficios en Manresa.
Exerceu a crítica e divulgación da arte a través de artigos, conversas en radio e conferencias. As súas obras están no museo de Igualada e o Museo Rexional de Manresa.
Foi autor e co-autor de libros de texto na súa especialización docente. Na década de 1960 escribiu, polo menos, tres libros coa Editor Cosmos chamado Dibujo, Dibujo Lineal e Metodología de dibujo.
A súa primeira exposición foi en Manresa, no Teatro Kursaal de Manresa en 1942. Fixo exposicións individuais (por exemplo en La Plana de l'Om) e colectivas.
Vida persoal
Casou coa pintora Amparo Díaz Fernández.
Mosteiro (homónimos)
dereita|miniatura|Claustro do [[mosteiro de Samos.]]
Un mosteiro é un edificio habitado por persoas relixiosas dunha determinada orde ou congregación. Como topónimo pode referirse a:
Inés e Bianca
Inés e Bianca é unha ópera en catro actos con música de Marcial del Adalid e libreto en italiano de Achille de Lauzières. Composta en 1878, Inés e Bianca marca o inicio da terceira e última etapa compositiva do compositor coruñés. É considerada a primeira grande ópera galega.
En 1981 a partitura foi redescuberta pola compositora, pianista, musicóloga e editora Margarita Viso Soto, no arquivo da Real Academia Galega. Vinte anos despois Viso Soto, xunto co compositor Juan Durán iniciaron o proceso de reconstrución da obra, que culminou en 2007 coa estrea dalgúns fragmentos en versión reducida de solistas e piano no paraninfo da Universidade da Coruña.
Antecedentes
Inés e Bianca foi composta en 1878, nunha época moi produtiva para Marcial del Adalid, aproximadamente catro anos despois do nacemento da súa única filla, María, a quen dedicou moitas das súas últimas obras. Un ano antes da súa composición, en 1877, comezaron a publicarse os seus Cantares viejos y nuevos de Galicia, unha serie de cancións que sería capital no desenvolvemento do xénero da melodía galega ao influenciar os novos compositores galegos que as tomaron como modelo.
Composición
Inés e Bianca está encadrada no último período da súa carreira, composta tan só tres anos antes do seu falecemento, e é unha das obras principais. Este último período, caracterizado polo emprego de elementos do folclore galego, é definido por Laura Touriñán Morandeira como "social-identitaria" ou "territorial-identitaria" en oposición ao termo "nacionalista", ao non existir ningún tipo de vinculación política de Marcial del Adalid nin un interese por construír unha identidade galega a través da música.
As orixes da ópera remóntanse á composición por parte do compositor coruñés dunha zarzuela chamada Pedro Madruga con libreto de Fernando Fulgoso, escritor e membro do corpo de Arquivos e Bibliotecas e estudoso da historia, que quedou inacabada logo da morte de Fulgoso en 1873. Desta zarzuela só se conservan algúns fragmentos, e deles Adalid reutilizou canto menos parte da súa música para a ópera posterior. Ao non dispoñer de libretista, Adalid decidiu encargar un novo libreto a Achilles de Lauzières para escribir unha ópera. Lauzières, quen coñecía ben o xénero, debeu considerar que o traballo co compositor galego podería resultar en éxitos e popularidade. En palabras de Felip Pedrell:
Estrea
Estaba previsto que a ópera se estreara no Théâtre des Italiens de París en 1878, con todo, a estrea non se chegou celebrar, xa que a compañía dirixida por Leon Escudier atravesaba unha dura crise que acabou por desencadear na súa disolución.
Esquecemento e recuperación da obra
miniatura|200px|Entrada ao reitorado da [[Universidade da Coruña. No paraninfo estreouse Inés e Bianca.]] A partitura da ópera conservouse no arquivo da Real Academia Galega ata o ano 1981, cando a compositora, pianista, musicóloga e editora Margarita Viso Soto, destacada estudosa da figura de Marcial del Adalid, descubriu a obra, da cal tan só se conservan algúns fragmentos esquecidos.
En 2001, logo dun longo traballo de investigación e análise da ópera realizado por Margarita Viso Soto, a musicóloga e Juan Durán iniciaron o proceso de reconstrución da obra. Ao compositor vigués correspondeulle a reconstrución dos catro fragmentos perdidos da partitura, entre eles o final da obra.
A reconstrución de Inés e Bianca foi presentada o 10 de xaneiro de 2007 no Paranínfo da Universidade da Coruña coa participación da soprano Laura Alonso, o tenor Pablo Carballido e a pianista Irina Moriatova. A súa estrea oficial tivo lugar o 21 de abril dese mesmo ano no mesmo escenario.
Características
De acordo con Juan Durán, nesta partitura o compositor coruñés creou unha partitura dentro do modelo romántico da grande ópera cunha obra merecedora de situarse no repertorio á par das grandes óperas do seu tempo. Polas súas características e a súa cronoloxía ten sido considerada a primeira grande ópera galega.
Estruturalmente Inés e Bianca está dividida en catro actos simétricos que transcorren en interiores e en exteriores, situando á acción e á música "entre o lírico e o épico, cun grande equilibrio e orixinalidade".
No que respecta ás voces, o compositor vigués cualifica os papeis solistas como "verdadeiramente ambiciosos no vocal, de soprano e tenor", mentres que os coros salientan pola súa gran presenza escénica. Acompañados dunha masa orquestral na que as fanfarras adoptan un papel protagonista co emprego de ata seis trompetas.
Tiranosauro
O tiranosauro (Tyrannosaurus; que significa literalmente "réptil tirano") é un xénero extinto de dinosauro terópodo do clado dos coelurosauros. A especie Tyrannosaurus rex (onde rex quere dicir "rei" en latín), tamén chamada T. rex ou coloquialmente T-Rex, é unha das máis coñecidas dos grandes terópodos. O tiranosauro habitou no que no presente é o oeste de América do Norte, e que outrora era unha illa continente chamada Laramidia. Os tiranosauros tiñan unha distribución máis ampla ca outros tiranosáuridos. Descubríronse fósiles nunha gran variedade de formacións xeolóxicas que datan do Maastrichtiano, o sexto e último estrato do período Cretáceo, hai entre 68 e 66 millóns de anos. É o último membro coñecido dos tiranosáuridos, e está entre os últimos dinosauros non aviares que existiron antes da extinción dos dinosauros.
Lama Redonda
O topónimo galego Lama Redonda pode referirse a:
Tiranosauro
Como o terópodo máis arquetípico, o tiranosauro é un dos dinosauros máis coñecidos dende comezos do século XX, aparecendo en numerosos filmes, anuncios, selos postais e diversos outros medios.
Tórax
miniatura|250px|Tórax humano nunha vista anterior: diante e no centro, o [[esterno. Nos lados vense as costelas e detrás, en segundo plano, a columna vertebral dorsal.]]
O tórax é a parte do corpo humano que está entre a base do pescozo e o diafragma. Contén os pulmóns, o corazón, grandes vasos sanguíneos como a arteria aorta (ascendente, arco e descendente), a vea cava inferior, a cadea ganglionar simpática de onde saen os esplácnicos, a vea ácigos maior e menor, o esófago, o conduto torácico e a súa división é o mediastino.