cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Crácidos
Evolución
Estudos do ADN mitocondrial e ADN nuclear dos crácidos indican que o grupo puido orixinarese a finais do Cretáceo. Porén, as liñaxes máis modernas, non pasaron por un proceso de especiación até o eoceno.
A diferenciación entre as especies dos xéneros Crax, Nothocrax, Pauxi e Mitu, e entre as dos xéneros Aburria e Pipile, foi causada, seguramente, polos cambios na paisaxe de Suramérica, principalmente debido á elevación da cordilleira dos Andes, o que determinou os cursos actuais dos ríos.
Rabaceira, Lousada, Pedrafita do Cebreiro
Rabaceira é un lugar da parroquia de Lousada no concello lucense de Pedrafita do Cebreiro, na comarca dos Ancares. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 17 habitantes (8 homes e 9 mulleres).
Simijaca
Simijaca é un concello do departamento de Cundinamarca, Colombia, que se atopa na provincia de Ubaté, a 135 km de Bogotá.
Toponimia
O topónimo Simijaca, en muysc cubun (lingua muisca) significa «peteiro de curuxa».
Historia
esquerda|miniatura|285x285px|Templo parroquial da Inmaculada Concepción de Simijaca. Na época precolombiana, o territorio do concello estaba habitado polos indíxenas sutas e simijacas, que pertencían ó pobo muisca. Estes foron sometidos polo conquistador español Hernán Pérez de Quesada en 1541. En 1548, o franciscano Frei Luis Zapata de Cárdenas creou a Parroquia de Simijaca logo de efectuar unha visita pastoral á Parroquia de Susa. A dirección da Parroquia foi encomendada ós pais dominicos de Chiquinquirá.
O Oidor Luis Enríquez, por auto de 14 de agosto de 1600 proferido en Cucunubá, fundou o actual poboado de Simijaca, formado polos indios de Simijaca, os de Fúquene e os de Nemoguá.
Lemland
Lemland é un municipio de Finlandia situado na rexión de Åland. En 2018 a súa poboación era de 2 028 habitantes. A superficie do termo municipal é de 965,30 km2, dos cales 852,07nbsp;km2 son auga. O concello ten unha densidade de poboación de 17,91 hab./km².
Ferrari Berlinetta Boxer
A Ferrari Berlinetta Boxer é unha serie de modelos de automóbiles deportivos producida polo fabricante italiano Ferrari entre os anos 1973 e 1984. Pertence ó segmento de deportivos con motor traseiro 12L, tracción traseira e dous asentos. Os motores de 4'4 e 4'9 litros teñen 344 e 360 cabalos de potencia.
Lemland
Limita cos cancellos de Föglö, Jomala, Lumparland, Mariehamn e Sund, todos eles no arquipélago das Åland.
O concello é unilingüe en sueco.
Ortzemugak begietan
Ortzemugak begietan é o sexto álbum de estudio do grupo musical vasco Ken Zazpi. Foi lanzado ó mercado no ano 2010.
Anxos Sumai
María Anxos Sumai García, nada en Oeste (Catoira) o 29 de novembro de 1960, é unha documentalista, tradutora e escritora galega.
Traxectoria
Estudou na Universidade de Santiago de Compostela (USC) Xeografía e Historia e especializouse en Biblioteconomía, Arquivística e Documentación. Dende 1985 traballa como bibliotecaria e documentalista na Biblioteca Nodal e no Museo Provincial de Pontevedra. Tamén coordina a Área de Documentación do Consello da Cultura Galega.
Colaboradora de distintas publicacións nos anos oitenta e noventa, a súa actividade literaria desenvólvese na rede dende o ano 2001 no portal culturagalega.org, onde tivo as seccións Anxos e diaños, con Roberto Ribao, Anxos da garda e Crítica da memoria pura. Colaborou na segunda etapa da revista Guía dos Libros Novos coa sección "Hemisferio Oeste" (2003-2004) No Diario Cultural da Radio Galega tivo o espazo “Somos perigosamente normais”.
Café
230px|miniatura|Cunca de café. miniatura|230px|Grans de café torrado. Denominase café a unha bebida (infusión) que se elabora co gran torrado e posteriormente moído da cafeeira (Coffea) ou planta do café. A bebida é altamente estimulante, pois contén cafeína. Por extensión tamén se coñece como café o establecemento público no que se serven estas bebidas.
É orixinario do Oriente Medio, pero espallouse por outras rexións, como Suramérica (Brasil, Colombia) e algúns países de África. O café de maior recoñecemento é o café de Colombia.
O cultivo do café atópase amplamente difundido nos países tropicais e subtropicais. Chama particularmente a atención o caso do Brasil, porque concentra pouco máis dun terzo da produción mundial (véxase máis adiante). Os grans do café son un dos principais produtos de orixe agrícola que se comercializan nos mercados internacionais e a miúdo supón unha gran contribución aos títulos de exportación das rexións produtoras. O cultivo do café está culturalmente ligado á historia e ao progreso de moitos países que o produciron por máis dun século.
En España, Portugal e Río da Prata é frecuente o consumo de café torrado ou torrefacto (torrado en presenza de azucre). Adoita tomarse como almorzo ou na sobremesa logo das comidas, e é unha das bebidas sen alcohol máis socializadoras en moitos países. Existen case tantas formas de preparar esta bebida como consumidores pero a máis popular, separadamente de tomalo só, é a que leva leite, aínda que tamén se lle adoita engadir crema ou nata, leite condensado, chocolate ou algún licor. Sérvese habitualmente quente, pero tamén se pode tomar frío ou con xeo.
A industria do café move hoxe en día 70.000 millóns de dólares ao ano, cifra superada unicamente polo petróleo no que se refire a exportacións a escala mundial, segundo a revista Investigación e Ciencia.
Hoxe en día, máis de vinte e cinco millóns de leiras familiares nuns oitenta países cultivan ao redor de quince mil millóns de cafeeiras, cuxa produción termina nos 2 250 millóns de cuncas de café que se consomen a diario.
Historicamente son lugares de encontro social, de conversas literarias e intercambios culturais como os coñecidos Café Gijón, en Madrid ou o Café Tortoni de Buenos Aires.
Etimoloxía
A palabra café procede da palabra de orixe turca qahvé, considérase que tomado do árabe qawha, denominación do viño tamén aplicada ao café, que non ten por que provir da provincia de Kaffa.
Botánica do arbusto do café
miniatura|esquerda|Cafeeira (Coffea arabica)
Cafeeira
As cafeeiras son arbustos das rexións tropicais do xénero Coffea, da familia das rubiáceas. Teñen follas perennes e opostas que baixo un pouco de sombra crecen mellor. Comunmente cultívanse nas rexións tropicais e ecuatoriais, onde sempre é primavera ou verán. A época de floración é ao comezo da tempada de choivas; as súas flores son brancas e perfumadas. Logo de oito ou nove meses aparecen os froitos, que son bagas vermellas, brillantes e carnosas que asemellan ás cereixas. Con cada choiva florecen. Razón pola cal pódense atopar flores, froitos verdes e froitos maduros simultaneamente, feito polo que se debe ter moito coidado no momento de recoller os froitos.
Orixe en Etiopía e Arabia
miniatura|Café en [[Palestina cara 1900. Tarxeta estereoscópica de Keystone View Company.]] A primeira orixe desta bebida é incerta, e existen diversas versións ao respecto. Unha explicación podería ser que proceda da rexión de Kaffa, en Etiopía, onde a planta xurdiu orixinariamente. Os grans de café importáronse por vez primeira dende Etiopía ata o Iemen. Unha historia lendaria (e posiblemente un mito) é a do sufí iemenite, coñecido de forma mística por Shaikh ash-Shadhili. Dise que, cando viaxaba por Etiopía, atopouse con cabras cunha vitalidade infrecuente, e despois de probar os froitos que estaban a comer, sufriu o mesmo efecto. Un mito similar atribúelle o seu descubrimento a un coidador de cabras chamado Kaldi quen levou unhas mostras de follas e de froitos a un mosteiro -ou a un santo musulmán, dependendo da versión-, onde os monxes probaron o brebaxe, preparado en base aos froitos, e tomábano para evitar quedar durmidos nos oficios nocturno.
Unha teoría atribúe aos devanceiros dos oromo ser os primeiros en recoñecer o efecto enerxizante do café: mesturarían con graxa os seus grans moidos e formado boliñas para usalas como racións en expedicións guerreiras. Aínda que a distribución das cafeeiras en África suxire que a planta crecía en forma silvestre ou en cultivos ao longo do continente desde a Antigüidade, non hai probas directas que permitan situar estes primeiros cultivos nin que tribos o usaban como estimulante..
Os datos arqueolóxicos dispoñibles hoxe en día non permiten afirmar o uso ou coñecemento do café antes do século XV: o proceso de elaboración da bebida, longo e complexo, explica quizais o descubrimento tardío das virtudes das sementes da cafeeira, pouco atractivas inicialmente. Dita primeira referencia narra que o café sería levado desde Etiopía o Iemen -onde os sufís usábano para permanecer espertos durante as súas oracións-, para posteriormente estenderse a Arabia. Chamóuselle entón qahwa (قهوة), que significa vigorizante.
Expansión no mundo musulmán
miniatura|200px|Sobre a entrada dunha cafetería de [[Leipzig hai unha representación escultórica dun home con traxe turco recibindo unha cunca de café de mans dun xove.]] O consumo de café foi prohibido na Meca en 1511 e no Cairo en 1532, pero debido á súa gran popularidade, este decreto foi axiña retirado.
Ameaza para a orde pública?
Na Meca, o 20 de xuño de 1511, o emir Khair Bey observou a un grupo de homes bebendo café. Observou as características particulares e xuntou a un grupo de doutores e xuristas para decidir se a bebida se axustaba ao Corán, que prohibe toda forma de intoxicación. Como observa Antony Wild, é fácil esquecer que o café é unha potente droga, cuxa introdución necesita dun consenso cultural, pero non dun consenso médico en Occidente. Por iso, axitados debates acompañaron aos inicios da introdución do café no mundo islámico. O entusiasmo era tal que unha lei turca da época sobre o divorcio precisaba que unha muller pode divorciarse do seu esposo se este non chegaba a proporcionarlle unha dose diaria de café.
Deste xeito, Khair Bey fixo pechar todas as cafeterías, levando a cabo ademais unha campaña de desinformación contra os prexuízos do café, cando se decatou de que as críticas contra o seu poder proviñan de bebedores de café. A pechadura das cafeterías causou rebelións, o que incitou ao gobernador de Exipto a cancelar a prohibición. O consumo de café puido entón proseguir o seu desenvolvemento. En 1554 abriuse a primeira cafetería en Istambul. En 1630 había xa un milleiro de cafeterías no Cairo. En 1650, un peregrino musulmán, Baba Budan conseguiu sete plantas na India que plantou en Mysore e cuxas plantas descendentes subsisten aínda hoxe. Os musulmáns, celosos das súas plantas de Coffea arábica, prohibiron a súa exportación-
Introdución en Europa e no Novo Mundo
miniatura|200px|Kofetarica (A bebedora de café), de [[1888. Óleo sobre lenzo de Ivana Kobilca (1861–1926), no Museo Nacional de Liubliana.]]
O café foi introducido por vez primeira en Inglaterra na década de 1430 polo profesor grego Ioannis Servopoulos, que traballaba en Oxford. Grazas aos esforzos dos ingleses e da compañía holandesa das Indias, a distribución de café estendeuse por toda Europa no século XVI. O café chegou o resto de Europa ao redor do ano 1600, grazas aos mercadores venecianos. A prohibición volveu de novo a Europa, trala apertura das cafeterías e, curiosamente, polas mesmas razóns, é dicir, por crer que a inxesta de café desenvolve o espírito crítico, favorecendo probablemente os intercambios intelectuais entre consumidores. Cando no século XVII chegou por primeira vez o café a Europa, algúns sacerdotes católicos chamárono unha amarga invención de Satanás, pois o vían como un posible substituto do viño, o cal, na súa opinión, fora santificado por Cristo. Aconsellouse ao Papa Clemente VIII prohibir o café, pois representaba unha ameaza dos infieis. Logo de habelo probado, e para resolver o dilema relixioso, este último bautizou a nova bebida, declarando que deixar só os infieis o pracer desta bebida sería unha mágoa, facéndoo así aceptable para os católicos. O café foi ben recibido polos monxes polas mesmas razóns que os imáns: permite manterse esperto durante moito tempo e manter o espírito limpo.
No sur e oeste de Europa observouse unha maior tolerancia. Na década de 1650 comezou a ser moi importado e consumido en Inglaterra, e comezáronse a abrir cafeterías en Oxford e en Londres. A primeira cafetería en Londres abriuse en 1652.
As cafeterías convertéronse en lugares onde naceron as ideas liberais, debido á visita frecuente a eses lugares (onde, por certo, distribuíanse panfletos) por parte de filósofos e letrados. En 1676, esta axitación incitou ao fiscal do rei Carlos II de Inglaterra a pedir a pechadura das cafeterías, citando crimes de ofensa contra o propio rei e contra o reino. As reaccións en contra de tal decisión foron tales que o edicto de pechadura debeu revogarse. Os fluxos de ideas alimentadas polo café modificaron profundamente ao Reino Unido. Había máis de dúas mil cafeterías, segundo un rexistro do ano 1700. A famosa compañía de seguros Lloyd's of London foi na súa orixe unha cafetería (Lloyd's Coffee House), fundada en 1688.
En 1670 abriuse a primeira cafetería en Berlín. En París, o café Procope foi o primeiro en abrir, en 1686, inventando unha nova forma de preparar o café: facendo pasar auga quente a través dun filtro con café xa moído.
A historia das soadas cafeterías de Viena comezou coa Batalla de Viena de 1683. A mediados do século XVIII todas as cidades europeas tiñan cafeterías, e en 1734 Johann Sebastian Bach compuxo o súa soada Cantata do café (BWV 211), nunha de cuxas escenas unha moza pídelle ao seu pai que, se a castiga, non o faga prohibíndolle o café, e di que, se se casa, o seu marido deberá permitirlle bebelo.
O café estivo prohibido en Rusia, con penas ata de tortura e de mutilación. E, cando a policía tsarista atopaba a algunha persoa presa dunha crise nerviosa, atribuíallo ao café.
miniatura|esquerda|22opx|Motín do té en Boston, 1773. O café cruzou o Atlántico en 1689, coa apertura do primeiro establecemento en Boston. A bebida gañou popularidade e obtivo o rango de bebida nacional, despois de que os rebeldes lanzaran ao mar o té sobretasado pola coroa británica durante o motín do té en Boston. Esta operación clave preparouse na cafetería Dragón verde.
O café comezou a cultivarse nas colonias inglesas, en particular en Ceilán, pero as plantacións foron devastadas por unha enfermidade e finalmente substituídas por plantaciones de té. En 1696, os holandeses fixérono cultivar en Indonesia e en Xava. En 1714, o capitán de infantería Gabriel Mathieu de Clieu ocultou un esgallo dunha planta de café ofrecida por Holanda ao rei Luís XIV de Francia e conservada nos invernadoiros reais para establecelo nas costas do Monte Pelée en Martinica, en Santo Domingo e Guadalupe. Cincuenta anos máis tarde, contábanse 19 millóns de plantas en Martinica. miniatura|Lata de café da primeira metade do século XX. Da colección do Museo del Objeto del Objeto (MODO). Os holandeses levaron sementes á Güiana Holandesa e de alí á veciña Güiana Francesa. A primeira plantación no Brasil estableceuse en 1727 con plantas subtraídas da Güiana Francesa malia fortes medidas de seguridade impostas polas autoridades coloniais. A súa industria dependía da práctica da escravitude, que se suprimiu en 1888.
En 1784 os misioneiros capuchinos levaron as primeiras sementes de café a Venezuela desde o Brasil mentres que a Colombia chegaron desde as Antillas Francesas. Os primeiros cultivos en pequena escala rexistráronse nos últimos tempos coloniais, sobre todo no departamento de Magdalena, en 1785.
Lahti
Lahti (en sueco Lahtis) é unha cidade da rexión de Päijänne Tavastia (Finlandia). A cidade ten unha poboación de 102.358 habitantes (2012), o que a converte na oitava cidade máis grande de Finlandia.
Café
Introdución en Europa e no Novo Mundo
Cando o café alcanzou as colonias estadounidenses, non tivo inicialmente tanto éxito como había ter en Europa, xa que os colonos víano como un pobre substituto do alcohol. Con todo, durante a Guerra da Independencia, a demanda de café aumentou ata tal punto que os distribuidores tiveron que agrupar as escasas existencias e subir os prezos drasticamente; parte diso debeuse á dispoñibilidade reducida de té dos mercadores británicos. O consumo de café entre os estadounidenses aumentou durante principios do século XIX, trala Guerra de 1812, que acabara co acceso ás importacións de té, e a gran demanda durante a Guerra da Independencia, así como moitos adiantos na tecnoloxía para a elaboración da bebida cimentou a posición do café como un produto diario nos Estados Unidos.
En Colombia as primeiras plantacións a mediana escala rexistráronse en 1808 en Cúcuta e en 1813 Ignacio Ordóñez de Lara foi o primeiro en contar cun cultivo de 7.000 paus de café. Na rexión do Cundinamarca foi Tyreel Moore en 1867 quen estableceu os primeiros cultivos e Mariano Ospina Rodríguez no departamento de Antioquia. No Departamento de Caldas no chamado eixe cafeteiro colombiano os responsables foron Eduardo Walker na xurisdición da La Cabana e Antonio Pinzón en Águila e para 1890 o café constitúese en base da economía rexional. En 1886 Simón López estendeuno á cidade de Pereira de onde partiu a expansión do cultivo a zonas do Quindío e ao Valle del Cauca.
Lahti
Historia
Lahti conseguiu o recoñecemento de cidade en 1905, aínda que se coñece a súa existencia dende 1443. O seu desenvolvemento remóntase á construción da liña de ferrocarril que une as cidades de Helsinqui e San Petersburgo, construída en 1870 e tamén grazas ao asentamento de refuxiados da Guerra de Inverno que enfrontou a Finlandia e Rusia no século XX.
Café
Introdución en Europa e no Novo Mundo
En España, a finais do século XIX e principios do XX, tamén os intelectuais comezaron a reunirse en cafeterías, algunhas das cales a día de hoxe son auténticas institucións: Café Gijón (Madrid, 1888), Café Novelty (Salamanca, 1905) ou o Café de Fornos (Madrid, 1907) entre outros.
Hai estudos actuais que se realizaron en relación co café e os súas implicacións sociais, como o elaborado por Anthony Giddens, respecto do cal inclúese unha breve descrición
"Socioloxía do café...
Lahti
Cultura
A programación musical anual de Lahti inclúe eventos como o Festival de Órgano de Lahti, Jazz na praza do mercado e o Festival Sibelius.
Café
Introdución en Europa e no Novo Mundo
1. Valor simbólico: para moitos occidentais a cunca de café pola mañá é un rito persoal, que se repite con outras persoas ao longo do día.
2. Utilización como droga: Moitos beben café para darse un "empuxón adicional". Algunhas culturas prohiben o seu uso.
Lahti
Deporte
Lahti é moi coñecida por organizar anualmente a Copa do Mundo de deportes de inverno, a Salpausselän kisat. Os eventos de saltos de esquí do Salpausselän kisat forman parte do Nordic Tournament.
Nos Xogos Olímpicos de 1952, foi a sede das roldas preliminares do torneo de fútbol.
Café
Introdución en Europa e no Novo Mundo
3. Relacións sociais e económicas: o cultivo, empaquetado, distribución e comercialización do café son actividades de carácter global que afectan a diversas culturas, grupos sociais e organizacións dentro desas mesmas culturas, así como a miles de individuos. Gran parte do café que se consome en Europa e os Estados Unidos impórtase de Suramérica.
4. Desenvolvemento social e económico anterior: As "relacións en torno ao café" actuais non sempre existiron. Desenvolvéronse gradualmente e poderían desaparecer no futuro."
Popularidade en Occidente ata os nosos días
miniatura|220px|O café xamaicano Blue Mountain é un dos cafés máis caros do mundo. Durante o século XVIII, a bebida faise popular en Europa, e os colonos europeos introducen o cultivo do café en numerosos países tropicais, como un cultivo de exportación para satisfacer a demanda europea. No século XIX, a demanda en Europa era a miúdo superior á oferta e estimulou o uso de distintos substitutos cun sabor similar, como a raíz da chicoria (véxase a sección sobre substitutos).
Lahti
Deporte
Lahti conta tamén cun equipo profesional de hóckey sobre xeo, os Pelicans, un club de fútbol, o FC Lahti, e un de baloncesto, o Namika Lahti. En xullo e agosto de 2009, Lahti acolleu o 18º World Masters Athletics Championships, unha competición anual de atletismo destinada a mulleres e homes de 35 anos ou máis.
Café
Popularidade en Occidente ata os nosos días
Os cafés gourmet son preparados case exclusivamente con variedade de alta calidade de café arábica, e entre os grans de arábica máis finos do mundo utilizados para preparar café expreso están o Blue Mountain de Xamaica, o colombiano Supremo, o Tarrazú de Costa Rica, o Antiga de Guatemala e o Sidamo de Etiopía.
Plantacións
miniatura|Distribución xeográfica dos diferentes cultivos (r: robusta, a: arábica, m: robusta e arábica). miniatura|Plantación de café en Colombia.
Aínda que a imaxe das plantacións de café se asocie a miúdo coa de inmensos terreos que se poden atopar en diversos países, a produción mundial de café provén, ao redor dun 70%, de explotacións principalmente familiares de superficie inferior a dez hectáreas, ata xeralmente por baixo de cinco hectáreas.
Ao tratarse de pequenos agricultores, o cultivo do café dá traballo a un enorme número de persoas, xa que a recolección, moi raramente mecanizada, require un tempo de man de obra importante que constitúe a parte fundamental do custo de produción Así pois, só no Brasil, estímase que hai ao redor de 220.000 plantacións de café que dan traballo a máis de 3.5 millóns de persoas.
Unha cafeeira nova necesita tres a catro anos para comezar a producir froitos, alcanzando a súa maior produtividade aos seis ou oito anos. A continuación o arbusto pode vivir numerosas décadas, pero é comercialmente viable só ata os vinte e cinco ou trinta anos. A copa rebáixase para evitar un excesivo desenvolvemento en altura.
As plantacións poden facerse completamente ao descuberto, o que facilita a organización das operacións de cultivo e aumenta a produción frutal ao aproveitar ao máximo a radiación solar, a condición de que non haxan outros factores limitantes como a fertilidade do chan, a dispoñibilidade de auga, entre outros; con todo ten a desvantaxe de diminuír a lonxevidade da planta e de requirir fertilizantes e pesticidas. Por outra banda, as plantacións poden facerse a semisombra -fálase de café de sombra-, o que mellor se corresponde coa autoecoloxía da especie, pero reduce a produtividade e complica a xestión. Hai numerosos métodos de cultivo de sombra, desde a plantación directa en bosque ata combinacións de árbores de refuxio, cortados en función da fase de frutificación das cafeeiras ou ata sistemas de policultivo. As plantacións de sombra inducen xeralmente unha mellor biodiversidade, aínda que moi variable en calidade segundo os sistemas empregados e en relación ao estado inicial natural.
Colleita
miniatura|Traballador colleitando café en Costa Rica. Cando os froitos chegan á madurez -de sete a nove meses logo da floración para o arábica, nove a once meses para o robusta—, pode comezar a colleita do café. Esta época varía de acordo ao clima e a altitude; por exemplo, en Xava prodúcense tres colleitas anuais, polo que a recolección esténdese practicamente durante todo o ano, mentres que no Brasil a colleita realízase de maio a setembro e en Colombia de marzo a abril e de novembro a decembro.
A recolección realízase principalmente en forma manual e selectiva, recollendo só os grans de café maduros e evitando danar as xemas das ramas, o que implica ter que repasar en varias oportunidades o mesmo arbusto, pero que obtén as mellores variedades de café. O traballador vai deixando os grans recolectados nun cesto que leva atado á cintura; cando o cesto enche, baléirase nuns costais (sacos) que o mesmo traballador transporta á zona de recollida. Alternativamente ao desgrane selectivo, realizase unha técnica de «sobado», que está desaconsellada porque dana a planta e reduce a súa produtividade.
Outra forma de recolección é o raspado ou despalillado da rama da cafeeira, que arrinca todos os froitos, independente da súa madurez, polo que se debe seleccionar con coidado o momento da colleita de xeito de maximizar a cantidade de froitos no seu punto. Os froitos caen sobre o chan ou sobre lonas; logo sepáranse por venteo as impurezas que puidesen caer. A presenza de froitos verdes producen un café máis acedo, pero isto pódese evitar se se separan devanditos froitos do recolectado.
No Brasil e Hawai tamén se usa a colleita mecanizada, que se basea principalmente en facer vibrar as ramas ata que os froitos caen.
Unha vez cosechados os froitos, tamén chamados «café cereixa», deben procesarse extraendolle a polpa e a mucilaxe e así obter o gran recuberto polo pergameo, denominado «café pergameo» ou «café verde».
Método seco
miniatura|Proceso do café a través do método seco en Panamá. Emprégase o proceso seco para o café robusta e gran parte do café arábigo do Brasil, Etiopía, Haití e Paraguai e parcialmente en Ecuador e a India. Os froitos esténdense en tendais de cemento en capas de 8 centímetros de espesor que deben removerse varias veces ao día; durante a noite, os froitos deben amontoarse e cubrirse cunha lona. Así sécanse os grans ao sol, durante dez a vinte días, ata que se obtén un 12.5% de humidade, é o chamado «café bóla». Devandito café é unha bóla de cor castaña escuro en cuxo interior resoan os grans.
O café bóla pasa ao proceso de pilado, onde se moe para eliminar a capa exterior: epicarpio, mesocarpio e endocarpio. O gran resultante denomínase «café natural» ou «café ouro». Os desperdicios poden servir como combustible, como alimento para os animais ou compostaxe.
Método húmido
miniatura|Clasificación dos grans por separación en cubas de auga. miniatura|Despolpado do café. Por outra banda, o proceso húmido utilízase en Colombia, Costa Rica, Guatemala, O Salvador e Kenya.
Os grans maduros mergúllanse en auga para eliminar os máis liviáns e o lixo, logo procésanse en máquinas despolpadoras para quitar a capa exterior e parte da mucilaxe que se atopa debaixo desta. A despolpadora debe estar calibrada de acordo ao tamaño do gran para evitar que o café resulte danado en proceso. Obtense por unha banda parte o chamado «café baba» -que é o gran recuberto polo pergameo e parte da mucilaxe-, e a polpa, que pode usarse como compostaxe.
Deseguido, é necesario fermentar o café baba nos tanques respectivos. Este proceso encimático descompón as capas remanentes de mucilaxe e dura tipicamente vinte e catro horas, dependendo da temperatura ambiental. A auga mucilaginosa, chamada augas meles, é un afluente que pode causar serios problemas de contaminación, se se descarga directamente aos arroios ou ríos.
Logo dun lavado final, o café agora chamado «vitela», sécase ao sol ou artificialmente. Logo, o café se descascara para quitar a capa prateada e a de vitela, producindo o café en gran «limpo» ou «verde» que se comercializa internacionalmente.
A maior parte do café verde do mundo pasa por algún tipo de proceso de lavado, entre eles a maioría do café de calidade superior.
O proceso húmido require unha gran cantidade de auga e pode provocar serios problemas de contaminación. Pódese reciclar a maioría de caudal para economizar auga, e, ao facer isto, concéntrase o contido de enzimas na auga, para o proceso de produción de polpa, e isto facilita a fermentación. A auga utilizada para o lavado final pode verterse directamente aos ríos, pero o outro afluente debe pasar polos pozos de filtración.
Despois do secado ou o lavado, o gran de café atópase aínda encerrado no núcleo do froito (o endocarpio): é o café coque (logo de secado) ou o café parche ou vitela (logo de lavado). É necesario clasificalo, co fin de eliminar calquera faba descomposta, descolorada ou danada. A selección pode mecanizarse, nas instalacións industriais, con axuda de cámaras con CCD, pero esta operación faise a miúdo manualmente, nos países en desenvolvemento.
O café pode conservarse protexido pola súa propia casca durante un certo tempo. Algunhas colleitas ata se envellecen para mellorar o sabor do café.
A última operación de preparación, que permite obter o café verde, consiste en descascarillar mecanicamente os grans. Logo, o café descascarase para quitar a fina capa prateada (o tegumento) e a de vitela, producindo o café en gran «limpo» ou «verde» que se comercializa internacionalmente. As cascas recupéranse e utilízanse como combustible.
Son os grans secos ou lavados, xa descascarillados, os que se comercializan nos mercados internacionais.
Semi-húmido
O semi-húmido é un proceso híbrido cun uso moi limitado no Brasil, Costa Rica e Sumatara/Célebes. Pásase a cereixa a través dun anciño para eliminar a pel e parte da polpa como no proceso húmido pero o produto resultante é secado ao Sol e non fermentado nin cepillado.
Clasificación
Unha vez que o café se secou e pasa a ser café verde, clasifícase a man ou a máquina para quitar as impurezas e os grans malos ou deformes. Ademais, o café tamén é clasificado por tamaño.
Puído
Algúns grans de café púense para quitar a pel de prata. Isto faise para mellorar o aspecto dos grans.
miniatura|220px|Café verde almacenado en sacos.
Almacenamento
O café verde é bastante estable se se almacena de forma correcta. Debe gardarse en contedores que transpiren -a miúdo algún tipo de saco de fibra- e mantéñano seco e limpo.
Envellecemento
Todo o café, cando foi introducido en Europa, viña do porto de Moca, no que se coñece hoxe en día como Iemen. Para importar os grans a Europa, o café ía en barcos nun traxecto moi longo rodeando o continente africano. Estas longas viaxes e a exposición ao aire do mar cambiaba o sabor do café. Unha vez que o Canle de Suez foi aberto, o tempo do traxecto cara a Europa reduciuse enormemente e comezou a chegar café cuxo sabor non fora alterado. En certa medida, este café máis fresco foi rexeitado porque os europeos afixéronse ao sabor anterior.
Para intentar lograr un sabor parecido ao anterior, parte do café envellecíase en grandes almacéns ao aire libre nos portos durante seis ou máis meses nun intento de simular os efectos das longas viaxes en mar.
Aínda que aínda se debate amplamente, crese que certos tipos de café verde melloran cos anos; especialmente aqueles valorados pola súa baixa acidez, como os cafés de Indonesia ou India. Varios dos produtores destes cafés venden grans de café que foron envellecidos uns 3 anos, e algúns chegan ata os 8 anos. Con todo, a maior parte dos expertos en café están de acordo en que o punto máis alto de sabor e frescura do café lógrase un ano logo da colleita, xa que os grans de café envellecidos en exceso perden gran parte do seu contido en aceites esenciais.
Descafeinamento
A semente de cafeeira contén un 2% de cafeína. Xa en 1943 comprobouse que un gramo diario de cafeína (equivalente a 10 cuncas de café expreso ou a 5 de café filtrado por goteo), absorbido durante unha semana basta para inducir un cadro carencial ou síndrome de abstinencia.
O descafeinamento é un procedemento cuxo obxectivo consiste en proporcionar o sabor do café, pero sen os efectos excitantes da cafeína.
O primeiro en levar a cabo o procedemento foi o químico alemán Friedrich Ferdinand Runge en 1820 despois de que o seu amigo, o poeta Goethe, lle suxerise que analizase os compoñentes do café para descubrir a causa do seu insomnio. Runge tamén foi o descubridor da cafeína.
Con todo, o verdadeiro progreso técnico trascendental non se produciu ata a volta do século, en 1903, cando Ludwig Roselius, un importador alemán, decidiu pretratar os grans de café con vapor antes de poñelos en contacto co solvente extractor da cafeína. Desta forma, ao aumentar a superficie dos grans húmidos e inchados facilitábase a eliminación da cafeína, facendo posible producir café descafeinado a escala comercial por primeira vez. O café descafeinado introdúcese nos Estados Unidos baixo a recoñecida marca Sanca (derivado de sans caffeine, ou sexa, «sen cafeína» en francés). Posteriormente a marca foi adquirida pola compañía de alimentos General Foods.
A diminución do contido en cafeína faise a costa das calidades gustativas. Utilízanse varios métodos. O principio xeral, baseado no de Roselius, consiste en empapar os grans en auga, extraer a cafeína do líquido así obtido por adición de solvente orgánico ou por adsorción sobre carbón activo, e finalmente volver empapar os grans no líquido empobrecido en cafeína para que reabsorban os outros compostos sempre presentes. O solvente, principalmente o acetato de etilo que se atopa nos froitos, nunca está en contacto cos grans, só coa auga coa cal se empapa o gran. Existe tamén un método de descafeinamento que utiliza un chorro de dióxido de carbono baixo presión.
Hoxe en día o proceso de descafeinizacion realízase de tres xeitos:
Os grans de café humedecidos empápanse en auga mesturada con extracto de café verde ao que se lle reduciu previamente a cafeína, aínda que tamén se realiza o lavado soamente con auga. Un fenómeno de osmose atrae a cafeína da alta concentración dos grans á baixa concentración do disolvente. Os grans xa descafeinados sécanse con aire quente. En canto á auga coa cafeína disolta, bombéase esta a través dun filtro de carbón activo que absorbe a cafeína, pero deixa outros compostos adicionais que engaden sabor ao café, así xa está lista para utilizarse con novos grans. É a auga mesturada co extracto de café verde que se nomeaba ao comezo.
Este método emprega cloruro de metileno como disolvente químico. Os grans verdes humedécense en auga para que a superficie do gran se volva porosa, e déixanse a remollo en cloruro de metileno ata que a cafeína se disolveu. O disolvente elimínase mediante un evaporador e despois lávanse os grans. Logo diso sécanse con aire quente. O cloruro de metileno reutilízase para posteriores procesos de descafeinado.
Donón, O Hío, Cangas
Donón é unha pequena aldea da parroquia do Hío, ao oeste do concello de Cangas, famoso polas súas praias e vistas privilexiadas das illas Cíes e Ons. Segundo o IGE, en 2011 tiña 173 habitantes (83 homes e 90 mulleres).
Etimoloxía
Donón é un termo derivado do celta "dunium", relaciónase co deus Donn "O Escuro", o deus celta da morte (era un dos fillos de Mil na saga irlandesa), consérvase unha casa de Donn na costa irlandesa onde se despedía ao morto na súa derradeira viaxe.
O Santuario do Facho
Está coroado polo "Facho", un antigo santuario romano dedicado ao deus lar Berobreo. A escavación no Monte do Facho forma parte dun proxecto de investigación adicado ao estudo da romanización dos santuarios indíxenas no occidente hispánico. A primeira campaña levou ao achado do santuario de Berobreo ata agora descoñecido. Atopáronse máis de 180 aras, moitas delas in situ, e observouse a existencia dos lugares da súa colocación exacta. Algunhas localizacións forman parte dun recinto maior. O santuario dátase entre os séculos III-IV d.C. e construíuse enriba dun castro anteriormente abandonado. O primeiro asentamento parece datar da Idade de Bronce e ter un gran tamaño, o segundo xa pertencente á segunda metade do primeiro milenio é un castro da mediano tamaño. Foi abandonado pola grande influencia romana aínda que seguiu existindo como santuario de peregrinación sobre as ruínas do poboado.
Praias
Posúe dúas praias principais, a de Melide e a de Barra, esta última unha das praias nudistas máis coñecidas de Galiza.
Bureau of Indian Affairs
miniatura|Selo da BIA (Bureau of Indians Affairs). A Bureau of Indian Affairs (BIA), traducido como Oficina de Asuntos Indíxenas, é unha axencia federal do goberno dos Estados Unidos que se engloba dentro do Departamento do Interior de Estados Unidos e que ten como cometido a xestión dos dereitos específicos outorgados ás minorías indíxenas de Estados Unidos.
Esta oficina é a máis antiga do Departamento de Interior dos Estados Unidos. Creouse 11 de marzo de 1824, baixo a dependencia da Secretaría de Guerra e pasou en 1849 a estar supervisada polo Departamento de Interior.
É responsable da administración e xestión de 55.700.000 de acres (225.000 km2) de terra cedida polo goberno dos Estados Unidos en fideicomiso aos nativos americanos nos Estados Unidos, ás tribos nativas estadounidenses e aos nativos de Alasca. Ofrece servizos mediante acordos, subvencións ou pactos a preto de 1.900.000 de indios estadounidenses e nativos de Alasca, agrupados nas 567 tribos que, en 2016, teñen recoñecemento federal. miniatura|Bandeira oficial da BIA. A Oficina de Asuntos Indios é unha das dúas oficinas competencia da Subsecretaría de Asuntos Indios -a Oficina de Asuntos Indios e a Oficina de Educación indíxena (BIE)- que proporciona servizos educativos a case 48.000 nativos americanos. Aínda que orixinalmente era tamén responsable dos servizos de saúde dos indíxenas e dos nativos de Alasca, esta competencia se trasladó, en 1954, ao Departamento de Saúde, Educación e Benestar, coñecido agora Departamento de Saúde e Servizos Humanos dos Estados Unidos, onde permaneceu até hoxe como o Servizo Amerindio de Saúde.
Para atender os servizos actuais, a BIA divide Estados Unidos en 12 oficinas rexionais (Rexión do Medio Oeste, Rexións das Grandes Chairas, Rexión das Montañas Rochosas, Rexión do Leste de Oklahoma, Rexión das Chairas do sur, Rexión do Suroeste, Rexión do Oeste, Rexión do Pacífico), subdivididas á súa vez en 83 axencias que administran as diferentes reservas indíxenas estadounidenses.
Café
Descafeinamento
Faise circular dióxido de carbono entre os grans, dentro de tambores que funcionan a unha presión de 250 a 300 atmosferas. A estas presións, o CO2 adquire propiedades únicas que lle confiren unha densidad similar á dun fluído e a capacidade de difusión dun gas, o que lle permite penetrar nos grans e disolver a cafeína. O CO2 rico en cafeína canalizase a través dun filtro de carbón vegetal que o absorbe, permitindo que este volva ao circuíto e aos tambores. Os grans xa descafeinados sécanse con aire quente.
Bureau of Indian Affairs
Rexión de Alasca (oficina central en Junneau)
Creada para as reservas de Alasca (agás a reserva da illa Annette que depende da rexión noroeste) tanto inuit, aleutianos como amerindias. Administra máis de 80.000 persoas agrupadas nas 229 tribos recoñecidas federalmente. Divide o territorio entre 2 axencias e a oficina central.
Café
Descafeinamento
Dos tres procesos o lavado con cloruro de metileno é o máis utilizado pola súa relación custo/resultado, non obstante os cafés descafeinados de alta calidade sofren un proceso de descafeinado por dióxido de carbono. Para a súa realización adóitanse usar froitos da variedade Coffea arabica cultivados a alta altura (SHG na súa denominación en inglés) pola súa baixa concentración en cafeína en relación a outras variedades como o Coffea canephora que poden conter o dobre de cafeína.
Bureau of Indian Affairs
Rexión Leste (oficina central en Nashville)
Creada para os nativos do leste do Mississippi, nun total de 11 estados. Atende a 62.000 nativos de 27 tribos. Dende a oficina central se atende ao resto das tribos: Catawba, Cayuga, Onondaga, Pamunkey entre outras.
Café
Descafeinamento
miniatura|220px|Torradura, forno en fundición (Toko Aroma en [[Bandung, Indonesia).]]
Bureau of Indian Affairs
Rexión Leste de Oklahoma (oficina central en Muskogee)
Esta axencia xestiona as terras das cinco tribos civilizadas de Oklahoma: muskogee, choctaw, chickasaw, cherokee e seminole.
Café
Torradura e torrefacción
Chegados ao seu destino, os grans son torrados, o que desenvolve o seu aroma e lles dá a súa cor escura. Nalgúns países, a torradura faise engadindo ata un 15% de azucre aos grans de café, en cuxo caso o proceso denominase torrefacción e o café resultante, cun sabor algo máis vigoroso e grans de brillo aceitoso a consecuencia do caramelo depositado, café torrefacto.
Bureau of Indian Affairs
Rexión das Grandes Chairas (oficina central en Aberdeen)
Dende a cidade de Aberdeen supervisa este amplo espazo, que abrangue 3 estados (Dacota do norte, Dacota do sur e Nebrasca) e que consta de 12 axencias para dar servizos a 16 tribos con recoñecemento federal.
Andy da Fonte
Andrea San Xurxo Martínez, máis coñecida polo seu pseudónimo Andy da Fonte, nada na Pobra do Caramiñal o 4 de febreiro de 2003, é unha artista, poeta, performer, fotógrafa e cineasta galega. A súa escrita conta cunha notábel riqueza léxica e temáticas de corte intimista.
Bureau of Indian Affairs
Rexión do Medio Oeste (oficina central en Bloomington)
Atende a 35 gobernos tribais e ten xurisdición sobre 4.600.000 de acres. Inclúe as reservas dos estados de Minnesota, Wisconsin, Míchigan e Iowa. Organízase en 3 axencias multitribais e unha cuarta axencia/oficina de campo
Andy da Fonte
San Xurxo manifesta un carácter solidario e altruista, cun marcado compromiso e ansia activista nas súas redes sociais coa loita de clases , a liberdade das mulleres e da comunidade LGBT+, polos dereitos dos animais e a defensa da lingua galega. Valores que se reflicten tamén na súa labor humanitaria e antiespecista en voluntariados internacionais.
Café
Torradura e torrefacción
Coa torradura, os grans aumentan o seu tamaño. Ao principio da aplicación da calor, a cor dos grans verdes pasa a amarelo, logo a marrón canela. É nese momento cando o gran perde a súa humidade. Cando a temperatura no interior alcanza arredor de 200 °C, saen os aceites dos grans. En xeral, canto máis aceite hai, máis sabor ten o café.
Bureau of Indian Affairs
Rexión Navajo (oficina central en Gallup)
O territorio da reserva coñecido como Nación Navajo, que é a reserva máis grande dos Estados Unidos, está dividido pola BIA en 5 axencias que atenden a máis de 170.000 persoas da tribo Navajo:
Rexión do Noroeste (oficina central en Portland)
O Congreso estadounidense crea esta rexión en 1946, ofrecendo servizos a través de 15 axencias e oficinas de campo a máis de 94.000 persoas de 45 tribos que viven espalladas polas reservas ou na súa proximidade nos estados de Washington, Oregón, Idaho, Montana e no sueste de Alasca.
Andy da Fonte
Traxectoria
Comezou a escribir dende moi pequena, incluso antes de saber ler, cando a súa irmán lle soletreaba as palabras que ela lle pedía. Gañou o seu primeiro certame literario aos 13 anos, mentres cursaba 1º da ESO no IES da Pobra do Caramiñal. A autora prioriza o uso do galego na súa escrita, se ben conta con pezas na lingua cervantina como "Agoniza la muerte", poema co que venceu na súa categoría no XXIV Concurso Nacional de Poesía Joven Juegos Florales del Campo de Cartagena no 2018.
Café
Torradura e torrefacción
Durante a torradura, os grans agrétanse dunha forma similar á dos flocos de millo que explotan baixo calor. Hai dous momentos de «explosión» que se utilizan como indicadores do nivel de torradura alcanzado.
miniatura|200px|Niveis de torradura: louro, canela, medio, roupa de monxe marrón, marrón escuro, francés (ou seminegro) e italiano (negro).
Os grans vólvense máis escuros e liberan aínda máis aceite ata que finaliza a torradura, e son retirados da fonte de calor.
Ata o século XIX comprábanse os grans verdes e a súa torradura facíase con estufa. En 1900 a empresa Hill Brothers inventa o envasado en baleiro de café torrado, que conservaba o sabor e aroma por máis tempo. Isto cambiaría a forma de consumir café e sentenciou a vida das torradoras locais.
Andy da Fonte
Traxectoria
Nos seguintes anos continuou acadando numerosos galardóns e desenvolvendo o seu estilo persoal. Entre estes, destaca a súa vitoria por catro anos consecutivos no Certame Escolar de Poesía Rosalía de Castro (edicións IV, V, VI e VII), amosando unha relación de proximidade coa Fundación Rosalía de Castro, e optando a participar no 2019 nas xornadas "Abre a Fiestra" con motivo de celebrar o 134º cabodano da autora do Rexurdimento. Foi aquí onde realizou unha performance poética co tamén poeta Fabián Niño Hernández. Ademais, no I Certame de Poesía Torre de Caldaloba compartiu podio co veterano escritor Xesús Rábade Paredes.
Bureau of Indian Affairs
Rexión das Montañas Rochosas (oficina central en Billings)
Comprende 7 axencias divididas entre os estados de Montana e Wyoming:
Café
Variedades de grans de café
Existen dúas grandes especies xenéticas ou especies: Cafeeira Arabica (Coffea Arabica) e Cafeeira Robusta (Coffea Canephora). Logo, segundo as características botánicas da planta hai múltiples variedades e subvariedades (como o terreo, altura, clima, réxime de choiva, aptos para o seu cultivo). Á súa vez segundo o tamaño do gran, distínguense máis dunha decena de clases (sendo tipo AA, a denominación do máis grande).
Andy da Fonte
Traxectoria
Andy da Fonte foi gañadora por tres anos do Concurso de Poesía Asociación Cultural Albariza de Artes (edicións V, VI e VII), o cal lle abriría as portas a publicar o seu primeiro poemario Memorias dunha estrela sen luz (2021), por iniciativa do Concello de Ribeira que financiaría o proxecto.
Bureau of Indian Affairs
Montana
O territorio de Montana está dividido en seis axencias:
Café
Variedades de grans de café
Tamén, pode referirse como "variedade" ao indicarse a súa procedencia (café brasileiro, café colombiano etc) xeneralízanse así varias características para connotar un sabor (do que non hai que fiarse pois un "sabor" en realidade depende non só do ambiente local onde crecen as plantas de café, senón tamén do seu procesamento, método de secado etc.).
Vilar de Calvos, Carballido, A Fonsagrada
Vilar de Calvos é un lugar da parroquia de Carballido, no concello lugués da Fonsagrada, na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2015 tiña 14 habitantes (6 homes e 8 mulleres).
Andy da Fonte
Traxectoria
Actualmente, estuda Comunicación Audiovisual na Universidade de Santiago de Compostela e frecuenta os periódicos recitais e micros abertos celebrados no Modus Vivendi, local nocturno histórico da zona vella compostelá, onde entablou unha profunda amizade coa veterana poeta e activista política Luz Fandiño. La Voz de Galicia presenta a Andy como "o futuro da poesía d'O Barbanza e de Galicia". Mesmo personalidades do ámbito coma Xosé Luís Méndez Ferrín, afirman que Andy da Fonte é unha digna continuadora de Rosalía.
Bureau of Indian Affairs
Wyoming
O territorio de Wyoming conta tan só cunha axencia e unha reserva, a de Wind River, onde viven 8.600 arapaho do norte, e uns 3.900 shoshone do leste e algúns cheyennes. A oficina está en Fort Washakie.
Época xeolóxica
Unha época xeolóxica é a subdivisión dun sistema ou período xeolóxico, que se utiliza para indicar a abundancia ou decadencia de especies vivas, ou as transicións de procesos xeolóxicos como a deriva continental, sedimentación de concas e oroxénese, entre outros.
Café
Arábica
O seu sabor é máis complexo e contén máis sutilezas respecto do Robusta.
Andy da Fonte
Poesía
miniatura|Cuberta do poemario Memorias dunha estrela sen luz.
Época xeolóxica
Por exemplo, a Era Cenozoica divídese en dous períodos, o Paleoxeno e o Neoxeno. O Paleoxeno divídese en tres épocas, o Paleoceno, o Eoceno e o Oligoceno, e, á súa vez o período Neoxeno divídese en Mioceno, Plioceno, Plistoceno e Holoceno.
Café
Arábica
miniatura|Grans de café sen torrar da especie Coffea Canephora - Robusta.