cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bericiformes
miniatura|300px|Sargocentron ensifer Os Bericiformes (Beryciformes) son unha orde de peixes con espiñas nas aletas (superorde Acantopterixios ou Acanthopterygii), primitivos, con poucas familias e especies. A maior parte viven nos mares tropicais e a grandes profundidades.
Características
O trazo característico é a presenza de espiñas moi fortes nas aletas. Tamén presentan na cabeza unhas grandes depresións cheas de substancia mucosa.
Na aleta caudal, 16 a 19 raios principais; nas aletas pelvianas, máis de 5 raios brandos.
Tódalas especies mostran unha modificación da parte anterior dos canais sensoriais supraorbital e infraorbital chamado órgano de Jakubowski.
Clasificación
Divídense en 3 subordes e sete familias:
Powaqqatsi
Powaqqatsi, tamén coñecido como Powaqqatsi: Life in Transformation, é un filme experimental de 1988 dirixido por Godfrey Reggio e a secuela de Koyaanisqatsi. É o segundo título da triloxía Qatsi.
Powaqqatsi é un neoloxismo en lingua hopi acuñado por Reggio que quere dicir "forma de vida parasitaria" ou "vida en transición". Mentres que Koyaanisqatsi se centra na vida moderna dos países industrializados, Powaqqatsi, which similarly has no dialogue, céntrase no conflito dos países do terceiro mundo entre as formas de vida tradicionais e os novos modelos de vida introducidos coa industrialización. Ó igual que Koyaanisqatsi e o terceiro filme da triloxía 'Qatsi', Naqoyqatsi, o filme está fortemente relacionado coa súa banda sonora, composta por Philip Glass. Aquí, as voces humanas (especialmente de nenos de América do Sur e África) aparecen máis ca en Koyaanisqatsi, en harmonía cos mensaxes e imaxes do filme.
Precious (filme)
Precious: Based on the Novel "Push" by Sapphire, ou soamente Precious, é un filme estadounidense dirixido por Lee Daniels que foi estreado no 2009. Está baseado no filme Push de Sapphire.
Sinopse
Clareece 'Precious' Jones (Gabourey Sidibe) é unha adolescente de negra e obesa de Harlem cuxa nai (Mo'Nique) a maltrata constantemente. Non sabe ler nin escribir e, cando se descobre que está embarazada, é expulsada da escola. A pesar de todo, a directora do centro inscríbea nunha escola alternativa para que intente encamiñar a súa vida. A súa nova mestra (Paula Patton) será a primeira persoa que confía en Precious e a trata con respecto.
Henri Cartier-Bresson
Henri Cartier-Bresson, nado o 22 de agosto de 1908 en Chanteloup-en-Brie e finado o 3 de agosto de 2004 en Montjustin, foi un célebre fotógrafo francés considerado por moitos o pai do fotorreportaxe. Predicou sempre coa idea de atrapar o instante decisivo, versión traducida das súas "images a la sauvette", que veñen a significar con máis precisión "imaxes a hurtadillas". Tratabase, pois, de poñer a cabeza, o ollo e o corazón no mesmo momento no que se desenvolve o clímax dunha acción.
Traxectoria
Ao longo da súa carreira, tivo a oportunidade de retratar a personaxes do talle de Pablo Picasso, Henri Matisse, Marie Curie, Edith Piaf, Fidel Castro e Ernesto Guevara. Tamén cubriu importantes eventos, como a morte de Gandhi, a guerra civil española ou a entrada triunfal de Mao Zedong a Pequín. Cartier-Bresson foi o primeiro periodista occidental que puido visitar a Unión Soviética tras a morte de Stalin.
Últimos anos
Xunto á súa esposa, a tamén fotógrafa Martine Frank, creou no ano 2000 unha fundación encargada de reunir as súas mellores obras. Faleceu o 3 de agosto de 2004 en Cereste, ao suroeste de Francia.
Evangeline Lilly
Evangeline Lilly, nada o 3 de agosto de 1979 en Alberta, é unha actriz canadense, principalmente coñecida polo seu papel de Kate Austen na serie de televisión americana Lost.
Redondela Pode
Redondela Pode (PODER), é un partido político de ámbito municipal do concello pontevedrés de Redondela. Fundouse no ano 2015, presentándose ese mesmo ano ás eleccións municipais e acadando un concelleiro.
A súa líder, Raquel Quintáns, é con 19 anos a concelleira máis nova de Galicia.
Eleccións 2015
Nas eleccións municipais de 2015, Redondela Pode acadou 849 votos, o que representa un 5,33% do total de sufraxios, valéndolle para ter un representante local.
Polifonía
Historia e características
Porén, o seu significado adoita ser máis concreto, e referirse a unha técnica de composición a varias voces que se moven independentemente, seguindo as regras do contrapunto, neste caso oporíase ao concepto de homofonía, orixinaria de Francia chegou a Galicia polo Camiño de Santiago, o Códice Calixtino contén algunhas das primeiras pezas polifónicas.
A orixe da polifonía está en relación coa filosofía escolástica, os polifonistas eran sobre todo intelectuais que gozaban co experimento deixando o contido do texto nun plano secundario. O motete dos séculos XII e XIII é a expresión musical perfecta do escolasticismo, París a través da Sorbona vai ser o centro do escolasticismo que é tamén a capital da polifonía grazas á Escola de Notre-Dame, conséguese un avance na notación musical ao poder reflectir con exactitude a duración dos sons, o que permite sincronizar máis eficazmente as voces entre si e unha maior participación do ritmo na composición polifónica, dotando dunha maior liberdade ao compositor. No século XV coa escola flamenga é cando a polifonía acada o seu máximo esplendor.
Declinación (astronomía)
dereita|miniatura|Declinación e [[ascensión recta.]] A declinación ou latitude celeste é a coordenada da esfera celeste, equivalente á latitude sobre a Terra. Míde a distancia angular dun astro respecto ó ecuador celeste e vale entre 0º e ±90º. É positiva se vai cara ao Polo Norte, e negativa na dirección do Polo Sur celeste. A declinación xunto coa ascensión recta son as dúas coordenadas por medio das cales se determina e coñece a posición dun astro no ceo. Unha vez obtida a declinación, o valor obtido será a declinación aparente e se se desexa coñecer a declinación real é preciso ter en conta as correccións debidas á paralaxe e aberración anual, á precesión e á nutación. Ademais, se o astro pertence ao Sistema Solar haberá que ter en consideración o valor da paralaxe diúrna. Represéntase por Dec ou δ.
María de la Concepción Carnero Valenzuela
María de la Concepción Carnero Valenzuela, nada en Santiago de Compostela o 6 de decembro de 1909, foi unha química galega.
Traxectoria
Realizou estudos superiores na Facultade de Química da Universidade de Santiago de Compostela entre 1927 e 1932. Foi unha das primeiras docentes de Ciencias na Universidade de Santiago de Compostela, xa que foi profesora axudante na materia de Química Orgánica en 1933 e de Complementos de Química en 1934. Ademais foi profesora axudante de clases prácticas no curso 1935-1936.
Tamén deu clases de Química, Física, Ciencias Naturais e Matemáticas no Colexio Nosa Señora dos Remedios, en Santiago.
Traballou xunto a Fernando Calvet no estudo das dioxinas, co que publicou os seguintes artigos : Logo do contacto coas relixiosas do Colexio Nosa Señora dos Remedios, rematou por entrar na orde da Compañía das Fillas da Caridade.
Pedro Luaces
Traxectoria
Estudou na Universidade de Deusto. Militante da UPG, na década que vai desde marzo de 1972 (sucesos de Ferrol) ata outubro de 1982 contribúiu de xeito decisivo ao deseño organizativo do nacionalismo galego, planificando a creación de sindicatos obreiros (SOG) labregos (CCLL) estudantís (ERGA) e toda unha serie de asociacións culturais e ecoloxistas, que permitiron o crecemento das formacións nacionalistas de esquerdas.
Nas eleccións xerais de 1977 e 1979 encabezou a lista do BN-PG por Lugo ao Congreso dos Deputados. En xullo de 1978 converteuse en Secretario xeral da Unión do Povo Galego, posto do que dimitiu en xullo de 1981.
As súas diferenzas coa dirección da UPG comezaran a raíz do golpe de estado do 23 de febreiro de 1981. O impacto da acción de Tejero fixo tomar consciencia ao nacionalismo galego de que a perspectiva da ruptura democrática era moito máis remota que o perigo real dunha involución autoritaria. En 1982 abandonou a UPG e a AN-PG, liderando un colectivo formado por dirixentes nacionalistas da provincia de Lugo, que sintonizaba coas teses eurocomunistas en Enrico Berlinguer.
Ferrocarril Talyllyn
miniatura|300px|Locomotora No. 4 Edward Thomas na estación Tywyn Wharf. O Ferrocarril Talyllyn (Rheilffordd Talyllyn) é un ferrocarril de vía estreita conservado en Gales que aínda funciona nun traxecto de 11,6 km dende Tywyn ata Nant Gwernol, preto da vila de Abergynolwyn. A liña foi inaugurada en 1866 para transportar lousa dende as canteiras de Bryn Eglwys ata Tywyn, e foi o primeiro ferrocarril de vía estreita autorizado pola Lei do Parlamento para poder transportar pasaxeiros usando vapor. Malia a escaseza de investimentos, a liña permaneceu aberta, e en 1951 converteuse no primeiro ferrocarril do mundo en ser protexido como patrimonio.
Pobo haida
Os haida son un pobo indíxena que habita principalmente nas illas de Haida Gwaii, no norte da Columbia Británica, mais tamén existe un grupo coñecido como kaigani haida que vive no outro lado da entrada Dixon, na illa do Príncipe de Gales, en Alasca. Os haida ocuparon Haida Gwaii hai 12 500 anos, tempo no que os rexistros fósiles e as historias ancestrais din que a primeira árbore, un Pinus contorta, chegou a SG̱uuluu Jaads Saahlawaay, a parte máis occidental do Parque Nacional Gwaii Haanas.
Na Columbia Británica, o termo "nación haida" refírese tanto á xente como ó seu goberno, o Consello da Nación Haida. Os kaigani haida forman parte do goberno das tribos indias tlingit e haida en Alasca. A lingua haida ten sido clasificada dentro da familia na-dené, pero adóitase considerar unha lingua illada.
A sociedade haida caracterízase pola súa característica e desenvolvida arte, que é referente na arte da costa noroeste. Ademais de grandes obras de madeira (tótems), o seu tecido chilkat ou a xoiaría, tamén existen movementos de expresión populares como o manga haida.
miniatura|250px|Bandeira haida. miniatura|250px|Territorio dos haida.
Iuri Baturin
Iurii Mikhailovich Baturin (en Юрий Михайлович Батурин) foi un cosmonauta soviético que participou nas misións Soiuz TM-28, Soiuz TM-27 (no retorno), Soiuz TM-32 e Soiuz TM-31 (no retorno) como enxeñeiro de voo. Pasou un total de 19,74 días no espazo.
Baturin naceu o 12 de xuño de 1949 en Moscova. Gradouse en enxeñería no Instituto de Física e Enxeñería de Moscova en 197. Traballou para Energia NPO como enxeñeiro entre 1973 e 1980.
Shorei-ryu
Shorei-ryu ( kanji: 昭霊流) é un estilo de karate que —do mesmo modo como aconteceu co estilo Shorin-ryu, que foi a evolución natural do Shuri-te e do Tomari-te— no século XIX foi a evolución do estilo Naha-te, porque as súas técnicas teñen como base as técnicas de loita practicadas no Templo Shoreiji, no Sur da China. Non obstante, no comezo da súa formación foi influenciado polas técnicas do estilo Shuri-te, pois o mestre Kanryo Higaonna, o máis coñecido desta liñaxe, o practicou pronto no inicio do seu adestramento en karate.
Caracterízase por conter técnicas fortes e un gran número de bases moi baixas e adestramento pesado, para desenvolver a resistencia e forza física. Os movementos son baseados e teñen a finalidade de imitar as accións de cinco animais tradicionais do Chuan fa. Tamén se acostuma ensinar a utilización das armas tradicionais de Okinawa (Kobudo).
Tricoma
miniatura|right|300px|Botón e pecíolo dunha especie de [[Stylidium, amosando tricomas que poden capturar e matar insectos. Observación feita ao microscopio electrónico.]]
Os tricomas son apéndices da epiderme presentes en diversos órganos das plantas, constituíndo o seu indumento. Poden ser estruturas unicelulares, ou formadas por células en serie, ou estruturas complexas con células especializadas, simples ou ramificadas. Poden ter orixe no mesofilo ou na epiderme. De xeito xeral son vistos como "pelos" ou pequenas "escamas" na superficie das follas e caules.
Función
A súa estrutura está asociada a cada unha destas funcións, e hai decenas de variacións na súa forma. A súa presenza, densidade e morfoloxía son características útiles na identificación de moitas especies.
Tipos de tricoma
Existem varios tipos de tricomas:
No tocante á súa presenza e densidade, as plantas ou os seus órganos poden ser clasificados coma:
Aix (xénero)
Aix é un xénero de aves da orde das anseriformes, familia dos anátidos e subfamilia dos anatinos, que inclúe dúas especies de patos do hemisferio norte que mostran un marcado dimorfismo sexual, e que foron domesticados e son criados polas súas calidades ornamentais.
Descrición
O xénero foi descrito en 1828 polo zoólogo alemán Friedrich Boie.
Crocodiliformes
Crocodiliformes (Crocodyliformes) é o nome que se propuxo para un clado de réptiles arcosauros crurotarsos, o grupo que tradicionalmente se ven denominando "crocodilianos". Son os únicos membros do grupo lixeiramente máis amplo dos Crocodylomorpha que sobreviviu máis alá do Xurásico temperán, mentres que os crocodilomorfos foron o único grupo de Pseudosuchia que sobreviviu á extinción do Triásico-Xurásico.
En 1988, Michael J. Benton e James M. Clark argumentaron que todos os nomes tradicionais para todos os grupos de animais ben coñecidos deberían ser restrinxidos ao seus clados coroa, é dicir, usados só para grupos naturais que comprendesen todos os membros vivos e calquera das súas liñaxes. Isto presentaba un probelma para os crocodilianos, porque o nome Crocodylia, aínda que era usado de varias maneiras por diversos científicos, sempre incluíra non só os crocodilianos vivos senón tamén moitos dos seus antepasados extintos coñecidos só polos seus restos fósiles.
Aix (xénero)
Etimoloxía
Aix é unha palabra do grego antigo usada por Aristóteles para referirse a unha ave mergulladora descoñecida, pero que se supón que era un ganso pequeno, un somorgullo ou un pato.
Crocodiliformes
A solución de Benton e Clark a esta cuestión foi restrinxir o nome Crocodylia ao grupo que contén os modernos aligátores, crocodilos e gaviais, xunto con todos os membros extintos desas determinadas familias. O grupo tradicional "Crocodylia" foi, entón, substituído por eles polo nome Crocodyliformes, que incluía moitas das familias extintas que a nova definición de Crocodylia deixaba fóra. Clark e Benton non deron inicialmente unha definición exacta de Crocodyliformes; pero en 2001 Paul Sereno e colegas definírono como o clado que comprende Protosuchus richardsoni e o crocodilo do Nilo e mais todos os descendentes do seu antepasado común.
Chris Brochu estivo de acordo coa valoración de que o nome Crocodylia nunca tivera un contido estable, e que unha serie de clados máis grandes que o grupo coroa Crocodylia (incluíndo Crocodyliformes e o clado lixeiramente máis inclusivo Crocodylomorpha) era unha boa solución. Non obstante, nunha publicación de 2008, os autores, Jeremy Martin e Benton, revogaron a súa opinión previa (coa coautoría de Benton) de que Crocodylia debería estar restrinxido ao grupo coroa, suxerindo que Crocodyliformes debería ser considerado un sinónimo do máis inclusivo Crocodylia, e deste modo substituílo. Brochu e colegas rexeitaron esta proposta, argumentando que a definición coroa de Crocodylia é o significado estándar tanto dentro coma fóra da comunidade que estuda a sistemática de crocodiliformes.
Filoxenia
A continuación móstrase un cladograma simplificado baseado en Fiorelli e Calvo (2007).
En 2012, os paleontólogos Mario Bronzati, Felipe Chinaglia Montefeltro e Max C. Langer realizaron unha ampla análise filoxenética a partir da que eleboraron unhas superárbores dos Crocodyliformes, nas que estaban incluídas 184 especies. As árbores de máxima parsomonia indicaban que as relacións filoxenéticas atopadas na análise eran moi probables. Velaquí unha árbore de consenso resultado deste estudo:
Aix (xénero)
Sinónimo
Ademais de polo seu nome actualmente válido o xénero coñeceuse tamén polo sinónimo:
Espada de Goujian
A Espada de Goujian (chinés tradicional: 越王勾踐劍, chinés simplificado: 越王勾践剑) é un artefacto arqueolóxico do período das Primaveras e Outonos (-771 a -403) atopado en 1965 en Hubei, China. Forxada en cobre e estaño, pertencía ó Rei Goujian de Yue, e é famosa polo seu infrecuente afiado e pola súa resistencia á corrosión raramente vista en artefactos tan antigos. Este artefacto histórico da China antiga está en posesión do Museo Provincial de Hubei.
Aix (xénero)
Especies
Como quedou dito, o xénero Aix inclúe dúas especies.
Ademais, encontráronse algunhas especies fósiles, como Aix praeclara, do mioceno medio de Mongolia.
Nota taxonómica
Anteriormente estas especies foron incluídas nun grupo parafilético intermedio entre os anatinos e os tadorninos, e aínda non está moi claro se deberían situarse na subfamilia dos anatinos ou na dos tadorninos.
Hábitat
miniatura|250px|Macho de [[Aix galericulata.]] Ambas as especies migran desde as partes setentrionais das súas respectivas áreas de distribución para invernar no sur da área de distribución.
Habitan en regatos e lagoas arboradas de augas tranquilas.
Características
As dúas especies son xeralmente consideradas moi atractivas, especialmente os machos multicolores. O xénero presenta un marcado dimorfismo sexual, sendo as femias máis pequenas e menos coloridas.
Estado de conservación
Ambas as especies están afectadas pola perda de hábitat. A medida que o desenvolvemento humano segue a expandirse, as áreas boscosas preferidas por estes patos seguen a diminuír. A partir de 2016, ambas as especies foran avaliadas pola Unión Internacional para a Conservación da Natureza e dos Recursos Naturais como LC (pouco preocupante).
Pilar Careaga
María del Pilar Careaga Basabe, nada en Madrid o 26 de outubro de 1908 e finada na mesma cidade o 10 de xuño de 1993, foi unha política española, alcaldesa de Bilbao durante o franquismo e a primeira enxeñeira titulada de España.
Traxectoria
Pertencía a unha familia da burguesía financeira e industrial de Neguri. Era filla do diplomático biscaíño Pedro González de Careaga y Quintana, conde de Cadagua, e de Concepción Basabe y Zubiría. En 1929 foi a primeira muller española en licenciarse en enxeñaría industrial na Escola de Enxeñeiros Industriais de Madrid, así como a primeira muller que conduciu un ferrocarril. Tamén obtivo o título de patrón de embarcacións de recreo.
Durante a Segunda República Española militou en Renovación Española de José Calvo Sotelo xunto a José Félix de Lequerica Erquiza, José María de Areilza, Ramiro de Maeztu e Antonio Goicoechea, e impulsou a revista Acción Española, inspirada nas ideas de Charles Maurras e do tradicionalismo español. Foi candidata de Renovación Española por Biscaia ás eleccións xerais de España de 1933, onde obtivo o 14% dos votos pero non escano.
O 23 de outubro de 1943 casou co enxeñeiro Enrique de Lequerica Erquiza (1892-1987), irmán do alcalde de Bilbao José Félix de Lequerica, con quen viviu no palacio de Neguri desde 1957. En 1959 foi membro da Real Sociedade Bascongada de Amigos do País. En 1964 foi nomeada conselleira do Consello Provincial do Movemento Nacional, sendo a primeira deputada provincial de Biscaia (1964-1969), e presidindo a comisión de beneficencia e obra social.
O 7 de xullo de 1969 substituíu a Javier Ybarra Bergé como alcalde de Bilbao, sendo a primeira muller en ocupar unha alcaldía durante a ditadura franquista. En 1970 tamén foi escollida como procuradora en Cortes. Durante o seu mandato enfrontouse á insuficiencia de infraestruturas de tráfico e comunicacións, agravada pola falta de recursos económicos municipais. Tamén condecorou en nome da vila de Bilbao a todas as persoas que sufriran atentados de ETA, incluído o almirante Luis Carrero Blanco.
O 28 de outubro de 1970 recibiu a gran cruz da Orde de Cisneros, concedida o 18 de xullo polo Goberno.
Compota
right|thumb|Unha compota de [[ruibarbo e mazá.]] A compota (do francés compote, xurdido a partir do verbo latino componere ‘compor’) é unha preparación doce elaborada con froitas cocidas nun almibre. Adoita tomarse coma sobremesa caseira, e tradicionalmente se ten feito especialmente de mazá e de pera, mais que se fai igualmente de distintas froitas (pexego, albaricoque, marmelo, ruibarbo, froitas vermellas). É un alimento de consumo habitual en países como Francia e Alemaña, sendo tamén moi tradicional en Galicia. Consiste en cocer pouco tempo a froita enteira ou en anaquiños con azucre.
As compotas de froita esmagada empréganse frecuentemente nas dietas infantís (aínda que neste caso adoitan posuír menor contido de azucre, ademais de seren enriquecidas con vitaminas diversas, en especial a C). Tamén se emprega en caso de gastroenterite, por ser así a froita máis dixestíbel.
Definición industrial
Segundo a Regulamentación Técnico-Sanitaria española para a elaboración e venda de conservas vexetais (R.D. 2420/1978), a compota defínese como "a conserva de froitas ou hortalizas, enteiras ou partidas en anacos, aos que se lles incorporou unha solución azucrada, cunha gradación final inferior a 14º Brix".
Por outra banda, segundo o Código Alimentario Español, compota é "a confección preparada con froita enteira ou partida en anacos regulares e con solución azucrada. Non conterá unha riqueza superior ao 15 por 100 de azucres, expresada en sacarosa". Segundo o mesmo Código Alimentario Español, dáse o nome xenérico de confeccións de froita a"os produtos obtidos a partir de froitas frescas ou dos seus zumes sometidos ou non a un proceso de preparación mecánica previo, tratadas, en todo caso, por cocción con ou sen materias azucradas, e que se conservan posteriormente mediante procedementos axeitados".
A compota en Galicia
En moitas cidades, vilas e aldeas de Galicia, a compota é unha das sobremesas típicas da Noiteboa. Faise xeralmente de peras ou mazás, con azucre e canela en rama, e adóitaselle engadir viño branco á auga.
Na illa de Ons chámanlle compota a unha especie de pan feito con ovos batidos aos que se lles incorpora galleta de pan trigo esmiuzada, fariña, azucre, cravo, comiño, canela, pementa e outras especies; unha cebola picada, pirixel, touciño rustrido e unha pouca nébeda. Posto todo nunha pota, introdúcese no forno, coidando de que este estea ben quente, para que a compota se coza até ficar dura. Despois córtase coma se fose pan, cómese no xantar, e é propia dos días de Entroido e Pascua.
Compota de mazá
Usos
Ademais do seu uso coma sobremesa, a compota de mazá pode acompañar pratos salgados. Nas cociñas alemá e sueca, adoita atoparse cocida e aromatizada con vinagre suave, xunto con lombarda. O mesmo que en Galicia, é un prato típico de Nadal en Alemaña onde se serve co Weihnachtsgans (ganso de Nadal). En Francia acompaña tradicionalmente á morcilla de sangue e emprégase frecuentemente coma gornición de pratos de carne de porco, veado e aves de caza. Na cociña inglesa a compota ou puré de mazá sérvese acompañando a pratos de carne, xeralmente de carne de porco, mais non é un mollo malia o que suxestiona o seu nome en inglés, apple sauce.
Alelopatía
miniatura|Fotografía do chan debaixo dun bosque de [[piñeiro de Australia mostrando alelopatía.]] En botánica chámase alelopatía ao fenómeno de interferencia química que consiste na liberación de susbstancias químicas por parte dunha planta que son daniñas para outras plantas competidoras.
O mesmo concepto esténdese ás relacións de competencia bioquímica entre os outros seres vivos.
O termo alelopatía creouse no ano 1937 polo científico Hans Molisch baseándose nas verbas gregas que significan dano mutuo.
A incompatibilidade que é apreciada entre algunhas é por mor da liberación de substancias volátiles, xeralmente por parte das follas, ou pola excreción de toxinas a través das raíces.
As interferencies alelopáticas acostuman ser provocadas pola combinación de diversas substancias.
As funcións prexudicadas máis frecuentes son a asimilación de nutrientes, o crecemento, a fotosíntese, a respiración, a síntese de proteínas, a permabilidade da membrana celular e mais a actividade encimática.
No chamado cansazo ou esgotamento dos solos despois de anos de monocultivo estaría implicado, entro outros factores, o fenómeno alelopático.
É moi sonado en Galicia a alelopatía que producen os compostos das follas do eucalipto, que dificultan a xermolación de moitas outras especies no subsolo dos eucaliptais.
Monteiro Lobato
José Bento Renato Monteiro Lobato, nado en Taubaté, Provincia de São Paulo, o 18 de abril de 1882 e finado na cidade de São Paulo, o 4 de xullo de 1948, foi un escritor, activista, director e produtor brasileiro.
Traxectoria
Foi un importante editor de libros inéditos e autor de importantes traducións. Seguido o seu precursor Figueiredo Pimentel (Contos da Carochinha) da literatura infantil brasileira, foi popularmente coñecido polo conxunto educativo da súa obra de libros infantís, que constitúe aproximadamente a metade da súa produción literaria. A outra metade, constituída por contos (xeralmente sobre temas brasileiros), artigos, críticas, crónicas, prefacios, cartas, libros sobre a importancia do ferro (Ferro, 1931) e do petróleo (O Escándalo do Petróleo, 1936). Escribiu unha única novela, O Presidente Negro, que non alcanzou a mesma popularidade que as súas obras para nenos, que entre as máis famosas destacan Reinações de Narizinho (1931), Caçadas de Pedrinho (1933) e O Picapau Amarelo (1939).
Contista, ensaísta e tradutor, Lobato naceu na cidade de Taubaté, interior de São Paulo, o ano de 1882. Licenciado en Dereito, actuou como promotor público até se tornar facendeiro, tras recibir a herdanza deixada polo avó. Diante dun novo estilo de vida, Lobato pasou a publicar os seus primeiros contos en xornais e revistas, sendo que, posteriormente, reuniu unha serie deles no libro Urupês, a súa obra prima como escritor. Nunha época en que os libros brasileiros eran editados en París ou Lisboa, Monteiro Lobato tornouse tamén editor, pasando a editar libros tamén no Brasil. Con iso, implantou unha serie de renovacións nos libros didácticos e infantís.
É bastante coñecido entre os nenos, pois dedicouse a un estilo de escrita con linguaxe simple onde realidade e fantasía están cóbado con cóbado. Pódese dicir que el foi o precursor da literatura infantil no Brasil. As súas personaxes máis coñecidas son: Emília, unha boneca de pano con sentimento e ideas independentes; Pedrinho, personaxe que o autor se identifica cando neno; Vizconde de Sabugosa, o sabio sabugo de millo que ten actitudes de adulto, Cuca, vilá que aterroriza a todos no sitio, Saci Pererê e outros personaxes que forman parte da famosa obra Sitio do Picapau Amarelo, que até hoxe é lido por moitos nenos e adultos. Escribiu aínda outras obras infantís, como A Menina do Nariz Arrebitado, O Saci, Fábulas do Marqués de Rabicó, Aventuras do Príncipe, Noivado de Narizinho, O Po de Pirlimpimpim, Emília no País da Gramática, Memorias da Emília, O Pozo do Visconde, e A Chave do Tamanho. Fóra dos libros infantís, escribiu outras obras literarias, tales como O Choque das Raças, Urupês, A Barca de Gleyre e O Escándalo do Petróleo. Neste último libro, demostra todo o seu nacionalismo, posicionándose totalmente favorábel a explotación do petróleo, no Brasil, só por empresas brasileiras.
Os primeiros anos
miniatura|Monteiro Lobato na xuventude. Monteiro Lobato foi alfabetizado pola nai Olímpia Augusta Lobato e despois por un profesor particular. Aos sete anos, entrou nun colexio. Nesa idade descubriu os libros de seu avó materno, o Vizconde de Tremembé, dono dunha biblioteca inmensa no interior da casa. Leu todo o que había para nenos en lingua portuguesa. Os primeiros anos de estudante xa escribía pequenos contos para os xornaliños das escolas nas que estudou.
Aos once anos, en 1893, foi trasladado para o Colexio San João Evangelista. Ao recibir como herdanza anticipada un bastón do pai, que traía gravada no puño as iniciais J.B.M.L., mudou o seu nome de José Renato para José Bento, a fin de utilizalo. O ano seguinte, os pais regaláronlle un calzón longo, que usou bastante avergoñado. Aos 13 anos foi suspendido en portugués, cando xa escribía para tres xornais, aos 14 xa dominaba o inglés e francés e nesa idade fixo o texto Rabiscando, que é a súa redacción máis antiga coñecida. En decembro de 1896 foi para São Paulo e, en xaneiro de 1897, fixo exames das materias estudadas na cidade natal, mais foi suspendido no curso preparatorio e retornou a Taubaté.
Cando retornou ao Colexio Paulista, fixo as súas primeiras incursións literarias como colaborador dos xornais Patria, H2S e O Guarany, co pseudónimo de Josben e Nhô Dito. Pasou a coleccionar avidamente textos e recortes que o interesaban, e lía bastante. En decembro fixo novamente os exames para o curso preparatorio e foi aprobado. Escribiu minuciosas cartas á familia, describindo a cidade de São Paulo. Colaborou co Patriota e A Patria. Entón, mudouse para sempre para São Paulo, e tornouse estudante interno do Instituto Ciencias e Letras.
O ano seguinte, o 13 de xuño de 1898, perdeu o pai, José Bento Marcondes Lobato, vítima de conxestión pulmonar. Decidiu, por primeira vez, participar das sesións do Grêmio Literario Álvares de Azevedo do Instituto Ciencias e Letras. Súa nai, vítima dunha depresión profunda, morreu o día 22 de xuño de 1899.
Tendo forte talento para o deseño, pois desde meniño retrata a Facenda Buquira, tornouse deseñador e caricaturista nesa época. En busca de aproveitar as súas dúas maiores paixóns, decidiu ir para São Paulo tras completar os 17 anos.
O seu soño era estudar belas artes, mais, por imposición do avó, que o tiña como o sucesor na administración de seus negocios, acabou ingresando na Facultade da Praza de San Francisco para cursar dereito. Mesmo así, seguiu colaborando en diversas publicacións estudantis e fundou, cos compañeiros da súa clase, a "Arcádia Académica", en cuxa sesión inaugural fixo un discurso titulado: Ontem e Hoje. Lobato, a esas alturas, xa era eloxiado por todos como un comentarista orixinal e dono dun senso fino e sutil, dun "espírito á francesa" e dun "humor inglés" imbatível, que cargou pola vida fóra. Dous anos despois, foi elixido presidente da Arcádia Académica, e colaborou co xornal Onze de Agosto, onde escribiu artigos sobre teatro. De tales estudos xurdiu, en 1903, o grupo O Cenáculo, fundado xunto con Ricardo Gonçalves, Cândido Negreiros, Godofredo Rangel, Raul de Freitas, Tito Lívio Brasil, Lino Moreira e José Antônio Nogueira.
Era anticonvencional por excelencia, dicindo sempre o que pensaba, agradase ou non. Defendía a súa verdade con uñas e dentes, contra todo e todos, calquera que fosen as consecuencias. Gañou un concurso de contos, sendo que o texto Gens Ennuyeux foi publicado no xornal Onze de Agosto (11/08), cuxo voto decisivo foi dado por Amadeu Amaral.
Durante os seus anos de estudante formou un grupo literario chamado O Minarete, e coñeceu ao escritor Godofredo Rangel, con quen mantivo correspondencia durante máis de trinta anos, compilada posteriormente no libro A barca de Gleyre (1944).
O avogado
En 1904 fíxose bacharel en dereito e regresou a Taubaté. O ano seguinte, fixo planos de fundar unha fábrica de xelatinas, en sociedade cun amigo, mais pasou a ocupar interinamente a fiscalía de Taubaté e coñeceu Maria Pureza da Natividade de Souza e Castro ("Purezinha") (1885-1959), que moraba en São Paulo, en 1906, que é cando comezan a namorar. Purezinha era neta de Antônio Quirino de Souza e Castro ("Dr. Quirino"), orientador de Lobato en 1900. En maio de 1907 foi nomeado promotor público en Areas, e casou con Purezinha, o 28 de marzo de 1908. Exactamente un ano despois naceu Marta, a primoxénita da parella.
En 1910 asociouse a un negocio de estradas de ferro e naceu o seu segundo fillo, Edgar. Viviu no interior e nas cidades pequenas da rexión, escribindo paralelamente para xornais e revistas, como A Tribuna de Santos, Gazeta de Noticias do Río de Xaneiro e a revista Fon-Fon, para onde tamén mandaba caricaturas e deseños. Pasou a traducir artigos do Weekly Times para o xornal O Estado de S. Paulo, e obras da literatura universal, tamén enviando artigos para un xornal de Caçapava. Con todo, era visíbel a súa insatisfación coa vida que levaba e cos negocios que non prosperaban.
O ano seguinte, aos 29 anos, Lobato recibiu a noticia do falecemento de seu avó, o Vizconde de Tremembé, tornándose entón herdeiro da Facenda Buquira, para onde se mudou con toda a familia. De promotor a facendeiro, dedicouse á modernización da laboura e á creación. Co lucro dos negocios, abriu un externato en Taubaté, que confiou aos coidados de seu cuñado. En 1912 naceu Guilherme, o seu terceiro fillo. Aínda insatisfeito, mais desta vez coa vida na facenda, planeou traballar comercialmente o Viaduto do Chá, na cidade de São Paulo, con Ricardo Gonçalves.
A fama
Soamente en 1914, como facendeiro en Buquira, un traxe definiría para sempre a súa carreira literaria: durante o inverno seco daquel ano, cansado de afrontar as constantes queimadas practicadas polos caboclos, o facendeiro escribiu unha "indignación" titulada Velha Praga, e enviouna para a sección Queixas e Reclamacións do xornal O Estado de S. Paulo, edición da tarde, o "Estadinho". O xornal, entendendo o valor daquela carta, publicouna fóra da sección que era destinada aos lectores, no que acertou, pois a carta provocou polémica e fixo que Lobato escribise outros artigos como, por exemplo, Urupês, dando vida a un de seus máis famosos personaxes, o Jeca Tatu.
Jeca era un grande preguiceiro, totalmente distinto dos caipiras e indios idealizados pola literatura romántica de entón. A súa aparición xerou unha enorme polémica, en todo o país, pois o personaxe era símbolo do atraso e da miseria que representaba o campo no Brasil.
A partir de aí, os feitos sucedéronse: a xeada, sobre a cal deixou unha crónica, e as dificultades financeiras levárono a vender a facenda Buquira, en 1916, e a partir coa familia para São Paulo, coa intención de tornarse un "escritor-xornalista". Fundou, en Caçapava, a revista Paraíba, e organizou, para o xornal O Estado de S. Paulo, unha inmensa e forte pescuda sobre o saci. Lobato percorreu o interior de São Paulo, durante a Grande Xeada de 1918, escribindo unha importante crónica ao respecto, impresionado coa queima dos cafetais paulistas. Aínda en 1918, ano da Xeada, Folga, I Guerra Mundial e Gripe española, Lobato, escribía no xornal O Estado de S. Paulo, o máis importante xornal da capital, e, como todos os editorialistas acabaron collendo a gripe española, varios editoriais do xornal O Estado, daqueles días, foron escritos unicamente por Lobato.
O 20 de decembro publicou Paranoia ou Mistificação?, a famosa crítica desfavorábel á exposición de pintura de Anita Malfatti, que culminaría como a mecha para a creación da Semana de Arte Moderna de 1922. Moitos pasaron a ver Lobato como reacionario, inclusive os modernistas, mais hoxe, tras tantos anos, enténdese que o que Lobato criticaba eran os "ismos" que viñan da Europa: cubismo, futurismo, dadaísmo, surrealismo, que el pensaba que eran "colonialismos", "europeizacións", así como ocorrera cos académicos das xeracións anteriores.
O editor
alt=|miniatura|Caricatura de Monteiro Lobato En 1918, Monteiro Lobato comprou a Revista do Brasil e pasou a dar espazo para novos talentos, ao lado de persoas famosas. Tornouse, desa forma, un intelectual comprometido coa causa do nacionalismo, á cal dedicou unha preocupación fundamental, tanto na ficción canto no ensaio e no panfleto. Crítico de costumes, no cal non faltaba a nota do sarcasmo e da caricatura, na súa obra hai un bo sopro de humanidade e brasileirismo. Nas mans de Monteiro Lobato, a Revista do Brasil prosperou e el puido montar unha empresa editorial, sempre dando espazo para os novatos e divulgando obras de artistas modernistas.
Primeiro os seus libros foron publicados pola Editora da Revista do Brasil. Así, o libro Urupês, na súa sexta edición en 1920, está rexistrado "Ed. da Revista do Brasil, São Paulo, 1920". Na última capa consta: "Director Monteiro Lobato, Secretario Alarico Caiuby", "A venda em todas as livrarias e no escritório da Revista do Brasil".
Pronto fundou a editora Monteiro Lobato & Cia., despois chamada Companhia Editora Nacional, coa obra O Problema Vital, un conxunto de artigos sobre a saúde pública, seguido pola tese O Saci Pererê: Resultado de um Inquérito. Privilexiaba a edición de autores estreantes como Maria José Dupré, co éxito Eramos Seis. Traduciu tamén moitos libros e editou obras importantes e polémicas como A Luta pelo Petróleo, de Essad Bey, para o cal fixo unha introdución tratando da cuestión do petróleo no Brasil.
Monteiro Lobato non utilizaba acentos por crer que non era útil como forma de representar sons falados na forma escrita e utilizaba os puntos de exclamación e interrogación tres veces para representar unha alteración maior na voz.
En xullo de 1918, dous meses despois da compra, publicou en forma de libro Urupês, con gran éxito e alcanzando gran repercusión ao dividir o país sobre a veracidade da figura do caipira, fiel para algúns, esaxerada para outros. O libro chamou a atención de Ruy Barbosa que, nun discurso, en 1919, durante a súa campaña electoral, reacendeu* a polémica ao citar Jeca Tatu como un "prototipo do campesiño brasileiro, abandonado á miseria polos poderes públicos". A popularidade fixo que Lobato publicase, ese mesmo ano, Cidades Mortas e Ideias de Jeca Tatu.
En 1920, o conto Os Faroleiros serviu de argumento para un filme dirixido polos cineastas Antônio Leite e Miguel Milani. Meses despois, publicou Negrinha e A Menina do Narizinho Arrebitado, a súa primeira obra infantil, e que deu orixe a Lúcia, máis coñecida como a Narizinho do Sítio do Picapau Amarelo. O libro foi lanzado en decembro de 1920 tentando aproveitar a época de Natal. A capa e os deseños eran de Lemmo Lemmi, un famoso ilustrador da época.
En xaneiro de 1921, os anuncios na prensa informaron da distribución de exemplares gratuítos de A Menina do Narizinho Arrebitado nas escolas, nun total de 500 doazóns, tornándose un feito inédito na industria editorial. Fora atendendo unha petición do presidente de São Paulo, Dr. Washington Luís, de quen Lobato era admirador, que fixera o libro. O éxito entre os nenos xerou continuacións: Fábulas de Narizinho (1921), O Saci (1921), O Marquês de Rabicó (1922), A Caçada da Onça (1924), O Noivado de Narizinho (1924), Jeca Tatuzinho (1924) e O Garimpeiro do Rio das Garças (1924), entre outros.
Tales novidades repercutiron en altas tiraxes dos libros que editaba, a punto de dedicarse á editora en tempo integral, entregando a dirección da Revista do Brasil a Paulo Prado e Sérgio Millet. A demanda polos libros era tan grande que el importou máis máquinas dos Estados Unidos e da Europa para aumentar o seu parque gráfico. Porén, unha grave seca cortou o fornecemento de enerxía eléctrica, e a gráfica só podía funcionar dous días por semana. Por fin, o presidente Artur Bernardes desvalorizou a moeda e suspendeu o redesconto de títulos polo Banco do Brasil, xerando un enorme rombo financeiro e moitas débedas ao escritor.
Lobato só tivo unha escolla: entrou con petición de quebra en xullo de 1925. Mesmo así non significou o fin do seu proxecto editorial. El xa se preparaba para abrir outra empresa, a Compañía Editora Nacional, en sociedade con Octalles Marcondes e, en vista diso, trasladouse para o Río de Xaneiro.
Os "produtos" desa nova editora abranguían unha variedade de títulos, inclusive traducións de Hans Staden e Jean de Léry. Alén diso, os libros garantían o "selo de calidade" de Monteiro Lobato, tendo proxectos gráficos moi bos e con enorme éxito de público. A partir de aí, Lobato continuou escribindo libros infantís de éxito, especialmente con Narizinho e outras personaxes, como Dona Benta, Pedrinho, Tía Nastácia, o boneco de sabugo de millo Vizconde de Sabugosa e Emília, a boneca de pano. Alén diso, por non gustar moito das traducións dos libros europeos para nenos, e sendo un nacionalista convicto, creou aventuras con personaxes ben ligadas á cultura brasileira, recuperando inclusive costumes da roza e lendas do folclore. Lobato, fixo historias utilizando de personaxes brasileiras ligadas a personaxes da literatura universal, da mitoloxía grega, da banda deseñada e do cinema. Tamén foi pioneiro na literatura didáctica, ensinando historia, xeografía, matemáticas, física e gramática como parte de súas historias.
En Nova York
En 1926, Lobato concorreu a unha vaga na Academia Brasileira de Letras, mais acabou derrotado. Era a segunda vez que iso acontecía. Na primeira vez, en 1921, iría concorrer á vaga de Pedro Lessa, mais desistiu antes da elección, por non querer facer as visitas de praxe aos académicos para pedir os seus votos. Desta vez, estaba concorrendo á vaga do renomeado xurista João Luís Alves. Na primeira, recibira un voto no terceiro escrutinio, e, na segunda, dous votos no cuarto. En artigo á prensa, Múcio León chegou a afirmar que ese "escritor de talento fóra dúas veces repelido". O mesmo ano saíron en folletín os libros O Presidente Negro (1926) e "How Henry Ford is Regarded in Brazil (1926).
Despois, enviou unha carta ao recentemente elixidoWashington Luís, onde defendeu os intereses da industria editorial. O presidente, recoñecendo nel un representante promisor dos intereses culturais do país, nomeouno agregado comercial nos Estados Unidos, en 1927. Lobato escribe confirmando a tese de Washington Luís de que "Gobernar é abrir Estradas", as cales Lobato atribúe o progreso dos Estados Unidos. Lobato ficara impressionar coa cantidade e calidade das estradas norteamericanas. Monteiro Lobato mudouse para Nova York e deixou a Compañía so a dirección do seu socio, Octalles Marcondes Ferreira. Entusiasmado co progreso material que viu nos Estados Unidos, pasou a acompañar todas as innovacións tecnolóxicas estadounidenses e fixo de todo para convencer o goberno brasileiro a propiciar a creación de actividades semellantes no Brasil. Con intereses voltos en relación ás cuestións de petróleo e ferro, planeou a fundación da Tupy Publishing Company, mais non existe rexistro da concreción. En 2018 o nome foi rexistrado por Tagori Alegría.
En Nova York escribiu Mr. Slang e o Brasil (1927), As Aventuras de Hans Staden (1927), Aventuras do Príncipe (1928), O Gato Félix (1928), A Cara de Coruja (1928), O Circo de Escavalinho (1929) e A Pena de Papagaio (1930). As obras infantís que datan desa época foron publicadas no Brasil e reunidas nun único volume, titulado Reinações de Narizinho (1931).
Foi para Detroit o ano seguinte e, en visita á Ford e a Xeneral Motors, organizou unha empresa brasileira para producir aceiro polo proceso Smith. Con iso, xogou na Bolsa de Valores de Nova York e perdeu todo o que tiña coa crise de 1929. Para cubrir as súas perdas coa quebra da Bolsa, Lobato vendeu as súas accións da Companhia Editora Nacional en 1930. Volveu para São Paulo en 1931 e pasou a defender que o "tripé" para o progreso brasileiro sería o ferro, o petróleo e as estradas para escoar os produtos. Entusiasmado con Washington Luís e co seu candidato presidente, en 1930, o Dr. Júlio Prestes, que, como presidente de São Paulo, realizara explotacións de petróleo en territorio paulista, Lobato dá apoio ao candidato Júlio Prestes nas eleccións de 1930.
O petróleo
Tras implantar a Companhi Petróleos do Brasil, e grazas á gran facilidade con que foron subscritas as súas accións, Monteiro Lobato fundou varias empresas para facer perforación de petróleo, como a Companhia Petróleo Nacional, a Companhia Petrolífera Brasileira e a Companhia de Petróleo Cruceiro do Sur, e a maior de todas (fundada en xullo de 1938) a Companhia Mato-grossense de Petróleo, que tentaba perforar próximo á fronteira coa Bolivia, país veciño que xa encontrara petróleo. Con iso Lobato prexudicou os intereses de xente moi importante na política brasileira, e de grandes empresas estranxeiras. Comezaba a loita que o deixou pobre, doente e triste. Había interese oficial en dicir que no Brasil non había petróleo. Téndoos como adversarios, pasou a afrontalos publicamente.
Por algúns anos, o seu tempo foi dedicado integralmente á campaña do petróleo, e a súa supervivencia garantiuse pola publicación de historias infantís e da tradución magistral de libros estranxeiros, como O Libro da Selva, de Rudyard Kipling (1933), O Doutor Negro, de Arthur Conan Doyle (1934), Caninos Brancos (1933) e A Filla da Neve (1934), ambos de Jack London, entre outros. Teimaba en dicir que era preciso aproveitar o petróleo nacional para dar ao pobo un padrón de vida á altura das súas necesidades. Tentou, sen éxito, organizar unha compañía petrolífera mediante subscricións populares.
Apareceron moitas dificultades e, mesmo así, a súa produción literaria mantívose e chegou ao ápice. En América (1932) publicou as súas primeiras impresións sobre a loita na cal se metera. Axiña viñeron História do Mundo para Crianças (1933), Na Antevéspera e Emília no País da Gramática (1934), na cal defendía unha gramática normativa revisada. Meses despois, o seu libro História do Mundo para Crianças sufriu crítica, censura e persecución da Igrexa Católica onde, en escolas católicas, o libro foi considerado "pésimo para ser lido" e as freiras organizaron fogueiras para destruír os exemplares en 1942. Alén diso, o libro foi duramente criticado polo goberno Brasileiro por estar "incutindo dúbidas sobre actividades gobernamentais no espirito dos nenos" ao comentar sobre o acto do Goberno sobre a queima do café e condenou o fragmento sobre Santos-Dumont que di: "Vexa o aeroplano. Cando Santos Dumount o inventou, nin por sombras lle pasou pola cabeza que o marabilloso aparello de voar iría ser aplicado para matar xente e destruír cidades...". No exterior, o Goberno Portugués prohibiu a obra no seu país e as únicas explicacións que Lobato encontrou para iso foi a de ser da corrente "que afirma o Brasil ser descuberto 'por acaso'" ou por "rexistrar a historia das 1600 orellas cortadas a mariñeiros árabes por Vasco da Gama". O padre Sales Brasil escribiu un libelo contra Lobato chamado "A literatura infantil de Monteiro Lobato ou comunismo para crianças"
Aceptou o convite para ingresar na Academia Paulista de Letras e, con iso, presentou un informe de súa campaña a prol do petróleo, O Escândalo do Petróleo (1936), no cal acusaba o goberno de "non perforar e non deixar que se perfore". O libro esgotou varias edicións en menos dun mes. Aturdido, o goberno de Getúlio Vargas prohibiu e mandou recoller todas as edicións. Axiña, morreu Heitor de Moraes, o seu correspondente e gran amigo.