cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cirurxía
Grecia
A Grecia clásica Dentro do marco cultural da chamada cultura occidental, algúns filósofos e científicos buscan as raíces da ciencia moderna na época dos antigos gregos, na Grecia clásica. Eles foron os creadores da lóxica dedutiva. Porén a súa filosofía natural tiña un defecto moi importante: consideraba innecesaria a comprobación experimental das conclusións. Era mesmo degradante para o filósofo da época suxerir que as conclusións obtidas nun proceso mental lóxico precisaban seren confirmadas pola comprobación experimental.
Polo tanto, na chamada antigüidade clásica a medicina e, sobre todo, a cirurxía estaban moi pouco desenvolvidas. Como quedou dito, as tarefas manuais eran desprezadas polos científicos (filósofos) da saúde, entendendo a cirurxía como unha aberración do verdadeiro tratamento das enfermidades, que viña dado por unha simple axuda á natureza curadora (coa dieta e a fitoterapia). Non obstante, os filósofos denominados presocráticos son os primeiros en interrogarse sobre os fenómenos naturais. Chamados φυσιολογοι (physiologoi, 'fisiólogos') por Aristóteles porque tiñan un discurso racional sobre a natureza, investigan sobre as causas naturais dos fenómenos que chegaron a ser os primeiros obxectos do método. miniatura|dereita|150px|[[Hipócrates. Gravado de Peter Paul Rubens (1638).]]
Cómpre facer unha referencia a Hipócrates, de Cos século V a.C. - século IV a.C., a figura médica por excelencia da cultura grega clásica. Aos 13 anos comezou os seus estudos de medicina que lle abriron as portas do templo dos Asclepiades (de Asclepio, como vimos, deus mitolóxico da medicina). Logo viaxou a Exipto para rematar a súa formación. Deixou unha obra composta por 53 escritos que foi recollida polos seus discípulos no Corpus hippocraticum. Pai indiscutido da medicina moderna, o seu mérito fundamental foi o de desenvolver un sistema racional baseado na observación e na experiencia para o estudo das doenzas cuxas causas atribuía a fenómenos naturais e non a intervencións dos deuses ou a fenómenos de tipo máxico-relixioso. Na medicina hipocrática descríbese o corpo humano coma unha asociación dos catro humores: flegma (auga), bile amarela (lume), bile negra (terra), e sangue (aire); as doenzas desenvólvense por unha perda do equilibrio destes humores. O mantemento da saúde efectúase a través da dieta e a hixiene. Indubidábel xenio da medicina naturista, a el atribúese o coñecido xuramento hipocrático. As súas ideas persistiron durante toda a Idade Media e o Renacemento. miniatura|esquerda|150px|[[Aristóteles. Museo do Louvre.]]
No corpus hipocrático advírtese unha notábel exactitude anatómica, e sorprenden algunhas propostas terapéuticas de plena vixencia na actualidade, coma a drenaxe do empiema pleural ou os tratamentos suxeridos para os traumatismos craniais.
Tras Hipócrates a seguinte figura médica grega de interese é Aristóteles. Este pensador polifacético aprendeu medicina con seu pai, pero non consta que exercese esta disciplina. Aristóteles funda a física e a zooloxía, cando a ciencia adquire un método, baseado na dedución. A el débese tamén a primeira formulación do siloxismo e da indución. As nocións de "materia", "forma", "potencia" e "acto" foron os primeiros conceptos de elaboración abstracta. Para Aristóteles, a ciencia está subordinada á filosofía ("é unha filosofía secundaria", dixo) e ten por obxecto a busca dos primeiros principios e das primeiras causas, o que o discurso científico chamará o causalismo e que a filosofía denomina aristotelismo. Aristóteles é a orixe dun retroceso do pensamento en relación a certos presocráticos. En cambio, a súa escola peripatética foi o berce de varios médicos e cirurxiáns famosos da época, aínda que non achegaron novidades destacábeis en materia de cirurxía.
'''Período alexandrino. Alexandría na época romana''' Contra o ano 300 a.C. Alexandre o Grande conquista Exipto. A cidade de Alexandría, así denominada na súa honra, poucos anos máis tarde, durante o período chamado alexandrino (de 323 a.C. - 30 a.C.) convertíase no referente cultural do Mediterráneo e Oriente Próximo, sendo o prolongamento da cultura grega na época romana, con progresos significativos en astronomía e matemáticas, así coma algúns avances na física e na medicina. Alexandría foi o centro intelectual dos sabios da época, que eran gregos.
A chamada escola de Alexandría recompilou e desenvolveu todos os coñecementos sobre medicina (coma os de moitas outras disciplinas) coñecidos na época, contribuíndo a formar algúns destacados cirurxiáns. Herófilo de Calcedonia foi o primeiro en realizar diseccións en público, e incluso algunhas fontes apuntan a posibilidade de que os tolomeos puxesen a disposición súa reos condenados a morte para practicar viviseccións. Outro médico notábel da escola alexandrina foi Erasístrato de Ceos, descubridor do colédoco (conduto de desembocadura da bile no intestino delgado, e do sistema de circulación portal (un sistema venoso que atravesa o fígado con sangue procedente do tracto dixestivo).
Roma
A civilización etrusca, antes de importar os coñecementos da cultura grega, apenas desenvolvera un corpus médico de interese, se exceptuamos unha destacábel habilidade no campo da odontoloxía
Un dos poucos cirurxiáns romanos coñecidos da era precristiá foi Arcagato do Peloponeso (citado por Plinio na súa Naturalis Historia, na que tamén refire que inicialmente seu alcume Vulnarius (o "curaferidas"), pero os seus métodos e sucesivos fracasos lle valeron o novo apelativo de Carnifex (o executor). miniatura|150px|[[Dioscórides]] miniatura|150px|dereita|[[Galeno]]
Entre os anos 25 a.C. e 50 da nosa era viviu outra figura médica de importancia, Aulo Cornelio Celso, do que se conserva un tratado de medicina, De Re Medica Libri Octo, no que se describe por primeira vez a técnica cirúrxica da ligadura, ou no que propón a utilización a modo de férula, para o tratamento das fracturas, de materiais semirríxidos ou moldeábeis coma a cera. Describe tamén 50 tipos de instrumentos cirúrxicos.
En Roma a casta médica organizábase xa, dun modo que recorda á actual división por especialidades, en médicos xerais (medici), cirurxiáns (medici vulnerum, chirurgi), oculistas (medici ab oculis), dentistas, e os especialistas en enfermidades do oído. As lexións romanas dispoñían dun cirurxián de campaña e dun equipo capaz de instalar un hospital en pleno campo de batalla para atender os feridos. Un destes médicos lexionarios foi Dioscórides, grego, un dos primeiros botánicos, autor do manual farmacolóxico máis coñecido e empregado até o século XV. As súas viaxes co exército romano permitíronlle recompilar gran número de herbas e substancias medicinais e redactar a súa magna obra De Materia Medica.
Pero a figura médica romana por excelencia foi Galeno de Pérgamo (129 - 201), cuxa influencia, e tamén os seus erros anatómicos e fisiolóxicos, perduraron até o século XVI. Estudou medicina con dous seguidores de Hipócrates, Estraconio e Sátiro, e despois visitou as escolas de medicina de Esmirna, Corinto e Alexandría. Finalmente viaxou a Roma onde a súa fama levouno a ser o médico do emperador (Marco Aurelio). Aínda que de formación grega, en Roma as autopsias estaban prohibidas, polo que os seus coñecementos de anatomía fundábanse en diseccións de animais, o que o levou a cometer algúns erros notábeis. Á súa morte deixou un legado non sempre beneficioso para o progreso da medicina, pero de indubidábel valor. O seu nome, igual que sucedera co de Esculapio, converteuse en sinónimo de médico.
Areteo de Capadocia non tivo a fama e o recoñecemento público de Galeno, pero no material escrito que se conservou demostra un gran coñecemento e aínda un maior sentido común. Polo menos un dos seus libros trata de cirurxía. Foi o primeiro médico en describir o cadro clínico do tétano, e a el débense os nomes actuais da epilepsia e da diabetes.
Bizancio
O Imperio Romano de Oriente foi, tras a división despois da morte de Teodosio, o herdeiro da cultura e a medicina gregas. No seu afán por recuperar, ou non perder, os coñecementos clásicos da cultura bizantina exerceu unha función fundamental recompilando e catalogando o mellor das tradicións grega e romana. O médico persoal de Xuliano o Apóstata, Oribasios recolleu en 70 volumes (As sinagogas médicas) todo o saber médico até a súa época.
Idade Media
Considérase xeralmente, desde un punto de vista evidentemente eurocentrista, que, tras da caída do Imperio Romano de Occidente (476 d.C.), gran parte de Europa (a Europa occidental) perdeu o contacto co coñecemento escrito, iniciándose a denominada posteriormente, e con desprezo, escura Idade Media.
Pero cómpre ter en conta os avances tecnolóxicos e a evolución do pensamento científico do mundo oriental (civilización árabe-musulmá) e, en primeiro lugar, os do Imperio Bizantino que, herdeiro do saber latino, e cos saberes que tomou do mundo árabe-musulmán, e mesmo dos da China, foi decisivo na construción da ciencia moderna.
O período da Idade Media esténdese desde a data devandita até 1492 (data do descubrimento de América), e coñece un desenvolvemento sen precedente das técnicas e das disciplinas científicas, a despeito da imaxe escurantista propagada polos manuais escolares.
Cirurxía árabe na Idade Media
Seguindo as ensinanzas de Mahoma: "Buscade o saber aínda que teñades que ir a China", ou "Quen deixe a súa casa para dedicarse á ciencia, segue os pasos de Alá", o mundo árabe soubo recoller as ensinanzas das culturas coas que conviviu.
Entre os musulmáns Al Hakim (o médico) era sinónimo de sabio mestre. Os médicos árabes tiñan a obriga de especializarse nalgún campo da medicina, e existían varias clases dentro da profesión: De maior a menor categoría encontramos ao Hakim (o médico do maristán, hospital), Tahib, Mutabbib (médico en prácticas) e Mudawi (médico cuxo coñecemento é soamente empírico). O maior hospital coñecido da época medieval estaba en O Cairo: o Al-Mansur, fundado en 1283, que estaba xa divido en salas de especialidades médicas, ao modo actual, contaba cunha sección de dietética coordinada coa cociña do hospital, unha sala para pacientes externos, sala de conferencias e biblioteca.
miniatura|dereita|150px|[[Abulcasis]] miniatura|dereita|150px|Ilustración dos instrumentos cirúrxicos de Abulcasis (da súa enciclopedia Kitab al-Tasrif)
En todos os manuais médicos árabes encóntranse grandes capítulos ou secciones dedicados á cirurxía, inspirados na tradición alexandrina. Hunayn ibn Ishaq (808 - 873), que chegou a ser médico persoal do califa Al-Mamum, fundou a primeira escola médica do islam. Anos despois destacará Abu Bakr Muhammed ibn Zakkariya, de sobrenome Al-Razi o Rhazes. Médico do califa e director fundador do hospital de Bagdad. A pesar da súa transcendencia como figura médica do islam, Ali ibn Sina ou Avicena (980 - 1037), non incluíu na súa monumental enciclopedia a Qanûn (O Canon) ningún tratamento cirúrxico de interese, recomendando a cauterización como método xeral cirúrxico.
De modo similar, os filósofos e médicos andalusís Avempace (ca. 1080 - 1138) e Averroes (1126 - 1198) apenas desenvolveron a materia cirúrxica nas súas obras médicas, dedicadas preferentemente ás plantas medicinais.
Pero sobre todos eles destaca Abul-Qasim Khakaf ibn al Abbas al Zahravi, máis coñecido como Abulcasis en occidente, que foi un médico e científico andalusí, (Zahara, preto de Córdoba, Al-Ándalus, 936 - Córdoba, Al-Ándalus, 1013), que viviu a maior parte da súa vida en Alhaurín de la Torre, onde estudou, deu clases e practicou a medicina até pouco antes da súa morte, e que é considerado o fundador da cirurxía moderna Nos seus textos, onde combinaba as ensinanzas clásicas greco-latinas cos coñecementos da ciencia do Próximo Oriente, foron a base dos procedementos cirúrxicos europeos até o Renacemento. A súa maior contribución á historia da medicina é o Kitab al-Tasrif (Libro da práctica médica), unha obra de trinta volumes onde recompilou todo o coñecemento médico e farmacéutico da época. Desenvolveu máis de 200 novos instrumentos cirúrxicos que describe no último libro da súa magna enciclopedia, a cal foi profusamente estudada en toda Europa durante máis de cinco séculos despois da súa morte.
Avenzoar Ibn Zuhr, nacido en Sevilla (daquela capital dun reino de taifa) en 1073 e morto na mesma cidade en 1162, foi un médico de grande éxito pola súa habilidade, aínda que foi expulsado do seu país debido a intrigas dos envexosos, encontrando un protector, Yousef Ibn Tachfin, rei Almorábide. Estudara medicina en Córdoba e, despois dunha curta estancia en Bagdad, no Cairo, volveu poñéndose (como médico) ao servizo dos Almorábides e dos Almohades. Gran mestre en medicina, tivo como discípulo a Averroes e, a petición deste, escribiu o libro Kitab al-Taisir fi al-Mudawat wa al-Tadbir, traducido ao latín co título Rectificatio medicationis et regiminis (Venecia, 1490; Lión, 1531). Tamén deixou dous tratados das Febres, traducidos ao latín en Venecia (1578), que conteñen informacións que son pertinentes aínda hoxe. A súa erudición valeulle o sobrenome de "Sabio célebre".
Cirurxía medieval no mundo cristián
En Bizancio, a hixiene e a medicina experimentaron progresos. As universidades bizantinas, así coma as bibliotecas, recompilaron numerosos tratados e obras de estudo sobre a filosofía e o saber científico da época.
Pero, por outra parte, o movemento monacal, procedente de oriente, comeza no século V a se estender por Europa. Nos mosteiros acóllese a peregrimos, enfermos e desafiuzados, comezando a formarse o xerme dos hospicios ou hospitais, aínda que a medicina practicada por monxes e sacerdotes carecía, en xeral, de base racional. No Concilio de Clermont, en 1130, chegou a prohibirse a todo clérigo o estudo de calquera forma de medicina, e no cuarto Concilio de Letrán (1215) separouse aos internistas dos cirurxiáns debido á mala fama que ían adquirindo estes últimos, en parte propalada polos primeiros.
Existen antecedentes de estruturas similares a hospitais na India ou en Roma, pero a súa extensión e concepción actual débese ao modelo monástico iniciado por San Bieito en Montecasino, e ás súas variantes posteriores denominadas leprosarías ou lazaretos, en honor San Lázaro, irmán de Marta e María Magdalena, resucitado por Xesucristo, e que se cría que morrera á causa da lepra.
Na Europa occidental, despois dun período de repregamento durante a Alta Idade Media, recupérase un espírito cultural e técnico que culmina no chamado Renacemento do século XII. A escolástica, no século XI, preconiza un sistema coherente de pensamento próximo ao que será o empirismo. A filosofía natural proponse como obxectivo a descrición da natureza, percibida como un sistema coherente de fenómenoss (ou pragmata), movidos por "leis".
Na Baixa Idade Media fai a súa aparición a lóxica, que permite que se desenvolvan diversos métodos científicos, así coma os esforzos para elaborar modelos matemáticos ou médicos, o que xogará "un papel maior na evolución das diferentes concepcións do status das ciencias". Por outra parte, o mundo medieval occidental ve aparecer unha "laicización do saber", concomitante coa "autonomización das ciencias".
A cirurxía non se desenvolve até os séculos XII e XIII. No século XIII os estudos de cirurxía máis importantes lévanse a cabo en torno a Boloña, na universidade recentemente inaugurada en 1088, onde Hugo de Borgognoni fundou a facultade de medicina. Seu fillo Teodorico de Borgognoni (1205 - 1296) escribiu Chirurgia, un tratado dedicado exclusivamente á cirurxía, no que pon en discusión a práctica, herdada de Galeno, de deixar que as feridas se carguen de pus, como a medida máis eficaz para a súa curación. Para as suturas utilizaba fío fabricado con intestino de animais, (auténtico precursor do catgut, fío de sutura utilizado antes do desenvolvemento dos materiais sintéticos, feito a partir do intestino de cabalo ou de cabra, e utilizado para as suturas internas, de maneira que puidesen ser reabsorbidas co tempo).
Guglielmo da Saliceto, outro profesor da escola de Boloña, escribiu Chirurgia coa intención de deixar os seus coñecementos neste campo a seu fillo, e que despois se converteu nun manual de referencia para as facultades de medicina medievais. Nesta obra deixa algunhas reflexións sorprendentes sobre o cancro, excepcionais tendo en conta os escasos coñecementos de fisioloxía da época. Guido de Lanfranc, alumno de Guglielmo da Saliceto está considerado o pai da cirurxía francesa. No século XII florece a escola de Montpellier. Un dos seus profesores de anatomía foi Henry de Mondeville (1260-1320), médico do rei Filipe o Fermoso de Francia, aínda que o máis famoso foi Guy de Chauliac (1290-1368), autor de La grande chirurgia. Este cirurxián foi o primeiro en facer observacións sobre as feridas da armas da fogo, utilizadas por primeira vez polos ingleses en 1346 na batalla de Crecy.
A cirurxía renacentista
miniatura|[[Hieronymus Fabricius, Operationes chirurgicae, 1685]] O Renacemento é un período que se sitúa en Europa no fin da Idade Media e no comezo da Idade Moderna. Chámase así polo redescubrimento dos traballos dos antigos pensadores gregos e romanos, que marcou a fin da Idade Media e creou alicerces sólidos para o desenvolvemento de novos coñecementos. Dos científicos desta época destacan Francis Bacon, Nicolao Copérnico e Galileo Galilei, que estableceron o denominado método científico.
O florecemento das universidades, especialmente en Italia, ao amparo das novas clases mercantís foi o motor intelectual do que se deriva o progreso científico que caracteriza este período. Esta "nova era" adquire especial relevancia nas ciencias naturais e a medicina, baixo o principio xeral do "revisionismo crítico". Os novos coñecementos en anatomía supoñen o avance definitivo de disciplinas coma a cirurxía ou a anatomía patolóxica.
O mellor anatomista deste período, aínda que non o primeiro, é Andreas Vesalio (1514 - 1564), que baseou os seus estudos anatómicos na disección de cadáveres e foi autor dun dos manuais de anatomía máis estendidos e influentes durante os dous séculos seguintes, De humani corporis fabrica. Vesalio doutorárase na universidade de Padua, despois de formarse na de París, e foi nomeado explicator chirurgiae (profesor de cirurxía) da universidade paduana. Durante os seus anos como profesor redactará a súa grande obra, e acabará a súa carreira profesional como médico persoal de Carlos I e, posteriormente, de Filipe II.
Nesta mesma época, o aragonés Miguel Servet (1511 - 1553), outro pioneiro no campo da anatomía, descubriu a circulación menor. Practicando a disección xunto a Hans Gunther observou, e publicou na súa obra Christianismi restitutio, que o sangue se oxixenaba nos pulmóns (e non no corazón, como cría Galeno) e que neste órgano se producía unha circulación menor, tras a que o sangue accedía ao ventrículo esquerdo. Este descubrimento, non obstante, xa o fixera Ibn Nafis, médico árabe do século XIII, pero as súas observacións non foron coñecidas en occidente. O descubrimento completouno o inglés William Harvey (1578 - 1657), que demostrou o mecanismo da circulación maior e menor.
Durante o século XVI revoluciónase a cirurxía debido á introdución da cátedra de cirurxía en moitas universidades francesas e españolas (en relación coa de anatomía); aparece novo material cirúrxico, e encontra un revulsivo na multitude de conflitos bélicos que se desenvolven en Europa. Nas últimas décadas deste século, a punto de finalizar o período renacentista, aparece na escena internacional o considerado o pai da cirurxía moderna, Ambroise Paré (ca. 1510 - 1590), que cambia o tratamento das feridas e a amputación de membros dunha maneira radical. Pouco antes, o suízo Paracelso, figura médica controvertida, considerado por uns un simple barbeiro, alquimista pola maioría e cirurxián por outros, intentara con pouco éxito elevar o rango da cirurxía ao mesmo nivel que o dos médicos internistas, pero será o francés quen elimine as últimas reservas. Paré foi médico persoal de cinco reis nunha época en que era costume substituír toda a corte con cada novo monarca. A súa formación iniciouse no gremio dos barbeiros, pero compaxinaba o seu traballo coa asistencia ao Hôtel-Dieu de París. O seu traballo como cirurxián comezou no exército francés, onde se especializou en feridas de bala. Sufriu un certo rexeitamento da comunidade médica, xa que a súa extracción humilde e o seu descoñecemento do latín e o grego obrigáronlle a escribir toda a súa obra en francés. A súa inventiva levouno a deseñar algúns instrumentos cirúrxicos, e incluso deseñou algunhas próteses ou "membros artificiis" para algúns dos seus pacientes amputados. Cómpre sinalar o seu estudo sobre os siameses, ou a súa refutación do emprego das pedras de bezoar como antídotos universais. Boa parte da súa obra é un compendio de análises e refutación de costumes, tradicións ou supersticións médicas sen fundamento científico nin utilidade real.
Os barbeiros
Xa desde o século XIII a categoría dos cirurxiáns franceses viña incrementándose e facéndose visíbel grazas a autoridade para vestir a toga longa e realizar cirurxía maior. Ao longo dos seguintes séculos comezouse a empregar o termo de "barbeiro" para referirse a un gremio de "prácticos", non médicos, descoñecedores do latín e cuxo campo de actuación limitábase a intervencións menores, coma flebotomías, extracción de pezas dentarias, ou curación de pequenas feridas. En Francia, os éxitos da cirurxía durante o Renacemento, como se verá a continuación, levarían á desaparición das diferenzas de clase entre médicos e cirurxiáns.
Emporiso, os barbeiros seguirían realizando a súa función social libremente durante moito tempo, até a fundación da Académie Royale de Chirurgie en 1731, dirixida nos seus inicios polo cirurxián Jean Louis Petit, quen perfeccionou o torniquete, e a promulgación da ordenanza de Luis XV prohibindo aos barbeiros o exercicio da cirurxía.
En Inglaterra, non obstante, os internistas van gañando forza ao longo do século XV, conseguindo fundar o Real Colexio de Médicos, igualando aos cirurxiáns cos barbeiros, e obrigándolles a seren regulados baixo idéntica norma que os pasteleiros ou os notarios. En 1540 o parlamento autoriza a creación da Compañía de cirurxiáns-barbeiros, pero haberá de ser Thomas Vicary, cirurxián encargado de curar con éxito unha ferida da perna de Henrique VIII, quen conseguise de mans do rei a carta de dereitos do gremio de cirurxiáns.
O século XVIII: a cirurxía ilustrada
O desenvolvemento das ciencias físicas e biolóxicas que se produce a partir do Renacemento supón o definitivo empuxón para a cirurxía coma disciplina médica con suficiente entidade propia. miniatura|280px|esquerda|Ilustración do libro de Lorenz Heister Institutiones chirurgicae, in quibus quicquid ad rem chirurgicam pertinet optima et novissima ratione pertractatur.
Comezan a proliferar multitude de médicos e cirurxián notábeis, moitos deles especializados xa en campos concretos. O século XVIII é o gran século dos cirurxiáns, que empezan a adquirir un éxito profesional moi importante e gran recoñecemento social. Durante este século aparecen os Reais Colexios de Cirurxía e comézase a dar valor ao coñecemento teórico na formación do cirurxián.
En Europa central distribúese con éxito un libro titulado Institutiones chirurgicae, in quibus quicquid ad rem chirurgicam pertinet optima et novissima ratione pertractatur. O seu autor é Lorenz Heister (1683-1758), cirurxián alemán que exerceu tamén en Holanda, e Inglaterra.
William Cheselden, John Hunter o Percival Pott en Inglaterra, Jean-Andre Venel en Suíza, Pedro Virgili ou Antonio de Gimbernat en España, son algúns dos nomes dunha lista interminábel de cirurxiáns destacados do século XVIII.
Ademais hai que destacar a Dominique-Jean Larrey (1766-1842), cirurxián de Napoleón e inventor do transporte en ambulancia utilizado por primeira vez durante as guerras napoleónicas.
Século XIX
Durante o século XIX consúmase a integración da medicina e a cirurxía nun mesmo corpo de coñecementos e ensinanzas, o que supón o recoñecemento definitivo da especialidade cirúrxica, coa incorporación engadida da traumatoloxía ao seu ámbito de actuación. A derrota dos tres inimigos clásicos da cirurxía: a hemorraxia, a infección e a dor, é a vitoria desta disciplina. O desenvolvemento das teorías microbianas das enfermidades infecciosas, a evolución das técnicas anestésicas ou o descubrimento dos raios X, son ferramentas fundamentais no seu impulso: o cirurxián pode traballar co doente sedado e, polo tanto, sen a rapidez que se lle requiría até ese momento, con moito maior coñecemento sobre o que se pode encontrar e con armas adecuadas para paliar as posíbeis complicacións. As taxas de morbimortalidade comezan a caer, e todo isto prodúcese nunha marxe de poucas décadas.
Século XX
A cirurxía do século XX tivo un rápido desenvolvemento, no que destacan:
Instrumentación cirúrxica e enfermaría cirúrxica
A instrumentación cirúrxica e a enfermaría cirúrxica son profesións dedicadas a formar profesionais do equipo médico-cirúrxico cun nivel de coñecemento científico e técnico que lles permita ofrecer un servizo de calidade na atención ao paciente cirúrxico mediante a aplicación de procesos de instrumentación, esterilización, bioseguridade, saneamento ambiental e administración, para colaborar na mellora e o restablecemento da saúde do paciente.
Esta tarefa realízase polos instrumentistas cirúrxicos ou enfermeiros instrumentistas, cuxas funcións son:
Estas son as denominacións predominantes nas linguas dos países do noso contorno para describir o papel que representan, aínda que existen outras.
En España, por exemplo, chámaselle instrumentista, e o seu traballo realízano os enfermeiros que, despois de terminar o grao en enfermaría, se especializan en coidados médico-cirúrxicos, onde reciben coñecementos suficientes para realizar estas tarefas en quirófano.
Sendeiro da costa de Gales
miniatura|dereita|220px|Liña da costa de Gales, cos puntos de comezo e fin do camiño. miniatura|Pedra de [[Chepstow que marca o límite sur do sendeiro, co logo do "dragón cuncha".]] miniatura|Logo do sendeiro da costa de Gales. O sendeiro da costa de Gales (Llwybr Arfordir Cymru) é un paseo de longa distancia que percorre toda a liña costeira de Gales. Foi inaugurado o 5 de maio de 2012, e comprende 1.400 km de camiño entre Chepstow, no sur, ata Queensferry, no norte.
Cirurxía
Instrumentación cirúrxica e enfermaría cirúrxica
O enfermeiro instrumentista profesional está capacitado e habilitado para:
O licenciado en organización e asistencia de quirófanos está capacitado e habilitado para:
Sendeiro da costa de Gales
Gales é o primeiro país do mundo en ofrecer unha ruta ó longo de toda a súa costa. O sendeiro pasa por once Reservas Nacionais da Natureza e outras reservas, como as controladas por The Wildlife Trusts ou a Royal Society for the Protection of Birds (RSPB). Lonely Planet calificou a costa de Gales no primeiro lugar na súa clasicafición das 10 mellores de 2012.
Características
O sendeiro da costa de Gales foi inaugurado o 5 de maio de 2012 como o primeiro sendeiro costeiro do mundo en cubrir toda unha nación. Dende o seu punto de comezo, percorre toda a costa galesa de Chepstow no sur ata Queensferry no norte. Moitas partes xa tiñan camiños establecidos como o Camiño do Norte de Gales, a ruta costeira de Anglesey e o Sendeiro de Llŷn. O sendeiro de Pembrokeshire xa estaba pensado como un sendeiro nacional, e no 2011 foi elixido pola revista National Geographic como o segundo mellor destino costeiro do mundo.
O camiño discorre a través de 1.400 quilómetros da paisaxística costa, dende a desembocadura do río Dee, ó longo da costa norte de Gales, coas súas vilas costeiras, sobre o estreito de Menai na illa de Anglesey, dende a península de Llyn pola baía de Cardigan, a través do único parque nacional costeiro de Gran Bretaña en Pembrokeshire, a través de Gower, polo paseo marítimo da baía de Cardiff e na zona do mercado de Chepstow. Toda a ruta é accesible para sendeiristas e, mesmo nalgunas seccións pode ser utilizada por ciclistas, familias con carriños de bebé, persoas con mobilidade reducida ou xinetes.
A responsabilidade xeral de establecer a ruta acadouse co Consello de Campo de Gales (agora Recursos Naturais de Gales), mais a xestión sobre o terreo corresponde ás 15 áreas do goberno local que atravesa. Cinco sendeiros sinalizados como de longa distancia na costa xa estaban establecidos en Pembrokeshire, Anglesey, Gwynedd , Ceredigion e na costa norte de Gales. Estes formaron a base para cinco das oito áreas xeográficas que agora conforman a ruta. As tres áreas restantes compóñense dos condados individuais, combinados e cidades dos condados costeiros.
Abbey Theatre
miniatura|300px|Exterior do Abbey Theatre. O Abbey Theatre ou Amharclann na Mainistreach en irlandés (en galego Teatro da Abadía), tamén coñecido como Teatro Nacional de Irlanda ou Amharclann Náisiúnta na hÉireann, é un teatro da cidade de Dublín, Irlanda. Abriu por primeira vez as súas portas ao público o 27 de decembro de 1904, e a pesar de perder o seu edificio orixinal logo dun incendio en 1951, continuou presentando obras con máis ou menos continuidade ata o presente. O Abbey foi o primeiro teatro subsidiado polo estado no mundo angloparlante; dende o ano 1925 recibiu un subsidio anual do Estado Libre Irlandés.
Nos seus primeiros anos, o teatro estaba fortemente asociado aos escritores do renacemento celta, moitos dos cales se involucraron na súa fundación, e a meirande parte deles presentaron as súas obras alí. O Abbey Theatre foi a escola de moitos dos escritores irlandeses destacados do século XX. Ademais, a través do seu extenso programa de xiras e a súa gran visibilidade no estranxeiro, particularmente de audiencias norteamericanas, converteuse nunha parte importante da industria turística de Irlanda.
Incitatus
Incitatus foi o cabalo favorito do emperador romano Calígula, cabalo de carreiras de orixe hispano. Vivía nunha corte de mármore con presebe de marfil ata que Calígula mandou construír unha vila para o seu uso exclusivo, con 18 servintes para o seu coidado. Durmía con mantas purpúreas e levaba colares de pedras preciosas. Cóntanos Suetonio que o emperador puxérao na lista de senadores e queríao nomear cónsul.
Incitatus participaba nas competicións celebradas en Roma, e a noite antes de cada competición Calígula durmía con el e decretaba silencio xeral en toda a cidade. Quen non cumprise podía ser condenado a morte.
Anton Hansen Tammsaare
miniatura|Anton Hansen Tammsaare.
Anton Hansen Tammsaare, nado en Järvamaa (Albu) o 30 de xaneiro de 1878 e finado en Tallinn o 1 de marzo de 1940, foi un escritor estoniano cuxa novela Tõde ja õigus ("Verdade e xustiza"; 1926- 1933) é considerada unha das obras mestras da literatura estoniana.
Traxectoria
Era fillo dunha familia granxeira de orixe humilde, con todo puido custear a súa educación. Estudou en Väike-Maarja e Tartu no instituto de Hugo Treffner, logo ingresou na universidade de Tartu para estudar dereito. A tuberculose interrompeu os seus estudos en 1911, e tivo que pasar un ano nun sanatorio no Cáucaso -única viaxe que realizou ao estranxeiro- e outros seis na granxa do seu irmán en Koitjärve, Estonia, onde se adicaría á lectura dos traballos de Cervantes, Shakespeare e Homero.
En 1918, coa proclamación da independencia de Estonia, Tammsaare regresou a Tallinn. Foi alí onde Tammsaare escribiu os traballos que lle deron un lugar permanente na literatura estoniana. Malia tomares os seus temas da historia e a vida do pobo estoniano, as súas novelas teñen profundas conexións coas ideas de Bergson, Jung e Freud, e con escritores como Knut Hamsun e André Gide.
Estilo e obra
Os primeiros traballos de Tammsaare están caracterizados por un realismo poético-rural. Algunhas das súas historias tamén reflicten a atmosfera revolucionaria de 1905. Durante o que se coñece como o seu segundo período, de 1908 a 1919, escribe varias novelas curtas. En Poiss ja liblik (1915, ("O raparigo e a bolboreta"), Tammsaare demostra a influencia de Oscar Wilde. Internacionalmente a súa novela máis famosa é a titulada "Verdade e xustiza", que abrangue cinco volumes.
Posto que o terceiro volume contén unha descrición sobre a revolución rusa de 1905, que non se axeita á ideoloxía soviética xa que plasma as ideas camusianas do sufrimento individual, foi combinado a miúdo co segundo volume pola censura soviética. miniatura|Anton Hansen Tammsaare nun [[Papel moeda|billete de 25 coroas estonianas]] Ata hoxe, o terceiro volume ás veces denomínase como inferior artisticamente, aínda que a súa descrición da revolución poida ser comparada con escenas semellantes no "Doutor Zhivago" de Boris Pasternak. En Estonia o segundo volume, coas súas escenas educativas de Tartu, é probablemente o que goza de maior aceptación popular. Os críticos internacionais optarían probablemente polo primeiro volume cuxa novela campesiña clásica, evocadora de Hamsun, define con contundencia o carácter estoniano, representado en dúas figuras antagónicas, os granxeiros Andres e Pearu. Tammsaare explicou despois que cada volume ocúpanse da relación do home (é dicir, a persoa humana) con; (1) a terra, (de 2) Deus, (de 3) o estado e a sociedade, (4) el mesmo, e (5) a resignación.
Gråkallbanen
Gråkallbanen é unha liña de tranvía de Trondheim (Noruega), a máis setentrional do mundo. Construída en 1924, ten 8.8 km, de vía estreita, e é propiedade dunha compañía privada, a AS Gråkallbanen. Vai de St. Olavsgate cara a Bymarka, unha área de lecer da cidade. miniatura|275 px|tranvía da liña Gråkallbanen
José María Álvarez Mon
José María Álvarez-Mon Basanta foi un médico e político galego.
Traxectoria
Fillo de Ramón Álvarez Mon e irmán de Ramón Álvarez-Mon Basanta. Foi nomeado fiscal municipal de Mondoñedo en 1916. Foi alcalde de Mondoñedo en 1918 ata a súa destitución en outubro de 1920. Foi reposto en 1921 até que foi suspendido a principios de 1923. Foi nomeado concelleiro en abril de 1930 e logo da renuncia de José Cigarrán en xuño, volveu ser alcalde até a Segunda República.
Domingo Sanguento
Domingo Sanguento pódese referir a calquera dos seguintes eventos históricos (en orde cronolóxica):
Bert Karlsson
Bert Willis Karlsson, nado o 21 de xuño de 1945 en Skövde, é un empresario discográfica, político e personalidade da televisión sueco, foi unha figura prominente do partido Nova Democracia.
Traxectoria
Como propietario e director da discográfica Mariann Grammofon AB, fundada en 1972, Karlsson foi unha cara familiar para o público sueco como a persoa que estaba por tras da famosa cantante Carola Häggkvist. En 1984 fundou o parque temático Skara Sommarland.
En 1991 estableceu con Ian Wachtmeister o partido populista Nova Democracia, que logrou a atención dos medios de comunicación máis importantes e nas eleccións lexislativas de setembro o partido recibiu 6'7 por cento dos votos. Sen experiencia política anterior, Karlsson entrou no Riksdag.
Vilarchán, Tourón, Ponte Caldelas
Vilarchán é un lugar da parroquia de Tourón, no concello pontevedrés de Ponte Caldelas, na comarca de Pontevedra. Segundo o IGE, en 2022 tiña 326 habitantes (158 homes e 168 mulleres). Localízase a carón do alto do Pé da Moa (595 m).
Patrimonio
Entre os seus edificios destaca a capela románica de San Miguel, do ano 1160. Ten un espazo de terreo que facía antigamente de camposanto utilizado mesmo polos veciños de Caroi (Cerdedo-Cotobade).
As súas festas celébranse na derradeira fin de semana do mes de xullo, na honra da súa patroa, a Virxe dos Remedios de Vilarchán.
Conta tamén cunha antiga e restaurada Casa da Sociedadade, construída polos habitantes de Vilarchán, e tamén das aldeas dos arredores (Contixe, Mirón e A Reigosa). Despois da guerra civil foi requisada polas autoridades franquistas e convertida en Casa-Escola de ensino primario. Na transición, xa en estado ruinoso, foi devolta á poboación. Foi reconstruída polos lugares e aldeas da parroquia que participaran na súa construción (agás A Reigosa, que renunciou), e na actualidade funciona como Casa do Pobo de Vilarchán, Mirón e Contixe.
Ponte de Segovia
280px|thumb|Ponte de Segovia A Ponte de Segovia (en castelán: Puente de Segovia) é un monumento renacentista da cidade de Madrid obra do arquitecto Juan de Herrera. Atópase no cruzamento da rúa de Segovia co río Manzanares, punto que historicamente constituíu un dos principais accesos á vila.
Coñecido antigamente como Ponte Segoviana, as primeiras referencias desta construción datan do século XIV, cando o rei Afonso XI de Castela autorizou a súa edificación mediante dúas cartas escritas en 1345 e en 1346. Nos primeiros debuxos e pinturas da cidade, datados no século XVI, a ponte aparecía con nove ou trece arcos.
Lugares da Guarda
miniatura|dereita|[[Casa do concello da Guarda.]] Galicia → Parroquias de Galicia → Lugares de Galicia → Lugares da Guarda
Mirambel
miniatura|dereita|175px|Localización da comarca do Maestrazgo aragonés, na que se sitúa Mirambel
Mirambel é un concello español da provincia de Teruel, Aragón, situado na comarca do Maestrazgo. A súa poboación era de 137 habitantes en 2004. Dista 113 km da cidade de Teruel.
Historia
miniatura|Igrexa de Mirambel. Durante as guerras carlistas foi moi importante porque vivían na localidade altos cargos carlistas e era sede dalgúns dos seus centros oficiais como a Suprema de Aragón, Valencia e Murcia, nomeada polo mesmo pretendente Carlos María Isidro. Pío Baroja ambientou neste lugar a súa obra La venta de Mirambel.
Monumentos
miniatura|Casa Aliaga. Mirambel posúe unha boa riqueza monumental. No casco urbano érguese a fortaleza medieval, con murallas. Ao pé da torre do portal das Monxas atópase a praza de Madre Consuelo, relixiosa e mestra, destacan as celosías do convento cunha roseta hexapétala en relevo, símbolo pagán solar protector relacionado coa cardincha pirenaica.
Federación Deportiva de Estudantes de Delft
A Federación Deportiva de Estudantes de Delft (en neerlandés: Delftse Studenten Sport Federatie - DSSF-) é o consello de estudantes pertencente á Universidade de Tecnoloxía de Delft, nos Países Baixos, que se encarga da xestión do club deportivo desta universidade. A súa sede está situada no centro deportivo e cultural da TU Delft.
Do mesmo xeito que os consellos deportivos estudantís doutras moitas universidades dos Países Baixos, o DSSF está afiliado á federación nacional Studentensport Nederland.
Ghawar
dereita|miniatura|Mapa do tamaño, forma e localización aproximada do campo petrolífero de Ghawar. Ghawar é un campo petrolífero de Arabia Saudita, na Provincia Oriental, a 100 km da cidade de Dhahran. É o maior campo petrolífero convencional do mundo, cunha extensión de 280 km por 30 km. A produción lévaa a compañía estatal Saudi Aramco e estímase a súa produción en 5 millóns de barrís ó día (6.25% da produción mundial)
Adam Bromberg
Adam Bromberg, nado o 12 de marzo de 1912 en Lublin e finado o 23 de marzo de 1993 en Estocolmo, foi un editor polaco-sueco.
Traxectoria
Estudou comercio internacional en Viena, politicamente comprometido co Partido Comunista de Ucraína Occidental, arrestárono en 1934 e condenárono a tres anos e medio de cadea. Logo de saír do cárcere, en decembro de 1936, por unha amnistía deixou a actividade política e estivo á fronte entre 1939 e 1941 da sección polaca da editorial estatal de minorías nacionais da República Socialista Soviética de Ucraína que tiña a sede en Lviv. En 1941 alistouse no exército soviético e en 1943 formaba parte da 1ª División de infantería polaca Tadeusz Kościuszko como oficial político. En maio de 1944 dirixía o departamento político da 2ª División de Infantería Varsovia. Rematou a guerra como maior con varias condecoracións e retomou súa actividade como editor no exército polaco primeiro en novembro de 1945 como xefe do departamento editorial do exército e en 1946 era vicedirector da editorial do Partido dos Traballadores Polacos “Książka”. En 1947 organizou a editorial militar, Prasa Wojskowae, que dirixiu ata que deixou o exército co grao de coronel en outubro de 1951. Desde 1953 dirixía a editorial estatal PWN e ensinou xornalismo na Universidade de Varsovia entre 1955 e 1968. A policía detívoo durante as purgas antisemitas da crise política de 1968. En agosto de 1970 emigrou a Suecia, e alí fundou en 1975 coa súa filla Dorotea Bromberg a editorial Bromberg Bokförlag dedicada nun principio a traducións de literatura polaca.
Dilatación térmica
miniatura|[[Dilatómetro antigo.]] A dilatación térmica é o incremento de lonxitude ou volume que modifica o tamaño dun corpo debido ao aumento de temperatura.
Sólidos
Expresión: L=L0·(1+λ·(Tf-Ti))
Sendo:
Líquidos
Expresión: V=V0·(1+m·(Tf-Ti))
Sendo:
Gases
miniatura|Animación: Dilatación e contracción volumétrica dun [[gas por variación da temperatura.]] A dilatación dos gases é superior a dos líquidos e sólidos. A densidade diminúe coa temperatura.
The Amazing Panda Adventure
The Amazing Panda Adventure é un filme estadounidense dirixido por Christopher Cain que foi estreado no 1995.
Portopí
miniatura|Localización de Portopí respecto a Palma (gris), e ao distrito de Ponent (verde). Portopí é un barrio situado no distrito de Ponent de Palma, capital das Illas Baleares, en España.
The Amazing Panda Adventure
Sinopse
Ryan viaxa á China durante as vacacións estivais para reunirse co seu pai, que rexenta a unha reserva para a protección do oso panda, moi preto do Tíbet. Xunto a Ling, unha rapaza da súa idade que traballa na reserva, Ryan intentará salvar a un pequeno oso duns cazadores furtivos que o intentan capturar.
Portopí
Xeografía
A súa poboación no ano 2018 era de 3 067 habitantes. Está atravesado pola avenida de Joan Miró e situado entre o final do Paseo Marítimo e a Cala Maior, ao oeste da cidade, e toma o nome dunha cala longa e estreita, resgardada do vento pola Serra de Na Burguesa.
The Amazing Panda Adventure
Personaxes
miniatura|dereita|Stephen Lang en 2014.
Portopí
Orixe do nome
O seu nome deriva de 'port del pi', "porto do piñeiro" en galego. A identificación do topónimo coas palabras "porto" e "piñeiro" é antiga, xa que aparece documentada no Liber Maiolichinus como portum de nomine Pini.
Historia
Desde a antigüidade e até a Idade Moderna a cala foi o porto da cidade, e deste uso quedan importantes monumentos. A pesar de que o seu tamaño reduciuse polos depósitos de sedimentos do torrente que desembocaba, na zona chamada la Culassa, desde a guerra civil é de uso militar.
Neste lado da cidade xurdiu unha zona de actividade lúdico comercial que se engadiu ao uso residencial, desaparecendo o uso industrial. Ao lado da cala encóntrase, tamén, o Laboratorio Oceanográfico (inaugurado en 1906 por Odón de Buen), o Centro Meteorolóxico de Baleares, un museo de maquinaria de faro na Torre de Sinais (Torre de Señales ou Torre de Senyals) e o Museo Militar no Forte de San Carlos.
Café del Mar
Café del Mar é un establecemento hostaleiro de Eivisa, situado a carón da praia de Sant Antoni de Portmany, coñecido pola selección de música chill out que reproduce ó solpor.
Historia
Construído a partir dunha idea de Ramón G. Broto, Carlos Andrea e José Les e deseñado polo arquitecto catalán Lluis Güell, inaugurouse o 20 de xuño de 1980. O local explota comercialmente unha idea sinxela: desfrutar en silencio do serán da baía de Caló des Moro mentres se escoita boa música e se toma unha copa.
Dende 1994, Café del Mar edita cada ano álbums chill out, lounge, ambient, chill house e balearic beats coa súa selección musical que reflicte o ambiente de Eivissa. Tras producilos baixo distintos selos discográficos no 1999 rexistraron Café del Mar Music a partir do cal sacaron as novas compilacións de Chill house.
Café del Mar ten un programa de radio na emisora Europa FM de contido Chill Out que se emite venres e sábados, entre as 3 e as 6 da madrugada.
As Poceiras, Sumoas, Xove
As Poceiras é un lugar da parroquia de Sumoas no concello lugués de Xove, na comarca da Mariña Occidental. Segundo o Instituto Galego de Estatística, en 2020 tiña 56 habitantes (31 homes e 25 mulleres).
Parroquias de Xove
miniatura|esquerda|Vista das Poceiras.
Ziortza-Bolibar
miniatura|Situación do concello en Biscaia miniatura|Praza Simon Bolibar Ziortza-Bolibar é un concello vasco da provincia de Biscaia. A súa poboación é de 410 habitantes (2011).
Lugares da Illa de Arousa
miniatura|dereita|[[Casa do concello da Illa de Arousa.]] Galicia → Parroquias de Galicia → Lugares de Galicia → Lugares da Illa de Arousa
Julius Kugy
Julius Kugy, nado en Gorizia o 19 de xullo de 1858 e finado en Trieste o 5 de febreiro de 1944, foi un montañeiro, escritor, botánico, humanista, avogado e empresario de ascendencia eslovena. É coñecido pola apertura de novas rutas nos Alpes Xulianos.
Traxectoria
O seu pai era agricultor en Linz. A súa nai, Giulia, era filla do poeta esloveno Jovan Vesel Koseski. Durante a súa infancia ía pasar os veráns na aldea natal de seu pai, Lind, onde desenvolveu un grande interese pola natureza e as montañas.
Explorou grandes porcións dos Alpes orientais, dedicando a maior parte do seu tempo á escalada nos Alpes Xulianos, onde descubriu e marcou máis de 50 novas rutas. Guías locais axudouno a subir moitos picos nunca coroados: pero se por algún tornou famoso por escalar o Skrlatica e o Monte Montasch (Jôf di Montasio).
A Pedrosa
O topónimo Pedrosa pode referirse a:
Julius Kugy
Traxectoria
Ademais de no montañismo, Kugy interesouse noutros temas tales como literatura, botánica e música. Xunto co seu amigo Albert Bois de Chesne creou un xardín botánico alpino preto de Bovec. Foi un dos fundadores de dúas sociedades musicais de afeccionados en Trieste: a Sociedade Filharmónica e o Coro palestino. Tamén doou un órgano para a igrexa mequitarista en Trieste.
Un dos enigmas que tentou resolver era unha especie planta misteriosa Scabiosa trenta, descrito por Belsazar Hacquet e posteriormente comprobada por Anton Kerner von Marilaun para ser un exemplar do Cephalaria xa coñecido leucantha.
Durante a primeira guerra mundial, Kugy foi convocado para o exército ao coñecer ben a zona do Val do Trenta. Dende o primeiro intre rexeitou cargar unha arma e só traballou como consultor na parte austríaca da fronte.
Escribiu sete libros. O seu primeiro e máis famoso, o libro foi publicado en 1925 baixo o título Aus dem Leben eines Bergsteiger (Da vida dun escalador alpino).
Kugy morreu en febreiro de 1944, en Trieste.