cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia de Serbia
Prehistoria
No Neolítico, dominando os Balcáns (así como outras partes da Europa central e de Asia Menor) desenvolvéronse, hai uns 8 500 anos, as culturas de Starčevo e de Vinča.
Algúns estudosos cren que os prehistóricos signos de Vinča representan unha das primeiras formas coñecidas de sistemas de escritura (que datan de 6 000 a 4 000 anos a. C.)
Era romana
miniatura|dereita|250px|Provincias romanas de Illyricum (que comprendía [[Dalmacia e os SO de Panonia ou baixa Panonia), Panonia, Mesia, Dacia, Tracia e Macedonia.]]
Os romanos conquistaron partes de Serbia no século II a. C. En -167 conquistaron o oeste, establecendo a provincia de Illyricum (Iliria), e o resto da Serbia Central no -75, establecendo a provincia de Moesia (Mesia). Srem foi conquistada no -99 e a Bačka e o Banato no ano 106 d. C. por Traxano, despois das Guerras dacias.
A Serbia contemporánea comprende as rexións da Grecia clásica de Mesia, Panonia, partes de Dalmacia, Dacia e Macedonia. No norte de Serbia, a cidade de Sirmio (Sremska Mitrovica) foi unha das catro principais vilas do Baixo Imperio romano, que foron as súas capitais durante a tetrarquía. As principais cidades de Mesia superior foron Singidunum (Belgrado), Viminacium (ás veces denominada Aelium municipium, moderno Kostolac) e Remesiana (Bela Palanka).
Dezasete emperadores romanos naceron en territorios da actual Serbia. Crese que Belgrado sufriu 140 guerras dende a época romana.
Imperio bizantino
Ao redor do século VII apareceron nas fronteiras bizantinas un gran número de eslavos. Estes pobos estiveron baixo goberno nominal serbio desde o século VII. O emperador Heraclio permitiulles asentarse no Imperio Bizantino, trala súa vitoria sobre os ávaros.
A orixe dos serbios
miniatura|250px|Migracións dos serbios entre os anos [[50 e 1000. Lenda:
Liña vermella: Migración hipotética desde o norte do Cáucaso até a Europa central dentro das migracións eslavas. Liña azul: Migración desde a Serbia Branca contra o ano 600. Liña verde: Intercambios de poboación entre o Imperio bizantino e a Gran Moravia, nos que os serbios se instalan no val do río Morava ocupando o lugar deixado polas poboacións valacas que foron en 990 até o oeste de Praga.]] Pouco é o que se coñece sobre a orixe e as primeiras etapas da historia dos pobos eslavos. A partir das fontes clásicas e das evidencias arqueolóxicas, propóñense diversas hipóteses un tanto vagas que sitúan o seu hábitat primitivo nalgún punto das vastas chairas que se estenden entre os ríos Elba e Dniéper.
Arqueólogos polacos e checos localizan o seu berce nun amplo espazo da Europa oriental, limitado de oeste a leste polo Vístula e o Dniéper e, ao sur, polos contrafortes setentrionais dos Cárpatos. Alí, ao longo da Idade de Bronce, as xentes da cultura de Trzciniec e da súa sucesora, a puxante cultura lusaciana dos Campos de Urnas, configuraran un substrato étnico no que, conforme a estas teses, sería posíbel rastrexar a orixe dos pobos eslavos.
A idea de que os pobos eslavos teñen moito en común, en canto á súa orixe, das súas linguas e dalgúns aspectos culturais, deriva máis ben do nacionalismo romántico, do paneslavismo e da noción de raza como unha base biolóxica para as nacións, aínda que moitos estudosos comprobaron as múltiples semellanzas histórico-xenéticas, xeo-culturais e fonético-idiomáticas entre os pobos protoindoeuropeos.
Tampouco a orixe dos serbios está establecida con certeza. A raíz do nome Srbi probabelmente non é de antigos dialectos eslavos. Xurdiron algunhas teorías para explicalo, apoiándose nos escasos documentos escritos de Tácito, o historiador romano, que menciona a presenza dun pobo do Cáucaso, ao comezo da nosa era, chamado "Serboi" ou "Serbia". A maioría destas teorías afirman que este pobo protoserbio non era de estirpe eslava, senón de orixe caucásica ou sármata. Posteriormente sería dominado por algunhas tribos eslavas despois dunha migración cara ao oeste, probabelmente en Transcarpatia. Mesturados cos eslavos destas tribos, os protoserbios serían gradualmente "asimilados".
Sexa o que for, o que é certo é que, entre os séculos I e o IV os serbios abandonaron o territorio orixinal dos eslavos para establecerse en Moravia setentrional, máis exactamente entre o Elba e o Saale (actual Alemaña), nunha rexión chamada Serbia Branca (a cor branca simboliza o oeste entre os eslavos). Alí permaneceron até o século VII, cando o emperador bizantino Heraclio pediu a axuda dos eslavos do norte, incluíndo os serbios, para que o axudasen a rexeitar aos ávaros fóra dos territorios do Imperio.
Os serbios asentáronse no que se coñece como as terras serbias no século VI no curso da gran migración dos eslavos. En 649 o emperador Constantino III (612-ca. 641) realoxou aos eslavos conquistados "do Vardar" no Gordoservon (Fogar serbio). En 822 os serbios menciónanse como "habitantes da maior parte de Dalmacia" (as "terras serbias").
O emperador Constantino VII (913–959) escribiu na súa obra "Da administración do Imperio" (De Administrando Imperio) sobre os serbios, dicindo que os serbios brancos "emigraran de Βοĩκι" e formaran un principado" (cos horions de Rascia, Bosnia medieval, Duklja, Travunija, Paganija e Zahumlje), así como a lista cronolóxica dos monarcas serbios desde o século VII.
Oe serbios desenvolveron unha cultura bizantino-eslava, parecida á dos seus veciños búlgaros, e estableceron o cristianismo como a relixión do Estado contra 869, durante o reinado do emperador Basilio I (867–886). O župa era unha confederación de comunidades encabezadas por un župan, maxistrado ou gobernador.
Idade Media
Os serbios entraron no seu territorio actual no século VII, establecéndose en seis delimitacións tribais diferenciadas, que formaron estados ocasionalmente independentes, outras veces unidos:
Serbia baixo a dinastía Vlastimorović
O primeiro estado serbio unificado apareceu baixo Ćaslav Klonimirović a mediados do século X, en Rascia. Porén, na primeira metade do século XI, a familia máis poderosa era a Vojislavljević, de Zeta. O Principado de Serbia foi un estado medieval dos serbios, gobernado pola dinastía Vlastimirović, que existiu desde ca. 768 a 969. Estableceuse mediante a unificación de varios clans baixo o supremo goberno dun certo Višeslav, primeiro gobernante serbio de nome coñecido (ca. 768–814).
En 822 parece que os serbios gobernaban "a maior parte de Dalmacia" e que, ao mesmo tempo, os búlgaros tomaran as terras ao leste, preparándose para a conquista de Serbia. Vlastimir de Serbia derrotou o exército búlgaro nunha guerra de tres anos (839-842), e os dous países viviron en paz durante algunhas décadas. Tres fillos de Vlastimir gobernaron despois Serbia, aínda que non por moito tempo. Serbia convertérase en peza clave na loita polo poder entre os bizantinos e os búlgaros, o que deu lugar a guerras civís dinásticas en Serbia (aliada moitas veces ao Imperio bizantino) durante tres décadas. Serbia foi anexionada polos búlgaros durante tres anos (924-927), até o regreso do Príncipe Ćaslav, que uniu varias provincias, converténdose no máis poderoso dos Vlastimirović. Un acontecemento importante foi o establecemento do cristianismo como relixión do Estado no ano 869 e a fundación da primeira eparquía serbia, a Eparquía de Ras. A última información sobre a dinastía Vlastimirović aparece en Sobre a administración do Imperio (ca. 950-960). Serbia foi anexionada polos bizantinos en 969.
Serbia baixo a dinastía Vojislavljević
miniatura|250px|Territorios serbios no [[século XI, segundo De Administrando Imperio.]] Ao redor de 1040 un exército bizantino enviado por Constantino Monómaco foi destruído polo exército serbio dirixido por Vojislav, do que resultou a liberación de Duklja. Duklja asumiu entón a dominación sobre as terras serbias entre os séculos XI e XII baixo a dinastía de Vojislavljević (rama da dinastía Vlastimirović, a primeira dinastía serbia).
No século IX formouse un estado co nome de Dioclea ou Diocleia que estaba ao sur de Travunia (e esta ao sur de Zahumlje que, á súa vez, estaba ao sur de Pagania). (Véxase mapa da cabeceira).
Un descendente de Vlastimir, o príncipe Časlav de Klosmir, independizouse de Bizancio e fíxose co dominio de Dioclea. Kotor, Bar e Ulcinj quedaron como enclaves bizantinos que tiñan que pagar tributo aos gobernantes de Dioclea.
No ano 1077 Duklja converteuse no primeiro reino serbio (con Mihailo I (Miguel I), tras o establecemento do bispado católico de Bar.
O territorio foi incorporado por Stefan Nemanja ao estado serbio que en 1217 se transformou no Reino de Serbia e, tras o desmembramento do Imperio serbio integrouse definitivamente no Principado de Zeta (aproximadamente o actual Montenegro).
Segundo o emperador Constantino VII o Porfiroxénito, na súa obra De Administrando Imperio, o documento máis fiábel da época, os serbios habitaban as terras de Doclea, Travunia, Zachlumia, Pagania e Rascia.
O período en que a zona foi coñecida como Doclea (desde o século IX ata o final do século XII) considérase moitas veces como o máis próspero na historia dos montenegrinos.
Estevo Nemanja
A mediados do século XII predominou novamente Rascia coa dinastía de Nemanjić, que levou o Reino de Serbia a unha idade de ouro que durou máis de tres séculos. O unificador dos pequenos estados que deron orixe ao reino foi Estevo Nemanja (véxase imaxe noa cabeceira), que ostentaba o título de gran župan de Rascia, que era o máis importante de todos eles.
Despois de loitar polo trono contra os seus irmáns, Estevo Nemanja fíxose co poder en 1166 e comezou a renovar o estado na rexión de Rascia. Á veces co apoio de Bizancio, e outras na súa contra, o Veliki župan (literalmente, xefe de familia, equivalente a príncipe) Nemanja ampliou o seu estado conquistando territorios no leste e no sur, anexionando o litoral adriático e a rexión de Zeta. Xunto ás súas tarefas de goberno, o veliki župan dedicou esforzos para a construción de mosteiros, como o de Djurdjevi Stupovi e o de Studenica, na rexión de Rascia, e o de Hilandar no monte Athos.
Ao longo do século XI, Nemanja obtivo o goberno de Zeta, Dioclea, Zahumlia e Travunia, ben por anexión, ben por herdanza familiar, para formar o primeiro grande estado serbio. Así mesmo, ostentaba os títulos de Príncipe de Ibar, Toplica, Rasina e Reke, Príncipe de Dubočica, Príncipe de Doclea e Príncipe de Moravia Occidental.
Stefan Prvovencani
miniatura|250px|Estevo II Nemanjić, O Primeiro Coroado. Nos derradeiros anos da súa vida, Nemanja consagrouse á vida relixiosa, abdicando, o 25 de marzo de 1196, de todos os seus estados, agás Zeta, no seu segundo fillo Estevo Nemanjić, dando o goberno de Zeta ao seu primoxénito, Vukan. O fillo máis novo de Nemanja, Rastko Nemanjić, fíxose monxe e tomou o nome de Sava, poñendo todos os seus esforzos en estender a relixión entre a súa xente.
Dado que a Curia tiña xa ambicións para estender a súa influencia nos Balcáns, Estevo II usou estas circunstancias propicias para obter a súa coroa real, converténdose así no primeiro rei serbio. En Bizancio, o seu irmán Sava conseguiu asegurar a posición autocéfala para a Igrexa serbia, e converteuse no primeiro arcebispo ortodoxo serbio. Así, os serbios adquiriron ambas as formas de independencia: temporal e relixiosa. Foi coroado en 1217 polo papa Honorio III, sendo o seu título completo "Rei das terras de Raška, Duklja, Travunia, Dalmacia e Zachlumia", aínda que a versión máis curta foi "Rei dos serbios", elevando o estado á categoría de reino independente, recoñecido internacionalmente. Cando recibiu o título de rei adoptou o nome de Estevo II Nemanjić, Aínda que tamén é coñecido como Estevo Prvovenčani (O Primeiro Coroado), como primeiro monarca da dinastía.
A xeración seguinte de reis serbios -os fillos de Estevo Prvovencani- foron máis ou menos dependentes dalgún dos estados veciños, Bizancio, Bulgaria ou Hungría.
O terceiro fillo de Estevo II Prvovenčani que accedeu ao trono foi Estevo Uroš I (1243–1276), que tamén derrocou ao seu irmán aproveitando a debilidade de Bulgaria, o seu principal apoio. Ademais, beneficiouse do declive dos búlgaros en Epiro para intentar expandir os seus territorios, alcanzando os seus confíns a Dubrovnik e Hungría, aínda que non logrou variacións substanciais nos seus dominios.
Estevo Dragutin
miniatura|150px|Moeda coa efixie do rei Estevo Dragutin ([[1276-1282).]] Uroš I foi desposuído do trono polo seu fillo Estevo Dragutin (1276-1282), que levou a cabo unha política de amizade con Hungría. Tras un accidente, debeu renunciar ao trono sendo sucedido polo seu irmán Estevo Uroš II Milutin (1282-1321), aínda que mantivo o título de rei de Sirmia, zona que lle fora concedida polos húngaros. Milutin impulsou un gran desenvolvemento económico e cultural de Serbia, ademais de conquistar novos territorios e de mellorar as relacións co Imperio bizantino. Porén, nos seus primeiros anos de goberno atacou precisamente as posesións bizantinas, logrando conquistar o norte de Macedonia, coa cidade de Skopje, que se converteu na súa capital. Continuou as súas anexións de territorios bizantinos cara a Kavala, obtendo en 1284 o control do norte de Albania e a cidade de Dyrrachion.
En 1299 firmou a paz cos bizantinos, aos que a partir de entón axudou a deter o emerxente Imperio otomán. Porén, non logrou a anexión do reino de Sirmia gobernado polo seu irmán, xa que non foi permitida polo rei Carlos I de Hungría, aínda que logrou o control de Braničevo. Á súa morte, Serbia era, despois do Reino de Hungría, o estado máis poderoso da zona.
A Milutin sucedeuno o seu fillo Estevo Uroš III Dečanski (1321-1331), contra o que Bulgaria e Bizancio estableceron unha alianza que, en 1330, organizou a invasión de Serbia. Pero o exército de Dečanski conseguiu abortar a operación coa súa decisiva vitoria na Batalla de Velbazhd, onde ademais morreu o emperador búlgaro Miguel Shishman. As súas conquistas permitíronlle estender as fronteiras de Serbia cara ao sur, cara á Macedonia bizantina.
Nas relacións cos húngaros tivo un papel decisivo o feito de que Estevo Uroš I (Uroš I) fora deposto e substituído polo seu fillo Estevo Dragutin, cuxa esposa era unha princesa húngara. Máis tarde cando Dragutin abdicou en 1282 en favor do seu irmán máis novo, Estevo Milutin, o rei húngaro Ladislau deulle terras situadas ao nordeste de Bosnia, a rexión de Mačva e a cidade de Belgrado, mentres el conseguía conquistar e anexionar terras no nordeste de Serbia: así, algúns destes territorios pasaron a formar parte do estado serbio por primeira vez, aínda que como reino independente.
Denominouse ao novo estado Reino de Srem. Neste tempo o nome Srem era unha designación para dous territorios: o Srem Alto (actual Srem) e Srem Baixo (actual Mačva). O reino baixo o goberno de Stefan Dragutin era o Baixo Srem, en realidade, pero algunhas fontes históricas din que Dragutin tamén gobernou o Srem Alto e Eslavonia.
Despois de que morrese en 1316, o goberno do novo reino de Srem recaeu no seu fillo, o rei Ladislau II, que gobernou até 1325.
Milutin
Baixo o goberno do irmán máis novo de Dragutin, o rei Estevo Uroš II Milutin, Serbia estabilizouse a pesar de ter que combater de cando en vez en tres frontes diferentes. Milutin inclinouse ao uso dun expediente diplomático medieval: os matrimonios dinásticos. Estivo casado cinco veces con princesas húngaras, búlgaras e bizantinas. É tamén famoso como construtor de igrexas, algunhas das cales son os exemplos máis brillantes da arquitectura serbia medieval: o mosteiro de Gračanica en Kosovo, a catedral no mosteiro de Hilandar no Monte Athos, a igrexa do Santo Arcanxo en Xerusalén, e outras. Debido ás súas dotacións ás igrexas, o rei Milutin foi proclamado como santo a pesar da súa vida tumultuosa. Sucedeulle no trono o seu fillo Estevo.
Estevo Uroš III
Foi chamado Stefan Uroš III Dečanski. Tras estender o reino cara ao leste tomando a cidade de Nis e os condados circundantes, e cara ao sur en Macedonia, Estevo Decanski seguiu o exemplo de seu pai construíndo o mosteiro de Visoki Decani en Metohija, un dos mellores exemplos de arquitectura medieval serbia.
Uroš IV Dušan
miniatura|[[Estevo Uroš IV Dušan, O Magnífico. Rei de Serbia (1331-1355) Emperador de Serbia (1346-1355).]] Algúns dos cortesáns de Dečanski, porén, estaban descontentos coa súa política e conspiraron para destronalo en favor do seu fillo Estevo Dušan, que reinou como Estevo Uroš IV Dušan (1331-1346). Baixo o liderado de Dušan, Serbia conseguiu o seu máximo esplendor e apoxeo, aínda que o seu reinado transcorreu nun panorama político complicado e turbulento polo avance dos otománs por Anatolia. Ademais, rompeu a alianza cos bizantinos, e estendeu as súas posesións a costa dos seus territorios de Prilep, Ohrid, Vardar e Kastoriá, no seu avance cara a Macedonia polo sur. Polo norte, venceu aos húngaros e conquistou a rexión de Mesia.
Por iso, en 1346, Dušan foi nomeado tsar de Serbia e proclamou o Imperio, converténdose no primeiro emperador de Serbia e Grecia, cuns dominios que alcanzaron a maior extensión da historia de Serbia. Durante o mandato do emperador Estevo Dušan, chamado Silni (O Poderoso) o Imperio serbio cubría gran parte da Iugoslavia do século XX e da Grecia actual.
Nos primeiros anos do seu reinado loitou contra o Imperio bizantino (1334), continuando a guerra con interrupcións até a súa morte en 1355. Viuse implicado dúas veces en conflitos cos húngaros, derrotándoos en ambas as ocasións. Mantivo a paz cos búlgaros, casando con Helena, a irmá do seu emperador, Iván Alexander. Dušan interveu na guerra civil bizantina, apoiando a Xoán V Paleólogo mentres que o seu cuñado Iván Alexander o facía con Xoán VI, aproveitándose ambos: Dusan connquistou todos os territorios bizantinos dos Balcáns occidentais até Kavala, a excepción do Peloponeso e Tesalónica.
Proclamouse en 1345 emperador (tsar) en Serres, e foi coroado solemnemente en Skopje o 16 de abril de 1346 como "emperador dos serbios, gregos, búlgaros e albaneses" polo patriarca serbio Joanikie II, acabado de nomear coa axuda do patriarca búlgaro Simeón e do arcebispo de Ohrid, Nicolao. Previamente elevara á igrexa ortodoxa serbia dun arcebispado autónomo a patriarcado, asumido o control. Por estes actos foi excomungado polo patriarca ecuménico de Constantinopla.
En 1349 aprobou o Dusanov Zakonik (Código de Dusan), un logro xurídico único entre os estados europeos da época. O emperador abriu novas rutas de comercio e fortaleceu a economía do Estado. Serbia converteuse nun dos países máis desenvolvidos de Europa, cunha cultura florecente. Algunhas das maiores obras de arte medieval construíronse durante este período, como o nomocánon de San Sava.
O emperador Stefan Dušan, que duplicara o tamaño do seu reino, foi sucedido polo seu fillo Uroš, chamado O Débil, un termo que podería tamén aplicarse ao estado do reino que, baixo o seu mandato, esvaraba lentamente até caer na anarquía feudal. É un período marcado, ademais, pola aparición dunha nova ameaza: o sultanato turco otomán, que se estende de Asia a Europa e conquista Bizancio e, despois, invade os estados balcánicos gradualmente.
Caída de Serbia
miniatura|250px|Estados serbios procedentes da disolución do Imperio serbio no [[século XIV (1373-1395). Reino do príncipe Lazar (Moravia Serbia) Reino de Zeta Reino do rei Marko Reino of Constantino Dragaš (Principado de Velbazhd) Reino de Vuk Branković]]
A morte do tsar Dušan desencadeou a desintegración do seu vasto imperio, pois o seu fillo Estevo Uroš V viuse impotente para manter o grande estado creado polo seu pai. Uroš V non soubo repeler os ataques de inimigos estranxeiros, nin a loita contra a independencia da súa propia nobreza.
O Imperio serbio de Dušan fragmentouse nun conglomerado de principados, algúns dos cales nin sequera recoñecían o seu goberno.
Dous poderosos señores serbios, os irmáns Uglješa e Vukašin Mrnjavčević, reuniron un grande exército para rexeitar aos otománs. Marcharon a territorio turco en 1371 para atacar o inimigo. Instalaron un campamento cerca do río Maritza en Chernomen, na actual Bulgaria e comezaron a beber para celebraren a que eles crían sería a súa vitoria, polo que chegaron ao campo de batalla bébedos. Durante a noite, un destacamento das forzas otomás atacaron aos cabaleiros serbios en estado ebrio e empurráronos cara ao río. A maioría dos cabaleiros foron asasinados ou afogaron. Esta batalla, coñecida como a Batalla de Maritza, tivo como resultado que os serbios perderon o control sobre a metade sur do seu antigo Imperio.
Na Batalla de Pločnik, en 1386, as forzas serbias derrotaron o exército otomán. Pero a batalla de Kosovo de 1389 foi o punto de inflexión da guerra entre serbios e turcos. Un potente exército serbio, comandado polo príncipe Lazar, o nobre máis poderoso de Serbia nese momento, tiña vantaxe na batalla. Un vasalo de Lazar, Obilić, matou o sultán otomán Murad I. O fillo de Murad, Bayezid I, retirou o resto das súas tropas do campo de batalla, polo que parecía unha vitoria serbia, aínda que en realidade foi unha terríbel derrota que, segundo lendas pouco críbeis, debeuse á traizón de Vuk Branković. A realidade é que as perdas foron tan grandes que esta batalla foi unha catástrofe para os serbios. A batalla de Kosovo definiu o destino da fin da Serbia medieval. Despois da batalla, non houbo ningunha forza nos Balcáns capaz de enfrontarse aos turcos. Kosovo foi tomado polos otománs nos anos seguintes e o reino serbio trasladouse cara ao norte, transformándose no Despotado de Serbia.
Este inestábel período estivo marcado polo goberno do fillo do príncipe Lazar, o déspota Estevo Lazarević, un cabaleiro de estilo europeo e un poeta, e o do seu curmán Djuradj Branković, que se trasladou ao norte da capital á nova cidade fortificada de Smederevo. Os otománs continuaron a súa conquista até que finalmente tomaron a Serbia medieval do norte en 1459, cando Smederevo caeu nas súas mans, quedando como únicos territorios serbios libres algunhas zonas de Bosnia e o principado de Zeta. Tras a caída do reino de Bosnia en 1496, o Imperio otomán gobernou Serbia durante case catro séculos.
A conquista otomá
No ano 1354 iniciouse, coa caída de Galípoli, a conquista turca da Europa balcánica e, en tan só unha centuria, a práctica totalidade da península pasou a mans dos invasores asiáticos. A ameaza turca era máis sensíbel en Serbia, desintegrada durante o reinado de Esteban X Uroš V (1355-1371). Tal situación materializouse coa derrota do príncipe Lázaro Hrebeljanović á fronte dunha coalición de pobos balcánicos en Kosovo Polje (1389). miniatura|250px|esquerda|[[Murad II.]]
A finais do século XIV Bulgaria, Tracia, Macedonia e o norte de Grecia foran xa ocupadas, e Serbia e Bosnia pagaban tributo ao Sultán. O sucesor de Lázaro, Estevo Lazarević (1389-1427), proclamouse déspota e, aliado de Hungría, estableceu a súa capital en Belgrado (14l2). Este esforzo efémero contra a presión otomá foi continuado por Xurxo Branković (1427-1456), que trasladou a Semendria a capital da zona serbia por el controlada, e propuxo a unión de Bosnia, Serbia e Hungría contra os turcos.
Pero as súas peticións, e os esforzos de Hungría por galvanizar os cristiáns balcánicos e promover unha cruzada europea contra o islam, foron anulados polo desastre de Varna (1444), que abriu definitivamente aos otománs a posesión dos Balcáns ao derrotar as tropas de Murad II ás de Ladislau III de Polonia e a Janós Hunnyadi de Hungría.
Serbia converteuse nun baxalato otomán (1459), mentres que o último déspota se retiraba a Bosnia que, catro anos despois (1463), tamén pasou a mans turcas, a pesar de que o seu voivoda se proclamara vasalo do Sultán. Hercegovina caeu en 1482 e, nese mesmo ano, outro baxalato uniu esta rexión con Bosnia. Croacia foi aniquilada na batalla de Krbasko Polje (1493), o que orixinou un desprazamento de croatas a Eslovenia e Hungría, onde tamén se refuxiaran numerosos serbios. Finalmente, Zeta, denominada agora Crna Gora (Montenegro), pasou despois (1499) de mans venecianas a otomás, e foi posto baixo a autoridade administrativa do rangag (distrito) de Escútari. miniatura|250px|dereita|[[Imperio Otomán coas conquistas entre 1481 e 1683.]]
Tras estas campañas otomás só quedou en relativas condicións de seguridade a República de Ragusa, enclave comercial que ostentaba o monopolio do sal e que se converteu en foco cultural e político do eslavismo. Esta cidade, fundada en 614 por uns fuxitivos de Epidauro, chegou a ser o centro dunha república aristocrática independente e saída ao mar dos eslavos dos Balcáns.
Aínda houbo unha terceira vaga de conquistas turcas, no século XVI. Tras a caída do reduto de Belgrado (1521), formouse un estado "tapón" para protexer a fronteira húngara que, porén, non puido conter as emigracións de serbios a dito país. Finalmente, chegou o desastre húngaro de Mohács (1526), que provocou a perda de Eslavonia (parte oriental de Croacia) e a maior parte da propia Hungría. Despois da derrota de Mohács, os croatas preferiron pasar a ser súbditos dos Habsburgo de Austria, como vimos. Da península Balcánica, só Ragusa (Dubrovnik) conseguiu manter unha autonomía relativa mediante o pagamento dun tributo anual ao Sultán.
Este estado de servidume prolongouse até 1683, data do sitio de Viena e do comezo da decadencia do poder otomán en Europa.
Consecuencias da ocupación otomá
A conquista turca tivo profundas e duradeiras consecuencias para os eslavos balcánicos. Os vencedores non só eliminaron a súa organización política, senón que transformaron as relacións sociais e económicas e provocaron considerábeis movementos poboacionais. Como os restantes cristiáns do Imperio, os balcánicos convertéronse en reaia, súbditos propiedade do Sultán, que dispoñía libremente das súas vidas e facendas. Grandes extensións da península foron entregadas en feudo (timar) a soldados otománs que, a cambio do servizo de armas, recibían os beneficios da explotación da terra e do traballo dos campesiños a ela adscritos.
O sistema social sufriu cambios importantes. Aínda que no mundo rural se mantivo o modelo de comunidades campesiñas gobernadas patriarcalmente por xuíces que respondían ante o baxá otomán, a vida urbana sufriu un importante retroceso en case todos os Balcáns occidentais. Desapareceu a vella aristocracia feudal, e o patriarcado grego de Constantinopla recuperou a súa privilexiada posición entre a cristiandade eslava ortodoxa, en prexuízo do clero dos desaparecidos patriarcados nacionais serbio e búlgaro.
Isto trouxo consigo un considerábel retroceso da vida cultural das comunidades eslavas, que perderon practicamente a tradición literaria na súa propia lingua. Porén, o proceso de islamización foi mínimo e circunscribiuse ao asentamento de campesiños anatolios nalgunhas zonas de Tracia e Macedonia e á conversión ao islam de gran parte da poboación de Albania e de parte da de Bosnia (os bogomilos).
O que si que tivo unha gran transcendencia foron os desprazamentos de poboación provocados pola conquista e despois polas reiteradas sublevacións contra o dominio otomán. Durante os séculos XIV e XV foron moitos os cristiáns, fundamentalmente católicos romanos de Bosnia e Eslavonia, que buscaron refuxio en Croacia, Hungría, a República de Ragusa e as posesións venecianas en Dalmacia. Tamén os serbios coñeceron grandes migracións. No norte, miles deles cruzaron o Danubio fuxindo da conquista turca establecéndose na rexión húngara de Voivodina (hoxe provincia "autónoma" de Serbia), poboada por romaneses e maxiares, e nas zonas orientais de Eslavonia, entre Osijek e Belgrado, onde a poboación serbia chegaría a ser maioritaria (isto orixinaría un dos conflitos contemporáneos entre Serbia e Croacia).
As prolongadas guerras entre austríacos e turcos provocaron novas migracións en masa cara aos territorios dos Habsburgo, como a encabezada, contra 1690, polo patriarca Arsenij Čarnojević, ou a que seguiu ao fracasado levantamento proaustríaco de 1787. O resultado destes movementos foi unha relativa ruptura do equilibrio étnico na área danubiana que daría lugar, xa no século XX, a non poucos conflitos entre serbios, húngaros e croatas.
A islamización contribuíu a complicar aínda máis este panorama. En Bosnia, rexión poboada por serbios e croatas, as conversións masivas de adeptos ao cristianismo bogomilo fixeron xurdir un terceiro grupo nacional, o dos musulmáns bosníacos, que pronto alcanzou un considerábel peso específico. Conforme ao censo de 1910, a maioría da poboación de Bosnia e Hercegovina estaba formada por serbios ortodoxos (42 %) fronte a un 21 % de croatas, pero os musulmáns supoñían o 34%.
Situación de Serbia
miniatura|250px|As fronteiras europeas do Imperio otomán na súa máxima extensión (1683). 250px|miniatura|Voivodina. Inicialmente, a dependencia dos turcos en Serbia limitouse a aceptar a soberanía dos sultáns, pero despois da caída de Constantinopla en poder dos turcos (1453), estes, para asegurarse o dominio de Serbia, atacárona e sometérona facilmente. Todas as terras pasaron a ser propiedade do Sultán, o cal as concedía aos xefes militares a cambio dos seus servizos; este novo sistema de propiedade da terra implicou a servidume da case totalidade da poboación serbia.
O último tsar serbio, Lázaro II, morreu en 1458. O sentimento nacional serbio sufriu un duro golpe e entrou nunha prolongada etapa de letargo (uns 350 anos). Como Turquía fixo algunhas concesións, como a reconstitución do patriarcado serbio de Peć (1555), os intentos dos serbios de emanciparse da tutela dos turcos non comezaron até que a mesma descomposición interna do imperio otomán os facilitou.
Porén, o patriarcado de Peć adoptou un liderado civil sobre os serbios, manténdose grazas a iso, durante o tempo da dominación otomá, a idea de nacionalidade. E, no século XVII, Georges Branković, facéndose pasar por descendente dos antigos reis serbios, reclamou os seus "dereitos" sobre Sirmio, Hercegovina e o Banato de Temesvar (Timisoara). As súas propostas de formar un reino ilírico semiindependente (1683), que protexería as fronteiras do imperio habsburgués, fracasaron (1689).
Posteriormente, o emperador de Austria Leopoldo I prometeu axuda ao patriarca Arsenio III Čarnojević, que formou un ducado serbio, gobernado polo voivoda Xoán de Monastir. Máis tarde tiveron lugar grandes migracións de serbios a terras da coroa austríaca, en especial ao Banato.
Desde o século XIV en adiante un número crecente de serbios empezou a emigrar cara ao norte á rexión hoxe coñecida como Voivodina, que estaba baixo o dominio do Reino de Hungría nese momento. Os reis húngaros apoiaron a inmigración de serbios ao reino, e contrataron a moitos deles como soldados e gardas de fronteira. Polo tanto, a poboación serbia desta rexión aumentou considerabelmente. Durante a loita entre o Imperio otomán e Hungría, esta poboación serbia intentou a restauración do Estado serbio pero, na Batalla de Mohács, o 29 de agosto de 1526, a Turquía otomá destruíu o exército do rei húngaro Luís II (Luís Jagellon), quen morreu no campo de batalla.
Despois desta batalla Hungría deixou de ser un estado independente, e gran parte do seu territorio pasou a formar parte do Imperio otomán. Pouco despois da Batalla de Mohács, o líder dos mercenarios serbios en Hungría, Jovan Nenad, estableceu un reino na Bačka, norte do banato e unha pequena parte do Srem. Foi este un estado independente efémero coa cidade de Subotica como capital, onde Jovan Nenad se coroou a si mesmo como emperador serbio. Aproveitándose da situación militar e política sumamente confusa, os nobres húngaros da rexión uniron forzas contra el e derrotaron as tropas serbias no verán de 1527. O emperador foi asasinado e o reino desapareceu.
Guerras austro-turcas
As potencias europeas, en particular Austria, combateron contra o Imperio otomán, confiando na axuda dos serbios que vivían baixo dominio turco. Durante a Guerra Austro-Turca de 1593-1606, os serbios subleváronse en 1594 no Banato, e o sultán Murad III vingouse queimando as reliquias de San Sava, o obxecto máis sagrado para todos os serbios, respectado mesmo polos musulmáns de orixe serbia. Os serbios crearon outro centro de resistencia en Hercegovina pero, cando Turquía e Austria firmaron a paz, foron abandonados á vinganza turca. Esta secuencia de sucesos fíxose común nos séculos seguintes. miniatura|esquerda|200px|O príncipe Uxío de Savoia.
Durante a guerra entre o Imperio otomán e a Liga Santa creada co patrocinio do Papa (1683-1690), e que incluía a Austria, Polonia e Venecia, estes incitaron aos serbios a rebelarse contra as autoridades turcas e pronto as sublevacións e as guerras de guerrillas se estenderon por todas as partes dos Balcáns occidentais, desde Montenegro e a costa dálmata até a conca do Danubio e a Vella Serbia (Macedonia, Raška, Kosovo e Metohija). Cando os austríacos comezaron a saír de Serbia, invitaron ao pobo serbio a ir ao norte con eles, a territorios austríacos. Tendo que elixir entre a represalia otomá e vivir nun estado cristián, moitos serbios dirixíronse cara ao norte liderados por Arsenije III Čarnojević, arcebispo de Peć e patriarca dos Serbios.
En 1699 austríacos e otománs asinaron o Tratado de Karlowitz en virtude do cal os turcos tiveron que evacuar Hungría (excepto o triángulo formado polos ríos Maros e Tisza), e a cidade de Tremésvar (Timisoara), Transilvania e Croacia-Eslovenia, que pasaron a Austria, e o Peloponeso e Dalmacia, que se integraron en Venecia. A dieta de Presburgo (Bratislava) recoñeceu a soberanía dos Habsburgo sobre Hungría, que quedou así unida a Austria até 1918. miniatura|300px|O Imperio Otomán en 1900. Con trazos en vermello, territorios perdidos desde finais do século XVII.
En 1715 Austria, aliada con Venecia, emprende unha nova guerra contra o Imperio otomán. As tropas austríacas foron lideradas polo príncipe Uxío de Savoia, apoiado polos serbios, que volveron a tomar partido outra vez por Austria Esta guerra saldouse co tratado de Passarowitz (1718), polo que os austríacos se aseguraron a posesión do Banato de Tremésvar, a Serbia setentrional (con Belgrado) e Valaquia occidental, que perderon anos despois (1739). Venecia tivo que ceder Morea a Turquía, pero conservou as súas posesións en Dalmacia e Albania.
A última guerra austro-otomá foi a chamada guerra de Dubica (1788–91), na que os austríacos requirían que os cristiáns de Bosnia se rebelasen. Os imperios austríaco e turco non volveron a combater até o século XX na Gran Guerra, que marcou a caída de ambos os imperios.
Outros conflitos
Por outro lado, a pugna entre Rusia e os otománs decántase cara a Rusia no tratado de Kuchuk-Kainarji (1774). Nel sancionouse a independencia de Crimea e Rusia obtivo Kerch e, entre outros privilexios, o dereito de protección sobre os cristiáns ortodoxos súbditos do Imperio Otomán. Este tratado marcou definitivamente a decadencia dos turcos en Europa e habería de ter importantes consecuencias no futuro dos Balcáns, xa que Rusia dispuxo desde ese momento dun poderoso medio de acción que lle permitiría intervir profusamente nos asuntos internos da Sublime Porta. O tratado de Kuchuk-Kainarji foi ratificado posteriormente polo de Jassy (1792).
Durante os séculos XVII e XVIII, coincidindo coa decadencia do Imperio Otomán, os venecianos ampliaron as súas posesións cara ao interior de Dalmacia, até a fixación da fronteira definitiva cos turcos, en 1721. Tal feito é de importancia para entender o contencioso serbo-croata, xa que a fronteira militar veneciana, que incluía ao sur pequenas zonas de poboación serbia, foi mantida polos franceses nas súas efémeras Provincias Ilirias que, a partir de 1815, pasaron a Austria.
Máis tarde, estes límites, reivindicados integramente polos croatas, serían respectados ao integrarse cos territorios de Croacia e Eslavonia primeiro no Reino de Iugoslavia e, despois da segunda guerra mundial na República Socialista de Croacia, pero Serbia mantería a súa reivindicación sobre as zonas ocupadas pola súa minoría nacional no mediodía dálmata.
O despertar das nacionalidades
A finais do século XVIII case toda a península Balcánica formaba parte aínda do Imperio Otomán. A decadente República de Venecia conservaba a costa dálmata e algunhas bases no litoral do Epiro e, entre ambas as zonas, o pequeno e montañoso principado de Montenegro e a República comercial de Ragusa mantiñan tenazmente a súa independencia. Ao norte do Danubio, fóra xa da península, os hospodares de Valaquia e Moldavia gobernaban como vasalos do Sultán.
No resto dos Balcáns, os turcos estableceran un férreo dominio, impoñendo ás poboacións cristiás un modelo social e económico descoñecido no resto de Europa. Como soberano absoluto, o Sultán era dono de vidas e facendas. Os cristiáns, integrados na clase servil dos reaia, podían ser por tanto sometidos a un réxime de semiescravitude agraria, mantidos á fronte de empresas artesanais ou comerciais o mesmo ocupar altos cargos na Administración, como sucedía cos gregos fanariotas de Istambul.
Aínda que as comunidades cristiás mantiveron algunhas institucións propias, víronse sometidas á presión da colonización turca -sobre todo en Bosnia, Macedonia e Tracia- e a un modelo feudal tipicamente turco. O exército otomán compoñíase, fundamentalmente, dos xanízaros, corpo de elite recrutado entre os nenos cristiáns, e dos espahís, soldados regulares musulmáns. Os espahís pagábanse mediante a concesión de feudos (timar) aos que se asociaban campesiños en réxime de arrendamento. O timariota cobraba unha renda e podía exixir ás súas reais prestacións laborais nas terras que explotaba directamente. Á súa morte, a facenda revertía ao Sultán.
Cando, a comezos do século XVIII, o Imperio empezou a decaer, o goberno otomán -a Sublime Porta- comezou a vender a particulares feudos timar, que pasaban a ser propiedades hereditarias (chiftliks). Iso conduciu a unha certa reactivación económica, que favoreceu o xurdimento dunha minoritaria capa de propietarios cristiáns que, xunto con artesáns e mercadores, formaría a base sobre a que se ía asentar o desenvolvemento nacional dos pobos balcánicos na primeira metade do século XIX. miniatura|200px|esquerda|As Provincias Ilirias, dentro do Imperio napoleónico (1810).
O rexurdir do nacionalismo serbio insírese na paulatina decadencia do Imperio otomán. Xa vimos os intentos de Georges Branković e do patriarca Arsenio. Nos últimos anos do século XVIII o despertar da conciencia nacional dos eslavos do sur foi cada vez máis intenso. No proceso de emancipación dos países balcánicos destacou así mesmo o labor cultural de moitas persoas que apoiaban o patriotismo eslavo e a unificación pola cultura común.
A Revolución Francesa supuxo un revulsivo para as minorías ilustradas eslavas, e tivo unha repercusión profunda, aínda que un algo tardía, nos Balcáns occidentais. No curso das guerras napoleónicas desapareceu o estado veneciano: o Véneto pasou a formar parte da República Cisalpina e Istria e Dalmacia pasaron a Austria (Paz de Campoformio, 1797) e, pouco máis tarde, a partir de 1805 (Paz de Presburgo), Istria, Dalmacia, Eslovenia (Carintia e Carniola) e a Croacia occidental eran arrebatadas a Austria por Napoleón e incorporadas ao seu imperio, onde constituíron, desde 1809, as Provincias Ilirias, sometidas á autoridade dun mariscal francés.
Durante varios anos (apenas seis), os habitantes destas rexións puideron familiarizarse cun sistema político e legal moi distinto do despotismo dos emperadores Habsburgo. Baixo a administración francesa introducíronse na zona ideais nacionalistas (en Ancona creouse unha axencia encargada de propagar os ideais revolucionarios entre os pobos do Adriático), que tomarían o nome de ilirismo. Tratábase dun movemento que buscaba a recuperación do legado cultural esloveno e serbo-croata, pero tamén a creación dunha nacionalidade común para os eslavos da antiga Iliria.
Tras a caída de Napoleón, no Congreso de Viena as cousas pareceron volver ao seu anterior estado. Pero no entanto, os pobos da península Balcánica comezaran a despertar do seu prolongado letargo.
A Revolución Serbia
miniatura Coa antiga aristocracia eliminada pola conquista otomá ou islamizada, os xefes das comunidades campesiñas e os terratenentes serbios pregáranse a colaborar co invasor, mentres que a xerarquía relixiosa caía en mans do clero grego que, en 1766, aboliu incluso o Patriarcado nacional serbio de Peć.
Convertida en fronteira do Imperio Otomán tras a Paz de Karlowitz (1699), Serbia foi durante longo tempo escenario de enfrontamentos entre turcos e austríacos. Estes ocuparon o norte do país en 1718, e con iso intensificáronse os contactos coa próspera comunidade serbia establecida na provincia húngara de Voivodina, ao norte do Danubio. Pero a administración vienesa, centralista e católica, non soubo atraer o apoio da poboación e en 1739 a rexión retornou a dominio otomán.
A diplomacia rusa, cada vez máis interesada nos Balcáns, pasou entón a competir coa austríaca polo control do país. Tras chegar a un acordo para repartirse a península, os dous Imperios declararon a guerra a Turquía en 1787 e os seus exércitos cruzaron o Danubio. En Serbia estalou un levantamento popular que se fixo rapidamente co control das zonas rurais, mentres os austríacos tomaban Belgrado.
Pero as presións internacionais terminaron impoñéndose e Austria en 1791 e Rusia o ano seguinte subscribiron unha paz con Turquía que deixaba novamente aos serbios en mans do Sultán. A comezos do século XIX os turcos restableceran o seu dominio sobre o país, aínda que as reformas introducidas por Selim II concederon unha maior autonomía aos xuíces cristiáns dos pequenos distritos do baxalato de Belgrado.
Os intentos serbios de emancipación da tutela de Turquía non comezaron até que a mesma descomposición interna do Imperio otomán os facilitou. No século XIX, alentados pola propaganda rusa e a nova política austríaca, iniciáronse os movementos insurreccionais dos serbios que, nesta época, viron como se agravaba a dura explotación do campesiñado polos timariotas turcos a consecuencia da grave crise provocada polas dificultades internas do Imperio. Co nome de revolución serbia coñécese a resistencia serbia á dominación otomá, que foi durante moito tempo latente, pero que se manifestou violentamente cando o Imperio Otomán xa estaba moi debilitado, principios do século XIX e, especialmente, ás dúas insurreccións que estalaron, a primeira no ano 1804, e a segunda no ano 1815.
A adopción da primeira Constitución escrita en 1835 aboliu o feudalismo e a servidume, e fixo ao país suzerán.
A revolución serbia non foi só unha rebelión nacional, senón tamén unha revolución social, despois da cal Serbia experimentou un gran progreso debido a que aceptou os valores da sociedade burguesa. Como resultado destes levantamentos e das guerras contra o Imperio otomán, xurdiu o Principado de Serbia, que foi internacionalmente recoñecido o ano 1878.
O termo revolución serbia foi cuñado polo historiador alemán Leopold von Ranke, no seu libro Die Serbische Revolution, publcado en 1829. 150px|miniatura|esquerda|[[Gjorgje Petrović, Karagjorgje.]]
A primeira insurrección serbia foi en 1804 pero, truncada nada máis nacer, provocou unha sanguenta represión otomá. Serbia era naquel momento teatro das loitas entre os rebeldes xanízaros, que se alzaran contra as reformas introducidas por Selim III, e as tropas imperiais. Os xanízaros da gornición de Belgrado asasinaron o baxá, cuxa política de tolerancia coa poboación cristiá desgustaba aos musulmáns. Os rebeldes desataron a continuación unha vaga de terror contra a poboación eslava que forzou a moitos dos guerrilleiros de 1787 a botarse de novo ao monte coa colaboración dos hajduks, campesiños serbios fuxidos que sobrevivían agrupados en partidas de bandoleiros.
Aínda que en principio os serbios loitaban a favor do Sultán contra os xanízaros sublevados, non tardaron en xurdir os ideais independentistas. Entre os seus xefes destacou Gjorgje Petrović, chamado Karagjorgje ("Xurxo o Negro"), un tratante de porcos que en 1805 convocou en Orašac unha asemblea de xefes de aldea e popes rurais que o investiu como xefe nacionalista. Karagjorgje contribuíu decisivamente á vitoria do Sultán contra os xanízaros; o caudillo serbio pediu entón a concesión da autonomía para o seu país baixo garantía do goberno austríaco, cousa que non aceptou o Sultán.
Continuou pois a guerra, e a loita dos serbios adquiriu pronto caracteres de guerra de liberación, animada pola negativa de Selim III a concederlles a autonomía. Tras as vitorias de Ivanovatz, Deligrad e, especialmente, Mišar (1806), os patriotas serbios conseguiron ocupar Belgrado e outras fortalezas do norte. Karagjogje solicitou sen éxito a axuda de Austria, aínda que obtivo apoio de Rusia, que acababa de entrar nunha nova guerra con Turquía. Pero a diplomacia tsarista apoiábase no partido dos terratenentes, donos do rudimentario aparato administrativo e cada vez máis opostos ao sector popular que acaudillaba o líder independentista. Tras os primeiros éxitos de Karagjorgie veu a vitoria turca de Čegra; pero a participación de Rusia no conflito permitiu aos serbios unha primeira liberación (1807).