cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Catedral de Santiago de Compostela
Igrexa románica
A terceira etapa construtiva comeza en torno ó ano 1140, cando xa estaban construídos e cubertos seis tramos das naves. O Mestre Mateo fíxose cargo da dirección das obras aínda que respectou a organización arquitectónica precedente e, en 1168, iniciou o Pórtico da Gloria. Aínda que continuaron as obras ata boa parte do século XIII, a catedral consagrouse definitivamente o ano 1211. Nos motivos esculpidos nos capiteis da nave pódese confirmar esta evolución dos directores da obra: nos primeiros —a contar desde o cruceiro— aparecen parellas de animais fantásticos ou reais (aguias, leóns, pombas, sereas) e, ocasionalmente, figuras humanas; nos catro últimos tramos xa son claramente da man do taller de Mateo: follas lisas ou rizadas, ás veces con figuras humanas asomando entre elas; monstros, leóns, dragóns e lobos.
O deseño arquitectónico da catedral, cun ciborio central e dúas pequenas torres, foi imitado a seguir polas restantes basílicas da súa arquidiocese. Esta sorte de homenaxe ao templo de maior categoría aparece nas catedrais de Zamora, Salamanca, Toro, Plasencia e Évora.
Peregrinación
miniatura|esquerda|A «Compostela», certificado acreditativo do remate do [[Camiño de Santiago.]] Aproximadamente desde o 813, co achado das reliquias do Apóstolo e baixo a protección do rei Afonso II de Asturias, a noticia esténdese con rapidez por toda a Europa cristiá e os peregrinos empezan a chegar ao lugar, o denominado Campus Stellae (probablemente a orixe do termo Compostela), e que se converteu progresivamente nun centro de peregrinación coa fundación dun convento e diversas hospedaxes na propia cidade. O ano 850, Gotescalco, bispo francés de Le Puy-en-Velay peregrinou ata o sepulcro e está considerado como o primeiro peregrino estranxeiro documentado.
Relixiosos vinculados á Orde de Cluny elaboraron o Códice Calixtino (Codex Calixtinus) e a Historia Compostelá para o arcebispo Diego Xelmírez e os reis peninsulares favoreceron a constitución e proxección dunha rede de mosteiros cluniacenses no norte da península e especialmente nas proximidades do Camiño de Santiago, conseguindo así grandes edificacións de estilo románico. Concedeuse un privilexio, confirmado polo papa Alexandre III, consistente en que o ano en que o 25 de xullo, festa de Santiago o Maior, coincidise en domingo poderíanse gañar na igrexa de Compostela as mesmas grazas que se outorgaban en Roma os anos xubilares, que alí adoitan coincidir cada vinte e cinco anos. Trátase da bula de concesión máis antiga que se conserva, a Regis aeterni, datada en 1179. Nesta bula confírmase un privilexio outorgado polo papa Calisto II.
miniatura|Diversos indicadores do Camiño de Santiago. Os tramos son carreiros de gran percorrido que teñen xeralmente unha lonxitude de máis de cincuenta quilómetros e están pensados para camiñadas de máis de dúas xornadas. Os peregrinos que chegan á catedral teñen que mostrar a «credencial» do Camiño, que demostrará que percorreron e se aloxaron nos lugares que nela se mostran A «Compostela» é un certificado expedido polas autoridades eclesiásticas e que se entrega aos peregrinos cando acaban a súa peregrinación na catedral, e para obtela necesítase percorrer un mínimo de cen quilómetros a pé ou douscentos se se vai en bicicleta ou de a cabalo. Durante a Idade Media a «Compostelá» era un medio de indulxencia, que permitía reducir á metade o tempo de estancia da alma no purgatorio, e se esta fora obtida nun ano santo compostelán, obtíñase a indulxencia plenaria.
Son numerosas as rutas de peregrinación compostelá que se foron creando ao longo dos séculos. En España iníciase nos portos de Somport (vía tolosana) ou de Roncesvalles (Navarra). Aínda que os camiños polos que chegan os fieis a Santiago son moi numerosos, un dos percorridos máis coñecido é o chamado camiño francés; trátase dun percorrido de gran riqueza cultural e artística ao que van sumándose outras rutas que os novos peregrinos van forxando cada ano, aproveitando os trazados históricos aos cales engaden novas rutas. Os peregrinos van en aumento ano tras ano.
A catedral ó longo dos séculos seguintes
Durante os séculos XVII e XVIII realizáronse profundas transformacións na catedral, introducindo diferentes elementos barrocos, tanto no interior como no exterior da basílica. As obras comezan a partir de 1643 cando Filipe IV outorga unha renda anual para sufragar as obras na cabeceira. En 1649 chega a Santiago José Vega y Verdugo, verdadeiro introdutor do barroco na catedral.
Exterior da catedral
A catedral de Santiago foi modificada en numerosas ocasións desde a súa construción, con distintas obras e ampliacións (torres, claustro, muros, capelas etc.) que foron alterando substancialmente a planta de cruz latina orixinal. Hoxe é un edificio complexo do que o visitante non pode facerse unha idea cabal da súa arquitectura e distribución dos diferentes espazos e estruturas. Para conseguir esta visión global do edificio cómpre visitar a maqueta hoxe exposta no Museo das Peregrinacións e de Santiago.
A Guía do peregrino que escribiu Aimery Picaud entre 1135 e 1140, integrada dentro do Códice Calixtino, constitúe a primeira descrición detallada do que era a cidade de Santiago e a súa catedral no século XII, ás que dedica o capítulo IX completo. Hoxe representa unha referencia obrigada para os historiadores e estudosos da catedral e permite entender moitos aspectos da súa construción orixinal que quedaron alterados polas reformas realizadas nos séculos posteriores.
Picaud describe as dimensións da basílica (53 alzadas de home, de longo, por 39, de ancho e 14 alzadas de altura interior; é dicir, 90, 66 e 24 metros, respectivamente. López Ferreiro corrixiu estas medidas en 97, 65 e 22 metros., as súas nove naves (seis pequenas e seis grandes), 9 torres, 29 columnas, 63 fiestras, 3 pórticos principais e 7 pequenos etc. Describe detalladamente as tres portadas principais: a porta setentrional ou Francíxena, a porta meridional (á que, como é lóxico, non nomea como de Praterías) e a porta occidental. Desta última dá moitos menos detalles (son tantos os motivos que a decoran que me resulta imposible describilos) pero menciona a imaxe e escenas da Transfiguración. O certo é que cando el visitou a catedral aínda non estaban rematados os últimos tramos da nave nin podía existir tal portada, e cabe supoñer que o que describía era o proxecto do que se ía facer, que nunca se levou a cabo e que Mateo deseñou de novo anos despois.
Hoxe, cada unha das fachadas forma coas súas respectivas prazas magníficos conxuntos urbanísticos. A fachada barroca do Obradoiro foi realizada por Casas Novoa en 1738 e protexe o Pórtico da Gloria, obra primordial da escultura gótica, concluída polo Mestre Mateo en 1188. Tamén é barroca a da Acibecharía, obra iniciada por Ferro Caaveiro e Fernández Sarela e rematada por Lois Monteagudo, e só se conserva, aínda que tamén con modificacións, a de Praterías, construída polo Mestre Estevo en 1103.
A fachada occidental do Mestre Mateo
Cando se di que o Mestre Mateo rematou os últimos tramos da nave principal da catedral, estase a falar da construción da cripta ou catedral vella, do Pórtico da Gloria e da fachada occidental que se abría ó que hoxe é a praza do Obradoiro. Esta fachada exterior conservouse intacta ata que a principios do século XVI se fixeron as primeiras modificacións, consistentes no pechamento dos arcos de acceso á igrexa —daquela aberta ós peregrinos día e noite— cunhas grandes portas que esixiron a retirada das primeiras estatuas e outros elementos da fachada exterior. Aínda houbo outras modificacións, como unhas novas escaleiras de acceso ó templo, pero foi a construción da fachada barroca de Casas Novoa, en 1738, a que modificou substancialmente a fachada románica de Mateo, da que só se respectaron os dous corpos inferiores das torres laterais.
miniatura|300px|Fachada da catedral no século XVII, segundo José Vega y Verdugo. Un debuxo realizado ó redor de 1657 por José Vega y Verdugo, cóengo fabriqueiro da catedral, para ilustrar as reformas que propoñía realizar ó Cabido compostelán, é a primeira representación gráfica que posuímos da fachada occidental, aínda que non recolle o estado real da fachada nesa data senón que inclúe no mesmo as reformas propostas. Estas reformas incluían igualar a altura das torres e anular os tellados que as remataban, e cambiar o cumio do corpo central por unha serie de capiteis barrocos. En calquera caso, non consta que se levaran a cabo estas reformas. Segundo a reconstrución hipotética do que sería a catedral no século XIII, na fachada exterior abríase un grande arco central, tan ancho como a nave central e de non menos de 8 metros de altura, e dous arcos laterais, en correspondencia cos arcos do Pórtico e coas naves da catedral. Sobre os arcos laterais abríanse cadanseu rosetón.
A ámbolos lados da fachada levantábanse dúas altas torres de base cadrada rematados en tellados a catro augas. No debuxo citado de Vega y Verdugo pode observarse que a torre da esquerda—hoxe da Carraca— tiña un corpo menos que a da dereita —hoxe das Campás.
En 1519 o cabido encargou ó Mestre Martín de Blas pechar os arcos de acceso. Dado o tamaño do arco central tivo que dividilo en dous cun piar para colocar dúas portas, o que trouxo consigo a eliminación da arquivolta do arco e dalgunhas das imaxes que había na cara externa das columnas laterais. A construción, no XVII, das escaleiras de acceso significou a destrución da portada románica da cripta, e a da fachada barroca de Casas Novoa, no XVIII, a retirada do resto das imaxes que Mateo situara na fachada exterior, así como algunhas da contraportada.
miniatura|esquerda|300px|Dous profetas, expostos no Edificio Sarmiento do Museo de Pontevedra, posiblemente Enoc e Elías. Aínda que a maior parte dos elementos arquitectónicos da fachada románica desapareceron ou foron reutilizados sen que fose posible identificalos, algunhas destas estatuas retiradas si foron identificadas. Así por exemplo, as estatuas dos reis David e Salomón que foron colocadas no século XVI no socalco de acceso á catedral, sobre as escaleiras do Obradoiro e retiradas para ser restauradas e expostas no Museo en 2016 ; as estatuas de Abraham ou Xeremías e de Isaac ou [Ezequiel]], no Pazo de Meirás, en mans dos herdeiros de Franco, ; ou as figuras de Elías e de Enoc hoxe no Museo de Pontevedra.
Estas nove estatuas foron declaradas Ben de Interese Cultural (BIC) pola Xunta de Galicia en 2018.
Algunhas pezas do rosetón principal da tribuna recuperáronse nas escavacións que se fixeron nas escalinatas da catedral (1961) e hoxe se expón, parcialmente reconstruído por Chamoso Lamas, no Museo da Catedral, aínda que Yzquierdo sostén que corresponde só co núcleo central, faltando todo o anel que o rodeaba, decorado con elementos xeométricos; os outros rosetóns, menores, das caras norte, sur e leste, consérvanse in situ na tribuna da catedral. Tamén se conservan, musealizadas, algunhas doelas da arquivolta do arco central e outras do arco da dereita. Estas últimas son paralelas ás que están no arco dereito do Pórtico, con escenas semellantes do castigo ós pecadores.
A estrutura das torres, ata o segundo corpo, foi respectada nas reformas posteriores, que unicamente retocaron parte das fachadas e levantaron os corpos superiores.
O Pórtico da Gloria
miniatura|Reprodución do [[Pórtico da Gloria no Museo de Vitoria e Alberto de Londres.]] O Pórtico da Gloria da catedral de Santiago de Compostela é un pórtico de transición entre o románico e o gótico,  realizado polo Mestre Mateo e o seu obradoiro por encargo do rei Fernando II, quen doou para este efecto cen marabedís anuais, entre 1168 e 1188, data esta última que consta inscrita en pedra na catedral como a da súa finalización. O 1 de abril de 1188 colocáronse os linteis do pórtico e a conclusión do conxunto demorouse ata o ano 1211, momento no que se consagrou o templo coa presenza do rei Afonso IX.
O pórtico divídese en tres arcos de medio punto que se corresponden con cada unha das tres naves da igrexa, sostidos por grosos piares con columnas encostadas. O arco central é o maior (o dobre que cada un dos laterais) e o único que posúe tímpano, está dividido por unha columna central, o parteluz, coa figura de Santiago. Verticalmente, a franxa inferior está formada polas bases das columnas, decoradas con animais fantásticos, a franxa media está formada por columnas que sustentan as estatuas encostadas dos apóstolos e a superior polos arcos que coroan as tres portas. O conxunto escultórico pretende ser unha representación iconográfica de diferentes símbolos tomados da Apocalipse de san Xoán e doutros textos do Antigo Testamento.
miniatura|esquerda|[[Pantocrátor do tímpano do Pórtico da Gloria.]] A disposición do tímpano está baseada na descrición de Cristo que fai o evanxelista san Xoán na Apocalipse (Cap. 1,1-18). No centro, móstrase o pantocrátor, coa imaxe de Cristo en Maxestade, mostrando nas mans e nos pés as feridas da crucifixión. Rodeando a Cristo, o tetramorfo coas figuras dos catro evanxelistas cos seus atributos: á esquerda, arriba san Xoán e a aguia e abaixo san Lucas co boi; á dereita, arriba san Mateo sobre o cofre do recadador de tributos e abaixo san Marcos e o león.
A ambos os dous lados dos evanxelistas, detrás de san Marcos e san Lucas, aparecen catro anxos a cada lado cos instrumentos da Paixón de Cristo. Uns levan, sen tocalos directamente, a cruz e a coroa de espiñas (á esquerda) e a lanza e os catro cravos (á dereita), outros a columna na cal foi azoutado e a ámboa coa cal lavouse Poncio Pilato. Sobre as cabezas destes anxos, dous numerosos grupos de almas dos benaventurados, corenta en total. Na arquivolta do tímpano central atópanse sentados os vinte e catro anciáns da Apocalipse, sostendo cada un un instrumento musical, como preparando un concerto en honra de Deus.
miniatura|125px|[[Parteluz coa figura de Santiago.]] No parteluz ou mainel atópase a figura sedente de Santiago Apóstolo cun bastón de peregrino, como patrón da basílica. Santiago aparece cun pergameo onde figura escrito Misit em Dominus (envioume o Señor). A columna acaba sobre a súa cabeza cun capitel onde se representan as tentacións de Cristo en tres das súas caras; na que mira cara ao interior do templo, rezan dous anxos axeonllados. Ao pé do santo hai outro capitel coas figuras da Santa Trindade. Baixo o Apóstolo represéntase a árbore de Xesé, nome que recibe a árbore xenealóxica de Xesucristo desde Xesé, pai do rei David; é a primeira vez que se representa este tema na iconografía relixiosa na Península Ibérica. A columna repousa sobre unha base onde hai unha figura con barba ata o peito (quizais unha imaxe de Noé) e dous leóns. Ao pé desta columna central, na parte superior interior mirando cara ao altar maior da catedral, está a figura axeonllada do propio Mestre Mateo, sostendo un cartel no que está escrito Architectus. Esta imaxe coñécese popularmente como «Santo dos croques», pola antiga tradición dos estudantes de golpear a súa cabeza contra a figura para recibir sabedoría, tradición que foi adoptada posteriormente polos peregrinos, aínda que se están tomando medidas para limitar o acceso para intentar frear a deterioración que por este motivo sufriu a obra.
miniatura|esquerda|upright|Apóstolos dunha das [[xambas do Pórtico da Gloria.]] Nas columnas da porta central e nas dúas portas laterais aparecen representados apóstolos, profetas e outras figuras, cos seus atributos iconográficos. Todas están coroadas co seu respectivo capitel onde se representan diferentes animais e cabezas humanas con motivos de follas. Todas as figuras estaban policromadas e co seu nome inscrito nos libros ou pergameos que sosteñen nas súas mans.
Os catro puntais do pórtico susténtanse sobre fortes baseamentos onde se representan grupos de diversos animais e cabezas humanas. Para algúns autores estas figuras son imaxes de demos, e simbolizan que o peso da gloria (o pórtico neste caso) esmaga ao pecado. Outras fontes danlle unha interpretación apocalíptica, con guerras, fame e morte (representadas polas bestas), situacións que só se poden salvar grazas á intelixencia humana (as cabezas dos homes anciáns).
miniatura|A [[arquivolta da porta dereita representa o Xuízo Final.]] O arco da porta dereita representa o Xuízo Final. A dobre arquivolta está dividida en dúas partes iguais por dúas cabezas. Algúns autores identifican estas cabezas coas figuras do arcanxo Miguel e Cristo, para outros son Cristo-Xuíz e un anxo, e outras fontes indican que representan a Deus Pai e Deus Fillo. Á dereita destas cabezas aparece representado o Inferno, con figuras de monstros (demos) que arrastran e torturan as ánimas dos condenados. Á esquerda, o Ceo cos escolleitos, con figuras de anxos con nenos que simbolizan as ánimas salvadas.
O arco da porta esquerda representa escenas do Antigo Testamento, cos xustos que esperan a chegada do Salvador. No centro da primeira arquivolta está Deus creador, que bendice ao peregrino e sostén o libro da Verdade Eterna; á súa dereita está Adán (espido), Abraham (co índice levantado) e Xacob. Con eles hai dúas figuras máis que poderían ser Noé (novo pai da humanidade para salvala do Diluvio) e Esaú ou Isaac e Xudá. Á esquerda de Deus vemos a Eva, Moisés, Aharón, o rei David e Salomón. Na segunda arquivolta, a superior, dez pequenas figuras representan as doce tribos de Israel.
Fachada do Obradoiro
miniatura|esquerda|upright|Vista nocturna da fachada do Obradoiro.
A praza do Obradoiro á que dá esta fachada fai alusión ao obradoiro de canteiros que funcionaba na praza durante a construción da catedral.
Para protexer o Pórtico da Gloria da deterioración que estaba sufrindo polas inclemencias meteorolóxicas, esta fachada e as súas torres xa tiveran varias reformas desde o século XVI, como xa se dixo. No século XVIII (1738) o cabido decidiu construír a actual fachada barroca baseándose en "la rruina que padece el espejo y la falta que hace la torre por la ygualdad con la otra", para o que contratou a Fernando de Casas Novoa —discípulo de Domingo de Andrade—, quen derribou o que nesas datas quedaba da fachada medieval. A fachada deseñada por este arquitecto conta cunhas grandes ventás acristaladas que permiten iluminar a nave e atópase entre as torres das Campás e da Carraca. No medio do corpo central está Santiago Apóstolo e un nivel máis abaixo os seus dous discípulos, Atanasio e Teodoro, todos vestidos de peregrinos. No medio, a urna (representación do sepulcro atopado) e a estrela (representación das luminarias que viu o ermitán Paio) entre anxos e nubes. Na torre da dereita está María Salomé, nai de Santiago, e na torre da esquerda o seu pai, Zebedeo. Sobre a balaustrada desta parte esquerda pode verse a santa Susana e san Xoán e sobre a da dereita a santa Bárbara e Santiago o Menor.
Para subir ata a entrada da basílica atópase unha escaleira, realizada en 1606 por Ginés Martínez, de estilo renacentista inspirada na de Giacomo da Vignola do Palacio Farnesio (Roma), en forma de rombo con dúas ramplas que rodean a entrada á antiga cripta románica do século XII do Mestre Mateo, denominada popularmente «Catedral Vella».
Entre o plano existente da fachada do Obradoiro e a antiga portalada románica (Pórtico da Gloria) atópase un nártice cuberto.
Esta fachada converteuse nun símbolo da catedral e da cidade de Santiago de Compostela. Proba da súa representatividade é o gravado que aparece no reverso das moedas de euro de España de 1, 2 e 5 céntimos de euro.
Fachada sur ou das Pratarías
miniatura|Fachada románica das Pratarías. A fachada das Pratarías é a fachada meridional do cruceiro da catedral de Santiago de Compostela e é a única fachada románica que se conserva na catedral. Edificouse entre 1103 e 1117 e durante os séculos posteriores fóronselle engadindo elementos procedentes doutros lugares da catedral (como do Pórtico do Paraíso ou do coro pétreo). Outras modificacións substanciais foron a construción da Torre do Reloxo no século XIV e da fachada do Tesouro. A praza das Praterías está delimitada pola catedral e o claustro en dous dos seus lados; contigua á catedral está a Casa do Cabido.
Consta de dúas portas de entrada en degradación con arquivoltas e tímpanos historiados. As arquivoltas están sobre once columnas encostadas, tres son de mármore branco (a central e as dos extremos) e o resto de granito. Na central aparecen as figuras de doce profetas e nas laterais os apóstolos. Sobre os tímpanos atópase un gran friso que está separado do corpo superior por unha franxa sostida por canzorros grotescos; neste piso atópanse dúas fiestras que están adornadas por arquivoltas románicas.
miniatura|esquerda|100px|Escultura do rei [[David, polo Mestre Estevo.]] No friso central atópase Cristo, con personaxes e escenas varias; á súa dereita seis pequenas figuras de meniños cantores que pertenceron ao coro pétreo do Mestre Mateo e que foron colocadas neste Pórtico a finais do século XIX. A disposición orixinal dos elementos iconográficos quedou desvirtuada desde que no século XVIII foron introducidas numerosas imaxes recuperadas da desmantelada fachada da Acibecharía. Nun medallón central aparece o Pai Eterno (ou a Transfiguración de Xesús) coas mans abertas e sobre os arcos no extradorso figuran catro anxos con trompetas que anuncian o Xuízo Final. miniatura|200px|Inscrición na xamba da fachada que dá fe da data de comezo das obras. No tímpano da porta esquerda aparece Cristo tentado por un grupo de demos. Á dereita aparece unha muller a medio vestir cunha caveira nas mans, que podería ser Eva ou a muller adúltera, sentada sobre dous leóns. Nas xambas aparecen santo André e Moisés. No contraforte esquerdo, o bíblico rei David sentado no seu trono coas pernas cruzadas, translúcidas a través da fina tea da súa roupa, e tocando unha viola, personifica o triunfo sobre o mal e é unha obra destacada do románico, esculpida polo Mestre Estevo ou mestre de Praterías ; aparece tamén a creación de Adán e Cristo bendicindo. Moitas destas figuras proceden da fachada románica norte ou do Paraíso (actual fachada da Acibecharía) e foron colocadas nesta fachada no século XVIII.
No tímpano da porta dereita aparecen varias escenas da paixón de Cristo e da adoración dos Reis Magos. Nunha das xambas aparece a inscrición que conmemora a colocación da primeira pedra: ERA / IC / XVI / V IDUS / JULLII Inscrición que segue o calendario romano e, segundo o cómputo da chamada era hispánica, corresponde ao 11 de xullo de 1078. Unha imaxe, non identificada, sobre un raposo que come unha lebre e, fronte a esta, unha muller mal vestida cun animal no colo, proceden doutro lugar. Apoiadas no muro da torre Berenguela aparecen outras imaxes que representan a creación de Eva, Cristo nun trono e o sacrificio de Isaac.
Fachada norte ou da Acibecharía
miniatura|Fachada da Acibecharía.
A nova fachada foi proxectada en estilo barroco por Lucas Ferro Caaveiro, que comezou as obras e realizou o primeiro e segundo corpo. Cando presenta en 1762 o proxecto do remate da fachada, o cabido non o acepta e solicita un novo proxecto a Ventura Rodríguez, quen o presenta en 1765. A obra foi terminada en 1769 por Domingo Lois Monteagudo e Clemente Fernández Sarela en estilo neoclásico, aínda que conservou algúns trazos barrocos.
Na parte superior da fachada atópase unha estatua de Santiago do século XVIII, con dous reis aos seus pés en posición de oración: Afonso III e Ordoño II. No centro atópase a estatua da Fe.
Esta fachada foi restaurada no ano 2011, adquirindo un estado similar ó orixinal. .
Fachada leste ou da Quintana
A Porta Real é de estilo barroco, iniciada baixo a dirección de José Peña de Toro en 1666 e finalizada por Domingo de Andrade en 1700, quen ergueu catro grandes columnas flanqueando a porta, que abarcan dúas plantas de ventás, unha balaustrada con grandes pináculos e unha edícula cunha escultura ecuestre de Santiago (hoxe desaparecida), moi adornado con decoración de acios de froitas e trofeos militares a grande escala. Coroa a porta o escudo real baixo un frontón curvo. Por esta porta accedían os reis de España á catedral, de aí o seu nome, e sobre o seu lintel atópase o escudo real.
A chamada Porta Santa ou Porta do Perdón é a máis próxima ás escalinatas. Está polo xeral pechada cunha reixa e ábrese só nos anos xubilares, o día 31 de decembro do ano anterior. Foi unha das sete portas menores e estivo dedicada a san Paio (cuxo convento está xusto en fronte), polo que tamén se coñeceu como Porta de San Paio.
miniatura|200px|Porta Santa, bronce de Suso León (2004). Realmente, a Porta Santa non é a que se ve desde a praza da Quintana senón a porta do interior, aberta no muro románico ó deambulatorio. O pórtico que abre á Quintana presenta a ámbolos dous lados vinte e catro figuras de profetas e apóstolos (entre eles o propio Santiago), que proviñan do antigo coro de pedra do Mestre Mateo. Sobre ela e nunhas fornelas, a imaxe de Santiago e os seus discípulos Atanasio e Teodoro ao seu lado, nun segundo corpo engadido en 1694. Este programa iconográfico explica a denominación popular de Porta dos 27 sabios.
A Porta dos Abades, máis ó norte, abre á Quintana de Vivos ou de Palacios. É obra de José Peña de Toro.
Torre das Campás
miniatura|upright|Torre das Campás vista desde o [[claustro.]] As primitivas torres que se atopaban na fachada principal da catedral. actual fachada do Obradoiro, eran románicas e foron modificadas entre os séculos XV e XVIII. Denomínanse respectivamente torre das Campás, a situada no lado da epístola, e torre da Carraca, no lado do evanxeo; as dúas teñen unha altura de entre 75 e 80 metros.
O primeiro corpo da torre construíuse no século XII; no século XV realizáronse diversas modificacións e o rei Luís XI de Francia doou en 1483 as dúas campás maiores das trece coas que conta.
Metro de Lisboa
O Metro de Lisboa (en portugués: Metropolitano de Lisboa) é unha rede ferroviaria de metro que dá servizo á cidade de Lisboa, en Portugal. Foi inaugurado o 29 de decembro de 1959, converténdose na primeira rede de ferrocarril metropolitano do país. Está constituído por catro liñas con 56 estacións e unha extensión total de 44,2 km.
Catedral de Santiago de Compostela
Torre das Campás
Debido a unha inclinación que se detectou na súa estrutura entre os séculos XVI e XVII tivo que ser reforzada con contrafortes. Entre 1667 e 1670 José Peña de Toro realizou o corpo de estilo barroco en que se atopan aloxadas as campás, e que foi terminado por Domingo de Andrade. A arquitectura das torres ten un grande efecto de perspectiva grazas ás súas liñas verticais.
Torre norte ou da Carraca
miniatura|esquerda|Torre da Carraca. Está situada á beira esquerda da fachada do Obradoiro, foi edificada como a súa compañeira do lado contrario sobre outra anterior da época románica. Foi proxectada por Fernando de Casas Novoa en 1738 imitando a torre das Campás realizada por José Peña de Toro e Domingo de Andrade no século XVII, conseguindo unha decoración barroca con todo tipo de ornamentación que deu unha unificación arquitectónica en toda a fachada.
Torre do Reloxo, da Trindade ou Berenguela
miniatura|upright|Parte superior da torre do Reloxo, tamén chamada da Trindade ou a Berenguela. miniatura|esquerda|Detalle da greta na Berenguela. A Torre do Reloxo, tamén chamada da Trindade ou, non con toda xustiza, a Berenguela, atópase na intersección da praza das Praterías e a praza da Quintana. Tradicionalmente considérase que se iniciou a súa construción en 1316, a instancias do arcebispo Rodrigo de Padrón, como torre de defensa e trala súa defunción continuou coa obra o seu sucesor, o arcebispo Berenguel de Landoria, aínda que algúns autores sosteñen que eses datos poden non ser correctos. Cando foi nomeado mestre maior da catedral, Domingo de Andrade proseguiu a súa construción e entre 1676 e 1680 elevouna dúas plantas máis e coa utilización de diversas estruturas conseguiu un conxunto harmonioso e ornamental cun coroamento en forma piramidal e unha lanterna como remate final (en cuxo interior permanecen acesas, permanentemente, catro lámpadas de incandescencia). Elévase ata os setenta e cinco metros de altura.
En 1833 colocouse un reloxo de catro esferas (unha por cada cara da torre), realizado por Andrés Antelo e que fora un encargo do arcebispo Rafael de Vélez. Como parte do seu mecanismo conta con dúas campás, a das horas, chamada Berenguela, e outra máis pequena que marca os cuartos, as dúas fundidas en 1729 por Güemes Sampedro; a Berenguela ten un diámetro de 255 cm e unha altura de 215 cm, cun peso aproximado de 9.600 quilos, e a dos cuartos pesa 1.839 quilos cun diámetro de 147 cm e unha altura de 150 cm. Ámbalas campás sufriron un agretamento que obrigou a súa substitución; as réplicas actuais fundíronse en Asten (Países Baixos) pola casa Eijsbouts en 1989 e foron colocadas na catedral en febreiro de 1990.
Interior da catedral
miniatura|esquerda|Vista do interior da catedral, onde se aprecian as [[Columna (arquitectura)|columnas das naves laterais.]] A estrutura do edificio está situada sobre unha área de oito mil metros cadrados, consta dunha planta en cruz latina de tres naves dunha lonxitude duns cen metros cun cruceiro tamén de tres naves e de preto de setenta metros de lonxitude. A altura na nave central é de vinte e dous metros á clave de bóveda en todo o seu percorrido e alcanza os trinta e dous de máximo na bóveda do cruceiro. O ciborio, de finais do XIV e principios do XV, está situado sobre o centro do transepto, é gótico e substitúe o antigo de estilo románico.
miniatura|upright|Imaxe de [[Santiago matamouros en 2008.]] Ó redor do altar maior, o deambulatorio estaba composto por cinco capelas románicas absidais, a central, do Salvador, de planta cadrada; e nas naves transversais abríanse outras catro capelas.
Sobre as naves laterais, separadas da central por corenta e dúas piares de núcleo cadrado e columnas acaroadas, atópase un triforio con cuberta de cuarto de canón e balcón de ventás de dobre arquería. A nave central cóbrese con bóveda de canón sobre arcos faxóns e as laterais con bóvedas de aresta.
Contaba con tres pórticos principais, xa descritos, e sete portas menores.
Capela maior
No centro da capela sitúase o mausoleo do Apóstolo, coñecido como o camarín, e, sobre el, o altar, construído tamén por Andrade. Este deseñou tres representacións do santo: dentro do camarín está Santiago Apóstolo, unha imaxe sedente de pedra policromada de 1211 vestido como peregrino cunha esclavina de prata adornada con gran pedrería; porta unha cartela na que se le "Hic est corpus divi Iacobi Apostoli et Hispaniarum Patroni". Pódese subir pola parte posterior do altar para darlle o tradicional abrazo ao santo a través dunha dobre escaleira que comunica cos lados do deambulatorio. Sobre o tabernáculo está representado Santiago peregrino, e catro reis fanlle honores: Afonso III, Ramiro I, Fernando o Católico e Filipe IV; as catro son esculturas do leonés Pedro del Valle.
Catro pares de anxos sosteñen o artesoado, sobre o que se atopa a terceira representación de Santiago, cabaleiro, obra de Mateo de Prado, rodeado en cada ángulo por unha representación das virtudes cardinais: a prudencia, a xustiza, a fortaleza e a temperanza, tamén de Pedro del Valle. Finalmente, a arca do corpo do Apóstolo coroada cunha estrela e transportada por anxos.
O arcebispo de orixe mexicana Antonio Monroy foi o mecenas que doou a prata para a construción do frontal do altar, o sagrario, o expositor e a imaxe da Inmaculada. Tras o camarín hai un pequeno retablo de Pedro de la Torre con escenas da vida do Santo.
Á entrada da capela hai dous púlpitos renacentistas a ambos os dous lados con escenas da vida do Apóstolo realizados por Juan Bautista Celma en 1578.
Cripta sepulcral
miniatura|dereita|Clave dun anxo que sostén un chameante disco solar. Un piar ao que se acaroan oito columnas, catro entregas; e outras tantas, acodilladas e máis delgadas, presídea e articula os seus espazos. Nel apóianse os arcos do deambulatorio que se xera ao seu redor, e as bóvedas de crucería dun transepto dianteiro, organización que deriva do gótico temperán francés ao definir os seus espazos os arcos e fustes; incluso o vocabulario das súas molduras atópase en edificios góticos de París e a súa contorna de entre 1135 e 1170. Sobre este piar érguese o parteluz do pórtico.
A cabeceira da capela central de tan particular deambulatorio ten esveltas columnas que sosteñen uns arcos cuxos boceis son coma os que se acaban de citar, orixe igualmente atribuíble ás columnas pareadas da entrada. Os seus capiteis son relacionables cos da catedral de Noyon e outras obras francesas, aínda que é evidente que o conxunto deste deambulatorio inspírase na propia catedral compostelá, polo que se pode falar dunha excepcional mestura entre a tradición románica e un gótico nacente.
O transepto articúlase en catro tramos e salientan as súas bóvedas de crucería cuadripartita. Nas claves centrais vense un par de anxos astróforos: un cun chameante disco solar; outro, coas mans veladas, sostén un crecente lunar. Parecen emerxer da pedra e asoman entre unha coroa de follas que, pola súa profunda labra, chegan a lembrar á igrexa de San Lázaro de Avallon. Serafín Moralejo di: «estes anxos astróforos son obra de mans e obradoiros diferentes: o moderado relevo da clave do sol, que case non ofrece posibilidades para o xogo lumínico, contrasta coa valente proxección de volumes da outra clave, onde nos sentimos inclinados a recoñecer un xeito aproximado ao do que chamamos "mestre dos panos mollados", así como o seu valor iconográfico xa que o sistema simbólico non é cometido exclusivo das figuracións, senón tamén do total organismo arquitectónico que as sostén, que se converte así el mesmo en estrutura figurativa de carácter cósmico e escatolóxico» baseado na Apocalipse. miniatura|esquerda|Clave dun anxo que suxeita un crecente lunar. Polo tanto, a cripta representa o mundo material iluminado por astros. Dende os extremos do cruceiro unhas estreitas escaleiras permitían acceder ás naves da catedral, o que hoxe só é posible dende o lado norte ao haberse enchido a do sur por problemas de estabilidade da torre das campás.
A articulación do transepto determina unha dobre portada cara ao oeste, que evoca as fachadas da igrexa superior. Salienta a súa rica decoración e o virtuosismo da labra, en especial das xambas, en cuxas rosetas e medallóns víronse modelos de Avallon e Vézelay. Ante esta portada construíuse un sinxelo pórtico abovedado no século XIII que se estendía, polo menos, até o eixe das torres. Tanto este pórtico coma a fachada da cripta foron alterados ao erixirse, a comezos do XVII, a escalinata do Obradoiro.
Coa fachada da cripta adoita relacionarse o acceso á lonxa da catedral. Hai quen cre que había unhas escaleiras que desembocaban ante as portas laterais do pinche e deixaban libre a portada da propia cripta.
Baixo o camarín está o suposto sepulcro de Santiago e dos seus dous discípulos, Atanasio e Teodoro. Por temor ás frecuentes incursións de piratas ingleses, especialmente de Francis Drake que ameazara Compostela tras desembarcar na Coruña en 1589, por orde do arcebispo Juan de Sanclemente, as reliquias foron trasladadas aquel mesmo ano e escondidas no solo da ábsida do templo ao lado da capela maior.
miniatura|Urna de prata cos restos do apóstolo Santiago. miniatura|dereita|250px|Detalle da parte central da urna cos restos do Apóstolo Santiago. Co paso dos séculos foise esquecendo o lugar exacto onde se atopaban as reliquias do Apóstolo e non foron redescubertas ata que o cardeal Miguel Payá y Rico decidiu recuperalas, para o que ordenou diversas escavacións (dirixidas por López Ferreiro, como quedou dito). As escavacións culminaron o 28 de xaneiro de 1879 co descubrimento dunha urna na zona da ábsida que contiña ósos nun agocho de ladrillos macizos e laxes de pedra que semellaba estar feito con présa, no deambulatorio trala capela maior, tralo altar. López Ferreiro aproveita as obras para escavar e rehabilitar o mausoleo romano.
Despois dunha análise por parte da Universidade compostelá, a Santa Sé realizou un proceso que culminou na súa autenticación polo papa León XIII en 1884 mediante a bula Deus Omnipotens.
Realmente xamais se realizaron probas científicas sobre os restos que se conservan baixo o altar da catedral de Compostela, e a autenticidade dos mesmos foi posta en dúbida en numerosas ocasións, entre outros, polo historiador católico Claudio Sánchez Albornoz:
Por unha parte, documentouse arqueoloxicamente a existencia previa dun cemiterio de orixe céltica e reutilizado en distintas épocas por diversos grupos: polos primeiros cristiáns chegados á zona de Galicia (despois do ano 250, aproximadamente), polos suevos, que ocuparon o reino de Galicia entre 411 e 585) e polos visigodos ("godos do oeste", pobo xermano que ocupou Hispania entre 585 e 711, que conquistaron o reino suevo, e que nese período tiña a súa capital en Toledo).
Estes descubrimentos só proban que Compostela era unha necrópole precristiá, pero non soluciona nada con respecto á tumba de Santiago, cuxos restos poderían pertencer ben ao mesmo apóstolo (o tráfico de reliquias comezaba a desenvolverse nese período), ben a calquera outro mártir cristián.
Mesmo, no 1900 o haxiógrafo Louis Duchesne sostén que quen realmente está enterrado en Compostela é o relixioso herexe Prisciliano.
En todo caso, unha vez recoñecidos pola Santa Sé os restos do Apóstolo, realizáronse reformas na cripta para mostrar as reliquias nunha nova urna de prata cicelada de estilo románico coa imaxe central de Maiestas Domini dentro dunha mandorla rodeado polo tetramorfo e os apóstolos a ambos os lados, que foi realizada segundo deseño de José Losada en 1886 e colocada sobre un altar de mármore.
Outras capelas
Ó redor da planta principal da catedral ábrense diferentes capelas de diversa antigüidade, dimensións e riqueza ornamental. O Códice Calixtino relacionaba nove capelas, cinco absidiais e catro nas naves menores. As primeiras tiñan unha disposición radial, ó redor do deambulatorio, e eran as seguintes: A capela do Salvador, no centro; as de san Pedro (hoxe da Azucena) e san Xoán Evanxelista, ós lados; e as de santo André e Santa Fe de Conques (hoxe de san Bertomeu) nos extremos. Nas naves menores, as de san Nicolao e a da Santa Cruz (hoxe de Mondragón), na nave que dá á Acebechería; e a de san Martiño ou de san Froitoso (capela que, fusionada coa de santo André, hoxe se coñece como de Pilar) e o altar de san Xoán Bautista (hoxe ocupado polo Pórtico Real), na nave que dá a Praterías. Co paso dos séculos foron construíndose novas capelas e anulándose outras.
Na seguinte enumeración faise un percorrido comezando polo Pórtico da Gloria e en sentido inverso ás agullas do reloxo:
Sean Wei Mah
Sean Wei Mah, nado o 14 de decembro de 1976 en Edmonton, Alberta, é un actor e artista nativo americano da nación cree. Interpretou a "High Horse" no telefilme de 2003 Dreamkeeper, a "Heavy Shield" na miniserie de televisión Into the West, e a "Ben Wheelock" no filme de 2005 It Waits. Sean tamén interpretou a "Bull Head" no filme da HBO Enterrádeme o corazón en Wounded Knee (2007), e a "Whitecloud" en Goodnight For Justice (2011).
Catedral de Santiago de Compostela
Capela das Reliquias
Esta capela foi construída entre 1520 e 1535 por encargo do arcebispo Alonso III de Fonseca ao arquitecto Juan de Álava (discípulo de Juan Gil de Hontañón) que a realizou cunha cuberta de bóveda de crucería. Inicialmente era unha dependencia para o uso do Cabido e en 1535 acolleu o Panteón Real, para converterse en 1617 en capela de Reliquias.
Panteón Real
Na mesma capela sitúase o Panteón Real, constituído por diversas sepulturas da coroa galego-leonesa que foron trasladadas en 1535 desde a súa localización orixinal na capela de santa Catarina. Un século máis tarde construíronse uns arcosolios nos muros da capela onde foron colocados os sepulcros de Fernando II, Berenguela de Barcelona , Afonso VIII , Fernando Afonso (atribuído a Raimundo de Borgoña) e Xoana de Castro, segunda esposa de Pedro I. No ano 1926 incorporouse outra sepultura, obra de Maximino Magariños, cos restos do Conde Pedro Froilaz de Trava.
Capela do Pilar
miniatura|Capela do Pilar. Esta capela está formada pola unión das antigas capelas de Santo André e San Froitoso (ou de San Martiño) construídas baixo o mandato do arcebispo Diego Xelmírez. A nova edificación foi iniciativa do arcebispo Antonio de Monroy co fin de utilizala como sancristía. Encargou a obra en 1696 a Domingo de Andrade e foi continuada polo novo mestre de obras Fernando de Casas Novoa tras a defunción do anterior en 1712. En 1713, Monroy decide convertela en capela e situar alí o seu sepulcro, o que obriga a Casas a redeseñar o espazo. As obras finalizaron en 1719 aínda que non se deu por rematada a decoración ata 1723.
A capela ten unha planta rectangular e cúpula oitavada, profundamente labrada con cunchas de vieira e escudos do mecenas e do cabido, cunha lanterna adornada con tallas de motivos militares e heráldicos. Foi utilizada como sancristía ata 1879 cando, por orde do cardeal Miguel Payá y Rico, pasou a ter unicamente a función de capela.
O retablo foi realizado por Miguel de Romay seguindo o deseño de Fernando de Casas. É de mármore branco con incrustacións de cor. A imaxe central da Virxe do Pilar é de pedra e tallada en Zaragoza, coa estatua do propio arcebispo Monroy, orante ante a Virxe, realizada por Diego Fernández de Sande. Tamén existen un Xesús crucificado en alabastro e outras estatuas dos santos Domingos de Guzmán, Sebastián, Tomé e Xoán, todas elas de Fernández de Sande.
Capela de Mondragón
miniatura|Lamentación sobre Cristo morto, relevo realizado en [[terracota, na capela de Mondragón.]] A capela de Mondragón, tamén coñecida como capela da Piedade ou da Santa Cruz, foi fundada en 1521 polo cóengo Juan Ibáñez de Mondragón con licenza do arcebispo Alonso III de Fonseca e terminada o ano seguinte. É de estilo oxival gótico flamíxero do século XVI, construída por Xácome García.
Destaca o retablo co relevo en terracota do Descendemento de Cristo ou Lamentación sobre Cristo morto, obra de Miguel Perrín, de Sevilla, do ano 1526.
O lugar onde agora está esta capela talvez sexa o que ocupaba unha das portas menores da catedral a de San Paio.
Capela da Azucena
miniatura|250px|esquerda|A Exaltación de san Pedro, na bóveda da capela da Azucena da catedral de Santiago. Situada xunto á Porta Santa, a seguinte capela polo deambulatorio é a chamada antigamente de san Pedro e posteriormente da Azucena; tamén se denomina do Maxistral porque a súa atención corresponde ó cóengo que desempeña este cargo. Foi fundada por Mencía de Andrade en 1571, quen ten tamén na capela o seu sepulcro con estatua xacente realizada por Juan Bautista Celma. O retablo barroco foi deseñado por Fernando de Casas Novoa e construído por Francisco das Moas en 1731, e nel pódense ver as imaxes da Virxe da Azucena, na fornela central, e dos santos Pedro, Xosé, Xudas Tadeo e Rita de Casia. Tamén destacan as pinturas murais, descubertas tras unha restauración de 1998, obra de Juan Bautista Celma e que representan a Exaltación de san Pedro e a Conversión de san Paulo.
Capela do Salvador
miniatura|upright|[[Retablo do século XVI na capela do Salvador.]] É a capela que está situada no centro do deambulatorio, por onde se comezou a construción da catedral románica no século XI polo mestre Bernaldino o Vello, como demostran as inscricións nos dous capiteis do arco da entrada na capela datadas en 1075, un coa representación do rei Afonso VI con dous anxos portadores dunha banda onde se pode ler:
e o outro, que representa ao bispo Diego Páez, coa inscrición que sosteñen os anxos que reza:
Nesta capela atópase un retablo en mármore policromado de estilo plateresco obra de Juan de Álava en 1532, cuxo comitente foi o arcebispo Alonso III de Fonseca. Contén este retablo as imaxes do Salvador, no centro, de estilo gótico, e da Nai de Deus co Neno e de Santiago peregrino. O retablo oculta o fondo da capela, cunha ventá central de medio punto e dous ventanais laterais en arco de mitra; esta mesma disposición foi reproducida polo Mestre Mateo na capela central da cripta sobre a que construíu o Pórtico da Gloria.
A capela do Salvador recibía os antigos peregrinos a Santiago, e nela podían confesar na súa lingua e recibir a Compostela.