cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kiribati
Organización político-administrativa
Catro dos antigos distritos (incluíndo Tarawa) atópanse nas illas Gilbert, onde vive a maior parte da poboación do país. Cinco das illas da Liña están deshabitadas (Illa Malden, Illa Starbuck, Illa Millenium, Illa Vostok e Illa Flint). As illas Fénix están deshabitadas agás Kanton, e non teñen representación. Banaba en si está pouco habitada agora. Tamén hai un representante non electo dos Banabans na illa de Rabi en Fidxi.
Cada unha das 21 illas habitadas ten o seu propio consello local que se ocupa dos asuntos diarios. Hai un concello por cada illa habitada, con dúas excepcións: o atol de Tarawa ten tres concellos: Concello de Betio, concello urbano de Teinainano (TUC) para o resto de Tarawa Sur) e concello de Eutan Tarawa (ETC) (para Tarawa Norte), e Tabiteuea ten dous concellos.
Xeografía
miniatura|300px|Mapa de Kiribati miniatura|300px|Mapa de Kiribati Kiribati está formada por 33 atois de orixe coralino e unha illa, Banaba (Ocean). Os grupos de illas son:
Outros tres atois das Illas da Liña pertencen aos Estados Unidos.
Kiritimati, nas Illas da Liña, é o atol máis grande do mundo.
Demografía
Kiribati é un país superpoboado, xa que posúe 103.092 habitantes distribuídos en só 811 km cadrados (2005) Isto fai unha densidade de poboación de 127 habitantes por quilómetro cadrado, unha das máis elevadas do mundo.
O 57,7% da poboación atópase entre os 15 e os 64 anos de idade.
Cultura
A cultura das Illas Gilbert é complexa e diversa, pero se poden atopar similitudes entre os 33 atois que conforman o grupo.
Maneaba
A maneaba ou mwaneaba é o centro da aldea. Detrás da canoa de guerra, a maneaba é a "peza mestra" da cultura gilbertense. Igual que as casas, ten forma rectangular. O arquitecto da maneaba é, xeralmente, un ancián quen aprendeu o seu oficio grazas á experiencia e tradicións na súa familia. A este ancián tamén llo podería considerar como un bruxo, xa que a construción da maneaba require unha invocación ao espírito chamado Anti. A maneaba adáptase ben ao clima da illa e á súa función. O teito está sostido por columnas de pedra á altura do ombreiro.
Alguazas
250px|miniatura|Igrexa de San Onofre de Alguazas Alguazas é un concello español da Rexión de Murcia, situado na Vega Media del Segura. Tiña unha poboación de 9.593 habitantes en 2014.
Mónaco
Mónaco (en francés: Monaco, en monegasco: Múnegu, en italiano: Monaco, en occitano: Mónegue), oficialmente Principado de Mónaco (en francés: Principauté de Monaco, en monegasco: Principatu de Múnegu, en italiano: Principato di Monaco, en occitano: Principat de Mónegue) é unha cidade-estado situada ao sur de Francia na costa mediterránea, en Europa. Cunha superficie de 1,9 km² é o segundo país máis pequeno do mundo, despois da Cidade do Vaticano. Debido a ese pequeno tamaño posúe soamente pouco máis de catro quilómetros de fronteira, todas con Francia, aínda que se atopa bastante preto de Italia a 11 km. Cos seus máis de 30.000 cidadáns é o estado soberano con maior densidade de poboación do mundo, chegando practicamente aos 17.000 habitantes por km².
Mónaco é unha monarquía constitucional e un Principado gobernado pola Casa de Grimaldi dende o ano 1297, sendo hoxe o Xefe de Estado o Príncipe Alberte II. Con todo, a pesar de ser un estado independente, a defensa do Principado é responsabilidade do Estado francés. Mónaco é o nome do país, así como o nome da súa única cidade e capital. A miúdo é considerado como un paraíso fiscal, sendo a maioría dos seus habitantes xente rica de países estranxeiros, os cales supoñen en torno ao 84% da poboación.
Alguazas
Está situado a unha altitude de 90 msnm, cunha altura máxima de 214 msnm no Cabezo de la Zobrina. Limita ao leste con Molina de Segura, ao sur con Las Torres de Cotillas, ao oeste con Campos del Río e Villanueva del Río Segura e ao norte con Ceutí e Lorquí.
Mónaco
Etimoloxía
A orixe do nome de Mónaco non está clara habendo diferentes teorías. Unha delas di que o nome quere dicir "só por se mesmo", debido unha a un suposto antigo templo que estaría na zona chamado "Herakles Monoikos" (do grego antigo: Heracles só), en referencia ao heroe grego Heracles (coñecido na mitoloxía romana como Hércules), ao que se lle rendía culto en dito santuario. Debido a esta última teoría o principal porto monegasco chámase hoxe en día "Porto de Hércules". Outra teoría di que o nome procede dunha antiga tribo ligur que habitou a zona no século VI a.C. chamada "Monoikos".
Prehistoria
O territorio actual de Mónaco serviu de abrigo aos primeiros habitantes da rexión a partir de finais do Paleolítico inferior, aproximadamente fai 300.000 anos, sendo nunha caverna do Xardín exótico de Mónaco restos óseos de animais, o cales serviron de alimento a estes homes prehistóricos. A presenza humana esta tamén testemuñada no Paleolítico medio e no superior. A partir do ano 1500 a.C. comezan a acharse dentro das covas trazos de obras de arte (gravados e esculturas), volvéndose cada vez máis numerosas as sepulturas funerarias, individuais ou colectivas, entre as que destaca a sepultura do home chamado "de Grimaldi" (non confundir coa familia real), que contén a unha muller e a un adolescente.
Antigüidade
Dominada por diversos pobos da antigüidade, foi colonia dos fenicios, dos cales posuía o templo do deus Melkart. Con todo, segundo Diodoro Sículo e o xeógrafo Estrabón, os primeiros habitantes sedentarios da zona foron os lígures, que emigraron dende a cidade de Xénova en Italia. Con todo, cómpre sinalar a antiga lingua lígur, sen conexión coas linguas indoeuropeas, non ten que ver coa lingua lígur falada hoxe en día no Principado, tamén coñecida como monegasco. Segundo parece a colonia de Mónaco debeuse quizais á apertura cara o mar dun pobo lígur situado no interior.
Logo, no século VI a.C., os gregos de Marsella (entón Massalia), fundarían a colonia de Monoikos (probable asimilación do fenicio "Melkart") no estreito onde actualmente se atopa Mónaco. Monoikos estaba asociada a Heracles (heroe coñecido polos romanos como Hércules), adorado baixo o nome de Herakles Monoikos. Segundo os propios Diodoro Sículo e Estrabón, os gregos e os lígures crían por igual que Hércules pasara pola rexión. Despois da Guerra das Galias, Xulio César instalouse nesta terra, xa abandonada polos gregos, o que significou o paso deste territorio ao control da República Romana como parte da provincia romana da Gallia Narbonensis co nome de Portus Herculis Monæci. Na Eneida é mencionada polo poeta Virxilio.
Idade Media
Mónaco permaneceu baixo dominio romano até a caída do Imperio Romano de Occidente o 4 de setembro de 476. O estreito foi eventualmente ocupado por sarracenos e diversas tribos xermánicas. Os sarracenos foron expulsados en 975 e no século XI o estreito foi novamente poboado polos lígures, os cales levaron a Mónaco a lingua lígur actual, da que é un dialecto o monegasco actual. En 1191, o emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico, Henrique VI, concedeu a soberanía sobre Mónaco á cidade de Xénova, de onde eran orixinarios os lígures. O 10 de xuño de 1215, unha comitiva de Xibelinos (os Hohenstaufen, facción que apoiaba ao Sacro Imperio), comandados por Fulco del Cassello, comezou a construción dunha fortaleza sobre Mónaco, que constituía un punto estratéxico para controlar a rexión fronte os seus adversarios, os Güelfos (inimigos do Xibelinos, da casa de Welf), os cales tamén estabeleceron os seus cuarteis a fin de apoiar ás guarnicións.
O 8 de xaneiro de 1297, o Güelfo Francisco Grimaldi, descendente de Otto Canella, cónsul de Xénova en 1133, tomou a fortaleza pola forza. Grimaldi, que non posuía mais que un pequeno exército, disfrazouse de monxe franciscano para penetrar na fortaleza e, unha vez dentro, abriulles aos seus soldados. Con todo, os Güelfos foron finalmente derrotados e Francisco desterrado en 1301. Así, a familia Grimaldi apoiouse entón no Rei de Francia. O curmán de Francisco, Rainiero de Grimaldi, ao servizo de Filipe de Castela, comandou unha frota de galeras vencendo aos neerlandeses na Batalla de Zieriksee en 1304. Foi nomeado entón almirante de Francia e, pai de Carlos de Grimaldi, fundou a dinastía que leva o seu nome, que serviría fielmente á monarquía francesa durante os séculos vindeiros.
Retomando a loita contra Xénova, Carlos de Grimaldi ocupou a cidade o 12 de setembro de 1331, é autoproclamouse Señor de Mónaco en 1342. Mentres que adquiría o señorío de Menton en 1346, Carlos seguía a servir á Coroa Francesa, comandando unha compañía de alabardeiros na batalla de Crécy, en tanto que socorría por mar ao campamento francés tralo sitio de Calais. Logo, en 1355, obtivo o señorío de Roquebrune-Cap-Martin. Con todo, en 1357, faleceu durante o sitio comandando polo xenovés Simone Boccanegra. A totalidade do principado foi entón asimilado por Xénova, fóra de Mentón, defendido por Rainiero II, fillo de Carlos, que rapidamente reconquistou Roquebrune.
Os fillos de Rainiero II, Ambrosio, Antón e Xoán retomaron Le Rocher e convertéronse todos en co-señores (institución pouco frecuente na Idade Media). Xoán conservou pola súa banda só Mónaco e a Condamina, permanecendo en loita continúa contra os xenoveses. O seu fillo, Catalán, só o sucedeu por tres anos, e a súa neta Claudina Grimaldi foi desposada en 1465 por un Grimaldi d'Antibes, Lambert Grimaldi d'Antibes, o cal obtivo en 1489 o recoñecemento da súa independencia polo Rei de Francia e o duque de Savoia. Xénova tentou un último sitio en 1509 sen éxito, renunciando definitivamente a Mónaco.
Idade Moderna
miniatura|Montecarlo en [[1889.]] O 11 de outubro de 1505, antes do último intento de invasión xenovesa, accedeu ao trono Luciano I de Grimaldi, que morrería asasinado en 1523 polo seu curmán Bartolomeu Doria. Luciano non deixou mais que un fillo de pouca idade, Honorato, cuxa tutela foille confiada ao seu tío Agustiño, bispo de Grasse, que foi recoñecido señor. Agustiño non obtivo de parte de Francisco I de Francia o apoio que posuían os Grimaldi, e colocou a Mónaco baixo protectorado castelán en 1524 durante máis dun século. O neto de Honorato, Honorato II, posto baixo a tutela do príncipe de Valdetare, tomou o título de Príncipe en 1602, título que non foi recoñecido até 1633 por Filipe IV. Ademais retornou á alianza con Francia e expulsou manui militari á gornición castelá, obtendo o ducado de Valentinois. Luís I de Mónaco comandou o seu rexemento de cabalaría e obtivo unha embaixada por parte do Vaticano en 1701.
Coa Revolución francesa, trala noite do 4 de agosto de 1789, cando se aboliron os privilexios feudais pola Asemblea Nacional Constituínte, os príncipes de Mónaco perderon tódalas súas posesións francesas e os ingresos derivados delas. De 1793 a 1814 Mónaco estivo integrado en Francia baixo o nome de Fort d'Hercule, formando parte da rexión dos Alpes Marítimos e asociado a San Remo. O tratado de París de 30 de maio de 1814 volveu colocar ao Principado na órbita anterior a 1789, mais cando Honorato IV arribou a Mónaco en marzo de 1815 para tomar posesión dela, foi detido por Pierre Cambronne. Era o comezo dos Cen Días.
Mónaco colocouse entón baixou protectorado do Reino de Sardeña no segundo tratado de París, asinado o 20 de novembro de 1815 e confirmado polo tratado de Sutpinigi en 1817. Até 1847, o principado de Mónaco ocupaba unha superficie total de 24 km² (dez veces máis co actual Principado) e comprendía tres comunas: Mónaco (1.250 habitantes), Roquebrune (hoxe Roquebrune-Cap-Marin) (850 habitantes) e Menton (4.900 habitantes). A parte máis vasta e rica do principado era a chaira mentonesa, cos seus cultivos de cítricos e oliveiras. Con todo, durante o movemento revolucionario de 1848, Menton e Roquebrune proclamaron a súa revogación da familia Grimaldi e proclamáronse "cidades ceibes" baixo a protección do Reino de Sardeña. En 1869, o Piemonte cedeu Niza a Francia logo do apoio de Napoleón III ao comezo da unificación italiana. Niza, Menton e Roquebrune votaron entón a súa anexión a Francia, que foi ratificada polo tratado franco-monegasco de 1861. Así Mónaco abandonou finalmente o protectorado que tivo dende 1815 e a súa independencia foi formalmente recoñecida, separándose de toda protección de Francia ou Italia.
Idade Contemporánea
miniatura|Casino de Montecarlo. Este último tratado prevía a axuda de Francia dun paso do ferrocarril francés sobre o territorio monegasco (con dúas estacións). Foi entón que o príncipe Carlos III tivo a idea de crear os xogos do Casino de Montecarlo (o xogo de azar era ilegal nos países veciños), o que permitiu ao principado enriquecerse e desenvolverse rapidamente. En 1863 acordou o privilexio de explotar o casino, os hoteis e o teatro a François Blanc, fundador da Sociedade de Baños e Mar do Círculo de Estranxeiros a fin de achegar ingresos á Corte. En 1866, Carlos III, quen impulsara estes traballos, trocou o nome do barrio dos Spélugues, pasando a ser Montecarlo na súa propia honra. Finalmente, a inauguración do ferrocarril Niza-Vincitimille en 1868 afianzou a prosperidade. Tamén se fundou unha Oficina de Correos, que comezou a editar os seus propios selos postais en 1865 e se obtivo da Santa Sé a creación dun bispado. Ademais o propio Carlos III, en 1869, eliminou os impostos de bens persoais e mobiliarios, feito que conduciu a unha intensa actividade de construción. Construíronse durante esta época unha ópera, numerosos museos e a Fundación do Instituto Oceanográfico.
Agrafoxo, Urdilde, Rois
Agrafoxo é un lugar da parroquia de Urdilde no concello coruñés de Rois, na comarca do Sar. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 58 habitantes (33 homes e 25 mulleres).
Mónaco
Idade Contemporánea
Mónaco até esa época era unha monarquía absoluta, e príncipe de Mónaco dispoñía de plenos poderes, mais coa reforma da Constitución en 1911, o país pasou a ser unha monarquía constitucional. En xullo de 1918, foi asinado un acordo de protección limitada do Principado por Francia. O tratado formou parte do Tratado de Versalles e estableceu que a política de Mónaco non podería oporse aos intereses políticos, militares nin económicos de Francia. En 1922, o principado perdeu tamén o seu monopolio dos xogos da Costa Azul.
En xuño de 1940, durante a segunda guerra mundial, prodúcese a chegada das tropas italianas, o que inquietou ao Príncipe Luís II, que cría que se produciría unha anexión e a súa posterior destitución, polo que se achegou ao Goberno de Vichy do Mariscal Pétain, ao que pediu, con éxito, axuda. Máis tarde, en setembro de 1943, Hitler ordenou a invasión de Mónaco polo exército alemán, que non opuxo moita resistencia, con todo Mónaco foi finalmente liberado por tropas de Estados Unidos ao final da guerra.
Despois da guerra, en 1949, Rainiero III ascende ao trono e dez anos despois suspende a constitución tras varios desacordos co Consello Nacional. En 1962, promulgase unha nova Constitución e ao ano seguinte, asínase un novo tratado con Francia, do cal se crearon novos acordos de veciñanza e moeda, que se renovaron en 2002 coa posta en circulación do euro en Mónaco, aínda que este estado non é membro da Unión Europea (UE). Mónaco converteuse en membro oficial das Nacións Unidas con plenos dereitos de voto en 1993.
Xeografía
miniatura|Vista de Mónaco. O Principado de Mónaco é o segundo Estado independente máis pequeno do mundo despois do Vaticano. Está situado sobre a costa mediterránea a 18 km de Niza e a 12 km da fronteira franco-italiana. Estando, excepto pola súa fachada marítima, rodeado polo territorio francés, máis precisamente no Arrondissement de Nice e por tanto no departamento francés dos Alpes Marítimos e a rexión francesa de Provenza-Alpes-Costa Azul. O principado de Mónaco forma parte da Costa Azul, rexión turística que non ten límites oficiais. O seu territorio está practicamente urbanizado na súa totalidade, pero comprende de numerosos espazos verdes, sendo o seu punto máis alto atópase a 163 metros por riba do nivel do mar, na vertente sur do Mont Agel, ao final do Chemin des Révoires. O cumio desta montaña, 1.109 m altitude, está en Francia. Non ten recursos naturais.
Política
miniatura|Palacio do Príncipe de Mónaco sobre "Le Rocher". Mónaco é gobernado por unha monarquía constitucional dende 1911, co Príncipe como Xefe de Estado. A rama executiva consiste nun Ministro de Estado (Xefe de Goberno), quen preside un gabinete (Consello de Goberno) de seis membros. O Ministro do Estado é un cidadán francés designado polo príncipe, que o elixe entre candidatos propostos polo goberno de Francia, que se encarga dos asuntos de defensa e seguridade do principado. Mónaco é, xunto con Liechtenstein e a Cidade do Vaticano, un dos tres únicos estados en Europa onde o monarca segue tendo un papel activo na política e o goberno.
Monarquía
miniatura|[[Alberte II de Mónaco.]]
A dinastía Grimaldi é unha casa nobre orixinaria de Italia, fundada por Francisco Grimaldi que tomou en 1099 o señorío de Mónaco xunto aos seus soldados vestidos de franciscanos. Naquel principado reinaron os seus sucesores até a actualidade se exceptuamos varias descontinuidades. A última produciuse co matrimonio da princesa Carlota de Mónaco, nai de Rainiero III, con Pierre de Polignac.
Os seus integrantes máis destacados na actualidade son Alberte II, Príncipe Soberano de Mónaco, fillo e sucesor do príncipe Rainiero III e de Gracia Patricia de Mónaco, Carolina de Mónaco, irmá máis vella de Alberto e Estefanía, Estefanía de Mónaco, irmá máis nova de Alberte e Carolina e Andrea, Carlota e Pierre Casiraghi, fillos de Carolina de Mónaco e de Stéfano Casiraghi, que no caso de que Alberte de Mónaco morra sen descendencia lexítima, pasarían a ocupar os primeiros postos da liña sucesoria.
Subdivisións administrativas
miniatura|265px|Barrios de Mónaco. miniatura|265px|Mónaco e [[La Condamine.]] Mónaco é o segundo país máis pequeno do mundo, só por detrás da Cidade do Vaticano, consistindo o estado consiste nun só concello (commune). Non hai distinción xeográfica entre o Estado e a Cidade de Mónaco, non obstante as responsabilidades do Goberno (nivel estatal) e as do Concello (nivel municipal) son diferentes. De acordo á constitución de 1911, o principado se subdividiría en tres municipalidades:
Subsecuentemente, creáronse os tres últimos barrios:
Economía
miniatura|Real Casino de [[Monte Carlo.]]
Unha das principais fontes de ingresos de Mónaco son os turistas, polo xeral atraídos polo clima e o casino (no cal aos propios monegascos non se lles permite). En 2001, un novo e importante proxecto de construción ampliou o peirao utilizado por cruceiros no porto principal. O Principado tratou de dar un pulo aos servizos e pequenas industrias, e non así a aquelas industrias contaminantes, tales como as de cosméticos e biotérmicas. O estado mantén os monopolios en numerosos sectores, como o tabaco e o servizo postal. A rede telefónica (Monaco Telecom) era propiedade do estado, mais agora este posúe o 45% das súas accións, mentres que o 55% restante perténcelle a Cable and Wireless (49%) e á Compagnie Monégasque de Banque (6%). Con todo, hoxe en día, a telefonía segue sendo un monopolio. Os niveis de vida son altos, comparables aos das áreas metropolitanas prósperas francesas. miniatura|Mónaco. Mónaco non é membro da Unión Europea, mais está estreitamente vinculado a ela a través dunha unión aduaneira con Francia. A moeda de uso corrente é o euro con deseños monegascos na súa cara nacional. No ano 2000, un informe dos parlamentarios franceses Arnaud Montebourg e Vincent Peillon, dicía que Mónaco alegara a laxitude das políticas de branqueo de diñeiro, mesmo dentro do seu famoso casino, e que o Goberno de Mónaco exercía presión política sobre o poder xudicial a fin de que os presuntos crimes non foran axeitadamente investigados.
A Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico (OCDE), publicou no ano 1998 un primeiro informe sobre as consecuencias fiscais dos sistemas financeiros dalgúns países, nos que Mónaco aparecía na lista de países con pouca claridade fiscal. Despois, no ano 2004, a OCDE denunciou no seu último informe a falta de cooperación deste Principado para revelar a información financeira dos seus cidadáns, así tamén como no caso de Andorra, Liechtenstein, Liberia e as Illas Marshall.
Fiscalidade
Dende o ano 2003, o Fondo Monetario Internacional (FMI), determinou que Mónaco, xunto con outros 36 territorios, é un paraíso fiscal. O Principado non aplica gravames sobre a renda aos seus habitantes, o que atraeu a un número considerable de ricos "refuxiados fiscais", residentes de países europeos que obteñen a maioría dos seus ingresos da actividade fóra de Mónaco.
Demografía
A poboación de Mónaco é inusitada xa que os monegascos son unha minoría no seu propio país. A maior parte dos residentes son cidadáns franceses, seguidos polos italianos (16%) e os monegascos (16%). O restante 21% pertence a outras 125 nacionalidades (entre as que as maioritarias son os británicos, os suízos e alemáns), que fan que a poboación de Mónaco sexa internacional. A relixión oficial do estado estado é o catolicismo.
O país conta con dez barrios, aínda que os tradicionais do país son tres, Monaco-Ville, centro político, turístico e empresarial, La Condamine, distrito económico e industrial de Mónaco e Monte Carlo, onde se atopa o Real Casino. Dos novos barrios o máis poboado é Larvotto, onde se atopa a praia homónima e principal do país, aínda que o máis densamente poboado é Saint Roman. É ademais o país máis edificado de Europa e un dos primeiros do mundo.
Cultura
miniatura|Catedral de San Nicolao. miniatura|Curva do Gran Hotel do [[Circuíto de Mónaco.]] En Mónaco prevalecen os estilos arquitectónicos que se deron en Francia. Entre as súas construcións mais significativas atópase a Catedral de Mónaco, adicada a San Nicolao, do ano 1875, construída con pedras brancas da Turbie sobre a localización dunha antiga igrexa do século XII. O edificio presenta un estilo románico bizantino, mentres que o seu interior alberga interesantes pezas. Outra das construcións emblemáticas, ademais do Palacio dos Príncipes, é o edificio que alberga o Museo Oceanográfico e o Acuario. A súa fachada, de cara ao mar, é considerada como unha obra mestra de arquitectura monumental.
Deporte
Tamén en Monte Carlo dispútase desde 1969 o Masters de Monte Carlo de Tenis, torneo da "Serie Masters" do tour masculino da ATP. Disputado sobre terra batida, o torneo levase a cabo cada ano no mes de abril ou maio. Antes da creación da Tennis Masters Series a inicios dos 90, o evento levaba o nome de Aberte de Monte Carlo. O torneo de disputouse por primeira vez en 1897, aínda que a era aberta deste evento tivo inicio en 1969.
O principal equipo de fútbol do país é AS Monaco FC, que xoga na Ligue 1 francesa e disputa os seus encontros locais no Stade Louis II. O Club chegou a ser finalista da Liga de Campións da UEFA no ano 2004, na cal perdeu fronte ao FC Porto cun marcador de 0 a 3.
Captura de Xibraltar
A Captura de Xibraltar pode referirse aos seguintes sucesos:
Celanova, Celanova
San Rosendo de Celanova é unha parroquia do concello ourensán de Celanova na comarca da Terra de Celanova. No ano 2007 tiña 3.538 habitantes (1.639 homes e 1.899 mulleres) distribuídos en 7 entidades de poboación, o que supón un aumento de 325 habitantes en relación ao ano 2000.
Aposematismo
miniatura|284px|As vivas cores desta ra [[Oophaga granulifera sinalan aos predadores unha advertencia da súa toxicidade.]] miniatura|284px|A cor de contrasombreado inverso do [[ratel faino moi visible; esta sinalización honesta indica o seu temperamento agresivo, e os seus afiados dentes e garras.]]
O aposematismo é un termo acuñado por Edward Bagnall Poulton para o concepto de Alfred Russel Wallace de coloración de advertencia. Describe un conxunto de adaptacións antipredadores no cal un sinal de advertencia está asociado coa baixa rendibilidade que ten un individuo presa para predadores potenciais. Esta falta de rendibilidade pode deberse a calquera defensa que fai que a presa sexa difícil de comer, como a toxicidade, mal cheiro ou sabor, ou natureza agresiva. O aposematismo sempre implica un sinal de advertencia que pode tomar a forma de coloración rechamante, sons, cheiros ou outras características percibibles. Os sinais aposemáticos son beneficiosas tanto para o predador coma para a presa, xa que ambos evitan un dano potencial.
Utilízase o aposematismo no mimetismo mülleriano, no cal as especies con fortes defensas evolucionan para parecerse entre si. Ao imitaren especies de cores similares, comparten o sinal de advertencia ante os predadores, causando que estes o aprendan máis rapidamente con menos custo para cada unha das especies.
Etimoloxía
O termo aposematismo foi acuñado polo zoólogo inglés Edward Bagnall Poulton no seu libro de 1890 The Colours of Animals (As cores dos animais). Baseou o termo nas palabras do grego antigo ἀπό apo lonxe, ση̑μα sēma signo, referíndose aos signos que advirten a outros animais.
Mecanismos de defensa
miniatura|esquerda|As cores do choco [[Metasepia pfefferi advirten da súa toxicidade.|184x184px]] A función do aposematismo é impedir o ataque, ao advertir aos depredadores potenciais de que os animais presa teñen defensas como ser incomible polo mal sabor ou velenoso. A advertencia doadamente detectable é un mecanismo de defensa primaria, e as defensas non visibles son secundarias. Os sinais aposemáticos son principalmente visuais, e usan cores brillantes e padróns moi contrastados, como raias. Os sinais de advertencia son sinais honestos (indican a realidade) de presas nocivas, porque a gran visibilidade evoluciona en tándem co sabor noxento. Así, canto máis vivo e rechamante é o organismo, máis tóxico adoita ser. Isto contrasta coas exhibicións deimáticas, que tratan de asustar un predador cunha aparencia ameazadora pero que só é un farol, que non está avalado por ter realmente unhas defensas fortes.
As cores máis comúns e efectivas son a vermella, amarela, negra e branca. Estas cores proporcionan un forte contraste coa follaxe verde, resisten os cambios de sombras e luces, teñen un forte contraste, son altamente cromáticos, e proporcionan unha camuflaxe dependente da distancia. Algunhas formas de coloración de advertencia proporcionan esta camuflaxe dependente da distancia por ter un padrón efectivo e combinación de cores que non permiten unha doada detección por un depredador desde a distancia, pero son de tipo advertencia desde unha posición máis próxima, o que produce un equilibrio vantaxoso entre a camuflaxe e o aposematismo. A coloración de advertencia evoluciona en resposta a como é o fondo, as condicións de luz, e a visión dos predadores. Os sinais visibles poden ir acompañados por olores, sons ou comportamentos que proporcionan un sinal multimodal que é detectado máis efectivamente polos predadores.
miniatura|Hycleus lugens, un escaravello con coloración aposemática.
A incomestibilidade polo mal sabor pode xerarse de varias maneiras. Algúns insectos como as maruxiñas ou as avelaíñas Arctiidae conteñen compostos químicos amargos, mentres que a mofeta produce un cheiro noxento, e as glándulas de veleno das ras dardo de fogo, o aguillón dunha vespa Mutillidae ou a neurotoxina dunha araña Latrodectus fainos perigosos ou dolorosos de atacar. Nas avelaíñas Arctiidae a súa incomestibilidade sexa orixinada por produciren ruídos ultrasónicos que advirten aos morcegos para que as eviten, ou sexa por adoptaren posturas de advetencia que expoñen partes do corpo de vivas cores (ver reflexo de Unken), ou expoñeren ocelos (manchas). As vespas Mutillidade, como Dasymutilla occidentalis teñen tanto vivas cores coma producen ruídos audibles cando son atrapadas (por medio de estridulación), que serven para reforzar a advertencia. Entre os mamíferos, os predadores poden ser disuadidos cando un animal máis pequeno é agresivo e pode defenderse, como ocorre no ratel.
Prevalencia
miniatura|A [[mofeta, un mamífero aposemático]]
En ecosistemas terrestres
O aposematismo está moi estendido entre os insectos, pero menos nos vertebrados, onde está principalmente confinado nun menor número de especies de réptiles, anfibios e peixes, e algúns mamíferos agresivos e de mal cheiro. Poderían incluírse tamén os Pitohui de Nova Guinea, que son paxaros vermellos e negros cuxas plumas e peles tóxicas parece que se orixinan a partir dos compostos dos escaravellos velenosos que comen.
Quizais os vertebrados aposemáticos máis numerosos son as ras dardo velenosas (familia: Dendrobatidae). Estes anfibios anuros neotropicais mostran un amplo espectro de coloración e toxicidade. Algunhas especies desta familia de ras (especialmente Dendrobates, Epipedobates e Phyllobates) están coloreadas moi rechamantemente e secuestran un dos alcaloides máis tóxicos que existen en todas as especies vivas. Dentro da mesma familia, hai tamén ras crípticas (como Colostethus, Mannophryne e Nephelobates) que carecen destes alcaloides tóxicos. Un dato interesante é que, aínda que estas ras mostran un amplo conxunto de coloracións e toxicidades, hai poucas diferenzas xenéticas entre as especies. A evolución da súa conspicua coloración está correlacionada con trazos como a defensa química, especialización dietaria e incremento da masa corporal.
Algunhas plantas crese que empregan o aposematismo para advertir os herbívoros da súa presenza de compostos químicos incomestibles ou defensas físicas como follas con pugas ou espiñas. Moitos insectos, como as eirugas da avelaíña Tyria jacobaeae, captan compostos químicos tóxicos das súas plantas hóspede. Entre os mamíferos, as mofetas e o Ictonyx striatus advirten das súas defensas fedorentas cun padrón de bandas moi contrastadas negras e brancas na pelame, mentres que especies con padróns similares como o teixugo e o ratel advirten das súas afiadas garras, poderosas mandíbulas e natureza agresiva. Algunhas aves de vivas cores como os paseriformes con padróns contrastados poden tamén ser aposemáticos, polo menos en femias; pero como as aves macho adoitan ter vivas cores adquiridas debido á selección sexual, e as súas coloracións non están corelacionadas coa comestibilidade, non está claro se o aposematismo é significativo nestes casos.
miniatura|Hai evidencias de que os [[nudibranquios como Phyllidia varicosa son aposemáticos.]]
En ecosistemas mariños
A existencia do aposematismo en ecosistemas mariños é controvertida. Moitos organismos mariños, singularmente os dos arrecifes de coral, teñen vivas cores ou padróns, como as esponxas, corais, moluscos e peixes, con pouco ou ningunha conexión con defensas químicas ou físicas. As esponxas dos arrecifes do Caribe teñen vivas cores e moitas delas están defendidas quimicamente, pero non hai relación entre os dous factores.
Os moluscos nudibranquios son os exemplos máis citados de aposematismo nos ecosistemas mariños, máis as evidencias disto foron discutidas, principalmente porque: (1) hai poucos exemplos de mimetismo entre especies, (2) moitas especies son nocturnas ou crípticas, e (3) as cores vivas no extremo vermello do espectro de cores son atenuadas rapidamente en función da profundidade da auga. Por exemplo, o nudibranquio bailarina española (xénero Hexabranchus), unha das lesmas mariñas de maior tamaño tropicais, potentemente defendidas quimicamente, e con vivas cores vermellas e brancas, é nocturna e non presenta imitadores. O mimetismo espérase que sexa de tipo batesiano con defensas débiles que poden obter un certo grao de protección do seu parecido con especies aposemáticas. Outros estudos chegaron á conclusión de que os nudibranquios como as lesmas mariñas da familia Phyllidiidae dos arrecifes de coral do Indo-Pacífico están coloreados aposematicamente. O mimetismo mülleriano foi implicado na coloración dalgúns nudibranquios mediterráneos, todos os cales obteñen os seus compostos químicos defensivos a partir da súa dieta de esponxas.
A estrela de mar coroa de espiñas, igual que outras estrelas de mar, como Metrodira subulata, teñen unha coloración rechamante e longas e afiadas espiñas, así como defensas químicas en forma de saponinas; a algúns autores estas evidencias parécenlles dabondo para que esa especie sexa considerada aposemática. Propúxose que o aposematismo e o mimetismo son menos evidentes en ivertebrados mariños que en insectos terrestres porque a predación é unha forza selectiva máis intensa para moitos insectos, que tamén se dispersan cando son adultos en vez de como larvas e teñen tempos de xeración moito máis curtos. Ademais, hai probas de que peixes predadores como os Thalassoma amblycephalum poden adaptarse ás pistas visuais máis rapidamente que os paxaros, o que fai que o aposematismo sexa menos efectivo.
miniatura|500px|Os aneis azuis iridescentes nos mantos do polbo velenoso [[Hapalochlaena lunulata son considerados aposemáticos por algúns autores.]]
Os polbos Hapalochlaena son velenosos. Pasan a maior parte do seu tempo agochados en gretas e mostran padróns de camuflaxe efectivos producidos polas súas células cromatóforo dérmicas. Porén, se son provocados, rapidamente mudan de cor, facéndose amarelos vivos e cada un dos seus 50 a 60 aneis dan escintileos de cor azul iridescente brillante nun terzo de segundo. Adoita afirmarse que isto é unha exhibición de advertencia aposemática,   pero a hipótese apenas foi comprobada.
Comportamento
O mecanismo de defensa depende da memoria do potencial predador; un paxaro que unha vez experimentou comer un saltón de mal sabor hase empeñar en evitar repetir esa desagradable experiencia. Como consecuencia, as especies aposemáticas son a miúdo gregarias. Antes de que se atenúe a memoria dunha mala experiencia, o predador pode ver reforzada a experiencia por repetición. Os organismos aposemáticos a miúdo móvense de vagar, xa que teñen pouca necesidade de ser rápidos e áxiles. En vez diso, a súa morfoloxía é frecuentemente rexa e resistente ás lesións, o que lles permite escapar unha vez que o depredador é mantido afastado. As especies aposemáticas non necesitan agocharse ou permanecer quietos como fan os organismos crípticos, polo que os individuos aposemáticos se benefician de poder moverse con máis liberdade en áreas expostas e pasar máis tempo procurando alimento, e poden encontrar máis e mellores alimentos. Os individuos aposemáticos poden de maneira similar facer uso de exhibicións de apareamento vistosas.
Orixes da teoría
miniatura|arribaádereita|Ninfas gregarias do [[hemíptero Lygaeidae aposemático Lygaeus kalmii]]
Wallace, 1867
nunha carta de Alfred Russel Wallace datada o 23 de febreiro de 1867 Charles Darwin escribiu "O luns ao serán chamei a Bates & formuleille un problema ao cal no puido responder, & igual que nalgunhas ocasións anteriores, a súa primeira suxestión foi: 'sería mellor que preguntases a Wallace'. O meu problema é: por que as eirugas están ás veces tan fermosa & artisticamente coloreadas?" Darwin estaba desconcertado porque a súa teoría da selección sexual (no que as femias elixen as súas parellas baseándose no atractivas que son) non podía aplicarse ás eirugas, xa que son inmaturas e, por tanto, non son sexualmente activas.
Wallace respondeu ao día seguinte suxerindo que como algunhas eirugas "...están protexidas por un desagradable sabor ou olor, sería unha vantaxe positiva para elas non ser nunca confundidas con calquera eiruga de bo sabor [sic], porque unha lixeira ferida como a causada polo peteirar dun ave creo que case sempre mata unha eiruga en crecemento. Calquera cor estridente & rechamante, por tanto, que as distinguiría claramente das eirugas marróns & verdes comestibles, permitiría ás aves recoñecelas doadamente como un tipo non axeitado como alimento, & así escaparían á captura que é tan mala como ser comido ."
Como Darwin era entusiasta ante a idea, Wallace pediu á Sociedade Entomolóxica de Londres que comprobase a hipótese. En resposta, o entomólogo John Jenner Weir realizou experimentos con eirugas e aves no seu aviario, e en 1869 proporcionou a primeira evidencia experimental da coloración de advertencia en animais. A evolución do aposematismo sorprendeu os naturalistas do século XIX porque a probabilidade do seu establecemento nunha poboación supoñíase que era baixa, xa que un sinal moi visible suxería unha alta probabilidade de predación.
Poulton, 1890
miniatura|Primeira edición da obra de [[Edward Bagnall Poulton The Colours of Animals (As cores dos animais), de 1890, na que se presentaban un conxunto de novos termos para as coloracións animais, incluíndo "aposemático".]]
Wallace a cuñou o termo "cores de advertencia" nun artigo sobre a coloración animal en 1877. En 1890 Edward Bagnall Poulton renomeou o concepto como aposematismo no seu libro The Colours of Animals (As cores dos animais). El mesmo describiu de onde derivaba o termo así:
Evolución
O aposematismo é paradoxal en termos evolutivos, xa que fai que os individuos sexan moi visibles aos predadores, polo que poden ser eliminados e o trazo pode ser varrido antes de que os predadores aprendan a evitalo. Se ben a coloración de advertencia pon os primeiros individuos que a levan en forte desvantaxe, perdura na especie o tempo dabondo como para converterse en beneficiosa.
Explicacións apoiadas
Hai probas que apoian as explicacións que implican a conservacionismo dietario, no cal os predadores evitan novas presas porque é unha entidade descoñecida; este é un efecto de longa duración. O conservacionismo dietario foi demostrado experimentalmente nalgunhas especies de paxaros. Ademais, os paxaros lembran e evitan obxectos que son rechamantes e de mal sabor durante un tempo máis prolongado que obxectos que son igualmente de mal sabor pero de coloración críptica. Isto suxire que a idea orixinal de Wallace de que a coloración de advertencia axudaba a ensinar aos predadores a evitar a presa así coloreada, era correcta. Porén, algunhas aves (estorniños inexpertos e polos domésticos) tamén evitan de maneira innata os obxectos de cores rechamantes, como se demostrou usando larvas do escaravello Tenebrio molitor pintadas de amarelo e negro para que lembrasen avespas, con exemplares de control verdes apagados. Isto implica que a coloración de advertencia funciona polo menos en parte estimulando a evolución dos predadores para codificar o significado do sinal de advertencia, en vez de que sexa necesario que cada nova xeración aprenda o significado do sinal. Todos estes resultados contradín a idea de que é máis probable que os novos individuos con vivas cores sexan comidos ou atacados polos predadores.
Hipótese alternativa
Son posibles outras explicacións. Os predadores poderían temer de forma innata formas que non lles son familiares (neofobia) o tempo suficiente para que queden establecidas, pero isto probablemente é só temporal.
Alternativamente, os animais presa poderían ser suficientemente gregarios para formar grupos o bastante compactos como para potenciar o sinal de advertencia. Se a especie era xa incomestible polo sabor, os predadores poderían aprender a evitar o grupo, protexendo os individuos gregarios co novo trazo aposemático. O gregarismo axudaría aos predadores a aprender a evitar as presas gregarias incomestibles. O aposematismo podería tamén ser favorecido en densas poboacións incluso se estas non son gregarias.
Outra posibilidade é que exista un xene para o aposematismo que sexa recesivo e localizado no cromosoma X. Se é así, os predadores aprenderían a asociar a cor coa incomestibilidade a partir de machos co trazo, mentres que as femias heterocigotas portan o trazo ata que se fai común e os predadores comprenden o sinal. Os predadores ben alimentados poderían tamén ignorar os morfos aposemáticos, preferindo outras especies de presas.
Unha explicación máis é que as femias poderían preferir machos vistosos, así que a selección sexual podería dar como resultado machos aposemáticos tendo un éxito reprodutivo maior que os machos non aposemáticos se poden sobrevivir o suficiente como para aparearse. A selección sexual é o suficientemente forte para permitir que trazos aparentemente non adaptativos persistan a pesar doutros factores que funcionan en contra do trazo.
Unha teoría sobre a evolución do aposematismo afirma que se orixina por unha selección recíproca entre predadores e presas, na que as características distintivas das presas, que poderían ser visuais ou químicas, son seleccionadas por predadores que non discriminan, e na que, simltaneamente, se selecciona a evitación de presas distintivas polos predadores. A selección recíproca concorrente pode supoñer a aprendizaxe polos predadores ou pode dar lugar a evitacións non aprendidas por eles. O aposematismo orixinado por selección recíproca concorrente sen condicións especiais de gregarismo ou o parentesco da presa, non é continxente coa mostraxe que fan os predadores das presas para aprender que as pistas aposemáticas están asociadas coa incomestibilidade ou outras características inútiles.
Mimetismo
miniatura|Unha [[serpe de coral velenosa e con aposematismo xenuíno]] miniatura|A inofensiva serpe [[Lampropeltis triangulum é un imitador batesiano da serpe de coral]]
As especies non aposemáticas evolucionaron a miúdo imitando as vistosas marcas dos seus equivalentes aposemáticos. Por exemplo, a avelaíña Sesia apiformis é unha imitadora das avespas Vespula e Dolichovespula; parécese a estas avespas pero non ten ferrete. Un predador que evita a avespa tamén evitará en certo grao a avelaíña. Isto denomínase mimetismo batesiano, por Henry Walter Bates, un naturalista británico que estudou as bolboretas amazónicas na segunda metade do século XIX. O mimetismo batesiano depende da frecuencia: é máis efectivo cando a razón entre o imitador e o modelo é baixa; doutro modo, os predadores aprenden a recoñecer os impostores.
Unha segunda forma de mimetismo dáse cando dous organismos aposemáticos comparten a mesma adaptación antipredador e imítanse un a outro para beneficio de ambas as especies, xa que só cómpre que poucos individuos de cada especie sufran ataques polos predadores para que estes aprendan a evitar ambas. Esta forma de mimetismo coñécese como mimetismo mülleriano, por Fritz Müller, un naturalista alemán que estudou o fenómeno na cunca do Amazonas a finais do século XIX. Moitas especies de abellas e avespas que viven na mesma área son imitadores müllerianos; as súas coloracións similares ensinan aos predadores que un padrón de bandas está asociado con ser picado. Por tanto, un predador que tivo unha experiencia negativa con calquera das especies evitará probablemente no futuro calquera que a lembre. O mimetismo mülleriano encóntrase en vertebrados como a ra velenosa imitadora Ranitomeya imitator, que ten varios morfos en toda a súa área de distribución xeográfica natural, cada un dos cales ten un aspecto moi similar ao dunha especie diferente de ra velenosa que vive nesa área.
Pteronura brasiliensis
Pteronura brasiliensis, xeralmente chamada na literatura internacional cun nome equivalente a londra xigante, é unha especie de animal carnívoro fluvial de Suramérica da familia dos mustélidos, na cal é a especie de maior tamaño, de aí o seu nome, xa que chega aos 1,7 m de lonxitude. A diferenza do que é característico nos mustélidos, a londra xigante é unha especie social que forma grupos familiares xeralmente de tres a oito membros. Os grupos están baseados nunha parella reprodutora dominante, están extremadamente cohesionados e son moi cooperativos. Aínda que xeralmente son pacíficas, a especie é territorial e observáronse agresións entre distintos grupos. É un animal diúrno, activo exclusivamente nas horas de luz solar. É a especie de londra máis ruidosa, e documentáronse dela diferentes vocalizacións que expresan alarma, agresividade e serven para tranquilizar.
A área de distribución da londra xigante abrangue a parte central norte de Suramérica, e vive principalmente na cunca do río Amazonas e na rexión do Pantanal.
A súa distribución viuse moi reducida nas últimas décadas e agora é descontinua. Décadas de furtivismo para obter a súa pel aveludada, que chegaron ao seu máximo nas décadas de 1950 e 1960, fixeron diminuír considerablemente as súas poboacións. A especie está na lista das especies en perigo desde 1999 e a súa poboación silvestre estímase que está por debaixo dos 5 000 exemplares. As Güianas son un dos últimos bastións reais para a especie, que tamén ten un menor número de exemplares, pero unha protección significativa na cunca amazónica peruana. É unha das especies de mamíferos máis ameazadas no Neotrópico. A degradación e perda do seu hábitat é a súa maior ameaza actual. A londra xigante é tamén rara en catividade; en 2003, só había en catividade 60 destes animais.
A londra xigante mostra unha serie de adaptacións axeitadas para a súa forma de vida anfibia, como un pelame excepcionalmente denso, unha cola con forma de á, e pés palmados. A especie prefire ríos e correntes de auga doce que adoitan inundarse estacionalmente, e pode tamén atoparse en lagos e mananciais de auga doce. Constrúe grandes campamentos preto das súas áreas de alimentación, limpándoas de gran cantidade de vexetación. A súa dieta é esencialmente piscívora, baseada maiormente en peixes caraciformes e siluriformes, mais tamén come ás veces cangrexos, tartarugas, serpes e pequenos caimáns. Non ten predadores naturais importantes agás os humanos, aínda que debe competir polos recursos alimenticios con outras especies, como as londras da especie Lontra longicaudis e especies de caimáns.
Nome
O nome xenérico Pteronura, deriva do grego antigo pteron/πτερον (á ou pluma) e ura/ουρά (cola), o que fai referencia á súa distintiva cola con forma de á. Un nome moi común que recibe na literatura en múltiples idiomas é o equivalente a londra xigante, debido ao seu tamaño. No Brasil chámanlle tamén ariranha (voz tupí-guaraní), xunto con lontra-gigante, onça-d'áuga e lobo-do-río.
Caturrita, Santa Maria
Caturrita é un barrio brasileiro da cidade de Santa Maria, Río Grande do Sur. O barrio está situado no distrito de Sede.
Pteronura brasiliensis
Taxonomía e evolución
miniatura|Cabeza de londra xigante no instituto de investigación do [[Museo Paraense Emílio Goeldi.]]
Caturrita, Santa Maria
Vilas
O barrio ten as seguintes vilas: Caturrita, Vila Bela União, Vila Jordânia, Vila Negrine, Vila Nossa Senhora da Conceição, Vila Portão Branco, Vila Santa Rita, Vila São José.