cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Viedma
Viedma é a cidade capital da provincia de Río Negro, situada no sector nordeste da Patagonia da República Arxentina. Tamén é a cabeceira do departamento Adolfo Alsina. Atópase ao leste da provincia, na marxe dereita do tramo final do río Negro, fronte á cidade bonaerense de Carmen de Patagones coa cal está conurbada, denominándose en conxunto «La Comarca Viedma-Patagones», e dentro da zona produtiva coñecida como val inferior do río Negro.
Lerwick
Os edificios máis significativos de Lerwick son Fort Charlotte, Lerwick Town Hall, o Böd of Gremista e Clickimin Broch.
Lerwick é un nome con raíces no antigo noruegués e o seu descendente local, o norn, que se falou nas Shetland ata mediados do s.XIX. As palabras Ler Wich quere dicir baía lamacenta. O correspondente noruegués é Leivik. Leir quere dicir arxila e vik quere dicir baía ou cabo.
FC Argeș Pitești
O FC Argeș Pitești é un equipo de fútbol romanés, da cidade de Piteşti, en Argeș. Actualmente xoga na segunda división romanesa.
Historia
Na rexión de Argeș o primeiro equipo de fútbol foi o Campulung Muscel, fundado en 1915, e o primeiro na cidade de Piteşti o Sageata, fundado en 1921, a este seguírono o Macaby (1923), o Triumf (1923), o Trivale (1923) e o Victoria i Sportivă Piteşti (1924).
Xogadores históricos
miniatura|150px|[[Adrian Mutu]]
Ligazóns externas
Páxina oficial
Deserto
miniatura|300px|Distribución dos desertos e [[semidesertos terrestres, as zonas marróns escuras son os desertos propiamente devanditos, as claras son "semidesertos" ou zonas críticas con risco de desertización inminente.]] miniatura|[[Deserto do Sáhara.]] miniatura|[[Deserto de Atacama, Chile.]] En xeografía, un deserto é unha área estéril da paisaxe onde se producen poucas precipitacións pluviométricas e, en consecuencia, as condicións de vida son hostís para a vida vexetal e animal. A falta de vexetación expón a superficie desprotexida do chan a procesos de denudación. Isto pode ser verdade, porén, examinándoo máis detalladamente, os desertos frecuentemente abrigan unha riqueza de vida que normalmente permanece agochada (especialmente durante o día) para conservar a humidade. Os desertos forman a zona máis extensa da superficie terrestre: con máis de 50 millóns de quilómetros cadrados, ocupan case un terzo desta. Deste total o 53 % corresponde a desertos cálidos e o 47 % a desertos fríos.
Os procesos de erosión son factores de suma importancia na formación da paisaxe desértica. Segundo o tipo e grao de erosión que os ventos eólicos e a radiación solar causaron, os desertos presentan diferentes tipos de chans: deserto areoso é aquel que está composto principalmente por area, que por acción dos ventos forma as dunas, deserto pedregoso ou rochoso é aquel cuxo terreo está constituído por rochas ou pedras (este tipo de desertos adoita denominarse coa palabra árabe hamada).
Os desertos poden conter valiosos depósitos minerais que foron formados no ambiente árido, ou foron expostos pola erosión. Nas zonas baixas pódense formar desertos de sal. Debido á sequidade dos desertos, son lugares ideais para a preservación de artefactos humanos e fósiles.
Tamén se define deserto como un lugar despoboado, non habitado por humanos nin apenas por ser vivo algún. Segundo esta definición, tamén son desertos os situados en climas máis fríos, como o ártico ou a tundra.
Etimoloxía
A palabra galega deserto, así como as súas familiares linguas romances (como a italiana deserto, a francesa désert ou a española desierto) ou a inglesa desert, provén da palabra latina dēsertum (orixinalmente "un lugar abandonado"), participio de dēserere, "abandonar". A correlación entre a aridez e a falta de poboación é complexa e pode variar en función da cultura. Aínda que hoxe en día usamos a palabra deserto para facer referencia a unha paisaxe árida, tamén se usa para facer referencia a un lugar deshabitado, como cando se fala dunha illa deserta.
Tipos de deserto
miniatura|[[Parque nacional Los Médanos de Coro|Médanos de Coro, Venezuela.]] miniatura|[[Deserto de La Guajira, localizado entre Colombia e Venezuela.]] A maioría das clasificacións radica nunha combinación do número de días de choiva por ano, a cantidade pluviométrica anual, temperatura, humidade e outros factores. En 1953, Peveril Meigs dividiu as rexións desérticas da Terra en tres categorías, de acordo co total de choiva que reciben. Por este sistema, hoxe amplamente aceptado, os terreos extremadamente áridos son os que teñen polo menos 12 meses consecutivos sen choiva, os terreos áridos teñen menos de 250 milímetros de choiva anual e os terreos semiáridos teñen unha media de precipitación anual entre 250 e 500 milímetros. Os terreos áridos e extremadamente áridos son os desertos, e os terreos semiáridos, cubertos de gramíneas, xeralmente chámanse estepas.
Con todo, a aridez por si soa non proporciona unha descrición exacta do que é un deserto. Por exemplo, a cidade de Phoenix, en Arizona, recibe menos de 250 mm de choiva ao ano, e está clasificada obviamente como desértica. Con todo, algunhas rexións xélidas de Alasca ou da Antártida tamén reciben menos de 250 mm de choiva por ano, con todo para a percepción común non son desérticas (trátase en efecto de desertos fríos ou desertos niveis: neles a vida superior é moi difícil, pero a evapotranspiración e a posibilidade de atopar auga doce é notoriamente maior que na clásica noción do que é un deserto). Para definir máis concretamente un deserto, sexa cálido ou frío, un dos parámetros que se utilizan é o da media anual de precipitacións: menos de 500 mm/ano supoñen unha zona semiárida onde existe moito estrés hídrico (aínda que este pódese amortecer se as temperaturas son baixas, por baixo dos 15 °C de termo medio anual). Outra definición ecolóxica de deserto é a dunha zona que recibe igual ou menos de 100 mm/ano de precipitacións e sen a compensación de ningunha outra fonte natural de auga doce.
As diferenzas de criterios residen no fenómeno chamado evapotranspiración. A evapotranspiración é a combinación de perda de auga por evaporación atmosférica da auga do chan, xunto coa perda de auga tamén en forma de vapor a través dos procesos vitais das plantas. O potencial de evapotranspiración é, polo tanto, a cantidade de auga que se evapora nunha rexión dada. A cidade de Tucson, en Arizona, recibe uns 300 mm anuais de choiva, con todo, poden evaporarse uns 2500 mm de auga no período dun ano. Noutras palabras, significa que case oito veces máis auga podería evaporarse nesta rexión da que normalmente cae. As taxas de evapotranspiración en rexións de Alasca son bastante máis inferiores; entón, aínda recibindo precipitacións mínimas, estas rexións distan moito da definición básica dun deserto: un lugar onde a evaporación supera o total da precipitación pluviométrica.
Xa que logo, existen diferentes formas de zonas desérticas. Os desertos fríos poden estar cubertos de neve; estes lugares non reciben moita choiva, e a que cae permanece conxelada como neve compacta. Estas áreas chámanse comunmente tundra, cando nelas existe unha curta estación con temperaturas por encima de cero graos Celsius e florece algo de vexetación nese período; ou rexións polares, se a temperatura permanece baixo o punto de conxelación durante todo o ano, deixando o chan practicamente sen formas de vida.
A maioría dos desertos non polares fórmanse porque reciben pouquísima auga. A auga tende a refrescar ou, polo menos, a moderar os efectos do clima no que é abundante. Nalgunhas partes do mundo os desertos xorden debido á existencia de «barreiras» á choiva: cando as masas de nubes descargan a maior parte da súa humidade sobre unha cadea de montañas, as áreas que se atopan máis aló son áridas porque o aire apenas conten humidade.
Os desertos tamén se clasifican pola súa localización xeográfica e patrón climático predominante, como ventos alisios, latitudes medias, barreiras anti-choivas, costeiros, de monzón, e polares. Algunhas áreas desérticas antigas presentes en rexións non-áridas forman os chamados paleodesertos.
Desertos en rexións de ventos alisios ou tropicais
Os ventos alisios teñen lugar en dúas franxas do globo divididas pola liña do ecuador, e fórmanse polo quecemento do aire na rexión ecuatorial. Estes ventos secos disipan a cobertura de nubes, permitindo que se quente máis o chan pola radiación do Sol. A maioría dos grandes desertos da Terra está en rexións surcadas por ventos alisios. O maior deserto do noso planeta, o Sáhara, situado ao norte de África -que en ocasións experimenta temperaturas de máis de 57 °C—, é un deserto de ventos alisios.
Desertos de latitudes medias
miniatura|O [[deserto de Arizona preto de Maricopa (Arizona).]] Os desertos de latitudes medias localízanse entre os paralelos 30° N e 50° N, e tamén na mesma franxa no hemisferio sur, en zonas subtropicais de alta presión atmosférica. Estes desertos están en concas de drenaxe apartadas dos océanos e teñen grandes variacións de temperaturas anuais. O deserto de Sonora, no suroeste de América do Norte é un típico deserto de latitude media. O deserto de Tengger, na China, é outro exemplo.
Desertos debidos a barreiras ao aire húmido
miniatura|O [[deserto Siloli en Bolivia é unha sección do deserto de Atacama, o máis árido do planeta e que se localiza no norte de Chile.]]
Desertos costeiros
Os desertos costeiros localízanse xeralmente nos bordos occidentais de continentes próximos aos trópicos de Cáncer e de Capricornio. Están influídos por correntes oceánicas costeiras frías que discorren paralelas á costa. Debido aos sistemas de vento locais que dominan os ventos alisios, estes desertos son menos estables que os doutro tipo. Durante o inverno, a néboa, producida por correntes frías ascendentes, cobre frecuentemente os desertos costeiros cun manto branco que bloquea a radiación solar. Os desertos costeiros son relativamente complexos, pois son o produto de sistemas terrestres, oceánicos e atmosféricos. Un deserto costeiro, o de Atacama, en Chile, é o máis seco da Terra. Nel, unha choiva posible de ser medida -é dicir, de 1 mm ou máis— pode ter lugar unha vez cada 5, 20 ou ata cada 400 anos. Isto débese a que se atopa a corrente mariña fría de Humboldt (procedente da Antártida) coa corrente mariña cálida Ecuatorial Sur (procedente do ecuador). Ao atoparse, a humidade condensase, chove no océano, e chegan poucas precipitacións a esta zona, converténdose en árida e deshabitada, o que a leva a ser desértica.
Desertos de monzón
miniatura|esquerda|O [[deserto de Thar próximo a Jaisalmer, India.]] Monzón (palabra derivada do árabe que significa estación climática) refírese a un sistema de ventos estacionais. Os monzóns desenvólvense como consecuencia das variacións de temperatura entre os continentes e os océanos. Así, os ventos alisios do sur do océano Índico descargan choivas na India ao chegar á costa. Conforme o monzón cruza a India de sueste a noroeste, polo chamado Talweg do Monzón (aproximadamente o val do río Ganxes) e surca as elevadas montañas do Himalaia perde a súa humidade en copiosísimas choivas e nevadas ata o punto que no lado oriental da cadea montañosa Aravalli o vento xa é seco e con efecto Föhn (é dicir por quecemento adiabático). Os desertos do Rajastán e Cholistán no noroeste da India, e o deserto de Thar entre Paquistán e a India, son parte dunha rexión de deserto de monzón ao oeste da cadea montañosa.
Desertos fríos
Os desertos fríos son áreas cunha precipitación anual 100–200 mm e unha temperatura media no mes máis cálido do ano inferior a 10 °C. Os desertos fríos do planeta cobren case 90 millóns de quilómetros cadrados e son principalmente leitos de rocha ou chairas de grava. As dunas de area non son típicas destes desertos, con todo as dunas de neve fórmanse comunmente en áreas onde a precipitación local é máis abundante. Os cambios de temperatura nos desertos polares a miúdo exceden o punto de conxelación da auga. Esta alternancia xeo-desxeo deixa marcas características no chan, que chegan a medio metro de diámetro. Un exemplos de desertos fríos son o de Gobi a Mongolia e a China, o do Tíbet, o da Gran Conca Nevada o da puna ou deserto de Atacama.
Desertos polares
miniatura|Superficie de neve na estación [[Domo C na Antártida.]] Os desertos polares caracterízanse por dous factores desertizantes: as altas presións atmosféricas (presenza constante de anticiclón) e, especialmente, o baixo ou nulo índice de precipitacións anual xa que ao estar a temperatura constantemente baixo os 0 °C a auga atópase naturalmente en estado sólido (salvo raras excepcións). O maior destes desertos polares é tamén de neve e sitúase nas áreas interiores da Antártida (malia iso, a percepción usual é a que non se trata dun deserto xa que en tal rexión a auga abunda, pero en forma de xeo, sen sustentar vida orgánica superior). Similar aínda que menos extenso é o deserto correlativo ao norte do centro de Groenlandia.
Paleodesertos (desertos «fósiles»)
miniatura|O [[Ischigualasto, en San Juan, Arxentina, é unha rexión desértica que posúe un valor arqueolóxico incalculable. Declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO no 2000.]] As investigacións en mares antigos de area (vastas rexións de dunas), cambios en cuncas pantanosas, análises arqueolóxicos e de vexetación indican que as condicións climáticas cambiaron considerablemente en grandes áreas do planeta nun pasado xeolóxico recente. Durante os últimos 12 500 anos, por exemplo, partes dalgúns desertos xa eran moi áridas. Preto dun 10 % do terreo situado entre a latitude 30° N e 30° S está hoxe cuberta por desertos. Con todo, fai 18 000 anos, os desertos (que formaban dous inmensos cintos) ocupaban só un 50 % desta área. Tal e como ocorre hoxe, as selvas tropicais e as sabanas ocupaban a zona entre estas dúas franxas.
Atopáronse sedimentos fósiles de desertos de ata 500 millóns de anos de antigüidade en moitas partes do globo. Os patróns de sedimentos dunares atopáronse en áreas que hoxe non son desérticas. Esas mesmas áreas reciben hoxe entre 80 e 150 mm de choiva por ano. Algunhas antigas rexións dunares están ocupadas na actualidade por selvas tropicais húmidas.
As montañas de area chamadas Sand Hills (Outeiros de Area) son un campo de dunas inactivo de 57 000 km² no centro de Nebrasca. O maior mar de area do hemisferio occidental está hoxe estabilizado pola vexetación, e recibe preto de 500 mm de choiva por ano. As dunas de Sand Hills chegan aos 120 m de altura. O deserto do Kalahari tamén é un paleodeserto..
Grandes desertos
miniatura|Fotografía satelital da baía de [[Lima, capital do Perú, e El Callao. Lima é a segunda cidade máis grande do mundo construída no deserto, logo da cidade do Cairo, Exipto. Foto tomada desde a Estación Espacial Internacional.]] Gran parte de todos os desertos do mundo sitúanse en zonas caracterizadas polas altas presións constantes (ver: anticiclón), condicións que non favorecen á choiva. Entre os desertos destas zonas están: os desertos do Sáhara (o terceiro deserto máis extenso do mundo logo da Antártida e o Ártico ), Kalahari, Namib e do Ogaden en África; os desertos Areoso e Vitoria na maior parte de Australia; os desertos de Gobi (ou Chamō), Karakum, Taklamakán, de Arabia, Rub Al Jalí, de Siria, de Xudea, Sinaí-Néguev en Asia.
En América, existen os desertos de Arizona-Sonora na fronteira dos Estados Unidos con México, Mojave, nos Estados Unidos, o de Atacama localizado no sur do Perú, oeste de Bolivia e o norte de Chile (o máis árido do planeta) e motivo dunha guerra, a Guerra do Pacífico, entre aqueles tres países suramericanos a fins do século XIX, o de Sechura, rico en petróleo no norte da costa do Perú e os Médanos de Paraguaná situado no estado Falcón, no noroeste de Venezuela.
Gran parte dos desertos débense a súa continentalidade, é dicir, a súa extrema distancia do mar: por exemplo, o de Gobi e os demais da Asia central. Non chegan ata eles os ventos húmidos que proveñen dos océanos.
Os desertos das costas occidentais do sur de África e de América do Sur vense afectados pola presenza de correntes oceánicas frías que provocan baixa hidratación na atmosfera.
Flora e fauna
miniatura|160px|Formiga do deserto (''Cataglyphis) miniatura|160px|Oasis en Libia onde se pode ver a distinta vexetación que o forma A fauna dos desertos é escasa e pouco variada. Inclúe réptiles, como as serpes e lagartos; insectos, como escaravellos e formigas do xénero Cataglyphis; arácnidos, como os escorpións; aves rapaces, voitres, e mamíferos, como ratas, raposos, chacais, camelos e dromedarios.
A flora do clima desértico é escasa, baixa e dispersa. Deixa extensas superficies sen cubrir, que están ocupadas por area, pedras ou rochas. As estepas son herbas baixas e arbustos illados nos desertos, plantas espiñentas, como os cactos e matogueiras. Soamente nos oasis a presenza de auga permite unha vexetación abundante, entre a que destacan as palmeiras, e algúns arbustos.
Hidrografía
As precipitacións son moi escasas e irregulares, debido á influencia permanente de anticiclóns tropicais. Nos bordos semiáridos do deserto, hai entre 150 e 750 mm anuais, e os meses áridos son máis de sete. Nos desertos, as precipitacións anuais non alcanzan os 150 mm, e todos os meses son secos. Adoitan caer en forma de violentos augacentos e as augas que aportan desaparecen pronto por evaporación ou por infiltración no subsolo.
Os ríos dos desertos (Uadis) só levan auga logo das precipitacións; o resto do tempo os seus canles permanecen secos. Só en raras ocasións desembocan no mar, xa que as súas escasas augas evaporanse ou quedan estancadas en depresións pechadas
O home e o deserto
O home habitou os desertos desde o principio dos seus días e en tempos máis recentes comezou a súa explotación en busca de minerais e na procura de enerxía. Os desertos teñen un rol importante na cultura humana, cunha extensa literatura.
Historia
miniatura|200px|Pegureiro preto de [[Marrakech levando o seu rabaño a novos pastos.]] O home habitou o deserto durante milenios. Moitas tribos coma os San do Kalahari, os aborixes de Australia e varias pobos amerindios norteamericanos, foron orixinariamente cazadores-colectores. Desenvolveron habilidades na manufactura e uso de armas, no rastrexo de animais, na busca de auga e plantas comestibles, e no uso de cousas e obxectos que achaban na súa contorna para prover as súas necesidades diarias. As súas destrezas autosuficientes e os coñecementos foron transmitidos oralmente de xeración en xeración. Outras culturas desenvolveron un tipo de vida nómade como pastores de ovellas, cabras, gando, camelos, iacs, llamas ou renos. Percorrían grandes áreas de terreo cos seus rabaños na busca de novos pastos orixinados polas chuvias estacionais ou ocasionais. Levaban as súas tendas feitas con peles sotidas por paus, e a súa dieta incluía leite, sangue e, ás veces, carne
miniatura|esquerda|Caravana viaxando entre [[Agadez e as minas de sal de Bilma.]] Os nómades do deserto tamén foron sempre comerciantes. O Sáhara é unha grande extensión de terra que vai desde o Atlántico ata Exipto. As rutas comerciais desenvolvéronse para conectar o Sahel no sur coa fértil rexión mediterránea ao norte; usouse un gran número de camelos para transportar mercadorías valiosas a través do interior do deserto. Os tuaregs foron comerciantes que transportaban, entre outros bens, escravos, marfil e ouro na dirección sur-norte, e sal na dirección contraria. Os bérberes, grandes coñecedores da rexión, eran contratados para guiar as caravanas entre os distintos oasis e pozos. Varios millóns de escravos foron levados cara o norte a través do Sáhara entre os séculos VIII e XVIII. Os medios tradicionais de transporte declinaron coa chegada dos vehículos a motor, os barcos mercantes e o transporte aéreo, mais as caravanas de camelos seguen a viaxar polas rutas que unen Agadez e Bilma, e entre Timbuktu e Taoudenni transportando sal do interior do deserto ata as comunidades que viven no bordo deste.
Danos similares están a ocorrer hoxe en día nas rexións semiáridas que bordean os desertos, e arredor de vinte millóns de hectáreas de terra estase transformando en deserto cada ano. A desertificación está causada por moitos factores coma as secas, as alteracións climáticas, os traballos de labranza, o sobrepastoreo e a deforestación. A vexetación xoga un papel moi importante na determinación da composición do solo. En moitos ambientes, o nivel de erosión e devastación aumenta dramaticamente cunha reducida capa de vexetación. As superficies secas desprotexidas tenden a ser arrastradas polo vento ou por riadas súbitas, deixando estratos infértiles de solo que se cocen ao sol, volvéndose improdutivas. Aínda que historicamente o sobrepastoreo foi considerado unha das causas da desertización, hai algunhas evidencias de que os animais salvaxes e os domésticos realmente melloran a fertilidade e a vexetación superficial, e de que a súa desaparición favorece o proceso erosivo.
Demografía
En demografía considérase deserto a toda rexión poboada por menos de 5 hab/km².
Norwegian Air Sweden
Norwegian Air Sweden é unha aeroliña de baixo custo sueca con sede en Estocolmo, e unha subsidiaria totalmente integrada de Norwegian Air Shuttle. Creado o 20 de novembro de 2018, opera Boeing 737 MAX 8 con servizos regulares desde o aeroporto de Estocolmo-Arlanda. Todos os avións están rexistrados en Suecia.
Nebra, Porto do Son
Santa María de Nebra é unha parroquia situada ao norte do concello de Porto do Son. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 705 habitantes (345 homes e 360 mulleres) distribuídos en 33 entidades de poboación.
Goza dunha superficie total considerable de campo e monte, sendo unha das de máis extensión do concello xunto con Xuño.
Historia
O 12 de outubro de 1916 5 labregos foron abatidos a tiros por axentes da Garda Civil na ponte de Cans, logo dunha mobilización promovida pola Liga Agraria de Nebra (nome oficioso de varias sociedades que se foron alternando durante estes anos: "Liga de Labradores de Santa María de Nebra", "Liga y Sociedad de Agricultores de Santa María de Nebra", "Federación Agraria de la parroquia de Nebra") contra un imposto que crían inxusto. Son coñecidos como os Mártires de Cans.
No século IX a organización do espazo eclesiástico de Postmarcos materialízase en tres igrexas designadas por Afonso III no 868, que eran Santa Cristina de Lesón (hoxe Santa Cruz, A Pobra do Caramiñal), San Sadurniño de Goiáns (Porto do Son) e San Vicenzo de Nebra (hoxe Santa María).
A Capela do Loreto, que actualmente se considera a división entre a parroquia de San Vicente de Noal e a de Santa María de Nebra, antigamente formaba parte da freguesía de Nebra e contaba con cura propio. Un conflito entre os curas destas dúas parroquias acabou por pasar a integrala dentro de San Vicente de Noal e quitándoselle o cura. Nesta capela celébrase a festa do Loreto o nove de setembro, sendo celebrada como parte das festividades de Porto do Son, onde se organiza a romaría dentro das instalacións do Campamento xuvenil "Virxe de Loreto" situado en Nebra.
A aldea da Graña (hoxe pertencente ao termo municipal de Boiro) era parte da freguesía de Nebra. Por mor dunha suposta negativa do párroco de Nebra a oficiar o enterro dun veciño e que o párroco de Boiro si estaba presente no velorio, ocupándose da celebración, efectuouse un referendo para integrarse en Boiro.
Constrúese en parte dos terreos do monte Iroite (ocupando tamén Boiro e Lousame) no ano 1980 a base aérea militar do Exército Español, que se coñece como Escuadrón de Vixilancia Aérea 10 (EVA 10).
Arquitectura relixiosa
miniatura|Cruceiro de Pouso, en Sobrado. miniatura|Cruceiro de Quintáns. A igrexa parroquial data do século XVIII. Ten planta de cruz latina con dúas capeliñas laterais comunicadas tamén co brazo transversal. As naves están cubertas de bóveda de canón sobre arcos faixóns de medio punto e o cruceiro ten a bóveda de aresta. Probablemente a planta orixinal foi remodelada ao engadirse as capelas laterais.
Ten muros de carga de cantería de granito, interrompidos no interior por arcos de medio punto para o acceso ás capelas laterais, de planta cadrada. Aos pés da nave principal está o coro e na cabeceira a capela maior, co mesmo ancho que a nave principal e cuberta con bóveda de canón. Nun lateral está a pequena sancristía.
No exterior a cornixa percorre os muros, e o único elemento decorativo é un frontón triangular partido, cunha fornela dentro do tímpano, enriba da porta e unha fiestra sinxela. No lateral dereito ten unha torre engadida de tres corpos superpostos. O primeiro é liso; o segundo, o das campás, ten decoración barroca, con pilastras acanaladas e placas, cornixas e pináculos. O terceiro é unha cupuliña sobre un tambor octogonal.
Nas inmediacións do terreo contábase cun edificio de autopsias que hoxe serve de almacén para as andas dos santos. Tamén se denominou a este espazo e se erixiu unha placa co nome de "Praza do Padre Calo".
Na parroquia, dentro do PXOM de Porto do Son hai contabilizados 8 cruceiros :
Arquitectura civil
Como no resto do territorio galego, é común a existencia de hórreos, fontes (10 en total, 2 delas con lavadoiro), pombais (pombal do Pazo e pombal de González), até 27 reloxos de Sol, e varios muíños ao longo dos ríos Igrexa, Quintáns e Cans.
O pazo de Nebra pertencente á familia Caamaño, aínda que non se atopa en bo estado ao estar partido entre dúas familias que, por facelo habitable, reformaron o interior. A familia Caamaño está ligada á parroquia de Rubiáns (Vilagarcía de Arousa), onde teñen o pazo matriz. Cando o 29 de marzo do 1462 se partiu a herdanza familiar, o pazo de Nebra quedoulle a Martín Vecerra de Caamaño, e o pazo de Rubiáns, ao seu irmán García de Caamaño, que, segundo as crónicas, foi o fundador do que hoxe coñecemos coma Vilagarcía de Arousa (no escudo desta cidade aparecen o piñeiro e as lanzas, símbolo da familia que pode verse tamén no pazo de Nebra). Conta nas inmediacións dos seus muros con 3 escudos de armas.
Outros
Hai un sartego no Pedroso, os restos dun castro preto da Belga, os restos dunha tégula romana preto de Orseño, restos de dúas torres medievais preto de Orseño e da Igrexa, restos da capela de San Miguel Vedro entre Resúa e a Graña, restos de dúas devesas reais preto de Cornido e preto do Castrallón, restos dunha calzada romana na Igrexa e Queiro, na praia da Aguieira están os restos dunha telleira e había un salgadoiro na chamada Punta Cedeira (hoxe acondicionado como casa particular). Dúas formacións rochosas con significado na cultura local, a Capela do Vello (Resúa) e a Pena dos Mouros (O Curro). Tamén había unha pista de baile (Salón-Pista Hermosa) na Igrexa, que conserva a fachada coa inscrición, pero cuxo interior foi reformado.
Praias
A praia de Aguieira é a máis longa do concello, sendo accesible dende tres vertentes (Cans, Quintáns e Aguieira), contando con diversas dunas. Está orientada cara ao norte e ao oeste, e nela adoita practicarse o wind-surf.
A praia das Vellas do Pozo é unha cala situada ao remate da praia da Aguieira.
Deporte
O Nebra CF como tal foi fundado e federado para competicións oficias a mediados do 1987. Varios anos atrás houbera un equipo que disputaba a liga de parroquias e os torneos con ocasión de festividades. No seu primeiro ano federado disputa partidos como local no Campo do Preguntoiro (Baroña), poñéndose durante esta tempada un campo de xogo propio na parroquia, o "Campo de Prado", aproveitando un terreo preto da praia da Aguieira que anos atrás xestionara a súa cesión a comisión de festas para organizar partidos os días festivos. Como equipo dependente da Federación de Fútbol de Santiago, sempre foi encadrado nos coñecidos como "grupo barbanzán", onde houbo gran número de equipos do propio concello (Xuño, Caamaño, Queiruga, Baroña, Porto do Son, Atalaia, Noal, Portosin ou Gaivotas), así como dos concellos lindeiros de Ribeira, Pobra do Caramiñal, Lousame, Boiro e Noia (Sálvora, Palmeira, Xuventude Aguiño, Artes, Cruido, Lesende, Cabo de Cruz, Pobra, Crocha, Cures...).
Chegou a ser un dos equipos con máis categorías do concello de Porto do Son: benxamín, alevín, infantil, cadete, xuvenil e sénior. Nas tempadas 2002-03 e 2003-04 recuperou o equipo feminino, despois de moitos anos sen habelo no concello, sendo un dos últimos o equipo do Queiruga, aló polos 80; mais a falla de apoios, os longos desprazamentos para competir e o desinterese da administración municipal, fixeron que o equipo feminino se perdese, desinterese que tamén afectou ao resto de categoría inferiores. Dende a tempada 2008-09 crease o primeiro equipo de veteranos do concello, que segue en activo e que actualmente está integrado dentro do organigrama da Real Federación Galega de Fútbol.
Loenzo de Abaixo, Bértoa, Carballo
Loenzo de Abaixo é un lugar da parroquia de Bértoa do concello carballés da provincia da Coruña. Xunto co lugar de Loenzo de Arriba tiña 133 habitantes no ano 2019 segundo datos do IGE dos cales eran 69 homes e 64 mulleres.
O Montiño, Caleiro, Vilanova de Arousa
O Montiño é un lugar da parroquia de Caleiro no concello pontevedrés de Vilanova de Arousa, na comarca do Salnés, segundo consta no Nomenclátor de Galicia. Non obstante, o IGE non rexistra habitantes neste lugar no censo de 2016, polo que non se poden achegar datos da súa poboación.
Alicia Alonso
Alicia Ernestina de la Caridad del Cobre Martínez del Hoyo, nada na Habana o 21 de decembro de 1920 e finada na mesma cidade o 17 de outubro de 2019, foi unha bailarina e coreógrafa cubana coñecida como Alicia Alonso, Prima Ballerina do Ballet Nacional de Cuba, famosa polas súas representacións de Giselle e Carmen, ademais doutras grandes obras do repertorio clásico e romántico. Estaba considerada a figura principal do ballet en Latinoamérica e un dos grandes mitos da danza.
Primeiros anos
Alicia Alonso naceu na Habana en 1921, filla de país españois. Era a máis nova de catro irmáns. A súa irmá máis vella, Blanca María Martínez del Hoyo, alcumada «Cuca» pola familia, nacera dous anos antes e tamén se iniciou no ballet con Alicia. Os seus outros dous irmáns chamábanse Elizardo e Antonio. Comzou a aprendizaxe da danza aos nove anos.
Alonso comezou os seus estudos de ballet na Sociedad Pro-Arte Musical, fundada con achegas privadas por María Teresa García Montes na Habana, con Nikolai Yavorsky, e bailou en Cuba co nome de Alicia Martínez. Despois de casar con Fernando Alonso nos Estados Unidos cando tiña quince anos, cambiou o seu apelido polo de Alonso. Cando Alicia chegou á cidade de Nova York estudou con Anatole Vilzak e Ludmilla Shollar na escola do American Ballet Theater e despois con Vera Volkova en Londres.
En Nova York, Alonso iniciou a súa carreira bailando nos musicais de Great Lady en 1938 e Stars in your eyes en 1939. Foi solista no American Ballet entre 1939 e 1940.
Dende os dezanove anos padeceu un defecto nun ollo, polo que era parcialmente cega. Ao longo da súa vida artística tivo como parellas grandes figuras masculinas da danza que ademais de seren bailaríns excepcionais tamén foron atentos compañeiros de escena que sabían sortear as dificultades visuais da súa parella. Todos eles volvéronse expertos en axudar a Alonso a ocultar a súa cegueira.
Para compensar esa carencia de visión periférica adestraba os seus acompañantes para que estivesen exactamente onde ela os necesitaba. Tamén fixo que os deseñadores instalasen no escenario fortes luces de diferentes cores a modo de guía.
No American Ballet Theatre
Alonso foi unha dos membros fundadores do American Ballet Theatre en 1940 e en 1943 converteuse nunha das súas bailarinas máis destacadas. O 2 de novembro dese mesmo ano, Alonso protagonizou a famosa substitución en Giselle que debeu ser interpretada por outra grande, Alicia Markova, que non puido bailar, sendo o papel asumido por Alonso. Dende entón, fíxose mundialmente famosa coa personaxe da inocente campesiña, enganada e convertida en Willy. No American Ballet, Alonso recreou papeis principais na obra de Anthony Tudor Undertow e en Theme and Variations de George Balanchine, unha das súas máis grandes creacións. Debido a unha enfermedad que tivo Nora Kaye, Alonso puido bailar como "prima ballerina" en Fall River Legend de Agnes De Mille en 1948. No American Ballet Theater puido traballar con Michel Fokine, George Balanchine, Léonide Massine, Bronislava Nijinska, Anthony Tudor, Jerome Robbins e Agnes de Mille, ademais doutros coreógrafos relevantes do século XX. A parella formada por Alicia e Igor Youskevitch foi un dos mellores equipos e xunto a el puido participar nos Ballets Russes en Montecarlo en 1955.
Artista consagrada
Entre 1955 e 1959, Alonso bailou cada ano cos Ballets Russes de Montecarlo como estrela convidada. Foi a primeira bailarina do hemisferio occidental en actuar na Unión Soviética e a primeira representante americana en bailar co Bolshoi e o Kirov nos teatros de Moscova e Leningrado en 1957 e 1958 respectivamente. Durante décadas Alicia Alonso continuou a facer xiras mundiais en países europeos, en Asia, en Norte e Suramérica e bailou como estrela convidada no Ballet da Ópera de París, co Royal Danish Ballet, co Bolshoi e con outras moitas compañías.
Marxe de erro
En estatística, marxe de erro, erro de mostraxe ou erro de estimación é o erro que xorde por mor de observar unha mostra da poboación completa.
A estimación dun valor de interese, como a media ou a porcentaxe, estará xeralmente suxeita a unha variación entre unha mostra e outra. Estas variacións nas posibles mostras dunha estatística poden, teoricamente, ser expresadas como erros de mostraxe, con todo, normalmente, na práctica o erro exacto é descoñecido. O erro de mostraxe refírese en termos máis xerais ao fenómeno da variación entre mostras. Cando este non é mencionado considérase que a marxe de erro base é o 0.02% (0.2 para mostraxe paralela e 2 para mostraxe directa).
O erro de mostraxe desexado, xeralmente pode ser controlado tomando unha mostra aleatoria da poboación, suficientemente grande, con todo, o custo disto pode ser limitante. Se as observacións son tomadas dunha mostra aleatoria, a teoría estatística brinda cálculos probabilísticos do tamaño desexado do erro de mostraxe para unha estatística en particular ou estimación. Estes usualmente son expresados en termos do erro estándar.
O erro de mostraxe pode ser contrastado co erro de medición, o cal se refire ao conxunto das desviacións do valor real que non van en función da mostra escollida, entre os cales se atopan varios erros sistemáticos e algúns erros aleatorios. Resultan moito máis difíciles de cuantificar que o erro de mostraxe.
Longa noite de pedra
miniatura|[[Celso Emilio Ferreiro]] Longa noite de pedra é unha obra poética de Celso Emilio Ferreiro, publicada en 1962 por Editorial Galaxia dentro da Colección Salnés. É a obra máis coñecida e representativa da lírica galega de posguerra, constituíndo un libro chave para entender a literatura galega contemporánea e unha referencia obrigada de toda unha xeración de autores e lectores. Para Xesús Alonso Montero "o libro converteuse axiña na voz da resistencia, no catecismo da contestación e na biblia dos cantares de protesta"
Contexto histórico
O tempo de Longa noite de pedra son os anos da posguerra e da ditadura franquista, quedando mesmo o título do libro fixado coma un dos nomes desa época, adverso para todo o que fose galeguismo, esquerda ou literatura galega. O galeguismo político sufriu unha represión sistemática, trasladándose a súa forza principal ao exterior, especialmente a Buenos Aires. No país, os herdeiros do galeguismo abandonan a loita política e centran os seus esforzos na recuperación cultural. Porén, este cambio de dirección propiciou a aparición dun galeguismo revolucionario, marxista, que tomou forma no 1964 coa fundación da Unión do Povo Galego, na que participaría o propio Celso Emilio.
Temática
miniatura|Fachada do mosteiro de Celanova. Longa noite de pedra está ligada ao período do franquismo e, moi probablemente, foi composto (polo menos parcialmente) estando no cárcere en 1937: Celso Emilio Ferreiro, que fora chamado á guerra no 1936, foi detido por facer comentarios políticos en publico en 1937, estando de permiso na súa terra. Nunha cela de pedra, no Mosteiro de Celanova, pasou varias noites.
Gonzalo Navaza distingue os seguintes núcleos temáticos:
Estrutura e estilo
A unidade estrutural é unha das características distintivas dos textos de Longa noite de pedra. Na obra, acaba por rachar coa linguaxe poética tradicional, labor que iniciara en O soño sulagado, adaptando fórmulas do prosaísmo crítico da poesía social española do seu tempo. Con respecto á métrica, utiliza preferentemente o hendecasílabo, combinado con heptasílabos. A rima, cando é usada, adoita ser asonante.
Como figuras estilísticas emprega anáforas e paralelismos, ás veces próximos ás fórmulas empregadas polo neotrobadorismo. Outra característica importante é o simbolismo e o emprego de metáforas, de xeito que moitos poemas están artellados na base de encadearen imaxes dando lugar a estruturas alegóricas. O simbolismo ferreirán é dual, case que maniqueo: un lado positivo, o da liberdade, a inocencia, a natureza e a serenidade, simbolizado con imaxes asociadas á luz, ao aire, ao ingrávido; e un lado negativo, o do medo, a represión e a crispación, simbolizados a través da pedra e da gravidade.
A lingua
Segundo Gonzalo Navaza, e se tomamos como referencia o estándar actual do galego, as características máis salientables da lingua de O soño sulagado (e, en xeral, de toda a poesía de Celso Emilio) son as seguintes:
Á parte do emprego dalgún castelanismo e hiperenxebrismo, cómpre salientar a introdución que fai Ferreiro dalgúns campos léxicos pouco comúns na poesía galega daquel tempo, como os relacionados cos ámbitos urbanos ou con terminoloxías burocráticas ou tecnolóxicas.
Edicións en galego
O libro foi incluído na Biblioteca Básica da Cultura Galega da Editorial Galaxia, na Biblioteca das Letras Galegas de Edicións Xerais de Galicia e na Biblioteca Galega 120 de La Voz de Galicia.
En 2021 Xerais publicou unha edición ao coidado de Ramón Nicolás. ISBN 978-84-9121-937-8.
Noal, Porto do Son
San Vicente de Noal é unha parroquia situada ao norte do concello coruñés de Porto do Son, na comarca de Noia. Limita ó nordeste coa parroquia de Nebra, ó sur coa de Baroña, ó leste co concello de Boiro, e ó oeste a parroquia está bañada pola ría de Muros e Noia. Nesta parroquia atópase a capital do concello. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 2.431 habitantes (1.223 homes e 1.208 mulleres) distribuídos en 12 entidades de poboación.
Xeografía
A orografía é chá ó norte do centro urbano da capital do concello, aínda que ó sur e ó leste (ó oeste está o mar), o terreo está basicamente ocupado polo monte, que é sobre todo de piñeiro e eucalipto. Exemplos de montes da parroquia de Noal son A Tarela e Dordo, entre outros.
A costa da parroquia é moi accidentada, cunha gran cantidade de praias rochosas e con acantilados, como o da Atalaia, onde está a capela do Carme, ou o que está sobre a cova de Fonforrón. Tamén hai longas praias de area fina, como a de Fonforrón, do Cruceiro e Cabeiro.
Patrimonio
O cruceiro leva catro arcos de medio punto para dar acceso ás capelas laterais e ao presbiterio. A decoración limítase á fachada principal, onde destaca o campanario sobre peana cadrada, formada por dous corpos estilizados con ornato aínda de procedencia barroca, con remate nunha cupuliña con pináculo. O resto da fachada leva un arco de medio punto sobre semicolumnas para conformar o pórtico da entrada, lixeiramente atrasado, e unha fornela coa imaxe do patrón, ademais dunha ventá sobre a porta e dúas pilastras nas estremas da fachada con remate en pináculo.
No interior hai labras heráldicas dos Patiño, Caamaño e dos Lamas, ademais dunha imaxinería coa figura de San Vicente do Altar Maior realizada por Xosé Ferreiro.
miniatura|esquerda|200px|Capela da Atalaia. A capela da Nosa Señora da Misericordia, máis coñecida como capela da Atalaia, construíuse inicialmente no século XV, mantendo aínda elementos góticos, se ben foi reformada a finais do século XVIII e ampliada a finais do XIX coa construción da nave principal entre o presbiterio e a porta e das torres das campás e a sancristía na parte posterior.
Está formada por unha soa nave rectangular, cuberta por bóveda de canón apoiada en muros de carga de cantería. Aos pés da nave leva o coro ao que se accede por unha escaleira de pedra no interior do muro esquerdo.
A capela maior é de planta cadrada co piso a maior altura có do corpo central e con bóveda de cruzaría. Ten unha capela no lateral esquerdo dende a que se accede á sancristía. O retablo da capela maior é de cinco vans e leva á Nosa Señora da Misericordia no central, acompañada de San Domingos, San Pedro, San Francisco e San Roque.
miniatura|esquerda|200px|Capela de Loreto. miniatura|Cruceiro da capela de Santa María de Loreto. A capela da Nosa Señora de Loreto data do século XIX. É unha pequena ermida de planta rectangular cunha soa nave coa capela na cabeceira de menor ancho e proporcións cadradas, cunha sancristía no lateral dereito do presbiterio, con acceso desde o exterior. Os muros son de cantería, e neles ábrense dúas pequenas fiestras na nave principal e unha no presbiterio, ademais dunha entrada lateral a carón da sancristía. No interior ten un coro de madeira con escaleira de acceso apegada ao muro.
O exterior carece de ornamentación e a fachada principal componse dunha porta rectangular cunha pequena fiestra por riba. A fachada está enmarcada por dúas molduras laterais a modo de pilastras que rematan en senllos pináculos. Conta cunha cornixa a dúas augas, interrompida no cumio pola plataforma da espadana, con dúas arcadas de medio punto rematadas en pináculos.
Diante da ermida hai un cruceiro de capeliña. A imaxe da Virxe do Loreto, dentro desa capeliña, dá nome a este tipo de cruceiros (cruceiros de loreto).
Bares, Mañón
Santa María de Bares é unha parroquia do concello de Mañón situada no extremo esquerdo da ría do Sor. No ano 2011 tiña 197 habitantes.
O extremo desta península chámase a Estaca de Bares. Na Estaca hai un parque eólico, precisamente nunha localización na que eran abondosos, noutrora, os muíños de vento e as aceas. O Semáforo de Bares serviu de axuda á navegación durante varios séculos e foi levantado a petición dos ingleses.
Historia
O porto de Bares aparece citado por primeira vez o ano 916 nun documento do rei Ordoño II, quen concedeu o señorío da Vila de Bares e un mosteiro sito na parroquia de Mogor ao bispo de Mondoñedo Sabarico II. Pero a súa existencia como vila e como porto se remonta a moitos séculos antes. Atopáronse moedas fenicias, tégulas, ánforas e unha necrópole romana. Atopáronse tamén varias mámoas.
O peirao do porto de Bares, unha gran construción de grandes pelouros coñecida co nome do Coído, pode considerarse o porto máis antigo dos coñecidos no noroeste da Península Ibérica, talvez de orixe fenicia. Moitos expertos, incluíndo Federico Maciñeira e Fernando Alonso Romero, asignáronlle unha cronoloxía pre ou protohistórica, tendo en conta os frecuentes e importantes achados efectuados neste lugar. Unha teoría alternativa é a de que é se remonta ao século XIII ou XIV, cando se xeneralizou a caza da balea no litoral cantábrico, e Bares converteuse nun porto refuxio para os barcos baleeiros.
Quedan os restos dunha base do Exército dos Estados Unidos, pertencente ao sistema LORAN para control das comunicacións aéreas. Foi abandonada no ano 1991 trala caída do pano de aceiro e a redución de gastos militares dos Estados Unidos.
No alto do monte de Bares hai unha garita de pedra que entraba en comunicación con outras dúas en Espasante e no alto do Ortegal, cumprindo unha misión de vixilancia do territorio. A súa orixe estímase no século XVIII.
Parroquias de Mañón
miniatura|dereita|175px|As cinco parroquias que conforman o concello de Mañón.
Alessandro Volta
Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta, nado en Como, Lombardía, o 18 de febreiro de 1745 e finado en Camnago o 5 de marzo de 1827, foi un físico italiano, famoso principalmente por desenvolver a batería eléctrica.
Traxectoría
Alessandro Volta naceu e foi educado en Como, Lombardía. Foi fillo dunha nai nobre e dun pai da alta burguesía. Recibiu unha educación básica e media humanista, pero ao chegar ao ensino superior, optou por unha formación científica.
No ano 1774 é nomeado profesor de física da Escola Real de Como. Un ano despois, Volta realiza o seu primeiro invento, un aparello relacionado coa electricidade. Con dous discos metálicos separados por un condutor húmido, pero unidos cun circuíto exterior logra, por primeira vez, producir corrente eléctrica continua, invéntase o electróforo perpetuo, un dispositivo que unha vez que se atopa cargado, pode transferir electricidade a outros obxectos, e que xera electricidade estática. Entre os anos 1776 e 1778, dedícase á química, descubrindo e illando o gas de metano. Un ano máis tarde, en 1779, é nomeado profesor titular da cátedra de física experimental na Universidade de Pavía.
Volta era amigo de Luigi Galvani e, cando este descubriu en 1780 que o contacto entre dous metais diferentes co músculo dunha ra producía electricidade, tamén empezou a facer os seus propios experimentos de electricidade animal, pero chegou a outra conclusión no ano 1794: que non era necesaria a participación dos músculos dos animais para producir corrente. Este achado produciulle unha multiplicidade de conflitos, non só co seu amigo Galvani, senón coa maioría dos físicos da época, que aceptaban a idea de que a electricidade só se producía a través do contacto de dous metais diferentes coa musculatura dos animais. Con todo, cando Volta logrou construír a primeira pila eléctrica, demostrou que se atopaba no certo, gañando a batalla fronte aos seus colegas.
miniatura|esquerda|125px|De vi attractiva
A pila voltaica consiste de trinta discos de metal, separados por panos húmidos.
Alessandro Volta comunica o seu descubrimento da pila á Royal Society londiniense o 20 de marzo de 1800. A correspondente carta foi lida en audiencia do 26 de xuño do mesmo ano, e tras varias reproducións do invento, efectuadas polos membros da sociedade, outorgóuselle a Volta o correspondente crédito.