cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cenáculo ourensán
Historia do grupo
Por outra parte, como precisamente indica Vicente Risco no seu ensaio Nós, os inadaptados, o cenáculo ourensán estaba constituído por un conxunto dandies, intelectuais pregaleguistas e de clase acomodada, que vivían alienados, á marxe dos problemas do mundo en que se achaban (vivían na súa "torre de marfil"). Entre as súas principais preocupacións estaban o esoterismo, a filosofía oriental e filosofía nietzchiana. Isto motivounos para viaxar e coñecer outras culturas, sobre todo no relativo ao ocultismo. Este gusto polo alén pode verse reflectido na obra destes autores, como podemos apreciar, por exemplo, nas obras O purgatorio de don Ramiro e O desengano do prioiro de Ramón Otero Pedrayo ou Do caso que lle aconteceu ao doutor Alveiros de Vicente Risco.
Finalmente, todo o arriba dito e mais o proceso de galeguización destes homes aparece xenialmente retratado en Arredor de si de Ramón Otero Pedrayo.
Campo dos Bois
O topónimo galego Campo dos Bois pode referirse a:
Escola
miniatura|dereita|220px|Aula dunha escola alemá miniatura|Albert Anker (1896) Escola (do grego: scholé e latín: schola) ou colexio é o nome xenérico de calquera centro docente, centro de ensino, centro educativo ou institución educativa; é dicir, de toda institución que imparta educación ou ensino, aínda que adoita designar máis especificamente os do ensino primario.
Antonio Queiruga Fernández
Antonio Queiruga Fernández, nado o 27 de novembro de 1897 e finado na Coruña o 6 de setembro de 1982, foi un mestre e político galego.
Lugares de Ramirás
miniatura|dereita|[[Casa do concello de Ramirás.]] Galicia → Parroquias de Galicia → Lugares de Galicia → Lugares de Ramirás
Antonio Queiruga Fernández
Traxectoria
Mestre. Foi designado alcalde de Negreira o 16 de abril de 1941. Foi cesado o 14 de febreiro do ano seguinte, por un chivatazo ou malos informes falanxistas, que denunciaron a súa anterior militancia en Izquierda Republicana. Finou na Coruña con 85 anos.
Vida persoal
Casou con María de los Dolores Sarasquete Hermo, con quen tivo catro fillos: Juan Manuel, María Dolores, Francisca e Antonio Lucrecio (arquitecto municipal de Ribeira) Queiruga Sarasquete.
Luísa Piñeiro Arcos
María Luísa Piñeiro Arcos, nada en Moraña en 1975, é unha política galega do PPdeG.
Traxectoria
En setembro do 2020, foi nomeada delegada territorial da Xunta de Galicia na provincia de Pontevedra, sendo substituída na alcaldía de Moraña por José Cela Camiño. O 5 de febreiro de 2021 dimitiu logo de coñecerse a sentenza do Xulgado do Penal número 3 de Pontevedra pola que foi condenada por fraude a dous anos de cárcere e oito de inhabilitación para cargo público, xunto con Rafael Louzán.
Fiseteroideos
Os fiseteroideos (Physeteroidea) son unha superfamilia de cetáceos odontocetos que comprende as tres especies viventes de cachalotes: o cachalote propiamente dito, no xénero Physeter, e o cachalote pigmeo e o cachalote anano, que se inclúen no xénero Kogia.
Tradicionalmente (e algúns autores aínda o fan así) estes dopus xéneros reuníanse nunha mesma familia, d dos fisetéridos, coas dúas especies de Kogia na subfamilia dos Kogiinae, e con Physeter como único representante dos Physetyerinae'.
Porén, a tendencia actual é a de situar o xénero Kogia na súa propia familia, Kogiidae, quedando Physeteridae como unha familia monotípica (cunha única especie existente). Pero Wilson & Reeder, por exemplo, non recoñecen a familia Kogiidae, e clasifican Physeter e Kogia na familia Physeteridae.
Características
O cachalote é a especie máis grande dos odontocetos, con machos adultos de 15 a 18 m de lonxitude e entre 45 e 70 t de peso. Porén, as dúas especies do xénero Kogia son moito máis pequenas, con só de 2,5 a 3,5 m de lonxitude e pesos de 350 a 500 kg.
O corpo dos cachalotes é de robustas proporcións, con aletas pectorais anchas, en forma de remo. A mandíbula inferior é relativamente pequena e delgada con respecto á superior. O óso nasal é claramente asimétrico, co orificio nasal (espiráculo localizado no lado esquerdo da cabeza; no cachalote encóntrase cerca da punta da cabeza, mentres que nos integrantes do xénero Kogia está bastante máis lonxe do extremo anterior. Todas as especies teñen un gran número de dentes simples e similares (son homodontos). No xénero Kogia e algunhas veces tamén en Physeter, os dentes da mandíbula superior non erupcionan e, en ocasións están totalmente ausentes. [[Ficheiro:Sperm whales size.svg|miniatura|esquerda|upright=1.3|Comparación do tamaño dos tres cachalotes actuais co dun ser humano:
Os ollos dos cachalotes son incapaces de xirar nas súas órbitas, e posúen soamente unha cámara anterior vestixial. É máis probábel que o sentido da ecolocación sexa con moito máis importante que o da visión.
Outra característica común é o espermacete ou esperma ou esperma de balea, unha substancia semilíquida, branca e cerosa que enche o melón da cabeza, que cumpre o papel dun lastre na submersión e no mantemento da flotabilidade, o que se consegue ao facer fluír auga fría a través do nariz, endurecendo así o espermaceti, para mergullarse, e bombeando sangue tépedo para derreter o espermaceti para emerxer. As tres especies somérxense a grandes profundidades para buscar alimento; porén, crese que o cachalote se somerxe moito máis profundamente que as especies do xénero Kogia. As tres especies comen luras, peixes e incluso pequenos tiburóns.
A xestación dura de nove a quince meses, dependendo da especie. As crías únicas permanecen coa súa nai polo menos dous anos antes de seren destetadas. Os cachalotes non alcanzan a madures sexual despois dalgúns anos. Todas as especies congréganse en mandas, constituídas principalmente por femias, crías e xuvenís. Porén, estes grupos son tipicamente máis pequenos nos cóxíidos.
Especies actuais
A superfamilia dos fiseteroides foi erixida por John Edward Gray en 1868, e considerada como monofilética por Uhen et al. en 2008 e por Lambert et al. en 2010, estando dividida na actualidade en dúas familias:
Filoxenia
o Physeteroidea ├?─ † Ferecetotherium kelloggi ├?─ † Helvicetus rugosus ├?─ † Ontocetus oxymycterus ├?─ † Brygmophyseter shigensis ├──o † Hoplocetinae │ ├──o † Scaldicetus │ ├──o † Idiorophus │ ├──o † Diaphorocetus poucheti │ └──o † Hoplocetus └──o ├──o │ ├──o † Zygophyseter varolai │ └──o † Brygmophyseter shigensis └──o ├──o † Aulophyseterinae │ └──o † Aulophyseter └──o ├──o Kogiinae │ ├?─o † Miokogia elongatus │ ├?─o † Kogiopsis floridana │ ├──o † Praekogia cedrosensis │ ├──o † Scaphokogia cochlearis │ └──o Kogia └──o Physeterinae ├──o † Placoziphius duboisii ├──o † Orycterocetus └──o ├──o † Idiophyseter merriami └──o ├──o † Physeterula dubusii └──o Physeter
Vivint Smart Home Arena
O Vivint Smart Home Arena, antes coñecido como Delta Center (1991–2006) e EnergySolutions Arena (2006–2015), é un pavillón polideportivo cuberto situado na cidade de Salt Lake City (Utah, Estados Unidos). Actualmente, é sede do equipo de baloncesto da National Basketball Association (NBA) Utah Jazz. Ten capacidade para 19.911 espectadores para partidos de baloncesto, a cal pode variar para outro tipo de actividades ou espectáculos, como o hóckey sobre xeo (14.000) ou concertos (20.000). Foi unha das sedes dos Xogos Olímpicos de Inverno de Salt Lake City 2002, acollendo as probas de patinaxe artística sobre xeo e patinaxe de velocidade sobre pista curta. Durante as Olimpíadas o pavillón foi coñecido como Salt Lake Ice Center.
Historia
miniatura|left|Interior do pavillón. O pavillón foi pensado para acoller 20.000 espectadores nos partidos dos Utah Jazz da NBA e dos Salt Lake Golden Eagles, un equipo das ligas menores de hóckey sobre xeo, substituíndo ao xa demolido Salt Palace, que contaba con 12.616 localidades. O financiamento correu a cargo do empresario de Utah Larry H. Miller, comezando as obras o 22 de maio de 1990 e sendo inaugurado o 4 de outubro de 1991. O custo total ascendeu a 93 millóns de dólares.
O primeiro partido que se disputou nel foi o disputado entre os Golden Eagles e os Peoria Rivermen, o 16 de outubro de 1991, mentres que o primeiro partido de baloncesto foi un de pretemporada entre os Jazz e os New York Knicks, con vitoria destes últimos por 101-95. Nel foron celebrados diversos eventos de importancia, como os torneos de baloncesto masculino da Western Athletic Conference entre 1993 e 1995, o All-Star Game de 1993, o campionato dos Estados Unidos de Patinaxe artística sobre xeo en 1999, así como diversas probas dos Xogos Olímpicos de Salt Lake City 2002. En agosto de 1999 o teito da instalación viuse seriamente danado por un tornado, custando a súa reparación case 4 millóns de dólares. Vivint comprou os dereitos do nome do pavillón en outubro de 2015, substituíndo a EnergySolutions.
Raoul Trujillo
Jose Raoul Trujillo nado o 8 de maio de 1955 en Santa Fe, Novo México é un actor e bailarín americano descendente dos indios apache/ute. El é quizais mellor coñecido pola interpretación do malvado comandante maia no filme de Mel Gibson, Apocalypto.
Suctores
Os suctores (Suctoria) son un grupo de protozoos peculiares clasificados entre os Ciliophora. Son sésiles (unidos ao substrato), aliméntanse por dixestión extracelular e carecen de cilios na fase de adulto. Viven en ambientes de auga doce e mariños, algúns sobre a superficie de animais acuáticos. A maioría dos Suctoria ten un tamaño de arredor de 15-30 microns, cun talo non contráctil e xeralmente cunha cuncha ou lorica. Aliméntanse doutros cilióforos, capturando ás súas presas por medio de varios tentáculos especializados sostidos por microtúbulos e filas (phyllae). Os tentáculos presentan no seu extremo extrusomas tóxicos denominados haptocistos que se proxectan sobre a presa. Despois, o seu citoplasma aspira directamente o alimento, que pasa ao interior dun vacúolo, onde será dixerido e absorbido. O seu nome procede deste feito, xa que se pensa que se alimentan por succión. Porén, algún estudo discutiu que o mecanismo de absorción sexa propiamente unha succión.
Os Suctoria reprodúcense sobre todo por xemación, producindo células nadadoras con cilios, que carecen de tentáculos e talos. Poden tamén reproducirse por conxugación, que é peculiar pola participación de células de diferentes tamaños e implica a miúdo unha fusión total. Na xemación, a maneira en que se forman as xemas nacentes é o criterio primario de clasificación para os diferentes ordes de suctoria. Nos Exogenida, entre os que hai xéneros comúns como Podophrya e Sphaerophrya, aparecen directamente na superficie da célula. Nos Endogenida, por exemplo, Tokophrya e Acineta, fórmanse nunha bolsa interna e saen por unha abertura, e nos Evaginogenida fórmanse nunha bolsa que se reverte antes de que se desprendan.
Unha vez que as células nadadoras encontran un lugar para se fixar, desenvolven rapidamente talos e tentáculos. Perden os cilios, pero o sistema infraciliar subxacente persiste ao longo do ciclo vital completo. Esta ten unha estrutura que, xunto con outras semellanzas ultraestructurais, coloca a Suctoria dentro da clase Phyllopharyngea.
La Nación Española
La Nación Española foi un periódico editado en Buenos Aires en 1881 e 1883.
Traxectoria
Apareceu en 1881. Estaba dirixido por Manuel Vázquez Castro (Manuel Barros) e entre os seus colaboradores figurou Ramón García Vicetto. Incluíu "sueltos editoriales" extractados de diarios arxentinos acompañados de comentarios realizados polos redactores e directores do xornal. Publicou os poemas que Rosalía de Castro reuniu despois no libro En las orillas del Sar. Rematou a súa edición en 1883, cando se fusionou con El Correo Español.
Beleicón, Santa Cecilia de Trasancos, Ferrol
Beleicón é un lugar da parroquia de Santa Cecilia de Trasancos no concello de Ferrol na provincia da Coruña. Segundo o Instituto Galego de Estatística en 2007 tiña 56 habitantes (28 homes e 28 mulleres), catro menos ca en 2003.
Vernon Chatman
Traxectoria
Chatman foi guionista de The Chris Rock Show (1997-2002), traballo polo que levou un Emmy, Late Night with Conan O'Brien (1999-2000) e That's My Bush! (2001). Xunto con John Lee creou para a MTV Doggy Fizzle Televizzle (2002-2003), a serie de MTV2, Wonder Showzen (2005-2006) e a de Adult Swim, Xavier: Renegade Angel (2007-2009), pero é máis coñecido por dar voz a Towelie da serie de animación South Park.
Choi Min-sik
Choi Min-sik (Hangul 최민식), nado o 27 de abril de 1962 en Seúl, é un actor surcoreano. É coñecido polo seu aclamado papel en Oldboy.
Filmografía
miniatura|Choi Min-sik en xuño de 2012
Ukiyo-e
O ukiyo-e (浮世絵, "pintura[s] do mundo flotante"), ou estampas xaponesas, é un xénero de arte xaponesa que floreceu entre os séculos XVII e XIX. Os seus artistas produciron impresións xilográficas e pinturas de mulleres, actores de kabuki e loitadores de sumo, escenas históricas ou de contos populares, escenas de viaxes e paisaxes, flora e fauna ou escenas eróticas.
Edo pasou a ser a sede do goberno do shogunato Tokugawa a comezos do século XVII. Os mercadores, no máis baixo da orde social naquel entón, foron os máis beneficiados do rápido crecemento económico da cidade e moitos deles gozaban do teatro kabuki, das cortesás e gueixas dos distritos de pracer. O termo ukiyo ("mundo flotante") pasou a describir este estilo de vida hedonista. As imaxes ukiyo-e, impresas ou pintadas, deste ambiente xurdiron a finais do século XVII e acadaron popularidade entre os mercadores, para entón xa suficientemente podentes como para permitirse decorar os seus fogares con elas.
As primeiras obras que acadaron o éxito popular foron as pinturas e impresións monocromáticas de mulleres fermosas de Moronobu nos anos 1670. A impresión en cor introduciuse posteriormente de forma gradual, inicialmente engadida a man para pedidos especiais. Na década de 1740 outros artistas como Masanobu usaron múltiples pranchas de madeira para estampar zonas de cor. Dende os anos 1760 o éxito das "estampas de brocado" de Harunobu provocou que a produción a cor se tornase no estándar, precisando dunha gran cantidade de pranchas para cada obra. Os especialistas en arte xaponesa outórganlle gran valor ós retratos de mulleres fermosas e de actores que produciron a finais do século XVII algúns dos considerados mestres deste xénero, como Kiyonaga, Utamaro e Sharaku. No século XIX seguíronlles outros dous dos considerados mestres do xénero, que destacaron polas súas paisaxes: Hokusai, autor da Grande onda de Kanagawa, unha das obras de arte xaponesa máis coñecidas; e Hiroshige, célebre pola súa serie das Cincuenta e tres estacións de Tōkaidō. Trala morte destes dous artistas, e coa modernización social e tecnolóxica xurdida trala restauración Meiji de 1868, a produción de ukiyo-e minguou de forma notable.
Monómero
Un monómero é unha molécula de pequeno tamaño (baixa masa molecular) que se pode enlazar quimicamente a outras moléculas similares para formar moléculas de gran tamaño, chamadas polímeros. Se o número de monómeros unidos é baixo falaremos dun oligómero O proceso polo cal os monómeros se combinan para formar polímeros coñécese como polimerización.
Ukiyo-e
Algúns dos artistas de ukiyo-e especializáronse na produción de pinturas, mais a maioría das obras realizáronse por medio de impresións. Era moi pouco frecuente que os artistas entallasen as súas propias pranchas de madeira para a impresión. No seu lugar, o proceso de produción dividíase entre o artista que deseñaba a obra, o escultor que tallaba as pranchas, o impresor que realizaba as copias en papel washi, e o editor que financiaba, facía promoción e distribuía as obras. Xa que a impresión estaba feita a man, os impresores podían conseguir efectos imposibles de facer con máquinas, como a gradación de cores na prancha de impresión.
Monómero
As moléculas orgánicas, como as proteínas, os ácidos nucléicos e os polisacáridos fórmanse pola unión dos seus respectivos monómeros, os aminoácidos, os nucleótidos e os monosacáridos, neste orde. Tamén son moi empregados polo ser human certos polímeros de orixe industrial, coma o polietileno ou o PVC.
Ukiyo-e
O ukiyo-e foi un dos principais elementos na formación da percepción occidental da arte xaponesa a finais do século XIX, especialmente grazas ás paisaxes de Hokusai e Hiroshige. Dende a década de 1870 o xaponismo pasou a ser unha tendencia prominente e tivo unha grande influencia nos primeiros impresionistas como Degas, Manet e Monet, así como en postimpresionistas como van Gogh e artistas de Art Nouveau como Toulouse-Lautrec. No século XX, produciuse un rexurdimento da estampación xaponesa: o xénero shin-hanga ("novas estampas") capitalizou o interese occidental nas estampas de escenas xaponesas tradicionais, e o movemento sōsaku-hanga ("estampas creativas") promoveu obras individualistas deseñadas, entalladas e impresas por un só artista. Dende finais deste século as estampas continuaron este estilo individualista, utilizando habitualmente técnicas importadas dende Occidente.
Antecedentes
A arte xaponesa dende o período Heian seguira dous camiños principais: a tradición nativista Yamato-e, centrada en temáticas xaponesas e coñecida principalmente polas obras da escola Tosa, e a tradición de inspiración chinesa kara-e en diversos estilos, como as augadas monocromáticas de Sesshū Tōyō e dos seus discípulos. Por outra banda, a escola de pintura Kanō incorporaba características de ámbalas dúas tradicións.
Dende a antigüidade, os principais patrocinadores da arte xaponesa foran a aristocracia, os gobernos militares e as autoridades relixiosas. Ata o século XVI, as vidas da xente común non foran unha temática principal na pintura, e cando se incluían nas obras, estas estaban destinadas para os samurais gobernantes e as clases podentes de mercadores. Posteriormente, apareceron obras realizadas por e para a poboación xeral, incluíndo pinturas monocromáticas moi baratas de mulleres fermosas e escenas do teatro e dos distritos de pracer. Porén, a creación manual destes shikomi-e (仕込絵) limitaba moito a escala da súa produción, un límite que pronto foi superado por xéneros que se pasaron á produción en masa con xilografías.
miniatura|left|upright=2|Espectadores de Pradairos ([[século XVI|s. XVI), de Kanō Hideyori, unha das primeiras pinturas xaponesas que representou as vidas da xente común.]]
Durante un prolongado período de guerra civil no século XVI, desenvolveuse unha nova clase social de mercadores cun notable poder político, os denominados machishū (町衆). Estes aliáronse coa corte e adquiriron poder sobre as comunidades locais. O seu patrocinio das artes estimulou un renacemento das artes clásicas a finais do século XVI e comezos do século XVII. A comezos do século XVII, Tokugawa Ieyasu unificou o país e foi designado Shogun con poder supremo sobre o Xapón. Ieyasu consolidou o seu goberno na vila de Edo, requirindo que os señores territoriais se reunisen alí en anos alternos xunto ós seus séquitos. As necesidades da nova capital en desenvolvemento atraeron a moitos traballadores varóns dende diversas partes do país, provocando que os varóns compuxeran ata case o 70% da poboación da cidade, que medrou durante o período Edo dende unha poboación de 1800 habitantes ata acadar máis dun millón no século XIX.
A impresión xilográfica no Xapón ten a súa orixe na Hyakumantō Darani do ano 770, e ata o século XVII este tipo de impresións estiveron reservadas para os selos e imaxes budistas. A tipografía móbil apareceu ó redor do ano 1600, pero como o sistema de escrita xaponesa requiría ó redor dunhas 100 000 pezas de fontes, a talla manual de texto en pranchas de madeira resultaba máis eficiente. No Dominio Saga, o calígrafo Honami Kōetsu e o editor Suminokura Soan combinaron texto impreso e imaxes en adaptacións de Ise monogatari (伊勢物語) e outras obras literarias. Durante a era Kan'ei, a comezos do século XVII, os libros ilustrados sobre contos populares titulados tanrokubon, foron os primeiros libros producidos en masa empregando a técnica de impresión xilográfica. Esta imaxinería continuou evolucionando en forma de ilustracións para o xénero de contos sobre a hedonista vida urbana na nova capital, o kanazōshi. A reconstrución de Edo tralo Grande incendio de Meireki no ano 1657 ocasionou unha modernización da cidade, e a publicación de libros impresos con ilustracións floreceu neste novo ambiente de rápida urbanización.
O termo "ukiyo" (浮世), que pode traducirse como "mundo flotante", era homófono do antigo termo budista ukiyo (憂き世), que significa "este mundo de tristeza e dor". O termo máis novo empregábase en ocasións para os significados de "erótico" ou "moderno" entre outros, e pasou a utilizarse para describir o espírito hedonista das clases máis baixas naquela época. Asai Ryōi rendeu homenaxe a este espírito na novela Ukiyo Monogatari (c. 1661):
Xurdimento
miniatura|upright=2|A [[Estampa Hikone, unha das obras de ukiyo-e sobreviventes máis antigas. ]] Os primeiros artistas do ukiyo-e procedían do mundo da pintura xaponesa. A escola Yamato-e desenvolveu no século XVII un estilo de formas delineadas que permitía verter tintas nunha superficie húmida e espallalas cara os bordos delineados. Esta delineación das figuras tornaríase posteriormente no estilo dominante de ukiyo-e.
Ó redor do ano 1661, os pergamiños colgantes pintados coñecidos como "Retratos de Belezas Kanbun" conseguiron unha gran popularidade. As pinturas desta era Kanbun, a maioría delas anónimas, marcaron os comezos do ukiyo-e como escola de arte independente. As ilustracións de Iwasa Matabei presentan unha grande afinidade cos ukiyo-e. Os estudosos non están de acordo en se a obra de Matabei pode considerarse en si mesma parte dos ukiyo-e, malia que a maioría de investigadores xaponeses adoitan consideralo como o fundador deste xénero. En diversas ocasións acreditouse a Matabei como o autor da Estampa Hikone sen asinar, unha lámina pregable byōbu considerada como unha das obras de ukiyo-e sobreviventes máis antigas. Esta estampa presenta un elaborado estilo Kanō e representa a vida coetánea da época, no lugar de utilizar as temáticas prescritas das escolas tradicionais xaponesas de pintura.
left|miniatura|Unha das primeiras estampas de prancha de madeira, de [[Hishikawa Moronobu, finais dos anos 1670 ou comezos dos 1680.]]
En resposta á cada vez maior demanda de obras de ukiyo-e, Hishikawa Moronobu produciu as primeiras impresións con pranchas de madeira de ukiyo-e. Cara ó ano 1672, o éxito de Moronobu fixo que comezase a asinar as súas obras, sendo o primeiro ilustrador xaponés de libros en facelo. Moronobu foi un prolífico ilustrador que traballou unha gran variedade de xéneros, desenvolvendo un particular e influente estilo de debuxo de belezas femininas. De forma máis significativa, foi o que comezou a producir ilustracións non para libros, senón en láminas únicas ou como parte dunha serie de láminas. A escola Hishikawa atraeu a un gran número de seguidores e imitadores, como Sugimura Jihei, e marcou o comezo da popularidade desta forma de arte.
Torii Kiyonobu I e Kaigetsudō Ando convertéronse nos principais emuladores do estilo de Moronobu trala morte deste mestre, malia que ningún deles pertencía á escola Hishikawa. Ámbolos dous descartaron o detalle nos fondos en favor dun enfoque na figura humana, representando a actores de kabuki nas pinturas yakusha-e de Kiyonobu e da subsecuente escola Torii, e a cortesás nas obras bijin-ga de Ando e a súa escola Kaigetsudō. Ando e os seus seguidores produciron unha imaxe feminina estereotipada cunha pose e deseño determinados que permitían unha produción en masa efectiva, creando unha gran demanda coa súa popularidade que tamén aproveitaron outros artistas e escolas. A escola Kaigetsudō e as súas populares "belezas Kaigetsudō" chegaron á súa fin tralo exilio de Ando polo seu papel no escándalo Ejima-Ikushima de 1714.
O nativo de Quioto Nishikawa Sukenobu pintou obras representando a cortesás cunha técnica refinada. Considerado un mestre dos retratos eróticos, o goberno do Xapón prohibiu a súa obra no ano 1722, aínda que a maioría de historiadores cren que continuou creando obras que circularon baixo distintos nomes. Sukenobu pasou gran parte da súa vida en Edo, e tivo unha considerable influencia nas rexións de Kanto e Kansai. As ilustracións de Miyagawa Chōshun representan a vida de comezos do século XVIII en cores suaves, aínda que Chōshun non produciu estampas destas obras. A escola Miyagawa, que fundou a comezos do século, especializouse nas pinturas románticas nun estilo máis refinado en delineación e cor que a escola Kaigetsudō. Chōshun permitía unha maior liberdade de expresión ós adherentes da súa escola, entre os que posteriormente estaría Hokusai.
Estampas en cor
Xa nas primeiras estampas e libros monocromáticos era habitual engadir cor a man para pedidos especiais. A demanda de cor a comezos do século XVII cubriuse con estampas tan-e coloreadas a man con tinta laranxa e, en ocasións, verde ou amarela. A estas seguiulles nos anos 1720 unha moda de beni-e de tintura rosa, e posteriormente a tinta de aparencia lacada das estampas urushi-e. En 1744, as estampas benizuri-e foron as primeiras que tiveron éxito na impresión en cor, utilizando múltiples pranchas de madeira, unha para cada cor.
miniatura|left|Tomando a Brisa do Serán na Ponte Ryōgoku, [[Okumura Masanobu|Masanobu c. 1745.]]
Okumura Masanobu tivo un papel importante durante o período de rápido desenvolvemento técnico na impresión dende finais do século XVII ata mediados do século XVIII. Estableceu un negocio no ano 1707 e combinou elementos das principais escolas de arte coetáneas nun amplo espectro de xéneros, malia que o propio Masanobu non pertencía a ningunha escola particular. Entre as súas innovacións estiveron a introdución de perspectiva xeométrica no xénero uki-e a finais dos anos 1740, a produción das longas e estreitas estampas hashira-e, e a combinación de gráficos e literatura nas estampas que incluía poesía haiku do propio Masanobu.
O ukiyo-e acadou o seu punto álxido a finais do século XVIII coa aparición das estampas a cor completa, que se desenvolveron grazas á prosperidade de Edo baixo o goberno de Tanuma Okitsugu tras un longo período de depresión. Estas populares estampas en cor recibiron o nome de nishiki-e, literalmente "pinturas de brocado", xa que as súas brillantes cores semellaban brocados Shuchiang chineses de importación, coñecidos en xaponés como Shokkō nishiki. Os primeiros en aparecer foron caras estampas de calendarios, impresas con múltiples pranchas en papel moi fino con tintas pesadas e opacas. Estas estampas tiñan o número dos días de cada mes agochados no deseño, e regalábanse nos Aninovos en forma de felicitacións personalizadas, levando a sinatura do cliente en lugar da do artista. As pranchas para estas estampas reutilizáronse posteriormente para a produción comercial, eliminando o nome dos clientes e substituíndoos polos dos artistas.
As estampas de Suzuki Harunobu están entre as primeiras en presentar deseños expresivos e de cores complexas, impresas con ata unha ducia de pranchas separadas para manexar as distintas cores e semitóns. As súas estampas evocan o clasicismo da poesía waka e da pintura Yamato-e. Harunobu foi un artista prolífico, dominante no xénero ukiyo-e na súa época. O éxito dos seus coloridos nishiki-e dende o ano 1765 provocaron unha gran caída na demanda de benizuri-e e urushi-e de paletas de cor máis limitadas, así como das estampas coloreadas a man.
Trala morte de Harunobu en 1770 xurdiu unha tendencia en contra do idealismo das súas estampas e das da escola Torii. Katsukawa Shunshō e a súa escola produciron retratos de actores kabuki cunha maior fidelidade das características reais dos actores do que se tiña feito ata entón. Koryūsai e Kitao Shigemasa representaron prominentemente a mulleres, centrándose nas modas urbanas coetáneas e homenaxeando ás cortesás e gueixas, afastándose desta forma do idealismo dominante de Harunobu. Considérase que Koryūsai foi probablemente o artista de ukiyo-e máis prolífico do século XVII, producindo un maior número de pinturas e series de estampas ca calquera dos seus predecesores. Pola súa banda, a escola Kitao fundada por Shigemasa foi unha das escolas de arte dominantes das últimas décadas do século XVIII.
Nos anos 1770 Utagawa Toyoharu produciu unha serie de estampas uki-e en perspectiva que demostraron a súa mestría nas técnicas de perspectiva occidentais ausente nas obras dos seus predecesores. As obras de Toyoharu foron pioneiras na introdución das paisaxes como temática dos ukiyo-e, en lugar de ser simplemente un fondo para as figuras humanas. Xa no século XIX, as técnicas de perspectiva de estilo occidental foron absorbidas na cultura artística xaponesa, empregadas nas refinadas paisaxes de artistas como Hokusai e Hiroshige, este último membro da escola Utagawa fundada por Toyoharu. Esta escola de arte converteríase na máis influente, producindo obras nunha maior variedade de xéneros que calquera outra das escolas de arte.
Período de esplendor
miniatura|Dúas Belezas con Bambú, [[Utamaro, c. 1795.]] Malia os problemas económicos de finais do século XVIII, o ukiyo-e experimentou un esplendor en cantidade e calidade das obras nesta época, particularmente durante a era Kansei. Os ukiyo-e deste período de reformas trouxeron consigo un enfoque na beleza e na harmonía, que colapsou nunha decadencia e discordia no século posterior cando se racharon as reformas e aumentaron as tensións sociais, culminando na restauración Meiji de 1868. Especialmente na década de 1780, Torii Kiyonaga da escola Torii representou temáticas tradicionais do ukiyo-e como belezas e escenas urbanas, estampadas en grandes láminas de papel, habitualmente en forma de dípticos ou trípticos horizontais. As súas obras deixaron de lado as poéticas escenas oníricas de Harunobu, optando no seu lugar por representacións realistas de formas femininas idealizadas vestidas á última moda da época e posando en localizacións escénicas. Kiyonaga produciu tamén retratos de actores kabuki cun estilo realista, incluíndo ós músicos e coros que os adoitaban acompañar.
No ano 1790 fíxose efectiva unha lei que requiría que as estampas levasen un selo de aprobación por parte dun censor para que puidesen ser vendidas. A censura tornouse máis estrita durante as décadas seguintes, e os infractores podían chegar a recibir duros castigos. Dende o ano 1799 incluso os bosquexos preliminares requirían unha destas aprobacións. Un grupo de infractores da escola Utagawa, incluíndo a Toyokuni, fixo que se estampasen de novo as súas obras no ano 1801, e Utamaro foi encarcerado en 1804 por producir estampas do líder político e militar do século XVI Toyotomi Hideyoshi. Utamaro fíxose famoso na década dos anos 1790 cos seus retratos bijin ōkubi-e ("pinturas de cabezas grandes de mulleres fermosas"), centrándose na representación da cabeza e da parte superior do torso, un estilo que outros artistas empregaran previamente nos retratos de actores kabuki. Utamaro experimentou con técnicas de delineado, cor e impresión para resaltar as sutís diferenzas nas características, expresións e fondos das súas pinturas, representando a suxeitos dunha gran variedade de orixes e clases sociais. As obras sobre belezas individuais de Utamaro contrastaban de forma notable coas imaxes idealizadas e estereotipadas que constituíran a norma ata entón. Cara ó fin da década, especialmente trala morte do seu patrocinador Tsutaya Jūzaburō en 1797, a produción de Utamaro diminuíu en calidade, e finalmente finou no ano 1806.
Os ukiyo-e de finais do século XVIII caracterízanse por un destacado e consistente alto nivel de calidade, aínda que as obras de Utamaro e Sharaku adoitan ensombrecer ó resto dos considerados mestres desta era. Eishi, un dos seguidores de Kiyonaga, abandonou a súa posición de pintor para o Shogun Tokugawa Ieharu para producir deseños de ukiyo-e. Cos seus retratos de elegantes e esveltas cortesás destacou polo seu sentido refinado, deixando atrás a outros estudantes notables da época. Outro autor destacado, Eishōsai Chōki, deseñou retratos de cortesás delicadas, destacados polas finas delineacións. A escola Utagawa tornouse na produtora dominante de ukiyo-e a finais do período Edo. Edo foi o principal centro da produción de ukiyo-e durante todo o período homónimo. Outro dos principais puntos de produción desenvolveuse na rexión Kamigata das zonas dentro e ó redor de Quioto e Osaca. En contraste co rango de temáticas das estampas de Edo, as de Kamigata tendían a ser maioritariamente retratos de actores kabuki. O estilo das estampas de Kamigata non se distinguiu do das estampas de Edo ata finais do século XVIII, en parte porque os artistas da época adoitaban trasladarse entre as dúas zonas, aínda que as cores adoitaban ser máis suaves e con pigmentos máis gordos nas estampas Kamigata. Xa no século XIX, gran parte das estampas pasaron a estar deseñadas por afeccionados do kabuki e outros artistas non profesionais.
Florecemento posterior
miniatura|[[A grande onda de Kanagawa de Hokusai, 1831.]] As reformas Tenpō de 1841–1843 procuraron suprimir as exhibicións abertas de luxo, incluíndo a representación de cortesás e actores. Como resultado, moitos artistas de ukiyo-e deseñaron escenas de viaxe e imaxes da natureza, en particular de aves e flores. As paisaxes recibiran pouca atención dende a obra de Moronobu, malia que eran un elemento importante das obras de Kiyonaga e Shunchō. Non foi ata finais do período Edo que as paisaxes quedaron probadas como un xénero de seu, especialmente grazas ás obras de Hokusai e Hiroshige. O xénero de paisaxes acabou por dominar a percepción occidental do ukiyo-e, malia que o xénero ten unha longa historia precedente a estes mestres da era tardía. As paisaxes xaponesas representadas no ukiyo-e difiren das da tradición occidental que se basean máis na imaxinación, composición e atmosfera que na estrita observación da natureza.
O autoproclamado "pintor tolo" Hokusai tivo unha longa e variada carreira artística. A súa obra está marcada por unha falta de sentimentalismo común do ukiyo-e, e un enfoque no formalismo influenciado pola arte occidental. Entre os seus éxitos máis destacados están as súas ilustracións da novela 椿説弓張月 (en galego, Lúa Crecente) de Takizawa Bakin, as súas series de cadernos de bosquexos, o Manga Hokusai e a popularización do xénero de paisaxes coa obra Trinta e seis Vistas do Monte Fuji, que inclúe unha das estampas máis coñecidas da arte xaponesa, A grande onda de Kanagawa. En contraste coa obra de mestres anteriores, as cores empregadas por Hokusai eran atrevidas, planas e abstractas, e as temáticas que utilizou centráronse nas vidas e nos ambientes da xente común traballadora.
Malia que habitualmente non recibe a mesma atención erudita que os seus predecesores máis coñecidos, a escola Utagawa produciu varios mestres durante este período tardío. Eisen, Kuniyoshi e Kunisada seguiron os pasos de Hokusai na creación de estampas de paisaxes a finais dos anos 1830. Kunisada tiña poucos rivais na tradición das estampas de retratos de cortesás e actores. Un destes rivais foi Eisen, quen tamén traballou a temática das paisaxes. Considerado como último membro importante deste período, Kuniyoshi probou unha variedade de temáticas e estilos. As súas escenas históricas sobre guerreiros en combate foron moi populares, especialmente as súas series de heroes de Suikoden (1827–1830) e Chūshingura (1847). Kuniyoshi produciu tamén paisaxes e escenas satíricas, estas últimas poucas veces representadas no ambiente ditatorial do período Edo. Os historiadores consideran que o feito de que se atrevese a tratar este tipo de temáticas satíricas considérase un sinal da progresiva debilidade do shogunato naquela época.
Hiroshige está considerado como o principal contendente artístico de Hokusai. Especializouse nas pinturas de aves e flores, así como de paisaxes serenas, e está recoñecido principalmente polas súas series de estampas sobre viaxes, como As cincuenta e tres estacións de Tōkaidō e As sesenta e nove estacións de Kiso Kaidō, estas últimas sendo un traballo en colaboración con Eisen. A súa obra é máis realista, atmosférica e de cores máis sutís que a de Hokusai. Nela a natureza e as estacións son os elementos claves, representando a néboa, a chuvia, a neve e a luz da Lúa como elementos prominentes nas súas composicións. Os seus seguidores, incluíndo o seu fillo adoptivo Hiroshige II e o seu xenro Hiroshige III, continuaron co seu estilo de paisaxes na era Meiji.
Declive
Tralo pasamento de Hokusai e Hiroshige e a restauración Meiji de 1868, o ukiyo-e sufriu un destacado declive en cantidade e calidade. A rápida occidentalización do período Meiji viu como a impresión con pranchas de madeira tornaba o seu servizo cara ó xornalismo, e a pintura comezou a sufrir da competición da fotografía. Os practicantes do estilo puro de ukiyo-e tornáronse cada vez menos comúns, e os gustos populares afastáronse deste xénero, visto como un remanente dunha era obsoleta. Houbo artistas que seguiron producindo obras ocasionais de certa notabilidade, pero nos anos 1890 a tradición do ukiyo-e estaba nunha fase moribunda.
Os pigmentos sintéticos importados de Alemaña comezaron a substituír os orgánicos tradicionais a mediados do século XIX. Moitas estampas desta época fixeron uso extensivo dunha cor vermella brillante, recibindo o nome de aka-e ("pinturas vermellas"). Artistas como Yoshitoshi lideraron unha nova tendencia de representar escenas repulsivas de asasinatos e pantasmas, monstros e seres sobrenaturais, ademais de heroes lendarios xaponeses e chineses. A súa serie Cen Aspectos da Lúa (1885–1892) representa unha variedade de temáticas fantásticas e mundanas co motivo recorrente da Lúa. Kiyochika é coñecido polas súas estampas que documentan a rápida modernización de Toquio, como a introdución do ferrocarril, así como polas súas representacións das guerras do Xapón coa China e da guerra con Rusia. Chikanobu, inicialmente pintor da escola Kanō, tornou a súa actividade nos anos 1870 cara ás estampas, en particular da familia imperial e da influencia occidental na vida xaponesa durante o período Meiji.
Introdución a Occidente
A excepción dos mercadores holandeses que mantiñan relacións comerciais que databan dende os comezos do período Edo, os occidentais non lle prestaron case ningunha atención á arte xaponesa ata mediados do século XIX, e cando o facían en moitas ocasións non eran capaces de distinguilo do resto da arte oriental. O naturalista sueco Carl Peter Thunberg pasou un ano no asentamento comercial holandés Dejima, preto de Nagasaki, e foi un dos primeiros occidentais en coleccionar estampas xaponesas. A exportación de obras ukiyo-e aumentou lentamente dende ese momento, e a comezos do século XIX a colección do mercador holandés Isaac Titsingh chamou a atención dos entendidos na arte de París.
miniatura|left|O pavillón xaponés Satsuma na [[Exposición Universal de 1867|Exposición Universal de 1867 en París. ]]
A chegada a Edo do comodoro estadounidense Matthew Perry en 1853 deu lugar á Convención de Kanagawa no ano 1854, abrindo o Xapón ó mundo exterior tras máis de dous séculos de reclusión, e entre os obxectos que levou de volta consigo ós Estados Unidos estaban varias estampas ukiyo-e. Estas estampas xa se viran en París dende os anos 1830, e nos anos 1850 xa eran numerosas. A súa recepción foi mixta, e aínda cando recibían eloxios, os ukiyo-e considerábanse en xeral inferiores ás obras de arte occidentais que poñían máis énfase na mestría da perspectiva naturalista e na anatomía. A arte xaponesa chamou a atención na Exposición Universal de 1867 en París, pasando a estar de moda en Francia e Inglaterra nos anos 1870 e 1880. As estampas de Hokusai e Hiroshige xogaron un papel destacado na concepción e percepción occidentais da arte xaponesa. No momento da súa introdución en Occidente, a impresión con pranchas de madeira era o medio de produción en masa máis común no Xapón, e os propios xaponeses consideraban que tiña moi pouco valor perdurable.
O estadounidense Ernest Fenollosa foi o primeiro estudoso occidental devoto da cultura xaponesa, levando a cabo un extenso traballo de promoción da arte xaponesa. As obras de Hokusai tiveron un papel prominente na súa exhibición inaugural como primeiro conservador de arte xaponesa no Museo de Belas Artes de Boston, e no ano 1898 realizou a primeira exhibición de ukiyo-e no propio Xapón, na cidade de Toquio. A finais do século XIX a popularidade do ukiyo-e en Occidente elevou os prezos por riba do que moitos coleccionistas podían permitirse, e algúns deles como Degas víronse obrigados a trocar as súas propias pinturas por estampas. Tadamasa Hayashi foi un destacado tratante de arte con base en París, e a súa oficina de Toquio foi responsable da avaliación e exportación de grandes cantidades de estampas ukiyo-e cara a Occidente, algo polo que moitos críticos xaponeses acusárono posteriormente de espoliar o tesouro nacional do Xapón, feito que inicialmente pasou inadvertido no propio Xapón, xa que naquel entón os artistas xaponeses estaban somerxidos na práctica das técnicas de pintura clásicas de Occidente.
A arte xaponesa, e en particular as estampas ukiyo-e, influenciaron á arte occidental dende o tempo dos primeiros impresionistas, incorporando temáticas e técnicas compositivas xaponesas nas súas obras dende os anos 1860. Os papeis pintados en padróns e as alfombras nas pinturas de Manet estaban inspirados polos padróns dos quimonos representados nos ukiyo-e, e Whistler centrou a súa atención nos elementos efémeros da natureza que aparecían nas paisaxes dos ukiyo-e. Van Gogh foi un ávido coleccionista de ukiyo-e, e pintou copias a óleo de estampas de Hiroshige e Eisen. Degas e Cassatt representaron efémeros momentos cotiáns con perspectivas e composicións de inspiración xaponesa. A perspectiva plana do ukiyo-e e as cores non moduladas tiveron unha influencia salientable en deseñadores gráficos e fabricantes de carteis. As litografías de Toulouse-Lautrec demostran un interese non só nas cores planas e formas delineadas do ukiyo-e, senón tamén na súa temática de actores e prostitutas, e asinou gran parte das súas obras coas súas iniciais dentro dun círculo, imitando ós selos das estampas xaponesas. Outros artistas occidentais da época con influencias do ukiyo-e foron Monet, La Farge, Gauguin, e membros de Les Nabis como Bonnard e Vuillard. O compositor francés Claude Debussy inspirouse para algunhas das súas composicións nas estampas de Hokusai e Hiroshige, de forma particular na súa obra La mer de 1905. Algúns poetas imaxistas como Amy Lowell e Ezra Pound tamén atoparon inspiracións nas estampas ukiyo-e. Lowell publicou un libro de poesía titulado Pictures of the Floating World (1919) con temáticas e estilos orientais.
Tradicións dimanantes
miniatura|Pescador [[Kanae Yamamoto, 1904.]] Os cadernos de bosquexos de viaxes convertéronse nun xénero popular a comezos do século XX, xa que o goberno Meiji facía promoción das viaxes dentro do Xapón para que os seus cidadáns coñecesen mellor o país. En 1915 o editor Shōzaburō Watanabe introduciu o termo shin-hanga ("novas estampas") para describir un estilo de estampas publicadas por el que representaban temáticas tradicionais xaponesas e estaban destinadas a audiencias estranxeiras e exclusivas. Algúns dos artistas principais desta época foron Goyō Hashiguchi, alcumado o "Utamaro do período Taishō" pola súa forma de representar mulleres, Shinsui Itō, quen incorporou sensibilidades máis modernas ás imaxes de mulleres, e Hasui Kawase, que produciu paisaxes modernas. Watanabe publicou tamén obras de artistas non xaponeses. Un dos primeiros artistas que obtivo éxito neste ámbito foi o inglés Charles W. Bartlett, cunha serie de estampas de temáticas indias e xaponesas publicadas en 1916. Outros editores seguiron os pasos de Watanabe, e algúns artistas de shin-hanga como Hashiguchi e Hiroshi Yoshida abriron os seus propios estudios de arte para publicar as súas propias obras.
Os artistas do movemento sōsaku-hanga ("estampas creativas") tomaron o control de tódolos aspectos do proceso de impresión de estampas. O deseño, tallado e impresión quedaron baixo as mesmas mans. Kanae Yamamoto, naquel entón estudante da Escola de Belas Artes de Toquio, está considerado como o fundador deste enfoque. No ano 1904 produciu a estampa titulada Pescador utilizando o método de impresión con pranchas de madeira, técnica naquel entón menosprezada polos canónicos das artes xaponesas como anticuada e pola súa asociación coa produción en masa. A fundación da Asociación de Artistas de Pranchas de Madeira Xaponeses no ano 1918 marcou o comezo deste enfoque en forma de movemento artístico. O movemento favoreceu a individualidade dos seus artistas, polo que non tivo un estilo ou temática dominante. As obras deste movemento variaron dende as obras completamente abstractas de Kōshirō Onchi ata as representacións figurativas tradicionais de escenas xaponesas de Un'ichi Hiratsuka. Estes artistas produciron estampas non porque agardasen chegar a unha audiencia masiva, senón como fin creativo en si mesmo, e non restrinxiron os seus medios de impresión ás pranchas de madeira do ukiyo-e tradicional.
Estilo
Unha das características que definen a maioría de estampas ukiyo-e son as liñas grosas, planas e ben definidas. As primeiras estampas eran monocromáticas, e estas liñas eran o único elemento impreso. Aínda coa chegada da cor, estas liñas características continuaron a ser dominantes nos ukiyo-e. Na composición dos ukiyo-e as formas dispóñense en espazos planos, con figuras representadas tipicamente nun só plano de profundidade. As relacións entre o vertical e o horizontal reciben grande atención na pintura, así como outros detalles incluíndo as liñas, formas e padróns. As composicións adoitan ser asimétricas. Nas estampas en cor os contornos da maioría de áreas de cor están finamente definidos, habitualmente pola propia delineación. A estética de zonas planas de cor contrasta coas cores moduladas habituais das tradicións occidentais e con outras tradicións prominentes na arte xaponesa patrocinada polas clases altas, como por exemplo o monocromático sumi-e da pintura zenga ou as cores tonais da escola Kanō de pintura.
Os complexos, coloridos e ostentosos padróns, a preocupación polas modas cambiantes, e as poses e composicións dinámicas no ukiyo-e presentan un destacado contraste con moitos dos conceptos da estética xaponesa tradicional, como por exemplo o wabi-sabi que favorece a sinxeleza, a asimetría e a imperfección, evidenciando o paso do tempo; ou os valores de sutileza, humildade e autocontrol do shibui. O ukiyo-e aproxímase máis a outros conceptos estéticos como pode ser o estilo urbano e atrevido do iki.