cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Częstochowa
Demografía
Evolución demográfica da cidade:
Araki Murashige
Araki Murashige (荒木 村 重), nado en 1535 e finado o 20 de xuño de 1586 foi un samurai do período Sengoku.
Lenda
Existe a lenda que tras ser acusado de traizón o seu señor Nobunaga mandouno chamar; presentouse onde el estaba e como era costume fixo a reverencia cerimonial na entrada pero intuíu o plan de Nobunaga de romperlle o pescozo nese momento, pechando os gardas a fusuma (paneis), e colocou o tessen (abano de ferro) na fenda para impedir o peche. Araki actuou como se nada acontecera e Nobunaga perdonoulle a vida reconciliándose con el.
Eifonso
O topónimo galego Eifonso pode referirse a:
Orne
Orne (61) é un departamento francés que pertence á rexión da Normandía. Debe o seu nome ao río Orne.
Ambulancia, desaparecido na cidade
Ambulancia, desaparecido na cidade (en The Ambulance) é un filme estadounidense escrito e dirixido por Larry Cohen que foi estreado en 1990. Está protagonizado por Eric Roberts, James Earl Jones, Janine Turner, Megan Gallagher, Red Buttons e Eric Braeden.
Estreouse en galego o 13 de maio de 2000 a través da TVG.
Villaldemiro
Villaldemiro é un concello español da provincia de Burgos (Castela e León). A súa poboación é de 76 habitantes (INE 2012).
Soutelinho da Raia
O topónimo Soutelinho da Raia ou Souteliño da Raia pódese referir a:
El asombroso mundo de Borjamari y Pocholo
El asombroso mundo de Borjamari y Pocholo é un filme cómico que protagonizan Santiago Segura e Javier Gutiérrez e que foi estreado no ano 2004.
Gals
Gals é o nome duns satélites de comunicacións rusos. Estaban deseñados para proporcionar servizos de emisión directa a casa para receptores con antenas parabólicas de 60 cm de diámetro ou máis. Os satélites usaban o bus MSS-2500 e tiñan unha masa duns 2500 kg. Os paneis solares proporcionaban ata 2,4 kW de potencia e levaban a bordo tres transpondedores en banda Ku. O corpo dos satélites tiña unhas dimensións de 4,1 x 6,6 m, cunha envergardura dos paneis solares de 21 m. Lanzáronse dous satélites Gals:
Os plans iniciais eran lanzar versións melloradas dos Gals, pero nunca chegaron a levarse a cabo.
El asombroso mundo de Borjamari y Pocholo
Argumento
Trátase de dous irmáns que quedaron estancados nos anos 1980 e levan unha existencia patética no Madrid actual, onde viven na casa dos seus pais.
Borjamari (Santiago Segura) leva polos de Lacoste mentres que Pocholo (Javier Gutiérrez) é partidario das camisas de Ralph Lauren. Adoitan discutir entre eles para saber quen gañaría nun duelo entre o crocodilo de Lacoste e o xinete de Ralph Lauren. Ambos levan zapatos náuticos de Sebago e seguen indo en Vespino á discoteca onde ían de mozos, o Aguacates. Son seareiros do Real Madrid
As aventuras destes dous irmáns desprégase en torno a unha vella relación co seu curmán Pelayo -interpretado por Guillermo Toledo- o cal para vingarse de como o trataban na infancia, failles crer que o grupo Mecano vai reunirse nun concerto sorpresa no Parque Warner de San Martín de la Vega. Borjamari e Pocholo saen de viaxe acompañados de Paloma (Pilar Castro) nun Mazda RX-8, unha odisea durante a cal os tres descobren que teñen mundo interior.
A culminación da película é unha viaxe lisérxica durante a que Borjamari e Pocholo cren presenciar a reaparición de Mecano cantando Aire. Aínda que a experiencia foi produto da súa imaxinación, proporciónalle a felicidade. Finalmente reencóntranse na zapatería Farrutx da rúa Serrano con Paloma, a cal pola súa parte, madurou.
Xogos Olímpicos de 1916
Os Xogos da VI Olimpíada da era moderna nunca se realizaron, por mor da Primeira guerra mundial. Os Xogos íanse celebrar en Berlín, Alemaña.
En maio de 1912, o Comité Olímpico Internacional escolleu Berlín como cidade organizadora dos Xogos da VI Olímpiada, en detrimento de Alexandría e Budapest. Cando se iniciou a Primeira guerra mundial, en 1914 os preparativos dos Xogos non se interromperon, pois non se prevía que a guerra durase anos, mais o prolongamento do conflito tornou imposible a realización do evento.
Monte Medulio
O monte Medulio é o lugar da batalla dos galaicos, cántabros e ástures no ano 22 a. C. contra as lexións de Caio Furnio e Publio Carisio, e onde os últimos guerreiros resistentes se suicidaron durante o sitio.
Historia
miniatura|Paulo Orosio, representado nunha miniatura pertencente ó códice de Saint-Epure. A súa situación xeográfica hoxe en día é aínda controvertida. Segundo algúns sitúase nas montañas do concello de Lena, outros sitúano no Picu Cervera, no Castro Meduales, en Belmonte de Miranda. Aduciuse que fontes clásicas o sitúan preto do Bierzo, preto das minas romanas das Médulas, o cal explicaría a toponimia do lugar. Con todo, Paulo Orosio situábao nas partes máis afastadas da Gallaecia (Praeterea ulteriores Gallaeciae partes, quae montibus siluisque consitae Oceano terminantur) preto do río Miño (Minium flumine inminentem), o que leva a Vicente Risco a descartar esta localización, que considera unha xustificación previa á teoría de Sarmiento relativa a que o antigo Miño era o río Sil, o cal considera pouco probable en favor doutras posibles localizacións como o Monte Medelo, en Santa Cruz de Arrabaldo (sostido por Boán e que tamén conta co argumento da toponimia ao seu favor); Cabeza de Meda (na Baixa Limia, e sostido por Cortés, Cornide e Murguía), os montes Aloia (en Tui) ou Santa Trega, na Guarda (sostido por Adolf Schulten).
Modernos estudos establecen unha hipótese que o situaría nun dos montes da Serra do Courel, o Monte Cido, cuxo topónimo podería provir da voz latina Occidio, (matanza, carnizaría), e no que se poden apreciar os restos dun foxo como o que, segundo os datos de que se dispón, se fixo para cercar o monte e no que se descubriron vestixios romanos como unha aguia imperial de bronce procedente dun estandarte. Segundo André Pena Graña o monte Medulio estaría na xuntanza dos ríos Miño e Sil, nos Peares.
A principal referencia á batalla da que dispoñemos é a de Paulo Orosio:
Segundo cita o historiador romano Floro sobre a batalla:
Segundo o padre Sarmiento e Vicente Risco, uns inxeriron o veleno do teixo, mentres que outros se botaron ao lume dunha inmensa fogueira e outros se deron morte coas súas espadas. Ramón Cabanillas escribiría no seu poema "¡En pé!", pertencente ao seu poemario de 1917 Da terra asoballada:
Avión (medio de transporte)
miniatura|dereita|350px|Un [[F-15 Eagle|F-15 e un F-22]] Avión (do francés avion, e este como forma aumentativa do latín avis, ave), tamén denominado aeroplano, é un aerodino de á fixa, ou aeronave máis pesada có aire, provisto de ás e un corpo de carga capaz de voar, propulsado sempre por un ou máis motores. Os aeroplanos inclúen aos monoplanos, biplanos e triplanos.
No caso de non ter motor trataríase dun planador e no caso dos que superan a velocidade do son denomínanse avións supersónicos.
Adoitan clasificarse en avións civís (que poden ser de carga, transporte de pasaxeiros, adestramento, sanitarios, contra incendios etc.) e avións militares (carga, transporte de tropas, cazas, bombardeiros, de recoñecemento ou de espreita, de reabastecemento en voo etc.).
O seu principio de funcionamento baséase na forza aerodinámica que actúa sobre as ás, facendo que a mesma produza unha sustentación. Esta orixínase na diferenza de presións entre a parte superior e inferior da á, producida pola súa forma especial.
Historia
miniatura|Voo dos [[irmáns Wright.]]
O soño de voar remontase á prehistoria. Moitas lendas e mitos da antigüidade relatan historias de voos como o caso grego do voo de Ícaro. Leonardo da Vinci, entre outros inventores visionarios, deseñou un avión, no século XV. Co primeiro voo realizado polo ser humano (Francois Pilatre de Rozier e François d'Arlandes) nun aparato máis livián có aire, un globo, o maior desafío pasou a ser a construción dunha máquina máis pesada có aire, capaz de erguer o voo polos seus propios medios.
Anos de investigacións por moitas persoas ansiosas de acadar esa proeza, xeraron resultados débiles e lentos, pero continuados. O 28 de agosto do 1883, John J. Montgomery foi a primeira persoa en realizar un voo controlado nunha máquina máis pesada có aire, un planador. Outros aviadores que fixeron voos semellantes naquela época foron Otto Lilienthal, Percy Pilcher e Octave Chanute.
Sir George Cayley, o descubridor da aerodinámica, xa construía e facía voar prototipos de aeronaves de á fixa dende 1803, e acadou construír un xeitoso planador con capacidade para transportar pasaxeiros no 1853, aínda que por mor a que non posuía motores non podía ser cualificado de avión.
O primeiro avión propiamente dito foi creado por Clément Ader, que o 9 de outubro do 1890 consegue engalar e voar 50 metros coa súa Éole, pero o avión queda estragado ó esnafrarse. Posteriormente repite a fazaña co Avión II que voa 200 metros no 1892 e o Avión III que no 1897 voa unha distancia de máis de 300 metros. O voo do Éole foi o primeiro voo autopropulsado da historia da humanidade, e é considerado como a data de inicio da aviación en Europa, aínda que non en América.
Os irmáns Wright estudaron minuciosamente canto se sabía ata entón sobre aeronáutica, chegando as súas propias conclusións. Os irmáns Wright comezaron os seus experimentos con planadores no 1900, pero é o 17 de decembro do 1903 cando rematan a construción do seu primeiro avión con motor de gasolina de catro cilindros e 12 cabalos de vapor. Pilotado por Orville e avanzando sobre raíles, elevouse tres metros e tras cabecear percorreu aproximadamente 30 metros en 12 segundos, caendo despois a terra, segundo versión dos propios interesados e das súas "testemuñas oculares".
Críticos dos irmáns afirman que este voo non tivo testemuñas considerábeis (catro salvavidas e un rapaz), dado o illamento no que foron realizadas as probas. Outro factor que desmerece tal proeza foi o emprego dunha catapulta, para a engalaxe da nave creada polos irmáns, o Flyer.
No 1905, os Wright percorreron 25 millas, voando durante 30 minutos sen tocar terra. Outros inventores como Henri Farman, melloraron o invento dos irmáns Wright. miniatura|esquerda|220px|O [[Antonov An-225, o avión máis grande xamais construído]] De feito, Santos Dumont foi realmente a primeira persoa en realizar un voo nunha aeronave máis pesada có aire por medios propios, xa que o Kitty Hawk dos irmáns Wright só deixou a necesidade da catapulta no 1908. Realizado en París, Francia o 12 de novembro do 1906, non soamente foi ben testemuñado por locais e pola prensa, tamén por varios aviadores e autoridades.
A pesar desas evidencias documentadas na prensa da época, Santos Dumont é considerado como o creador da aviación moderna soamente no Brasil, e, en menor escala, en Francia e Portugal, sendo un asunto moi controvertido ata hoxe.
No 1911 aparece o primeiro hidroavión grazas ó estadounidense Glen H. Curtiss e no 1913 o primeiro cuadrimotor, o "Le Grand", deseñado polo ruso Igor Sikorski.
Este avión só realizou un voo, no cal Howard Hughes foi o piloto. Este avión non sucou máis os aires por mor ó éxito que tiña a recentemente inventada propulsión a reacción, tendo en conta que o Spoose Goose voaba grazas a oito hélices. Actualmente o avión máis grande do mundo é o Antonov An-225 Mriya, construído na Unión Soviética no 1988. Este avión considerase unha reliquia porque só se fabricou un por mor da caída da Unión Soviética.
Estrutura
As ás son 2 superficies que lle brindan sustentación ó avión debido ó efecto aerodinámico, provocado pola curvatura das mesmas, que fai que o aire pase ó redor cun fluxo maior por riba e con fluxo menor na parte de abaixo mantendo sustentado no aire ó avión e contrarrestando a acción da gravidade. En determinadas partes dun voo varían debido ó emprego das superficies de control que se atopan nas ás: os flaps, os aleróns, os spoilers e os slats. Todas elas son partes móbiles que provocan distintos efectos no curso do voo. Os flaps e aleróns son extensións da á que permanecen en posición horizontal en conxunto có resto da á ata ser requiridas para unha manobra, na cal, se percorren cara ó exterior da á e quedan inclinadas verticalmente a un determinado ángulo. Isto provoca unha reacción na aerodinámica da á e interrompe o curso do aire sobre esta e o curso da saída de gases propulsores dos motores, provocando con isto unha diminución na sustentación e na velocidade, sendo empregadas principalmente para efectos dos flaps. Os aleróns son igualmente extensións que serven de apoio na función dos flaps e que tamén se empregan para as manobras de xiro e inclinación no aire, xa que cando unha de elas é posta en posición totalmente oposta á outra (é dicir, que unha de elas sobe e a outra baixa), inclinando a aeronave, algo de grande utilidade para poder virar suavemente. Os spoilers son superficies unidas á parte superior da á, que se abren cara arriba para frear con maior forza ó avión nas aterraxes e zonas de turbulencia, ventos cruzados, outro tipo de fenómenos atmosféricos e dun estado do tempo crítico que afecte as condicións de seguridade do voo. Nestas tamén se empregan os compartimentos de combustible (Turbosina) e de almacenamento dos trens de aterraxe e os soportes dos motores na maioría dos casos.
Hai varios tipos de ás para os avións:
Son todas aquelas partes móbiles do avión que ó ser empregadas trocándoas de posición, provocarán un efecto aerodinámico que alterara o curso do voo e terán a seguridade dun control correcto da aeronave, a saber.
Son 2 aletas máis pequenas cás ás, situadas en posición horizontal (xeralmente na parte traseira do avión), no empeñaxe e en distintas posicións e formas dependendo do deseño, as cales bríndanlle estabilidade e que apoian na engalaxe e aterraxe. Nos mesmos atópanse unhas superficies de control moi importantes que son os elevadores (ou tamén chamados temóns de profundidade) cós cales controlase a altitude do voo mediante o ascenso e descenso destas superficies, que inclinarán o avión cara adiante ou atrás, é dicir, o avión subirá ou baixara a determinada altitude e estará en determinada posición con respecto á horizonte. A este efecto chamáselle elevación ou descenso
É/Son unha(s) aleta(s) que se atopa(n) en posición vertical na parte traseira da fuselaxe (xeralmente na parte superior). O seu número e forma deben ser determinadas por cálculos aeronáuticos segundo os requirimentos aerodinámicos e de deseño, que lle brinda estabilidade ó avión. Neste atópase unha superficie de control moi importante, o temón de dirección, có cal se ten controlado o curso do voo mediante o movemento cara a un lado ou outro desta superficie, xirando cara o lado determinado sobre o seu propio eixo por mor a efectos aerodinámicos. Este efecto denominase cabeceo.
Son os motores que ten o avión para obter a propulsión que require para seguir un curso frontal, contrarrestando o efecto do vento en contra, o cal opón resistencia e empuxaríao cara atrás. Estes motores son previamente analizados pola construtora e despois instalados no avión se cumpren cós requirimentos do avión en cuanto a potencia P=T/t, emprego de combustíbel, custo de operación e mantemento, resistencia, calidade, autonomía etc; todo isto brinda características e un grande apoio para levar a cabo a misión que lle corresponde a cada tipo de aeronave dun xeito eficiente.
Os trens de aterraxe son uns dispositivos móbiles e almacenábeis da aeronave útiles para evitar que a parte inferior teña contacto coa superficie terrestre, evitando severos danos na estrutura e axudando á aeronave a ter mobilidade en terra e poder desprazarse na mesma. Existen varios tipos de trens de aterraxe, pero o máis empregado na actualidade é o de triciclo, é dicir, 3 trens, un na parte dianteira e 2 nas ás e parte da parte inferior da fuselaxe. O número de trens obtense tendo en conta o peso da aeronave (tanto baleira como chea), a cantidade de tracción que isto xera, e a resistencia dos trens. Isto influirá tamén no número de lamias que se requiran.
En si son partes cilíndricas que albergan moitos circuítos que son controlados polo sistema hidráulico para o momento en que precisan empregarse, luces de aproximación, os sistemas de freado de terra e as lamias. Durante a estancia en terra, os trens atópanse en posición vertical e despois de engalar son almacenados en compartimentos dentro da á e parte da fuselaxe protexidos polas tapas dos mesmos que pasan a formar parte da aeronave, xa que se os trens permaneceran en posición vertical, restaríanlle aerodinámica ó avión, reducindo o alcance de velocidade e provocando maior emprego de combustíbeis. Non tódolos avións teñen a capacidade de almacenar os seus trens, pero isto provoca o anteriormente mencionado.
Son dispositivos electrónicos desenvoltos coa aviónica que permiten ó piloto ter coñecemento do estado xeral das partes do avión durante o voo, as condicións meteorolóxicas, o curso programado do voo e diversos sistemas que controlarán as superficies de control para dirixir e manter un voo correcto e seguro. Entre eles: o horizonte artificial, o radar, o GPS, o piloto-automático, os controis de motores, os aceleradores, a panca e os pedais de dirección etc.
Historia do pensamento evolucionista
miniatura|dereita|300px|A [[árbore da vida do libro de Ernst Haeckel A evolución do home (1879) ilustra da visión que se tiña no século XIX da evolución como proceso progresivo que conduce ao home. ]]
A historia do pensamento evolucionista trata das distintas concepcións que houbo sobre o cambio das especies biolóxicas co paso do tempo, as cales teñen as súas raíces na antigüidade, nas ideas dos antigos gregos, romanos, e chineses e na ciencia medieval islámica. Co comezo da moderna taxonomía biolóxica a finais do século XVII, o pensamento evolucionista occidental estivo influenciado por dúas ideas opostas: o esencialismo, a crenza de que cada especie ten características esenciais que son inalterables, un concepto que se desenvolvera a partir da metafísica aristotélica medieval, e que concorda moi ben coa teoloxía natural; e o desenvolvemento dun novo enfoque antiaristotélico da ciencia moderna, xa que a medida que avanzaba a Ilustración, estendeuse a cosmoloxía evolucionista e a filosofía mecánica das ciencias físicas á historia natural.
Os naturalistas empezaron a interesarse pola variabilidade das especies, e o xurdimento da paleontoloxía e o seu concepto de extinción minou as visións tradicionais da natureza. A inicios do século XIX Jean-Baptiste Lamarck propuxo a súa teoría da transmutación das especies, a primeira teoría completa sobre evolución. Pero moitos naturalistas da época seguían sendo fixistas, é dicir consideraban que as especies eran fixas e inmutables. En 1858 Charles Darwin e Alfred Russel Wallace publicaron unha nova teoría evolutiva, explicada en detalle no libro de Darwin A orixe das especies, publicado en 1859. A diferenza de Lamarck, Darwin propuxo a ascendencia común e a ramificación da árbore da vida, que significaban que dúas especies distintas podían ter un antepasado común. Darwin baseou esta teoría na idea de selección natural, a cal sintetizaba un amplo conxunto de probas desde a gandería, a bioxeografía, a xeoloxía, a morfoloxía e embrioloxía.
O debate sobre os traballos de Darwin levou a unha rápida aceptación do concepto xeral de evolución, pero o mecanismo específico que el propuxera, a selección natural, non foi amplamente aceptado ata que foi revitalizado polos descubrimentos en bioloxía que ocorreron durante as décadas de 1920 a 1940. Antes dese período a maioría dos biólogos consideraban que eran outros factores os responsables da evolución. Propuxéronse alternativas á selección natural durante a chamada "eclipse do darwinismo" (entre 1880 e 1920), como a herdanza dos caracteres adquiridos (neolamarckismo), un impulso innato ao cambio (ortoxénese) e grandes e súbitas mutacións (saltacionismo). A xenética mendeliana, baseada nunha serie de experimentos realizados por Gregor Mendel no século XIX con distintas variedades de chícharos e redescuberta en 1900, foi integrada xunto coa selección natural por Ronald Fisher durante o período das décadas de 1910 a 1930 na teoría cromosómica da herdanza, e xunto con J. B. S. Haldane e Sewall Wright fundou a nova disciplina da xenética de poboacións. Durante as décadas de 1930 e 1940 a xenética de poboacións integrouse noutras ramas da bioloxía, orixinando unha teoría da evolución amplamente aplicable que comprende gran parte dos coñecementos biolóxicos, e que se denomina síntese evolutiva moderna.
Despois do establecemento da bioloxía evolutiva, os estudos das mutacións e a diversidade xenética en poboacións naturais, combinada coa bioxeografía e a sistemática, orixinaron modelos de evolución causais e matemáticos sofisticados. A paleontoloxía e a anatomía comparada pemitiron reconstrucións máis detalladas da historia evolutiva da vida. Despois do xurdimento da xenética molecular na década de 1950, desenvolvéronse os campos da evolución molecular, baseados en secuencias de proteínas e probas inmunolóxicas, e posteriormente incorporáronse estudos de ARN e ADN. A visión da evolución centrada nos xenes apareceu na década de 1960, seguida da teoría neutralista da evolución molecular, suscitando debates sobre o adaptacionismo, a unidade de selección e a importancia relativa da deriva xenética fronte á selección natural como causas da evolución. Ao final do século XX, a secuenciación do ADN permitiu o nacemento da filoxenia molecular e a reorganización da árbore da vida no sistema de tres dominios feita por Carl Woese. Ademais, os factores recentemente recoñecidos da simbioxénese e a transferencia horizontal de xenes introduciron aínda máis complexidade na teoría evolutiva. Os descubrimentos da bioloxía evolutiva fixeron un significativo impacto non só nas ramas tradicionais da bioloxía, senón tamén noutras disciplinas académicas, coma por exemplo na antropoloxía e na psicoloxía, e sobre a sociedade en xeral.
Gregos
As propostas de que un tipo de animal, incluso os humanos, podían descender doutro tipo de animais remóntanse aos primeiros filósofos gregos presocráticos. Anaximandro de Mileto propuxo que os primeiros animais vivían na auga, durante a fase húmida do pasado da Terra, e que os primeiros antepasados da humanidade que vivían en terra deberon ter nacido na auga, e só pasaban parte da súa vida en terra. Tamén argumentou que os primeiros humanos coa forma que coñecemos hoxe deberon ser fillos dun diferente tipo de animal, porque o home necesita uns coidados prolongados para vivir. Empédocles argumentou que o que chamamos nacemento e morte nos animais son simplemente a mestura e separación dos elementos que causan as incontables "tribos de cousas mortais." Os primeiros animais e plantas eran como partes disxuntas dos que vemos hoxe, algúns dos cales sobreviviron uníndose en diferentes combinacións, e despois entremesturáronse, e sempre que "cada cousa resultase no que sería se fose feita a mantenta, alí as criaturas sobrevivían, ao seren accidentalmente compostas nun modo adecuado." Outros filósofos que foron máis influentes na Idade Media, incluíndo a Platón, Aristóteles e membros da escola de filósofos estoicos, crían que as especies de todas as cousas, non só das cousas vivas, foran fixadas por deseño divino.
miniatura|esquerda|[[Platón (esquerda) e Aristóteles (dereita), un detalle do cadro A escola de Atenas (1509–1511) de Rafael.]]
Platón foi denominado polo biólogo Ernst Mayr "o grande antiheroe do evolucionismo," porque promoveu a crenza no esencialismo, que tamén se refire á teoría das formas. Esta teoría sostén que cada tipo natural de obxectos no mundo observable é unha manifestación imperfecta da forma ou "especie" ideal, que define ese tipo. No seu Timeo, por exemplo, Platón fai que un personaxe conte unha historia na que o Demiúrgo crea o cosmos e todo o que hai nel porque, sendo bo, e, por tanto, "... libre de envexas, El desexaba que todas as cousas deberían ser como El mesmo, como podían ser." O creador creou todas as concibibles formas de vida, xa que "... sen elas o universo estará incompleto, pois non conterá cada tipo de animal que debería conter, se é que ten que ser perfecto." Este "principio de plenitude" (a idea de que todas as potenciais formas de vida son esenciais para unha perfecta creación) influíu grandemente no pensamento cristián. Porén, algúns historiadores da ciencia cuestionaron o peso da influencia que tivo o esencialismo de Platón na filosofía natural ao indicaren que moitos filósofos posteriores a Platón crían que as especies terían a capacidade de transformación, e que a idea de que as especies biolóxicas eran fixas e posuían características esencialmente invariables non adquiriu importancia ata o comezo da taxonomía biolóxica nos séculos XVII e XVIII.
Aristóteles, o filósofo grego máis influente en Europa na Idade Media, fora discípulo de Platón, e é tamén un dos primeiros historiadores naturais cuxo traballo foi conservado en detalle. Os seus escritos sobre bioloxía foron o resultado da súa investigación na historia natural na illa de Lesbos, e sobreviviron en forma de catro libros, xeralmente coñecidos polos seus títulos en latín, De anima (Sobre a alma), Historia animalium (Historia dos animais), De generatione animalium (A xeración dos animais) e De partibus animalium (As partes dos animais). Os traballos de Aristóteles conteñen algunhas observacións e interpretacións singularmente sagaces (xunto con variados mitos e erros) que reflicten o desigual estado dos coñecementos do seu tempo. Porén, para Charles Singer, "Nada é máis salientable que os esforzos de Aristóteles de [mostrar] as relacións das cousas vivas como unha scala naturae." Esta scala naturae, descrita en Historia animalium, clasificaba os organismos en relación a unha "Escada da vida" xerárquica ou "gran cadea de seres", situándoos segundo a súa complexidade de estrutura e función, e os organismos que mostraban maior vitalidade e capacidade de moverse eran descritos como "organismos superiores". Aristóteles cría que as características dos organismos vivos mostraban claramente que debían ter o que el chamaba unha causa final, é dicir, que foran deseñados cun propósito. Rexeitaba explicitamente a visión de Empédocles de que as criaturas vivas puideran terse orixinado por casualidade.
Outros filósofos gregos, como Zenón de Citio, o fundador da escola estoica de filosofía, estaban de acordo con Aristóteles e outros filósofos anteriores en que a natureza mostraba claras evidencias de estar deseñada cun propósito; esta visión coñécese como teleoloxía. O filósofo romano estoico Cicerón escribiu que Zenón era coñecido por manter a idea, que é central na física estoica, de que a natureza está principalmente "dirixida e concentrada...para asegurar para o mundo...a estrutura máis axeitada para a supervivencia."
Epicuro anticipou a idea da selección natural. O filósofo romano e atomista Lucrecio explicou estas ideas no seu poema De rerum natura (Sobre a natureza das cousas). No sistema epicúreo, asumíase que moitas especies foran xeradas de forma espontánea por Gaia no pasado, pero que só sobreviviran as formas máis funcionais para ter descendencia. Os epicúreos non parece que anticipasen unha teoría completa da evolución como se coñece agora e parece que postulaban eventos abioxenéticos separados para cada especie en vez de postular un só evento abioxenético acoplado coa diferenciación das especies co tempo a partir dun só (ou un pequeno número de) organismos parentais orixinadores.
Os romanos
O poema de Lucrecio De rerum natura proporciona a mellor explicación que chegou aos nosos días das ideas dos filósofos epicúreos gregos. Describe o desenvolvemento do cosmos, a Terra, as cousas vivas e a sociedade humana por medio de mecanismos puramente naturalistas, sen facer referencia a ningunha intervención sobrenatural. De rerum natura influiría nas especulacións cosmolóxicas e evolutivas dos filósofos e científicos durante e despois do Renacemento. Esta visión estaba en forte contradición coas dos filósofos romanos da escola estoica como Cicerón, Séneca o Novo e Plinio o Vello, que tiñan unhas ideas fortemente teleolóxicas o mundo natural que influenciaron á teoloxía cristiá. Cicerón indicou que a visión estoica e peripatética (aristotélica) da natureza como unha axencia preocupada basicamente en producir a vida "máis axeitada para a supervivencia" era considerada cousa segura entre a elite helenística.
Agostiño de Hipona
Na mesma liña do pensamento grego inicial, o bispo e teólogo do século IV Agostiño de Hipona escribiu que a historia da creación do libro do Xénese non debería lerse literalmente. No seu libro De Genesi ad litteram (Sobre o significado literal do Xénese), indicou que nalgúns casos poden orixinarse novas criaturas pola "descomposición" de formas de vida iniciais. Para Agustiño, "as plantas, aves e vida animal non son perfectas ... senón creadas nun estado de potencialidade", a diferenza do que el considera as formas teoloxicamente perfectas dos anxos, o firmamento e a alma humana. A idea de Agostiño é "que as formas de vida se transformaron lentamente co tempo" o que lle deu pé ao padre Giuseppe Tanzella-Nitti, profesor de teoloxía na Universidade Pontificia da Santa Cruz de Roma, a dicir que Agostiño suxerira unha forma de evolución.
Henry Fairfield Osborn escribiu o seguinte en From the Greeks to Darwin, publicado en 1894:
En A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom, publicado en 1896, Andrew Dickson White escribiu sobre os intentos de Agostiño de preservar este enfoque evolutivo da creación como segue:
En De Genesi contra Manichæos de Agostiño, dise sobre o Xénese: "Supoñer que Deus formou o home do po con mans corporais é moi infantil. ...Deus nin formou ao home con mans corporais nin botou o alento sobre el con gorxa e beizos." Agostiño suxeriu noutro traballo a súa teoría do desenvolvemento final dos insectos a partir da prea, e a adopción da vella emanación ou teoría da evolución, mostrando que "certos animais moi pequenos puideron non ser creados nos quinto e sesto días, senón que puideron orixinarse posteriormente da materia en putrefacción." Referíndose á obra de Agostiño De Trinitate (Sobre a Trindade), White escribiu que Agostiño "...desenvolveu con detalle unha visión de que na creación de seres vivos había algo similar a un crecemento, que Deus é o autor final, pero actúa a través de causas secndarias; e finalmente argumenta que certas substancias foron dotadas por Deus co poder de producir certas clases de plantas e animais."
A filosofía islámica e a loita pola existencia
miniatura|Unha páxina do [[Kitāb al-Hayawān (Libro dos animais) de al-Jāḥiẓ.]] Aínda que as ideas evolutivas dos gregos e romanos se extinguiron en Europa despois da caída do Imperio Romano, non se perderon entre os filósofos e científicos islámicos. Na Idade de ouro islámica entre os séculos VIII e XIII, os filósofos exploraron ideas sobre a historia natural. Estas ideas incluían a transmutación do non vivo en vivo: "de minerais a plantas, de plantas a animais e de animais a homes."
No mundo medieval islámico, o erudito al-Jāḥiẓ escribiu o seu Libro dos animais no século IX. Conway Zirkle, escribindo sobre a historia da selección natural en 1941, dixo que un fragmento da súa obra era a única pasaxe relevante sobre o tema que encontrara sobre un erudito árabe. El proporcionou unha cita que describe a loita pola existencia, citando unha tradución en castelán do seu traballo: "A rata sae a procurar a súa comida, e é enxeñosa para conseguila, pois come todos os animais inferiores a ela en forza," e á súa vez, "ten que evitar os paxaros e serpes de presa, que a buscan para devorala" e son máis fortes que a rata. Os mosquitos "coñecen instintivamente que o sangue é a cousa que os fai vivir" e cando ven un animal, "saben que a pel foi fabricada para servirlles como alimento." Á súa vez, as moscas cazan ao mosquito "o cal é o alimento do que máis gustan", e os predadores comen as moscas. "Todos os animais, en resumo, non poden existir sen alimento, nin pode o animal cazador escapar de se cazado á súa vez. Cada animal feble devora aos que son máis febles ca el. Os animais fortes non poden escapar de ser devorados por outros animais máis fortes ca eles. E nese sentido, o home non difire dos animais, algúns con respecto aos outros, aínda que eles non chegan aos mesmos extremos. En resumo, Deus dispuxo a algúns seres humanos como a causa da vida doutros, e igualmente, dispuxo os últimos como a causa da morte dos primeiros." Al-Jāḥiẓ tamén escribiu descricións da cadea trófica.
Algúns dos pensamentos de Ibn Khaldūn, segundo algúns comentaristas, anticipan a teoría biolóxica da evolución. En 1377, Ibn Khaldūn escribiu o Muqaddimah no cal afirmaba que os humanos se desenvolveran a partir do "mundo dos monos", nun proceso polo cal as "especies se fan máis numerosas" No capítulo 1 escribe: "Este mundo con todas as cousas creadas nel ten unha certa orde e sólida construción. Mostra nexos entre causas e cousas causadas, combinacións dalgunhas partes da creación con outras e transformacións dalgunhas cousas existentes noutras, nun patrón que é destacable e interminable."
O Muqaddimah tamén indica no capítulo 6:
Nasīr al-Dīn Tūsī
Tui, na súa obra Akhlaq-i-Nasri, presentou unha teoría básica da evolución das especies case 600 nos antes de que nacese Charles Darwin. Empeza a súa teoría da evolución co universo inicialmente constituído por elementos iguais e similares. Segundo Tusi, empezaron a aparecer contradicións internas, e como resultado, algunhas substancias empezaron a desenvolverse máis rápido e de forma diferente doutras substancias. Despois explica como evolucionaron os elementos en minerais, despois en plantas, despois en animais e finalmente nos humanos. Tusi continua explicando como a variabilidade hereditaria era un importante factor da evolución biolóxica das cousas vivas:
Tusi discute como os organismos poden adaptarse ao seu ambiente:
Rubiás, Ramirás
Santiago de Rubiás é unha parroquia do concello de Ramirás na comarca da Terra de Celanova, na provincia de Ourense. No ano 2007 tiña 117 habitantes, deles 53 eran homes e 64 eran mulleres, o que supón unha diminución de 3 habitantes en relación ao ano anterior, 2006.
Historia do pensamento evolucionista
Nasīr al-Dīn Tūsī
Tusi recoñece tres tipos de cousas vivas: plantas, animais e humanos. Escribiu o seguinte:
Tusi despois explica como evolucionaron os humanos a partir dos animais avanzados:
A Costa de Santa Marta, Santa Marta de Babío, Bergondo
A Costa de Santa Marta é un lugar da parroquia de Santa Marta de Babío no concello coruñés de Bergondo na comarca da Coruña. Tiña 29 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE,, dos cales 14 eran homes e 15 eran mulleres.
Historia do pensamento evolucionista
A filosofía cristiá e a gran cadea de seres
Neste sistema cada cousa que existía podía ser situada por orde, desde o "máis baixo" ao "máis alto", situando o Inferno no fondo e a Deus na cúspide; por debaixo de Deus, había unha xerarquía anxélica marcada polas órbitas dos planetas, a raza humana estaba nunha posición intermedia, e os vermes eran os animais máis inferiores. Conforme o universo foi finalmente perfecto, a gran cadea de seres foi tamén perfecta. Non había elos baleiros na cadea, e ningún elo estaba representado por máis dunha especie. Por tanto, ningunha especie puido nunca moverse dunha posición a outra. Así, nesta visión cristianizada do universo perfecto de Platón, as especies nunca podían cambiar, senón que permanecían para sempre fixadas, de acordo co libro do Xénese. Que os humanos esquecesen a súa posición era considerado pecaminoso, tanto se se comportaban como animais inferiores ou aspiraban a unha posición máis alta da que lle foi dada polo Creador.
As criaturas situadas en banzos adxacentes esperábase que se parecesen moito, unha idea expresada no dito: natura non facit saltum ("a natureza non dá saltos"). Este concepto básico da gran cadea de seres influíu grandemente no pensamento da civilización occidental durante séculos. Formou parte do argumento do deseño presentado pola teoloxía natural. Como sistema de clasificación, converteuse no maior principio organizador e fundamento da ciencia emerxente da bioloxía nos séculos XVII e XVIII.
Tomé de Aquino e a creación e os procesos naturais
Aínda que o desenvolvemento da gran cadea de seres e o argumento do deseño dos teólogos cristiáns contribuíu á visión de que o mundo natural se axustaba a unha xerarquía deseñada inmutable, algúns teólogos estaban máis abertos á posibilidade de que o mundo puidese terse desenvolvido por medio de procesos naturais. Tomé de Aquino aínda foi máis lonxe que Agostiño de Hipona argumentando que os textos das escrituras do Xénese non deberían ser interpretados dun modo literal que entrase en conflito ou restrinxise o que aprenderan os filósofos naturais sobre os traballos do mundo natural. El sentía que a autonomía da natureza era un signo da bondade de Deus e de que non había conflito entre o concepto dun universo creado pola divindade e a idea de que o universo podía evolucionar co tempo por medio de mecanismos naturais. Porén, Tomé de Aquino opoñíase ás visións dos que como o antigo filósofo grego Empédocles sostiñan que tales procesos naturais mostraban que o universo puido terse desenvolvido sen un propósito subxacente. Contrariamente a isto, el sostiña que: "Por tanto, está claro que a natureza é só un certo tipo de arte, é dicir, a arte divina, impresa nas cousas, pola cal estas cousas se moven ata un determinado fin. É como se un construtor de barcos puidese darlle ás madeiras aquilo polo cal se moverían soas para darlle forma a un barco."
Renacemento e Ilustración
miniatura|[[Pierre Belon comparou os esqueletos dos humanos (esquerda) e aves (dereita) na súa L'Histoire de la nature des oyseaux (A historia da natureza das aves) (1555)]]
Na primeira metade do século XVII, a filosofía mecánica de René Descartes favoreceu o uso da metáfora do universo considerado como unha máquina, un concepto que acabaría por caracterizar a revolución científica. Entre 1650 e 1800, algúns naturalistas, como Benoît de Maillet, presentaron teorías que mantiñan que o universo, a Terra e a vida, se desenvolvera macanicamente, sen unha guía divina. En contraste con isto, moitas teorías contemporáneas da evolución, como as de Gottfried Leibniz e Johann Gottfried Herder, consideraban a evolución como un proceso fundamentalmente espiritual. En 1751, Pierre Louis Maupertuis deu un xiro a unha formulación máis materialista. Escribiu sobre as modificacións naturais que ocorren durante a reprodución e se acumulan no decurso de moitas xeracións, orixinando razas e mesmo novas especies, unha descrición que anticipaba en xeral o concepto da selección natural.
As ideas de Maupertuis estaban en oposición á influencia dos primeiros taxonomistas como John Ray. A finais do século XVII, Ray dera a primeira definición formal de especie biolóxica, que describiu como caracterizada por características inmutables esenciais, e afirmou que a semente dunha especie nunca podería dar lugar a outra. As ideas de Ray e outros taxonomistas do século XVII estaban influenciados pola teoloxía natural e o argumento do deseño.
A palabra evolución foi utilizada inicialmente para referirse ao desenvolvemento embriolóxico; o seu primeiro uso en relación co desenvolvemento das especies foi en 1762, cando a usou Charles Bonnet para o seu concepto de "preformación", no cal as femias portaban unha forma en miniatura das futuras xeracións. O termo adquiriu gradualmente un significado máis xeral de crecemento ou desenvolvemento progresivo.
Posteriormente no século XVIII, o filósofo francés Georges-Louis Leclerc, conde de Buffon, un dos naturalistas líderes do seu tempo, suxeriu que o que a maioría da xente chamaba especies eran realmente só variedades ben marcadas, modificadas a partir dunha forma natural por factores ambientais. Por exemplo, cría que os leóns, tigres, leopardos e gatos domésticos poderían ter todos un antepasado común. Ademais, especulou que as aproximadamente 200 especies de mamíferos coñecidos entón descenderan de só 38 formas animais orixinais. As ideas evolutivas de Buffon eran limitadas; el cría que cada unha das formas orixinais se orixinaran por xeración espontánea e que cada unha tomaba a súa forma por medio de "moldes internos" que limitaban a cantidade de cambio. Os traballos de Buffon, Histoire naturelle (1749–1789) e Époques de la nature (1778), contiñan teorías ben desenvolvidas sobre unha orixe completamente materialista da Terra e as súas ideas que cuestionaban o carácter fixo das especies, foron extremadamente influentes. Outro filósofo francés, Denis Diderot, tamén escribiu que as cousas vivas puideron orixinarse inicialmente por xeración espontánea, e que as especies estaban sempre cambiando por medio dun proceso constante de experimentos dos que se orixinaron novas formas e sobrevivían ou non por ensaio e erro; unha idea que pode ser considerada unha anticipación parcial da selección natural. Entre 1767 e 1792, James Burnett, Lord Monboddo, incluíu nos seus escritos non só o concepto de que o home descendera dos primates, senón tamén que, en resposta ao ambiente, as criaturas atoparan métodos de transformar as súas características ao longo de grandes intervalos de tempo. O avó de Charles Darwin, Erasmus Darwin, publicou o libro Zoonomia (1794–1796) no que suxería que "todos os animais de sangue quente se orixinaron a partir dun filamento vivo." No seu poema Temple of Nature (1803), describiu a orixe da vida a partir de diminutos organismos que vivían no barro ata producir toda a súa moderna diversidade.
Paleontoloxía e xeoloxía
miniatura|esquerda|Diagrama da [[escala de tempo xeolóxico do libro Palæontology (1861) de Richard Owen mostrando a aparición dos principais tipos de animais ]] En 1796, Georges Cuvier publicou os ses descubrimentos sobre as diferenzas entre os elefantes vivos e os encontrados no rexistro fósil. A súa análise identificou mamuts e mastodontes como especies diferentes, e diferentes de calquera animal vivo, e acabou definitivamente cun longo debate sobre se unha especie podía extinguirse. En 1788, James Hutton describiu os procesos xeolóxicos graduais que operaban continuamente desde un tempo insondable ou profundo (deep time). Na década de 1790, William Smith empezou a ordenación dos estratos ao examinar fósiles nas capas mentres traballaba no seu mapa xeolóxico de Inglaterra. Independentemente, en 1811, Cuvier e Alexandre Brongniart publicaron un influente estudo da historia xeolóxica da rexión de París, baseado na sucesión estratigráfica de capas de rochas. Estes traballos axudaron a establecer a antigüidade da Terra. Cuvier avogaba polo catastrofismo para explicar os patróns de extinción e a sucesión de faunas revelados polo rexistro fósil.
O coñecemento do rexistro fósil continuou avanzando rapidamente durante as primeiras décadas do século XIX. Na década de 1840, os perfís da escala de tempo xeolóxica empezaban a estar claros, e en 1841 John Phillips deulle nome a tres grandes eras, baseadas na fauna predominante de cada unha: o Paleozoico, dominado por invertebrados mariños e peixes, o Mesozoico, a idade dos réptiles, e o actual Cenozoico era dos mamíferos. Esta imaxe progresiva da historia da vida era aceptada mesmo polos conservadores xeólogos ingleses como Adam Sedgwick e William Buckland; porén, igual que Cuvier, eles atribuían a progresión a episodios catastróficos repetidos de extinción seguidos de novos episodios de creación. A diferenza de Cuvier, Buckland e algúns outros partidarios da teoloxía natural entre os xeólogos británicos fixeron esforzos por ligar explicitamente o último episodio catastrófico proposto por Cuvier co diluvio bíblico.
Desde 1830 a 1833, o xeólogo Charles Lyell publicou o seu traballo en varios volumes Principles of Geology, construído sobre as ideas de Hutton, que avogaba por unha alternativa uniformitarista da teoría catastrófica da xeoloxía. Lyell afirmaba que, as características xeolóxicas da Terra, en vez de seren o produto de eventos cataclísmicos (e posiblemente sobrenaturais), explícanse mellor como resultado das mesmas forzas xeolóxicas graduais que podemos observar no presente, pero que actúan ao longo de períodos de tempo enormemente grandes. Aínda que Lyell se opuxo ás ideas evolucionistas (mesmo cuestionando o consenso de que o rexistro fósil demostraba unha verdadeira progresión), o seu concepto de que a Terra fora modelada por forzas que actuaban gradualmente durante extensos períodos, e a enorme idade que tiña que ter a Terra asumida polas súas teorías, influenciarían fortemente aos futuros pensadores evolucionistas como Charles Darwin.
A transmutación das especies
miniatura|dereita|Diagrama de [[Vestiges of the Natural History of Creation (1844) de Robert Chambers, que mostra un modelo de desenvolvemento no que ios peixes (F), réptiles (R) e aves (B) representan ramas dun camiño que conduce aos mamíferos (M).]]