cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
As mulleres na Roma antiga
Vida cotiá
Unha das tarefas que as mulleres supervisaban nunha gran casa era a produción de roupa. Na Roma temperá, o fiado da la era unha ocupación doméstica fundamental que indicaba a autosuficiencia dunha familia, xa que a la producíase nas súas propiedades. Mesmo nunha contorna urbana, a la foi con frecuencia un símbolo dos deberes da esposa; a roca debía aparecer no monumento funerario dunha muller para mostrar que foi unha boa e honrada matrona. Mesmo das mulleres de clases altas esperábase que fosen quen de fiar e tecer como virtuosa emulación das súas rústicas antepasadas —unha práctica seguida de forma ostentosa por Livia—.
Nos negocios
Dado que as mulleres tiñan dereito á propiedade, poderían participar nas mesmas transaccións comerciais e prácticas de xestión como calquera propietario. Do mesmo xeito que os seus homólogos masculinos, a súa xestión dos escravos parece variar desde a relativa preocupación á indiferenza e ao abuso total. Durante a primeira guerra servil, Megalis e o seu marido Damófilo foron asasinados polos seus escravos debido á brutalidade con que os trataban, pero a súa filla foi perdoada pola súa bondade; ademais concedéronlle a saída segura de Sicilia cunha escolta armada.
A diferenza da posesión de terras, a industria non se consideraba unha profesión honorable para os membros do estamento senatorial. Cicerón suxeriu que, co fin de gañar respetabilidade, un comerciante debía comprar terras. A actitude cambiou durante o Imperio. Claudio creou leis para animar as clases altas a que se dedicasen ao transporte de mercadorías. Documéntase a mulleres das clases altas como propietarias e como xestoras de empresas de transporte. O comercio e as manufacturas non están ben representadas na literatura romana, a cal foi feita por e para a elite; con todo, ás veces as inscricións funerarias rexistran a profesión do finado, incluídas as mulleres. Coñécense mulleres que posuían e dirixían fábricas de ladrillos. Unha muller podía desenvolver habilidades para complementar o traballo do seu marido ou xestionar diversos aspectos do negocio. Artemis, a doradora, estaba casada con Dionisio, o fabricante de cascos, como se indica nunha maldición que pide a destrución da súa casa, lugar de traballo, negocio e medio de vida. A situación das mulleres comúns e correntes que posuían un negocio parece ser contemplada como excepcional. As leis do período imperial pretendían castigar as mulleres por adulterio eximindo do procesamento a aquelas «que tivesen ao seu cargo un negocio ou unha tenda».
Algunhas das ocupacións comúns dunha muller foron ama de cría, actriz, bailarina, acróbata, prostituta e comadroa. Non todas tiñan a mesma respetabilidade. As prostitutas e artistas, como as actrices, foron estigmatizadas como deshonrosas: persoas que dispuñan de pouca protección legal incluso cando eran libres. As inscricións indican que as amas de cría (en latín, nutrix) estaban moi orgullosas de selo. As mulleres podía ser escribas e secretarias, incluíndo a «mulleres adestradas para a escritura bela»; isto é, calígrafas. Plinio o Vello, por exemplo, dá unha lista de artistas femininas e as súas pinturas.
A maioría dos romanos vivían en insulae, edificios de vivendas de varias plantas. Estes pisos das familias plebeas máis pobres e non cidadás carecían de cociña. A necesidade de comprar comida preparada significaba que a comida para levar era un negocio próspero. A maioría dos romanos pobres, tanto homes como mulleres, novos ou vellos, ganaban a vida mediante o seu propio traballo.
Na política
esquerda|miniatura|311x311px|O suicidio de Porcia, de Pierre Mignard. Algunhas mulleres seguían aos seus esposos cando estes morrían nun desastre militar ou se suicidaban tras caer en desgraza. Porcia quitouse a vida tras a morte do seu esposo Bruto. As mulleres non podían ocupar cargos públicos nin servir no exército, pero as lendas republicanas recoñecían o patriotismo, as virtudes e o sacrificio das mulleres e censuraban o comportamento traizoeiro e que se empregasen no seu propio beneficio. En canto á influencia política das mulleres na República tardía, o historiador Ronald Syme sinalou que, aínda que excluídas da vida pública, gozaban do prestixio social da súa familia ou esposo; que as mulleres da nobilitas non eran alleas aos segredos da influencia; que contaban máis que senadores correntes; e que presaxiaban as temíbeis princesas xulio-claudias.
Apiano informou do heroísmo dalgunhas esposas ao salvar os seus maridos durante as guerras civís nas que terminou a República. Un epitafio coñecido como o Laudatio Turiae conserva o eloxio dun marido á súa esposa, quen, tras a morte de Xulio César puxo a súa vida en perigo e renunciou ás súas xoias para enviar axuda ao seu marido exiliado.[95] Ambos sobreviviron a aqueles tempos turbulentos e gozaron dun longo matrimonio. Porcia, a filla de Catón o Mozo e esposa de Bruto, tivo un final menos afortunado mais (aos ollos dos seus contemporáneos) máis heroico: suicidouse cando a República colapsou, igual que o seu pai.
O ascenso de Augusto ao trono imperial nas últimas décadas do século I a. C. diminuíu o poder dos cargos públicos e da oligarquía tradicional; con todo, podería dicirse que aumentou as oportunidades para que mulleres, escravos e libertos exercesen influencia entre bambolinas. Unha muller notábel destes primeiros tempos imperiais foi Livia Drusila, esposa de Augusto, que actuou en varias ocasións como rexente e foi unha fiel asesora do seu marido. Outras mulleres da familia imperial, como Agripina a Menor —bisnieta de Livia e irmá de Calígula— dispuxeron de influencia política así como de protagonismo público.
As mulleres tamén participaron nos intentos de derrocar os emperadores que abusaban do poder. Pouco despois de que Xulia Drusila morrese, o seu viúvo Lépido e as súas irmás Agripina e Livila conspiraron para derrocar a Calígula. A conxura foi descuberta, Lépido executado e Agripina e Livila exiliadas. Regresaron só cando o seu tío paterno Claudio chegou ao poder tras o asasinato de Calígula no ano 41 d. C. Outras estiveron involucradas en causas menos nobres. Valeria Mesalina, terceira esposa de Claudio, conspirou con Cayo Silio para derrocar o seu marido coa esperanza de instalarse co seu amante no poder. Tácito inmortalizou a Epicaris pola súa participación na conxura de Pisón, na cal tratou de conseguir o apoio da frota e foi no seu lugar arrestada. Unha vez descuberta a conspiración, non revelou nada (mesmo baixo tortura), en contraste cos senadores, aos que non se podía someter a tortura, que non dubidaron en relatar até o último detalle. Tácito tamén eloxia a Egnacia Maximila por sacrificar a súa fortura para estar á beira do seu inocente marido en contra de Nerón.
A muller e o exército
Os textos clásicos teñen pouco que dicir das mulleres e a súa relación co exército romano. O emperador Augusto vetou o matrimonio dos soldados rasos, unha prohibición que durou preto de dous séculos. Con todo, desde os anos 1980 veuse suxerindo que as esposas e fillos dos centurións vivían con eles nos fortes fronteirizos e provinciais. A principios dos anos 1990, atopáronse zapatos de muller e neno en Vindolanda, un forte situado no muralla de Hadrián, xunto con placas de bronce que outorgaban a cidadanía romana a soldados provinciais tras 25 anos de servizo nas que se mencionaban ás súas mulleres e fillos. Así mesmo, en Alemaña, unha proba máis desta práctica descubriuse en forma de broches e zapatos. Na columna de Traxano están representadas entre os soldados seis mulleres que asisten a aqueles nos sacrificios ofrecidos durante unha cerimonia militar relixiosa.
Vida relixiosa
miniatura|250x250px|Ruínas da Casa das Vestais, Roma. As vestais foron as máis destacadas sacerdotisas da Antiga Roma, con funcións relixiosas destinadas á seguridade do Estado. As mulleres estiveron presentes na maioría das festas e cerimonias de culto. Algúns rituais requirían a presenza de mulleres, pero a súa participación puido estar limitada. Por regra as romanas non podían realizar o sacrificio de animais, o rito central da maioría das cerimonias públicas, aínda que isto non foi tanto unha prohibición como o feito da maioría dos sacerdocios que presidían a relixión do Estado eran ocupados por homes. En certo sentido, cada cabeza de familia era un sacerdote responsábel do mantemento da relixión doméstica; na sociedade patriarcal da Roma antiga, esta cabeza de familia era o paterfamilias. A relixión pública, do mesmo xeito que a sociedade e a política, era o reflexo da xerarquía doméstica, xa que a familia era a pedra angular da sociedade. Algunhas prácticas de culto estaban reservadas ás mulleres, como os ritos da Boa Deusa (en latín, Bona Dea).[105]
As sacerdotisas desempeñaron un papel crucial e destacado na relixión oficial de Roma. Aínda que os colexios de sacerdotes fosen moito máis numerosos, as seis mulleres do colexio das vestais foi o único «clero profesional a tempo completo». «Sacerdos» era a palabra latina para un sacerdote de calquera sexo. Os títulos relixiosos das mulleres que inclúen tal palabra estaban a miúdo en relación cunha deidade ou un templo; por exemplo, sacerdos Cereris ou Cerealis (sacerdotisa de Ceres), un cargo que nunca ocuparon os homes. «Magistra» foi unha alta sacerdotisa experta (ou mestra) en materia relixiosa; «ministra» foi unha asistente no servizo a unha deidade en particular. Unha «magistra» ou «ministra» sería responsábel do mantemento regular do culto. Os epitafios proporcionan a principal proba destes sacerdocios; nestes casos, a muller non identifica a miúdo o seu estado civil.
As vestais posuían distinción relixiosa, status público e privilexios únicos, e podían exercer unha considerábel influencia pública. Tamén era posible que amasasen unha «considerábel riqueza».[109] Ao entrar ao colexio, a vestal emanciapábase da autoridade paterna. Na arcaica sociedade romana, estas sacerdotisas eran as únicas mulleres que non necesitaban estar baixo a tutela legal dun home: no seu lugar, respondían só e directamente ante o pontífice máximo. O seu voto de castidade liberounas da tradicional obriga de contraer matrimonio e ter fillos, pero a violación do voto carrexaba a pena capital: a unha vestal atopada culpábel de romper o seu voto dábanlle de comer e beber e enterrábana viva. A súa independencia estaba por tanto en relación ás prohibicións que lles impuñan. Ademais de dirixir certos ritos relixiosos, as vestais participaban en cada sacrificio oficial polo menos simbolicamente, xa que foron as responsábeis de preparar os requisitos rituais do mola salsa.[111] As vestais parece que conservaron as súas distincións sociais e relixiosas até o século IV d. C., cando os emperadores cristiáns disolveron a orde. miniatura|250x250px|Tríada capitolina formada por Minerva, Xúpiter e Xuno. Museo Arqueolóxico Nacional de Palestrina. Uns poucos sacerdocios emparellados eran exercidos por matrimonios. Este era un requisito para o flamen Dialis, o alto sacerdote de Xúpiter. A súa esposa, a flaminica Dialis, tiña a súa propia vestimenta sacerdotal e, como o seu esposo, estaba sometida ás escuras prohibicións máxico-relixiosas. Quizais a flaminica foi un caso excepcional de muller que realizaba sacrificios de animais; ofrecía un carneiro a Xúpiter cada nundina. A parella non tiña permitido o divorcio; de a flaminica morrer, o flamen tiña que renunciar ao seu posto. Do mesmo xeito que a flaminica Dialis, a regina sacrorum (en galego, raíña dos ritos sacros), levaba un vestido cerimonial distintivo e realizaba sacrificios de animais nos que ofrecía unha cerva ou unha cordeira a Xuno o primeiro día de cada mes. O nome dalgunhas reginae sacrorum atopouse en varias inscricións. A regina era a esposa do rex sacrorum (en galego, rei dos ritos sacros), un arcaico sacerdocio considerado en tempos antigos (antes da república clásica) máis prestixioso mesmo que o pontífice máximo.
Estas altas funcións públicas das romanas contradín a idea común de que as mulleres da Roma antiga só participaban na relixión privada ou doméstica. A dualidade masculina-feminina dos sacerdocios pode reflectir a tendencia romana á procura de paredras na esfera relixiosa: a maioría de poderes divinos representábanse por deidades masculinas e femininas, como se ve na parella Líber e Libera.[117] Os doce deuses maiores estaban representados da mesma maneira como seis parellas. A tríada suprema de deuses protectores estaba formada por dúas deusas, Xuno e Minerva, e un deus, Xúpiter. Esta tríada «constituía o núcleo da relixión romana» e substituíu á primitiva tríada masculina indoeuropea quizais por influencia etrusca. esquerda|miniatura|250x250px|Escena teatral na que dúas mulleres solicitan a axuda dunha adiviña. Mosaico da vila do Cicerone, Pompeya. Museo Arqueolóxico Nacional de Nápoles. Desde mediados do século III a. C. en diante, a diversidade relixiosa volveuse cada vez máis unha característica da cidade de Roma. Moitas relixións que non eran parte dos cultos estatais temperáns ofrecéronlles papeis de liderado ás mulleres. Entre estes atopábanse os cultos de Isis e Magna Mater, a Gran Nai. Un epitafio preservou o título sacerdos maxima que portaba o máis alto sacerdocio do templo de Magna Mater, próximo á actual localización da basílica de San Pedro.
Os escritores varían na forma de describir a relixiosidade feminina. Algúns representan as mulleres como modelos de virtude e devoción romanas, mais tamén se inclinan pola natureza excesiva da devoción relixiosa, o atractivo da maxia ou a superstición. Privado non era o mesmo que secreto. Os romanos eran desconfiados coas prácticas relixiosas secretas; Cicerón  advertiu de que os sacrificios nocturnos non fosen levados a cabo por mulleres, excepto naqueles ritos prescritos prol populo (é dicir, en nome do pobo ou polo ben público).
Vida social
miniatura|250x250px|Mosaico que mostra a varias mozas romanas facendo deporte. Raparigas en bikini. Vila romana do Casale, Sicilia. As romanas non estiveron confinadas nas súas casas como o estaban as atenienses dos períodos arcaico e clásico. Reuníanse a diario nas rúas ao atoparse con amizades, asistían a ritos relixiosos nos templos e acudían aos baños. As mulleres ricas percorrían a Cidade en literas carrexadas por escravos. As familias máis podentes posuían baños privados na casa, aínda que a maioría dos cidadáns ían ás termas non só a se lavaren senón tamén a se socializar, xa que as instalacións máis grandes ofrecían unha gama de servizos e actividades recreativas entre as que non estaba excluído o sexo. Unha das cuestións máis criticadas da sociedade romana é se homes e mulleres se bañaban xuntos en público. Até a República tardía, as probas suxiren que as mulleres se bañaban nunha á ou instalación separada ou que homes e mulleres tiñan horarios diferentes. Con todo, tamén hai claras probas do contrario desde a República tardía até a dominación cristiá no Baixo Imperio. Algúns estudosos opinan que só as mulleres de clase baixa ou de dubidosa moralidade para a época, como artistas e prostitutas, se bañaban cos homes, pero Clemente de Alexandría observou que se podía ver as mulleres de clase alta espidas nas termas. Hadriano prohibiu estas prácticas, mais parece que non foi seguida esta prohibición. O máis probábel é que os costumes variasen non só pola época e o lugar senón tamén polas instalacións, polo que as mulleres poderían elixir segregarse polo sexo ou non.
No que respecta aos espectáculos, as romanas podían asistir aos xogos públicos (en latín, ludi), ás carreiras de carros e ás representacións teatrais, así como presenciar os debates do Foro. Na República tardía, asistían con regularidade ás ceas, aínda que en tempos anteriores as mulleres dunha familia ceaban xuntas en privado. Conservadores como Catón o Maior consideraban inadecuado que as mulleres asumisen un papel máis activo na vida pública. As súas queixas indican que de feito algunhas romanas expresaban as súas opinións na esféra pública.
Aínda que se desaconsellaba, en ocasións os xenerais romanos levaban as súas esposas nas campañas militares. Agripina a Maior, a nai de Calígula, a miúdo acompañaba o seu marido Germánico durante as súas campañas no norte de Xermania; o emperador Claudio naceu na Galia por esta razón. As mulleres adiñeiradas abandonaban a Cidade para ir ás vilas campestres cando o verán facía a Roma demasiado calorosa  e é posíbel que viaxasen polo Imperio, a miúdo participando en cerimonias relixiosas ou visitando lugares.[129]
Aspecto persoal
esquerda|miniatura|319x319px|Estatua de Livia Drusila vestida con estola e palla. Museo Arqueolóxico Nacional de Madrid, España. As mulleres da Roma antiga ocupábanse moito da súa aparencia, aínda que as extravagancias estaban mal vistas. Usaban maquillaxe e elaboraban diferentes mesturas para a pel. Ovidio mesmo escribiu un poema sobre a correcta aplicación da maquillaxe. Para blanquear a cara, empregaban xiz branco ou arsénico; para engadir cor ás fazulas, colorete feito de chumbo ou caramiña. Tamén usaban chumbo para resaltar os ollos. Pasaban moito tempo arranxando o cabelo e a miúdo tinguíano de negro, vermello ou louro. Ademais, levaban con frecuencia perrucas.
As matronas normalmente levaban dúas túnicas simples como pezas interiores cubertas por unha estola. Esta era un longo vestido branco axustado á cintura que caía até os pés e estaba suxeito con broches aos ombreiros. As romanas ricas adoitaban adornar máis a súa estola. Cando saían, púñanse unha palla sobre a estola, suxeita aos ombreiros igual que esta. Ás mozas non se lles permitía vestir estola: no seu lugar levaban túnicas. As prostitutas e as sorprendidas en adulterio estaban obrigadas a porse a toga masculina. As máis adiñeiradas lucían xoias (esmeraldas, aguamarinas, ópalos, perlas) como pendentes, colares, aneis que, en ocasións, ían cosidos á roupa ou os zapatos.
Despois da derrota romana en Cannas, a crise económica provocou a aprobación da pasaxeira Lex Oppia que restrinxía o luxo persoal e público. A lei limitou as mulleres a posesión e exhibición de ouro e prata (como diñeiro ou adornos persoais), roupa cara e o uso innecesario de carros e liteiras. A vitoria sobre Cartago alagou Roma de riquezas. No ano 195 a. C. a Lex Oppia foi revisada. O cónsul en exercicio, Catón o Maior, defendeu o seu mantemento: a moralidade persoal e o autocontrol eran de forma patente controis inadecuados para o vicio e o luxo. Isto último provocou a envexa e a vergoña dos menos favorecidos e, por tanto, foi causa de divisións. As romanas, a xuízo de Catón, demostraran con demasiada claridade que os seus desexos unha vez corrompidos non coñecían límites e debían ser refreados. Numerosas matronas pensaban o contrario e fixeron protestas públicas conxuntas. No ano 193 a. C. a lei foi abolida, pero a oposición de Catón non prexudicou a súa carreira política. Máis tarde, no ano 42 a. C., dirixidas por Hortensia, as mulleres romanas protestaron con éxito contra as leis destinadas a gravalas, argumentando que non había impostos sen representación. Tamén se poden atopar probas da diminución das restricións do luxo: nunha das súas cartas, dirixida a Pompeya Celerina, Plinio o Mozo encomia os luxos que ela gardaba na súa vila.
Visión do corpo da muller
As mulleres con peitos pequenos e cadeiras anchas considerábanse o tipo ideal de sedutoras polos romanos, segundo a arte e a literatura. A arte romana da época augusta mostraba as mulleres recheas e carnosas, co abdome cheo e os peitos redondeados, non colgantes. As prostitutas representadas na arte erótica tiñan corpos carnosos e cadeiras anchas; a miúdo levaban os peitos cubertos por un strophium (unha especie de suxeitador sen tirantes) mesmo cando tiñan outras partes espidas ou realizaban actos sexuais. Os grandes peitos eran obxecto de burlas humorísticas ou signos de vellez. As mozas levaban un strophium axustado firmemente na crenza de que inhibiría o crecemento dos peitos que se masaxeaban con cicuta (comezando cando a muller era aínda virxe), pois se pensaba que evitaban a flacidez. Os peitos recibían pouca atención na arte erótica e na literatura como atractivo sexual. O peito estivo asociado principalmente coa lactación e o papel da muller como nai. En momentos de extrema tensión emocional como durante o loito ou o cativerio en tempos de guerra, as mulleres podían descubrir os peitos como xesto apotropaico.
O mos maiorum e os poetas románticos
Durante a República tardía os castigos por causas sexuais apenas se fixeron cumprir; xurdiu un novo ideal erótico de relacións románticas. Subvertendo a tradicional dominación masculina, os poetas románticos de finais da República e principios do Imperio declararon o seu entusiasmo por entregarse á escravitude do amor (en latín, servitium amoris). Catulo diríxese en numerosos poemas a Lesbia, unha muller casada coa que ten unha aventura; foi identificada con Clodia, irmá do destacado político populista Clodio. A aventura acabou mal e as declaracións de amor de Catulo convertéronse en ataques aos apetitos sexuais dela —retórica que concorda coa outra fonte hostil ao comportamento de Clodia: o Prol Caelio de Cicerón—.
Na Arte de amar, Ovidio foi un paso máis aló ao adoptar o xénero da poesía didáctica para ofrecer instrucións de como perseguir e manter a un amante e como sobreporse á súa perda. Satíricos como Juvenal queixáronse do comportamento disoluto das mulleres.
Xinecología e medicamento
As prácticas e puntos de vista no Corpus Hippocraticum do corpo da muller e as súas percibidas debilidades era inadecuado para atender as necesidades das mulleres da época clásica cando estas levaban vidas activas e moi a miúdo ocupábanse da planificación familiar. Nesta época, a fisioloxía feminina comezou a verse menos allea que a masculina. Na tradición máis antiga, as relacións sexuais, o embarazo e o parto foron non só fundamentais na saúde das mulleres, senón tamén a razón de ser da fisioloxía feminina. Aos homes, pola contra, aconsellábaselles moderación na súa conduta sexual, xa que a hipersexualidad causaríalles enfermidade e esgotamento.
A opinión hipocrática de que a amenorrea era letal converteuse na época romana nun problema específico de infertilidade. A maioría dos escritos médicos recoñécena como o resultado da participación das mulleres en réximes físicos intensos durante longos períodos de tempo. Equilibrar os alimentos, o exercicio e a actividade sexual chegouse a considerar como unha opción que as mulleres deberían facer. A observación de que o adestramento intensivo probablemente causaba amenorrea implica que houbo mulleres que participaron en tales réximes.
Os escritos médicos da época contemplaban varios exercicios para as mulleres xa estivesen enfermas ou sas. Para promover unha boa saúde, Sorano recomenda xogar á pelota, nadar, camiñar, ler en voz alta, montar en vehículos e viaxar por diversión. Ao examinar as causas da existencia de fillos indeseados, os escritores médicos posteriores informaron da esterilidade masculina en lugar de asumir soamente algún defecto na muller.
Tanto as mulleres como os homes debían evitar a hipersexualidade. Un clítoris agrandado, como un falo de gran tamaño, considerouse un síntoma de sexualidade excesiva. Aínda que os médicos romanos e helenísticos e outros autores mencionan a clitoridectomía como un costume exipcio, os manuais de xinecología da Antigüidade tardía suxerían que a hipersexualidade podía ser tratada con cirurxía ou repetidos partos.
Escravitude
As libertas eran escravas liberadas. Un liberto debía un período de servizo —cuxos termos podían ser acordados como unha condición previa de liberación— ao seu antigo dono que se convertía no seu patrón. O patrón tiña obrigacións a cambio, como pagar por devanditos servizos e axudar en asuntos legais. A relación patrón-cliente era unha das estruturas sociais fundamentais da Roma antiga e o incumprimento desas obrigacións (en calquera sentido) levaba desaprobación e censura.
Na maioría dos casos, as libertas tiñan o mesmo status legal que as nadas libres. Con todo, debido a que baixo o dereito romano un escravo non tiña pai, os escravos liberados non tiñan dereitos de herdanza a menos que fosen nomeados nun testamento.
Os escravos sen educación nin cualificados tiñan poucas oportunidades de conseguir a súa liberdade; en caso de conseguir a liberdade, carecían de medios para manterse por si mesmos. Unha liberta podería ter vantaxes en formación e habilidade fronte a unha muller nada nunha familia libre de traballadores pobres.[156]
A situación das libertas (do mesmo xeito que a das mulleres libres) variaba amplamente. Cenis foi liberta e secretaria de Vespasiano; tamén foi a súa concubina. O emperador foille fiel, mais non a tratou como esposa.
Prostitución
As mulleres podían recorrer á prostitución para manterse, mais non todas as prostitutas tiñan liberdade de decisión. Hai algunhas probas de que mesmo as escravas prostitutas podían beneficiarse do seu labor. Aínda que a violación era un crime, a lei só a castigaba se un escravo danaba a mercadoría porque un escravo non tiña ningún valor legal. A pena estaba destinada a proporcionar compensación ao propietario polo dano á súa propiedade. Debido a que unha escrava se consideraba unha propiedade na lei romana, forzala a ser prostituta non se consideraba un crime. Antes de Septimio Severo as escravas que se involucraban en actos que traían consigo infamia, tamén sufrían infamia cando eran liberadas. Ás veces os vendedores de escravos engadían unha cláusula ne serva á escrava para evitar que a prostituísen. Esta cláusula significaba que, se o novo propietario ou calquera outro posterior empregaban a escrava como prostituta, esta sería libre. Máis tarde, os acordos ne serva fixéronse obrigatorios por lei.
A prostitución non se limitou só aos escravos ou cidadáns pobres. Segundo Suetonio, Calígula converteu o seu palacio nun bordel empregando a mozos e matronas das clases altas como prostitutas; Tácito informa de que, durante unha das festas de Nerón, o prefecto Tigelino tiña bordeis cheos de mulleres de clase alta.
A prostitución podía ser un castigo en lugar dunha ocupación. Unha lei de Augusto permitía que as mulleres culpábeis de adulterio puidesen ser condenadas a traballar en bordeis como prostitutas. A lei foi abolida en 389.
Porto Martín, Zobra, Lalín
Porto Martín é un lugar da parroquia de Zobra, no concello pontevedrés de Lalín, na comarca do Deza. Segundo o INE, no 2008 tiña 9 habitantes (5 homes e 4 mulleres), o que supón un aumento de 1 habitante con respecto ao ano 2000.
Anana branca
miniatura|250px|dereita|NGC 3132. No centro, unha anana branca. Anana branca é unha posíbel fase final na vida dunha estrela, xunto ó burato negro e as estrelas de neutróns. Despois de que a estrela expulse as súas capas exteriores, se o núcleo ten unha masa inferior a 1,4 veces a masa do Sol, este comprimirase extraordinariamente.
Esgota o seu combustible (fundamentalmente hidróxeno), prodúcese un colapso gravitatorio que fai reducir de tamaño á estrela, pasando a ser aproximadamente como a Terra ou un pouco maior, pero coa mesma masa anterior. No proceso, que dura milleiros de anos, e que segue preto do 97 % das estrelas, a materia remanente chega a solidificarse ó irse arrefriando e volvéndose superdensa.
Este obxecto brilla con luz branca debido á calor residual do núcleo até que ó cabo de miles de anos se apaga formando unha anana negra.
Un exemplo deste tipo de estrela é Sirio B.
Rádula
miniatura|dereita|300px|Microfotografía da rádula dunha [[Aplysia|lebre de mar (Aplysia juliana)]] A rádula é un órgano propio dos moluscos (excepto os bivalvos), formado por unha cinta membranosa cuberta de dentículos quitinosos transversais, coa función de raspar o seu alimento.
A boca destes moluscos dispón dun saco radular no que se localiza a rádula. Esta móvese cara adiante e cara atrás sobre unha cartilaxe, odontóforo, que sobresae do cego farínxeo, movemento que proporcionan músculos retractores e protactores que se fixan nos extremos desa cinta membranosa. Á súa vez, o odontóforo proxéctase cara a fóra movido por unha musculatura propia.
A acción mecánica dos dentes sobre o alimento e o desprazamento cara o esófago grazas ós músculos retractores, é o que permite a incestión continua de pequenas porcións de alimento.
O número (ata valores de 100.000 dentes nalgunhas especies), forma e disposición dos dentes na rádula é característica de cada especie de molusco e determinan o réxime alimenticio de cada especie: herbívoro, carnívoro, detritóvoro ou parasito. A formación de novos dentes que substitúan ós gastados ou perdidos é un proceso continuo, localizado na parte posterior da cinta radular. Nalgunhas especies poden chegar a producirse ata cinco filas de dentes nun día.
Hematita
A hematita (do grego haimatites que significa sangue; e tamén chamada olixisto) é un mineral da clase dos óxidos cuxa fórmula química é Fe2O3 (contén o 70% de ferro se se atopa en estado puro).
Aspecto
A hematita pode presentar dende un brillo metálico nos exemplares escuros ata un brillo terroso nos ocres ou vermellos. O crecemento deste mineral pode ser acicular, laminar (parecido ás micas), formando costras e escamas ou tamén globular.
Lugares onde se atopa
Atópase principalmente en zonas de oxidación, en filóns hidrotermais ou do produto da meteorización das rochas compostas por ferro.
Os xacementos máis importantes en España son o das Minas del Marquesado en Guadix (provincia de Granada) e o de El Pedroso (Sevilla). Tamén aparece en Ortigueira (A Coruña) e en Viveiro (Lugo).
Usos da hematita
A hematita constitúe a fonte máis importante de ferro xa que en estado puro contén o 70% deste metal.
Utilízase tamén para crear colorantes industriais.
Propiedades
Aínda que con certa dificultade, disólvese en ácido clorhídrico.
Outros óxidos
O rútilo, a magnetita e a casiterita son outros óxidos importantes.
Kermit the Frog
miniatura|250px|Estrela de Kermit en [[Hollywood Boulevard|Hollywood Blvd.]]
Kermit the Frog (coñecida coma a Ra Gustavo en Galicia, pola versión castelá dos programas Sesame Street (Barrio Sésamo) e The Muppet Show (Los Teleñecos) emitidos nos anos oitenta do século XX) é un personaxe ficticio ideado polo creador de monicreques e produtor de televisión Jim Henson en 1955. Kermit é o personaxe central e presentador do show británico-americano The Muppet Show e tamén conta con aparicións frecuentes en Sesame Street.
Desenvolvemento do personaxe
Kermit aparece por vez primeira o 9 de maio de 1955 no show, Sam and Friends. Kermit aparece coma un monicreque caseiro e abstracto cun par de patas redondas e sen o seu distintivo colar, asemellándose máis á aparencia dun lagarto. O prototipo orixinal de Kermit foi fabricado cun abrigo feminino cor turquesa da nai de Henson e unha pelota de ping pong dividida á metade.
Kermit establece a súa aparencia actual durante a filmación do especial de TV "Hey, Cinderella" en 1968 aínda que o especial estreouse en 1969; Kermit altera por completo a súa aparencia, incluíndoselle aletas e un colar; é por vez primeira identificado coma unha ra.
Nome
Seica o nome de Kermit baséase no nome dun coñecido da infancia de Jim Henson, Kermit Scott. Malia a crenza popular, Jim Henson nega que o nome de Kermit se deba a Kermit Scott, senón que Kermit era un nome moi común no século XX.
O nome oficial do personaxe é Kermit the Frog, mais por mor da internalización de The Muppets e Sesame Street (coas súas diferentes adaptacións en diferentes países), Kermit foi renomeado decote. No Brasil, Kermit é chamado Caco o Sapo. En Portugal, Kermit é chamado Cocas o Sapo. Na meirande parte de América Latina, Kermit é chamado Rana René. En España, é chamado Rana Gustavo. No lanzamento de The Muppets (2011), Walt Disney Pictures introduciu o nome Kermit para todas as versións e mercados internacionais.
Filmografía
Ademais apareceu en programas estadounidenses como Sesame Street (1969-2001,2009), The Muppet Show (1976-1981), The Tonight Show (1979), Especial de ABC News (1987), Larry King Live (1994), Muppets Tonight (1996-1998), Who Wants to be a Millionaire (2000), Hollywood Squares (2001), The Daily Show with Jon Stewart (2001), Extreme Over: Home Edition (2006), American Idol (2006), Good Morning America (2006) e ingleses como I Love the 70´s (2000). Incluso fixo anuncios comerciais para BMW, Ford, Pizza Hut e UPS. En 2008 el e os Muppets apareceron nos dous especiais de Disney Channel, Studio DC Almost Live onde os Muppets fixeron sketches e números musicais coas estrelas da canle como Good Luck Charlie e So Random!.
Sicalis luteola
Sicalis luteola é un pequena especie de paxaro da orde dos paseriformes. Algúns autores considérano na familia Emberizidae. Ten unha ampla distribución que inclúe América Central, as Antillas e América do Sur.
Descrición
Mide arredor de 14,5 cm. É pardo oliváceo por enriba coa coroa e o dorso estriados de negruzco, lorum e área ocular amarela viva; á e cola marróns. Por abaixo é amarelo, co peito lavado de pardo. A femia é máis marrón por enriba e pardusca por embaixo. Subcaudais brancas; primarias negruzcas con reberete verdoso na parte exterior; cobertoras pardo negruzco con bordos agrisados, as pequenas amarelas.
El Diario Ferrolano
El Diario Ferrolano foi un xornal editado en Ferrol entre 1867 e 1869.
Historia e características
Subtitulado Periódico de Ciencias, Comercio, Industria y Navegación, apareceu o 9 de febreiro de 1867. Diario, salvo os seguintes aos festivos, imprimíase nos obradoiros tipográficos de Nicasio Taxonera. Dirixido por Juan Antonio Lacaci, que ademais era redactor con Ventura Pueyo; estre os colaboradores figurou Benito Vicetto. De carácter administrativo e de tendencias locais, o seu obxectivo era a defensa dos intereses do país. En febreiro de 1868 decantouse pola política e converteuse en portavoz do Partido Progresista. Despois da revolución de 1868 cambiou o seu nome por La Voz del Pueblo, sendo director Leandro de Saralegui Medina até 1869, cando pasou a director Juan Antonio Lacaci.
523
Véxase tamén
Historia ano a ano
Mikhail Chigorin
Mikhail Ivánovich Chigorin (en ruso, Михаи́л Ива́нович Чиго́рин), nado o 12 de novembro de 1850 e finado o 25 de xaneiro de 1908, foi un xadrecista ruso. Entre 1883 e 1898 foi un dos cinco mellores xogadores do mundo. É considerado o fundador da escola rusa de xadrez.
Traxectoria
Naceu preto de San Petersburgo, onde se estableceu logo de terminar os seus estudos. Aprendeu a xogar ao xadrez aos 16 anos, pero non se sentiu atraído polo xogo ata logo de completar a súa educación e ocupar un posto no goberno. En 1873 apaixonouse polo xadrez, abandonou o seu traballo e converteuse nun xadrecista profesional.
O seu primeiro torneo internacional foi en Berlín en 1881, onde acabou terceiro. Finalizou segundo no torneo de Hastings de 1895, por diante do campión mundial Lasker e de Steinitz. Unicamente o gañador, Harry Nelson Pillsbury, superou a Chigorin. Ademais a Richard Teichmann (8 -3 =1) tíñalle a medida tomada, pero contra Lasker (1 -8 =4) e David Janowski cultivou parciais moi negativos (4 -17 =4). Na Habana (Cuba) disputou o Campionato do Mundo contra Wilhelm Steinitz en dúas ocasións, con resultados respectables: en 1889 perdeu 10,5-6,5 e en 1892 perdeu 12,5-10,5.
Era amante dos gambitos e gran coñecedor do gambito Evans. Chigorin deu nome a diferentes variantes de apertura. A máis importante foi a variante Chigorin da Apertura Ruy López: 1.e4 e5 2.Cf3 Cc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 Cf6 5.O-O Be7 6.Te1 b5 7.Bb3 d6 8.c3 O-O 9.h3 Ca5). Tamén contribuíu ao Gambito de dama coa Defensa Chigorin (1.d4 d5 2.c4 Cc6).
Viance
O topónimo galego Viance pode referirse a:
Amais, como apelido pode refererirse a:
Jessica Lange
Jessica Phyllis Lange, nada en Cloquet, Minnesota o 20 de abril de 1949, é unha actriz de cinema, teatro e televisión estadounidense.
Traxectoria
Estudou arte e fotografía na University of Minnesota, onde coñecería ao seu marido, o fotógrafo español Paco Grande. Tras casar dedicáronse a viaxar polos Estados Unidos e Europa para finalmente instalarse en París. Alí traballou coma modelo, e foi así como a descubriu o produtor Dino De Laurentiis, que a contratou para o seu primeiro papel en King Kong.
O seu primeiro grande éxito interpretativo obtívoo con The Postman Always Rings Twice, ao que seguiría Frances, co que lograría a súa primeira candidatura ao oscar á mellor actriz. Nesa mesma edición conseguiu o oscar á mellor actriz secundaria por Tootsie.
Durante os anos oitenta e noventa seguiu actuando en filmes, con descansos para dedicarse aos seus fillos (ten un fillo con Mikhail Baryshnikov e outros dous con Sam Shepard). Tamén participou en obras teatrais e en proxectos televisivos.
Nos últimos anos tamén fixo exposicións fotográficas.
Departamentos e territorios de ultramar de Francia
[[Gustavia en San Bartolomé|thumb]] Unha rúa de [[Saint-Pierre, capital de San Pedro e Miquelón | thumb]] Autoestrada Route des Tamarins preto de [[Saint-Paul, Réunion|Saint-Paul, Réunion|thumb]] Foguete [[Ariane 4 no Centro Espacial da Güiana en Kourou, Güiana Francesa|thumb]] [[Pingüino Rei nas Illas Crozet|thumb]] [[Les Anses-d'Arlet na Martinica|thumb]] Volcán de [[Piton de la Fournaise en Réunion|miniatura]] Baía de [[Les Saintes en Guadalupe|thumb]] A illa de [[Huahine e a súa lagoa, na Polinesia Francesa|thumb]] [[Glaciar Cook nas Illas Kerguelen|thumb]]
Os Departamentos e territorios de ultramar de Francia (departamentos et territoires d'outre-mer, coloquialmente coñecidos como o DOM-TOM ) son todos os territorios franceses administrados fóra do continente europeo. Estes territorios teñen diferentes status legais e diferentes niveis de autonomía, aínda que todos (excepto os que non teñen habitantes permanentes) teñen representación no Parlamento de Francia, e en consecuencia o dereito a votar nas eleccións ao Parlamento Europeo. Os departamentos e territorios franceses inclúen territorios insulares nos océanos Atlántico, Pacífico e Índico, Güiana Francesa no continente suramericano e varias illas periantárticas, así como unha reclamación na Antártida.
Fago
miniatura|320px Fago é un concello da provincia de Huesca, situado na parte máis occidental da bisbarra da Xacetania. É un dos concellos máis pequenos de Aragón, e segundo o padrón de 2012 tiña 29 habitantes, o que supuxo un aumento en relación a 2010, cando contaba con 26 habitantes.
Departamentos e territorios de ultramar de Francia
Cada territorio francés habitado, metropolitano ou no estranxeiro, está representado tanto na Asemblea Nacional de Francia e Senado de Francia (que en conxunto constitúen o parlamento francés). Os departamentos e territorios de ultramar réxense por asembleas locais electas e polo Parlamento francés e Goberno francés (onde un membro do gabinete, o Ministro de Ultramar, é o encargado das cuestións relacionadas cos departamentos e territorios de ultramar).
Fago
Xeografía
Situado á beira do río Majones, próximo ao lindeiro con Navarra e próximo á localidade de Ansó. Todo o seu casco urbano pode ser considerado conxunto artístico.
Departamentos e territorios de ultramar de Francia
Historia
O primeiro intento de Francia aínda que de curta duración na creación de departamentos de ultramar foi logo da conquista de Napoleón da República de Venecia en 1797, cando as ata entón venecianas illas Xónicas pasaron ao Directorio francés e foron organizadas como os departamentos de Mer-Égée, Ithaque e Corcyre. En 1798 o ruso Almirante Ushakov expulsou aos franceses destas illas, e aínda que Francia recuperounas en 1802, os tres departamentos non se reviviron.
Fago
Xeografía
É unha poboación característica da montaña pirenaica, con rúas empedradas e afortunados exemplos de arquitectura civil: empinados tellados, chemineas troncocónicas e balconadas con arrequintadas varandas de madeira.
Historia
A súa igrexa parroquial é do século XVI, malia a conservar detalles de épocas anteriores, tales como o crismón románico que realza o adro e posúe unha boa colección de retablos románicos. Pasou a ser coñecida o 13 de xaneiro de 2007, cando apareceu morto o alcalde da localidade, Miguel Grima. Apareceu morto nun cavorco con impactos de arma de fogo. Foi detido o veciño Santiago Mainar, rival político e hostaleiro do finado que fixera públicas en diferentes ocasións as súas diferenzas. O 3 de febreiro declárase culpábel. O caso foi levado á ficción televisiva co título de Fago (2008).
Departamentos e territorios de ultramar de Francia
Historia
Baixo a Constitución de 1946 da Cuarta República, as colonias francesas de Alxeria no Norte de África (independente desde 1962), Guadalupe e Martinica no Caribe, Güiana Francesa en América do Sur e Reunión no Océano Índico defínense como departamentos de ultramar.
Desde 1982, a raíz da política de descentralización do Goberno francés, os departamentos de ultramar elixiron consellos rexionais con poderes similares aos das rexións da Francia metropolitana. Como resultado dunha revisión constitucional que se produciu en 2003, estas rexións están agora a ser chamados rexións de ultramar de feito, o novo texto da Constitución non deu prioridade aos termos de departamentos no estranxeiro ou rexións no estranxeiro, aínda que esta última segue sen usar polos medios de comunicación franceses.
A raíz dun voto afirmativo nun referendo, celebrada o 29 de marzo de 2009, Mayotte converteuse nun departamento de ultramar o 31 de marzo de 2011, logo de ser previamente unha colectividade de ultramar.
A colectividade de Saint-Pierre-et-Miquelon foi un departamento de ultramar de 1976 a 1985. Os cinco departamentos franceses de ultramar teñen entre 200.000 e un millón de habitantes cada unha, mentres que Saint-Pierre-et-Miquelon ten só ao redor de 6000, e polo tanto pasou a ser unha colectividade, unha unidade máis pequena, parecía máis apropiado para as illas.
Colectividades de ultramar
A categoría de "colectividade de ultramar" foi creado pola reforma constitucional de Francia de 28 de marzo de 2003. Cada colectividade de ultramar ten as súas propias leis estatutarias.
País de ultramar
O status de país de ultramar (en francés:Pays d'outre-mer), foi proxectado para dependencias francesas no Pacífico, finalmente nunca se creou. O status de 2004 da Polinesia Francesa dálle esta denominación, pero tamén reflicte que pertence á categoría de colectividades de ultramar. O Consello Constitucional de Francia confirmou que a designación de país de ultramar non tivo consecuencias legais. Desde o estado de Nova Caledonia non ten nome, e desde o seu parlamento pode facer leis locais, ás veces incorrectamente é chamado un país de ultramar.
A representación política no Parlamento francés
Con 2,691,000 habitantes en 2013, os departamentos e territorios franceses de ultramar representan o 4,1% da poboación da República Francesa Poboación de Francia metropolitana e os 4 departamentos de ultramar de idade ([http:. //www.bdm. insee.fr/bdm2/choixCriteres.action?codeGroupe=62]), máis o novo departamento de ultramar de Mayotte, máis as colectividades de ultramar da Polinesia Francesa , Nova Caledonia , Illas Wallis e Futuna , e San Martin, St Barth, e San Pedro e Miquelón. Gozan dunha representación correspondente nos dous cámaras da Parlamento francés.
A representación na Asemblea Nacional
Na 13ª lexislatura (2012-2017), os departamentos e territorios franceses de ultramar están representados por 27 députés (deputados) da Asemblea Nacional francesa, que representan o 4,7% da 577 députés na Asemblea Nacional:
A representación no Senado
Desde setembro de 2011, os departamentos e territorios franceses de ultramar están representados por 21 senadores no Senado francés, o que representa o 6,0% dos 343 senadores no Senado:
Departamentos e colectividades habitados
Os 11 territorios franceses de ultramar son:
Territorios de ultramar deshabitados
(Terras xeralmente deshabitadas, agás polos investigadores nas estacións científicas)
Cidades máis grandes de ultramar
Clasificado pola poboación na área urbana:
Devesa, Osoño, Vilardevós
Devesa é un lugar da parroquia de Osoño, no concello ourensán de Vilardevós. Segundo o IGE en 2009 tiña 79 habitantes (41 homes e 38 mulleres), menos ca en 2008.
Assembleia de Estudantes Galeg@s Antifascistas
Assembleia de Estudantes Galeg@s Antifascistas (AEGA) foi unha organización estudantil de ideoloxía independentista e socialista que existiu na Universidade de Vigo de 1998 a 2001.
Ideoloxía
Ideoloxicamente AEGA era próxima ás correntes autónomas e libertarias do socialismo.
Historia
Foi creada en 1998, en parte para facerlle fronte ás organizacións falanxistas que daquela actuaban na Universidade de Vigo. En 2001 foi unha das organizacións que fundou AGIR, aínda que o sector máis próxima á ideoloxía anarquista da organización decidiu escindirse e formar a Assambleia Azrael.
Vilourís, Vilarraso, Aranga
Vilourís é un lugar da parroquia de Vilarraso no concello coruñés de Aranga na comarca de Betanzos. Tiña 36 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 19 eran homes e 17 eran  mulleres.
525
Véxase tamén
Historia ano a ano
Xica da Silva
Xica da Silva é un filme brasileiro dirixido e escrito por Carlos Diegues, baseado no libro homónimo de João Felício dos Santos de 1976. Está protagonizado por Zezé Motta e Walmor Chagas. É unha versión romantizada da historia real de Chica da Silva, unha escrava africana no Brasil que atrae a atención dun poderoso terratenente portugueses e que posteriormente forma parte da alta sociedade brasileira. Foi escollido como candidato do Brasil para o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa na 49ª edición dos premios, mais finalmente non foi nomeado.
Sinopse
Conta a historia (dende unha perspectiva romántica) da escrava Chica da Silva.
Herm
Herm (en guernésiais: Haerme) é a máis pequena das Illas da Canle que están abertas ao público. Forma parte da bailía de Guernsey.
Aeroporto de Odesa
O aeroporto internacional de Odesa é un aeroporto que serve a Odesa, a terceira cidade máis grande de Ucraína. Está situado a 7 quilómetros ao suroeste do centro de Odesa. Con 1,22 millóns de pasaxeiros no ano 2017, Odesa é o terceiro aeroporto máis concorrido do país.