cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ana Torroja
Frágil
Logo fai unha breve pausa na súa carreira musical, realizando colaboracións puntuais con artistas como Aleks Syntek, en 2004, con quen interpretou o tema a dúo "Duele el Amor", un dos seus maiores éxitos a nivel comercial. Tamén colabora nun dos concertos de Syntek no seu país, cantando xunto a el a canción "Las curvas de esa chica" pertencente a Mecano. Outras destacables colaboracións de Ana déronse no disco “Me olvidé de vivir ”, cuxos beneficios foron destinados ao Proyecto Alzheimer da Fundación Reina Sofía, onde cantou a dúo con Txetxo Bengoetxea o tema "Partir" e gravar tamén o tema "Sólo pienso en ti" de Víctor Manuel para o programa de TVE "Nuestra mejor canción".
A finais de 2004 lanzou en Latinoamérica un disco de grandes éxitos chamado “Esencial” para o cal escolleu as cancións que ao seu parecer, eran as preferidas dos seus seguidores (polo cal deixou fora algunhas significativas para ela), acompañadas dun DVD con todos os seus vídeos. A principios de 2005 devandito disco publicouse en España, incluíndo unha canción inédita chamada "No me Canso", de Carlos Chaouen. Ademais, neste material Ana menciona, que representa un "punto e seguido na súa carreira". Co éxito rotundo que tivo o grupo Psy 4 de la Rime coa canción "Une femme avec une femme'" en 2005, Ana decide colaborar, para o que sería “Enfants da lune”. O mesmo ano dá a luz á súa primeira filla, que recibiu o nome de Jara.
La fuerza del destino
Xa no verán de 2006 realiza a xira La fuerza del destino, coa que rende a súa particular homenaxe a Mecano e o seu público. O tour percorre toda España e Latinoamérica finalizando no Festival de Viña de Mar, onde obtivo un éxito inesperado, con "o monstro", como popularmente se coñece ao público do festival, esixindo a berros o seu retorno. Tamén publica un disco rápido chamado “Me cuesta tanto olvidarte” recuperando trece cancións da súa ex grupo versionadas de xeito novo, con sonoridades moi diferentes das orixinais. Así por exemplo, "Hijo de la Luna" adopta un aire de mariachi e "Barco a Venus" convértese nunha rumba.
En xuño de 2007 ofreceu unha breve actuación xunto co seu antigo compañeiro Nacho Cano na Praza de Colón de Madrid con motivo do Día Mundial contra as Drogas. No concerto, ante 4.500 persoas, interpretaron tres antigos éxitos de Mecano. En 2008, Ana decide colaborar con Schiller, artista alemán de música electrónica, pondo voz ao tema "¿Por que te vas?", incluído no álbum “Sehnsucht”, o cal foi n.º 1 en Alemaña. O 17 de maio dese mesmo ano, é invitada por Aleks Syntek a colaborar no macro concerto da Fundación Alas, na axuda dos nenos de Latinoamérica. Interpretou "Me cuesta tanto olvidarte" e "Duele el amor" con Aleks Syntek, "Corazones" con Miguel Bosé e “Te amaré" xunto a todos os artistas invitados.
“Sonrisa”
En 2009 interpreta xunto a Raphael, a canción "Hijo de la luna". Este mesmo ano colabora co guitarrista do grupo Maná, Sergio Vallín no seu proxímo disco "Bendito entre las mujeres". Actualmente, Ana prepara o seu cuarto álbum de estudio en español, producido polo venezolano Andrés Levin (quen xa produciu o álbum “Pasajes de un sueño”, e o tema "No me canso") e no que colabora unha vez máis, entre outros, Aleks Syntek. O álbum continuará e evolucionará a liña pop-electrónica iniciada no álbum “Frágil”, atópase en proceso de gravación, levará por título "Sonrisa" e publicaríase en setembro de 2010. Á espera do prorrogado disco Ana grava o tema “María Luz” para o recompilatorio “Mecano: Siglo XXI” que conmemora trinta anos da formación do grupo. Por fin, tras 7 anos sen ningún disco con material inédito, Ana Torroja anuncia que o seu disco se pondrá á venda en setembro. O disco incluirá cancións compostas por Miguel Bosé, Mai Maneses, David DeMaria, Revolver... entre outros. Ademais, Ana Torroja participou escribindo letras para dúas cancións. O disco editouse nun libro cd que incluíu reportaxes fotográficas realizadas en Malí, así como outros contidos exclusivos.
The All-American Rejects
thumb|The All-American Rejects 2006
The All-American Rejects é unha banda de rock estadounidense formada en Stillwater, Oklahoma. O seu último álbum Move Along saíu á venda no 2005, o seu primeiro sinxelo "Dirty Little Secret" chegou ó número 9 no Billboard Hot 100 en xaneiro do 2006 e ó número 18 no Top 20 Británico.
Maxencio
miniatura|dereita| Busto de Maxencio no anverso dunha [[Moeda da Antiga Roma|moeda romana (follis) ]] Marcus Aurelius Valerius Maxentius (c. 278 — 28 de outubro de 312) foi un emperador romano.
Maxencio era fillo do emperador Maximiano e a súa esposa siria Eutropia. Cando no 305 o seu pai e mais Diocleciano abdicaron do trono imperial, os dous césares nomeados foron os que se acolleron a púrpura imperial. Todo o mundo consideraba que os novos nomeamentos de césares tiñan que recaer en Maxencio ou Constantino I o Grande, pero Galerio, emperador de oriente e deica esa intre césar oriental, considerou que ocupaba o mesmo lugar que Diocleciano, polo que nomeou el mesmo os dous césares novos, que recaeron en Flavio Severo para occidente e Maximino Daia para oriente.
Traxectoria
Maxencio en toda a súa xuventude, ao parecer non ocupara ningún cargo público, nin político nin militar, polo que non o consideraban preparado para ser nomeado césar. Pero, pouco antes, no 293, cando se completou a tetrarquía por Diocleciano, e para unir os lazos en común, os césares nomeados casaron coas fillas dos augustus. Así Galerio casou con Valeria, filla de Diocleciano e Teodora, filla e irmá de Maxencio, casou con Constancio I Cloro. Neste repartimento de ligazóns, a Maxencio tocoulle casar con Valeria Maximila, filla de Galerio, polo que se coidaba que Maxencio sería o vindeiro césar, despois das abdicacións dos dous emperadores, cousa que non ocorreu o 1 de maio de 305. Maxencio no seu matrimonio tivo dous fillos, o primeiro Valerio Rómulo e o segundo de nome descoñecido para nós.
Ascensión ao trono
O nomeamento de Galerio foi mal aceptado, xa que tanto Constancio I Cloro como Maximiano esperaban o nomeamento para os seus respectivos fillos. Pero, a morte de Constancio Cloro en Britania no 306, deu aberta a crise, xa que as tropas de Constancio nomearon augustus o seu fillo, Constantino I o Grande. Galerio nomeou augustus tamén a Flavio Severo e recoñeceu a Constantino como césar.
Maxencio residía nas aforas de Roma. Pronto chegaron á cidade os rumores dos novos nomeamentos e da intención de lle retirar a Roma as tropas, xa que Constantino I estaba en Tréveris, Flavio Severo en Milán. Algúns oficiais pretorianos foron falar con Maxencio para lle ofrecer a púrpura imperial, xa que Constantino o grande fora recoñecido coma cesar o ser fillo dun emperador, o mesmo podía ocorrerlle a el por parte do emperador decano, que era Galerio. Foi aclamado en público a finais do 306, sendo recoñecido polas provincias centrais de Italia, Córsega, Sardeña, Sicilia e o norte de África.
Nun primeiro intre, Maxencio non tomou o título de augustus, senón de Princeps Invictus, para facilitar o recoñecemento. Pero Galerio non o fixo, xa que podía ser un exemplo negativo para que calquera puidese declararse emperador. Ademais, as tropas coas que contaba eran poucas e Constantino e Flavio Severo tiñan mellor exército. Con este argumento, ordenou a Flavio Severo a toma de Roma e a eliminación do problema de Maxencio. Este encamiñouse cara a cidade eterna, pero Maxencio foise a enfrontar coas antigas tropas do seu pai. Este acudiu en axuda do seu fillo, e as tropas pasáronse ao carón de Maxencio, quen distribuíu gran cantidade de cartos entre elas. Flavio Severo veuse na obriga de volver e escapar cara a Rávena, onde Maximiano o convenceu de que abdicase co perdón da súa vida. Maxencio, o quedar baldeiro o trono, proclamouse augustus, e ademais conquistou as terras baixo o control de Flavio Severo.
Augustus
Pero esta proclamación e a morte de Flavio Severo na primavera do 307 en Tres Tabernas (as circunstancias da súa morte non están clarexadas), fixeron que Galerio formase un exército e invadise Italia. Pero durante as negociacións, Maxencio e mais Maximiano prometeron unha gran cantidade de cartos aos soldados, que acabaron pasándose ao outro bando, tendo Galerio que dar volta. Ademais, Maximiano para acadar apoios, foi a Tréveris, na Galia, para casar a súa filla Fausta con Constantino I o Grande, que se ben non se puxo a seu favor, tampouco se illou de Galerio. No 308, Maximiano tentou poñer as tropas a seu favor, para separar o seu fillo do trono, pero estas recoñeceron ao seu fillo, polo que se viu forzado a saír de Roma e refuxiarse en casa de Constantino o grande e mais a súa filla.
No mesmo 308, e convocada por Diocleciano, celébrase unha conferencia, onde se acordou degradar a Constantino I o Grande como césar, a Galerio como augustus de oriente, a Licinio nomeóuselle augustus de occidente sen ter pasado polo posto de césar, coa tarefa de acabar con Maxencio, que fora posto fora da lei como inimigo publico. Maximiano volveu de novo a ser Senior Augustus (emperador retirado).
Nos derradeiros días do 308, en Cartago foi nomeado emperador L. Domitius Alexander, pechando a chegada de gran, dunha importancia capital para Roma. Estalou unha sublevación que rematou con máis de 6000 mortos. Maxencio veuse na obriga de enviar un exército ao norte de África que, baixo as ordes do prefecto do pretorio Rufius Volusianus, derrotou e matou a Alexander, traendo unha gran cantidade de gran para Roma. Licinio, mentres tanto conquistara a provincia de Istria, pero tivo que deixar a campaña pola grave enfermidade de Galerio, que acabaría coa súa vida no 311
Pero despois da morte de seu pai, as cousas non ían ben, xa que se inimizara con Constantino e con Licinio, agora aliados contra Maxencio. Ademais, o Senado cominara a Constantino a que dende a Galia tomase camiño de Italia para desaloxar a Maxencio do poder.
A súa Morte
No seu avance, Constantino venceu en Verona a Pompeiano, o máis experto dos xenerais de Maxencio. Avanzou cara Roma e no aniversario da súa proclamación como augustus, o 28 de outubro, enfrontouse a Maxencio na batalla da Ponte Milvio, preto de Roma, na vía Flaminia.
Atlético Saguntino
O Atlético Saguntino (en valenciano: Atlètic Saguntí) é un club de fútbol español da localidade de Sagunt, na provincia de Valencia. Foi fundado en 1922 e refundado en 1951, e actualmente xoga na Segunda División B Española.
Estadio
O equipo xoga os seus partidos no Nou Camp de Morvedre, con capacidade para 500 espectadores. Foi inaugurado en 1977.
Centro de Interpretación da Lagoa de Antela
O Centro de Interpretación da Lagoa de Antela, dependente do Concello de Sandiás, máis coñecido como A Casa da Lagoa, é un centro de estudo da lagoa de Antela, situado no centro da vila de Sandiás, nunha antiga casa labrega rehabilitada, no que era a antiga marxe noroeste da lagoa de Antela.
Dris Xitú
Idris Xitú (en árabe إدريس جطو‎), alcumado Dris Xitú, nado o 24 de maio de 1945, foi o primeiro ministro de Marrocos dende o 9 de outubro de 2002 ata 2007.
Centro de Interpretación da Lagoa de Antela
Funcionamento
miniatura|300px|Canle da lagoa de Antela no 2006. O concello de Sandiás púxoo en marcha tras ser aprobada unha iniciativa Leader II Val da Limia, de dinamización dos núcleos rurais con propostas culturais. No centro atópase unha exposición sobre a historia da lagoa e as areeiras recuperadas na actualidade. Tamén existen cámaras teledirixidas para observar o que está a acontecer nos espazos húmidos, así como audivisuais sobre a lagoa de Antela, o patrimonio histórico-artístico da zona e sobre as areeiras recuperadas medioambientalmente.
Billy Two Rivers
Despois do seu retiro da loita profesional, converteuse no líder dos mohawk da reserva de Kahnawake. Tamén aparece en numerosos filmes como Black Robe (1991) ou Taking Lives (2004).
Emilio Viqueira
Emilio José Viqueira Moure, nado en Santiago de Compostela o 20 de setembro de 1974, é un exfutbolista galego, que xogaba de centrocampista.
Fichou aos 15 anos polo Deportivo da Coruña, club no que permaneceu durante case unha década, dende as categorías inferiores ata o primeiro equipo. A súa carreira consolidouse en Andalucía, xogando para o Xerez e o Recreativo de Huelva, equipos cos que logrou o ascenso a Primeira División. Co Recreativo acadou ademais unha final da Copa do Rei.
Tras retirarse como futbolista no Xerez exerceu como director deportivo do club, ocupando logo esa mesma posición no Nástic de Tarragona e no Lugo, antes de pasar a traballar na representación de xogadores.
Como futbolista
Subiu ao Fabril na segunda metade da tempada 1992/93, cando aínda era xuvenil, e xogou nese equipo as dúas seguintes tempadas, logrando na segunda delas o ascenso á Segunda División B. Antes, o 12 de xaneiro de 1994, debutara co Deportivo da Coruña da man de Arsenio, nun partido de Copa do Rei fronte ao Oviedo no Carlos Tartiere.
Na tempada 1995/96 compaxinou os partidos do filial na 2ª B cos do primeiro equipo dirixido polo galés John Benjamin Toshack. Disputou 19 partidos de Primeira División esa tempada, categoría na que debutou fronte ao Salamanca en Riazor. Xogou tamén 6 partidos da Recopa de Europa, na que os coruñeses caeron en semifinais fronte ao PSG. Na seguinte tempada comezou de novo xogando en ambos conxuntos, pero tras a chegada de Carlos Alberto Silva ao banco do primeiro equipo, o técnico brasileiro non contou con el. Ese ano disputou co Fabril a promoción de ascenso a Segunda División.
Na tempada 1997/98 saíu cedido ao Campomaiorense, da Primeira División portuguesa, mentres que a 1998/99 xogouna completa no Fabril, co que non puido evitar o descenso de novo á Terceira División.
No verán de 1999 foi transferido ao Xerez CD, onde militou tres tempadas, a terceira delas en Segunda División, tras lograr o ascenso na 2000/01.
Na tempada 2002/03 fichou polo Recreativo de Huelva, que estaba en Primeira División, e disputou esa campaña a histórica final da Copa do Rei fronte ao Mallorca. Aínda que o equipo acabou perdendo a categoría, Viqueira continuou no club andaluz durante as campañas 2003–04 e 2004–05, sendo un fixo da titularidade, ademais dun novo ídolo da afección, o xa coñecido da tempada anterior como o "Mago" Viqueira, especialmente polos seus lanzamentos de faltas.
A tempada 2005–06, outra gran tempada para o decano, rematou cun ascenso a Primeira División, en primeira posición e cun equipo ben labrado. Na 2006–07 o capitán Viqueira foi un dos alicerces do Recreativo, revelación do campionato. Finalmente terminou a tempada (e o seu contrato) e formalizou o seu traspaso ao Levante UD. A mala situación económica e deportiva do club levouno a buscar unha saída no mercado de inverno e regresou como cedido ao Xerez CD.
Na tempada 2008–09 foi contratado polo Xerez CD con quen logrou o ascenso a Primeira División como campión da categoría. Permaneceu no club unha tempada máis, sufrindo varias lesións, sen lograr a permanencia e volvendo de novo a Segunda División. Ao remate da campaña deixou a práctica do fútbol profesional.
Selección nacional
Xogou nas seleccións cadete e xuvenil tanto de Galicia como de España. Entre 2005 e 2008 formou parte da recuperada selección galega absoluta, coa que se enfrontou ao Uruguai, Ecuador e Camerún.
Trala retirada
Despois de colgar as botas no Xerez continuou no club como director deportivo, cargo que ocupou entre 2010 e 2012. En maio de 2013 pasou a ocupar a mesma posición no Nástic de Tarragona, na Segunda División B. Tras cinco anos no Nástic, durante os cales o equipo volveu á Segunda División, o club rescindiu o seu contrato en 2018. Unhas semanas despois fíxose oficial a súa chegada ao CD Lugo, da Segunda División, onde asinou un contrato por catro anos, e onde tivo como adxunto a José Luis Deus. Con todo, foi cesado polo presidente Tino Saqués só oito meses despois, debido aos malos resultados do equipo.
Deixou a dirección deportiva tras a súa última experiencia en Lugo, dedicándose dende entón á representación de xogadores.
Tartaruga mariña verde
A tartaruga mariña verde ou tartaruga verde (Chelonia mydas) é unha tartaruga mariña de gran tamaño da familia Cheloniidae, e única especie do xénero Chelonia. Vive nos mares tropicais e subtropicais de todo o mundo, e ten dúas poboacións distintas no Atlántico e Indo-Pacífico. Nas costas de Galicia pode verse ás veces (ver Lista de réptiles de Galicia). O seu nome común procede da graxa xeralmente de cor verde que hai debaixo da súa coiraza ou cuncha.
Esta tartaruga mariña ten un corpo aplanado dorsoventralmente cuberto por unha gran coiraza con forma de bágoa; ten un par de extremidades anteriores grandes con forma de aleta. Xeralmente está coloreada, aínda que nas poboaciós do Pacífico leste a coiraza pode ser case negra. A diferenza doutros membros da súa familia, como a Eretmochelys imbricata (tartaruga carei), C. mydas é principalmente herbívora. Os adultos xeralmente habitan lagoas de atois ou costeiras, alimentándose principalmente de plantas mariñas.
Igual que outras tartarugas mariñas, as tartarugas verdes migran a grandes distancias entre as súas áreas de alimentación e as praias onde desovan. Moitas illas de todo o mundo levan o nome de Illa da Tartaruga debido a que as tartarugas verdes aniñan nas súas praias. As femias arrástranse polas praias, cavan un niño e poñen os seus ovos de noite. Despois, emerxen as crías que se dirixen rapidamente á auga. Aínda que a maioría das crías morren axiña, as que chegan á madurez sexual poden vivir uns oitenta anos na natureza.
C. mydas está na lista de especies en perigo da IUCN e CITES e está protexda en moitos países, polo que é ilegal capturala, facerlle dano ou matala. Ademais, moitos países teñen leis que protexen as áreas de cría. Porén, as tortugas están aínda en perigo debido ás actividades humanas. Nalgúns países as tartarugas e os seus ovos son capturados como alimento. A polución dana indirectamente ás poboacións de tartarugas. Moitas tartarugas quedan atrapadas en redes de pesca. Ademais, o desenvolvemento urbanístico a miúdo causa perda de hábitats ao destruír ou alterar as praias onde aniñan.
Taxonomía
A especie Chelonia mydas foi orixinalmente descrita por Linné en 1758 co nome Testudo mydas. En 1868, Marie Firmin Bocourt denominou unha determinada especie de tartaruga mariña Chelonia agassizii. Esta suposta "especie" foi denominada "tartaruga mariña negra". Pero posteriormente determinouse que a tartaruga mariña negra de Bocourt non era xeneticamente distinta de C. mydas, e, por tanto, taxonomicamente non se considera unha especie separada. Estas dúas "especies" foron entón unificadas en Chelonia mydas e as súas poboacións foron consideradas subespecies cos nomes: C. mydas mydas (a poboación descrita orixinalmente) e C. mydas agassizi (a poboación do Pacífico coñecida como tartaruga verde das Galápagos). Con todo, determinouse despois que esta subdivisión era inválida e que todos os membros da especie debían designarse Chelonia mydas (sen distinguir subespecies). O nome que a miúdo se ve mencionado C. agassizi é un sinónimo júnior inválido de C. mydas.
O nome común da especie non deriva de que teña unha coloración verde externa, senón da cor verde da graxa que a tartaruga ten entre os seus órganos internos e a coiraza.
Dieta
As tartarugas verdes adultas comen principalmente plantas mariñas e algas como o quelpo e outras, mentres que os xuvenís teñen unha dieta máis carnívora.
Descrición
miniatura|Debuxo do espaldar e do plastrón da coiraza ou cuncha, no que se ven as placas vertebral, costal, marxinal, e supracaudal e intergular, gular, peitoral, abdominal, umeral, femoral, anal, axilar (anterior inframarxinal) e inguinal (posterior inframarxinal) miniatura|dereita| Cabeza mostrando as escamas córneas: Frontoparietal   Frontal   Supraocular   Prefrontal   Postocular A súa aparencia é a dunha típica tartaruga mariña. C. mydas ten un corpo aplanado dorsoventralmente, unha cabeza bicuda e un pescozo curto, e brazos convertidos en aletas adaptadas á natación. As tartarugas verdes adultas crecen ata os 1,5 m de lonxitude. O peso medio dos individuos maduros é de entre 68 e 190 kg e a lonxitude media da coiraza é de 78 a 112 cm. Espécimes excepcionais poden pesar 315 kg ou máis, e o maior peso rexistrado foi de 395 kg e unha lonxitude da coiraza de 153 cm.
Anatomicamente hai unhas poucas características que distinguen a tartaruga verde dos outros membros da súa familia. A diferenza de Eretmochelys, o fociño da tartaruga verde é moi curto e o seu peteiro non forma gancho. A vaíña que cobre a súa mandúbula superior posúe beiras denticuladas, mentres que a súa mandíbula inferior é máis forte, aserrada, e con denticulación mellor definida. A superficie dorsal da cabeza da tartaruga ten un só par de escamas prefrontais. O espaldar da súa coiraza está composto de cinco escudos centrais flanqueados por catro pares de escudos laterais. Pola parte inferior, ten catro pares de escudos inframarxinais que cobren a área entre o plastrón e o espaldar. As patas dianteiras das C. mydas maduras teñen só unha única uña (a diferenza das dúas de Eretmochelys), aínda que ás veces hai unha segunda uña prominente nos espécimes novos.
Distribución
A área de distribución da tartaruga verde esténdese a todas as rexións oceánicas tropicais e subtropicais do mundo. Tamén pode verse nas costas galegas. Hai dúas subpoboacións principais, a do Atlántico e a indopacífica. Cada subpoboación é distinta xeneticamente, e ten os seus propios territorios para aniñar e alimentarse dentro da súa área de distribución.
Subpoboación do Atlántico
A tartaruga verde pode atoparse por case todo o Atlántico. Foron atopados individuos tan ao norte como no Canadá e as Illas Británicas. No sur atopáronse no extremo de África e na Arxentina. Os principais sitios para aniñar son varias illas do Caribe, e as costas leste dos Estados Unidos e Suramérica e moi salientablemente, algunhas illas do Atlántico Norte solitarias.
No Caribe, os principais sitios de desove son as Illas de Aves, as Illas Virxes Estadounidenses, Porto Rico, e Costa Rica. En anos recentes hai signos dun incremento de aniñación nas Illas Caimán. Unha das rexións máis importantes é Tortuguero en Costa Rica. De feito, a maioría das C. mydas da rexión caribeña son naturais dunhas poucas praias de Tortuguero. Nos Estados Unidos hai áreas de aniñación menos importantes en Xeorxia, Carolina do Norte, Carolina do Sur, e a costa leste de Florida, especialmente Hutchinson Island. Localizacións notables en Suramérica son praias apartadas de Suriname e da Güiana Francesa. No Atlántico Sur, unha área importante é a illa de Ascensión, onde aniñan de 6.000 a 13.000 tartarugas verdes.
A diferenza da distribución esporádica dos sitios de aniñación, as áreas de alimentación son moito máis amplas e distribuídas por toda a rexión atlántica.
Subpoboación indo-pacífica
esquerda|miniatura|Tartaruga verde que vai á superficie a respirar en Hawai. No Pacífico, a súa área de distribución leste vai polo norte desde as costas do sur de Alasca ata polo sur as costas de Chile. No oeste do Pacífico vai polo norte desde o Xapón e costas do sur de Rusia, ata polo sur a parte norte de Nova Zelandia e algunhas illas no sur de Tasmania. Estas tartarugas poden encontrarse tamén por todo o océano Índico.
As áreas de alimentación importantes están espalladas por toda a rexión pacífica, incluíndo México, Hawai, e Pacífico Sur, xunto coas costas do norte de Australia, e Sueste asiático. No Océano Índico as colonias de aniñación inclúen India, Paquistán, e outros países costeiros. Nas costas do leste de África hai algunhas áreas de aniñación, incluídas as illas próximas a Madagascar.
Por toda a costa de México poden atoparse lugares de aniñación. Estas tortugas aliméntanse de plantas mariñas no golfo de California. As tartarugas verdes que pertencen á subpoboación hawaiana aniñan nos Bancos da Fragata Francesa, que están protexidos e situados a uns 800 km das Illas Hawai. En Filipinas aniñan nas Illas das Tartarugas, xunto coas tartarugas carei. Indonesia ten algunhas praias de aniñación, unha na Reserva Nacional Meru Betiri no leste de Xava. O mar do Coral ten áreas de aniñación de importancia mundial. O arrecife da Gran Barreira Australiana ten dúas poboacións xeneticamente distintas; unha ao norte e outra ao sur. Neste grande arrecife hai 20 localizacións de aniñación, que son pequenas illas e illotes, das cales a máis importante é Raine Island. Os sitios importantes de aniñación abundan a ambos os lados do mar de Arabia, como Ash Sharqiyah en Omán, e ao longo da costa de Karachi, Paquistán (onde nalgunhas praias aniña xunto coa tartaruga carei e a Lepidochelys olivacea) e de Sindh e Beluchistán e na illa paquistaní de Astola (a 25 km do continente).
Ecoloxía e comportamento
miniatura|esquerda|Tartaruga verde nadando cara á superficie. Moito do que se sabe da ecoloxía das tartarugas mariñas procede dos estudos sobre a tartaruga verde, que é a máis estudada. A ecoloxía de C. mydas cambia drasticamente con cada estadio da súa vida. As tartaruguiñas que saen dos ovos son carnívoras, e peláxicas, e forman parte do mininecto do mar aberto. Ao contrario, os xuvenís inmaturos e os adultos atópanse xeralmente en campos de plantas mariñas de pouco fondo costeiros e son herbívoras.
Hábitat
miniatura|esquerda|Tartaruga verde alimentándose de plantas mariñas. As tartarugas verdes móvense entre tres tipos de hábitats dependendo do estadio do seu ciclo vital no que se encontren. Poñen os ovos en praias. As tartarugas mariñas gastan a maioría do seu tempo en augas costeiras de pouco fondo con pradeiras vizosas de plantas mariñas. Os adultos frecuentan as baías e lagoas costeiras e bancos de area con moita vexetación. A miúdo migran xeracións enteiras entre un par de áreas de alimentación e as de aniñación.
As tartarugas verdes pasan a maior parte dos seus primeiros cinco anos en zonas de converxencia no mar aberto que as rodea. Estas tartarugas novas raramente se ven, xa que nadan a bastante profundidade, en augas peláxicas. As tartarugas verdes normalmente nadan a unha velocidade de 2,5 a 3 km/h.
Predadores
Só os seres humanos e os tiburóns grandes se alimentan de C. mydas adultos. Por exemplo, o tiburón tigre (Galeocerdo cuvier) captura os adultos en augas hawaianas. Os xuvenís e os que acaban de eclosionar teñen máis depredadores, entre os que están cangrexos, pequenos mamíferos mariños e aves, como as limícolas. Varios animais poden comer os ses ovos. Por exemplo, en Turquía, os seus ovos son vulnerables á predación polo raposo (Vulpes vulpes) e o chacal dourado (Canis aureus).
Ciclo vital
miniatura|dereita|Tartaruga que acaba de eclosionar na man dun home. As tartarugas verdes migran ao longo de grandes distancias desde as súas áreas de alimentación ata as de aniñación; algunhas nadan máis de 2600 km para chegar ás zonas de desove. As tartarugas maduras a miúdo tornan exactamente á mesma praia na que naceron. As femias xeralmente aparéanse cada dous a catro anos. Os machos, visitan as áreas de reprodución cada ano para intentar aparearse. A temporada de apareamento varía segundo as poboacións. Para a maioría das C. mydas do Caribe, a temporada de apareamento é desde xuño a setembro. As subpoboacións da Güiana Francesa aniñan de marzo a xuño. Nos trópicos as tartarugas verdes aniñan durante todo o ano, aínda que algunhas subpoboacións prefiren épocas determinadas do ano. En Paquistán, as tartarugas do Océano Índico aniñan todo o ano, mais prefiren os meses de xullo a decembro.
O apareamento das tartarugas verdes é similar ao doutras tartarugas. As femias das tartarugas controlan o proceso. Unhas poucas poboacións practican a poliandria, aínda que isto non parece que beneficie ás crías. Despois de aparearse na auga, a femia diríxese á praia e ascende ata máis alá do límite da marea alta, onde cava un burato coas súas aletas traseiras e deposita nel os ovos. Nas tartarugas mariñas o tamaño da posta depende da idade da femia e da especie, e varía entre 100 e 200 ovos. Despois, a femia cobre o niño con area e volve ao mar.
Vorducedo Pequeno, Vizoño, Abegondo
Vorducedo Pequeno é un lugar da parroquia de Vizoño no concello coruñés de Abegondo na comarca da Coruña. Tiña 22 habitantes no ano 2016 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 12 eran homes e 10 mulleres.
Tartaruga mariña verde
Ciclo vital
Entre 100 e 150 días despois, os ovos eclosionan durante a noite, e as crías diríxense por instinto directamente á auga. Este é o período máis perigoso na vida das tartarugas, xa que os depredadores (gaivotas, cangrexos) están agardando para comelas. Unha porcentaxe significativa nunca chega ao océano. Sábese pouco da parte inicial da vida das tartaruguiñas neonatas. Os xuvenís pasan de tres a cinco anos en mar aberto antes de establecerse como xuvenís inmaturos no seu estilo de vida permenente en augas pouco profundas. Especúlase que tardan de vinte a cincuenta anos en chegar á madurez sexual. Os individuos viven ata oitenta anos na natureza. Estímase que só o 1% das crías chegan á madurez sexual.
CG-2.2
O CG-2.2 é un corredor galego de altas prestacións e variante de poboacións que une as cidades de Monforte de Lemos e Lugo, sendo unha alternativa á LU-546. O seu trazado é válido para nun futuro poder ser desdobrada a súa calzada constituíndo unha autovía. É propiedade da Consellería de Política Territorial, Obras Públicas e Transportes da Xunta de Galicia.
Tartaruga mariña verde
Ciclo vital
Como exemplo, cada ano na Illa da Ascensión no Atlántico Sur, as femias de C. mydas cavan de 6.000 a 25.000 niños. Estas están entre as tartarugas verdes de maior tamaño do mundo; moitas de máis dun metro de lonxitude e dun peso de ata 300 kg.
Respiración e sono
As tartarugas pasan case toda a súa vida mergulladas, pero deben respirar aire para obter o oxíxeno que precisan para a súa vigorosa actividade. Cunha soa exhalación explosiva e unha rápida inhalación, as tartarugas mariñas poden substituír rapidamente o aire dos seus pulmóns. Os seus pulmóns permiten un rápido intercambio de oxíxeno e impiden que os gases queden atrapados durante as inmersións profundas. O sangue das tartarugas mariñas poden ceder o oxíxeno eficientemente aos tecidos do seu corpo mesmo ás presións que hai durante as súas inmersións. Durante a actividade de rotina, as tartarugas mariñas verde e a común (Caretta caretta) mergúllanse durante tempos que van de 4 horas a só cinco minutos, e van á superficie a respirar durante só de 1 a 3 segundos.
As tartarugas poden descansar ou durmir baixo a auga durante varias horas seguidas, pero o tempo en que permanecen mergulladas normalmente é moito menor cando nadan ou escapan dos predadores. A capacidade de aguantar sen respirar depende da actividade e do estrés, o que explica por que os arrastreiros e outros pesqueiros capturen moitas veces tartarugas que chegan ao barco afogadas.
Xenética
O xenoma de Chelonia mydas foi secuenciado en 2013 para examinar o seu desenvolvemento e a evolución do plan corporal da tartaruga.
Importancia para os humanos
miniatura|esquerda|Tartarugas verdes capturadas nun peirao de [[Key West, Florida|Key West, Florida.]] miniatura|A tartaruga verde coroa o escudo das [[Illas Caimán.]] Historicamente, a pel das tartarugas era curtida para fabricar bolsos de man, especialmente en Hawai. Na Antiga China a carne das tartarugas mariñas considerábase unha delicia culinaria, especialmente a de C. mydas. A carne, graxa e cartilaxes das tartarugas mariñas, especialmente as desta especie, búscanse como ingredientes para facer a sopa de tartaruga, un prato que foi popular en Norteamérica no século XIX.
En Xava, Indonesia, os ovos de tartaruga mariña son unha delicia popular. Porén, a carne de tartaruga é considerada ḥarām ou "impura" na lei Islámica (o islam é a relixión principal en Xava). En Balí, a carne de tartaruga era un elemento salientable nos banquetes relixiosos e cerimoniais. As tartarugas capturábanse nas partes remotas do arquipélago indonesio. Balí importou tartarugas mariñas desde a década de 1950, xa que as súas poboacións de tartarugas quedaron decimadas. En Balí recóllense e véndense ovos de tartaruga.
Vorducedo Grande, Vizoño, Abegondo
Vorducedo Grande é un lugar da parroquia de Vizoño no concello coruñés de Abegondo na comarca da Coruña. Tiña 20 habitantes no ano 2016 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 11 eran homes e 9 mulleres.
Tartaruga mariña verde
Importancia para os humanos
Nalgúns lugares creáronse granxas comerciais de tartarugas, como as granxas de tartarugas das illas Caimán no Caribe, que antes as criaban para comercializar a carne, aceite (obtido da graxa), coiraza e pel. A granxa iniciouse en gran parte con ovos que estaban "condenados" á destrución porque foran recollidos de niños ameazados pola erosión, inundacións, ou estaban en solos quimicamente hostís. As granxas chegaron a criar unhas 100.000 tartarugas. Cando os mercados internacionais foron pechados polas regulacións que non permitían a exportación internacional de produtos de tartaruga criados en granxas, a granxa pasou a ser esencialmente unha atracción turística na que se criaban 11.000 tartarugas.
As tartarugas son unha parte integral da historia e cultura das illas Caimán. Cando as illas foron descubertas por Cristovo Colón en 1503, el nomeounas "Las Tortugas" debido á abundancia nas súas augas de tartarugas mariñas. Moitos dos primeiros visitantes viñan ás illas Caimán para capturaren as tartarugas como fonte de carne fresca durante as súas longas viaxes marítimas. A tartaruga verde é un símbolo nacional que forma parte do escudo de armas das Illas Caimán, que tamén forma parte da bandeira das illas Caimán. Nos billetes de banco do paìs aparece tamén a tartaruga. Un debuxo dunha tartaruga estilizada, chamada "Sir Turtle" é a mascota das liñas aéreas Cayman Airways.
Nos campos de lava Pu'u Loa da illa grande de Hawai hai un ki' pohaku (petróglifo) representando unha tartaruga. A tartaruga verde (chamada honu en Hawai) sempre tivo un especial significado para os hawaianos e este petróglifo data de cando as illas empezaron a ser poboadas. A tartaruga simboliza un navegante que sempre encontra o seu camiño a casa, como fan as tartarugas que nadan ás veces miles de quilómetros para poñer os seus ovos nas mesmas praias onde naceran. Aínda que hai varios mitos ao respecto, algunhas lendas hawaianas relatan que o honu foi o primeiro que guiou aos polinesios ata as illas Hawai. Os hawaianos reverencian á tartaruga e á lenda de Kailua, unha tartaruga que podía tomar a forma dunha moza. Cando adoptaba forma humana, observaba aos nenos xogando na praia de Punalu'u.
Conservación
miniatura|esquerda|Tartaruga verde nun acuario público.
Ameazas
As actividades humanas supoñen ameazas tanto intencionadas coma non para a supervivencia da especie. Entre as ameazas intencionadas están a caza legal ou furtiva, e a recollida de ovos. Máis perigosas son as ameazas non intencionadas, como golpes contra embarcacións, redes de pesca que carecen de dispositivos para excluír tartarugas, a polución e a destrución do hábitat. A contaminación química pode orixinar tumores; as verteduras dos portos cerca dos lugares de aniñación poden crearlles diversos trastornos; e a polución lixeira pode desorientar ás crías. A perda de hábitats xeralmente ocorre debido ao desenvolvemento humano nas áreas de aniñación. As construcións na liña de praia, a "recuperación" de terras ou gañar terreo ao mar e o incremento do turismo son exemplos dese desenvolvemento. Unha doenza infecciosa causante de tumores chamada fibropapilomatose, é tamén un problema nalgunhas poboacións. A enfermidade mata a unha fracción significativa dos infectados, aínda que tamén hai individuos resistentes. Debido a todas estas amezazas, moitas poboacións están en estado vulnerable. miniatura|dereita|Unha tartaruga verde cazada furtivamente en [[Costa Rica.]] As áreas de alimentación das tartarugas verdes do Pacífico coñécense pouco e a maioría non se coñecen en absoluto. Estas áreas de alimentación están situadas probablemente ao longo da costa de Baixa California (México) e no sur de California (EUA), e nelas as tartarugas teñen o risco de converterse nunha captura accidental dos pescadores costeiros. O principal factor de mortalidade para estas tartarugas son os arrastreiros que pescan camaróns de México, nos cales moitas destas capturas de tartarugas non son rexistradas. A única área de alimentación que foi identificada é a Baía de San Diego, a cal está moi polucionada con metais pesados e PCBs. Estes contaminantes teñen un efecto negativo no medio ambiente oceánico, e causan lesións e ás veces mortalidade. As tartarugas verdes tamén están ameazadas pola inxestión de plásticos ou verse enredadas en plásticos.
Iniciativas globais
A Unión Internacional para a Conservación da Natureza (IUCN) incluíu repetidamente a tartaruga verde na súa Lista Vermella baixo diferentes criterios. En 1982, clasificárona oficialmente como especie en perigo. Nas edicións de 1986, 1988, 1990, 1994, e a edición de referencia de 1996 da Lista vermella da IUCN, seguía incluíndose a especie.
En 2001, Nicholas Mrosovsky fixo unha petición para que se retirase da lista a especie, argumentando que algunhas poboacións de tartaruga verde eran grandes, estables e nalgúns casos estaban en aumento. Daquela, as especie estaba na lista clasificada baixo o estrito criterio EN A1abd. O Subcomité de Peticións e Estándares da IUCN tiña a norma de que os recontos visuais de femias aniñando non podían considerarse "observación directa" e así mantiveron á tartaruga no status de en perigo.
En 2004, o IUCN reclasificou C. mydas como "en perigo" baixo o criterio EN A2bd, que establece esencialmente que as poboacións silvestres están en alto risco de extinción debido a varios factores. Estes factores inclúen unha probable redución da poboación de máis do 50% con respecto á década anterior como se estimaba polos índices de abundancia e polas proxeccións dos niveis de explotación.
En 2007, C. mydas foi incluída no Apéndice I da lista da Convención sobre o Comercio Internacional en Especies en Perigo (CITES) como membro da familia Cheloniidae. A especie estaba na lista orixinalmente no Apéndice II en 1975. A familia enteira pasouse ao Apéndice I en 1977, coa excepción da poboación australiana de C. mydas. En 1981, a poboación australiana uniuse ás demais. Isto significa que é ilegal importar, exportar, matar, capturar ou acosar as tartarugas verdes.
A poboación mediterránea está na lista como en perigo crítico. As subpoboacións do leste do Pacífico, Hawai e sur de California están consideradas como ameazadas. As subpoboacións especificamente mexicanas están incluídas na lista como en perigo. A poboación de Florida considérase en perigo. O World Wide Fund for Nature considera ás poboacións de Paquistán como "raras e en declive".
Couso, As Trabancas, Agolada
Couso é un lugar da parroquia das Trabancas, no concello pontevedrés de Agolada, na comarca do Deza. Segundo o INE, no 2008 tiña 2 habitantes (2 mulleres), o que supón unha diminución de 6 habitantes con respecto ao ano 2000.
Tartaruga mariña verde
Iniciativas específicas de certos países
Os usos tradicionais das tartarugas en Balí eran antes considerados sostibles, pero isto despois foi cuestionado dado o incremento da demanda por parte da crecente poboación humana. A explotación era a máis intensa no mundo. En 1999, Indonesia restrinxiu o comercio de tartarugas e o seu consumo debido á diminución da pobaoación destes animais e a unha ameaza de boicot turístico. Rexeitouse unha petición feita polo gobernador de Balí I Made Mangku Pastika en novembro de 2009 de establecer unha cota de captura de 1.000 tartarugas que se matarían en cerimonias relixiosas hindús. Aínda que os conservacionistas respectan a necesidade de ter tartarugas para usalas nos rituais, desexaban unha cota menor.
O ecotourismo é unha iniciativa emprendida en Sabah, Malaisia. Alí, a illa de Pulau Selingan alberga unha instalación para protexer a eclosión dos ovos. Os empregados colocan parte dos ovos depositados polas tartarugas cada noite na instalación para protexelos dos depredadores. A incubación dura uns 60 días. Cando os ovos eclosionan, os turistas axudan á liberación das tartaruguiñas no mar. Nos Estados Unidos, o Servizo de Caza e Pesca dos Estados Unidos e o Servizo Nacional de Pesca Mariña clasifica a C. mydas como especie ameazada baixo a Lei de Especies en Perigo, o que fai que sexa un delito federal que unha persoa non autorizada se acerque a uns 3 metros, moleste, capture ou mate unha destas tartarugas. Debido a esta lei, a subpoboación hawaiana experimentou un significativo aumento e é agora o foco do ecoturismo e converteuse nunha especie de mascota do estado. Os estudantes da Academia Preparatoria de Hawaii na illa Grande de Hawai levan etiquetado miles de espécimes desde inicios da década de 1990. No Reino Unido a especie está protexida polo Plan de Acción da Biodiversidade, debido a un exceso de capturas e á polución mariña. A rama paquistaní do World Wide Fund for Nature leva a cabo proxectos para asegurar a eclosión das tartarugas desde a década de 1980, pero aínda así a poboación continuou declinando.
No Atlántico as iniciativas de conservación céntranse nos sitios de aniñación no Caribe. Nas praias de aniñación de Tortuguero en Costa Rica hai un límite para a recolección de ovos pola poboación desde a década de 1950. O Parque Nacional de Tortuguero estableceuse en 1976, en parte para protexer eses terreos de aniñación. Na illa de Ascensión, que alberga algunhas das praias de aniñación máis importantes, estase a aplicar un activo programa de conservación., O grupo naturalista uruguaio Karumbé (tartaruga en guaraní) monitorizou as áreas de alimentación e de desenvolvemento dos individuos xuvenís da especie no Uruguai desde 1999.
A Granxa de Tartarugas de Caimán está localizada na illa de Gran Caimán no Caribe e é a primeira granxa que obtivo unha segunda xeración de tartarugas verdes que se aparearon, puxeron ovos, eclosionaron e criaron en catividade. Desde aos seus comezos en 1968, a granxa liberou unhas 31.000 tartarugas na natureza, e cada ano libera no mar Caribe a máis tartarugas criadas en catividade. As tartrugas que se liberaron cando eclosionaron ou como individuos dun ano marcados con "etiquetas vitais", empezan agora a retornar para aniñar na Gran Caimán como adultos. En 2012 a granxa liberou a primeira segunda xeración criada en catividade cun transpondedor para o rastrexo da posición ou PTT (tamén chamado etiqueta por satélite). Ademais, a granxa proporciona carne de tartaruga á poboación local para a cal a tartaruga foi parte da súa cociña tradicional desde hai séculos, o que reduce a captura furtiva de tartarugas no medio natural, o que axuda ao incremento observado da poboación de tartarugas detectadas nas augas que rodean a illa de Gran Caimán e o desove nas súas praias.
No Pacífico, as tartarugas verdes aniñan nos motu (illotes) da Área de Conservación de Funafuti no atol de Funafuti en Tuvalu.
O Someiro
Co topónimo O Someiro podemos referirnos a dous lugares de Galicia:
Lagomorfos
A dos lagomorfos (Lagomorpha) é unha orde de mamíferos placentarios, da magnorde dos boreoeuterios, superorde dos euarcontogliros e clado dos gliros (que integran xunto cos roedores).
Inclúe dúas familias con especies viventes, a dos lepóridos (coellos e lebres), e a dos ocotónidos picas).
Ademais, comprende tamén a familia monotípica dos proláxidos, cuxa única especie, Prolagus sardus, semellanta a unha pica (e que por iso moitos autores inclúena na familia dos ocotónidos), extinguiuse no século XVIII.
Até principios do século XX, dadas as numeross semellanzas morfolóxicas, considerábanse como roedores, pero existen considerábeis diferenzas para separaren ambas as ordes.
Taxonomía
miniatura|240px|[[Lepus europaeus.]] miniatura|240px|[[Lepus granatiensiss.]] miniatura|240px|[[Sylvilagus palustris.]]
Descrición
A orde foi descrita en 1855 polo naturalista alemán Johann Friedrich von Brandt.
Sinónimos
Ademais de polo nome actualmente válido, a orde coñeceuse tamén polos sinónimos:
Clasificación
Actualmente recoñécense na orde trece xéneros, cunhas oitenta especies repartidas nas dúas familias citadas. Ademais, hai outra familia extinguida, como quedou dito.
Orde Lagomorpha Brandt, 1855
Existen varios xéneros fósiles incertae sedis:
Forma do corpo, dimensións e semellanzas e diferenzas principais cos roedores
miniatura|240px|[[Ochotona alpina.]] miniatura|240px|[[Ochotona hyperborea.]] miniatura|esquerda|250px|Cranio dunha lebre. Obsérvese o amplo diastema.
Os lagomorfos son animais de tamaño de pequeno a mediano que, en moitos aspectos, se parecen a roedores grandes. A lonxitude do seu corpo varía entre os 10 e os 75 cm, e o seu peso oscila entre os 100 g e os 6 kg; a cola é moi curta, ou mesmo rudimentaria ou ausente.
Son terrestres, herbívoros, con dentes incisivos biselados, similares aos dos roedores, dos que se diferencian pola presenza dun segundo par de incisivos, moito máis pequenos que os do primeiro par, dos que carecen os roedores. Os dentes das especies actuais son de crecemento continuo, como os dos roedores. Outra diferenza cos roedores é que os incisivos teñen unha capa de esmalte que se estiende ao redor da superficie posterior do dente, en contraste cos incisivos dos roedores, que teñen esmalte nunha soa cara. Como nos roedores, os caninos están ausentes, e hai un espazo grande (diastema) que separa os incisivos e o primeiro dente premolar. Os premolares non teñen raíces. As coroas son relativamente simples, con concas transversais separadas por esmalte. A fórmula dentaria é 2/1, 0/0, 3/2, 2-3/3 = 26-28. As fileiras dentais superiores están máis separadas que as inferiores, polo que a oclusión pode ter lugar nun só lado da mandíbula. Como nos roedores, o músculo maseter subministra o maior parte do poder da mastigación; o músculo temporal é relativamente pequeno. Desde un punto de vista estritamente anatómico, o esqueleto dos lagomorfos, así como os músculos a algúns órganos internos aseméllanse aos dos artiodáctilos.
O labio superior está dividido pola metade por un profundo suco. Por esta razón —a división do labio superior— un raro defecto de desenvolvemento no home denomínase labio leporino. As pregas da pel dos labios superiores pódense xuntar detrás dos dentes incisivos, de modo que o animal poida roer coa cavidade bucal pechada. Outras pregas da pel permiten pechar as fosas nasais.