cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anselmo López García
Traxectoria
Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 trasladouse a Tui o 25 de agosto aconsellado polo gobernador civil Manuel Quiroga Macía, porque "estaba ameazado de ser agredido na rúa". Actuou como defensor en varias causas incoadas aos defensores de Tui, chegando a manifestar a súa protesta diante dun Tribunal por atoparse con sentenzas xa ditadas previamente que facían inútil o seu labor como defensor. Despois pasou a residir en Vigo. A principios de novembro foi trasladado a Asturias por orde do responsable da VIII División onde permaneceu tres meses desmpeñando varias comisións. Procesado no sumario 598/36, foi xulgado en consello de guerra presidido por Ambrosio Feijoo Pardiñas no que actuou como fiscal Joaquín Otero Goyanes o 23 de marzo de 1937, con Marcial García Barros, Marcelino Otaduy Vázquez, Manuel Suárez Castro, Eduardo París Villar, Antonio Taboada Nóvoa e Higinio López Barrio. Foi condenado a cadea perpetua. Foi dado de baixa no exército en setembro de 1937. Cumpriu condena no Castelo de San Filipe de Ferrol. Abríronlle expediente de incautación de bens en maio de 1938. No franquismo exerceu como avogado en Ourense.
Vida persoal
Casou en Miño con María Joaquina Morais García, filla de Ricardo Morais Arines, en 1923, e foi pai de Anselmo, Ricardo, José Javier, Antonio José Joaquín, María del Carmen e Concepción López Morais.
Dereito á educación
miniatura|Nenos nepalís lendo. O dereito á educación é un dereito humano recoñecido e enténdese como o dereito a unha educación primaria gratuíta obrigatoria para todo cidadán, unha obriga a desenvolver unha educación secundaria accesible para todos os  nenos, como tamén un acceso equitativo á educación superior, e unha responsabilidade de prover educación básica aos individuos que non completaron a educación primaria. Adicionalmente a estas previsións sobre acceso á educación abarca tamén a obriga de eliminar a discriminación en todos os niveis do sistema educativo, fixar estándares mínimos e mellorar a calidade.
Tratados internacionais
Este dereito está contido en numerosos tratados internacionais de dereitos humanos pero a súa formulación máis extensa atópase no Pacto Internacional de Dereitos Económicos, Sociais e Culturais das Nacións Unidas, ratificado por case todos os países do mundo. O Pacto no seu artigo 13 recoñece o dereito de toda persoa á educación.
Etapas de expansión e recoñecemento do dereito
O dereito á educación é un dereito humano que ten como finalidade establecer unha educación primaria para todos os nenos e nenas, desenvolver unha educación secundaria accesible progresivamente a todos os nenos e nenas e o acceso á educación superior en función dos méritos. Este dereito impón ao Estado a obriga de dar unha educación básica ás persoas que non reciban a educación primaria. Ademais do acceso, o dereito a unha educación implica a obriga de eliminar a discriminación a todos os niveis do sistema educativo para establecer estándares mínimos e mellorar a calidade.
Katarina Tomasevski explicou que a aplicación do dereito á educación é un proceso continuo que pasa ordinariamente por catro fases:
Características esenciais do dereito á educación
A primeira Relatora Especial da Organización das Nacións Unidas sobre o dereito á educación, fala de catro dimensións deste dereito. O esquema de 4-A (en inglés Available, Accesible, Acceptable, Adaptable) brinda un marco conceptual para fixar as obrigas dos gobernos sobre o dereito á educación: xerar educación dispoñible, accesible, aceptable, e adaptable figura igualmente na Observación xeral número 3 do Comité de Dereitos Económicos, Sociais e Culturais de Nacións Unidas.
Aplicación
miniatura|Aprendendo xeografía nunha escola Montessori. As leis internacionais non se manifestan respecto da educación pre-primaria, e polo xeral os documentos legais omiten esta fase. A pesar de que os nenos son considerados os principais beneficiarios do dereito á educación, a Declaración Universal dos Dereitos Humanos declara que todos teñen dereito a recibir educación.
O dereito á educación divídese en tres áreas:
Tanto a educación secundaria como a superior, deben facerse accesibles "por todos os medios posibles, particularmente mediante a inclusión progresiva da educación libre".
The Toys That Made Us
The Toys That Made Us é unha serie documental estadounidense creada por Brian Volk-Weiss. Os primeiros catro episodios da serie estreáronse en Netflix o 22 de decembro de 2017, e os seguintes catro, o 25 de maio de 2018. A serie documental, composta de oito episodios, céntrase en importantes liñas de xoguetes. Os catro primeiros episodios céntranse nos xoguetes de Star Wars, He-Man, Barbie e G.I. Joe, e os seguintes en LEGO, Transformers, Hello Kitty e Star Trek estreáronse o 25 de maio de 2018. O 19 de xullo de 2018, anunciouse unha terceira tempada, con episodios baseados nos xoguetes Power Rangers, a loita profesional, My Little Pony e Teenage Mutant Ninja Turtles, e estreouse en Netflix o 15 de novembro de 2019.
En novembro de 2019, Netflix estreou unha serie spin-off, The Movies That Made Us, centrándose no desenvolvemento de filmes clásicos.
Ínsubros
miniatura|300x300px|Os pobos de Galia Cisalpina, 391-192 a.C. Os ínsubros foron un pobo galo asentado en Insubria, na actual rexión italiana da Lombardía. Foron os fundadores da cidade de Mediolanum (Milán). Aínda que completamente galos na época da conquista romana, eran o resultado da fusión dos pobos preexistentes lígur e celta con tribos galas.
Fontes clásicas
Os ínsubros son mencionados por Cicerón, Polibio, Livio, Plinio o Vello, Estrabón e Cecilio Estacio. miniatura|425x425px|A distribución aproximada de linguas na [[Idade de Ferro|Idade do Ferro en Italia durante o século VI a.C.]]
Historia
A historia dos ínsubros, como a doutros galos e dos pobos itálicos, foi escrita por antigos escritores romanos e gregos. Ademais da sección de Livio sobre a invasión gala do norte de Italia, os seus escritos referíronse á súa historia romana e concentráronse nas batallas entre os romanos e os ínsubros e outras tribos galas no norte de Italia.
Txoria txori
A canción tamén é coñecida como «Hegoak» («Les ailes» en francés ou «As ás» en galego), trala versión de Anne Etxegoien. En 2014 a cantante vascofrancesa conseguiu un Disco de Ouro en Francia, con máis de 60.000 copias, e estivo no top 10 dos máis vendidos no país galo.
Letra
miniatura|Josean Artze, autor do poema miniatura|[[Mikel Laboa, autor da melodía]]
A letra
O poema que Artze escribiu con 25 anos trata sobre a liberdade e a posesión, o dominio e o respecto entre as persoas e animais. Deste xeito, expón o dilema que se presenta cando se quere a unha persoa ou un animal.
Ínsubros
Historia
Un exército romano foi enviado ao ager gallicus, o nome que os romanos lle deron a unha área da costa adriática que fora conquistada polos galos senones. Este exército derrotou un continxente senone, ocupou o seu territorio, matou a maioría dos senones e expulsou o resto das súas terras. Temendo que se lles ocorrese o mesmo, os boios veciños rebeláronse xunto cos etruscos. O seu exército en conxunto foi derrotado na batalla do lago Vadimo no mesmo ano.
O que levou os ínsubros a unirse aos boyos noutra rebelión foi unha lei aprobada en Roma que prevía a subdivisión do ager gallicus en unidades administrativas romanas. Isto creou temores entre os boios e os ínsubros do que os romanos querían facer.
Txoria txori
A letra
Por unha banda, pódese atar a persoa e posuíla coma unha ave nunha gaiola, co que deixa de ser a persoa (a ave) que nos fascina. Por outra banda, existe a opción de amar esa persoa na súa forma de ser natural e respectala, de forma que se quere marchar, poida facelo en calquera momento.
Ínsubros
Historia
No 225 a. C., os boios e os ínsubros pagaron grandes sumas de diñeiro aos mercenarios de Gaesatae liderados por Aneroestes e Concolitanus. Os Gaesatae eran galos da Galia Transalpina, o nome romano do que hoxe é o sur de Francia. Un exército duns setenta mil soldados arrasou Etruria. Os galos atoparon forzas romanas preto de Clusium (Chiusi), mais en lugar de comprometerse, retiráronse a Feasulae (Fiesole) pola noite. Logo bateron os romanos na batalla de Faesulae (225 a. C.) Foron derrotados á súa vez polas forzas combinadas dos dous cónsules romanos, Lucio Emilio Papo e Caio Atilio Régulo na batalla de Telamón.
Txoria txori
A melodía
En 1968, estando Mikel Laboa e a súa muller Marisol Bastida no restaurante Aurrera de Donostia, viron impresos os versos do poema de Artze nos panos de mesa. Mikel levou un deles á casa e compuxo unha melodía para o poema. A canción podíase interpretar como «un acto de resistencia contra o franquismo, que prohibía o éuscaro» e calquera lingua que non fose a castelá.
Ínsubros
Historia
Despois da batalla de Telamón, os romanos atacaron e derrotaron os boios e obrigáronos a subxugarse a Roma. En 224 aC, os romanos atacaron o territorio Insubre. En 223 a. C., os ínsubros pediron a paz, pero os romanos rexeitárona e atacáronos. Os romanos agora estaban decididos a controlar Gallia Cisalpina, o nome romano da área onde vivían as tribos galas do norte de Italia.
Txoria txori
Versións
Sobre as versións, Artze declarou sentirse emocionado de «ver tantas persoas diferentes interpretalo de maneiras tan diversas».
Ínsubros
Historia
En 222 aC, os romanos cercaron Acerrae, unha fortificación de Insubre na marxe dereita do río Adda entre Cremona e Laus Pompeia (Lodi Vecchio). Os ínsubros non puideron relevar a Acerrae porque os romanos controlaban todos os puntos estratéxicos ao seu redor. Contrataron a 30,000 mercenarios Gaesatae e, liderados por Viridomarus (ou Britomartus), asediaron Clastidium, un importante e estratéxico pobo dos Marici, un pobo da Liguria que era aliado romano, coa esperanza de que isto obrigara os romanos a levantar o seu cerco.
En troques, os romanos dividen as súas forzas. O cónsul Marco Claudio Marcelo dirixiuse a Clastidium e o seu colega Gnaeus Cornelius Scipio Calvus continuou o sitio de Acerrae. Na batalla de Clastidium, Marco Claudio derrotou as forzas galas e matou a Viridomarus nunha soa batalla. Mentres tanto, Gnaeus Cornelius tomou Acerrae. Coa fortaleza tomada e o rei ínsubro morto, os romanos tomaron facilmente a capital dos ínsubros, á que chamaron Mediolanum (Milán).
Os ínsubros rendéronse e víronse obrigados a converterse en aliados romanos. Os romanos fundaron colonias con guarnicións en Cremona e Placentia (Piacenza). A primeira estaba na beira norte do río Po e a segunda estaba preto da súa beira sur (no territorio de ínsubros e boios, respectivamente). Isto fíxose para asegurar o cruzamento do río e a porta de entrada á Liguria. Tamén estableceron unha gornición en Mutina (Módena), que se convertería nunha colonia no 182 AC.
En 218 aC, os ínsubros e os boios rebeláronse en anticipación á invasión de Aníbal a Italia na Segunda Guerra Púnica (218-201 aC). Atacaron a Cremona e Placentia, obrigando aos colonos a fuxir a Mutina, que estaba cercada. O pretor Lucio Manlio Vulso partiu de Ariminum con 20,000 de infantaría e 1,600 de cabalaría. Foi emboscado dúas veces no camiño. Aliviou o sitio de Mutina, pero á súa vez foi asediado nas proximidades. O cónsul Publio Cornelio Escipión foi enviado a apoialo con novas tropas. Mentres tanto, Hannibal chegou a Italia. Derrotou a Publio Escipio na batalla de Ticinum, no territorio do Ínsubre e ao outro cónsul, Tiberio Sempronio Longus , na batalla de Trebia., preto de Placentia.
Despois de varios outros choques, os ínsubres fixeron unha alianza con Roma en 194 a. C., mantendo certa autonomía. No 89 aC obtiveron a cidadanía latina e, no 49 a.C, a cidadanía romana. A romanización dos ínsubros foi probablemente rápida debido á presenza de colonias romanas e a Xulio César usando Mediolanum como un posto en escena para a súa conquista da Galia (58–50 aC).
Mauro Bicicli
Mauro Bicicli, nado en Crema o 15 de xaneiro de 1935 e finado no mesmo lugar o 22 de agosto de 2001, foi un futbolista e adestrador italiano, que xogaba como dianteiro.
Como futbolista
Tras comezar a súa carreira no Crema fichou polo Inter de Milán, co que debutou na Serie A o 17 de abril de 1955 fronte ao Genoa. Xogou no club lombardo de xeito intermitente durante a seguinte década, con cesións e pasos por outros equipos. Disputou un total de 182 partidos coa camiseta nerazzurra e marcou 27 goles. Gañou dous títulos da Serie A e en 1967 foi aliñado por Helenio Herrera como titular na final da Copa de Europa, en substitución do centrocampista galego Luis Suárez, que estaba mancado. O equipo italiano acabou perdendo aquel partido por 2-1 contra o Celtic.
Joaquin Jimenez
Traxectoria
Joaquin Jimenez comezou a deseñar moedas do anterior sistema monetario do franco francés para a Monnaie de Paris en 1986 e foi un prolífico creador de moedas conmemorativas durante a década de 1990. Coa chegada do euro, encomendóuselle a creación dos deseños para os anversos da serie circulante francesa completa, desde o céntimo aos dous euros, que comezou a cuñarse en 1999, así como unha gran cantidade de moedas francesas conmemorativas co seu valor facial en euros. Unha destas creacións foi o anverso da moeda de dous euros conmemorativa dos 35 anos do Programa Erasmus, que se emitiu conxuntamente en todos os Estados da Eurozona.
Joaquin Jimenez creou ademais deseños propios para moedas de países e autoridades emisoras alleas á Eurozona, como Xibraltar, Niue ou Suíza.
En 2020 accedeu ao prestixioso cargo de gravador xeral de moedas de Francia.
En 2008 foi nomeado cabaleiro da Orde das Artes e das Letras, e foi promovido a comendador desta orde en 2021.
Pilar García Porto
María del Pilar García Porto, nada en Antas de Ulla, é unha política galega do PSdeG-PSOE.
Traxectoria
Encabezou a candidatura do PSdeG-PSOE en Antas de Ulla nas eleccións municipais de 2007, e foi elixida concelleira, foi deputada provincial, deputada de Promoción do Territorio e portavoz provincial socialista. Nas municipais de 2023 volveu encabezar a candidatura socialista e foi elixida alcaldesa de Antas de Ulla por maioría absoluta.
Shi Jian 13
Shi Jian 13 ou SJ 12 e nomeado definitivamente como Chinasat 16, é un satélite artificial da China lanzado o 12 de abril de 2017 a bordo dun foguete CZ-3B desde o Centro de lanzamento de Xichang.
Características
SJ 13 foi un satélite de comunicacións experimental deseñado pola Academia China de Tecnoloxía Espacial (CAST, en inglés). A súa finalidade foi probar varias novas tecnoloxías, como un sistema de propulsión eléctrico e un sistema de comunicacións de alta velocidade, capaz de chegar a taxas de transmisión de 20 Gbps. Despois da fase experimental foi renomeado como Chinasat 16 e posto en produción para dar servizos de comunicacións.
Lidia Litviak
Lidia Vladimirovna Litviak (en Лидия (Лилия) Владимировна Литвяк), tamén coñecida como Lilia Litviak, nada en Moscova o 18 de agosto de 1921 e finada o 1 de agosto de 1943, foi unha piloto de caza da Forza Aérea Soviética durante a segunda guerra mundial. As súas accións na Batalla de Stalingrado valéronlle o seu alcume: o Lirio Branco de Stalingrado.
Con doce vitorias en solitario e entre dúas a catro compartidas, foi unha das únicas dúas ases de combate femininas da historia militar mundial, xunto á súa camarada Katia Budanova. Litviak ostenta na actualidade o récord de derrubamentos en combate real por unha única muller. Desapareceu en acción durante a batalla de Kursk. Polos seus méritos en combate foi recoñecida postumamente como Heroína da Unión Soviética.
Formación
Nada en Moscova, gustáballe a aviación dende pequena. Aos 14 anos uniuse a un aeroclub popular soviético e aos 15 pilotou un avión por primeira vez. Obtivo a licenza de piloto deportiva aos 16 anos e a finais dos anos 30 recibiu a licenza de instrutora de voo.
Segunda Guerra Mundial
esquerda|miniatura|Un avión de caza soviético [[Lavochkin La-5, o modelo co que Lidia obtivo as súas primeiras vitorias]] Ao comezar a invasión nazi da Unión Soviética en xuño de 1941, quixo unirse como voluntaria a unha unidade de aviación militar, pero foi rexeitada pola súa falta de experiencia. Tras esaxerar o seu historial de preguerra en 100 horas de voo, logrou que a admitisen no 586º Rexemento de Cazas (586 IAP), creado por Marina Raskova e composto unicamente por mulleres. Alí adestrou aos mandos dun caza Iakovlev Iak-1.
Vitoriosa no rexemento dos homes
Minutos despois alcanzaba a súa primeira vitoria en solitario, facendo caer un caza Messerschmitt Bf 109 G-2 "Gustav". Estaba pilotado polo sarxento Erwin Maier da 2ª Staffel, Jagdgeschwader 53, un ás alemán con once vitorias conseguidas e condecorado tres veces coa Cruz de Ferro. Maier puido saltar en paracaídas e foi capturado polas tropas soviéticas. Pediu que lle permitisen coñecer ao ás ruso que fora capaz de derrubalo. Cando lle presentaron a Lidia, unha rapariga miúda de aspecto infantil que acababa de cumprir 21 anos, Meier cría que os seus captores lle estaban gastando unha broma. miniatura|Bombardeiro [[nazi Junkers Ju 88. Lidia derrubou polo menos dúas destas unidades, probablemente tres]] O 27 de setembro comezou a chamar a atención dos seus superiores abatendo outro bombardeiro Junkers Ju 88 en solitario e un Messerschmitt Bf 109 xunto a Raisa Beliaieva. Entón Lidia, á que chamaban Lili ou Lilia (en Лилия, lirio), fixo pintar un lirio branco no seu avión como distintivo. Así naceu a lenda do Lirio Branco de Stalingrado, a rapaza de 21 anos que facía fuxir a aviación nazi ao distinguiren a flor na fuselaxe. Cara a finais de 1942, Lidia foi trasladada ao 9º rexemento de Cazas de Garda (9 GvIAP), unha unidade de elite.
Cazadora por libre
O 11 de febreiro de 1943, pouco despois da vitoria soviética en Stalingrado, Lidia derrubou outros dous avións alemáns: un Junkers Ju 87 (Stuka) en solitario e un Focke-Wulf Fw 190 xunto con Alexei Solomatin. Así acadou os cinco derrubamentos e converteuse nunha das dúas únicas ases femininas na historia da aviación militar mundial, xunto á súa compañeira Katia Budanova. Só doce días despois recibiu a Orde da Estrela Vermella, foi ascendida a tenente e seleccionada para participar nun grupo de táctica aérea de elite chamado okhotniki, ou cazadores por libre. A táctica consistía en que dous pilotos altamente cualificados elevábanse para buscar inimigos seguindo o seu propio criterio e iniciativa, en lugar de formar parte dunha operación máis grande e controlada.
O 23 de marzo resultou ferida en combate. Tivo que realizar unha aterraxe forzada debido aos danos que sufriu a súa aeronave, pero axiña se recuperou. Entre marzo e maio abateu sen axuda catro cazas Messerschmitt máis e outro bombardeiro Junkers Ju 88. Estas proezas tamén a converteron nunha ás en solitario, o máximo rango na aviación. esquerda|miniatura|300x300px| Peza de artillería antiaérea [[Canón 88 mm|Flak de 88 mm como as que protexían por ducias os globos de observación alemáns]] O 21 de maio o seu compañeiro Alexei Solomatin, tamén ás soviético, morreu ante todo o rexemento mentres instruía un piloto novato nun Po-2. Lidia, moi afectada, escribiulle unha carta a súa nai contándolle que estaba namorada del. A mecánica de Lidia, a sarxento maior Inna Pasportnikova, informou en 1990 que a partir dese momento a moza unicamente quería voar nas misións de combate e que entón xa loitaba con furia e «desesperación».
O 31 de maio ofreceuse voluntaria para derrubar un obxectivo extremadamente difícil e perigoso, un globo de observación de artillería tripulado por un oficial alemán. Con eses globos, o inimigo podía asignar obxectivos precisos para a artillaría desde grandes distancias, e causar así graves danos. Moitos pilotos xa intentaran destruílo antes, pero todos foran repelidos polos densos cintos de lume antiaéreo que o protexían. No primeiro intento, Lidia tivo tamén que dar media volta, pois resultaba imposible superar aquelas barreiras. Máis tarde propúxolle ao seu comandante un plan diferente: atacaría dende detrás, voando nun amplo círculo de ducias de quilómetros sobre o territorio controlado polas tropas nazis.
O 13 de xuño de 1943 foi nomeada comandante do 296º IAP, que logo pasou a chamarse 3º Escuadrón do 73º Rexemento de Cazas da Garda. O 16 de xullo resultou ferida e tivo que realizar unha aterraxe forzosa. Nesa batalla derrubara un caza Messerschmitt que segundo algunhas fontes levaba pintado un ás de picas, o emblema do JG 53. miniatura| O mítico caza alemán [[Messerschmitt Bf 109 (unidade reconstruída actualmente). Lidia derrubou nove ou dez destes perigosos avións, polo menos un deles pilotado por un ás alemán]] O 19 de xullo estaba de volta na contenda e a finais de mes conseguiu destruír tres avións Messerschmitt máis. O seu último derrubamento confirmado produciuse o 31 de xullo.
A última misión
O día seguinte, o 1 de agosto de 1943, o sector sur da batalla de Kursk proseguía con toda a intensidade. Lidia saíu combater catro veces ese día e crese que puido conseguir outro derrubamento durante a mañá, aínda que non se puido confirmar.
Finalmente, durante a cuarta misión da xornada, escoltando un voo de avións de ataque Ilyushin Il-2 Sturmovik a través do río Mius e a estrada que controlaba a conca industrial do Donbass, varios combatentes Messerschmitt Bf 109 atacáronos por sorpresa desde o alto. O Iakovlev Iak-1 de Lidia foi alcanzado por disparos de metralla en vertical. Os compañeiros vírona caer, baixando cara as nubes. O piloto soviético Ivan Borisenko descendeu para tratar de atopala, pero non avistou paracaídas, nin explosión nin fume. Non regresou xamais. Faltábanlle 17 días para cumprir os 22 anos.
Memoria
miniatura| Lidia Litviak tamén derrubou un dos famosos bombardeiros [[Junkers Ju 87 Stuka como os da imaxe, xa utilizados ao servizo do bando nacional durante a Guerra Civil Española]] A súa mecánica, Inna Pasportnikova, emprendeu unha busca durante 36 anos para atopar os restos do Iakovlev Iak-1 onde Lidia fora vista por última vez. Foi apoiada por familiares da aviadora, e tamén polo público e os medios de comunicación soviéticos. Empregaron un detector de metais para localizar lugares onde un avión podería ser derrubado durante a guerra. En 1979, despois de descubrir máis de 90 lugares nos que caeran outros pilotos, souberon que unha aviadora non identificada estaba enterrada nese momento baixo a á da súa aeronave, preto da cidade de Dmitrievka (Donetsk), cunha ferida mortal na cabeza. Unha análise forense determinou que se trataba de Lidia Litviak.
Nos últimos tempos, algunhas fontes levantaron dúbidas sobre o seu destino final, sen achegaren ningunha evidencia ao respecto.
O 6 de maio de 1990, o Presidente da Unión Soviética, Mikhail Gorbachev, condecorou a tenente primeira coa Estrela de Ouro de Heroína da Unión Soviética, como ás da aviación desaparecida en combate.
Dendroctonus ponderosae
Dendroctonus ponderosae é unha especie de escaravello curculiónido nativo dos bosques de América do Norte desde México á parte central da Columbia Británica no Canadá. Pode converterse nunha praga para algúns bosques de piñeiros. Ten un exoesqueleto negro e mide uns 5 mm, aproximadamente como un gran de arroz.
Lidia Litviak
Memoria
Lidia Litviak dá nome a unha rúa de Moscova, ten un museo e un monumento á súa memoria na cidade ucraína de Krasnyi Luch e figura no Libro Guinness dos Récords como a muller con máis derrubamentos conseguidos en toda a historia da aviación. Tamén foi incluída como personaxe en varios animes.
Dendroctonus ponderosae
No oeste de América do Norte un gromo recente desta praga creada polo escaravello e os microbios asociados a el afectou amplas áreas de bosques de piñeiros da especie Pinus contorta, abranguendo máis de 160000 km2 de bosques na Columbia Británica. O gromo no Parque Nacional das Montañas Rochosas de Colorado empezou en 1996 e causou a destrución de millóns de hectáreas de piñeiros das especies Pinus ponderosa e P. contorta. No pico do gromo en 2009, foron afectados uns 16000 km2. O gromo despois declinou debido ás mellores condicións ambientais e porque moitas árbores vulnerables foran xa destruídas.
Este escaravello pode vivir nas seguintes especies de piñeiros: Pinus ponderosa, Pinus albicaulis, Pinus contorta, Pinus sylvestris, Pinus banksiana, Pinus flexilis, Pinus aristata, e Pinus longaeva. Normalmente estes insectos exercen un importante papel na vida dos bosques, atacando as árbores vellas ou debilitadas e acelerando o desenvolvemento de bosques máis novos. Porén, nos raros casos en que hai veráns moi cálidos e secos e invernos suaves, como ocorreu en 2004–2007 nos Estados Unidos e o Canadá, xunto con bosques cheos de piñeiros contorta maduros, poden orixinarse grandes epidemias sen precedentes.
O gromo recente pode que fose a praga de insectos forestais máis grande vista en América do Norte desde a colonización europea. A plantación de monocultivos forestais e un século de supresión de incendios forestais contribuíu ao tamaño e gravidade do gromo e pode ter un efecto significativo sobre a capacidade dos bosques de retirar da atmosfera gases de efecto invernadoiro como o CO2.
Debido ao seu impacto forestal, secuenciouse o transcriptoma e o xenoma deste escaravello. Foi o segundo xenoma dun escaravello en ser secuenciado.
Infestacións das árbores
miniatura|esquerda|Os D. ponderosae poden danar rexións forestais completas.
Os D. ponderosae afectan os piñeiros ao poñer ovos baixo as súas codias. Os escaravellos introducen fungos na madeira branda (o sámago) o que impide que a árbore repela e mate os escaravellos atacantes cun fluxo de resina. O fungo tamén bloquea o transporte de auga e nutrientes polos vasos condutores da árbore. Na parte exterior da árbore isto ten como resultado a formación de masas de resina con forma de flocos de millo, chamados "tubos de resina", onde os escaravellos entraron. A acción conxunta da alimentación das larvas e a colonización fúnxica mata a árbore hóspede en poucas semanas, deixando a capa superficial da árbore danada e cortando o fluxo de nutrientes. Nos últimos anos as condicións de seca debilitaron aínda máis as árbores, facéndoas máis vulnerables e incapaces de defenderse contra o ataque. Cando unha árbore empeza a ser atacada, permanece polo momento verde. Xeralmente un ano despois do ataque as follas aciculares xa se puxeron vermellas. Isto significa que a árbore está morrendo ou xa morta e que os escaravellos se mudaron a outra árbore. En tres ou catro anos despois de iniciado o ataque queda moi pouca follaxe, polo que as árbores aparecen grises.
A medida que as poboacións de escaravellos aumentan ou que máis árbores están estresados pola seca ou outras causas, a praga pode rapidamente incrementarse e espallarse. As árbores saudables son despois atacadas e enormes áreas de piñeiros maduros poden ser ameazadas ou morrer. Os veráns cálidos e invernos suaves xogan un importante papel na supervivencia do insecto e na continuación ou intensificación do gromo. As condicións climatolóxicas adversas (como os invernos con temperaturas de moitos graos baixo cero) poden reducir as poboacións de escaravellos e diminuír o seu espallamento, pero os insectos poden recuperarse rapidamenre e reiniciar o seu ataque en bosques sans.
Ciclo vital
miniatura|upright=0.8|Un [[Pinus contorta infestado polo escaravello, con tubos de resina visibles.]]
Os escaravellos desenvólvense pasando por catro estadios: ovo, larva, pupa e adulto. Excepto durante uns poucos días do verán cando os adultos saen das árbores onde se criaron e voan para atacar novas árbores, todos os estadios da vida os pasan baixo as codias.
En arboredas situadas a baixa altura e en anos cálidos, os escaravellos necesitan un ano para completar unha xeración. A maiores alturas, onde os veráns son normalmente máis fríos, os ciclos vitais complétanse nun ou en dous anos.
Os escaravellos femias son os que inician o ataque. Mastigan a codia interna e o floema, liberan feromonas, que atraen aos machos á mesma árbore. Os escaravellos que están realizando un ataque producen máis feromonas, orixinando un ataque en masa que supera as defensas da árbore e causa ataques nas árbores veciñas.
Planeamento lingüístico
En sociolingüística, a planificación lingüística (tamén coñecida como enxeñería lingüística) é un esforzo deliberado para influír na función, estrutura ou adquisición de linguas ou variedades lingüísticas dentro dunha comunidade de fala. Robert L. Cooper (1989) define a planificación lingüística como "a actividade de preparar unha ortografía, gramática e dicionario normativos para a orientación de escritores e falantes nunha comunidade de fala non homoxénea" (p. 8 ). Xunto coa ideoloxía lingüística e as prácticas lingüísticas, a planificación lingüística forma parte da política lingüística, unha tipoloxía extraída da teoría de Bernard Spolsky. Segundo Spolsky, a xestión lingüística é un termo máis preciso que a planificación lingüística. A xestión lingüística defínese como "o esforzo explícito e observable de alguén ou algún grupo que ten ou reclama autoridade sobre os participantes no dominio para modificar as súas prácticas ou crenzas" (p. 4) A planificación lingüística adoita asociarse coa planificación do goberno, pero tamén é usado por unha variedade de organizacións non gobernamentais, como organizacións de base e individuos. Os obxectivos desta planificación varían. Unha mellor comunicación a través da asimilación dunha única lingua dominante pode traer beneficios económicos ás minorías pero tamén se percibe que facilita o seu dominio político. Implica o establecemento de reguladores lingüísticos, como axencias formais ou informais, comités, sociedades ou academias para deseñar ou desenvolver novas estruturas para satisfacer as necesidades contemporáneas.
Ideoloxía da lingua
Catro ideoloxías lingüísticas xerais teñen o propósito de explicar as motivacións e decisións:
Obxectivos
Recoñecéronse once obxectivos de planificación lingüística (Nahir 2003):
Tipos
A planificación lingüística dividiuse en tres tipos:
Planificación do status
A planificación do status é a asignación ou reasignación dunha lingua ou dialecto a dominios funcionais dentro dunha sociedade, afectando así o status ou a posición dunha lingua.
Status da lingua
O status lingüístico é distinto, aínda que está entrelazado, co prestixio e a función lingüística. O status lingüístico é a posición (ou posición) dada dunha lingua fronte a outras linguas. Unha lingua adquire status segundo o cumprimento de catro atributos, descritos en 1968 por dous autores diferentes, Heinz Kloss e William Stewart. Tanto Kloss como Stewart estipularon catro calidades dunha lingua que determinan o seu status. Os seus respectivos marcos difiren lixeiramente, pero enfatizan catro atributos comúns:
En conxunto, a orixe, o grao de normalización, o estatuto xurídico e a vitalidade expresan o status dunha lingua.
William Stewart describe dez dominios funcionais na planificación lingüística:
Robert Cooper, ao revisar a lista de Stewart, fai varias incorporacións. En primeiro lugar, define tres subtipos de funcións oficiais: estatutarias, laborais e simbólicas. Unha lingua estatutaria é unha lingua que un goberno declarou oficial por lei. Un goberno usa unha lingua de traballo para as actividades diarias, e unha linguaxe simbólica úsase como símbolo estatal. Cooper tamén engade dous dominios funcionais á lista de Stewart: os medios de comunicación e o traballo.
Planificación do corpus
A planificación do corpus refírese á intervención prescritiva nas formas dunha lingua, mediante a cal se toman decisións de planificación para xerar cambios na estrutura da lingua. As actividades de planificación do corpus adoitan xorden como resultado das crenzas sobre a adecuación da forma dunha lingua para cumprir as funcións desexadas. A diferenza da planificación do status, que é realizada maioritariamente por administradores e políticos, a planificación do corpus é xeralmente o traballo de persoas con maior coñecementos lingüísticos. Existen tres tipos tradicionalmente recoñecidos de planificación de corpus: grafización, estandarización e modernización.
Grafización
A grafización refírese ao desenvolvemento, selección e modificación de guións e convencións ortográficas para unha lingua. O uso da escritura nunha comunidade de fala pode ter efectos socioculturais duradeiros, que inclúen a transmisión máis sinxela de material a través das xeracións, a comunicación cun maior número de persoas e un estándar co que se adoita comparar variedades de linguas faladas. O lingüista Charles A. Ferguson fixo dúas observacións fundamentais sobre os resultados da adopción dun sistema de escritura. En primeiro lugar, o uso da escritura engade outra forma da lingua ao repertorio da comunidade. Aínda que a lingua escrita adoita considerarse secundaria á falada, o vocabulario, as estruturas gramaticais e as estruturas fonolóxicas dunha lingua adoitan adoptar características na forma escrita que son distintas da forma falada. En segundo lugar, o uso da escritura adoita levar á crenza popular de que a lingua escrita é a lingua "real" e que a fala é unha corrupción da mesma. A linguaxe escrita é vista como máis conservadora, mentres que a forma falada é máis susceptible ao cambio de lingua. Áreas reliquias illadas da lingua falada poden ser menos innovadoras que a forma escrita, ou a lingua escrita pode estar baseada nunha variedade diverxente da lingua falada.
Ao establecer un sistema de escritura para unha lingua, os planificadores de corpus teñen a opción de utilizar un sistema existente ou deseñar un novo. Os ainu do Xapón optaron por adoptar o silabario katakana da lingua xaponesa como sistema de escritura para a lingua ainu. O katakana está deseñado para unha linguaxe cunha estrutura de sílabas CV básica, pero o ainu contén moitas sílabas CVC que non se poden adaptar facilmente a este silabario. Polo tanto, o ainu usa un sistema katakana modificado, no que as codas finais de sílaba son consoantes por unha versión en subíndice dun símbolo katakana que comeza coa consoante desexada.
Un exemplo de guión orixinal inclúe o desenvolvemento da escritura armenia no 405 d. C. por San Mesrop Mashtots. Aínda que a escritura foi modelada seguindo o alfabeto grego, distinguía o armenio dos alfabetos grego e siríaco dos pobos veciños. Así mesmo, a principios do século XIX, Sequoyah (do pobo cherokee) deseñou unha ortografía para a lingua cherokee no sueste dos actuais Estados Unidos. Emprega algúns caracteres latinos pero tamén introduce outros novos.
Normalización
O proceso de estandarización adoita implicar unha variedade dunha lingua que prima sobre outros dialectos sociais e rexionais dunha lingua. Outro enfoque, onde os dialectos son mutuamente intelixibles, é introducir unha forma escrita polifonémica que pretende representar todos os dialectos dunha lingua de forma adecuada pero sen unha forma falada estándar. Se se escolle un dialecto, pasa a ser percibido como supradialectal e a "mellor" forma da lingua.
A elección da lingua estándar ten importantes consecuencias sociais, xa que beneficia aos falantes cuxo dialecto falado e escrito se axuste máis ao estándar elixido. O estándar elixido é xeralmente falado polo grupo social máis poderoso dentro da sociedade, e imponse a outros grupos como a forma de emular, facendo que a norma estándar sexa necesaria para a mobilidade socioeconómica. Na práctica, a normalización implica en xeral aumentar a uniformidade da norma, así como a codificación da norma.
A historia do inglés ofrece un exemplo de estandarización durante un período prolongado, sen unha planificación lingüística formalmente recoñecida. O proceso de estandarización comezou cando William Caxton introduciu a imprenta en Inglaterra en 1476. Isto foi seguido pola adopción do dialecto de Midlands do sueste, falado en Londres, como lingua impresa. Debido ao uso do dialecto para fins administrativos, gobernamentais, comerciais e literarios, afianzouse como a máis prestixiosa variedade do inglés. Despois do desenvolvemento das gramáticas e dos dicionarios no século XVIII, o auxe do capitalismo, a industrialización, a urbanización e a educación de masas levaron á difusión deste dialecto como norma cultural para a lingua inglesa.
Modernización
A modernización prodúcese cando unha lingua necesita ampliar os seus recursos para cumprir funcións. A modernización prodúcese a miúdo cando unha lingua sofre un cambio de status, como cando un país obtén a independencia dunha potencia colonial ou cando se produce un cambio na política de educación lingüística. A principal forza na modernización é a expansión do léxico, que permite que a lingua discuta temas nos dominios semánticos modernos. Os planificadores lingüísticos xeralmente elaboran novas listas e glosarios para describir novos termos técnicos, pero tamén é necesario asegurarse de que os novos termos sexan utilizados de forma consistente polos sectores adecuados dentro da sociedade. Aínda que algunhas linguas, como o xaponés e o húngaro, experimentaron unha rápida expansión léxica para satisfacer as demandas da modernización, outras linguas, como o hindi e o árabe, non o lograron. Esta expansión é axudada polo uso de novos termos en libros de texto e publicacións profesionais. As cuestións do purismo lingüístico adoitan desempeñar un papel importante na expansión léxica, pero o vocabulario técnico pode ser eficaz dentro dunha lingua, independentemente de que proceda do propio proceso de formación de palabras da lingua ou dun amplo préstamo doutra lingua. Aínda que o húngaro usou case exclusivamente procesos internos da lingua para acuñar novas palabras, o xaponés tomou prestado moito do inglés para derivar novas palabras como parte da súa modernización.
Planificación de adquisicións
A planificación da adquisición é un tipo de planificación lingüística no que un sistema de goberno nacional, estatal ou local pretende influír en aspectos da lingua, como o estado da lingua, a distribución e a alfabetización a través da educación. A planificación de adquisicións tamén pode ser utilizada por organizacións non gobernamentais, pero asóciase máis habitualmente coa planificación do goberno.
A planificación da adquisición adoita integrarse nun proceso de planificación lingüística máis amplo no que se avalían os estados das linguas, se revisan os corpus e finalmente se introducen os cambios na sociedade a nivel nacional, estatal ou local a través dos sistemas educativos, que van dende as escolas primarias até as universidades. Este proceso de cambio pode supoñer unha alteración no formato dos libros de texto do alumnado, un cambio nos métodos de ensino dunha lingua oficial ou o desenvolvemento dun programa lingüístico bilingüe, só por citar algúns. Por exemplo, se un goberno opta por elevar o nivel de status dunha determinada lingua ou cambiar o seu nivel de prestixio, pode establecer unha lei que obrigue aos profesores a ensinar só nesta lingua ou que os libros de texto se escriban utilizando só a escritura desta lingua. Isto, á súa vez, apoiaría a elevación do status da lingua ou podería aumentar o seu prestixio. Deste xeito, a planificación da adquisición utilízase a miúdo para promover a revitalización lingüística, que pode cambiar o estado dunha lingua ou revertir un cambio lingüístico, ou para promover o purismo lingüístico. No caso de que un goberno revise un corpus, os novos dicionarios e materiais educativos terán que ser revisados nas escolas para manter unha adquisición eficaz da lingua.
O sector educativo
O ministerio de educación ou o sector educativo do goberno normalmente encárgase de tomar as opcións de adquisición da lingua nacionais baseándose nos informes de avaliación estatais e locais. Os deberes dos sectores educativos varían segundo o país; Robert B. Kaplan e Richard B. Baldauf describen os seis obxectivos principais dos sectores:
Problemas
Aínda que a planificación de adquisicións pode ser útil para os gobernos, hai problemas que deben ser considerados. Mesmo cun sistema sólido de avaliación e avaliación, os efectos dos métodos de planificación nunca poden ser certos; os gobernos deben considerar os efectos sobre outros aspectos da planificación estatal, como a planificación económica e política. Algúns cambios de adquisición propostos tamén poderían ser demasiado drásticos ou instituírse de súpeto sen unha planificación e organización adecuadas. A planificación da adquisición tamén pode ser un esgotamento financeiro, polo que é esencial unha planificación adecuada e a concienciación dos recursos financeiros. Polo tanto, é importante que os obxectivos do goberno sexan organizados e planificados con coidado.
Multilingüismo
Tamén hai unha crecente preocupación polo tratamento do multilingüismo na educación, especialmente en moitos países que antes foron colonizados. Elixir a lingua de ensino que sería máis beneficiosa para unha comunicación eficaz a nivel local e estatal require unha planificación reflexiva e está rodeada de debate. Algúns estados prefiren ensinar só na lingua oficial, pero algúns pretenden fomentar a diversidade lingüística e, polo tanto, social, fomentando o ensino en varias linguas (nativas). O uso dunha única lingua de ensino apoia a unidade e a homoxeneidade nacional mentres que a incorporación de diferentes linguas pode axudar aos estudantes a aprender mellor ao ofrecer perspectivas alternativas.
Organizacións non gobernamentais
Ademais do sector educativo, hai sectores ou organizacións non gobernamentais que inciden significativamente na adquisición da lingua, como a Académie Française de Francia ou a RAE, entre outras academias de castelán (ASALE). Estas organizacións adoitan escribir os seus propios dicionarios e gramáticas, afectando así aos materiais aos que están expostos os estudantes nas escolas. Aínda que estas organizacións non teñen o poder oficial, inflúen nas decisións de planificación do goberno, como os materiais educativos, que afectan á adquisición.
Irlanda
Antes da partición de Irlanda, comezou un movemento que tiña como obxectivo a restauración do irlandés, como lingua principal da nación, baseado nun sentimento estendido polo nacionalismo e a identidade cultural irlandeses. Durante e despois da colonización, os irlandeses competiran con ingleses e escoceses; o movemento para restaurar a lingua gañou impulso despois da Guerra de Independencia irlandesa. A Liga Gaélica foi fundada para promover a adquisición de irlandés nas escolas e "desanglicizar" Irlanda. Inmediatamente despois de que o Estado Libre obtivese a independencia en 1922, a Liga declarou que o irlandés debía ser a lingua de ensino durante polo menos unha hora nas escolas primarias do estado. Foron recrutados profesores de fala irlandesa e establecéronse colexios preparatorios para formar novos profesores.
A implementación do programa deixouse principalmente ás escolas individuais, que non a levaron a cabo de forma consistente. Ademais, educar a unha xeración é un proceso longo, para o que a Liga non estaba preparada. Non había consenso sobre como se debería restablecer a lingua irlandesa; a Liga e as escolas non desenvolveron un plan de avaliación do sistema para supervisar o progreso. Así, o movemento perdeu forza e o número de falantes nativos de irlandés foi en constante descenso.
Planificación do status
A historia da planificación lingüística do Perú comeza no século XVI coa colonización hispánica. Cando os conquistadores casteláns chegaron ao Perú, o quechua serviu como lingua de comunicación máis ampla, lingua franca, entre españois e nativos peruanos. Co paso dos anos, os casteláns afirmaban a superioridade da lingua castelá; como resultado, o castelán gañou prestixio, tomando o relevo como lingua de comunicación máis ampla e lingua dominante do Perú. En 1975, baixo a dirección do presidente Juan Velasco Alvarado, o goberno revolucionario do Perú declarou o quechua lingua oficial do Estado peruano, "co-igual co español". Catro anos despois, a lei foi revertida. A constitución do Perú de 1979 declara o castelán a única lingua oficial do Estado; O quechua e o aimara quedan relegados a "zonas de uso oficiais", equivalentes á función provincial de Stewart descrita anteriormente. O quechua segue sendo oficialmente unha lingua provincial desde 1979. Hoxe, o quechua tamén cumpre unha función internacional limitada en toda América do Sur na Arxentina, Bolivia, o Brasil, Chile, Colombia e Ecuador; comunidades de falantes de quechua fóra do Perú permiten a comunicación en quechua a través das fronteiras. Aínda así, debido ao baixo status do quechua, case sempre se usa o castelán como lingua franca. Recentemente, o quechua tamén gañou terreo no mundo académico, tanto como materia escolar como tema de interese literario.
Planificación do corpus
Os tres tipos principais de planificación de corpus son evidentes no desenvolvemento das linguas quechuas no Perú desde a época colonial. A grafización estivo en proceso dende a chegada do castelán á rexión, cando os imperialistas españois tentaron describir os sons exóticos da lingua aos europeos.
Cando o quechua se converteu en lingua oficial no Perú en 1975, a introdución da lingua nos dominios educativos e gobernamentais fixo imprescindible ter unha lingua escrita estándar. A tarefa de adoptar un sistema de escritura resultou ser un punto de discusión entre os lingüistas peruanos. Aínda que a maioría aceptaron usar o alfabeto latino, os lingüistas non estaban de acordo sobre como representar o sistema fonolóxico do quechua, especialmente no que respecta ao sistema vocálico. Representantes da Academia Peruana da Lingua Quechua e do Instituto de Verán de Lingüística quixeron representar os alófonos das vogais /i/ e /u/ con letras separadas <e> e <o>, o que crea un aparente sistema de cinco vogais. Argumentaron que isto facilita a aprendizaxe do idioma para persoas que xa están familiarizadas co castelán escrito. Porén, outros lingüistas peruanos argumentaron que un sistema de tres vogais era máis fiel á fonoloxía do quechua. Despois de anos de debate e desacordo, en 1985 os lingüistas peruanos propuxeron o alfabeto pan-quechua como unha representación precisa da lingua, e este foi adoptado nos programas de educación intercultural bilingüe e nos libros de texto. Porén, a Academia Peruana e o SIL negáronse a adoptalo e continuaron propoñendo novos alfabetos, deixando o asunto sen resolver. (Véxase tamén Sistema de escritura en linguas quechuas e Cambio de ortografía en quechua e aimará. Outro desacordo foi sobre como reflectir as diferenzas fonolóxicas aparentes nos diferentes dialectos do quechua. Por exemplo, algúns dialectos distintos utilizan versións aspiradas e glotalizadas da parada uvular sen voz /q/, mentres que outros non o fan e algúns planificadores lingüísticos consideraron importante reflectir estas diferenzas dialectais.