cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vasil Levski
Revolución contra os otománs
esquerda|miniatura|328x328px|Vasil Levski vestido como soldado Vasil Levski foi o fundador do Comité Búlgaro Revolucionario. Creou unha rede de comités en todo o país, co obxectivo de organizar o levantamento xeral e conseguir a liberdade definitiva de Bulgaria. Comezou a organización en 1869.
No ano 1872, conseguira establecer unha rede fortemente organizada de comités en varias cidades e aldeas búlgaras en constante contacto e subordinados ao comité central clandestino situado na cidade de Lovech. Os comités proporcionaron armas e militantes e realizaban accións rebeldes e represalias contra os oficiais otománs e os traidores búlgaros. En maio o Comité Búlgaro Revolucionario e a Organización Revolucionaria Interna decidiron coordinar esforzos e fusionáronse nunha soa organización.
O 26 de decembro de 1872, Dimitar Obshti planeou un ataque ao correo turco en Arabaconak, sen o apoio de Levski. Todo o grupo de Obshti foi atrapado, supondo un gran golpe para a organización revolucionaria de Levski.
Detención e execución
A policía turca seguiu a pista dos revolucionarios no nordeste de Bulgaria, chegando mesmo ao cuartel xeral da organización en Lovech. Os numerosos arrestos ameazaron con eliminar a organización. Nun intento de protexer a valiosa documentación sobre os seus contactos e os movementos dos comités búlgaros, Levski tentou escapar do cerco das autoridades, pero foi detido nunha pousada ao leste de Lovech, onde se atopaba temporalmente escondido. Crese que foi traizoado por un sacerdote chamado Krastiu. Foi xulgado e condenado á morte. O 18 de febreiro de 1873 foi aforcado preto de Sofía, onde hoxe está o monumento na súa memoria.
As palabras de Levski: "Se perdo, perdo só a min mesmo, se gaño, gaña todo un pobo" son a esencia da súa gran personalidade e capacidade de entrega total á idea de liberdade.
Consecuencias
A gran rede nacional de comités revolucionarios creada polos búlgaros continuou a actuar trala morte de Vasil Levski e foi esencial na revolución de abril de 1876. O alzamento en si fracasou, pero a súa influencia terminou por provocar  o estalido da guerra entre Rusia e Turquía de 1877-1878, o que permitiu a Bulgaria recuperar a súa independencia despois de case cinco séculos baixo o goberno otomán.
Ideas e teorías revolucionarias
A finais da década de 1860, Levski desenvolveu un proxecto revolucionario, que influíu notablemente no movemento de liberación búlgaro. O seu proxecto establecía a obtención da liberación nacional de Bulgaria mediante o alzamento armado de todos os búlgaros do Imperio Otomán. A insurrección sería preparada, controlada e coordinada por unha organización revolucionaria central, da que dependerían varios comités revolucionarios locais estendidos por toda Bulgaria, e que operarían á marxe de calquera influencia estranxeira. O proxecto de Levski foi adoptado tras os repetidos fracasos das ideas de Rakovski, que consistían basicamente na invasión de Bulgaria por parte de destacamentos armados (cheti) dende os países veciños, provocando de forma externa unha rebelión xeral que provocase a liberación de Bulgaria.
Levski tamén desenvolveu a forma do futuro goberno de Bulgaria, unha república democrática (que tamén describiu como unha república pura e sacra), establecida sobre os principios da Carta dos Dereitos do Home e do Cidadán da Revolución Francesa. Mediante eses principios garantiríase a liberdade de expresión, ideas e asociación en Bulgaria. Levski tamén defendeu que todos os grupos relixiosos e étnicos da Bulgaria liberada (búlgaros, turcos, xudeus e outros) gozarían de iguais dereitos. Reiterou que os revolucionarios búlgaros loitaban contra o goberno opresor do sultán otomán, non contra o pobo turco e a súa relixión.
Levski non toleraba a corrupción no movemento revolucionario e insistiu en que un revolucionario debía ser "xusto, valente e magnánimo". Nunha ocasión afirmou que non desexaba ningunha posición oficial trala liberación de Bulgaria, senón que acudiría a "outras nacións escravas" para axudalas na súa liberación.
Quián, Sergude, Boqueixón
Quián é un lugar da parroquia de Sergude no concello coruñés de Boqueixón, na comarca de Santiago. Segundo o padrón municipal (INE) en 2013 tiña 29 habitantes (15 homes e 14 mulleres).
O pazo de Quián pertenceu á familia dos Campuzano. O edificio ten torre ameada cunha capela anexa, e no recinto hai un cruceiro de plataforma octogonal con pedestal, cruz e remates floreados. O pazo, pertencente á Xunta de Galicia, acolle a sede da Asociación pura raza do cabalo galego, as denominacións de orixe do queixo de tetilla, mel de Galicia e augardente de Galicia, así como o Centro de Formación e Experimentación Agro-Forestal de Sergude.
Walter Raleigh
Walter Raleigh, nado en Hayes, Devon, contra 1552 e finado en Londres o 29 de outubro de 1618, foi un mariño, pirata, escritor e político inglés. E coñecido na súa faceta de explorador e por ter sido o que popularizou o tabaco en Inglaterra. Na literatura española era coñecido como Guantarral.
Traxectoria
Nado nunha familia protestante de Devon fillo de Walter Raleigh e Catherine Champernowne. Aliado desde o principio ao bando da raíña Isabel I, loitou tenazmente contra os rebeldes irlandeses, concibiu o proxecto de colonizar América do Norte, fundando en 1584 a colonia de Virxinia (cuxo primeiro mapa foi trazado polo matemático Thomas Harriot, que lle acompañaba), contribuíu á derrota da Armada Invencible española, e loitou por devolverlle o trono ao rei de Portugal (1589).
Raleigh foi nomeado gobernador de Jersey durante o período 1600-1603, e responsabilizouse de modernizar as defensas da illa. Chamou á nova fortaleza en St. Helier Fort Isabella Bellissima, coñecida máis tarde como Elizabeth Castle. Participou nunha segunda expedición ao río Orinoco en busca do mítico El Dorado.
Foi elixido membro do Parlamento varias veces e gozou de grande influencia. Caeu en desgraza durante un breve período tras seducir a unha das damas de honra da corte da raíña (1592), aínda que pronto o recuperou, e disputou a Leicester e ao conde de Essex o amor da raíña Isabel; acúsaselle de forzar a morte de Essex.
Edgar Douglas Adrian
Edgar Douglas Adrian OM PRS nado en Londres, Gran Bretaña, o 30 de novembro de 1889 e finado en Cambridge, Gran Bretaña, o 4 de agosto de 1977, foi un fisiólogo británico.
Walter Raleigh
Traxectoria
En 1596, durante a guerra contra España, participou na toma e saqueo de Cádiz que a frota inglesa baixo o mando de Charles Howard e Robert Devereux levou a cabo, suceso que o propio Raleigh relatou por escrito. No desembarco que as tropas inglesas fixeron, Raleigh resultou ferido nunha perna. .
Edgar Douglas Adrian
Traxectoria
Estudou na Secundaria Westminster e aprobou ciencias naturais no Trinity College de Cambridge, licenciándose en medicina en 1915. Durante a primeira guerra mundial traballou no St Bartholomew's Hospital de Londres, tratando a soldados con desordes nerviosas. Volveu a Cambridge en 1919 e en 1925 comezou os seus estudos sobre os impulsos nerviosos nos órganos sensoriais humanos, demostrando a posibilidade de medir a corrente nas fibras nerviosas aplicando un amplificador.
Walter Raleigh
Traxectoria
Tras a chegada ao trono de Xacobe I en 1603, foi acusado de participar nunha conspiración contra o rei e encarcerado durante 12 anos (1604-1616). Durante o seu cativerio escribiu unha Historia do mundo (1614).
Edgar Douglas Adrian
Traxectoria
Foi profesor do Royal College of Physicians (cátedra Sharpey, 1925), da Royal Society (cátedra Foulerton, 1929-1937) e da Universidade de Cambridge (cátedra de fisioloxía, 1937-1951). Desde 1951 foi director do Trinity College.
Walter Raleigh
Traxectoria
esquerda|150px|miniatura|Walter Raleigh. Walter Raleigh obtivo finalmente a liberdade provisional e iniciou en 1617 unha expedición a Güiana, onde esperaba descubrir minas de ouro, e tomou posesión de parte dese país en nome de Inglaterra; pero tras destruír algúns establecementos españois, foi detido de novo, a solicitude de España, ao seu regreso; recuperouse a antiga acusación de traizón da que non fora exonerado totalmente; foi condenado á morte, sufriu suplicio e foi posteriormente decapitado en Whitehall en 1618.
Edgar Douglas Adrian
Traxectoria
En 1932 foille outorgado o Premio Nobel de Medicina polos seus traballos relativos á función das neuronas e as células nerviosas motoras, premio que compartiu con Sir Charles Scott Sherrington.
Walter Raleigh
Obra
Durante o seu longo arresto, sir Walter Raleigh redactou diversos escritos, entre outros unha Historia do Mundo, moi valorado no fondo e na forma. Foi amigo de Edmund Spenser. Atribúeselle a introdución do tabaco en Virginia e en Jersey, así como o da pataca en Inglaterra. Tamén deixou unha serie de Obras diversas, que se publicaron en Londres en 1751, e entre a que hai unha Descrición da Güiana, ilustrada por Hondius.
Edgar Douglas Adrian
Traxectoria
En 1950 foi nomeado presidente da Royal Society.
Island in the Sun
"Island in the Sun" é unha canción da banda de rock alternativo estadounidense Weezer, editado o 26 de agosto do 2001 como segundo sinxelo do seu álbum Weezer. Orixinalmente "Island in the Sun" non ía entrar no álbum, pero o produtor Ric Ocasek traballou nela loitou para fose incluída no disco. Tivo moito éxito nas radio e é unha das súas cancións máis famosas fóra dos Estados Unidos, acadando o número 31 no Reino Unido, o 17 en Francia e o 7 en Australia. Pitchfork Media elixiuna a 495 mellor canción da década dos 2000.
A finais de 2001, a banda reelaborou o solo de guitarra para os directos. No 2005 Rivers Cuomo acostumaba comezar os bises da banda tocando "Island in the Sun" só cunha guitarra acústica no fondo do local onde actuaban. Nalgunhas noites facía crowd surf para volver ao escenario.
Bell 47J Ranger
O Bell 47J Ranger é un helicóptero lixeiro estadounidense fabricado por Bell Helicopter. Foi unha variante executiva do seu exitoso Bell 47 e foi o primeiro helicóptero en transportar ao Presidente dos Estados Unidos.
Deseño e desenvolvemento
O 47J foi unha variante de catro asentos do anterior Bell 47H de tres asentos. O 47H era unha variante de luxo do 47G cunha fuselaxe completamente revestida e unha cabina pechada. O 47H demostrou ser demasiado pequeno, polo que Bell desenvolveu o 47J. O 47J era un aparello cun único piloto, cos controis centrados na parte frontal da cabina, e posicionado preto do parabrisas Lexan en burbulla cunha visión de 180° sen obstrucións. Un único banco na parte traseira estendíase ao ancho todo o que podía e permitía que se sentasen de 3 a 4 adultos.
Historial operacional
En marzo de 1957 dous Bell 47J foron mercados pola USAF como transporte presidencial coa designación H-13J. O 13 de xullo dese ano un H-13J foi o primeiro helicóptero usado por un presidente dos Estados Unidos cando transportou a Dwight D. Eisenhower dende a Casa Branca. En marzo de 1962 os dous helicópteros foron retirados das tarefas presidenciais pero usáronse como transportes VIP durante os seguintes cinco anos ata ser retirados en xullo de 1967.
Dous Bell 47J-2 foron usados durante a produción da película de 1966 Paradise, Hawaiian Style protagonizada por Elvis Presley. Ao longo do filme, a personaxe de Presley, Rick Richards, voaba un Bell 47J-2 sobre o arquipélago de Hawai.
Óvulo
miniatura|dereita|200px|[[Aparato reprodutor feminino.]] dereita|200px|miniatura|Imaxe dun óvulo humano. O óvulo é a célula sexual ou gameto feminino. Trátase de células grandes, esféricas e inmóbiles. O óvulo é unha célula haploide producida polo ovario portadora do material xenético e capaz de ser fecundada por un espermatozoide, formándose entón un cigoto. Nas plantas e algas adóitaselle chamar oosfera.
Nos humanos
Os óvulos son as células máis voluminosas do corpo humano. Neles, desde a puberdade, cada 28 días aproximadamente, madura un óvulo formado por meiose nun dos ovarios e pasa a unha das trompas de Falopio, nun proceso chamado ovoxénese, que se manifesta tamén a través do proceso periódico da ovulación. A célula sofre dúas divisións meióticas ata completar a súa formación: na primeira das dúas divisións, a causante da redución do número de cromosomas, iníciase durante o desenvolvemento embrionario e queda interrompida durante a profase I. Renóvase a partir da puberdade, cando en cada ciclo madura un folículo e o ovocito que envolve, completándose a primeira división, que produce un ovocito secundario, e arrincando a segunda. A segunda división meiótica queda á súa vez interrompida, e non se completa ata que non ocorre a fecundación, se é que esta chega a producirse. Logo de completar a meiose das ovogonias, ademais dun ovocito formáronse dous corpos polares, o primeiro sendo a célula irmá do ovocito secundario, e o segundo a do óvulo.
O ovolema é o nome que recibe a membrana plasmática dun ovocito.
Linguaxe mímica
Linguaxe mímica:
Pode utilizarse como apoio da linguaxe oral e, xeralmente, é utilizada en ausencia e substitución da linguaxe falada polos xordos, mudos e xordomudos, como medio de comunicación.
A linguaxe mímica presenta variacións en función dos grupos, zonas, comunidades etc. Poden distinguirse varios aspectos:
Linguaxe interior
A linguaxe interior consiste nos movementos articulatorios latentes que acompañan a lectura, audición ou pensamento silencioso.
Características
Trataríase dunha linguaxe sen son, subvocal, unha actividade previa á fala, unha linguaxe sen voz, unha función en si mesma, unha forma básica de pensamento sen palabras. Os filósofos da antigüidade consideraban que ‘pensar era falarse a un mesmo en silencio’. Para Platón, o pensamento e a linguaxe falada son unha mesma cousa, e pode definirse o pensamento como ‘procesos subvocais na larinxe. Os primeiros estudos sobre a linguaxe interna estaban baseados na introspección e en observacións clínicas sobre os trastornos da linguaxe, observándose que a linguaxe interna eran imaxes verbais de modalidade diversa (acústica, motora e visual) a interrupción da cal era explicable por disfuncións intelectuais relacionadas coa afasia.
Posteriores investigacións centráronse no estudo dos compoñentes motores, dos micromovementos dos órganos vocais, a través de aparatos mecánicos de sensibilidade crecente, concluíu de xeito que se producía un incremento na musculatura vocal en tódalas tarefas verbais. Investigacións realizadas co método EMG (electromiográfico) indican que se producen potenciais de linguaxe local, e non simples irradiacións difusas do ton muscular, e que as variacións nas reaccións lingüísticas do EMG dependen do grao de dificultade e novidade da tarefa, grao de automatización das operacións de pensamento, introdución de imaxes, actividade mental e inclinación a un tipo de memoria. Os impulsos vocálico-motores detéctanse non só en tarefas que impliquen pensamento verbal abstracto, senón tamén no visual.
Probas experimentais de tipo de medicións electromiográficas indican que o pensamento é unha activación dos mecanismos cerebrais da linguaxe, e que as diferentes formas de pensamento se acompañan dunha actividade fisiolóxica diferente da dos órganos articulatorios. Os resultados, en función das propiedades gramaticais e semánticas (obtidos a partir das investigacións sobre os trastornos da linguaxe), son menos concluíntes.
En xeral, sostense que se trata dunha forma reducida e condensada da linguaxe en relación ó seu papel na adquisición da linguaxe infantil existen posturas diferentes. Para Lev Vygotski a linguaxe interiorizada posúe unha función específica, leis e límites precisos respecto a outras actividades lingüísticas.
A fala utilizaríase para o pensamento interno, desenvólvese no campo da semántica, non da fonética, e caracterízase por conserva-lo predicado, non o suxeito nin as palabras que con el se relacionan; son, polo tanto, trazos característicos a tendencia predicativa e a carencia de palabras. Vygotski establece a seguinte secuencia: unha primeira etapa de linguaxe social, á que seguiría unha segunda de linguaxe egocéntrica, que orienta a actividade mental e conduce a unha terceira etapa de linguaxe interior.
Trataríase dunha evolución do social ó individual, na cal a linguaxe egocéntrica non queda reducida a un simple acompañante da actividade mental, senón que se constitúe nunha axuda valiosa. A linguaxe egocéntrica desaparece coa idade escolar, feito que induce a pensar na súa transformación en linguaxe socializada. Esta non é un antecedente da linguaxe externa ou a súa reprodución na memoria, senón que posúe estruturas diferentes. A linguaxe egocéntrica é, nun principio, equiparable ó social, pero no proceso de interiorización vaise facendo cada vez menos completa e coherente, reducíndose a unha estrutura predicativa.
Para Lean Piaget, pola contra, a xénese da linguaxe segue unha secuencia evolutiva que vai do individual ó social: pensamento autista ou non verbal, linguaxe egocéntrica e linguaxe social. Neste proceso, a linguaxe egocéntrica é unicamente unha acompañante da actividade do neno. Luria pon de relevo o papel regulador que posúe a linguaxe na conduta humana.
Sinala varios estudos:
Apicoplasto
Un apicoplasto é un orgánulo derivado dun plasto con función non fotosintética, que se encontra en moitos protistas Apicomplexa, entre os que está o parasito da malaria Plasmodium falciparum, pero non noutros como Cryptosporidium. A presenza dun plasto nestes organismos heterótrofos e parasitos é estraña, e, aínda que a orixe do orgánulo non está de todo clara, pénsase que se orixinaron por medio dunha antiga endosimbiose secundaria nos devanceiros destes protistas. O apicoplasto está rodeado de catro membranas, o que apoia a súa orixe a partir dunha endosimbiose secundaria. Como entre os organismos con apicoplastos está o plasmodio da malaria están facéndose algunhas investigacións para tratar de buscar drogas que alteren o funcionamento deste orgánulo, que parece ser vital para o parasito. Por exemplo, certos herbicidas parecen alterar os apicoplastos sen afectaren aos mamíferos.
Descrición
Os apicoplastos son ovoides, pequenos (0,15-1,5 μm) e só hai un por célula. Atópase situado preto do núcleo e en estreita asociación cunha mitocondria. Está rodeado por catro membranas. No interior teñen ADN circular de 35 kb que codifica 30 proteínas, e ARNts. Contén unhas partículas que se cre son ribosomas bacterianos, e uns túbulos internos que lembran a tilacoides. .
Función
Os antigos plastos incorporados por endosimbiose dexeneraron e perderon a súa función fotosintética, converténdose en apicoplastos, pero as súas funcións actuais na célula non están claras. Sábese que o orgánulo é vital para a supervivencia do parasito. Porén, a destrución do orgánulo non causa a morte inmediata do parasito, pero impídelle poder invadir novas células hóspedes. Isto suxire que podería intervir no metabolismo de lípidos. Se o parasito non pode sintetizar suficientes ácidos graxos tampouco pode formar o vacúolo chamado parasitóforo, que é imprescindible para poder invadir as células hóspedes. De feito, neles foi atopada unha ácido graxo sintetase tipo II.
Tamén se ten suxerido que poderían intervir na síntese do grupo hemo e na de aminoácidos e no desenvolvemento celular, pero con menor base experimental.
Xirafa
A xirafa (Giraffa) é un xénero de mamífero artiodáctilo propio de África, o animal terrestre vivo máis alto e o maior ruminante. O xénero comprende varias especies, incluíndo a Giraffa camelopardalis que é a especie tipo. Sete destas especies están extintas. O xénero considerábase unha soa especie con numerosas subespecies, pero tras investigacións do seu ADN pasou a facerse unha clasificación de catro especies dentro do xénero Giraffa: Giraffa giraffa (xirafa do sur), Giraffa tippelskirchi (xirafa masai), Giraffa reticulata (xirafa reticulada) e Giraffa camelopardalis (xirafa do norte). As características principais deste xénero son o seu longo pescozo e patas, dúas protuberancias na cabeza e as marcas distintivas na pelaxe, e cada unha das catro especies distínguese segundo os padróns destas marcas ademais de pola súa xenética. O xénero clasifícase dentro da familia Giraffidae xunto ao seu parente máis próximo, o ocapi.
A área de distribución da xirafa esténdese dende o Chad ao norte ata Suráfrica no sur, e desde o Níxer no oeste ata Somalia no leste, e comprende hábitats de sabanas, sabanas arboradas e bosques abertos. A súa fonte primaria de comida son as follas de acacia, árbores que crecen ata alturas ás que a maioría dos outros herbívoros non poden chegar. O principal predador da xirafa é o león, aínda que as crías son tamén cazadas por leopardos, hienas e licaóns. Os espécimes adultos non posúen lazos sociais fortes, malia que poden asociarse en conxuntos dispersos cando se atopan mentres se desprazan nunha mesma dirección. Os machos establecen unha xerarquía social pelexándose entre eles usando o pescozo como arma, na que os machos dominantes son os que teñen acceso ás femias, que son as que se encargan de coidar das crías.
A xirafa foi un animal destacado para varias culturas antigas e modernas pola súa particular aparencia, e é habitual a súa aparición en pinturas, libros e debuxos. Está clasificada pola IUCN como vulnerable, xa que a súa área de distribución orixinal se foi reducindo considerablemente dende os primeiros estudos da especie, e algunhas das subespecies foron clasificadas pola IUCN como ameazadas en perigo de extinción. Segundo a IUCN o número de individuos desta especie reducíuse entre un 36% e un 40% dende o ano 1985 ata chegar a uns 95 700 individuos vivos en liberdade na natureza no ano 2015.
Etimoloxía
O nome común «xirafa» provén do árabe الزرافة  que ten sido traducido como «camiñante rápido», e que probablemente derivou do nome somalí geri. A forma italiana giraffa ten a súa orixe ao redor do 1590, e despois entrou noutros idiomas.
O epíteto de especie do seu nome científico (camelopardalis) fai referencia a que ten unha forma semellante aos camelos e as cores da súa pelaxe semellan ás dos leopardos. Procede do grego καμηλοπάρδαλη kamēlopárdalē, que pasou ao latín como camelopardalis, que significa «camelo leopardo».
Kameelperd é o nome da especie en afrikaans. Outros nomes en linguas africanas para a xirafa inclúen ekorii (teso), kanyiet (elgon), nduida (gikuyu), tiga (kalenjin e luo), ndwiya (kamba), nudululu (kihehe), ntegha (kinyaturu), ondere (lugbara), etiika (luhya), kuri (ma'di), oloodo-kirragata ou olchangito-oodo (masai), lenywa (meru), hori (pare), lment (samburu) e twiga (suahili e outros) no leste; e tutwa (lozi), nthutlwa (tsonga), indlulamitsi (suazi), thutlwa (tswana), thuda (venda) e ndlulamithi (zulú) no sur.
Taxonomía e evolución
miniatura|200px|dereita|Reconstrución da especie [[Samotherium]] A xirafa pertence a suborde Ruminantia. Moitas das especies desta suborde descríbense coma orixinadas no período Eoceno en Asia Central, o suroeste de Asia e máis en Norteamérica, período no que as condicións ecolóxicas puideron facilitar a súa rápida dispersión. A xirafa é unha das dúas únicas especies vivas da familia Giraffidae xunto ao ocapi. Esta familia foi moito máis extensa, tendo uns 10 fósiles descritos. Os seus familiares máis próximos son os extintos Climacoceratidae, que xunto á familia Antilocapridae (á que pertence o Antilocapra americana) pertencen á superfamilia Giraffoidea. Estes animais puideron evolucionar da familia extinta Palaeomerycidae, que tamén se atribúe coma antepasado dos Cérvidos.
Mentres que algunhas das especies extintas de Giraffidae tiñan corpos de gran tamaño, outras tiñan un corpo máis alongado. Un antepasado da xirafa era o Canthumeryx, con varias datacións que van dende fai 25 a 20 millóns de anos, 17 a 15 millóns de anos ou 18 a 14 millóns de anos, e do que se teñen atopado depósitos fósiles en Libia. Este animal era de tamaño medio, esvelto e con forma de antílope. Outro antepasado, o Giraffokeryx, apareceu fai 15 millóns de anos no subcontinente Indio e semellaba un ocapi ou xirafa pequena que tiña un pescozo máis alongado e dúas protuberancias na cabeza compostas de cartilaxe. O Palaeotragus, que data de fai 14 millóns de anos e viviu dende África oriental ata Mongolia, semellábase ao ocapi e atribúese coma antepasado deste. Tiña un cranio máis alongado e amplo e presentaba un dimorfismo sexual. O Samotherium substituíu ao Palaeotragus fai entre 10 e 9 millóns de anos, e eran uns animais máis grandes con facianas máis alongadas, cavidades sinusais máis desenvolvidas e un perfil máis semellante ao das xirafas. Viviron en África e en Eurasia. A especie Bohlinia, que data de hai entre 9 e 7 millóns de anos, viviu no sueste de Europa e probablemente descendeu do Samotherium, e considérase un antepasado directo da xirafa. A especie Bohlinia asemellábase con claridade ás xirafas modernas, cun longo pescozo e longas patas, e con protuberancias na cabeza e dentadura semellantes. miniatura|250px|esquerda|[[Fósil de Giraffa jumae no Natural History Museum de Londres.]]
A especie Bohlinia introduciuse na China e o norte da India debido ao cambio climático. Dende alí, evolucionou o xénero Giraffa e hai uns 7 millóns de anos entrou a África. Os seguintes cambios climáticos causaron a extinción das especies asiáticas, mentres que as africanas sobreviviron e deron lugar a novas especies. G. camelopardalis apareceu hai aproximadamente 1 millón de anos en África oriental durante o período Plistoceno. Algúns biólogos suxiren que a xirafa moderna descende da especie Giraffa jumae, mentres que outros sinalan a Giraffa gracilis como candidata máis plausible. G. jumae era máis grande e tiña unha constitución máis pesada mentres que G. gracilis era máis pequena e tiña unha constitución máis lixeira. O principal factor que guiou a evolución das xirafas pénsase que foi o cambio dende vivir en bosques extensos a outros hábitats máis abertos ocorrido hai uns 8 millóns de anos. Algúns investigadores sosteñen a hipótese de que este novo hábitat, xunto cun cambio de dieta que pasou a incluír as especies de acacias, puido ter exposto aos antepasados das xirafas a toxinas que causaron un ritmo de mutación máis rápido e unha taxa de evolución máis alta. Os padróns da pelaxe das xirafas modernas poden atribuírse tamén a estes cambios de hábitat, e existe a hipótese de que as xirafas asiáticas tiñan unha coloración máis semellante á dos ocapi.
Especies e Subespecies
miniatura|400px|dereita|Rangos aproximados de distribución xeográfica, padróns de manchas e relacións filoxenéticas entre subespecies baseándose en secuencias de [[ADN mitocondrial. ]] Un estudo de 2007 da xenética de seis das subespecies (a Xirafa de África occidental, a Xirafa de Rothschild's, a Xirafa reticulada, a Xirafa masai, a Xirafa angolana e a Xirafa surafricana) suxeriu que todas elas podían ser de feito especies distintas. Os resultados do estudo das diferenzas nos ADN nuclear e mitocondrial (ADNmt) indicou que as xirafas destas poboacións reprodúcense de forma illada e só moi raramente o fan entre elas, malia non existir ningún obstáculo natural que bloquee o acceso mutuo. Isto inclúe as poboacións adxacentes das xirafas de Rothschild, reticuladas, e as masai. As xirafas reticuladas e as masai presentaron a maior diversidade no ADN mitocondrial, o cal está en concordancia coa idea de que as xirafas se orixinaron en África oriental. As poboacións de máis ao norte aseméllanse máis á reticulada, mentres que as máis próximas ao sur teñen máis relación coas masai. As xirafas semellan escoller parellas que compartan o mesmo tipo de pelaxe. As implicacións destes descubrimentos para a conservación das xirafas foron resumidas polo autor principal do estudo David Brown, quen nunha entrevista con BBC News afirmou: ''«Agrupar a tódalas xirafas nunha soa especie escurece a realidade de que algúns tipos de xirafas están a punto de desaparecer. Algunhas das poboacións só teñen uns poucos centos de individuos e precisan protección inmediata»''.
Un estudo de 2016 confirmou que as xirafas teñen múltiples especies. Esta investigación apoia a existencia de catro especies diferenciadas, que non intercambiaron información xenética entre elas durante un período de entre un e dous millóns de anos. Estas catro especies son Giraffa camelopardalis (xirafa do norte), Giraffa giraffa (xirafa do sur), Giraffa reticulata (xirafa reticulada) e Giraffa tippelskirchi (xirafa masai). Tanto as do norte coma as do sur inclúen dúas e tres subespecies distintas respectivamente: G. g. angolensis (xirafa angolana) e G. g. giraffa (xirafa de Suráfrica) para a do sur, e G. c. antiquorum (xirafa de Kordofán), G. c. camelopardalis (xirafa de Nubia) e G. c. peralta (xirafa de África occidental) para a do norte.
En total hai catro especies e cinco subespecies de xirafa recoñecidas. Os datos de poboación indicados son unha estimación a data de 2016. Inclúense tamén dúas antigas subespecies (xirafa de Rothschild e xirafa de Rodesia). No 2016 había en total uns 97 562 individuos de Giraffa.
Aparencia e anatomía
miniatura|Cabeza dunha xirafa no zoo de [[Melbourne.]] miniatura|Esqueleto de xirafa amosado no Museo de Osteoloxía en [[Oklahoma City.]] As xirafas adultas poden chegar a medir entre 5 e 6 metros de altura, sendo os machos máis altos que as femias. O seu peso medio é de 1192 kg para os machos adultos e de 828 kg para as femias adultas, cuns pesos máximos rexistrados de 1930 kg e 1180 kg respectivamente. Malia o seu longo pescozo e longas patas, o corpo da xirafa é relativamente curto. A ámbolos lados da cabeza localízanse os ollos, de tamaño grande e saltóns, que permiten unha boa visión periférica dende a súa altura. As xirafas poden ver en cor e os seus sentidos do oído e olfacto son agudos. Teñen a capacidade de pechar as fosas nasais para protexerse de tormentas de area e das formigas. A lingua prénsil das xirafas mide uns 50 cm de longo, é de cor morada/negra, posiblemente para protexerse de queimaduras solares, e as xirafas utilízana para coller as follas cando se alimentan e para manter limpo o fociño. O beizo superior das xirafas é tamén prénsil e emprégano ao alimentarse. Os beizos, lingua e o interior da súa boca están cubertos de papilas para protexerse das espiñas. A pelaxe das xirafas presenta unhas marcas escuras (de cores laranxa, acastañada, marrón, ou case negra) separados por outra pelaxe de cor máis clara (habitualmente de cor branca ou crema). Cada individuo posúe un padrón de pelaxe único, que nos machos se torna máis escuro coa idade. Estes padróns serven de camuflaxe, o que lles permite pasar máis desapercibidas nos padróns de luz e sombras das sabanas cando están entre as árbores, especialmente as crías, mentres que os adultos teñen maior capacidade de defenderse dos depredadores aproveitando o seu tamaño e forza. A pel baixo as áreas escuras da pelaxe serve de ventás para regular a temperatura interna, xa que contén complexos sistemas sanguíneos e glándulas sudoríparas.
A pel da xirafa é na súa maioría de cor gris, e o seu grosor permítelles atravesar zonas de arbustos sen sufrir picadas. A pelaxe axúdalles como defensa química ao conter substancias repelentes de parasitos, o que tamén lles dá ás xirafas un cheiro característico. A pelaxe contén ata 11 compostos químicos aromáticos, sendo o indol e o escatol os principais responsables do cheiro. Debido a que os machos posúen un cheiro máis forte que as femias, tamén se lle atribúe unha función de atracción sexual. Ao longo do pescozo presentan unha crina composta de cabelos erectos e curtos. A súa cola dun metro de largo remata nunha mesta mata de pelo que empregan como defensa contra os insectos.
Cranio e protuberancias
Os exemplares de ámbolos dous sexos presentan unhas protuberancias na cabeza prominentes en forma de cornos, chamadas osiconos (en ossicones), formadas por cartilaxe osificado, cubertas de pel e fusionadas co cranio nos ósos parietais. Posúen vasos sanguíneos, polo que se pensa que teñen un rol na regulación da temperatura corporal das xirafas, e tamén son usadas nos combates entre machos. A aparencia é unha guía fiable para determinar o sexo e idade aproximada das xirafas: os osiconos das femias e das crías son finos e teñen unha petada de pelo ao final, mentres que os dos machos adultos son algo máis grosos e non posúen este pelo. Ademais, as xirafas teñen unha protuberancia na fronte do cranio que é máis prominente nos machos. O cranio das xirafas é lixeiro debido a que presenta múltiples cavidades sinusais, mais o cranio dos machos xera unhas acumulacións de depósitos de calcio que forman vultos coa idade. Este feito axúdalles a ser máis dominantes nos combates con outros machos. A mandíbula superior ten un padal estriado e carece de dentes frontais, e os molares das xirafas presentan unha superficie áspera.
Patas, locomoción e postura
miniatura|esquerda|250px|Vídeo de dúas xirafas no Zoo Tobu, en [[Saitama, Xapón.]] As patas frontais e traseiras da xirafa son aproximadamente da mesma lonxitude. O radio e cúbito das patas frontais están articulados por un carpo, que malia ser estruturalmente semellante ao humano realiza a función de nocello. Un ligamento suspensorio permite que as longas patas soporten o gran peso do animal. Os pés das xirafas chegan a ter un diámetro de 30 cm, e o pezuño ten unha altura media de 15 cm nos machos e 10 cm nas femias. A parte traseira dos pezuños é baixa e o esporón queda preto do chan, permitindo un soporte adicional para o seu peso. A pelve das xirafas, aínda sendo relativamente curta, ten un ilio que se estende nos extremos superiores.
As xirafas presentan só dous tipos de andaduras: andar e galopar. Ao andar moven as patas dun lado do corpo ao unísono, pasando despois a mover as do lado contrario. Ao galopar, as patas traseiras móvense ata a posición das dianteiras antes de que estas se movan cara a adiante, e o rabo rizase cara a arriba. Estes animais dependen dos movementos cara a adiante e atrás do seu pescozo e a súa cabeza para manter o equilibrio e momento ao galopar. A xirafa é capaz de acadar unha velocidade máxima en carreira de 60 km/h, e pode manter unha velocidade de 50 km/h durante varios quilómetros.
A xirafa descansa apoiando o seu corpo enriba das patas dobradas. Ao deitarse, o animal baixa os nocellos por diante das patas frontais e despois baixa o resto do corpo. Ao erguerse, apóiase primeiro cos nocellos e estende as patas traseiras primeiro para elevar a parte traseira do corpo. Tras isto estende as patas dianteiras. En cada un destes pasos a xirafa balancea a cabeza. En catividade, a xirafa dorme de forma intermitente unha media de 4,6 horas por día, na súa maioría cando é noite. Adoita durmir deitada, aínda que existen observacións rexistradas de xirafas durmindo ergueitas, particularmente os individuos máis vellos. Son características das xirafas as fases curtas de sono profundo, mentres están deitadas e co pescozo dobrado cara atrás, apoiando a cabeza no corpo. Cando se inclinan para beber poden tanto estender as patas dianteiras como dobrar os nocellos. As xirafas probablemente non sexan nadadoras competentes xa que as longas patas resultan difíciles de manexar baixo a auga, pero si son capaces de flotar na mesma. Ao nadar, o tórax inclínase por mor das patas dianteiras, dificultando o movemento harmónico de pescozo e patas, e dificultando manter a cabeza por riba da superficie.
Pescozo
miniatura|200px|As xirafas e os [[ocapi teñen sete vértebras cervicais.]] A xirafa posúe un pescozo extremadamente longo que pode chegar a medir dous metros, representando unha gran proporción da altura total do animal. Os longos pescozos resultan dun alongamento desproporcionado das vértebras cervicais e non do aumento no número delas. Cada unha das vértebras cervicais pode chegar a ter uns 28 cm de longo. Compoñen o 52–54% da lonxitude da columna vertebral da xirafa, en contraste co 27–33% típico doutros ungulados semellantes, incluíndo o seu familiar máis próximo, o ocapi. A elongación ten lugar na súa maioría tralo nacemento das crías. A cabeza e o pescozo das xirafas sostéñense por uns grandes músculos e un ligamento nucal, que se fixa a unhas longas apófises espiñosas dorsais das vértebras torácicas anteriores, que forman a xiba miniatura|esquerda|200px|Un macho de xirafa alimentándose dunha [[acacia.]] As vértebras cervicais da xirafa presentan articulacións en forma de rótulas. En particular, a unión das vértebras C1 e C2 permítenlles inclinar a cabeza verticalmente para chegar a máis ramas de árbores coa lingua. O punto de articulación entre as vértebras cervicais e torácicas das xirafas está desprazado ata un punto medio entre a primeira e segunda vértebras torácicas (T1 e T2), a diferenza doutros ruminantes que teñen esta articulación entre a sétima vértebra cervical (C7) e a primeira torácica (T1). Isto permite que a C7 contribúa directamente a incrementar a lonxitude do pescozo, dando pé a percepción científica de que en realidade as xirafas teñen unha vértebra cervical a maiores, facendo que a T1 semelle en realidade unha C8. Porén, esta proposición non está aceptada pola comunidade científica xeral, xa que a T1 posúe outras características morfolóxicas como unha costela articulada propia das vértebras torácicas, e porque as excepcións ao límite nos mamíferos de sete vértebras cervicais caracterízase xeralmente por un incremento das desordes neurolóxicas e enfermidades.
Existen varias hipóteses con respecto á orixe evolutiva e ao mantemento da elongación do pescozo das xirafas. A hipótese da «competitividade polo pasto» foi proposta orixinalmente por Charles Darwin sen que fose cuestionada ata anos recentes. Esta hipótese suxire que a presión doutros competidores máis pequenos, como o Tragelaphus, o Raphicerus campestris e o impala, facilitou a elongación do pescozo da xirafa, permitíndolle tomar comida á que o resto dos competidores non podía chegar. Esta vantaxe é real, xa que as xirafas poden alimentarse de pólas a unha altura de ata 4,5 m de altura, mentres que os seus competidores só poden chegar ás dunha altura duns 2 m. Tamén existe unha investigación que suxire que a competitividade polo pasto é intensa nos niveis baixos, polo que as xirafas aliméntanse de forma máis eficiente (gañando máis biomasa de follas con cada bocado) nas alturas das copas das árbores. Porén, os científicos non están de acordo sobre canto tempo pasan as xirafas alimentándose nestes niveis altos aos que non chegan o resto de especies competidoras, e un estudo de 2010 determinou que as xirafas adultas con pescozos máis longos tiñan unha taxa de mortalidade máis alta en condicións de seca que as que o tiñan máis curto. Este estudo suxire que manter un pescozo máis longo require máis nutrientes, o que pon en risco ás xirafas de pescozos máis longos en períodos de escaseza de comida.
Outra teoría, a hipótese de selección sexual, propón que os longos pescozos evolucionaron como unha característica sexual secundaria, dando vantaxe aos machos nas loitas de pescozo (necking) para establecer un dominio e obter acceso ás femias sexualmente receptivas. Esta teoría apóiase no feito de que os pescozos adoitan ser máis longos e pesados nos machos que nas femias da mesma idade, e que as xirafas non teñen outras formas de loita. Porén, unha obxección a teoría é que non explica por que as femias de xirafa tamén posúen pescozos longos. Tamén existe a teoría de que o longo pescozo serve como medio de acadar unha mellor vixilancia dos posibles predadores.
Sistemas internos
miniatura|esquerda|Xirafa inclinándose para beber. Unha [[rete mirabile prevén o exceso de fluxo sanguíneo no cerebro ao baixar o pescozo.]] Nos mamíferos, o nervio larínxeo recorrente esquerdo é máis longo que o dereito, e nas xirafas é duns 30 cm máis longo que o dereito, o que o fai o máis longo de tódolos animais vivos, chegando a medir 2 m de largo. Cada neurona que segue esta vía nerviosa comeza no tronco do encéfalo e percorre o pescozo xunto ao nervio vago, e posteriormente ramifícase no nervio larínxeo recorrente que atravesa de novo o pescozo cara arriba e chega ata a larinxe. Isto fai que estas células nerviosas das xirafas acaden unha lonxitude de ata 5 m nas xirafas máis grandes. A estrutura do cerebro dunha xirafa aseméllase á do gando doméstico. A forma do esqueleto da xirafa fai que teñan un volume pulmonar relativamente pequeno en comparación coa súa masa corporal. Os longos pescozos provocan que teñan unha gran cantidade de espazo morto, malia ter unha traquea estreita. Estes factores incrementan a resistencia aos fluxos de aire, mais non evitan que o animal poida acadar o osíxeno suficiente para tódolos seus tecidos. miniatura|dereita|Fociño dunha xirafa ao beber. O sistema circulatorio das xirafas ten varias adaptacións á súa grande altura. O seu corazón, que pode chegar a pesar máis de 11 kg e mide ata 60 cm de longo, ten que xerar aproximadamente o dobre da presión arterial que necesita un humano para manter o fluxo de sangre ao cerebro. Debido a isto, as paredes do corazón poden chegar aos 7,5 cm de grosor, e teñen unha frecuencia cardíaca infrecuentemente alta para o seu tamaño de ata 150 pulsacións por minuto. Na parte superior do pescozo posúe unha rete mirabile que impide o exceso de fluxo sanguíneo ao cerebro cando a xirafa baixa a cabeza, e as veas xugulares tamén conteñen varias válvulas (habitualmente sete) para impedir que o sangue volva á cabeza dende a vea cava inferior e a aurícula dereita cando baixan a cabeza. Á inversa disto, os vasos sanguíneos da parte inferior das patas atópanse baixo unha gran presión debido ao peso do fluído que exerce presión cara abaixo. Para solucionar este problema, a pel desta parte das patas é grosa e firme (funcionando como unhas medias moi apertadas), impedindo que haxa demasiado fluxo circulatorio de sangue por elas.
Hábitat e alimentación
miniatura|dereita|250px|Xirafa estendendo a lingua para alimentarse. As xirafas adoitan habitar en sabanas, pradeiras e zonas de bosque abertas. Prefiren os bosques abertos de acacias, Commiphora, Combretum e Terminalia sobre os ambientes máis densos coma os bosques de Brachystegia, malia que a xirafa angolana tamén se pode atopar en ambientes desérticos. As xirafas collen a comida das pólas das árbores, que son unha importante fonte de calcio e proteínas necesarias para manter o seu ritmo de crecemento. Tamén se alimentan de arbustos, herba e froitas. Unha xirafa adulta inxire ao redor duns 34 kg de follaxe diariamente. Malia seren animais herbívoros, téñense rexistrado casos de xirafas achegándose a cadáveres doutros animais e lambendo carne dos seus ósos.
Durante a estación húmida a comida é abundante e as xirafas afástanse máis unhas das outras, mentres que na estación seca adoitan xuntarse máis ao redor das zonas de bosque verde e arbustos sobreviventes. As nais tenden a alimentarse en zonas abertas, posiblemente para facilitar a detección de predadores, aínda que isto reduza a súa eficiencia alimentaria. Como ruminantes, as xirafas primeiro mastigan a comida e logo trágana para o seu procesado no primeiro estómago, devolvendo o bolo alimenticio de volta á boca polo pescozo para volver mastigalo. É común que as xirafas produzan moita saliva mentres se alimentan, e cando teñen acceso a unha fonte de auga adoitan beber en intervalos de non máis de tres días. Requiren menos cantidade de comida que moitos outros herbívoros debido a que a follaxe da que se alimentan ten máis nutrientes concentrados e a que posúen un sistema dixestivo máis eficiente que outras especies herbívoras. As feces deste animal teñen forma de pequenas boliñas.
As xirafas teñen un efecto notable nas árbores das que se alimentan, atrasando o crecemento das árbores xoves durante varios anos e deixando marcas nas árbores altas. A alimentación adoita darse durante as primeiras e as últimas horas de luz solar. Entre estas horas as xirafas adoitan estar ergueitas e rumiar, e polas noites continúan rumiando deitadas no chan. miniatura|esquerda|200px|Macho de xirafa montando a unha femia.
Interaccións sociais e hábitos de apareamento
Aínda que as xirafas adoitan atoparse en grupos, a composición destes grupos tende a ser aberta e cambiante. Teñen poucos lazos sociais, e as agrupacións adoitan cambiar de membros cada poucas horas. Para propósitos de investigación, a definición dun «grupo de xirafas» definiuse como «un conxunto de individuos que se atopan a menos dun quilómetro de distancia entre eles e que se moven na mesma dirección xeral». O número de xirafas pertencentes a un grupo pode chegar ata os 32 individuos, sendo os grupos máis estables os compostos por nais e fillos, que poden chegar a durar varias semanas ou meses. A cohesión social nestes grupos mantense polos lazos formados entre as crías. Tamén se teñen rexistrado casos de grupos mixtos de femias adultas e machos xoves. , sendo estes últimos particularmente sociables e tornándose máis solitarios coa idade. As xirafas non son animais territoriais, pero aínda así adoitan habitar dentro dun rango definido, e ocasionalmente observouse que algúns machos se desprazan lonxe destas áreas habituais.
A reprodución das xirafas e polígama, pero só uns poucos machos adultos se aparean coas femias fértiles. Os machos determinan a fertilidade das femias probando os ouriños destas para detectar o celo, nun proceso de varios pasos coñecido como o reflexo de flehmen. Os machos prefiren as femias adultas de idade media antes que as moi xoves ou as moi vellas. Cando detecta unha femia en celo, o macho dominante intenta cortexala, mantendo aos machos subordinados a raia. Durante a cópula o macho ponse de pé sobre as patas traseiras e mantén a cabeza en alto, apoiando as patas dianteiras nos costados da femia.
Aínda que xeralmente é un animal silencioso e non vocal, as xirafas tamén se poden comunicar emitindo diversos sons. Durante o cortexo, os machos emiten unha especie de toses ruidosas. As femias chaman ás súas crías con urros. As crías emiten bufidos, bean, urran e mían. As xirafas tamén roucan, asubían, xemen, gruñen e fan sons afrautados, e comunícanse a longas distancias utilizando infrasóns. Durante a noite, as xirafas parecen rumbar unhas a outras no rango do infrasón, pero non se sabe con que propósito.
Nacemento e coidados paternos
miniatura|dereita|250px|Xirafa alimentándose xunto as súas crías. A xestación das xirafas dura entre 400 e 460 días, tralo que adoita nacer unha soa cría, malia que existen informes de raros casos de crías xemelgas. O parto ten lugar mentres a nai está de pé: a cría emerxe coas patas dianteiras e a cabeza por diante, rachando a membrana fetal, e cae ao chan, cortándose así o cordón umbilical. Tras isto a nai limpa a cría e axúdalle a poñerse de pé. Unha xirafa acabada de nacer pode medir ao redor de 1,8 m de alto. Ás poucas horas de nacer, a cría xa pode correr, malia que pasará as primeiras semanas tentando agocharse a maioría do tempo. As protuberancias da cabeza (ossicones) comezan a erguerse aos poucos días do nacemento.