cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Casa de Pedro Román
A Casa de Pedro Román, ou Edificio Ferro, é unha construción localizada nas rúas de Joaquín Yáñez e Fermín Penzol, na Cidade Vella de Vigo. Trátase dun dos edificios históricos máis importantes da cidade. Actualmente acolle, trala súa rehabilitación, a Biblioteca Pública Central de Vigo. Anteriormente acolleu durante moito tempo os Almacenes Ferro, que acabaron dando nome alternativo ao edificio, popularmente referido na cidade hoxe coma "Edificio Ferro".
Historia
O edificio foi construído por Jenaro de la Fuente Domínguez, baixo iniciativa de Pedro Román, coa finalidade de servir na súa planta baixa como comercio, e coma sede do Casino de Vigo, no primeiro andar.
Carral, Santa Comba, Agolada
Carral é un lugar da parroquia de Santa Comba, no concello pontevedrés de Agolada, na comarca do Deza. Segundo o INE, no 2008 tiña 24 habitantes (12 homes e 12 mulleres), o que supón unha diminución de 4 habitantes con respecto ao ano 2000.
Galteiros, San Fiz de Monfero, Monfero
Galteiros é un lugar da parroquia de San Fiz de Monfero no concello coruñés de Monfero na comarca do Eume. Segundo o INE en 2010 tiña dez habitantes (seis homes e catro mulleres).
Andreas Gottlob Rudelbach
Traxectoria
Estudou na universidade da súa cidade natal, onde foi Privatdozent. Adscribiuse á corrente ortodoxa do luteranismo e publicou en colaboración con Nikolaj Frederik Severin Grundtvig, a Theologisk Maanedskrift (1825-1828), onde atacou o racionalismo de K. F. Hornemann e traduciu a Confesión de Ausburgo e a Apologia Confessionis Augustanae ó dinamarqués (1825).
Desde 1827 traballou no xornal Evangelischen Kirchenzeitun. En 1829 foi nomeado pastor de Glauchau, en Saxonia.
Entre 1846 e 1848 foi lector de dogmática na Universidade de Copenhague. Despois marchou a Slagelse como pastor e alí viviu o resto da súa vida.
Principais publicacións
Publicou a Zeitschrift für die gesammte lutherische Theologie und Kirche (en colaboración con H. E. F. Guericke, Leipzig, 1839), que representa unha posición estritamente luterana, antiunionista. a Christliche Biographie (1849), publicou varios volumes de sermóns e Hieronymus Savonarola und seine Zeit (Hamburgo, 1835); Reformation, Luthertum und Union (Leipzig, 1839); Historische-kritische Einleitung in die Augsburgische Konfession (Dresden, 1841); Amtliches Gutachten über die Wiedereinführung der Katechismus-Examina im Königreich Sachsen, nebst historischer Erörterung der Kathechismus-Anstalten in der evangelisch-lutherischen Kirche Deutschlands (1841) e Om Psalme-Literaturen og Psalmebogs-Sagen, historisk-kritiske Undersögelser (Copenhaguen, 1856).
Prada de Valdeón
Prada de Valdeón é unha localidade española do concello leonés de Posada de Valdeón (Castela e León). A súa poboación (INE 2021) é de 36 habitantes (25 homes e 11 mulleres). Dista menos de 1 km da capital municipal.
As casas, de arquitectura tradicional, atópanse moi concentradas sobres as rúas estreitas. A vila conserva 15 hórreos e un muíño que funcionaba con auga do río Arenal, o afluente máis importante do río Cares.
O 8 de setembro a vila celebra a festa da Nosa Señora de Corona.
Localidades limítrofes
Confina coas seguintes localidades:
La Gaceta del Norte
La Gaceta del Norte foi un xornal de Bilbao que se publicou desde o 11 de outubro de 1901 até o 6 de maio de 1984.
Historia e características
Era editado pola Editorial Vizcaína tiña a súa sede na rúa Henao nº 8 de Bilbao. Era de tendencia conservadora e monárquica e foi un diario de referencia na cidade durante anos. Cambiou de mans, e o 15 de novembro de 1984 volveu saír á rúa cun cambio moi profundo de imaxe e de liña editorial. Non tivo moito éxito e tras varios cambios de donos e de deseño, pechou definitivamente.
Pieces of a Woman
Estreouse o 4 de setembro de 2010 no Festival Internacional de Cinema de Venecia, onde Kirby gañou a Copa Volpi á mellor actriz. Foi proxectado en cinemas escollidos o 30 de decembro de 2020 antes de lanzarse en liña a través de Netflix o 7 de xaneiro de 2021. Recibiu valoracións positivas por parte da crítica, que eloxiou especialmente as interpretacións de Kirby, LaBeouf e Burstyn.
Illas de Silleiro
miniatura|As Negras, a carón do faro vello. miniatura|A costa rochosa de Silleiro.
As illas de Silleiro son un conxunto de illas e illotes que se atopan a carón de Cabo Silleiro, na parroquia de Baredo, no concello pontevedrés de Baiona.
O arquipélago está formado pola illa Carral, illa Aguieira, illas Negras, illas Polbeiras e os illotes da Gaiada, A Negriña, A Atravesada, As Parexas, A do Rego e A dos Choscos.
As illas foron empregadas durante moito tempo para o marisqueo, sendo estas un lugar de grande importancia para os baredanos.
Xadrez rápido
O xadrez rápido é unha modalidade de xadrez, onde cada xogador dispón dunha hora, ou menos, de tempo total (acordada de antemán) para executar todos os seus movementos. O cómputo de devandito tempo levase a cabo mediante un reloxo de xadrez especialmente deseñado. O xadrez rápido é moi popular en moitos sitios de internet dedicados ao tema.
Existe unha certa ambigüidade sobre o termo xadrez rápido, xa que pode referirse a diferentes ritmos de xogo. A FIDE recoñece nas súas leis do xadrez dúas modalidades: xadrez rápido e xadrez lóstrego.
Xadrez rápido
Segundo as leis de xadrez, aceptadas pola FEDA, son partidas rápidas as que teñen unha duración total entre 10 e 60 minutos por xogador (entendéndose unha duración de 60 xogadas por partida nos ritmos de xogo con incremento de tempo por xogada). Esta denominación oficial provén da tradución do termo inglés rapid, presente no regulamento orixinal da FIDE. Con todo, esta modalidade de xogo é máis comunmente coñecida como xadrez activo ou partidas semi-rápidas.
En partidas oficiais deste tipo, existe unha serie de normas especiais, descritas no apéndice B das leis do xadrez, relacionadas coa conduta do árbitro ante as irregularidades ou a non obrigatoriedade de anotar a partida.
Xadrez lóstrego
Inclúense nesta categoría as partidas dunha duración menor de 10 minutos (sendo común a duración de 5 minutos por xogador). A denominación oficial en inglés para esta modalidade é blitz game, como tradución do termo orixinal en alemán Blitz, aínda que no argot do xadrez, cando se fala de partidas rápidas refírese a xadrez lóstrego.
No apéndice C das leis do xadrez recóllense normas especiais para esta modalidade, como a perda automática da partida tras completar unha xogada ilegal reclamada polo adversario, ou a imposibilidade de rectificar unha posición na que se produciu unha xogada ilegal non reclamada.
Características do xadrez rápido
O breve tempo de xogo naturalmente reduce a cantidade de variacións posibles que poden analizarse para cada movemento, e resulta en partidas frenéticas, especialmente cando o tempo empeza a esgotarse. Cando termina o tempo total para algún dos xogadores, o outro gaña automaticamente o xogo, a menos que non teña suficientes pezas como para gañar o partido, nese caso o resultado é táboas. Como co xadrez normal, un xaque mate tamén gañará o xogo.
No xadrez rápido, moitas veces son utilizadas aperturas agresivas pero refutadas para partidas lentas. Outras veces involúcrase un ataque rápido contra a casa f7 ou f2 (véxase notación alxébrica), ou outros motivos tácticos.
Benito Rivadulla Pascual
Benito Rivadulla Pascual, nado en Meirás (Sada), foi un comerciante, xornalista e político galego.
Traxectoria
Aprobou o exame de piloto da mariña mercante en 1903. Fundou na Coruña con outros dous socios en 1911 a sociedade Benito Rivadulla y Compañía dedicada ao negocio de comisións e representacións. Foi vogal da sociedade de socorros La Verdadera Legalidad. Emigrante en Cuba, foi redactor de Heraldo de Galicia e colaborou en Eco de Galicia. Ao seu retorno da illa en 1928 instalouse en Chantada como empregado da sucursal do Banco Pastor na vila. En Chantada foi director do periódico La Voz del Agro en 1928, e deixou a dirección en setembro de 1929. Na Segunda República foi elixido bibliotecario da directiva da Asociación Republicana en xaneiro de 1933, presidente do Partido Galeguista de Chantada e militou en Izquierda Republicana. Tralo golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi sancionado por responsabilidades políticas.
Vida persoal
Casou en Osedo en 1908 con Elvira Álvarez Nieves, nada en Celanova, que finou en marzo de 1944, e foi pai de Juan e Eloisa Rivadulla Álvarez.
Interludio
Casos posibles de interludio son as realizacións dos arquifonemas /I/ e /U/ en posición intervocálica: caiado, eue (-e paragóxico), ou deu a cara.
Domingo Prieto considera que estes arquifonemas teñen unha dobre cara pois no seu corpo fónico hai un elemento vocálico e outro consonántico.
Segundo Veiga resulta indiferente que a fronteira silábica vaia antes ou despois da realización do arquifonema, ou que estea indeterminada. O problema carece de interese fonolóxico.
Ponte Fechas, Faramontaos, A Merca
Ponte Fechas  é un lugar da parroquia de Faramontaos no concello ourensán da Merca na comarca da Terra de Celanova. Segundo o INE e o IGE en 2012 tiña tres habitantes (dous homes e unha muller).
Juan Basoa Díaz
Traxectoria
Fillo de Juan Antonio Basoa García e María Díaz Veiga, emigrou coa familia a Nova York moi novo. Foi piloto, mecánico e boxeador. Casou en 1930 con Ana Pazos Yáñez e instalouse en Neda. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi detido o 15 de setembro e pasado polas armas o 20 de setembro.
Jane Birkin
Jane Birkin, nada en Londres o 14 de decembro de 1946, e finada en París o 16 de xullo de 2023 foi unha actriz e cantante británica que residiu en Francia dende finais dos anos sesenta. Estivo casada con John Barry e despois con Serge Gainsbourg, con quen tivo a Charlotte Gainsbourg.
Je t'aime... moi non plus
Foi a intérprete de 'Je t'aime... moi non plus’, despois de que a súa primeira intérprete, Brigitte Bardot, lle pedise ao produtor que non a editase para non molestar ao seu marido. Gainsbourg tamén lle pediu a Marianne Faithfull que gravase a canción con el; ela dixo: "Hah! Preguntou a todas".
En 1968, Gainsbourg e a actriz inglesa Jane Birkin comezaron unha relación cando se coñeceron no set da película Slogan. Despois de filmar, pediulle que gravase a canción con el. Birkin escoitara a versión de Bardot e pensou "so hot" (moi quente). Gainsbourg pediulle que cantase unha oitava máis alta que Bardot, "para soar como unha nena". Foi lanzado en febreiro de 1969. O sinxelo tiña unha portada simple, coas palabras "Interdit aux moins de 21 ans" (prohibido para os menores de 21 anos), e a discográfica cambiou o selo de Philips á súa filial Fontana.
A canción, que contén xemidos orgásmicos e versos eróticos, causou gran controversia, sendo prohibida en varios Estados como o Portugal salazarista, a España franquista, Suecia, Polonia, Iugoslavia ou Brasil. En Italia o disco chegouse a editar coa correspondente crítica do Vaticano, que alzou a voz contra unha canción que considerou obscena, e só podía ser transmitida en Francia despois da medianoite. Porén, logrou un gran éxito, chegando ao número un na lista británica, a pesar de estar vetada nas radios, en 1969. A canción contribuíu a cimentar a relación entre Gainsbourg e Birkin, que durou até os anos oitenta.
A bolsa Birkin
En 1983, Jean-Louis Dumas, o presidente de Hermès daquela época, atopouse sentado ao lado de Birkin nun voo. Na viaxe, ela derrubou a súa bolsa e todo o contido espallouse. Birkin explicou a Dumas que lle resultaba difícil atopar unha bolsa que lle gustase, e Dumas decidiu crear unha bolsa especialmente para ela, e Birkin axudou no deseño.
En Galiza
En 2018, como parte da súa xira internacional deu un concerto en Pontevedra, e sobre o escenario estivo acompañada pola Filharmónica Cidade de Pontevedra e polo pianista xaponés Nobuyuki Nakajima.
Os Gotes, San Fiz de Monfero, Monfero
Os Gotes é un lugar da parroquia de San Fiz de Monfero no concello coruñés de Monfero na comarca do Eume. Tiña 10 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 7 eran homes e 3 eran mulleres.
Donald Pettit
Donald Roy Pettit, nado en Silverton o 20 de abril de 1955, é un astronauta norteamericano que pasou seis meses no espazo a bordo da Estación Espacial Internacional. É enxeñeiro químico formado pola Universidade do Oregon, o seu estado natal, Pettit traballou como científico no Laboratorio Nacional de Los Alamos até 1996, cando foi seleccionado pola NASA como candidato a astronauta.
Menuet
Menuet é un filme belga-neerlandés de 1982 dirixido por Lili Rademakers. O filme foi escollido como candidato de Bélxica para o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa na 55ª edición dos premios, mais finalmente non foi nomeado.
Paulo d'Eça Leal
Paulo Vicente Pereira d'Eça e Alburquerque Leal máis coñecido como Paulo d'Eça Leal, nado o 15 de xullo de 1901 e finado o 8 de setembro de 1977, foi un tirador de esgrima portugués, gañador dunha medalla olímpica.
Traxectoria
Esgrimista de sona, participou nos Xogos Olímpicos de 1924, 1928 e 1936, logrando a medalla de bronce en espada por equipos na edición de 1928 cos seus compañeiros Mário de Noronha, Jorge de Paiva, Frederico Paredes, João Sassetti e Henrique da Silveira.
John Hawkins
John Hawkins, nado en Plymouth en 1532 e finado en Porto Rico o 12 de novembro de 1595, foi un pirata, mercador, navegante e comerciante de escravos inglés. O seu pai, William Hawkins, era un confidente de Henrique VIII de Inglaterra.
Nova Gales do Sur
<td align="center" colspan=2> dereita|250px Capital Sidney Gobernador Marie Bashir (Actual Gobernador) Presidente Morris Iemma (ALP) Área Terra Auga Total 800.642 km² 8.802 km² (1.09 %) 809.444 km² (5º) Poboación (xuño 2007) Densidade 6.889.100 (1º) 8,6 hab/km² (3º) Zona horaria UTC+10 (agás durante daylight saving timeUTC+11) Punto máis alto Mount Kosciuszko (2.230 m) ISO 3166-2 código: AU-NS
Nova Gales do Sur (en inglés, New South Wales) é o estado máis antigo e poboado de Australia. Atópase na parte sudoriental do país, ao norte de Victoria e ao sur de Queensland. Foi fundado en 1788 e orixinalmente incluíu boa parte da terra de Australia, Nova Zelandia e outras illas da rexión. Con todo, durante o século XIX, separáronse varios territorios deste estado, formando as colonias británicas de Tasmania, Australia Meridional, Victoria, Queensland e Nova Zelandia.
Nova Gales do Sur é coñecida por Port Jackson, que é o porto máis importante da capital, Sidney, onde viven aproximadamente dous terzos da poboación total do estado. Tamén é coñecida por varios pobos pequenos do campo como Tamworth, o "fogar da música country" de Australia.
Xeografía
As súas catro cidades principais son, de norte a sur, Newcastle, Gosford, Sidney e Wollogong, todas elas na costa. Tamén destacan as localidades de Albury, Broken Hill, Dubbo, Tamworth, Armidale, Lismore, Nowra, Griffith, Leeton, Wagga Wagga, Goulburn e Coffs Harbour.
Fisicamente, o estado de Nova Gales do Sur pode dividirse en catro seccións:
Goberno e política
A forma de goberno de Nova Gales do Sur é descrita na súa Constitución, que data de 1856, aínda que foi emendada en numerosas ocasións. Desde 1901, Nova Gales do Sur é un estado da Mancomunidade de Australia, e a Constitución australiana regula a súa relación coa Mancomunidade. De acordo coa norma fundamental australiana, Nova Gales do Sur cedeu certos poderes lexislativos e xudiciais á Mancomunidade, pero retivo os demais. Na práctica, no entanto, a autonomía dos estados australianos viuse recortada polo crecente predominio financeiro da Mancomunidade.
O Parlamento do Estado está composto por dous cámaras: a Asemblea Lexislativa (cámara baixa) e o Consello Lexislativo (cámara alta). O xefe de Goberno é o Primeiro Ministro do Estado, actualmente Morris Iemma, do Partido Laborista.
Manuel Luís Acuña
Manuel Luís Acuña Sarmiento, nado en Sobrado (A Pobra de Trives) o 3 de outubro de 1899 e finado en Ourense o 19 de agosto de 1975, foi un xornalista e poeta galego.
Traxectoria
miniatura|300px|1933, Ourense. Banquete galeguista homenaxe a [[Emilia Docet e a Manuel Luís Acuña. Na foto, entre outros: Risco, Ramiro Isla, Leuter González, Cunqueiro, Otero Pedrayo, María Luz Morales, Blanco Amor, Xoán L. Ramos Colemán e Manuel Peña Rei.]]
Fillo e neto de mestres, en 1920 trasladouse a Allariz coa familia. Tras facer maxisterio por libre, ingresou en 1928 no Corpo Nacional de Maxisterio, e exerceu en Ourense, A Coruña e Madrid. Na Coruña foi profesor da Escola de Insiño Galego creada polas Irmandades da Fala. Codirixiu con Xohán Luís Ramos Colemán a páxina cultural "Viernes Literarios" de La Región e foi membro do consello de redacción de Escuela del Trabajo.
Militante do Partido Galeguista, trala Guerra Civil española foi vítima da depuración franquista do maxisterio, polo que se viu obrigado a dedicarse ao ensino privado.
Integrante da Xeración do 31, é autor dun único libro, Fírgoas, publicado pola editorial Nós en 1933. A comezos do século XXI, entre 2002 e 2003, foi incluído na Biblioteca Galega 120.
Partido Galego Social Demócrata
O Partido Galego Social Democráta (PGSD) foi un partido nacionalista galego.
Historia
Fundouse co nome de Unión Social-Demócrata Galega en marzo de 1974, dirixido por Xosé Luís Fontenla Rodrigues e Alfonso Zulueta de Haz. Era partidario da autodeterminación co fin de integrarse posteriormente nun Estado Federal. A súa ideoloxía defendía un socialismo democrático, humanista, personalista e comunitario
Tan só tivo algunha implantación nas cidades. Formou parte do Consello de Forzas Políticas Galegas (1976), abandonándoo xunto coa UPG en 1977 por discrepancias sobre o diálogo coas forzas estatais. Con todo, o PGSD abandonou logo da elección de Zulueta de Haz en marzo de 1977 como principal dirixente os postulados máis esquerdistas, aceptando a autonomía. Formaban tamén parte da dirección Avelino Pousa Antelo, Xosé Manteiga Pedrares Quico Domínguez e Ramón Barral. Achegouse ao Partido Popular Galego, de ideoloxía demócrata-cristiá, co que participou nas eleccións xerais de 1977. Os malos resultados 23 014 votos (2,04 %) propiciaron a formación dun novo partido, formado polo PGSD e o PPG, co nome de Partido Galeguista e a desaparición do PGSD.
A Cova Céltica
miniatura|175px|Murguía en 1900. A Cova Céltica é o nome que recibía o faladoiro que mantiñan desde 1893 un grupo de intelectuais galegos de ideoloxía rexionalista, quen se reunían na librería de Uxío Carré Aldao na Coruña a fin de debateren sobre temas relacionados con Galiza.
Historia
miniatura|175px|Pondal en 1874. O local en cuestión, a librería Rexional, era o mesmo que utilizara no seu día Andrés Martínez Salazar como editorial, e que estaba situada (tal e como informa Ricardo Carballo Calero) primeiro na rúa Rego de Auga, logo no número 30 da rúa Real da Coruña, e despois novamente na rúa Rego de Auga da mesma cidade.
O nome da Cova Céltica ten a súa orixe nun acto de sarcasmo. No século XIX, Manuel Murguía difundira a idea de que o fondo étnico do pobo galego debía buscarse entre os celtas. Esta corrente difundida polo arteixán recibe o nome de celtismo, e sobre ela fúndase toda a poesía de Eduardo Pondal.
Pola contra, o pontevedrés Celso García de la Riega defendía que eran os gregos os que desenvolveran o papel atribuído por Murguía aos celtas. Por este motivo, cualificou a este grupo de eruditos como La Cueva Céltica. Mais os contertulios apoderáronse deste nome e traducírono, para pasaren a denominarse A Cova Céltica, nome co que pasou á historia.
O órgano de difusión deste grupo foi a Revista Gallega, dirixida por Galo Salinas. Algúns dos integrantes da Cova Céltica foron: Uxío Carré Aldao, Manuel Murguía, Andrés Martínez Salazar, José Pérez Ballesteros, Evaristo Martelo Paumán, Francisco Tettamancy, Salvador Golpe, Florencio Vaamonde, Eladio Rodríguez González, Manuel Lugrís Freire, Eduardo Pondal, Manuel Lugrís Freire, Galo Salinas ou Xosé Baldomir. A Cova Céltica estivo intimamente ligada á constitución da Academia Galega, tanto é así que varios dos seus integrantes serían nomeados académicos. miniatura|page=15|"A tertulia cotidiana formábana Murguía, Pondal...". F. Tettamancy Gastón (1917): Víctor Said Armesto.
A Cova Céltica promoveu a creación da Liga Gallega (1897), Escola Rexional de Declamación (1903), a Real Academia Galega e a primeira época da revista A Nosa Terra.
Luka
"Luka" é unha canción da artista estadounidense Suzanne Vega, editada como sinxelo do seu álbum Solitude Standing en 1987. Foi o seu maior éxito nas listas dos Estados Unidos, acadando o número 3 na Billboard Hot 100.
A Graña, San Fiz de Monfero, Monfero
A Graña é un lugar da parroquia de San Fiz de Monfero no concello coruñés de Monfero na comarca do Eume. Tiña 14 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 6 eran homes e 8 eran mulleres.
Casa Pereira de Castro
A Casa de Pereira de Castro é un edificio situado na Praza da Constitución, na Cidade Vella de Vigo. Monumento Histórico-Artístico dende 1946, é un dos poucos exemplos de barroco civil que existen na vila.
Historia
O edificio ergueuse no século XVIII en estilo barroco, e promovido por varias familias do Vigo do momento.
Bandy
miniatura|300px|bandy
O bandy é un deporte que se xoga entre dous equipos de 11 xogadores con patíns sobre unha pista de xeo. Os patinadores deben dirixir unha bóla cun bastón longo (stick), para tratar de anotar na portaría do rival, gañando o equipo que máis goles marcou ao remate do encontro.
Pornic
miniatura|250px|Localización de Pornic Pornic (en bretón Pornizh, en galó Pornic) é un concello francés, situado na rexión dos Países do Loira, no departamento de Loira Atlántico, que historicamente formou parte da Bretaña. No ano 2006 tiña 13.681 habitantes. Limita con Arthon-en-Retz, La Bernerie-en-Retz, Les Moutiers-en-Retz, Bourgneuf-en-Retz, Saint-Hilaire-de-Chaléons, Chéméré, Chauvé, Saint-Père-en-Retz, Saint-Michel-Chef-Chef, La Plaine-sur-Mer e Préfailles. O 1 de marzo de 2006 o concello aprobou a carta Ya d'ar brezhoneg para a normalización da lingua bretoa.
Victor Francis Hess
Victor Franz Hess, nado en Waldstein o 24 de xuño de 1883 e finado en Nova York o 17 de decembro de 1964, foi un físico austríaco.
Traxectoria
Victor Franz Hess naceu no Castelo Waldstein, preto de Peggau, en Estiria, Austria. O seu pai, Vinzens Hess, era capataz do servizo do príncipe de Öttingen-Wallerstein. Estudou no Gymnasium de Graz (1893-1901) e os seus estudos superiores realizounos na Universidade de Graz (1901-1905), onde tamén se graduou como doutor en 1910.
Iniciou a súa andaina profesional cunha estancia no Instituto Físico de Viena, onde o profesor Egon Schweidler introduciuno no campo da radioactividade. Durante a década de 1910 foi axudante de Stephan Meyer no Instituto de Investigación do Radio, da Academia Vienesa de Ciencias. No ano 1920, converteuse en Profesor Extraordinario de Física Experimental na Universidade de Graz. Hess obtivo entre 1921 e 1923 un permiso para traballar nos Estados Unidos, onde se afianzou como director do laboratorio de investigación (creado por el mesmo) da Corporación de Radio estadounidense, en Orange (Nova Jersey), e como físico consultor para o Departamento de Asuntos Interiores estadounidense (Oficina de Minas), en Washington, D.C.. En 1923 volveu á Universidade de Graz e en 1925 foi designado profesor ordinario de física experimental, ata que en 1931 foi nomeado profesor na Universidade de Innsbruck e director do Instituto de Radioloxía, recentemente fundado. Hess inaugurou a estación para observar e estudar raios cósmicos na montaña Hafelekar, preto de Innsbruck. En 1938 trasladouse aos Estados Unidos onde foi profesor de Física na Universidade de Fordham, obtendo a nacionalidade estadounidense en 1944; viviu en Nova York ata a súa morte.
Investigacións científicas
Durante a súa estancia en Innsbruck, dirixiu o Instituto de Investigacións da Radiación e en 1931 creou un observatorio de raios cósmicos no Hafelekar, nos Alpes tiroleses. Das súas observacións, introducindo aparellos de medida en globos sonda, deduciu que a intensidade dos raios cósmicos aumenta coa altitude, que o seu número varía coa latitude e que son un 1,5% máis intensos durante o día que pola noite. Tamén estudou a radioactividade terrestre, así como a condutividade eléctrica e o equilibrio de ionización da atmosfera. Froito destes traballos, en 1936 foille outorgado o Premio Nobel de Física, compartido con Carl David Anderson.
Historia de Francia
Tradicionalmente os historiadores remontan a fundación de Francia ao ano 486, data da conquista da parte máis grande da Galia por Clodoveo I, rei dos Francos. O estado franco logo francés existiu sen interrupción dende esta época, o que o fai o estado máis vello de Europa. Se o nome de Francia foi empregado de xeito oficial só a partir de aproximadamente 1190, cando a chancelería do rei Philippe Auguste comezou a empregar o termo de rex Francie no sitio de rex Francorum para designar ao soberano, a palabra foi empregada xa correntemente para designar o conxunto do reino, como se ve na lectura do Cantar de Roldán, escrito un século antes. O termo de "Francia" é a continuación do de "Francie", nado no século IX para designar ao reino franco. Dende 1204, o territorio é designado nas cartas baixo o nome de regnum Francie, é dicir reino de Francia. A ocupación humana do territorio que corresponde hoxe a Francia é moi antiga. Aos grupos presentes dende o paleolítico viñeron engadirse, ata o primeiro milenio, as ondas sucesivas compostas de poboación de celtas, romanos, e pobos xermanos, entre os que destacaban os francos. A partir do comezo do segundo milenio a monarquía dos Capetos aseguraba a unidade territorial do país. O período revolucionario remata a súa unidade administrativa e política. O período contemporáneo caracterizouse polos esforzos de unificación cultural, por un enriquecemento do país e por unha chegada de millóns de inmigrantes de Europa, de África e de Asia que profundamente modificaron a estrutura da poboación.
Prehistoria
Existen importantes restos do paleolítico inferior no río Somme e os Pireneos tradicionais (Home de Neandertal), así como na Chapelle-aux-Saints, Le Moustier e La Ferrassie. Do paleolítico superior hai abundantes vestixios dos homes de Cro-Magnon, Grimaldi e Chancelade, datados nuns 25.000 anos de antigüidade, os cales están situados no val de Dordoña. Entre as máis famosas pinturas rupestres do mundo están as de Lascaux e de Font de Gaume, nos Pireneos franceses.
No mesolítico algunhas actividades agropecuarias foron substituíndo en importancia ás covas, e no neolítico (desde o III milenio a. C.) xurdiu a cultura megalítica (que empregou menhires, dolmens e enterramentos). Desde ao redor de 1500 a. C. iníciase a idade de bronce, desenvolvéndose rutas comerciais.
Atopáronse utensilios da industria achelense do homo erectus de hai 900 ó 1000 anos na gruta Lle Vallonnet, no sur de Francia. A Idade de Ferro e as culturas celtas sitúanse dentro do I milenio a.C.
Idade Antiga
miniatura|A [[Galia e as súas divisións administrativas (58 a.C.).]] O que hoxe é Francia, antes foi coñecido co nome de Galia. A Galia estaba poboada polos galos, pobo celta de orixe indoeuropeo. As súas fronteiras quedaron parcialmente establecidas polo norte co actual Canle da Mancha, polo oeste co Golfo de Biscaia (Océano Atlántico), polo sur cos montes Pireneos e o mar Mediterráneo, e polo leste co río Rin (que o separaba da Xermania) e os montes Alpes (que o separaban de Italia).
Os celtas galos protagonizaron as civilizacións da Téne e Vix. No sur da Galia establecéronse os gregos (jonios), quen fundou Massalia (Marsella), Agde, entre outras (s. VIII- VI a.C.).
Cayo Julio César venceu ao xefe Galo Vercingétorix no ano 51 a.C. pasando así a dominio formal do Imperio romano creando un colchón entre Roma e os pobos xermanos, que coas súas migracións acosaban Roma de forma periódica. Logo á súa vez produciuse un xenocidio que diminuíu considerablemente á poboación gala. Iso facilitou a rápida latinización, pero tamén a obra que non moito tempo despois empezaron a realizar os primeiros misioneiros cristiáns que progresaban expandíndose dentro das fronteiras do Imperio romano. Así, a maior parte da Galia celta non tardou en facerse latina e cristiá. Lugdunum (Lión) volveuse un importante centro relixioso cristián. A Galia latina e cristiá cada vez máis enriquecida, alcanzou importantes niveis culturais que sobrevivirían mesmo ás invasións bárbaras.Tempos despois da invasións bárbaras os xermanos volvéronse latinos e houbo a necesidade de declarar a guerra aos pobos xermanos.
Idade Media
left|miniatura|upright=1.3|A ampliación territorial dos francos entre 481 e 814. miniatura|upright|[[Carlomagno segundo unha ilustración de Alberto Durero (1511).]] A nación de Francia non aparece máis que moi progresivamente ao longo dos séculos. Algúns consideran que non se pode falar de Francia máis que a partir do Tratado de Verdún, que sería tamén a orixe de Alemaña; outros que a partir do acceso de Hugo Capeto ao poder e algún outro mesmo máis tarde. A tradición das escolas primarias en Francia, remontan a orixe do país á unificación dos francos, de modo que a Francia de hoxe é herdeira do reino franco de Clodoveo, e existe sen descontinuidade desde o ano 486 ata os nosos días, onde francos, burgundios (borgoñons), viquingos (normandos), e tamén britans (bretóns), fundíronse cos galos no crisol que hoxe se chama Francia.
Sobre os territorios que compoñían a Francia da Idade Media reinaron as seguintes dinastías:
A Dinastía Merovinxia gobernou a actual Francia e parte de Alemaña entre os séculos V e VIII. O primeiro rei foi Clodoveo I quen conquistou gran parte do territorio Galo entre 486 e 507; e converteuse ao cristianismo ortodoxo (por oposición á herexía ariana), sendo bautizado en Reims cara ao 496 obtendo o apoio das elites galo-romanas e establecendo un importante lazo histórico entre a coroa francesa e a Igrexa católica.
En época dos merovinxios, desapareceu a noción de Estado (ou sexa o «ben público» herdado da Roma antiga), unha institución descoñecida entre os pobos xermanos e impera a confusión entre os bens do tesouro do estado e os bens privados do soberano. Isto provocou que á morte dun rei, o reino era dividido entre cada un dos seus fillos. Non será ata moito máis tarde cando se recupere o Dereito Romano e aumente o poder do monarca para que renaza a noción de Estado e a monarquía sexa hereditaria.
Aínda que se instaurou unha división política entre o oeste (Neustria) e o leste (Austrasia), o nome da Galia seguiu usándose entre os cristiáns ata a dinastía seguinte dos Carolinxios. Ao final da época merovinxia, os reis perderan a maioría da súa poder, mentres que os «mordomos de palacio», aristócratas francos, dirixían os asuntos do reino.
Despois da dinastía Merovinxia, sucederíalle a Dinastía Carolinxia, cando Carlos Martel, vencedor fronte aos árabes, erixiuse en dono do reino dos merovinxios; o seu sucesor Pipino o Breve, obtivo o consentimento do Papa para destituír aos merovinxios e erixirse no primeiro rei da dinastía en 751, e conquistou terras lombardas creando con eles os Estados da Igrexa, tamén coñecidos como os Estados Pontificios ou "Patrimonio de San Pedro", pois llos doou ao Papa e declárase ao mesmo tempo garante dos mesmos. Durante a Idade Media, a primeira unión política duradeira (as anteriores foron máis ben efémeras) realizouse con Carlomagno, quen ademais conquistou outras terras formando un Imperio, que logo os seus netos dividiron. No período carolinxio produciuse un notable desenvolvemento das artes e a letras, que se coñece como o "Renacemento Carolinxio".
miniatura|upright|[[Xoana de Arco, unha das figuras clave da Guerra dos Cen Anos.]] A Dinastía dos Capetos (ou Capeta) chegou a gobernar Francia, que se foi subdividendo sucesivamente cada vez máis, característica que se denominou "Feudalismo clásico". En todo este período o rei houbo de enfrontarse continuamente aos demais nobres do seu reino, en teoría os seus vasalos, pero que ás veces adquirían demasiado poder como para desafiar abertamente a autoridade real. Neste período producíronse as Cruzadas e a Guerra dos Cen Anos. Francia inventou a arte gótica, e houbo tempo no que con toda Europa foi vítima da peste bubónica, epidemia que foi chamada a "Peste negra". Tamén participou do Humanismo que sería precursor do Renacemento.
Idade Moderna
miniatura|left|Francia en 1477.
Na primeira parte do século XVI, o rei francés Francisco I, enfrontouse ao rei Carlos I de España, quen por coincidencia dinástica era ao mesmo tempo Carlos V do Sacro Imperio Romano. Desta maneira quedaron abertamente enfrontadas a Casa de Borbón e a Casa dos Austria, e nos campos de Italia e dos Países Baixos disputáronse o dominio de Europa. Pola súa banda Henrique II, sucesor de Francisco I non dubidou en aliarse cos turcos para continuar a loita do seu pai.
Francia participa do auxe dos descubrimentos xeográficos particularmente no novo mundo. Na actividade intelectual, Descartes marcou decisivamente a orientación do pensamento occidental co seu Racionalismo. Luís XIII (1610-1646) e o seu ministro o Cardeal Richelieu dirixiron a Francia durante a súa intervención na Guerra dos Trinta Anos, arruinando os dominios e influencia da Casa de Austria. A Luís XIII e Richelieu, seguíronlles a rexencia e Mazarino, e logo Luís XIV, con quen Francia daría a coñecer ao mundo todo o seu esplendor. miniatura|upright|right|[[Denis Diderot, impulsor de L'Encyclopédie xunto a D'Alembert. Retrato de Louis-Michel van Loo, 1767.]] O século XVII está marcado pola instauración da "Monarquía absoluta" ou "Absolutismo", que se consolida a través de Luís XIV, o "Rei Sol". O intento de imitación ou copia en que se empeñaron os pobos veciños e os seus gobernantes pola admiración e influxo que Francia producía conduciu á chegada do chamado "Despotismo ilustrado". A presión que producía o poder de Francia conduciu a guerras con todos os seus veciños os cales se aliaban entre si para conseguir enfrontárselle e conterlle. Sucedeulle Luís XV, e Luís XVI. Desde finais do século e durante todo o seguinte o país foi epicentro de tendencias intelectuais que se coñecen baixo o termo da Ilustración, antesala da Revolución francesa e a Revolución industrial. Este movemento de grande influencia nas ciencias e as artes, tivo como principais representantes intelectuais aos enciclopedistas Denis Diderot e D'Alembert así como aos filósofos Jean-Jacques Rousseau e Voltaire. O influxo dos ideais revolucionarios motivaría fondas transformacións de grandes consecuencias no mundo enteiro.
Revolución francesa
miniatura|Mapa da [[Primeira República Francesa]] Foi un proceso social e político que se desenvolveu entre 1789 e 1799 cuxas principais consecuencias foron a abolición da monarquía absoluta e a proclamación da República, eliminando as bases económicas e sociais do Antigo Réxime. Aínda que a organización política de Francia oscilou entre república, imperio e monarquía durante 75 anos despois de que a Primeira República caese tras o golpe de estado de Napoleón, o certo é que a revolución marcou o final definitivo do absolutismo e deu a luz a un novo réxime onde a cidadanía, e nalgunhas ocasións as masas populares, convertéronse na forza política dominante no país.
Idade Contemporánea
miniatura|O [[Primeiro Imperio Francés|Imperio napoleónico (1811).]] miniatura|[[Napoleón I.]] O Consulado e a primeira República cederían o seu lugar a Napoleón Bonaparte, que se fixo co poder en Francia no medio da Revolución francesa. Napoleón loitando en Italia e Exipto (onde levou científicos e estudosos investigadores, inaugurándose así a "exiptoloxía"), pronto dirixiu a contraofensiva francesa ante as potencias europeas que pretendían restaurar o antigo réxime, desta maneira, xeneral vitorioso convertido en heroe da revolución, coroouse a si mesmo Emperador de Francia en 1804, e construíu un vasto Imperio que liderou o continente. Durante o Imperio de Napoleón I os territorios de Francia estendéronse ata a fronteira con Rusia. Disolveu o Sacro Imperio Romano Xermánico, e estendeu e afianzou os ideais revolucionarios por toda Europa, e en consecuencia, o mundo. Napoleón, tan xenio militar como estadista, ideou o "Bloqueo Continental", para dar unha maior consecuencia económica ás súas transformacións políticas. Promulgou un código civil, ao que se denominou posteriormente "Código Napoleónico", modelo no seu xénero. Napoleón, o grande, enfrontouse vitorioso en varias guerras ás coalicións dos seus rivais. Finalmente houbo de ser derrotado pola Europa enteira en coalición. Así concluíu este Imperio. Bonaparte aínda volveu, pero as demais potencias europeas, medorentas, non lle deron tregua. Corría o ano 1815 e foi definitivamente derrotado.
Segunda República Francesa
Despois da abdicación de Luís Felipe por mor dos movementos revolucionarios de febreiro de 1848 co obxectivo preciso e absoluto de derrocar a monarquía e establecer definitivamente unha república, créase un goberno provisional. De febreiro ata o 23 de abril de 1848, data das primeiras eleccións á Asemblea nacional, o goberno provisional da República componse de republicanos moderados, de radicais e de socialistas. Esa etapa coñécese como a «República Social e Democrática».
Nas eleccións xerais, as primeiras con sufraxio universal masculino, o peso do voto campesiño, tradicionalmente dominado polas clases máis conservadoras, imprime á política nacional un franco xiro cara á dereita. Unhas primeiras medidas impopulares adoptadas sen demora provocan manifestacións de protesta en París do 23 ao 26 de xuño de 1848 (as «Xornadas de xuño»). Declárase o estado de sitio e a revolta é duramente reprimida.
Segundo Imperio francés
miniatura|left|[[Ferdinand de Lesseps, diplomático francés que construíu o Canle de Suez.]] Napoleón III de Francia, sobriño de Napoleón I, deu un golpe de estado e instaurou un novo Imperio. O novo Réxime tentou compaxinar un goberno autoritario e personalista co mantemento dos principios liberais burgueses. Napoleón III exerce o poder executivo auxiliado polos seus ministros. O poder lexislativo repártese en tres cámaras: un Consello de Estado, designado polo emperador e encargado de elaborar os proxectos de lei; un Senado, gardián da Constitución imperial e composto por senadores vitalicios tamén nomeados por Napoleón; e un Congreso, elixido por sufraxio universal masculino pero sen iniciativa legal. Baixo unha aparencia de participación popular, mantíñase un réxime conservador ao gusto da alta burguesía. A estabilidade política foi acompañada dunha economía que propiciou o desenvolvemento de todos os sectores produtivos e o incremento dos apoios sociais ao réxime.
Terceira República
Durante as últimas décadas do século XIX, Francia do mesmo xeito que as demais potencias europeas ve un ámbito de parcial desenvolvemento social e económico e á súa vez lánzase a colonizar África (ocupando en norte, o Magreb; no occidente, Sudán e Guinea; no centro, o Congo; no sur, Madagascar; e no oriente, Somalia) e Asia (no oeste, Líbano e Siria; no sueste, Indochina), entre outros. A situación deste proceso colonizador deu orixe a numerosos conflitos como o incidente de Fachoda fronte a Gran Bretaña pola posesión dunha parte do Sudán, que se viu resolto a través da "Entente cordiale", ou a Crise de Tanger fronte a Alemaña, pola hexemonía en Marrocos, que tamén se solucionou favorablemente.
Primeira guerra mundial
Polas súas características, a I Guerra Mundial en parte pode resumirse como unha Guerra entre Francia e os seus aliados contra Alemaña e os seus aliados. Francia resultou vencedora nesta guerra que se desenvolveu entre 1914 e 1918, e que lle permitiu recuperar as provincias de Alsacia e Lorena, anexionadas por Alemaña desde a guerra franco-prusiana de 1870. Desde 1918, Francia tivo o control da rexión do Sarre ata que en 1935, tras un plebiscito e respectando o seu resultado, devolveullo a Alemaña. As desfeitas materiais deixaron a infraestrutura do país en peor estado que a de Alemaña, país que resultou derrotado no conflito.
Segunda guerra mundial
A II guerra mundial resultou ser o conflito que marcou a xeopolítica mundial que en parte está presente na actualidade. Francia aínda que finalmente resultou vencedora no bloque aliado foi practicamente derrotada ao comezo da guerra. Os feitos foron que Francia e o Reino Unido declararon a guerra á Alemaña nazi o 3 de setembro de 1939 en virtude dun tratado subscrito con Polonia, cuxo territorio fora invadido pola Wehrmacht, exército alemán. Francia foi derrotada durante a primeira parte da guerra, o que levou a que a metade norte e parte do oeste do país fose ocupada polos alemáns e a metade sur gobernada polo goberno colaboracionista de Vichy. O país foi finalmente liberado grazas aos esforzos conxuntos dos aliados, das tropas da "Francia libre" e da Resistencia organizada no interior do país.
Posguerra
Despois dunha depuración limitada dos elementos colaboracionistas, Francia emprendeu un labor de reconstrución e de relanzamento da economía en parte grazas ao Plan Marshall. Ademais converteuse nunha das cinco potencias con dereito a veto no Consello de seguridade da Organización das Nacións Unidas (ONU), e nunha das catro potencias vencedoras ocupantes de Alemaña. Francia novamente tivo baixo o seu control á rexión do Sarre, desde 1945 ata 1957 en que tras un plebiscito foi devolto a Alemaña.
Cuarta República Francesa
Tras terminar a guerra, fórmase un goberno provisional presidido polo xeneral Charles de Gaulle, que dá paso á Cuarta república. A Cuarta república tivo que facer fronte á crise da descolonización, cuxas resolucións máis dramáticas aconteceron en Vietnam e Alxeria, traumática para o colonos pero inmensamente máis para os futuros cidadáns dos novos Estados.
Francia e a construción europea
Francia é un dos seis estados fundadores das comunidades europeas que deron orixe á actual Unión Europea (UE).
Desde que en 1950, Robert Schuman, Ministro de Asuntos Exteriores, pronunciou a súa soada declaración, ambos os países (Francia e Alemaña) son considerados como o motor da comunidade europea.
Dentro dos personaxes claves da Unión Europea, destácanse franceses como Jean Monnet, Jacques Delors e o propio Schuman.
Quinta república
De 1959 a 1969, volve o xeneral De Gaulle, que reformou a constitución para dar maior estabilidade aos gobernos (Quinta República) e tivo que enfrontar os transcendentais acontecementos de "maio do 68".
Francia converteuse en potencia nuclear, e no marco da guerra fría, Francia uniuse á OTAN aínda que se retirou da estrutura militar da OTAN en 1966 baixo mandato de Charles de Gaulle, volvéndose a incorporar en 2009 durante a presidencia de Nicolás Sarkozy.
O goberno socialista de François Mitterrand, implantouse en Francia desde comezos dos anos 1980, ata mediados dos 1990, cando foi substituído pola administración de Jacques Chirac.
Francia apoiou os Estados Unidos na primeira Guerra do Golfo (1990), así como no derrocamento do réxime Talibán, con todo despois Dominique de Villepin á cabeza da diplomacia francesa, liderou o bloque de países que se opuxo á invasión de Iraq de 2003, ameazando con utilizar o seu dereito a veto no Consello de Seguridade de Nacións Unidas, levando a un arrefriado das relacións coa administración de George W. Bush.
En 2005, tras a morte de dous mozos musulmáns de orixe africana mentres escapaban da policía, producíronse numerosos disturbios por todo o país.
O socialista François Hollande (actual gobernante) convértese no 24º presidente da República Francesa o 15 de maio de 2012, tras derrotar nas urnas ao entón presidente Nicolas Sarkozy.
Francia durante as últimas décadas foi un país pioneiro da globalizacion e no desenvolvemento e práctica da tecnoloxía.
Le Divisament dou monde
Le Devisament dou Monde, segundo o seu título orixinal en francés antigo, ou, como é máis coñecido "Libro das marabillas do mundo" ou "As viaxes de Marco Polo", (Il Milione o Oriente Poliano en italiano), é un libro de viaxes do século XIII escrito por Rustichello da Pisa a partir de historias contadas por Marco Polo, que describen as viaxes de Polo por Asia entre 1276 e 1291, e as súas experiencias na corte de Kublai Khan.
O libro foi escrito en francés antigo polo escritor Rustichello da Pisa, quen traballou a partir de relatos que ouvira de Marco Polo cando estiveron encarcerados xuntos en Xénova. Tanto na súa época como en tempos recentes houbo incredulidade sobre as historias ás veces fabulosas de Polo. Algúns dubidan de que Marco realmente viaxara á China e suxiren que simplemente podería repetir historias que ouvira doutros viaxeiros.
Os defensores da veracidade do libro argúen a súa precisión básica. O historiador Mark Elvin conclúe que xa ficou demostrado mediante moitos exemplos específicos que o libro é en esencia, auténtico."
Historia
right|miniatura|A ruta de Polo. right|miniatura|A perspectiva probable da xeografía de Marco Polo (debuxado por H. Yule, 1871). A orixe do título Il Milione é debatido. Sostense que se orixina en que a familia Polo usaba o nome Emilione para distinguirse das moitas familias venecianas co mesmo apelido. Pero unha opinión máis comunmente aceptada é que o nome se refire á recepción medieval da obra, querendo dicir que contiña "un millón" de mentiras.
As avaliacións modernas do texto xeralmente consideran que é o rexistro dun observador no canto dun viaxeiro analítico ou imaxinativo. Marco Polo xorde como un home curioso e tolerante, fielmente dedicado a Kublai Khan e a dinastía á que serviu por dúas décadas. O libro é o relato de Polo sobre as súas viaxes pola China, á que chama Cathay (norte da China) e Manxi (sur da China). Os Polo deixaron Venecia en 1271. Deixaron á China a finais de 1290 ou principios de 1291. Segundo a tradición Polo ditou o libro nunha prisión de Xénova a un escritor, Rustichello da Pisa, entre 1298 e 1299. Rustichello quizais elaborara a súa primeira versión franco-italiana a partir de notas de Marco. O libro despois chamouse en francés Devisement du Monde e Livres des Merveilles du Monde, e De Mirabilibus Mundi en latín.