cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Los Silos
250px|miniatura|Praza céntrica. Los Silos é un concello español situado no noroeste da illa de Tenerife, na provincia de Santa Cruz de Tenerife, Canarias. Limita ao norte co océano Atlántico, ao leste con Garachico e El Tanque, ao sur con Santiago del Teide e ao oeste con Buenavista del Norte.
Tiña en 2016 unha poboación de 4.786 habitantes, agrupados nos núcleos de La Caleta, El Casco, Erjos, San Bernardo, San José e La Tierra del Trigo.
Manuel Lema Trasmonte
Manuel Lema Trasmonte, nado en Santiago de Compostela, foi un xornalista e político galego.
Traxectoria
Fillo de Ángel Lema Vázquez e Filomena Trasmonte Pereiro e irmán de José Lema Trasmonte. Foi nomeado Oficial segundo do Concello de Conxo en agosto de 1914. Dirixiu o periódico de Conxo El Látigo a partir do 2 de novembro de 1914 e o seu continuador El Látigo de Conjo.
O Baleo, Ladrido, Ortigueira
O Baleo é un lugar da parroquia de Ladrido no concello coruñés de Ortigueira na comarca do Ortegal. Segundo datos do Instituto Galego de Estatística tiña 86 habitantes no ano 2011, dos cales 41 eran homes e 45 mulleres.
Earpwald de Anglia Oriental
Earpwald, tamén Erpenwald ou Eorpwald, finado c. 627 ou 632, sucedeu ao seu pai Rædwald como gobernante de Anglia Oriental desde c. 624. Earpwald era un membro da familia dos Wuffingas, nomeado así por descender do rei Wuffa.
Pouco se sabe acerca da vida e do breve reinado de Earpwald. A principal fonte acerca deste período provén da Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum, escrita por Beda no século VIII. Pouco despois de ascender ao trono, Earpwald recibiu educación cristiá e foi bautizado en 627 ou 632. Pouco despois da súa conversión foi asasinado por Ricberht, un nobre pagán, que o sucedeu e gobernou Anglia Oriental durante tres anos. O motivo para o asasinato de Earpwald foi probabelmente tanto político como relixioso. Foi o primeiro rei inglés en morrer por mor da súa fe cristiá, sendo venerado pola igrexa posteriormente como santo e mártir.
Contexto histórico e familia
A comezos do século VII, o sur de Inglaterra estaba case enteiramente controlado polos anglosaxóns. Estes pobos, entre os que se incluían anglos, saxóns, xutos e frisóns, comezou a chegar a Gran Bretaña no século V. Cara ao ano 600, varios reinos comezaran a formarse, incluíndo o de Anglia Oriental, un reino anglosaxón que hoxe inclúe os condados ingleses de Norfolk e Suffolk. Case non existe ningunha fonte documental sobre a historia do reino antes do reinado de Rædwald, que reinou até aproximadamente 624. As fontes de información inclúen os nomes duns cantos dos primeiros reis Wuffingas, mencionados nunha breve pasaxe da Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum, escrita cara á década de 730. miniatura|310x310px|Un mapa que mostra as localizacións xerais dos pobos anglosaxóns ao redor do ano 600 En 616, Rædwald venceu e matou a Æthelfrith de Northumbria na Batalla do Río Idle e instalou a Edwin como novo rei de Deira. Durante o seu exilio na corte de Rædwald, Edwin soñara que, se se convertía ao cristianismo, chegaría a ser máis grande que calquera que gobernase antes que el. Steven Plunkett conta que, segundo a versión dos acontecementos da Vida de San Gregorio, foi Paulino quen visitou a Edwin e obtivo a súa promesa de se converter ao cristianismo a cambio de poder real. Despois de que Edwin emerxeu como gobernante de Deira, con centro en York, foi aceptado como rei de Bernicia. Tras a súa vitoria sobre Northumbria, Rædwald xa non era só rei de Anglia Oriental, senón o máis poderoso gobernante de todos os reinos ingleses, alcanzando o rango posteriormente descrito como Bretwalda. Crese que foi enterrado no suntuoso barco funerario en Sutton Hoo.
Earpwald foi fillo de Rædwald cunha muller cuxo nome nos é descoñecido. Houbo polo menos un irmán, Rægenhere, e outro parente, Sigeberht, puido tamén ser o seu irmán. Rædwald utilizou as letras R e E cando nomeou a dous dos seus fillos, o que suxire que Earpwald era o máis novo e só se converteu en herdeiro tras a morte do seu irmán Rægenhere en batalla en 616. Non está claro se Sigeberht e Earpwald era irmáns, ou compartiron a mesma nai pero non o mesmo pai, segundo afirmou William de Malmesbury. Segundo Barbara Yorke, Sigeberht puido ser un membro dunha liña diferente de Wuffingas que tivo que se exiliar para asegurar que Earpwald fose rei.
Ascensión e conversión ao cristianismo
Earpwald era aínda un pagán cando ascendeu ao trono á morte de Rædwald en 624. D. P. Kirby mantén que Sigeberht fuxiu á Galia durante os conflitos internos que seguiron á ascensión de Earpwald e que o paganismo do novo rei creou tensións entre faccións cristiás e pagás dentro do reino, o que lle fixo perder influencia. En 627, Edwin emprendeu a conversión dos pobos de Northumbria, Lindsey e Anglia Oriental e Eorpwald foi, segundo Beda, "persuadido para aceptar a fe cristiá e os sacramentos". . Isto puido ter lugar cara a 627, tendo en conta os anos que se sabe que Felix de Burgoña foi bispo de Anglia Oriental. En contraste, a Crónica anglosaxoa afirma que o bautismo de Earpwald tivo lugar en 632: "Her wæs Eorpwald gefullod", ("Agora Eorpwald foi bautizado")
Non se sabe se Earpwald foi bautizado en Anglia Oriental, Northumbria ou Kent, pero moi probabelmente foi Edwin, o seu padriño. Higham suxire que debido á carencia de lugares apropiados en Anglia Oriental, puido ser bautizado por Paulino en Northumbria. A forma en que foi convertido indica que Earpwald era un rei subordinado e que Edwin era o seu superior.
Morte e santidade
A conversión de Earpwald non se traduciu no establecemento de infraestrutura eclesiástica ningunha, como o establecemento dunha sede episcopal. Beda informou que pouco despois da súa conversión, Earpwald foi morto (occisus) por un pagán (uiro gentili) chamado Ricberht e que despois da súa morte, o reino volveu ao paganismo (in errore uersata est) por tres anos.
Earpwald foi o primeiro rei inglés en morrer pola súa fe cristiá. As circunstancias non quedaron rexistradas, de modo que non sabemos se Ricberht era representante dunha facción interna oposta ao cristianismo, ou se era un emisario do estranxeiro que desexaba diminuír a influencia de Edwin de Northumbria sobre Anglia Oriental. O regreso do paganismo non necesariamente significa que houbese unha loita aberta entre a adoración dos deuses anglosaxóns e a adoración de Cristo, pero podería expresar un rexeitamento entre os anglos orientais, incitados polo aumento do poder de Edwin e a súa ascendencia sobre o seu rei. A ascendencia de Ricberht é descoñecida e non está claro ata que punto chegou a gobernar tras a morte de Eorpwald, pero en 630 ou 631, tres anos despois do asasinato de Earpwald, Sigeberht regresou do exilio e converteuse en rei.
Iepen Fryske Kampioenskippen Skûtsjesilen
Iepen Fryske Kampioenskippen Skûtsjesilen (IFKS) é unha asociación frisoa formada o 19 de decembro de 1981 en Hindeloopen, o seu principal labor é organizar unha competición de skûtsje, unha variedade frisoa do tsjalk. A IFKS xurdiu como consecuencia e en protesta da decisión que tomou en 1979 a Sintrale Kommisje Skûtsjesilen (SKS) de limitar a súa competición a 14 navíos.
Historia
A IFKS organizou de 1982 a 1984 a súa competición nunha soa clase na que loitaban todos os skûtsje participantes. En 1985 introduciuse unha clase B e implantouse un sistema de descenso e promoción que levaba a que os tres últimos participantes na clase A baixasen á clase B e os tres primeiros desta ascenderan á A. En 1993, debido ao aumento dos candidatos a participar, estableceuse unha clase C e en 1995 unha clase especial para os navíos máis pequenos, os dunha lonxitude máxima de 17.1 metros. O gañador da clase B pequena pode pasar á clase A, así o fixo o gañador de 1997, Peter de Koe. En 1999 a clase B dividiuse en clase B1 e B2, o que permitiu aumentar o número de participantes. En 2002 volveuse ao sistema de catro clases (A, B, C e A pequena)
Entrerríos, Lesón, A Pobra do Caramiñal
Entrerríos é un lugar da parroquia de Lesón no concello coruñés da Pobra do Caramiñal, na comarca da Barbanza. Segundo o padrón municipal (INE 2012) conta cun habitante (unha muller).
Cabaceira, Santalla, Ribeira de Piquín
Cabaceira é un lugar da parroquia de Santalla no concello lugués da Ribeira de Piquín na comarca de Meira. Segundo o IGE, en 2013 tiña 16 habitantes (7 homes e 9 mulleres).
Ramón Bernárdez González
Traxectoria
Licenciado en Dereito civil e canónico. Rematada a carreira eclesiástica, foi párroco de Oza, pasou logo a Biduído e despois a Laraño. Foi abade da Colexiata da Coruña e simpatizante do movemento rexionalista liberal. A comezos de 1893 participou, con representantes do rexionalismo e do republicanismo, na mobilización contra o traslado, finalmente truncado, da Capitanía Xeneral da Coruña até León. Formou parte da Xunta de Defensa e padeceu algúns días de cadea xunto con outros corenta membros. Este feito, xunto coa actitude reivindicativa pouco habitual nos homes da Igrexa, outorgoulle popularidade. En 1907 participou na constitución de Solidaridad Gallega, alentou a publicación de Galicia Solidaria e convocou e fallou o concurso que premiou o Catecismo Solidario de Uxío Carré Aldao. Foi membro da Real Academia Galega desde a súa fundación o 4 de setembro de 1905.
O Escolleito, Luía, Ortigueira
O Escolleito é un lugar da parroquia de Luía no concello coruñés de Ortigueira na comarca do Ortegal. Segundo datos do Instituto Galego de Estatística tiña 7 habitantes no ano 2011, dos cales 5 eran homes e 2 mulleres.
Átomo
Un átomo é a unidade constituínte máis pequena da materia ordinaria que ten as propiedades dun elemento químico. Cada sólido, líquido, gas e plasma componse de átomos neutros ou ionizados. Os átomos son moi pequenos; os tamaños típicos son ao redor de 100 pm (dez mil millonésima parte dun metro). No entanto, os átomos non teñen límites ben definidos e hai diferentes formas de definir o seu tamaño que dan valores diferentes pero próximos.
Cada átomo componse dun núcleo e un ou máis electróns unidos ao núcleo. O núcleo está composto dun ou máis protóns e tipicamente un número similar de neutróns (Excepto no caso do hidróxeno-1, que é o único nuclideo estable sen neutróns). Os protóns e os neutróns son chamados nucleóns. Máis do 99,94 % da masa do átomo está no núcleo. Os protóns teñen unha carga eléctrica positiva, os electróns teñen unha carga eléctrica negativa e os neutróns non teñen carga eléctrica. Se o número de protóns e electróns é igual, ese átomo é electricamente neutro. Se un átomo ten máis ou menos electróns que protóns, entón ten unha carga global negativa ou positiva, respectivamente, e denomínase ión.
Os electróns dun átomo son atraídos polos protóns nun núcleo atómico por esta forza electromagnética. Os protóns e os neutróns no núcleo son atraídos o un ao outro por unha forza diferente, a forza nuclear, que é xeralmente máis forte que a forza electromagnética que repele os protóns cargados positivamente entre si. Baixo certas circunstancias, a forza electromagnética repelente vólvese máis forte que a forza nuclear e os nucleóns poden ser expulsados do núcleo, deixando tras de si un elemento diferente: desintegración nuclear que resulta en transmutación nuclear.
O número de protóns no núcleo define a que elemento químico pertence o átomo: por exemplo, todos os átomos de cobre conteñen 29 protóns. O número de neutróns define o isótopo do elemento. O número de electróns inflúe nas propiedades magnéticas dun átomo. Os átomos poden unirse a outro ou outros átomos por enlaces químicos para formar compostos químicos tales como moléculas. A capacidade dos átomos de asociarse e disociarse é responsable da maior parte dos cambios físicos observados na natureza e é o tema da disciplina da química.
Non toda a materia do universo está composta de átomos. A materia escura constitúe máis do universo que a materia e non se compón de átomos, senón de partículas dun tipo a día de hoxe descoñecido. miniatura|Átomo de [[Helio.]]
Definición
O seu nome «átomo» provén do latín atomum, e este do grego ἄτομον 'non cortado, sen porcións, indivisible', xa que ata hai relativamente pouco (segunda metade do século XIX), críase que os átomos non se podían dividir; tamén, se deriva de a- ('non') e tómo- 'anaco cortado, porción, parte'. O concepto de átomo como bloque básico e indivisible que compón a materia do universo foi postulado pola escola atomista na Antiga Grecia. Con todo, non foron considerados seriamente polos científicos ata o século XIX, cando foron introducidos para explicar certas leis químicas. Co desenvolvemento da física nuclear no século XX comprobouse que o átomo pode subdividirse en partículas máis pequenas.
Os átomos son obxectos moi pequenos con masas igualmente minúsculas: o seu diámetro e masa son da orde da billonésima parte dun metro e cuatrillonésima parte dun gramo. Só poden ser observados mediante instrumentos especiais tales como un microscopio de efecto túnel. Máis dun 99,94 % da masa do átomo está concentrada no seu núcleo, en xeral repartida de xeito aproximadamente equitativa entre protóns e neutróns. O núcleo dun átomo pode ser inestable e sufrir unha transmutación mediante desintegración radioactiva. Os electróns na nube do átomo están repartidos en distintos niveis de enerxía ou orbitais, e determinan as propiedades químicas do mesmo. As transicións entre os distintos niveis dan lugar á emisión ou absorción de radiación electromagnética en forma de fotóns, e son a base da espectroscopia.
Illa Bathurst, Australia
A illa Bathurst (2.600 km² ) é unha das illas Tiwi xunto coa illa Melville, que se atopa no leste do Mar de Timor, na costa do Territorio do Norte en Australia. Sitúase tamén ó oeste da Terra de Arnhem e ó norte de Darwin.
Átomo
Partículas subatómicas
miniatura|350px|Partículas que constitúen o [[Modelo estándar]] Malia que átomo significa ‘indivisible’, en realidade está formado por varias partículas subatómicas. O átomo contén protóns, neutróns e electróns, coa excepción do hidróxeno-1, que non contén neutróns, e do catión hidróxeno ou hidrón, que non contén electróns. Os protóns e neutróns do átomo denomínanse nucleóns, por formar parte do núcleo atómico.
Illa Bathurst, Australia
Descrición
O principal asentamento da illa é Wurrumiyanga (coñecida como Nguiu até o 2010), que concentra a práctica totalidade dos habitantes, uns 1.450, e se atopa no sueste da illa, Wurrumiyanga está aproximadamente a 70 km ao norte de Darwin. A segunda vila é Wurakuwu que conta con preto de 50 habitantes está ao noroeste de Wurrumiyanga. O terceiro asentamento na illa é unha pequena familia denominada 4 Mile Camp, a uns 6 km ao oeste de Wurrumiyanga.
-2613
Outros
Historia ano a ano
Illa Bathurst, Australia
Descrición
Ó igual que a súa veciña, a illa Melville, Barthust é o fogar do pobo tiwi, que constitúe a meirande parte da poboación de ámbalas dúas illas. Nos últimos anos, Barthust converteuse nun lugar de interese turístico debido á posta en valor da cultura tiwi, mais fai falla un permiso especial para visitala. A illa está comunicada cun aeroporto.
Átomo
Partículas subatómicas
O protón e o neutrón non son partículas elementais, senón que constitúen un estado ligado de quarks u e d, partículas fundamentais recolleitas no modelo estándar da física de partículas, con cargas eléctricas iguais a +2/3 e -1/3 respectivamente, respecto da carga elemental. Un protón contén dous quarks u e un quark d, mentres que o neutrón contén dous d e un u, en consonancia coa carga de ambos. Os quarks mantéñense unidos mediante a forza nuclear forte, mediada por gluóns —do mesmo xeito que a forza electromagnética está mediada por fotóns—. Ademais destas, existen outras partículas subatómicas no modelo estándar: máis tipos de quarks, leptóns cargados (similares ao electrón) etc.
O núcleo atómico
Os protóns e neutróns dun átomo encóntranse ligados no núcleo atómico, a parte central do mesmo. O volume do núcleo é aproximadamente proporcional ao número total de nucleóns, o número másico A, moito menor co tamaño do átomo, cuxo raio é da orde de 105 fm ou 1 ángstrom (Å). Os nucleóns mantéñense unidos mediante a forza nuclear, moito máis intensa a distancias curtas ca forza electromagnética, vencendo a repulsión eléctrica que esta última provoca entre os protóns.
Illa Bathurst, Australia
Historia
miniatura|esquerda|220px|[[Indíxenas australianos na illa Bathurst, 1939.]] A illa foi nomeada así por Henry Bathurst, 3º Conde de Bathurst, que, como o vizconde Melville, tamén é lembrado pola illa canadense. De 1910 a 1938, a illa foi o sitio da misión católica de Francis Xavier Gsell, coñecido como o "bispo con 150 esposas" pola súa práctica de "comprar" ás nenas prometidas a homes maiores, polo tanto permitíndolles casar con homes da súa mesma idade.
Durante o bombardeo de Darwin, a primeira formación de 188 avións xaponeses foi descuberta polo pai John McGrath, un sacerdote católico que realizaba traballos misioneiros na misión da illa Bathurst. O Pai McGrath enviou unha mensaxe por radio dicindo: "Unha formación aérea inusualmente grande aproxímase a nós desde o noroeste". Case todos ignoraron a mensaxe, aínda que estaba na estación de radio máis popular. Ao redor dunha hora máis tarde houbo aproximadamente 100 persoas mortas, pero as persoas que seguiron as súas instrucións sobreviviron. Darwin recibiu esta advertencia polo menos dúas veces por radio, como moi tarde ás 9:37 horas. Pero como, 11 Curtiss P-40 Warhawk dos Estados Unidos e un Consolidated B-24 Liberator despegaran de Darwin pouco antes, o oficial de quenda australiano asumiu que esta era a mesma formación. As advertencias non se tomaron en conta, como en Pearl Harbor, dous meses antes, e a última oportunidade de Darwin de prepararse a última hora para a inminente incursión esvaeceuse.
Átomo
O núcleo atómico
Todos os átomos dun mesmo elemento teñen o mesmo número de protóns. Dito número denomínase número atómico do elemento e represéntase por Z. Porén, dous átomos dun mesmo elemento poder ter distinto número de neutróns, dise neste caso que tales átomos son isótopos do elemento correspondente. O número de protóns e de neutróns de forma conxunta determinan o núclido.
O núcleo atómico pode verse alterado por procesos moi enerxéticos, en comparación coas reaccións químicas. Os núcleos inestables sofren desintegracións que poden cambiar o seu número de protóns e neutróns emitindo radiación. Un núcleo pesado pode fisionarse noutros máis lixeiros nunha reacción nuclear ou espontaneamente. Mediante unha cantidade suficiente de enerxía, dous ou máis núcleos poden fusionarse noutro máis pesado.
En átomos con número atómico baixo, os núcleos cunha cantidade distinta de protóns e neutróns tenden a desintegrarse en núcleos con proporcións máis parellas, máis estables. Porén, para valores maiores do número atómico, a repulsión mutua dos protóns require unha proporción maior de neutróns para estabilizar o núcleo.
Historia da teoría atómica
O concepto de átomo existe desde a Antiga Grecia proposto polos filósofos gregos Demócrito, Leucipo e Epicuro, con todo, non se xerou o concepto por medio da experimentación senón como unha necesidade filosófica que explicase a realidade, xa que, como propuñan estes pensadores, a materia non podía dividirse indefinidamente, polo que debía existir unha unidade ou bloque indivisible e indestrutible que ao combinarse de diferentes formas crease todos os corpos macroscópicos que nos rodean. Só nos séculos XVIII e XIX estableceuse a explicación física para esta idea, ao comprobarse que había un límite físico desde o que non era posible dividir determinadas substancias a través de métodos químicos. Este límite era moi semellante ao concepto filosófico de átomo descrito na antigüidade. A finais do século XIX e comezos do século XX, foron descubertos varios compoñentes subatómicos e estruturas dentro do átomo, demostrando así que o "átomo químico" podía en realidade ser dividido, aínda que o nome permanecese ata os nosos días.
Antigüidade
As primeiras referencias ao concepto de átomo datan da antigüidade indiana no século VI a.C. As escolas Nyaya e Vaisheshika desenvolveron teorías complexas sobre como os átomos se combinaban entre si para formar obxectos máis complexos, primeiro en parellas e despois en tríos de pares. No occidente, as primeiras referencias aos átomos xorden un século máis tarde con Leucipo, cuxo pensamento foi sistematizado polo seu alumno Demócrito, que ao redor 450 a.C. acuñou o termo  átomos . Aínda nos conceptos indio e grego os átomos baséanse exclusivamente na filosofía, a ciencia moderna adoptara séculos máis tarde o nome proposto por Demócrito.
Primeiras teorías científicas
miniatura|Lista de elementos de [[John Dalton, considerado o pioneiro da teoría atómica moderna. Dalton propuxo que cada elemento químico era constituído por átomos dun único tipo e os compostos químicos eran formados por grupos de átomos diferentes.]] Ata o desenvolvemento da química pouco ou ningún progreso ocorreu no concepto de átomo. Con todo, o concepto básico de átomo explicaba de forma precisa os novos descubrimentos que estaban a ocorrer no campo da química. En 1661, o filósofo naturalista Robert Boyle publicou  The Sceptical Chymist , no que argumentaba que a materia era constituída por varias combinacións de "corpúsculos" ou átomos, en vez dos elementos clásicos: terra, aire, lume e auga. A obra tamén ofrece a primeira definición de "elemento químico": un corpo simple e non mesturado que non se pode facer doutro corpo. Aínda que esta definición foi abandonada ao longo do século seguinte, o traballo de Boyle é hoxe considerado un marco da historia da química por separar a alquimia da química. É unha definición similar de elemento químico consta no Traité élémentaire de Chimie, escrito en 1789 polo nobre e investigador científico francés Antoine Lavoisier, tratado no que fixo o seu enunciado: «A materia non se crea nin se destrúe, simplemente transfórmase» e que iba a dominar a química no século seguinte.
Ao longo do século XVIII, descubríronse varios elementos químicos, tales como o platino (1735) o níquel (1751), o magnesio (1755) e o osíxeno (1771). Con todo, aínda non se formulara unha teoría para explicar un vínculo inequívoco entre átomos e elementos químicos. Coa sistematización da lei das proporcións definidas por Joseph Louis Proust e a lei da conservación da masa por Antoine Lavoisier, foi consolidado o coñecemento que permitiu ao químico inglés John Dalton explicar en 1803, logo de medir a masa dos reactivos e produtos dunha reacción, concluíu que as substancias están compostas de átomos esféricos idénticos para cada elemento, pero diferentes dun elemento a outro, o motivo polo cal os elementos reaccionan sempre nunha pequena razón de números enteiros e por que certos gases se disolveren mellor na auga do que outros. Dalton propuxo que cada elemento estaría formado por átomos dun só tipo e que grupos de átomos diferentes formarían os compostos químicos. Isto posibilitou o cálculo da masa atómica relativa dos átomos e a identificación dunha relación inequívoca entre un átomo e o seu elemento. Por ese feito, Dalton é considerado o pioneiro da teoría atómica moderna.
En 1817 Johann Wolfgang Döbereiner observou que os elementos podian ser agrupados en grupos de tres con propiedades semellantes, idea tamén desenvolvida por Leopold Gmelin que identificou grupos de catro ou cinco elementos con propiedades semellantes. A idea de organizar os elementos segundo as súas propiedades foi máis tarde desenvolvida por outros científicos como Alexandre-Emile Béguyer de Chancourtois, Julius Lothar Meyer e John Newlands, culminando coa publicación da táboa periódica de Dmitri Mendeleiev en 1871. A diferenza das táboas anteriores, a táboa proposta por Mendeleiev previa as propiedades de elementos que aínda non foran illados e dispuña de espazos baleiros na súa estrutura para o seu posterior enchido.
A teoría das partículas (e, polo tanto, a teoría atómica) foi validada en 1827, cando o botánico Robert Brown observou ao microscopio partículas de po flotando na auga e descubriu que se movían erraticamente - un fenómeno que veu a ser coñecido como movemento browniano. En 1877, J. Desaulx suxeriu que o fenómeno era causado polo movemento térmico das moléculas da auga e, en 1905, Albert Einstein publicou a primeira descrición matemática deste movemento, confirmando así a hipótese. O físico francés Jean Perrin utilizou o traballo de Einstein para determinar experimentalmente a masa e a dimensión dos átomos, o que constituíu unha forte evidencia experimental a favor da teoría atómica de Dalton.
Descubrimento do electrón e do núcleo
miniatura|O [[Experimento de Rutherford|experimento de Geiger–Marsden: Arriba: os resultados esperados segundo o modelo de Thomson; as partículas alfa pasarían polo átomo sen verse alteradas. Abaixo: os resultados observados, que deron máis tarde a orixe do modelo de Rutherford; unha pequena parte das partículas foron desviadas pola concentración de carga positiva do núcleo.]] O físico Joseph John Thomson, a través do seu traballo con raios catódicos en tubos de Crookes, descubriu en 1897 o electrón e a súa natureza subatómica, o que destruíu o concepto de átomos como unidades indivisibles. O tubo de Crookes consiste nun tubo de vidro baleiro, polo cal circulan unha serie de gases, que ao aplicarlles electricidade adquiren fluorescencia, por iso é polo que són chamados fluorescentes. Thomson descubriu que os raios catódicos son afectados por campos eléctricos e magnéticos, e deduciu que a desviación dos raios catódicos por eses campos eran desvíos de partículas moi pequenas con cargas negativas - os electróns. Thomson cría que os electróns estaban distribuídos polo átomo, coa súa respectiva carga eléctrica en relación á presenza dunha carga positiva máis uniforme - o modelo atómico de Thomson.
Con todo, en 1909, un grupo de investigadores baixo a dirección do físico Ernest Rutherford bombardeou unha folla de ouro con ións de helio e descubriu que unha pequena porcentaxe era desviada con ángulos moito maiores que os que eran previsibles segundo o modelo de Thomson. Rutherford interpretou a experiencia da folla de ouro como unha suxestión de que a carga positiva dun átomo e a maioría da súa masa estaban concentradas nun núcleo no centro do átomo, mentres que os electróns orbitaban á súa volta de forma semellante aos planetas arredor do sol - o modelo atómico de Rutherford. Os ións de helio con carga positiva preto deste núcleo denso serían entón desviados en ángulos moi grandes.
Descubrimento dos isótopos
Ao facer experimentos con produtos do decaemento radioactivo, en 1913 o radioquímico Frederick Soddy descubriu que parecía existir máis dun tipo de átomo en cada posición da táboa periódica. O termo isótopo foi acuñado por Margaret Todd para describir os distintos átomos que pertencen ao mesmo elemento. Thomson creou unha técnica para separar os distintos tipos de átomo a través do seu traballo con gases ionizados, o que posteriormente levou ao descubrimento dos isótopos estables.
Modelo de Bohr
Máis tarde o mesmo ano, Henry Moseley proporcionou aínda máis evidencias experimentais que sustentaban a teoría de Bohr. Estas evidencias reforzaban os modelos Rutheford e Van den Broek, que propuñan que o átomo contén no seu núcleo un número de cargas nucleares positivas igual ao seu número atómico na táboa periódica. Ata estas experiencias, descoñecía de que o número atómico fose unha cantidade física e experimental. Esta equivalencia segue sendo o modelo atómico aceptado hoxe en día.
Ligazóns químicas
Os enlaces químicos entre átomos foron explicadas por Gilbert Newton Lewis, en 1916, como as interaccións entre os seus electróns. Unha vez que xa se sabía que as propiedades químicas dos elementos se repetian de acordo coa lei periódica, en 1919 o químico norteamericano Irving Langmuir suxeriu que isto podía ser explicado se os electróns dun átomo estivesen dalgún xeito conectados. Así, pensábase que os grupos de electróns ocupaban un conxunto de capas de electróns arredor do núcleo.
Física cuántica
Con base na proposta de Louis de Broglie de 1924 de que as partículas se comportaban até determinado punto como ondas, en 1926 Erwin Schrödinger desenvolveu un modelo matemático do átomo que describía os eletróns como formas de onda tridimensionais, en vez de partículas puntuais. Unha das consecuencias de usar formas de onda para describir os eletróns é que é matematicamente imposible obter valores precisos tanto para a posición como para o momento de determinada partícula ao mesmo tempo. Isto coñeceuse como principio da incerteza. Segundo este concepto, por cada medida dunha posición só é posible obter unha gama de valores probables para o momento, e viceversa. Aínda que este modelo era difícil de percibir visualmente, soubo explicar algunha observacións do comportamento dos átomos que os modelos anteriores non conseguían, como certos patróns estruturais e espectrais de átomos maiores que os do hidróxeno. Así, o modelo planetario do átomo foi depreciado a favor dun que describía as zonas orbitais arredor do núcleo no que era máis probable existiren electróns.
Descubrimento do neutrón
O desenvolvemento do espectrógrafo de masa fixo posíbel medir de forma exacta a masa dos átomos. O aparello usa un imán para desviar a traxectoria dun feixe de ións, sendo a cantidade de deflexión determinada pola proporción da masa atómica en relación á súa carga. O químico Francis William Aston usou un espectrógrafo para demostrar que os isótopos tiñan distintas masas. A masa destes isótopos variaba conforme as cantidades integrais, o que é denominado "regra do número enteiro". A explicación para estes distintos isótopos atómicos xurdiu só co descubrimento en 1932 polo físico James Chadwick do neutrón - unha partícula de carga neutra cunha masa semellante ao protón. Ata entón, os isótopos eran explicados como elementos co mesmo número de protóns, pero distinto número de neutróns no interior do núcleo.
Evolución das teorías atómicas
Existen diversos modelos atómicos a través da historia, como o de (en orde cronolóxica) Dalton, Thomson, Rutherford, Bohr, Schroedinger, Heisenberg e o mecanocuántico.
Teoría de Dalton
O físico John Dalton foi o primeiro que concibiu unha teoría científica no senso moderno, sobre a natureza dos átomos. Para Dalton aínda os átomos seguían a ser esferas sólidas e indivisibles, pero as súas achegas abriron camiño aos físicos que o seguiron.
Os postulados da súa teoría son os seguintes:
Teoría de Rutherford
En 1911, o físico Ernest Rutherford, grazas a unha serie de experimentos, concluíu que a estrutura do átomo non podía ser tan simple e sólida como a definía Dalton. Para Rutherford a estrutura do átomo estaba constituída por:
Abrótano femia
O abrótano femia, herba da loba ou santolina   (Santolina chamaecyparissus) é unha especie de planta herbácea ou gamallo, pertencente á familia das Asteráceas, de talo erecto e magro, moi ramificado, follas estreitas e lineares de cor verde agrisada e flores amarelas en capítulos, moi aromáticas, da que se utilizan principalmente as flores en infusión. Ademais das propiedades medicinais, cultívase en Galiza coma ornamental. miniatura|240x240px|Vista da planta miniatura|243x243px|Detalle da flor miniatura|320x320px|Vista da planta
Descrición
Posúe numerosos talos delgados sobre o que medran follas de cor verde cinsenta, estreitas, lineais, divididas, carnosas e recendentes. Botan un intenso cheiro aromático que lembra ao da macela, aínda que un chisco desagradábel. No alto agroman unhas testiñas hemisféricas con flores tubulosas de cor amarela. A súa altura pode oscilar entre os 20 e 70 cm. O seu froito é cuadrangular.
Hábitat
Planta de clima mediterráneo, orixinaria do sur de Europa, atopándose tamén no norte de África e en América do Norte. Medra en outeiros e ladeiras arxilosas ou pedrentas. En Galiza non é común atopala brava, agás nas zonas de clima de influencia mediterránea.
Taxonomía
Santolina chamaecyparissus foi descrita por Carl von Linné e publicado en Species Plantarum 2: 842. 1753. Santolina: nome xenérico que deriva do latín sanctus = "sagrado" e linum = "liño", baseada nun antigo nome dunha especie deste xénero.
chamaecyparissus: nome xenérico en latín derivado do grego χαμαικυπάρισσος ("alcipreste do chan"), e xa usado na antiga Roma para nomear a especie. Este nome designa tamén ao Chamaecyparis, un xénero de Cupressaceae.
Rick Astley
Richard Paul "Rick" Astley, nado en Newton-le-Willows, Lancashire o 6 de febreiro de 1966, é un cantante, músico e personalidade da radio inglés. É coñecido pola súa canción de 1987, "Never Gonna Give You Up", que acadou o número 1 en 25 países. Astley ten o récord de ser o primeiro artista en solitario en conseguir que 8 sinxelos estivesen no Top 10 do Reino Unido. No momento do seu retiro, en 1993, levaba vendidos aproximadamente 40 millóns de discos en todo o mundo.
-2345
Outros
Historia ano a ano
Francisco Arriví López
Francisco Arriví López, nado en Cedeira cara a 1875, foi un político e xornalista galego.
Rick Astley
Despois do seu retiro da industria da música en 1993, Astley volveu no 2007 cando se converteu nun fenónemo de Internet, xa que o vídeo musical "Never Gonna Give You Up" fíxose moi popular como un meme chamado "rickrolling".
Francisco Arriví López
Traxectoria
Emigrou a Porto Rico co seu irmán José en 1892. Foron comerciantes de mobles en San Juan, e foi membro da Liga de Republicanos Españoles. Retornado a Cedeira, instalou co seu irmán José Arriví unha granxa agrícola e edificaron o Cine Arriví en 1929. Na ditadura de Primo de Rivera foi alcalde de Cedeira. Dirixiu o periódico Nueva Cedeira. En 1929 fóile concedida a Cuz do Mérito civil. Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi nomeado alcalde de Cedeira en febreiro de 1938.
Tailandia do Norte
dereita|200 px|miniatura|Situación en Tailandia Tailandia Setentrional é un dos cinco grandes grupos rexionais de Tailandia.
1592
Outros
Historia ano a ano
Tailandia do Norte
A historia de Tailandia do Norte está dominada polo reino Lannathai, fundado en 1259.
Comprende 17 provincias: miniatura|Mapa das provincias do norte de Tailandia numeradas.
1591
Outros
Historia ano a ano
-2294
-2295 < -2294 < -2293
Freán, Lesón, A Pobra do Caramiñal
Freán é un lugar da parroquia de Lesón no concello coruñés da Pobra do Caramiñal, na comarca da Barbanza. Segundo o padrón municipal (INE 2012) ten 8 habitantes (4 homes e 4 mulleres).
Carmona
O topónimo Carmona pode referirse a:
Amais, como apelido pode referirse a:
A Carmona, Luama, Ortigueira
A Carmona é un lugar da parroquia de Luama no concello coruñés de Ortigueira na comarca do Ortegal. Segundo o Instituto Galego de Estatística en 2011 tiña 81 habitantes (34 homes e 47 mulleres).
1590
Outros
Historia ano a ano
Severo Paramés Ubeira
Severo Paramés Ubeira foi un comerciante e político galego
Traxectoria
Xenro de Manuel García Golmar, sucedeuno como alcalde das Neves en xaneiro de 1912. Permaneceu no cargo até 1917. Presentouse como candidato monárquico ás eleccións do 31 de maio de 1931, pero non resultou elixido. Na II República foi elixido xefe de Acción Popular do distrito das Neves en febreiro de 1936. No franquismo foi fiscal municipal das Neves.
Vida persoal
Casou con Herminia García Durán, filla de Juan Manuel García Golmar, e foi pai de Catalina e María Araceli Paramés García.
Escama
A escama (do latín squäma) é unha lámina aplanada presente na derme dalgúns seres vivos, especialmente peixes e réptiles. Nestes animais as escamas preséntanse en gran número e están imbricadas unhas nas outras, recubrindo así a pel e outorgando, principalmente, protección e illamento.
Algo para recordar
Algo para recordar (en Sleepless in Seattle) é un filme estadounidense de comedia e romance dirixido e co-escrito por Nora Ephron que foi estreado en 1993. Está baseado nunha historia de Jeff Arch. Está protagonizado por Tom Hanks e Meg Ryan, xunto con Bill Pullman, Ross Malinger, Rob Reiner, Rosie O'Donnell, Gaby Hoffmann, Victor Garber e Rita Wilson. O filme foi un éxito da crítica e de recadación, conseguindo $220 millóns en todo o mundo.
Estreouse en galego o 24 de decembro de 2011 a través da TVG.
Escama
Orixe
A orixe das escamas nos vertebrados xorde nos peixes, que presentan escamas recubrindo case a totalidade da súa pel. Reaparecen de novo nos réptiles, nos que teñen moita importancia no seu illamento do medio externo e retención de humidade.
Na evolución biolóxica, estas escamas orixinarán as plumas nas aves e mais o pelo nos mamíferos.
As escamas dos peixes
As escamas dos peixes son de natureza calcaria e de forma máis ou menos rómbica ou redondeadas. Fórmanse na derme e van crecendo por adición de capas concéntricas segregadas pola masa de escleroblastos que rodea a escama.
Varían considerablemente en tamaño, forma, estrutura e extensión, presentando formas que van desde as placas de armadura ríxida nos peixes cofre, ata tamaños microscópicos o mesmo ausentes en peixes como as anguías e os Lofiformes. A morfoloxía das escamas pode ser útil para identificar as diferentes especies de peixe.
De acordo coa súa forma e estrutura, as escamas clasifícanse nos seguintes tipos:
miniatura|300px|Detalle das escamas cicloides dun rutilo (Rutilus rutilus). Na metade inferior da imaxe distínguese a liña lateral
Na liña lateral aínda existe un tipo de escama específico, de funcións sensoriais. Están caracterizadas por presentar un poro central, tubular ou en forma de funil, polo que entra auga, que corre por canalículos situados baixo a pel.
As escamas dos réptiles
miniatura|dereita|250px|Escamas carenadas do [[ofidio colúbrido Amphiesma stolatum.]] As escamas dos peixes son de orixe dérmica, pero as dos réptiles son epidérmicas. As serpes, tuataras e moitos outros lagartos teñen só estas escamas epidérmicas. Ademais, outros réptiles, presentan osteodermos; neles o compoñente epidérmico obsérvase na superficie da escama, e o osteodermo está por debaixo da escama epidérmica. Os osteodermos preséntanos moitos lagartos, os crocodilianos e tartarugas. Estas escamas con osteodermo denomímanse escudos. Todas as escamas reptilianas teñen unha papila dérmica por debaixo da parte epidérmica, e é alí onde se forman os osteodermos nas especies que os teñen.
Outras formacións semellantes
miniatura|dereita|Escamas na á dunha bolboreta.
Existen outras formacións, tamén chamadas escamas, en plantas, pero a súa estrutura e función é distinta da das escamas dos peixes e réptiles. Tamén se chaman así as partículas de pel morta que se desprenden da pel de aves e mamíferos, pero a súa orixe é totalmente distinda da das verdadeiras escamas.
Rivas Quintas recolle a denominación de escama para designar a capa mucosa que recobre internamente a tripa dos porcos, e que cómpre limpar para facer embutidos, acción á que se denomina escamar. Igualmente, escamallo é o conxunto de escamas que se tira do peixe que, cando se obtén en gran cantidade (como tal, nunha fábrica de conservas ou nas antigas salgas) utilizábase, xunto ás tripas e tódolos outros restos, para estercar as terras.
Caracal aurata
O Caracal aurata, é unha especie de mamífero carnívoro da familia dos félidos, subfamilia dos felinos.
Descrición
A especie foi descrita en 1827 polo naturalista neerlandés Coenraad Jacob Temminck, co nome de Felis aurata a partir dun exemplar da zona costeira do golfo da Guinea.
Variacións e controversias taxonómicas
Posteriormente foi clasificado dentro do xénero Profelis, xunto a Catopuma temminckii e ao gato de Borneo. Estes dous animais foron trasladados a un xénero diferente, Catopuma, (Catopuma temminckii e Catopuma badia, respectivamente), ao comprobarse que as similitudes con Caracal aurata obedecían a un proceso de converxencia evolutiva e non a un estreito parentesco. Na década de 2010 incluíuse no xénero Caracal.
Así mesmo, tradicionalmente, incluíuse a Caracal aurata no xénero Felis ou no Profelis.
Pero datos moleculares recentes revelan inequivocamente que o caracal, o serval e Caracal aurata están intimamente ligados.
E análises xenéticas moi recentes mostraron que o caracal, Caracal aurata e máis o serval están estreitamente relacionados pola súa xenética, e que diverxeron dun antepasado común hai aproximadamente 5,4 millóns de anos. Polo tanto, suxeriuse incluír a todos eles dentro do xénero Caracal.
Este criterio foi aceptado polos autores da Lista vermella da Unión Internacional para a Conservación da Natureza (UICN) para Caracal aurata. Polo tanto, segundo a UICN, o xénero comprede estas dúas especies:
Pola súa parte, W. E. Johnson e colaboradores, engaden tamén ao serval nesta lista:
Por outra parte, algúns autores consideran válido o nome de Profelis aurata para esta especie. sendo o único membro deste xénero. De prevalecer esta postura, tanto os xéneros Caracal como Profelis serían monotípicos.
Subespecies
Recoñecense dúas subespecies:
Filoxenia
Desde 2006, as relacións filoxenéticas do caracal establecéronse como se indica a continuación:
Características
Os exemplares adultos presentan tamaños moi variábeis, entre os 61 e os 101,5 cm de longo, cunha cola de 16 a 46 cm e unha altura na cruz de 38 a 55 cm. Os machos son máis robustos que as femias, cun peso que pode variar entre os 11 e os 18 kg fronte aos de 5,5 a 6,2 que alcanzan estas. O seu aspecto xeral pódese describir como similar ao dun gato doméstico pero algo máis poderoso e alongado, coa cola curta e as orellas pequenas. A pesar dos seus nomes científico e vulgar, a cor da súa pelaxe tamén é moi variábel, cunha gama de tonalidades que van desde a avemellada á amarelada, ou incluso á gris fume. Aínda que a maior parte do corpo presenta unha pelaxe uniforme, pódense observar manchas de tonalidade, tamaño e formas variábeis no ventre e, no caso dunha das subespecies, a cabeza. Estas manchas nunca son de cor negra, senón simples tonalidades algo máis escuras da súa cor xeral. Os animais que se manteñen en catividade alcanzan os 15 anos de vida.
Hábitat e distribución
Aínda que nas Rexións Neotropical e Indomalaia viven varias especies de felinos simpátricos dependentes dos bosques, esta é a única de África. Caracal aurata encóntras principalmente nas selvas tropicais húmidas primarias da África central e occidental, aínda que na periferia da súa principal área de distribución penetra nas rexións de sabana ao longo dos bosques de ribeiea. Tamén se ve en bosques montanos e páramos alpinos no leste da súa área de distribución. Dous estudos de excrementos, no bosque Ituri do Congo (Hart et al. 1996) e do bosque Dzanga-Sangha da República Centroafricana (Ray & Sunquist 2001), encontraron resultados similares.
Comportamento
Dentro da selva chuviosa, o hábitat dos Caracal aurata é tan variábel como o seu aspecto, o que se explica pola súa ampla área de distribución. Animais solitarios, pódense encontrar tanto en terras baixas como en montañas, nas ribeiras dos ríos e nos bosques de bambús, aínda que en todos os casos necesitan dunha boa cobertura arbórea.
A forma de cazaren non se basea tanto na espreita como nos ataques fortuitos, tanto sobre e desde as árbores como no chan. Entre as súas presas inclúense pequenos antílopes (como os duiqueros), monos, roedores, damáns e aves. Os hábitos de apareamento non se coñecen en profundidade debido á dificultade para estudar esta especie no seu medio.
Alimentación
Os roedores e os esquíos son as súas principais preas (o 70 % e o 62 %, respectivamente), seguidos por duiqueros e pequenos e medianos antílopes (25 % e 33 % respectivamente). Os primates constitúen o 5 % das súa capturas nos estudos de Hart et al. e Ray e Sunquist, e hai varias observaciónes feitas por investigadores de primates de Caracal aurata que cazan primates arbóreos. Kingdon (1977) informou sobre os mesmos constituíntes da súa dieta no Parque Nacional Bwindi de Uganda. Tamén cazan aves, e se encontraron con frecuencia restos de pangolíns en excrementos no Parque Nacional Tai de Costa do Marfil.
Reprodución
Non se coñecen os detalles da súa actividade reprodutiva na natureza (de feito é un dos animais menos coñecidos). As crías probabelmente nacen en ocos de árbores. Por iso, o coñecemento dos hábitos reprodutivos de Caracal aurata baséase no estudo de individuos en catividade. As femias paren un ou dous gatiños despois dun período de xestación de ao redor de 75 días. As crías pesan de 180 a 235 g ao naceren. Abren os ollos ao cabon dunha semana, e desléitanse entre as 6 a as 8 semanas. Crecen e desnvólvense rapidamente en comparación con outras especies de gatos pequenos. Informouse de que un individuo estaba gabeando unha parede de 40 cm aos 16 días do nacemento, o que reflicte un alto grao de axilidade física desde as idades temperás. As fembras alcanzan a madurez sexual aos 11 meses de idade, e os machos contra os 18 meses. En cativerio, viven até 12 anos. Descoñécese a súa lonxevidade na natureza.
Ameazas
Caracal aurata está ameazado pola extensa deforestación das selvas tropicais, para convertelas en plantacións de palmeiras aceiteiras, xunto coas actividades mineiras e a construción de estradas, destruíndo así o seu hábitat.
Tamén está ameazado pola caza de animais silvestres para obter carne, particularmente na cunca do Congo.
Status
A caza de Caracal aurata está prohibida en Angola, Benín, Burkina Faso, Congo, Costa do Marfil, Ghana, Kenya, Liberia, Nixeria, Ruanda, Serra Leoa e a República Democrática do Congo. En Gabón, Liberia e Togo, está permitida, pero sometida a regulación.
A especie está incluída no Apéndice II do CITES, e a Unión Internacional para a Conservación da Natureza e dos Recursos Naturais (UICN) cualifica o seu status como VU (vulnerábel).
Sinfonía núm. 1 (Sibelius)
A Sinfonía Nº1 en Mi menor Op. 39 de Jean Sibelius foi composta entre 1898 e 1899, cando o compositor contaba con 33 anos de idade. Foi estreada o 26 de abril de 1899 pola Helsingin kaupunginorkesteri baixo a batuta do propio compositor, nunha versión orixinal que non sobreviviu. Logo da estrea, Sibelius realizou diversas revisións da obra que deron como resultado a versión definitiva que se interpreta na actualidade. A versión revisada foi finalizada entre a primavera e o verán de 1900, e foi estreada en Helsinqui pola Helsingin kaupunginorkesteri baixo a batuta de Robert Kajanus o 1 de xullo de 1900, e pouco despois, o 18 de xullo, foi interpretada en Berlín cos mesmos protagonistas.
Composición
Sibelius comezou a planear a súa primeira sinfonía na primavera de 1898 en Berlín durante unha viaxe que realizou coa súa muller Aino. Ao igual que Johannes Brahms, Sibelius esperou moitos anos ata enfrontarse ao esixente reto de compoñer unha sinfonía, se ben anteriormente xa escribira un poema sinfónico para orquestra, solistas e coro, á que se adoita denominar Sinfonía Kullervo.
Características
A Sinfonía nº 1 de Sibelius é cada vez máis recoñecida como unha obra menos romántica e máis moderna, malia teren pasado máis de 100 anos dende o seu nacemento, aínda que o seu ton aínda é moi "romántico" en virtude dos seus sentimentos abertos.
Movementos
Como a meirande parte das sinfonías, está estruturada en catro movementos: