cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Surtur (lúa)
Surtur ten uns 6 kms de diámetro e orbita Saturno a unha distancia media de 22,243 millóns de kms en 1238,575 días, cunha inclinación orbital de 166,9° respecto da eclíptica (148,9° respecto do ecuador de Saturno), de movemento retrógrado e cunha excentricidade de 0,368.
Recibiu o seu nome oficial en abril do 2007 a partir da mitoloxía nórdica, nesta mitoloxía, Surtr era o líder dos xigantes do lume.
Fractura umeral proximal
300px|miniaturadaimagem|[[Fractura do úmero. Obsérvese o troquíter separado do resto do óso umeral.]]
A fractura umeral proximal é unha fractura da parte proximal do óso úmero. Son adoito frecuentes, sobre todo en doentes de avanzada idade, e constitúen arredor dun 5% do total das fracturas no adulto. É unha fractura típica de mulleres de máis de 60 anos afectas de osteoporose. Os síntomas e signos típicos desta fractura son o a dor, a postura antiálxica, e a impotencia funcional do ombreiro. Ás veces pode aparecer un hematoma na cara interna do brazo e na parte lateral do tórax, denominado hematoma de Hennequin, o cal non reviste maior importancia. Tamén pode resultar afecto o nervio axilar. No estudo deste tipo de fracturas emprégase a clasificación de Neer. Esta clasificación distingue entre fracturas non desprazadas ou cun desprazamento de menos de 1 cm (tipo I); fracturas con desprazamento do colo anatómico do úmero (tipo II); fracturas con desprazamento maior de 1 cm e angulación do colo de máis de 45º (tipo III); as fracturas do troquíter (tipo IV), que poden ter dous fragmentos (IVa), tres fragmentos (IVb) ou máis de tres, existindo necrose avascular (IVc); fracturas do troquino con desprazamento de máis de 1 cm (tipo V), podenso dividirse á súa vez en dous fragmentos (Va), tres (Vb) ou catro (Vc); e fracturas acompañadas de luxación e lesións de partes brandas, calcificacións periarticulares e fibrose (tipo VI). O obxectivo do tratamento e restaurar a función da articulación, así como eliminar a dor. O tratamento pode ser conservador, por osteosínteses, ou por medio de artroplastia (próteses).
Sandalio Alonso de la Riva
Sandalio Alonso de la Riva, nado en Boñar (provincia de León) o 8 de maio de 1904 e finado en Vilagarcía de Arousa o 19 de xullo de 1988, foi un político español.
Traxectoria
Militou nas Juventudes Socialistas e afiliouse ao PSOE en 1926. Na Segunda República foi alcalde de Boñar. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 fuxiu a Asturias. En Asturias ocupou postos de mando no exército republicano. Ao remate da guerra marchou a Francia polos Pireneos. En Bordeos coñeceu a Rosina Villaverde, filla de Elpidio Villaverde. En 1939 exiliouse en Chile onde estivo algún tempo, para trasladarse a Arxentina en 1942, onde casou con Rosina. En Buenos Aires pertenceu á Agrupación Socialista Pablo Iglesias, na que ocupou diversos cargos directivos. En 1979 regresou coa súa muller a Vilagarcía, e foi secretario da agrupación socialista local ata a súa morte.
Recoñecementos
O 8 de decembro de 1986 foi homenaxeado en Vilagarcía polos seus 60 anos de exemplar militancia socialista.
Sinorhizobium meliloti
Sinorhizobium meliloti é unha bacteria gramnegativa que fixa o nitróxeno atmosférico. Establece unha relación simbiótica coas leguminosas dos xéneros Medicago, Melilotus e Trigonella, incluíndo a leguminosa modelo Medicago truncatula. Esta simbiose orixina un novo órgano na planta denominado nódulo radicular. A relación considérase simbiótica, xa que a bacteria deixa o exceso de nitróxeno fixado a disposición da planta. S. meliloti é móbil e posúe un grupo de flaxelos peritricos. O seu xenoma contén catro xenes que codifican a flaxelina, entre os que está fliC1C2–fliC3C4. O xenoma contén tres replicóns: un cromosoma (~3.7 megabases) e dous megaplásmidos pSymB (~1.7 megabases) e pSymA (~1.4 megabases). Secuenciáronse ata agora cinco xenomas de S. meliloti: Rm1021, AK83, BL225C, Rm41, e SM11 e considérase que 1021 é o tipo silvestre.
A fixación do nitróxeno por S meliloti é interferida polo modificador plástico bisfenol A.
Simbiose
esquerda|miniatura|128x128px|Nódulo indeterminado. A capacidade de simbiose de S. meliloti débese a xenes que están situados no megaplásmido pSymA. Unha vez que se infiltra no nódulo, a bacteria sofre unha nodulación indeterminada con plantas como as do xénero Medicago. Esta relación simbiótica non se comprende totalmente, xa que parece ser prexudicial para a bacteria porque cando está dentro dos nódulos radiculares diferénciase terminalmente en bacteroides e perde a capacidade de reproducirse independentemente no ambiente do solo.
Bacteriófagos
miniatura|esquerda|Placas en S. meliloti causadas por ΦM12. Describíronse varios bacteriófagos que infectan Sinorhizobium meliloti, que son os seguintes: Φ1, Φ1A, Φ2A, Φ3A, Φ4 (=ΦNM8), Φ5t (=ΦNM3), Φ6 (=ΦNM4), Φ7 (=ΦNM9), Φ7a, Φ9 (=ΦCM2), Φ11 (=ΦCM9), Φ12 (=ΦCM6), Φ13, Φ16, Φ16-3, Φ16a, Φ16B, Φ27, Φ32, Φ36, Φ38, Φ43, Φ70, Φ72, Φ111, Φ143, Φ145, Φ147, Φ151, Φ152, Φ160, Φ161, Φ166, Φ2011, ΦA3, ΦA8, ΦA161, ΦAL1, ΦCM1, ΦCM3, ΦCM4, ΦCM5, ΦCM7, ΦCM8, ΦCM20, ΦCM21, ΦDF2, Φf2D, ΦF4, ΦFAR, ΦFM1, ΦK1, ΦL1, ΦL3, ΦL5, ΦL7, ΦL10, ΦL20, ΦL21, ΦL29, ΦL31, ΦL32, ΦL53, ΦL54, ΦL55, ΦL56, ΦL57, ΦL60, ΦL61, ΦL62, ΦLO0, ΦLS5B, ΦM1,  ΦM1, ΦM1-5, ΦM2, ΦM3, ΦM4, ΦM5, ΦM5 (=ΦF20), ΦM5N1, ΦM6, ΦM7, ΦM8, ΦM9, ΦM10, ΦM11, ΦM11S, ΦM12,  ΦM14, ΦM14S, ΦM19, ΦM20S, ΦM23S, ΦM26S, ΦM27S, ΦMl, ΦMM1C, ΦMM1H, ΦMP1, ΦMP2, ΦMP3, ΦMP4, ΦN2, ΦN3, ΦN4, ΦN9, ΦNM1,  ΦNM2,  ΦNM6,  ΦNM7,  ΦP6, ΦP10, ΦP33, ΦP45, ΦPBC5, ΦRm108, ΦRmp26, ΦRmp36, ΦRmp38, ΦRmp46, ΦRmp50, ΦRmp52, ΦRmp61, ΦRmp64, ΦRmp67, ΦRmp79, ΦRmp80, ΦRmp85, ΦRmp86, ΦRmp88, ΦRmp90, ΦRmp145, ΦSP, ΦSSSS304, ΦSSSS305, ΦSSSS307, ΦSSSS308, e ΦT1. Destes foron secuenciados ΦM5, ΦM12 , Φ16-3 e ΦPBC5.
Escalo de Arriba, O Ermo, Ortigueira
Escalo de Arriba é un lugar da parroquia do Ermo no concello coruñés de Ortigueira, na comarca do Ortegal. Segundo o IGE, en 2011 tiña 11 habitantes (7 homes e 4 mulleres).
Iron Man 3
miniatura|[[Kevin Feige, Robert Downey, Jr., Don Cheadle, Shane Black e Jon Favreau promocionando Iron Man 3 na Comic-Con de San Diego de 2012.]] Iron Man 3  é un filme estadounidense de 2013 do xénero de superheroes baseado na serie de banda deseñada Iron Man de Marvel, producida pola propia Marvel e distribuída por Walt Disney Studios Motion Pictures. É secuela de Iron Man (2008) e Iron Man 2, e a sétima película do Universo Marvel. Shane Black dirixiu e escribiu o guión con Drew Pearce, utilizando conceptos do arco de historia "Extremis" de Warren Ellis. Os principais actores foron Robert Downey Jr., Gwyneth Paltrow, Don Cheadle, Guy Pearce, Rebecca Hall, Stephanie Szostak, James Badge Dale, Jon Favreau e Ben Kingsley. En Iron Man 3, Tony Stark ten que facer fronte a un trastorno por estrés postraumático causado pola eventos de The Avengers, mentres investigaba a volta de Ten Rings, liderada polo misterioso Mandarín e entra en conflito cun vello inimigo: Aldrich Killian.
A súa estrea foi o 14 de abril de 2013 en París, converténdose nun éxito de crítica e público e recadando 1.200.000.000 de dólares en todo o mundo, o 16º filme en lograr máis de mil millóns de dólares e o 5º con maior recadación de todos os tempos.
Argumento
Tony Stark lembra unha festa de noitevella de 1999, onde coñece a científica Maya Hansen, inventora de Extremis, un tratamento rexenerativo experimental que logra a recuperación de lesións incapacitantes. O científico discapacitado Aldrich Killian ofrécelles un posto na súa empresa Advanced Idea Mechanics, pero Stark rexeita a oferta, humillándoo.
Elenco
miniatura|Gwyneth Paltrow durante a estrea do filme en París
Desenvolvemento
Despois do lanzamento de Iron Man 2 xurdiu un conflito entre  Paramount Pictures, que tiña os dereitos de distribución dalgúns produtos de Marvel, e The Walt Disney Company, a nova distribuidora de Marvel Entertainment. O 18 de outubro de 2010, Walt Disney  acordou pagar a Paramount cando menos 115.000.000 de dólares pola distribución mundial dos dereitos de Iron Man 3, anunciando Disney, Marvel e Paramount o 3 de maio de 2013 a data de estrea da película
O director das dúas entregas anteriores, Jon Favreau, afirmou en decembro de 2010 que non ía dirixir a nova, optando por dirixir Magic Kingdom, permaneceu así a todo como produtor executivo. En febreiro de 2011 entrou no equipo Shane Black, que dirixira en 2005 Kiss Kiss Bang Bang, como director, e xa en marzo anunciouse que Drew Pearce ía escribir con Black o guión.
Preprodución
Tamén en abril Guy Pearce rematou as negociacións para interpretar a Aldrich Killian, un personaxe que aparece a historia de arco "Extremis". A estrela chinesa Andy Lau houbo unirse á película, como un científico chinés e vello amigo de Stark que vén no seu auxilio, non obstante as negociacións fracasaron, e foi Wang Xueqi o elixido para o papel. Jessica Chastain entrou en discusións para un papel na película, pero declinou por conflitos de axenda. No seu lugar anunciouse en maio que participaría Rebecca Hall describíndose o seu papel como "unha científica que xoga un papel fundamental na creación dunha nanotecnoloxía, coñecida como Extremis." Ao longo das semanas seguintes James Badge Dale uniouse ao elenco como Eric Savin, Ashley Hamilton como Firepower, e Favreau volveu repetir como Happy Hogan coma nos dous primeiros filmes. Stephanie Szostak e William Sadler tamén entraron na repartición da película, con Sadler como presidente dos Estados Unidos.
A rodaxe
A partir do 19 de xullo e deica o 1 de agosto de 2012, a rodaxe realizouse en Oak Island, tamén en Carolina do Norte, filmando tomas aéreas sobre o Atlántico. A primeiros de agosto gravouse en Rose Hill (Carolina do Norte). O elenco e o equipo principiaron a chegar a Florida o 1 de outubro, para filmar escenas en Dania Beach e no sur do estado. A primeiros dese mes filmáronse escenas nunha réplica do restaurante de Malibú Neptune's Net, e a rodaxe tivo lugar en Villa Vizcaya. Durante o día filmáronse escenas en Miami Beach o 10 e o 11. A produción volveu a Wilmington a mediados de mes para rodaxe adicional. O 1 de novembro, filmáronse máis escenas en Vila Vizcaya. A rodaxe nos Estados Unidos rematou o 7 de novembro en Wilmington.
O 10 de decembro comezouse a filmar en Beijing, aínda que non cos intérpretes nin o equipo habitual. Tamén se gravou en Hyderabad e Bangalore entre o 20 e 24 de xaneiro. Na semana do 23 de xaneiro gravouse no TCL Chinese Theatre en Hollywood.
Posprodución
Chris Townsend serviu como supervisor de efectos visuais para a película, que contou con máis de 2.000 secuencias de efectos visuais e nos que traballaron 17 estudios, entre eles Weta Digital, Digital Domain, Scanline VFX, Trixter, Framestore, Luma Pictures, Fuel VFX, Cantina Creative, Cinesite, The Embassy Visual Effects, Lola, Capital T, Prologue e Rise FX.
Filmáronse un total de tres horas e 15 minutos antes da edición, recortándose ata chegar os 130 minutos (119 sen os créditos), a película de maior duración da serie.Na posprodución tamén se realizou unha conversión 3D e unha versión dixital remasterizada para a estrea IMAX. Todd-AO mesturou o son en Dolby Atmos para mellorar a experiencia de inmersión de son.
Estrea
miniatura|Nenos coa carauta de Iron Man á espera de ver os actores entrar no cinema na estrea do filme en París Walt Disney Studios Motion Pictures distribuíu o filme, salvante a China, onde tiña os dereitos DMG Enertrainment, e en Alemaña e Austria Tele München. A versión chinesa do filme ofrece a maiores imaxes realizadas exclusivamente para a audiencia chinesa, aumentando a súa duración en catro minutos.
A estrea foi no Gran Rex de París o 14 de abril de 2013, coa presenza de Robert Downey Jr. e Gwyneth Paltrow. No Reino Unido ía estrearse o 17 de abril mais pola morte da ex-primeira ministra Margaret Thatcher atrasouse ao día seguinte. Downey, Ben Kingsley e Rebecca Hall estiveron presentes no avance no londiniense Odeon Leicester Square. El Capitan Theatre dos Ánxeles acolleu a estrea estadounidense o 24 de abril. Entre o 22 e o 24 de abril estreouse en 46 países e nos Estados Unidos a estrea comercial foi unha semana máis tarde chegando ás 4.253 salas. As proxeccións en IMAX principiaron internacionalmente o 25 de abril de 2013 e 3 de maio nos Estados Unidos. O filme amosouse no formato 4DX nalgúns países seleccionados.
Recadación
Iron Man 3 ingresou 409.000.000 de dólares en Norteamérica e 805.800.000 no resto do mundo, cun total de 1.200.000.000 $, superando a ambas as dúas entregas anteriores combinadas. Converteuse internacionalmente no quinto filme con maior recadación, o segundo de 2013, e a terceira entrega de todos os tempos. Paramount Pictures recibiu o 9% da recadación xerada por Iron Man 3. Deadline.com calculou o beneficio neto en 391.800.000 de dólares, logo de descontar todos os gastos e taxas do filme.
Norteamérica
Iron Man 3 converteuse no 13º filme con maior recadación, o segundo de 2013 e o cuarto filme baseado en banda deseñada e en superheroes. Na súa estrea fixo 68.900.000$ (incluíndo $15.600.000 do xoves pola noite), a sétima recadación dun día de estrea. Na súa primeira fin de semana logrou 174.100.000, a cuarta mellor fin de semana de todos os tempos (tras de Jurassic World, The Avengers e Avengers: Age of Ultron). Do público desa primeira fin de semana, o 55% tiñan máis de 25 anos, o 61% eran homes e só o 45% da recadación viña de salas 3-D. En IMAX recadouse na primeira fin de semana 16.500.000.
Resto do mundo
Iron Man 3 quedou como o quinto filme con maior recadación, e o segundo de 2013. A película recadou 13.200.000 dólares na súa estrea (mércores, 24 de abril de 2013) en 12 países, e ata o domingo 28 de abril fixo 198.400.000 en 42 países, incluíndo 7.100.000 das salas IMAX. Houbo mellores recadacións nun día de estrea en Filipinas, Taiwán, Singapur, Vietnam, Malaisia, a China, Ucraína, Rusia e CIS, e dun único día e estrea en Tailandia e Suráfrica, así como dun único día en Hong Kong. Foi a segunda mellor estrea na Arxentina (só por detrás de Harry Potter e as reliquias da morte – Parte 2). A película tivo récords de fin de semana de estrea na rexión Asia-Pacífico e América latina, e en países individuais, como Arxentina, Ecuador, Hong Kong, Indonesia, Vietnam, Taiwán, Filipinas, Malaisia, Singapur, Tailandia, Suráfrica e os Emiratos Árabes Unidos. Tamén alcanzou a segunda mellor fin de semana de apertura en México, Brasil e Rusia mais CEI. Na India tivo  a segunda mellor fin de semana de estrea para unha película de Hollywood despois de The Amazing Spider-Man. En IMAX houbo récords de fin de semana en Taiwán, Países Baixos, Brasil e as Filipinas. Converteuse no filme con mellor recadación en Indonesia, Malaisia e Vietnam e o segundo filme en Singapur e Filipinas ( tras Os Vingadores) e liderou a recadación de fin de semana fóra de América do Norte tres veces consecutivas.
Críticas
En Rotten Tomatoes logrou un 79% de aprobación cunha media de 7/10, baseado en 292 críticas. O consenso do sitio é que "coa axuda do seu carismático guía, algunhas impresionante secuencias de acción, e mesmo algunhas sorpresas, Iron Man 3 é unha aventura enxeñosa, divertida e un importante aumento ao canon Marvel". Metacritic deulle unha puntuación de 62 de 100, con base no 44 críticas, indicando "boas críticas".
Fixó, Millarada, Forcarei
Fixó é un lugar da parroquia de San Amedio de Millarada, no concello de Forcarei, na comarca de Tabeirós - Terra de Montes, na provincia de Pontevedra. No ano 2007 tiña 72 habitantes, deles 34 eran homes e 32 eran mulleres; o que supón unha diminución de 1 habitante en relación ao ano anterior, 2006.
Territorio dependente
Os territorios dependentes son territorios que por diversas razóns non gozan dos privilexios de total independencia ou soberanía e, polo tanto, son gobernados por outros estados, chamados tamén metrópoles. Moitos deles poden ser considerados como colonias.
A maioría destes estados dependentes corresponden a illas de baixa poboación que non poden soster un goberno autónomo.
Novo Partido Anticapitalista
O Novo Partido Anticapitalista (en francés: Nouveau Parti Anticapitaliste) abreviado como NPA, é un partido político de Francia, fundado en febreiro de 2009. Os seus militantes desexan que o partido sexa o precursor dun gran partido anticapitalista a nivel europeo.
A Liga Comunista Revolucionaria (LCR), que é a orixe do proceso constituínte do NPA, tiña votado a súa disolución, co 87% de votos, logo de corenta anos de existencia.
Experimentos de laboratorio de especiación
miniatura|upright=1.8|Unha simplificación dun experimento de especiación alopátrica onde se criaron dúas liñas de moscas [[Drosophila melanogaster sobre medios con maltosa e amidón.]]
Os experimentos de laboratorio de especiación son experimentos realizados sobre os catro modos de especiación: alopátrica, peripátrica, parapátrica e simpátrica; e outros procesos que implican especiación: a hibridación, reforzo, e efectos fundadores, entre outros. A maioría dos experimentos foron realizados con moscas, especialmente as moscas do vinagre Drosophila. Porén, en estudos máis recentes testáronse lévedos, outros fungos e mesmo virus.
Suxeriuse que os experimentos de laboratorio non conducen a unha especiación vicariante (alopátrica e peripátrica) debido aos seus pequenos tamaños de poboación e limitado número de xeracións. A maioría das estimacións de estudos da natureza indican que a especiación tarda de centos de miles a millóns de anos. Por outra parte, crese que moitas especies se especiaron máis rápido e máis recentemente, como as sollas europeas Platichthys flesus, que desovan en zonas peláxicas e demersais, que se especiaron alopatricamente nunhas 3000 xeracións.
Táboa de experimentos
En seis publicacións intentouse compilar, revisar e analizar a investigación experimental en especiación: John Ringo, David Wood, Robert Rockwell e Harold Dowse en 1985; William R. Rice e Ellen E. Hostert in 1993; Ann-Britt Florin e Anders Ödeen en 2002; Mark Kirkpatrick e Virginie Ravigné en 2002; Jerry A. Coyne e H. Allen Orr in 2004; e James D. Fry en 2009. A táboa resume os estudos e datos revisados nestas publicacións. Tamén se referencias varios experimentos contemporáneos e a lista non é exhaustiva.
Na táboa que segue, os múltiples números separados por puntos e comas na columna das xeracións indican que se fixeron múltiples experimentos. As replicacións (entre parénteses) indican o número de poboacións utilizadas nos experimentos, é dicir, cantas veces se replicou o experimento. Impuxéronse varios tipos de selección ás poboacións experimentais e indícanse na columna de tipo de selección. Os resultados positivos ou negativos de cada experimento son proporcionados pola columna do illamento reprodutivo. O illamento reprodutivo precigótico significa que os individuos que se reproducían nas poboacións eran incapaces de producir descendencia (un resultado positivo, xa que se produciu illamento). O illamento reprodutivo postcigótico significa que os individuos reprodutores podían producir descendencia, pero era estéril ou inviable (un resultado positivo tamén). Os resultados negativos indícanse por "ningún", é dicir, eses experimentos non deron como resultado un illamento reprodutivo.
Prehistoria
miniatura|dereita|Mapa das primeiras migracións humanas, de acordo co ADN. Os números indican [[milenios antes da nosa era (precisión en debate).]] A Prehistoria é o período de tempo que vai desde o inicio da evolución humana até os primeiros testemuños escritos. Xa que o comezo da Prehistoria está marcado pola aparición do ser humano non se pode aplicar este comezo ao mesmo tempo en todo o mundo; en África pódese datar en torno aos dous millóns seiscentos mil anos, no Medio Oriente algo menos dun millón oitocentos mil anos, en Asia e Europa arredor dun millón de anos de antigüidade, no resto do mundo estaría por baixo dos 50.000 anos.
Prehistoria, historia e arqueoloxía
Dende o punto de vista máis tradicional, considérase que a Prehistoria é unha especialidade científica que estuda, por medio da escavación, os datos deste período da Historia que precedeu á invención da escritura. Os restos arqueolóxicos son a principal fonte de información e para estudalos utilízanse numerosas disciplinas auxiliares, coma a física nuclear para efectuar datacións absolutas, a análise por espectrómetro de masas de compoñentes líticos, cerámicos ou metálicos, a xeomorfoloxía, a edafoloxía, a tafonomía, a trazaloxía, para as pegadas de uso, a paleontoloxía, a paleobotánica, a estatística non paramétrica, a etnografía, a paleoantropoloxía, a topografía e o debuxo técnico, entre outras moitas ciencias e técnicas. De maneira que hai un gran número de persoas que consideran a Prehistoria coma unha especialidade dentro da Historia, pero con moitas máis técnicas e disciplinas.
A metodoloxía de base para a obtención de datos na Prehistoria é a Arqueoloxía, polo que ata hai moi pouco Prehistoria e Arqueoloxía confundíanse constantemente. Nos ámbitos académicos da Europa continental, a Prehistoria é unha especialidade da Historia, sendo habitual que haxa departamentos de Prehistoria dentro das facultades de Historia e tamén é normal que o financiamento das investigacións corra a cargo de institucións de orientación humanística ou da propia administración estatal. En cambio, en América e nas Illas Británicas, a Prehistoria está supeditada á Arqueoloxía (Arqueoloxía procesual), a cal, á súa vez, se ve normalmente como unha especialidade da Antropoloxía, cuxo alcance, en calquera caso, non se limita ás fases preliterarias da Historia, senón a calquera período pretérito, aínda que sexa moi recente. Ademais, a organización dos departamentos de Arqueoloxía anglosaxóns adoita ser diferente ao asociarse a miúdo ás Ciencias Naturais, incluíndo laboratorios propios e sistemas de financiamento ligados a organismos enfocados a tales ciencias (en Estados Unidos, por exemplo, a National Science Foundation e en Gran Bretaña o Natural Environment Research Council) ou fundacións máis relacionadas co sector privado.
Os últimos estadios da Prehistoria, a Protohistoria, englobarían, segundo algunhas interpretacións, os períodos sen escritura de certas culturas contemporáneas dos pobos históricos, cuxos textos dan unha información adicional sobre estes grupos ágrafos, e segundo outras, aquelas sociedades en proceso de formación dun estado, pero que non teñen escritura. Estas definicións son bastante limitadas, sendo a primeira escasamente útil fóra do ámbito europeo. Así, debido á complexidade do concepto, é pouco utilizado, e as culturas protohistóricas adoitan incluírse tanto no estudo da Prehistoria como nos primeiros momentos da Historia antiga.
Prehistoria en África
África é o berce da humanidade, e actualmente tamén o continente no que máis poboación continúa utilizando tecnoloxías prehistóricas. Resulta sinxelo concluír que a prehistoria de África é a máis longa e complexa de todo o mundo. Pero isto non se viu sempre así, xa que durante o século XIX e ata mediados do XX se cría que a nosa orixe era asiática. Esta teoría debíase a que os fósiles de homínidos máis antigos dos que se tiña constancia daquela procedían de alí: o Home de Xava e o de Pequín. Tal visión cambiou radicalmente cos traballos realizados en África austral e oriental; os publicados a partir dos anos cincuenta do século XX remontaron a antigüidade dos fósiles africanos de Australopithecus e Homo a hai catro millóns de anos.
África subsahariana
Na África subsahariana naceron e evolucionaron boa parte das especies de homínidos antepasados nosos. De alí saíu o Homo ergaster para colonizar Asia e Europa, o Homo antecessor cara á Península Ibérica e, finalmente, o Homo sapiens para estenderse por todo o mundo. Posteriormente, no corazón do continente floreceron importantes culturas que foron decaendo, unhas pola súa propia dinámica interna e, outras pola continua sangría provocada pola explotación colonial e/ou escravista, que comezou na época dos cartaxineses, e foi perpetuada polos romanos, os árabes e os europeos (estes últimos a partir da Idade Moderna).
Paleolítico da África subsahariana
Na África subsahariana para o Paleolítico, adoita utilizarse a periodización anglosaxoa, aínda que esta obvia toda a fase de desenvolvemento correspondente ao xénero Australopithecus: miniatura|300px|A garganta de Olduvai 2011.
Idade dos Metais na África subsahariana
miniatura|150px|Escultura nixeriana do [[século XVI.]]
A metalurxia na rexión subsahariana non pasou polas clásicas fases do Vello Mundo, isto é (cobre, bronce e ferro, aparecendo só evidencias de fundición do ferro e nunhas datas moi temperás respecto a Europa. Ata mediados dos anos setenta do século XX relacionábase a expansión lingüística do grupo bantú por África central e austral (a partir do século V a. C. e á custa de, sobre todo, as linguas xoisanas) coa do metal. Pero os datos arqueolóxicos posteriores desmentiron este modelo de tradición colonialista. Así, as datacións máis antigas relacionadas con artefactos férreos sitúanse contra o 1800 a. C. no que actualmente é o deserto de Níxer. Sobre o 1300 a. C. para algúns puntos da África oriental, o 900 a. C. na zona do Congo e o 500 a. C. en Zambia e Cimbabue.
O proceso lingüístico bantú está aínda lonxe de ser ben comprendido e os estudosos sosteñen diversas teorías acerca da súa xénese e desenvolvemento. Pode ser que os Nok de Nixeria, que vivían nos vales dos ríos Níxer e Benue, e eran capaces de fundir e forxar o ferro hai 2.500 anos estean relacionados coa orixe dos bantús, aínda que non existen probas.
Aínda que a maioría dos grandes reinos de África centro-occidental mantiveron fortes lazos de dependencia comercial coas áreas islámicas do norte, xa históricas, as súas fontes narrativas seguiron estando baseadas nas tradicións orais. Existen noticias deles grazas aos viaxeiros e misioneiros musulmáns que alcanzaron o centro do continente e deixaron constancia nos seus escritos. Ese foi o caso dun xeógrafo que descubriu no século VIII o imperio de Ghana. Os rexistros orais puxéronos por escrito en árabe grazas a historiadores de Tombuctú, que durante o século XVII recolleron tradicións que se remontaban aos séculos XIII-XIV, relacionadas co imperio de Malí. En cambio, do imperio Monomotapa, que floreceu entre os séculos XI e XV grazas aos contactos comerciais cos musulmáns asentados na costa do océano Índico, non hai documentos escritos ata a chegada dos portugueses.
Noroeste de África
A África mediterránea tivo, durante a Idade da Pedra, unha periodización equivalente á europea, Paleolítico e Neolítico. Despois, a influencia da civilización exipcia e a chegada de colonizadores fenicios aceleraron o ritmo evolutivo respecto a Europa.
Idade da Pedra no norte de África
miniatura|125px| Cranio tipo Mechta el-Arbi, con avulsión de [[Dente#Incisivos|incisivos.]]
miniatura|center|500px| Principais sitios arqueolóxicos do Iberomaurisiense e do Capsiense no Magreb. miniatura|125px| Figuriña protodinástica de Maadi.
O metal e a entrada na Historia do norte de África
miniatura|Líbico representado nunha tumba exipcia.
miniatura|500px|center|Inscricións en alfabeto líbico da cova de Tafira (Alxeria).
Prehistoria en Oriente Próximo
No ambiente coloquial, adóitase utilizar indistintamente as expresións "Oriente Medio" e "Oriente Próximo" para designar a rexión do Oriente máis próxima a Europa, que é sinónimo de Asia sudoccidental. En calquera caso, dende o punto de vista histórico, Oriente Próximo denomina unha zona nuclear, a cal irradiou continuas innovacións e cambios que influíron decisivamente no desenvolvemento tecnolóxico e social de toda Eurasia.
Mesolítico en Oriente Próximo
Comezou ao finalizar a última glaciación. A caza e a recolección seguiron sendo básicas para a supervivencia humana (inventáronse o arco e as frechas) pero, nalgunhas rexións, os nómades fóronse transformando en semisedentarios, a caza especializouse nunhas poucas especies, intensificándose, e a recolección converteuse nunha actividade forraxeira organizada. Así xurdiron os grupos mesolíticos máis significativos da rexión: os natufienses, que vivían en pequenos poboados, asociados a silos, e posuían diversas ferramentas para a colleita e elaboración de cereais panificabeis.
Neolítico en Oriente Próximo
miniatura|250px|O Crecente Fértil. Datado cara ao 8000 a. C. na rexión denominada Crecente Fértil, é dicir, Mesopotamia (hoxe Iraq) e Canaán (actualmente Siria, Israel e Palestina), onde se domesticaron algunhas das especies de animais básicas para dar lugar aos inicios da gandaría e comezouse a cultivar certas plantas sen as que non se entendería a agricultura. Ademais:
Idade dos Metais en Oriente Próximo
Aínda que no Próximo Oriente o desenvolvemento da metalurxia do bronce coincidiu coa aparición de documentos escritos e o nacemento das primeiras civilizacións (deixando sen sentido tratar a Idade dos Metais coma unha etapa prehistórica global), a fase calcolítica segue a ser aínda prehistórica.
Idade do Cobre en Oriente Próximo
O Calcolítico ou Eneolítico é a Idade do Cobre (en grego cobre dise Χαλκός = «khalkós»). O cobre comezou a ser utilizado durante o Neolítico en forma de obxectos martelados a partir de pebidas de metal nativo. As primeiras evidencias corresponden á cova de Shanidar (montes Zagros, Iraq), onde se atoparon colgantes feitos con doas de cobre en niveis correspondentes ao 9500 a. C., ou sexa, do Neolítico inicial. Empezou a ser fundido no sur de Anatolia e o Curdistán durante o VI milenio a.C. para realizar punzóns, agullas e adornos, mentres se seguían utilizando as mesmas ferramentas líticas (ou doutros materiais) do Neolítico, xa que os artefactos metálicos eran menos eficaces que os de sílex ou obsidiana.
En Mesopotamia a metalurxia do cobre e a do chumbo aparecen nos complexos culturais de Samarra (Iraq) e Tell-Halaf (Siria), cara a mediados do VI milenio a. C. En ambos empezárase a practicar a agricultura de regadío e elaboráronse cerámicas feitas a man de alta calidade. Os grupos halafienses construíron santuarios, realizaron pequenas esculturas e utilizaban selos. No sur mesopotámico destacan o sitio arqueolóxico de Eridu, onde se construíu un templo de pequeno tamaño, e El Obeid, que nos legou cerámica feita con torno, armas e adornos de metal, así como templos monumentais que anticipaban os posteriores cigurat.
Dende o 5000 a. C. en Ugarit (Siria) e dende o 4500 a. C. en Palestina e Biblos (Líbano) comezaron a manufacturarse pequenas cantidades de obxectos metálicos que no caso de Biblos non só foron de cobre senón tamén de ouro e prata.
A pesar de que os fósiles directores desta fase son os obxectos de cobre fundido, a metalurxia non é a principal innovación asociada con este período. Complexos procesos como a intensificación da produción, a especialización artesanal ou a estratificación social provocaron unha serie de fenómenos que desembocaron na aparición das primeiras sociedades complexas ou pre-estatais, que se transformaron durante o Bronce antigo en estados.
Prehistoria en América
miniatura|Punta de lanza tipo Clovis en [[Novo México (Estados Unidos).]]
A teoría máis aceptada é que o poboamento humano de América se produciu dende Siberia a través do estreito de Bering. Algúns datos apuntan a un poboamento moi temperán, polo menos dende hai uns 50.000 anos. Outros cren, en troques, que só hai probas para afirmar que os seres humanos chegaron hai uns 14.000 anos ou pouco máis. En calquera caso, o illamento de América respecto doutros continentes foi case absoluto (aínda que se sabe que houbo varias migracións ao longo da Prehistoria), o que xustifica que non se empregue a periodización tradicional, senón outra específica adecuada á realidade arqueolóxica deste continente. En 1958, os arqueólogos Gordon Willey e Philip Phillips propuxeron as seguintes etapas:
Período Lítico ou Paleoindio
Podería equipararse ao Paleolítico Superior europeo, comprende dende a chegada dos primeiros americanos (cunha data variable, segundo o paradigma teórico defendido) até o comezo do Holoceno. Dentro deste período hai dúas fases:
Período Arcaico
miniatura|200px|Óso Sacro de Tequixquiac achado en México.
Arcaico Temperán
Cara o VIII milenio a. C., a finais da última glaciación, os antigos americanos comezan a experimentar co cultivo de plantas e a crianza de animais, iniciando un longo proceso cara ás primeiras poboacións sedentarias. Esta transición foi máis no centro-noroeste do Perú e no sur de México (as dúas zonas nucleares fundamentais de América). Tamén aparecen os primeiros poboados estables e numerosas culturas que viven da explotación intensiva de recursos oceánicos dos que son os restos máis típicos os cuncheiros, grandes montóns de desperdicios de cunchas de moluscos. Progresivamente, as comunidades van dependendo cada vez máis dos produtos da agricultura, a gandaría e da pesca.
Arcaico Tardío
Á sedentarización séguelle un proceso de xerarquización das comunidades, aparecendo cara ao IV milenio a. C. as primeiras xefaturas extra-familiares que se van consolidando lentamente en autoridades políticas permanentes de aldeas que forman grandes rutas de intercambio económico por medio do coñecemento da astronomía e dos ciclos agrícolas.
Concretamente nos Andes sobresae a cultura de Caral (Perú), unha data inicial superior ao 2600 a. C.
Período Formativo
Sería o equivalente á Protohistoria europea, pero máis dilatada; inmediatamente despois desta fase aparecen as primeiras formas de escritura e as grandes civilizacións clásicas coma a dos Maias ou os Moche. Evidentemente, destaca pola aparición da agricultura, a gandaría, a cerámica entre o 4000 a. C. e o comezo da nosa era. Xorden tamén as primeiras sociedades xerarquizadas con formas de goberno relativamente complexas; de feito, hai grandes civilizacións coma a dos Olmecas en Mesoamérica e a Cultura Chavín en Suramérica, que chegan a dominar extensos territorios e a construír importantes centros urbanos en torno a santuarios dedicados ao deus Xaguar. Outras culturas salientabeis son as dos Anasazi e similares (Arizona), así como a dos construtores de Montículos de Norteamérica. miniatura|250px| [[Amerindio Hupa.]]
Albor da historia americana
En América, a utilización de cobre nativo remóntase ao 900 a. C.; pouco despois comeza unha metalurxia auténtica, baseada no cobre e, sobre todo, no ouro e a prata. O bronce non aparece até pouco antes do ano 900. O ferro non se coñeceu até a chegada dos europeos. Máis arriba explícase como durante as fases finais dos olmecas, ao comezar a nosa era, naceu a escritura en Mesoamérica: estariamos, pois, entrando xa na Historia. Isto corrobórase co achado recente de certos obxectos extraídos de zonas onde tiveron lugar asentamentos olmecas (Tabasco e Veracruz, México) cunha datación mediante o carbono 14 que sitúa a súa orixe ao redor do ano 900 a. C. Estes elementos presentan glifos que, polas súas características, permitiron supor que o sistema de símbolos empregados foi a base da escritura maia, que alcanzou o seu meirande perfeccionamento entre o 200 e o 900 d. C.
Prehistoria de América
Prehistoria en Europa
miniatura|250px|Escavación do asentamento de Gran Dolina en Atapuerca. No nivel TD-10, onde se observa o maior grupo de escavadores, apareceron ferramentas do Paleolítico medio. No nivel inferior, situado debaixo das estadas, o TD-6, é onde se encontraron ferramentas do Paleolítico inferior.
Europa, durante toda a súa Prehistoria, foi tributaria en boa parte das tradicións culturais de África e Oriente Próximo. Se exceptuamos a cultura Musteriana e talvez a Auriñaciense, así como o desenvolvemento da arte paleolítica, o megalitismo, o vaso campaniforme ou a cerámica cordada, boa parte da evolución rexistrada durante esta fase é o resultado de importacións foráneas. Só o desenvolvemento da cultura clásica grecorromana (xa histórica) puxo a Europa á altura das grandes civilizacións doutros continentes.
Idade da Pedra europea
A Idade da Pedra europea segue dividíndose en tres etapas, segundo as propostas de John Lubbock, que en 1865 separou o Paleolítico e o Neolítico. A estes uniúselle posteriormente o Mesolítico/Epipaleolítico, grazas ao descubrimento do Tardenoisiense por Gabriel de Mortillet, realizado entre 1885 e 1897. A definición das tres Idades da Pedra foi precisada e enriquecida polas propostas de Henri Breuil en 1932. Dende entón, aínda que se revisaron as referencias e moitos conceptos erróneos, esta división apenas sufriu alteracións relevantes.
Calcolítico europeo
Até os anos 70 do século XX os modelos difusionistas establecían que a metalurxia chegou a Europa a través do Cáucaso e Anatolia no cuarto milenio a. C.. Pero as datacións de carbono-14 demostraron que a balcánica era case un milenio máis antiga que a dos seus supostos inspiradores e, así, investigacións posteriores estableceron que, cara ao 4000 a. C., na Península balcánica xurdira de maneira autóctona unha industria mineiro-metalúrxica do cobre asociada a unha rica ourivaría, nun contorno social que algúns autores chegaron a denominar a primeira civilización europea. Situados entre o Danubio e Tesalia, os focos principais foron Vinça, Gumelnitsa, Salcuta, Cucuteni e Tiszapolgar, contemporáneos dos complexos neolíticos gregos. Os grupos balcánicos estendéronse pola actual Serbia, Bulgaria, Romanía, Besarabia, Moldavia, Ucraína e o resto da conca dos Cárpatos.
Os grupos da cerámica cordada eran orixinarios, segundo algúns, das estepas euroasiáticas e, segundo outros, de Centroeuropa. Están relacionados coas linguas indoeuropeas e estendéronse por toda a Europa central, nórdica e oriental durante o terceiro milenio a. C.. Son tamén coñecidos como Kurgáns das estepas, da machada de combate ou dos sepulcros individuais. As súas características principais serían:
Idade de Bronce en Europa
O bronce é unha aliaxe de cobre e estaño que ten as vantaxes de fundirse a unha temperatura máis baixa e ser moito máis resistente. Descubriuse no Oriente Próximo a finais do IV milenio a. C. e penetrou en Europa a través dunha extensa rede de vías comerciais que percorrían todo o continente, comunicando a Península Ibérica ou o mar do Norte coas civilizacións orientais, xa plenamente históricas.
Bronce Antigo en Europa
Entre 1800 a. C. e 1500 a. C. aproximadamente, coincidindo coa plenitude do mundo minoico, Europa comezou a participar nas redes comerciais creadas pola demanda de materias primas por parte das civilizacións do Próximo Oriente e do Exeo. O ámbar do Báltico, o cobre do baixo Danubio e Huelva, o estaño de Cornualla e Galicia, o ouro de Irlanda, os metais preciosos de Andalucía e o acibeche de Gran Bretaña, eran intercambiados por armas e ferramentas de bronce, ornamentos de ouro e prata, ou perlas exipcias de faianza azul. Entre as culturas arqueolóxicas deste período destacarían a de Unetice, a dos túmulos armoricanos e a de Wessex. Nas illas británicas, durante esta época, seguiron tendo grande importancia os santuarios megalíticos denominados «henges», centros cultuais coma o mesmo Stonehenge.
miniatura|center|500px|Machadas planas de bronce
A maior parte dos restos desta época son monumentos funerarios de tipo tumulario pertencentes, a xulgar pola alta proporción de armas e a gran riqueza dalgúns, ás oligarquías guerreiras locais, que debían coñecer o carro de combate e vivían en poboados fortificados. Os enxovais compúñanse, fundamentalmente, dos característicos puñais triangulares de pomo macizo, as machadas planas e as machadas-maza de combate de bronce; tamén aparecen ornamentos metálicos coma os brazaletes, as lúnulas ou pectorais, xerras de ouro ou prata repuxados, ámbar e perlas de faianza exipcias. Algúns túmulos chegan a ser tan ricos que motivaron que se lles denominase «tumbas reais»: as de Leki Male (Polonia) e Leubingen (Austria), dos grupos de Unetice; a de Kernonen (Francia), dos túmulos armoricanos; ou a de Bush Narrow (Inglaterra), pertencente a Wessex. En certas zonas do norte de Italia, os terreos pantanosos preservaron multitude de obxectos de coiro, piraguas de madeira, arcos de gran tamaño, rodas de carro e arreos en óso.
Na península Ibérica, a partir de 1700 a. C. comezou a despuntar a denominada Cultura argárica, na área onde se desenvolvera a de Los Millares), aínda que daquela só cunha pequena área de influencia e numerosas pervivencias calcolíticas. É unha etapa temperá, chamada tradicionalmente «Fase A» na que destacan os enterramentos en cista cun enxoval que se quixo relacionar con influencias do Mediterráneo oriental, pero que terminou revelándose como autóctono.
miniatura|center|500px| Enterramento en cista típico da primeira fase da cultura de [[El Argar (Almería).]]
Bronce Medio en Europa
miniatura|150px|Armas típicas do Bronce Medio da Cultura dos Túmulos: espada de lingüeta, punta de lanza tubular e machada de talón. O Bronce Medio transcorreu, máis ou menos, entre 1500 a. C. e 1200 a. C., o que significa que coincide co apoxeo da civilización micénica. Destaca en Centroeuropa a cultura dos Túmulos, un complexo que derivou de Unetice, con poboados non moi grandes, de vivendas de madeira, edificados sobre outeiros de fácil defensa e protexidos por murallas e foxos. Os enterramentos eran tumularios (de alí a súa denominación), con túmulos máis monumentais que na etapa anterior, a miúdo agrupábanse en grandes necrópoles e a incineración foi cada vez máis habitual. Na área da Península Itálica desenvolvéronse a cultura das Terramaras e a cultura Apenínica, ambas as dúas de forte influencia balcánica, así como a cultura Sícula, máis próxima ao mundo micénico, que xa colonizara as Illas Eolias nesa fase.
Unha das novidades máis notables respecto do Bronce antigo é a aparición de auténticas espadas con longas follas e sistemas de enmangue máis efectivos que os remaches: empuñaduras de lingüeta con mangos ás veces ricamente decorados con materiais perecedoiros coma coiro, óso e madeiras de diversos tons, que poden ter incrustacións de ouro e ámbar, e que, afortunadamente, se conservaron nalgúns exemplares da zona nórdica. Así mesmo aparecen puntas de lanza tubulares e machadas de talón.
Na Península Ibérica a cultura de El Argar alcanzou naqueles momentos a súa fase de plenitude, desenvolvéndose no sueste da actual provincia Almería e zonas limítrofes. O número de asentamentos localizados revela un forte aumento demográfico respecto da etapa millarense. Eran poboados fortemente protexidos, construídos en sitios altos facilmente defendíbeis, con grosas murallas e áreas restrinxidas tipo acrópole. Os enterramentos eran individuais e dentro das vivendas; mentres que na fase anterior se realizaban en cistas, nesta pasaron a ser en grandes ámboas ou pithoi, con enxovais moi diversos que delatan unha complexa estratificación social. Tal estratificación reflíctese tamén na organización interna dos poboados e na xerarquía urbana. Aínda que El Argar non chegou nunca a formar un auténtico estado, debeu xerar algunha forma política de carácter pre-estatal. As formas cerámicas argáricas son moi diferentes das do resto de Europa occidental, con vasos carenados e altas copas sen decoración. O resto do enxoval vai composto por brazaletes, doas de ámbar, espadas (tamén diferentes, pois manteñen o sistema de mango macizo suxeito con remaches), alabardas, brazaletes, ornamentos de ámbar, alfinetes e uns inconfundíbeis diademas de prata.
Bronce final en Europa
miniatura|Tumba da Cultura dos Campos de Urnas.
Idade de Ferro en Europa
A pesar de que os minerais de ferro son moi abundantes, a súa siderurxia require unha tecnoloxía complexa e diferente á doutros metais coñecidos daquela (refinado, fundido, forxado e temperado), o que obstaculizou a súa difusión: durante moitos séculos o ferro foi máis un obxecto de prestixio que unha materia prima utilizada en ferramentas de uso habitual, polo que o bronce non foi desbancado rapidamente. O ferro non se xeneralizou en Europa até aproximadamente o ano 800 a. C. e na maior parte do continente esta fase finalizaría coa romanización, excepto no norte de Alemaña e en Escandinavia, onde persistiu representada nas culturas de Jastorf e viquinga, respectivamente (os viquingos até ao redor do ano 1000 da nosa era).
miniatura|center|500px|Liñas hipotéticas que representan a entrada na Historia das rexións mediterráneas.
Até o século VIII a. C. só o Mediterráneo oriental entraba dentro dos parámetros históricos. O ano 776 a. C. é subliñado polos antigos gregos como o da súa primeira Olimpíada, é dicir, o comezo da súa historia. Por esas mesmas datas, na Península Itálica, a cultura de Villanova, unha variante rexional dos campos de urnas, derivou na civilización etrusca. Os romanos sitúan a fundación da antiga Roma no 753 a. C.. Así naceron as civilizacións clásicas, cada unha das cales tiña o seu propio alfabeto, derivados todos do fenicio (tamén o ibérico). Á súa vez, o alfabeto fenicio é unha simplificación do cuneiforme que partiu dun vello silabario da cidade portuaria de Ugarit (actual Ras Shamra, ao norte de Siria), do segundo milenio. Posiblemente os fenicios foron así mesmo dinamizadores dos procesos locais que estaban dando lugar á formación en Andalucía de Tartessos, unha cultura da que se sabe pouco; entre outras cousas, pode ser que tivese o seu propio sistema de escritura, un amplo desenvolvemento social, cultural e pode ser que estatal. A xulgar polas fontes escritas, as exploracións fenicias comezaron a finais do segundo milenio, pero non hai constancia arqueolóxica até o século VIII a. C.. Por esas mesmas datas a primeira onda de colonizadores gregos estableceuse no Mediterráneo central, e, no século seguinte, unha segunda onda alcanzou a península Ibérica (Empúries, Hemeroscopio, Mainake). A influencia de fenicios e gregos debeu ser fundamental non só para a difusión da metalurxia do ferro, senón tamén para o desenvolvemento dunhas sociedades que entraron así na Historia.
No resto de Europa acostúmase dividir este período en dúas grandes fases:
Hallstatt
A cultura de Hallstatt (800 - 450 a. C.) ou Primeira Idade de Ferro en Europa Central, Francia e os Balcáns, considérase a herdeira dos campos de urnas. Esta sociedade estaba dirixida por unhas aristocracias guerreiras reflectidas claramente na riqueza das súas tumbas: algunhas, polo seu contido e a súa estrutura, resultan claramente principescas, con ricos enxovais depositados en grandes cámaras mortuorias de madeira. Nestas, o rito funerario predominante foi o da inhumación baixo túmulo, que se foi impondo paulatinamente sobre a incineración, aínda que esta continuou sendo habitual nas zonas periféricas (onde se acostuma falar de campos de urnas tardíos). Ao principio o uso do ferro era minoritario, pero a partir do século VII a. C. foise xeneralizando. Estes grupos mantiñan contactos comerciais co Mediterráneo e coas estepas do leste europeo, actuando, posiblemente, como intermediarios no comercio do ámbar e mais o estaño co mundo mediterráneo.