cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tom Wolfe
Traxectoria
Wolfe declarouse ateo e no ano 20017 afirmou que nas eleccións presidenciais de 2004 votara pola reelección do presidente George W. Bush, de quen se manifestou admirador. Un dos seus costumes característicos era aparecer sempre vestido cun traxe de cor branca nas súas aparicións públicas.
Fibronectina
Papel no cancro
A fibronectina 1 actúa como un potencial biomarcador para a radiorresistencia no tratamento de certos cancros.
Papel na curación de feridas
A fibronectina ten profundos efectos na curación de feridas, como a formación do substrato axeitado para a migración celular e o crecemento das células durante o desenvolvemento e organización do tecido de granulación, e na remodelación e resíntese da matriz do tecido conectivo. A importancia biolóxica da fibronectina in vivo foi estudada durante o proceso de curación de feridas. Os niveis de fibronectina do plasma descenden na inflamación aguda ou despois dun trauma cirúrxico e en pacientes con coagulación intravascular diseminada.
In vivo e in vitro
A fibronectina do plasma, sintetizada polos hepatocitos, e a fibronectina sintetizada polos fibroblastos de cultivos celulares, son similares pero non idénticas; presentan diferenzas inmunolóxicas, estruturais, e funcionais. É probable que estas diferenzas se orixinen polo procesamento diferencial dun só ARNm nacente. Porén, a fibronectina do plasma pode ser insolubilizada na matriz extracelular do tecido in vitro e in vivo. Tanto a fibronectina do plasma coma a celular na matriz forman multímeros de alto peso molecular unidos por pontes disulfuro. O mecanismos de formación destes multímeros non se coñece. A fibronectina do plasma contén dous sulfhidrilos libres por subunidade (X), e a fibronectina celular contén polo menos un. Estes sulfhidrilos probablemente están agochados dentro da estrutura terciaria da molécula, porque os sulfhidrilos quedan expostos cando a fibronectina se desnaturaliza. Esta desnaturalización provoca a oxidación dos sulfhidrilos libres e a formación de multímeros de fibronectina unidos por pontes disulfuro. Isto levou a especular con que os sulfhidrilos libres poden estar implicados na formación de multímeros de fibronectina unidos por pontes disulfuro na matriz extracelular. De acordo con iso, a modificación de sulfhidrilos da fibronectina con N-etilmaleimida impide a unión ás capas de células dos cultivos celulares. Os patróns de clivaxe por tripsina de fibronectina multimérica non revelan os fragmentos unidos por pontes disulfuro que se agardarían se a multimerización implicase a un ou a ambos os sulfhidrilos libres. Os sulfhidrilos libres da fibronectina non son necesarios para a unión da fibronectina á capa de células en cultivo ou para a súa subseguinte incorporación á matriz extracelular. A multimerización por pontes disulfuro da fibronectina na capa celular ten lugar por intercambio de pontes de sulfuro no terzo da molécula N-terminal rico en disulfuros.
Interaccións
Ademais de coas integrinas, a fibronectina únese a moitas outras moléculas propias e alleas. Por exemplo, interacciona con proteìnas como a fibrina, tenascina, TNF-α, BMP-1, NSP-4 de rotavirus, e moitas proteínas de unión á fibronectina de bacterias (como FBP-A; FBP-B no dominio N-terminal), e o glicosaminoglicano, heparán sulfato.
A fibronectina interacciona con:
Don Rodrigo
Don Rodrigo foi o derradeiro rei visigodo de Toledo, que perdeu e morreu contra os musulmáns na batalla de Guadalete no 711. Don Rodrigo foi antes de rei duque da Bética, pero foi elixido rei trala morte de Witiza, o seu antecesor.
Os fillos de Witiza non estiveron de acordo coa decisión, apoiando ó seu irmán Akhila II, e pactaron cos musulmáns a entrada na península dun continxente destinado a usurpa-lo título de Don Rodrigo, pero que finalmente se convertería nun exército de invasión.
Cando os musulmáns desembarcaron na Península, Don Rodrigo foi á súa loita, atopándose daquela no norte, segundo as crónicas ou ben loitando contra unha revolta vascoa ou contra os witizianos.
Ramón Pérez de Ayala
Ramón Pérez de Ayala, nado en Oviedo o 9 de agosto de 1881 e finado en Madrid o 5 de agosto de 1962, foi un escritor e xornalista español.
Traxectoria
Fillo dun comerciante téxtil que na súa mocidade estivera en Cuba, perdeu á súa nai na súa primeira infancia e sempre se resentiu deste acontecemento, padecendo soidade e miserias afectivas derivadas, ademais de estar a maior parte do tempo como interno nos colexios da Compañía de Xesús de Carrión de los Condes e de Xixón. Iso reportoulle un gran caudal de coñecementos humanísticos, debidos en parte ao único profesor co que simpatizou, o grande erudito Julio Cejador y Frauca, naquel momento incómodo hóspede nunha orde que non tardaría en abandonar. O anticlericalismo que lle inspirou a educación xesuítica quedou plasmado na súa novela autobiográfica A.M.D.G.(1910), título que fai alusión ao lema da Compañía de Xesús Ad maiorem Dei gloriam. Despois do seu paso polos colexios relixiosos estudou dereito en Oviedo baixo a protección de Leopoldo Alas, "Clarín". Alí entrou en contacto cos pensadores do krausismo, entre eles Rafael Altamira, Posada e outros. Dispuxo da excelente biblioteca do marqués de Valero de Urría.
Atráelle tanto o Rexeneracionismo dos seus mentores como o decadentismo estético da Europa de preguerra. Aborrece do conservadorismo burgués da cidade de Oviedo, que na súa obra aparece baixo o nome de "Pilares". O ovetense Pedro González Blanco púxoo en contacto cos modernistas: Jacinto Benavente, Francisco Villaespesa, Gregorio Martínez Sierra, Juan Ramón Jiménez, Ramón María del Valle-Inclán e José Martínez Ruiz, "Azorín". En 1902 El Progreso de Asturias imprimiu por entregas a súa primeira novela, ''Trece dioses. Fragmentos de las memorias de Florencio Flórez, moi na órbita decadentista do Valle-Inclán das Sonatas''. En 1903 fundou cos irmáns Martínez Sierra Helios. Revista del Modernismo. A partir de 1904 empeza a colaborar en El Imparcial e ABC, e marcha a Londres en 1907 para fuxir do escándalo provinciano que se forma coa publicación da súa novela Tinieblas en las cumbres; alí mantense coa axuda do seu pai e unha corresponsalía xornalística. En 1908 sabe da ruína e suicidio do seu pai. Comparte ideas radicais co seu amigo Azorín, ao que serviu de "negro", como López Pinillos, cando este se sumiu nunha crise depresiva. Viaxou por Francia, Italia, Inglaterra, Alemaña e os Estados Unidos e foi correspondente de guerra durante a Primeira guerra mundial para La Prensa de Buenos Aires. Da súa visita aos campos de batalla xurdiu a súa obra Hermann encadenado (1917). En 1927 obtén o Premio Nacional de Literatura. En 1928 é elixido membro da Real Academia Española. En 1931, con José Ortega y Gasset e Gregorio Marañón, asina o manifesto «Ao servizo da República». O réxime republicano encárgalle a dirección do Museo do Prado. En 1932 é nomeado embaixador en Londres, cargo do que dimite en 1936, descontento do rumbo político que impoñía a Fronte Popular. Volve a España. Ao iniciarse a Guerra civil española toma partido polo bando nacional, envía aos seus dous fillos como voluntarios ao exército nacional e abandona Madrid. Nunha «carta aberta» publicada o 10 de xuño de 1938 no diario londiniense The Times explica a súa actitude.
Viviu en París e Biarritz e máis tarde en Bos Aires onde recibiu o seu soldo de funcionario a través da embaixada española. Visitou varias veces España e en 1954 regresou para quedar definitivamente. Faleceu en Madrid en 1962.
Tadgh Murphy
Tadgh Murphy, nado en Dublín o 30 de maio de 1979 é un actor irlandés cuxo papel máis popular é na serie de televisión Vikings.
Gomariz, Leiro
Santa María de Gomariz é unha parroquia do concello de Leiro, a medio camiño entre O Carballiño e Ribadavia. Segundo o IGE en 2011 tiña 153 habitantes (78 homes e 75 mulleres).
Patrimonio
A igrexa de Santa Mariña de Gomariz, románica da segunda metade do século XII, está orientada cara ao río Avia. Tamén se atopa nesta parroquia a Casa dos Arias cun escudo timbrado con casco de fronte empenachado e orlado, divido en cinco cuarteis, os dous primeiros das familias Araujo e Feijoo, e os de Sotelo e Salgado. A casa pertence na actualidade á familia Sánchez da zona de Pena da Barra.
FileZilla
FileZilla é un software libre e multiplataforma, consistindo do FileZilla Client e do FileZilla Server. Os binarios están dispoñibles para Windows, Linux e Mac OS X. Soporta FTP, SFTP, e FTPS (FTP sobre SSL/TLS). No 18 de abril de 2011, o Filezilla Client era a sétima descarga máis popular de tódolos tempos en SourceForge.net. O soporte para SFTP (SSH File Transfer Protocol) non está implementado no Filezilla Server.
A Casavella, San Vicenzo de Curtis, Vilasantar
A Casavella é un lugar da parroquia de San Vicenzo de Curtis, no concello coruñés de Vilasantar, na comarca de Betanzos. Segundo o Instituto Nacional de Estadística a súa poboación en 2018 era de seis habitantes (tres homes e tres mulleres).
Fento macho
O fento macho ou fieito macho (Dryopteris filix-mas, L.) é un dos máis comúns fieitos da familia Dryopteridaceae.
Distribución e hábitat
É natural do Hemisferio Norte amornado, de Europa, Asia e América do Norte. Medra mellor en áreas sombreadas, e é particularmente común nas fragas. É moito menos abundante en América do Norte que en Europa.
Chámaselle "macho" en diferenza co máis delicado "fieito femia" Athyrium filix-femina
Descrición
Esta especie fai híbridos doadamente con Dryopteris affinis (fieito macho escamoso) e con Dryopteris oreades (fieito do monte).
Cultivo e usos
A raíz era empregada até hai pouco para expulsar estodas. E antes se referenciaba en antigas literaturas como fieito dos vermes. Tamén medra como fieito ornamental en xardíns.
É unha das herbas máxicas de San Xoán. Por iso din que a noite de San Xoán bota flor; xustamente á medianoite
Arnold Joseph Toynbee
Traxectoria
Sobriño do historiador da economía, Arnold Toynbee, con quen o confunden a miúdo, Arnold J. Toynbee naceu en Londres, estudou na Universidade de Oxford. En 1912 empezou o seu traballo de profesor no mesmo centro, onde pasou ao King's College (ensinando grego moderno e historia do imperio bizantino) e a London School of Economics, os dous na Universidade de Londres. Durante a primeira guerra mundial e tamén durante a segunda guerra mundial traballou para os servizos de intelixencia do Foreign Office británico e, ao final da guerra, asistiu como delegado á Conferencia de Paz de París de 1919.
A súa irmá, Jocelyn Toynbee (1897-1985) foi tamén unha recoñecida historiadora, arqueóloga e numismática.
Obra
A súa obra principal “Un estudo da historia” (título orixinal: A Study of History), en doce volumes aparecidos entre 1934 e 1961, é unha análise da historia mundial e as civilizacións nas que Toynbee aprecia uns ciclos de auxe e decadencia, aínda que sen o determinismo apuntado por Oswald Spengler.
As súas teorías han ter moito eco e influencia, algúns críticos, porén, creen que Toynbee dá demasiada influencia á relixión na evolución das civilizacións.
Diana Nogueira
Diana Nogueira González, nada en Vigo en 1975, é unha modelo, actriz e presentadora de televisión galega.
Traxectoria
Estudou Anatomía Patolóxica ata que a súa vida trocou radicalmente a raíz de presentarse a Miss España en 1999. Non gañou o concurso, pero foi a elixida para representar a España en Miss Universo xa que Miss España era menor de idade, e conseguiu quedar como segunda dama de honor de Miss Universo 1999.
Marcial Gómez Parejo
Marcial Gómez Parejo, nado en Hinojosa del Duque, Córdoba, 5 de xullo de 1930 e finado en Córdoba, 1 de xuño de 2012, foi un pintor e ilustrador andaluz coñecido polo seu traballo creativo e de realismo máxico.
Diana Nogueira
Traxectoria
Ao volver do certame contratárona para copresentar durante unha tempada o programa musical Luar para a TVG. En xullo de 2001, substituíu, xunto a Yolanda Vázquez, a Paloma Ferre na condución do programa Historias de hoy. Presentou o programa de actuacións musicais Gran Verbena en TVG na tempada 2003-04.
Marcial Gómez Parejo
Nas súas orixes artísticas, entre 1949 e 1953, foi influenciado polo debuxante estadounidense Alex Raymond, creador de Flash Gordon. A viñeta, dixo, supuxo a súa conexión inicial coas expresións artísticas.
Diana Nogueira
Traxectoria
Formou parte do equipo de actores da serie da TVG Libro de familia.
Premio Alfredo Iglesias en Teo, 2023
Marcial Gómez Parejo
A partir da década de 1970 deixou o mundo de estampaxe e comezou unha pintura ao óleo figurativa con infiltracións surrealistas en diálogo cun tipo de realismo máxico moi persoal e comezou a exhibir en varias galerías
Premios e exposicións
miniatura|dereita|Antonella Óleo/táboa 80x80 cm (1979)
Lista de premios e exposicións Marcial Gómez Parejo:
MUFACE
O acrónimo MUFACE fai referencia á Mutualidad General de Funcionarios Civiles del Estado, neste caso, do Estado español. Muface é o organismo público da administración do Estado español que xestiona as prestacións sociais dos funcionarios do Estado en España: sanidade, xubilación, axudas por fillos etc. É, por tanto, un Réxime Especial, e de carácter mutualista, e distinto do Réxime Xeral da seguridade Social española, a que se adscriben a maioría dos cidadáns.
Sentáronse as bases da súa creación na Lei 109/1963, do 20 de xullo, de Funcionarios Civís do Estado, e no Decreto 315/1964, do 7 de febreiro, e, especialmente, a Lei 29/1975, do 27 de xuño, sobre Seguridade Social dos funcionarios Civís do Estado. Con anterioridade a estas disposicións o panorama mutualista dos funcionarios civís españois era variado e inseguro, existindo un total de 65 mutualidades, que non cubrían as prestacións de tódolos funcionarios (pois chegaron a estar excluídos ata 100.000 persoas). Muface non é o único Réxime Especial que existe na administración española. Existen tamén:
Bala (grupo musical)
miniatura|260px|A banda no [[Liceo Mutante en 2014]] Bala é unha banda galega de stoner rock/grunge composta pola coruñesa Ánxela Baltar (guitarra e voces) e a lucense Violeta Mosquera (batería e voces).
Traxectoria
As compoñentes de Bala xa tiñan experiencia en grupos como Calixta, Drama, Salvation Army e MLK antes de formar a banda no ano 2014.
O 14 de setembro de 2015 publicaron o seu traballo de estrea, un álbum de sete temas chamado Human Flesh, gravado no estudio Montealto da Coruña. O 3 de marzo de 2017 editaron o seu segundo disco, Lume, gravado en Cataluña, ámbolos dous a través da discográfica compostelá Matapadre. En 2019 foron galardoadas co Premio Martín Códax da Música na categoría de rock.
No mes de febreiro de 2021, Bala anunciou a súa fichaxe polo selo alemán Century Media Records, a través do cal editarían o seu seguinte álbum. O anuncio estivo acompañado polo vídeo do primeiro sinxelo do disco, "Agitar", que conta con colaboracións de Najwa Nimri, Bonnie Buitrago de Nashville Pussy e da escritora Lúa Mosquetera. O álbum, titulado Maleza, foi editado o día 14 de maio de 2021.
Gran Premio de Abu Zabi
O Gran Premio de Abu Dabi (en árabe: أبوظبي سباق الجائزة الكبرى) é unha carreira de Fórmula 1. Anúnciouse a principios de 2007 no Festival de F1 de Abu Dabi nos Emiratos Árabes. A primeira carreira disputouse o 1 de novembro de 2009, no Circuíto de Yas Marina deseñado por Hermann Tilke.
O 25 de xuño de 2008, a FIA presentou o calendario provisional de Fórmula 1 de, que incluía o Gran Premio de Abu Dabi como a 19ª carreira e última da tempada o 15 de novembro. O 5 de novembro de 2008, anunciouse que a carreira sería disputada o 1 de novembro, dúas semanas antes da data inicialmente prevista, como 17ª carreira e última da tempada.
A carreira foi a primeira carreira nocturna da Fórmula 1, comezando ás 17:00 hora local. Os reflectores que serven para iluminar o circuíto son encendidos desde o inicio do evento para garantir que hai unha transición suave da luz do día a escuridade da noite.
Orixe
A Fórmula 1 chegou por primeira vez a Abu Dabi en 2007 baixo o disfrace de Festival de Fórmula 1. Anunciado en xaneiro de 2007, o evento que tivo lugar o 3 de febreiro de 2007 foi libre, e o maior encontro de coches e pilotos da actual Fórmula 1 fóra dun Gran Premio. No festival, anunciouse que Abu Dabi acollería un Gran Premio a partir de ata. Máis tarde, aquel ano, Etihad Airways negociou un acordo por tres anos para ser os patrocinadores do Gran Premio.
Gran Premio Inaugural
Na tempada, o Gran Premio de Abu Dabi foi engadido ao calendario. Provisionalmente anunciouse como disputado o 15 de novembro de 2009, como 19 e último Gran Premio da tempada. Tanto o Gran Premio do Canadá como o Gran Premio de Francia foron posteriormente eliminados do calendario provisional, e como resultado, o Gran premio de Abu Dabi foi trasladado para o 1 de novembro de 2009. Converténdose na última das 17 carreiras. En agosto de 2009, anunciouse que o horario de inicio serían as 17:00 hora local (13:00 UTC), e que a carreira sería con iluminación. A carreira inaugural foi gañada por Sebastian Vettel para Red Bull Racing
Gran Premio de 2010
Na tempada, o Gran Premio de Abu Dabi foi disputado no Circuíto de Yas Marina, no fin de semana do 12, 13, 14 de novembro de 2010. Na primeira carreira en Abu Dabi en 2009, xa estaba decidido o campionato. Esta vez, decidiuse por primeira vez o Campionato de Pilotos en Abu Dabi. O líder do campionato Fernando Alonso perdeu con Sebastian Vettel que conseguiu a súa segunda vitoria nesta pista, o novo piloto alemán, acadou o campionato mundial.
Circuíto
O Circuíto Yas Marina está situado na Illa Yas, unha illa de 25´50 km² na costa leste de Abu Dabi, e o Gran Premio de Abu Dabi de 2009 foi o primeiro grande evento que tivo lugar no circuíto.
Patrocinadores
Etihad Airways é o patrocinador principal actual do Gran Premio de Abu Dabi.
Gañadores múltiples (pilotos)
Os pilotos en letra grosa aínda compiten no campionato de Fórmula Un
Gañadores múltiples (construtores)
Os construtores en letra grosa aínda compiten no campionato de Fórmula Un
Aqueloo (mitoloxía)
miniatura|300px|Heracles loitando con Aqueloo pola man de Deianira (crátera de figuras vermellas, c. 450 a,C., Louvre)
Na mitoloxía grega, Aqueloo era o nome do máis importante río de Grecia, en terras de Etolia, hoxe coñecido como río Aspropótamos, e do principal deus do río, en palabras de Homero ou Pausanias.
Considérase fillo dos Titáns Océano e Tetis, o fillo primoxénito dos tres mil deuses fluviais ou oceánidas. Outras fontes fano fillo de Helios e Xea (a Terra), ou ben de Poseidón, deus dos mares.
Tivo varias esposas, como Melpómene, unha das musas, coa que enxendrou ás sereas. Tamén tivo relacións con outras musas, coas que enxendrou os mananciais de Pirene, de Castalia ou de Dirce. Tamén se lle considera pai da fonte Calíorre.
O oráculo de Dodona engadía a cada resposta que daba a orde de ofrecer sacrificios a Aqueloo.
Aqueloo e Heracles
miniatura|300px|esquerda|En primeiro plano, Heracles loita con Aquelooo; no fondo á esquerda, Aqueloo levándose a Deianira (1531-1576, Museo Metropolitano de Arte, Nova York)
Heracles, no cumprimento do seu undécimo traballo que lle encomendara Euristeo para expiar o asasinato dos seus fillos, tivo que descender ó Hades para capturar ó can Cérbero. No camiño nos Infernos atopouse con Meleagro, quen lle pediu que casara coa irmá, Deianira, pois ó morrer el non tiña quen coidara dela. Deste xeito, cando rematou o traballo e regresou á terra, foi ata Calidón a cumprir a súa promesa.
Chegado a Calidón, Heracles pediulle a Eneo a man de Deianira, pero este contestoulle que se vira obrigado a darlla a Aqueloo, que acababa de pedirlla en matrimonio. Deianira non deseaba esta unión, asustada polas continuas metamorfoses que podía experimentar Aqueloo, en serpe, touro ou, por veces, home con cabeza de touro, con auga fluíndo en abundancia entre as súas barbas; e por iso aceptou sen problemas a solicitude de Heracles.
Pero Aqueloo seguía insistindo en que Eneo cumplise a súa promesa, vangloriándose de ser veciño de Eneo, da súa sona e de ser o pai de tódalas augas gregas e non un estranxeiro errante como Heracles, negando mesmo que este fose fillo de Zeus salvo que a súa nai fose unha adúltera.
Heracles tivo que enfrontarse con el para conseguir o dereito a casar con Deianira. Aqueloo transformouse sucesivamente primeiro en serpe, que escapou reptando cando Heracles xa o tiña no chan, e logo en touro, e foi nesta aparencia cando Heracles puido vencelo, colléndoo polos cornos e derribándoo no chan, á vez que lle arrincaba un corno. Aqueloo rendiuse e renunciou a Deianira, e pediulle a Heracles que lle devolvera o corno, cousa que este fixo a cambio do corno da cabra Amaltea, capaz de producir tódolos bens que se desexen.
miniatura|700px|center|Heracles loita contra Aqueloo (Thomas Hart Benton, 1947, Museo Smithsoniano de Arte Americana)
Illas Equínades
Había catro ninfas na beira do río facendo sacrificios ós deuses pero esqueceron citar a Aqueloo. Este, anoxado, levantou as augas e arrastrou ás catro ninfas ata o mar, onde quedaron convertidas en illas, as illas Equínades, na foz do río.
Hai unha quinta illa, que sería Perimede (ou Perimela), á que Aqueloo seducira e desvirgara. O pai da moza, Hipodamante, cando o soubo, botouna ó río no momento en que ía dar a luz. Aqueloo rogou a Poseidón que a transformara en illa, e o deus así o fixo. Tamén se conta que Aqueloo logrou salvala e a converteu na súa esposa. Cómpre advertir que Pseudo-Apolodoro afirma que "De Perimede e Aqueloo nacen Hipodamante e Orestes (I, 7, 3), que nada ten que ver co Orestes fillo de Agamenón.
Auga e viño
Cóntase que un tal Ceraso mesturou viño con auga do río Aqueloo, e por iso 'mesturar' se di en grego cerasae. Cómpre advertir que esta só é unha etimoloxía popular.
Iconografía e interpretacióon
Os deuses fluviais adoitaban representarse deitados no chan, sen atributos característicos, espidos ou lixeiramente cubertos por un manto. Non obstante, Aqueloo aparece xa no século V a.C. como un touro enorme, con cabeza humana e cornos. Por veces represéntase correndo polo campo, trucando na xente, ou só a cabeza, como un ancián con dous cuernos, pelo gris e barba hirsuta da que mana auga.
Nalgunhas moedas de Acarnania (ó oeste de Ecalia), represéntase como un touro con cabeza de home ancián.
A loita de Heracles e Aqueloo pode interpretarse como parte do ritual dunha voda real. O corno do touro considerábase como sede da fertilidade.
Chrysler Building
O Chrysler Building (en galego: edificio Chrysler) é un rañaceos de estilo art déco situado na encrucillada entre a Rúa 42 con Lexington Avenue, no East Side de Midtown Manhattan, Nova York, no barrio de Turtle Bay. Con 77 andares e 319 metros de altura, foi o edificio máis alto do mundo durante once meses, até ser superado polo Empire State Building en 1931. Segue a ser o edificio de ladrillo máis alto do mundo, malia ter estrutura de aceiro. Tras a destrución do World Trade Center nos atentados do 11 de setembro de 2001, converteuse de novo no segundo edificio máis alto de Nova York. Actualmente é o quinto máis alto de Nova York, tralo One World Trade Center, o 432 Park Avenue, o Empire State Building e a Bank of America Tower.
O Edificio Chrysler, deseñado polo arquitecto William van Alen, é un exemplo clásico da arquitectura art déco e moitos arquitectos contemporáneos considérano un dos mellores edificios de Nova York.[5] Foi a sede da empresa Chrysler desde 1930 até mediados dos anos cincuenta. Aínda que o edificio construíuse e deseñouse especificamente para o fabricante de coches, a empresa non pagou a súa construción e nunca foi a súa propietaria, debido a que Walter P. Chrysler decidiu pagalo el mesmo para que fose un proxecto persoal. A súa construción estivo marcada pola competición para ser o edificio máis alto do mundo, na que o seu principal rival era o Bank of Manhattan Building (actualmente The Trump Building), cunha altura final de 282,5 m, mentres que o Edificio Chrysler ía ficar en 281,9 m. Con todo, aos poucos meses de que se completase o Bank of Manhattan Building, construíuse en segredo unha agulla piramidal no interior do Edificio Chrysler e instalouse no bico, acadando así unha altura total de 319 m.
Historia
Nos anos posteriores á primeira guerra mundial, os arquitectos de Europa e os Estados Unidos comezaran a simplificar as formas dos deseños tradicionais e a usar materiais industriais de xeito innovador para caracterizaren á idade moderna. O estilo art déco parecía prestarse especialmente ben ao deseño de rañaceos por mor de que este tipo de construción simbolizaba progreso, innovación e modernidade máis que calquera outro. Aínda que o pulo do estilo art déco durou pouco tempo, coincidiu cun gran boom inmobiliario en Nova York a finais dos anos vinte. Os numerosos rañaceos construídos neste estilo, entre os que salienta o Edificio Chrysler, deron a Nova York e a súa skyline unha imaxe característica e romántica, popularizada no teatro e o cinema.
Doutra banda, esta época caracterizouse por profundos trocos sociais e tecnolóxicos. Xeneralizáronse bens de consumo como a radio, o cinema e, especialmente, o automóbil, cuxo uso medrou exponencialmente nos anos vinte. En 1927, o fabricante de automóbiles Chrysler Corporation —empresa dirixida por Walter P. Chrysler— converteuse no terceiro fabricante de automóbiles dos Estados Unidos, por detrás de Ford e General Motors. Ao ano seguinte foi nomeado pola revista Time o «home do ano». Baixo estas circunstancias, o proxecto do Edificio Chrysler empezou a tomar forma.
Orixe do proxecto
Orixinalmente, o Edificio Chrysler foi un proxecto do promotor inmobiliario e antigo senador do estado de Nova York William H. Reynolds. Antes da súa implicación no que sería o Edificio Chrysler, o seu proxecto máis coñecido foi o parque de atraccións Dreamland, situado na famosa Coney Island de Nova York. Con todo, cando en 1911 destruíuse este parque de atraccións nun incendio, dirixiu a súa atención a Manhattan, onde se propuxo construír o edificio máis alto do mundo.
En 1921 Reynolds alugou unha gran coutada na esquina de Lexington Avenue e a Rúa 42 coa intención de construír un edificio importante nela. Tras varios anos de atrasos, Reynolds contratou ao arquitecto William van Alen en 1927 para que realizase o proxecto dun rañaceos de corenta andares na parcela. Van Alen era respectado no seu eido polo seu traballo no edificio de oficinas Albemarle de Nova York, deseñado en colaboración co seu socio H. Craig Severance. Van Alen e Severance complementábanse entre si: Van Alen era un arquitecto orixinal e imaxinativo mentres que Severance encargábase da parte comercial da firma, conseguía clientes e supervisaba os aspectos financeiros. Mais a relación entre ambos logo se tornou tensa por mor das súas diferenzas persoais. A pinga que colmou o vaso foi un artigo de 1924 no Architectural Review que encomiou a Van Alen pero ignorou a Severance ao se referir a este edificio como a «obra de William van Alen».A súa asociación crebou meses máis tarde en termos pouco amigábeis. Isto acabou sendo decisivo para o deseño do futuro Edificio Chrysler, xa que Severance era máis tradicional e o estilo de Van Alen era máis moderno.
Cando empezou a traballar para Reynolds, Van Alen ficou atrapado no espírito de competición por construír o edificio máis alto do mundo que invadía Nova York nos anos vinte. Como grandes aventureiros que se retaban entre si a construír edificios máis altos, os promotores e arquitectos dos novos proxectos anunciaban continuamente que os seus edificios serían os máis altos da cidade. miniatura|275x275px|Etapas no deseño do Edificio Chrysler. William van Alen. En abril de 1928, Reynolds asinou un alugueiro de 67 anos da parcela e ultimou os detalles do seu ambicioso proxecto, que ía ser un «exitoso edificio que se unirá ao grupo de rañaceos de Midtown Manhattan e revolucionará os prezos e a categoría dos inquilinos da Rúa 42 e Lexington Avenue». Cando no seguinte agosto desveláronse os debuxos de Van Alen, o American Institute of Architects encomiouno, dicindo que se desviou dalgúns dos antigos principios sobre os que se desenvolveu o rañaceos […] o deseño do Reynolds Building está realizado para que sexa de interese ao longo de toda a súa altura». A principal contribución de Reynolds ao deseño foi insistir en que tivese unha coroa metálica, fronte á oposición inicial de Van Alen.
Deseño
O deseño orixinal de Van Alen do rañaceos contemplaba unha coroa ornamental de cristal con forma de xoia. Tamén tiña unha base con xanelas de altura tripla coroadas por doce andares con ángulos de cristal, que daban a impresión de que a torre flutuase física e visualmente no ar. Orixinalmente, a altura do rañaceos ía ser 246 metros e 67 andares. Este deseño resultou, porén, ser demasiado avanzado e custoso para o contratista do edificio, William H. Reynolds, que non aprobou o proxecto orixinal de Van Alen.
O deseño oficial do Reynolds Building, publicado en agosto de 1928, era moito máis conservador, cunha cúpula italianizante que un crítico comparou co bombín do gobernador Ao Smith, e unha disposición dos ladrillos nos andares máis altos que simulaba xanelas nos ángulos, detalle que se mantén no Edificio Chrysler actual. Este deseño mostra de maneira case exacta a forma, os recuamentos e a disposición das xanelas do actual edificio, pero difire no seu elemento máis característico, a cúpula.
dereita|miniatura|200x200px|Walter P. Chrysler implicouse en gran medida na construción do Edificio Chrysler.
Co deseño xa realizado, Reynolds vendeu o alugueiro da coutada, o proxecto e mesmo os servizos do arquitecto a Walter P. Chrysler en outubro de 1928, momento no que estaba a expandir agresivamente a súa empresa de automóbiles, debido a que non tiña suficientes medios para construílo. Chrysler traballou xunto con Van Alen e deseñou de novo o rañaceos con máis altura; tras esta revisión, o proxecto pasou a ter 282 metros de altura. Walter Chrysler quería unha imaxe progresista e un símbolo persoal e Van Alen deseñouno usando a súa interpretación dos principios da arquitectura moderna. Ao facelo, concibiu un edificio que chegou a ser considerado un dos mellores exemplos da arquitectura art déco. Na súa autobiografía, Chrysler dixo que construíu o edificio para que os seus fillos tivesen algo do que ser responsábeis.
Durante o inverno de 1928 e 1929, continuaron as modificacións do deseño da cúpula. En marzo de 1929 a prensa ofreceu detalles acerca dunha «cúpula artística» con forma de estrela xigante de trinta puntas, que estaría coroada por unha escultura de cinco metros de altura.[29] O deseño final da cúpula tiña varios arcos e fiestra s triangulares. Debido a que Walter Chrysler era o presidente da Chrysler Corporation e quería que o edificio fose a sede da empresa, deseñáronse varios detalles arquitectónicos, especialmente as gárgolas do edificio, inspirándose en automóbiles de Chrysler, como os ornamentos do capó do Plymouth. Estes elementos exemplifican a era da máquina dos anos vinte. Na súa autobiografía, Chrysler afirma que foi el quen suxestionou que fose máis alta que a Torre Eiffel.
Construción
dereita|miniatura|261x261px|O Edificio Chrysler pouco despois da súa finalización. Os traballos comezaron o 19 de setembro de 1928. O 15 de outubro de 1928 a Goodwin Construction Company empezou a demolición do edificio existente na parcela, que se completou o 9 de novembro. A escavación dos cimentos, que terían 21 metros de fondura, empezou unha semana despois e completouse a mediados de xaneiro, cando se alcanzou a rocha nai.[31] A construción do edificio propiamente dita empezou o 21 de xaneiro, e en setembro de 1929 completouse a estrutura de aceiro.
En total, usáronse 391 681 remache s e colocáronse a man uns 3.826.000 ladrillos para conformar as paredes do edificio. A pesar de que se construíu a un ritmo frenético (unha media de catro andares por semana), non morreu ningún traballador durante os traballos. Walter Chrysler financiou persoalmente a construción mediante os ingresos que obtiña da súa empresa de automóbiles.
En 1929, o Woolworth Building, construído en 1913, era o edificio máis alto do mundo con 241 metros. Nese mesmo ano, George L. Ohrstrom, un novo banqueiro, propuxo a construción dun edificio de oficinas de 47 andares no 40 de Wall Street. Pouco despois modificou o proxecto para que tivese 60 andares, pero aínda estaba por baixo do Woolworth e o proxecto do Edificio Chrysler, de 246 metros, anunciado en 1928. En abril, o seu arquitecto, H. Craig Severance, aumentou a súa altura a 67 andares e 256 metros, que farían que superase ao Woolworth en quince metros e ao Chrysler en dez. As obras do 40 Wall Street empezaron en maio de 1929 a un ritmo frenético, e completáronse tan só doce meses despois. Severance conseguiu permiso para instalar unha cúpula no cume, que aumentou a súa altura a 267 metros, ademais dunha agulla de 15 metros, que deixou a altura final en 282 metros. miniatura|300x300px|Diagrama cos edificios máis altos do mundo de 1908 a 1974. Antes da súa finalización, o edificio estaba en intensa competición cun proxecto rival no 40 Wall Street, deseñado por H. Craig Severance, o antigo socio de Van Alen. Pensando que o Chrysler tería 282 metros, Severance engadiu unha bandeira de quince metros ao seu edificio, aumentando a súa altura a 282,5 metros, e reclamou publicamente o título de edificio máis alto do mundo. Pero, Van Alen estivera planeando durante meses un modo para gañar a carreira por ser o edificio máis alto. Logrou obter o per m iso para instalar unha agulla —ou «vórtice» como el denominábao— de 56,4 m de lonxitude que chegou á obra en cinco seccións e se ensamblou no máis absoluto segredo no andar número 65 do edificio. O 23 de outubro de 1929, o día anterior ao Xoves Negro, que marcou o inicio da Gran Depresión, subiuse amodo a agulla desde a coroa até o cumio da cúpula do edificio, proceso que durou noventa minutos e fixo que o edificio acadase os 319 metros. Van Alen, que presenciou o proceso dende a rúa, xunto cos seus enxeñeiros e Walter Chrysler, escribiu que «era como ver a unha fermosa bolboreta saír da súa casulo».[41]
No artigo «The Structure and Metal Work of the Chrysler Building» («A estrutura e metalistaría do Edificio Chrysler») da edición de outubro de 1930 de Architectural Forum, o arquitecto William van Alen explicou o deseño e a construción da coroa e a agulla:
Finalización
Os primeiros inquilinos trasladáronse ao Edificio Chrysler en abril de 1930, aínda que a construción aínda non estaba finalizada totalmente. O 27 de maio de 1930 realizouse a cerimonia formal de inauguración, que coincidiu coa reunión anual da Asociación de Propietarios e Comerciantes da Rúa 42. No vestíbulo do edificio colocouse unha placa de bronce «en recoñecemento á contribución do Sr. Chrysler ao avance da cidade». Os traballo remataron en agosto de 1930, pero curiosamente a data de finalización rexistrada no Departamento de Construción de Manhattan é o 19 de febreiro de 1932.
Cando se completou, o 20 de maio de 1930, o aumento de altura producido pola agulla permitiu que o Edificio Chrysler superase ao 40 Wall Street e se convertese no edificio máis alto do mundo, superando tamén á Torre Eiffel, que até entón ostentaba o título de estrutura máis alta do mundo realizada polo home. Foi o primeiro edificio con máis de 300 metros de altura. A satisfacción de Van Alen con este logro probabelmente foi eclipsada pola negativa posterior de Walter Chrysler a pagar os seus honorarios. Chrysler alegou que recibira subornos de fornecedor es, ademais Van Alen non asinara contrato ningún con Walter Chrysler cando este fíxose cargo do proxecto. Van Alen demandoulle e os xulgados deron a razón ao arquitecto, esixindo a Chrysler que lle pagase 840 000 dólares (un 6 % do orzamento total do edificio). Esta demanda diminuíu notabelmente a súa reputación como arquitecto, o que, unido aos efectos da Gran Depresión e ás críticas negativas, acabou arruinando a súa carreira. Van Alen terminou como profesor de escultura no Beaux-Arts Institute of Design de Nova York e morreu en 1954. Segundo Neal Bascomb, «o Edificio Chrysler foi a súa mellor obra, e a que xerou o seu esquecemento».
A finalización do Edificio Chrysler foi recibida pola crítica con reaccións diversas. Van Alen foi aclamado como o «Doutor da Altura» e o «Ziegfeld da súa profesión», ao mesmo tempo que o edificio era eloxiado por ser «unha expresión da intensa actividade e a vibrante vida dos nosos días» e por «estar cheo do espírito da modernidade e representar o progreso na arquitectura e os métodos de construción modernos». Con todo, algunhas críticas describiron o edificio como só un «escintileo que non encarna ningunha idea orgánica convincente» e outra afirmou que era «claramente un deseño habilidoso, desenvolvido para facer que o peón mire cara arriba» (George Chappell), pero que «non tiña importancia como deseño serio». Outras críticas comparárono cun «peixe espada que mira cara arriba» ou afirmaron que era «arquitectura de Little Nemo». Lewis Mumford, partidario do Estilo Internacional e entón o crítico de arquitectura máis importante dos Estados Unidos, desprezouno polo seu «fútil romanticismo, o seu voluptuosidade sen sentido e o seu simbolismo baleiro». Entre as reaccións positivas, un crítico anónimo escribiu en outubro de 1930 en Architectural Forum: «O Chrysler… destácase en por si, é algo diferente e solitario. É simplemente a realización, o cumprimento en metal e tixolos do soño dun home, un soño de tal ambición e tal magnitude como para desafiar a comprensión e as críticas dos homes e os criterios comúns». miniatura|250x250px|O Edificio Chrysler en 1932. En pouco menos dun ano desde que abrise ao público o 27 de maio de 1930, o Edificio Chrysler foi superado en altura polo Empire State Building, aínda que aínda segue sendo o edificio de ladrillos máis alto do mundo. O Edificio Chrysler tivo un grande éxito comercial, maior ca o do Empire State Building: en 1935 xa tiña alugado o 70 % da súa superficie.
Walter P. Chrysler pretendera crear o edificio de oficinas máis desexábel do momento:
Arquitectura
O Edificio Chrysler considérase con frecuencia un dos mellores exemplos da arquitectura art déco. O exterior do edificio ten moitos ornamentos heroicos, aproximadamente cincuenta en total, que sobresaen do catro esquinas do edificio en cinco andares diferentes dun xeito semellante ás gárgolas das catedrais góticas. As esquinas do andar 61 están decoradas con senllos pares de aguia s esculpidas por Kenneth Lynch, que teñen unha lonxitude de tres metros e unha envergadura de 4,5 metros; nas esquinas do andar 31 figuran réplicas das decoracións do capó dos vehículos Chrysler de 1926; mentres que nas esquinas do andar 24 hai piñas de tres metros de altura, símbolos da hospitalidade, que foron fabricadas no sitio. O edificio está construído de albanelaría, con estrutura de aceiro e revestimento metálico. Na súa construción empregáronse 20.961 toneladas de aceiro estrutural. Ten un total de 3.862 xanelas nas súas fachadas. No interior hai catro grupos de oito elevador es deseñados por Otis Elevator Corporation. As fiestras, a coroa, a agulla e as gárgolas foron fabricadas a man nos andare 65 e 67 a partir de láminas de metal. O edificio designouse National Historic Landmark en 1976, e monumento de Nova York en 1978.
Ao contrario que moitos rañaceos da época, o deseño do Edificio Chrysler non seguía a fórmula dunha columna con basea decorativa, fuste liso e chapitel decorativo; no seu lugar, o deseño era de interese ao longo de toda a súa altura. A grande altura do edificio e os recuamentos obrigados pola lexislación axudaron a que Van Alen tomase esta decisión. Os seus dezaseis andares máis baixos elévanse rectos dende a beirarrúa (cun oco nunha banda que lle outorga un andar con forma de «U» a partir do cuarta andar). Hai recuamento s nos andares 16, 18, 23, 28 e 31, que se axustan á Lei de Zonificación de 1916 e dan ao edificio o aspecto dun cigurat por unha banda e o dun palazzo con forma de U polo outro. A torre continúa verticalmente dende o andar 31 até a 60, onde o seu andar convértese nunha cruz de Malta que fusiona o 'fuste', de planta cadrada, co cumio. A fachada do edificio está revestida maioritariamente en ladrillo branco, e úsase ladrillo de cor cinsenta escura como decoración horizontal para resaltar as fileiras de xanelas.
Aínda que a forma do Edificio Chrysler pretende cumprir a Lei de Zonificación, cada un dos recuamentos até o andar 31 servía para unha función intelixente. Os primeiros dezaseis andares eran o máis amplos posíbel para maximizar o valioso espazo de alugueiro preto do chan. O corte con forma de U por riba do cuarto andar era para introducir luz e ar no edificio. Aínda que o primeiros tres recuamentos simplemente axústanse á lei, a zona entre os andares 28 e 31 serve para varias funcións. Segundo Robinson, «engade interese visual á parte central do edificio, evitando que sexa dominada polo minucioso detalle das plantas máis baixas e o rechamangueiro deseño do remate. Proporcionan unha base ao fuste da torre, efectuando unha transición entre os andares inferiores e o alto fuste».
Os primeiros catro andares do edificio cobren toda a superficie da parcela e están revestidas con granito negro puído de Shastone na planta terrea e mármore branco de Xeorxia no resto. O elemento máis salientábel desta parte do edificio son as dúas entradas en Lexington Avenue e a Rúa 42. Cada unha delas ten unha altura de tres andares, á maneira dun proscenio, e están enmarcadas por granito de Shastone. Recuadas dentro das entradas están as portas xiratorias que dan acceso ao vestíbulo, debaixo de xanelas de metal e vidro con detallados padróns decorativos. Este tratamento pretende reforzar o impacto visual ao entrar no edificio, unha preocupación frecuente do estilo art déco. Tamén hai unha entrada menor, dunha planta de altura, na Rúa 43. Na planta baixa hai grandes escaparates con marcos de metal para tendas. Na segunda, terceira e a cuarta planta pódense ver fiestras de oficinas. Na base das fiestras do segundo andar hai enxuntas decorativas. Os marcos de metal das entradas e xanelas son de aceiro Nirosta. dereita|miniatura|Unha das dúas entradas principais do rañaceos. dereita|miniatura|Vista do edificio desde a súa base. Por riba do cuarto andar, o edificio é penetrado nos lados leste e oeste por ocos que se estenden até a fachada da torre, mentres que nos lados norte e sur o edificio elévase gradualmente cunha serie de retranqueos. O revestimento da fachada até o primeiro retranqueo no andar dezaseis é de ladrillo branco con fitas de mármore branco que crean un padrón semellante ao usado en cestaría. As xanelas están dispostas nunha cuadrícula regular. Todas as xanelas do edificio non teñen soleira; os marcos están colocados ao nivel da fachada.
No seguinte recuamento, que remata no andar 24, hai unha énfase vertical con piares de ladrillo branco alternados con bandas verticais de xanelas. As enxuntas de aluminio entre as xanelas axudan a este efecto. As enxuntas nos andares 20, 21 e 22 están adornadas con relevos abstractos. Por último, nos ángulos do andar 24 hai piñas decorativas de tres metros de altura.
O seguintes tres plantas, até a 27, forman o terceiro recuamento. As bandas horizontais e os motivos de ladrillo cinsento e negro con forma de zigzag contrastan coa verticalidade do recuamento anterior. O cuarto recuamento, que chega ao andar 31, marca a aparición do fuste da torre dende o baseamento. No andar 31 os ángulos do edificio esténdense cara a fóra con enormes adornos de capó de Chrysler de Nirosta que atraen a mirada á base da torre e fana parecer máis grande. Esta extensión era necesaria para evitar unha ilusión óptica común en edificios altos con bandas horizontais, que fai que a parte superior pareza maior que a base. Tamén neste andar hai un friso cinsento e branco de tapacubos e gardalama de aceiro puído. Estes ornamentos son símbolos manifestos da Chrysler Corporation e un dos efectos característicos creados polos arquitectos art déco. Os enfeites de capó toman a forma do casco alado de Mercurio, que constituía o adorno de capó dos vehículos Chrysler da época e posteriormente converteríanse no logo da empresa. Este adorno do capó foi deseñado en 1924 por Oliver Clark e as súas ás prateadas simbolizan ao veloz deus do comercio da mitoloxía romana.
O tratamento do fuste da torre é dual e pretende salientar tanto a verticalidade como a horizontalidade. En cada un dos catro lados da torre, as xanelas están agrupadas en tres bandas verticais. Cada grupo está enmarcado por ladrillos e un piar de mármore que se estende de maneira continua ao longo de todos os andares. Tamén se dá unha énfase vertical ás enxunta s entre as xanelas con faixas verticais que alternan ladrillo cinsento e branco. Como contraste as esquinas da torre teñen bandas horizontais de ladrillo negro.
A coroa do Edificio Chrysler é unha extensión directa da torre. Segundo Robinson, «os seus arcos, cada un máis pequeno e alto que o anterior, continúan o deseño aterrazado do edificio. Este concepto leva adiante dende o andar 61, que conta con gárgolas en forma de aguias que imitan os detalles do andar 31, até a agulla, que estende o concepto "máis alto e máis estreito" a unha altura infinita. Este tratamento salienta a altura do edificio, dándolle un estilo reminiscente da arquitectura fantástica de Coney Island». A aguia é unha chiscadela a un dos símbolos americanos: a aguia calva, que figura mesmo no Escudo Nacional.
O interior do edificio presentaba varios elementos innovadores. Os tabique s entre as oficinas estaban insonorizados e divididos en seccións intercambiábeis, de xeito que se podía trocar axiña e comodamente a distribución de calquera oficina. Os condutos baixo o chan levaban cabos de teléfono e de electricidade. Os elevadores, por ordes directas de Chrysler, eran quen de acadaren velocidades de trescentos metros por minuto, aínda que as ordenanzas de Nova York en vigor en 1930 só permitían 210 metros por minuto. O edificio tamén tiña tres dos ocos para elevadores máis longos do mundo. Co fin de mellorar o acceso do público ao edificio, había unha galería subterránea que conducía directamente ao metro, xestionado daquela pola IRT. A IRT opúxose enerxicamente a esta conexión, mais Chrysler impúxose e construíu o pasadizo ás súas expensas.
1795
Outros
Historia ano a ano