cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia de Europa
Prehistoria
Desde a Idade de Bronce en Europa distínguense dúas rexións culturais diferenciadas. Por un lado, no sueste desenvolvéronse civilizacións comparábeis ás de Exipto e o Próximo Oriente e, por outro, a maior parte de Europa continuou unha traxectoria máis autóctona, de xeito que nela a prehistoria durou practicamente até o inicio da Idade Media.
Idade Antiga: Europa grecorromana e Europa bárbara
150px|miniatura|O [[Partenón na Acrópole de Atenas é un símbolo universal da antiga Grecia e un dos principais testemuños da civilización occidental. ]] miniatura|150px|[[Mosaico que mostra a Alexandre III de Macedonia loitando contra Darío III de Persia.]] miniatura|150px|Evolución territorial do [[Imperio romano: - República (vermello) - O Imperio (púrpura) - O Imperio occidental (azul) - O Imperio oriental (amarelo).]]
Contra o ano 3000 a.C., por influencia da cultura do Oriente Medio, na illa de Creta xurdiu unha civilización que construíu un imperio marítimo que abranguía todo o mar Exeo, e que comerciou con Exipto e todo o Levante mediterráneo.
Os gregos estruturáronse politicamente ao redor de comunidades autónomas chamadas polis (cidades-estado). A diferenza doutras culturas, os gregos nunca formaron un só grande imperio; cando foron unificados foi por obra de invasores externos (macedonios e romanos), e non por si mesmos.
Pola súa parte, os gregos emprenderon dúas etapas colonizadoras, a Xonia primeiro, e logo por toda a conca do mar Mediterráneo e, posteriormente, do mar Negro, fundando, entre outras, as cidades que despois serían Marsella, Nápoles, Taranto, Síbaris, Bizancio etc. Aínda que centrándose en África, os fenicios e os cartaxineses tamén levaron a cabo labores de fundación de cidades en Europa, incluíndo Tartessos e Cartaxena. No norte de Italia, de maneira paralela, xurdiu a cultura dos etruscos.
Durante a segunda metade do Primeiro Milenio, o Mediterráneo converteuse en campo de batalla para distintas potencias políticas. Atenas intentou facerse coa hexemonía do Mediterráneo a través da Liga de Delos, á vez que viviu un período de esplendor durante o chamado Século de Pericles, pero colapsou despois da súa derrota na guerra do Peloponeso (431 a.C.-404 a.C.). Seguiu un século de inestabilidade en Grecia, até que Filipo II de Macedonia a unificou baixo a súa hexemonía. Posteriormente, o seu fillo Alexandre o Grande emprendeu a conquista do mundo oriental, e aínda que despois da súa morte (323 a.C.) as potencias orientais volveron a ser independentes, o Reino de Macedonia permaneceu como unha gran potencia.
No Occidente, pola súa parte, empezou a medrar o poderío da República romana. Esta enfrontouse cos etruscos nunha longa serie de guerras que culminaron coa anexión das principais cidades etruscas contra 250 a.C. Tamén se enfrontou co poderío cartaxinés, dobregándoo nas guerras púnicas (264 a.C.-146 a.C.). Durante o século seguinte, os romanos estendéronse por Grecia e por Oriente. En Europa, os romanos seguiron estendendo as súas fronteiras terra dentro, até que na época de Octavio Augusto (31 a.C.-14 d.C.), o Imperio romano cubría todas as terras europeas ao sur dos ríos Rin e Danubio.
Neste proceso de expansión, os romanos abafaron a cultura dos celtas en Hispania e na Galia. Despois, ao asaltar Gran Bretaña no ano 43, os romanos destruíron os núcleos celtas en Inglaterra e Gales. Con todo, a cultura druídica conservouse en Irlanda e Escocia.
Ao outro lado do Rin, pola súa parte, vivían as tribos xermánicas. Non formaron un reino unificado, senón que eran diversas tribos mandadas por un rei e unha aristocracia tribal. Algunhas destas tribos de xermanos intentaron cruzar a fronteira (o limes) e atacar os romanos, aínda que sen éxito (por exemplo, os cimbrios e os teutóns). Durante os catro séculos que van desde a época de Xulio César até a de Teodosio o Grande, a fronteira dos ríos Rin e Danubio foi efectivamente o límite entre a cultura dos romanos e a dos xermanos.
Colapso grecorromano e reinos xermanorromanos
No ano 235 o Imperio romano entrou nun período de caos e confusión, do que saíu medio século despois, pero fortemente debilitado e cunha economía e políticas de corte marcadamente máis totalitario; este novo réxime coñécese polo Dominado. Durante esta crise, os bárbaros xermanos empezaron a facer presión con maior forza o Imperio, e incluso colonizaron pola súa conta (ou foron chamados como colonos) varias terras romanas fronteirizas.
Nesta época, dentro do Imperio romano prosperou a relixión cristiá. En 313, Constantino I o Grande decretou a tolerancia relixiosa cara aos cristiáns no chamado "Edicto de Milán", e en 395, Teodosio o Grande proclamou o cristianismo como relixión oficial do Imperio. Neste período, e en particular desde o primeiro Concilio de Nicea en adiante, o cristianismo desenvolveu fortes estruturas xerárquicas, ademais de desenvolver amplamente a doutrina e os dogmas de fe. Neste sentido, o cristianismo empezou a desenvolver a fisonomía que presentaría a Igrexa Católica durante a Idade Media.
No ano 378, na batalla de Adrianópole, os xermanos inflixiron unha dura derrota aos romanos. A partir de entón a presión dos xermanos aumentou aínda máis. En 406 cruzaron o Rin e, ante a impotencia dos romanos, instaláronse en varias terras do Imperio. En 410, os visigodos saquearon Roma (por primeira vez en sete séculos a cidade imperial foi pisada por estranxeiros), e os vándalos repetiron isto en 455. Aínda que nominalmente en pé, o Imperio romano disgregábase. En 476, Odoacro (xefe da tribo dos hérulos), tomou o poder en Roma pero, en vez de proclamarse Emperador, enviou as insignias imperiais a Bizancio, terminando así de iure o Imperio romano de occidente.
Os caudillos xermánicos lanzáronse entón, durante os séculos V e VI, a varias guerras que os debilitaron politicamente. Contra o ano 600 sobrevivían só os reinos dos visigodos, os longobardos, os francos e os anglosaxóns. Estas monarquías eran verdadeiras aristocracias militares, nas que o rei era máis un "primus inter pares" que un verdadeiro monarca absoluto.
As sombras de Roma
miniatura|250px|Invasións bárbaras do [[Imperio romano. Todos os pobos sinalados, excepto os hunos, son xermánicos.]]
Despois da desintegración do mundo antigo como consecuencia das irrupcións dos pobos xermánicos: Bélxica (259), Galia (268-78), Italia (260-70), Tracia, Grecia e Asia Menor (258-69), e cando os persas derrotaron e capturaron a o emperador Valeriano na batalla de Edesa (260), vén a época da Alta Idade Media ou da Idade Escura, que abarca o período comprendido desde a caída do Imperio romano de occidente até o feudalismo.
No ano 409 os xutos, anglos e saxóns desaloxaron os romanos da Gran Bretaña; no 490 visigodos e vándalos chegaron a España, mentres que os hunos alcanzaron Orleáns e Milán. Estas invasións supoñen a disolución e o desprazamento do centro do poder imperial de Roma cara ao norte de Europa, no que sería o Imperio carolinxio, e cara ao leste, onde permanecía o agora chamado Imperio bizantino.
Os xermanos dedicáronse tamén á tarefa de unificar a sociedade xermánica coa romana. En moitos casos isto reflectiuse nun proceso lexislativo que tendeu a unificar as leis aplicábeis aos xermanos e aos romanos. Este proceso lexislativo quedou completado no século VII, época na que xa non era posíbel distinguir entre ambas as poboacións.
Caída do Imperio de occidente e xurdimento do Imperio bizantino como substituto do Imperio de oriente
miniatura|230px|[[Rómulo Augústulo entrégase aos xermanos en 476.]] miniatura|230px|[[Constantino I e Xustiniano I ofrecendo a súa fidelidade á Virxe María (Igrexa de Santa Sofía, Constantinopla).]] miniatura|230px|[[Ambrosio de Milán|Santo Ambrosio e o Emperador Teodosio I, por Anton van Dyck.]] miniatura|230px|Mapa do [[Imperio bizantino en 550. En verde as conquistas durante o reinado de Xustiniano I.]] miniatura|230px|O [[Dinastía Omeia|Califato dos Omeias (661-750) na súa máxima extensión.]]
Mentres o Imperio romano de occidente era esnaquizado polos bárbaros, o Imperio romano de oriente conseguiu sobrevivir. Algúns consideran a Constantino I, que reinou entre 306 e 337, como o primeiro "emperador bizantino". Foi el quen trasladou a capital imperial, en 324, de Nicomedia a Bizancio, refundándoa como Constantinopla, ou Nova Roma. A cidade de Roma en si non servira como capital desde o reinado de Diocleciano. Outros datan os inicios do Imperio no reinado de Teodosio I (379-395) e consideran que o cristianismo se instaurou como relixión oficial suplantando a relixión pagá romana, tras a súa morte en 395, cando a división política entre o leste e o oeste se converteu en permanente. Porén, outros datan aínda máis tarde o inicio do Imperio bizantino, en 476, cando Rómulo Augústulo, tradicionalmente considerado o último emperador occidental, foi deposto, co que o único que conservou a autoridade imperial foi o emperador grego no Oriente. E aínda outros apuntan á reorganización do Imperio na época de Heraclio (620), cando os títulos latinos foron substituídos oficialmente con versións en grego. En calquera caso, o cambio foi gradual e para a década dos anos 330, cando Constantino inaugurou a súa nova capital, o proceso de helenizacion e o aumento da cristianización xa estaban en marcha. Considérase xeralmente que o Imperio terminou despois da caída de Constantinopla baixo os otománs en 1453.
Persecución cristiá do paganismo baixo Teodosio I
A persecución dos pagáns comezou en 381, despois dos dous primeiros anos do reinado de Teodosio no Imperio romano de oriente. Teodosio I reiterou a prohibición de Constantino dos sacrificios pagáns, prohibindo os arúspices baixo pena de morte, criminalizou os maxistrados que non fixesen cumprir as leis antipagás, eliminou algunhas asociacións pagás e destruíu templos pagáns.
Entre 389 e 391 emitiu os "decretos teodosianos", que establecían a prohibición, na práctica, do paganismo: as visitas aos templos estaban prohibidas, as festividades pagás que aínda se mantiñan quedaron abolidas, o que foi o lume eterno do Templo de Vesta no Foro Romano extinguiuse, as vestais foron disolvidas e a bruxería castigouse. Teodosio refugou restaurar o Altar da Vitoria na casa do Senado, tal e como lle pediran os senadores pagáns.
En 392 converteuse en emperador de todo o Imperio (foi o último en facelo). Desde ese momento até o final do seu reinado, en 395, mentres os pagáns continuaban sen seren escoitados nas súas peticións de tolerancia, autorizou ou mesmo participou na destrución de moitos templos, lugares sagrados, imaxes e obxectos de piedade ao longo de todo o Imperio. Emitiu unha lei que prohibía calquera ritual pagán mesmo na privacidade da propia casa, e foi particularmente opresivo cos maniqueos. O paganismo pasou a ser unha religio illicita e suprimiu os Xogos Olímpicos, cuxa última celebración foi en 393.
Intento de Xustiniano de restaurar o Imperio e primeiras incursións árabes
A política exterior do emperador Xustiniano I (527-565), baseada na doutrina da Recuperatio Imperii que respondía a uns sentimentos estendidos entre amplas capas da poboación da Pars Occidens (sobre todo entre o elemento senatorial urbano e sectores vinculados coa administración) e en parte do goberno do Imperio de oriente, que intelectualmente xoga ao xogo da continuidade imperial en Occidente; de feito, o sentimento de romanitas atópase —no século VI— amplamente estendido en Occidente e en Oriente, e é correspondido pola ideoloxía oficial do goberno imperial —segundo a cal o Imperio non se afundiu en Occidente, senón que os bárbaros gobernan alí en nome do emperador de Oriente— e por parte da intelligentsia de Constantinopla. Estes sentimentos foron aproveitados pola administración de Xustiniano para realizar, precisamente, unha política en consonancia con eles (fose sincera ou interesada).
Baixo Xustiniano, os xenerais bizantinos iniciaron, en consecuencia, unha ambiciosa serie de campañas militares para anexionar os antigos territorios romanos de Occidente, conquistando o norte de África aos vándalos, Italia aos ostrogodos (aínda que por breve tempo, porque en 568 apoderáronse dela os longobardos) e partes de Hispania, que conseguiron manter no seu poder até 622. Porén, o desgaste destas guerras, mais as emprendidas por Xustiniano e os seus sucesores contra a potencia persa dos sasánidas, debilitaron mortalmente o Imperio. Ademais, a peste de Xustiniano afectou o Imperio bizantino, incluída a súa capital Constantinopla, nos anos 541-542. Estímase que a praga provocou até un máximo de 100 millóns de mortes en todo o mundo, causando a caída de arredor do 50 % do número de habitantes de Europa entre 541 e 700. O éxito das conquistas árabes tamén puido contribuír á catástrofe demográfica. No século VII a irrupción dos árabes asestoulle ao Imperio bizantino un duro golpe, privándoo dos seus territorios africanos (incluído Exipto), de Palestina e de Siria. A partir de entón o Imperio bizantino sería unha potencia que basearía o seu poderío no dominio da Anatolia e os Balcáns.
As conquistas árabes chegaron até Europa. No ano 711, ao mando de Tariq ibn Ziyad e enviados polo gobernador africano Musa ibn Nusayr, os árabes conquistaron e destruíron o Reino visigodo, e anexionaron Hispania. Aínda así, un núcleo de montañeses asturianos resistiu, e transformouse na semente do contragolpe cristián contra os musulmáns.
En 732, unha incursión musulmá contra a Galia foi freada na batalla de Poitiers por Carlos Martel, marcando o máximo de expansión musulmá en Europa na alta Idade Media. Algo despois, en 756, o Emir Abd al-Rahman I independizouse do Califato Abbásida, e creou en Al-Andalus o Emirato de Córdoba (máis tarde transformado en Califato de Córdoba), que se transformou nun importante núcleo do saber e a cultura na Europa da Idade Media.
Cristianismo feudal
miniatura|200px|O papa [[Hadrián I pide axuda a Carlomagno contra a invasión en 772.]] miniatura|200px|Moeda coa efixie de Carlomagno e a inscrición KAROLVS IMP AVG. miniatura|200px|Alongamento do [[Imperio carolinxio baixo Carlomagno.
]]
Despois da caída do Imperio romano de occidente no século V, en Europa occidental emerxe unha nova civilización, porque as invasións bárbaras a separaron do Imperio bizantino (Imperio romano de oriente), que sobreviviu outro milenio.
O feudalismo substituíu o Imperio romano en Europa occidental. A única institución que sobreviviu foi a Igrexa Católica, que preservou parte da cultura romana, e converteuse na principal fonte de aprendizado até o século XIII. Até o ano 1000 crece o feudalismo, que debilita o Sacro Imperio Romano Xermánico e define a Igrexa católica como o maior poder cristián, xa que o papado non só tiña o seu propio estado, senón que atesouraba todo o saber grecorromano e era a guía espiritual de todos os estados europeos, conseguindo controlar en moitas ocasións as súas políticas exteriores e de conquistas.
Imperio carolinxio
A Casa dos Pipínidas, á que pertencía, como mordomo de Palacio dos francos, o mencionado Carlos Martel, pediu o recoñecemento ao papado como reis, e foron entronizados. A Dinastía Merovinxia foi substituída así poa carolinxia. Como parte do acordo entre Pipino o Breve (fillo de Carlos Martel) e o papado, varios territorios italianos foron entregados ao Papa, transformándose na semente dos futuros Estados Pontificios.
Fillo de Pipino o Breve foi Carlomagno, quen gobernou o Imperio carolinxio desde 771 até a súa morte en 814. Carlomagno, aliado co papa, contra o ano 800 conquista Francia, o oeste de Alemaña, gran parte de Italia e partes doutros países. Xorde así o Sacro Imperio Romano Xermánico, cuxo emperador intenta dominar ao papado que constituíra un estado independente no centro de Italia.
Carlomagno protexeu o papado, lidando varias guerras contra os seus inimigos tradicionais, os lombardos, e fortalecendo o papel social da Igrexa. Creou tamén a Escola Palatina, a cargo de Alcuíno de York, e impulsou o chamado Renacemento carolinxio.
En política exterior intentou atacar os musulmáns de España, operación que se viu frustrada pola dura derrota sufrida na batalla de Roncesvalles (778), aínda que en 804 creou a Marca Hispánica, futuro núcleo do Condado de Barcelona. Librou tamén unha guerra de aproximadamente trinta anos contra os saxóns, e iniciou a cristianización de Alemaña e dos Balcáns.
Emprendeu relacións diplomáticas tanto co Imperio bizantino como co Califato Abbásida. No ámbito interno levou a cabo unha serie de reformas administrativas, dividindo o seu imperio en Condados e Marcas, algúns dos cales sobreviviron ao seu Imperio como entidades independentes.
Porén, ao morrer Carlomagno en 814, o seu herdeiro Ludovico Pío resultou ser un monarca débil e non puido proseguir a obra do seu antecesor. En 843, os fillos de Ludovico Pío (netos de Carlomagno) repartíronse o Imperio no Tratado de Verdún, xurdindo así as coroas de Francia e de Alemaña (o outro territorio xurdido de dito tratado, a Lotarinxia, desintegrouse rapidamente).
Unha igrexa dividida
Desde o século V ao XI foron numerosas as rupturas seguidas de reconciliacións entre as igrexas de Occidente e Oriente
Un precedente do Cisma tivo lugar no ano 857 cando o emperador bizantino Miguel III, chamado o bébedo, e o seu ministro Bardas, expulsaron da súa sede de Constantinopla a San Inacio, que reprendía as súas crápulas. Substituírono por Focio, quen en seis días recibiu todas as ordes da Igrexa. Focio sublevouse contra o Papa e declarouse Patriarca Universal. Foi descrito como "o home máis arteiro e sagaz da súa época: falaba coma un santo e obraba coma un demo". A súa tentativa fracasou, e foi encerrado nun mosteiro, onde morreu en 886.
O principal conflito na Igrexa era o seu método de goberno, xa que mentres en Oriente concibían a Igrexa como unha Pentarquía dentro do Imperio bizantino, comandada polos patriarcas das súas cinco cidades máis importantes: Roma, Constantinopla, Alexandría, Antioquia e Xerusalén, no Occidente os Papas, invocaban a súa xurisdición sobre todos os asuntos da Igrexa e o dereito de xulgar até mesmo os patriarcas.
Contra 446 o papa León I reivindicou expresamente a súa autoridade sobre toda a Igrexa: "O coidado da Igrexa universal debe converxer para a cadeira de Pedro, e nada debe estar separado da súa cabeza".
No ano 1054, o papa León IX que, ameazado polos normandos, buscaba unha alianza con Bizancio, mandou unha embaixada a Constantinopla encabezada polo seu colaborador, o cardeal Humberto de Silva Candida, e formada polos arcebispos Frederico de Lorena e Pedro de Amalfi. Os legados papais negaron, á súa chegada a Constantinopla, o título de ecuménico ao Patriarca Miguel I Cerulario e, ademais, puxeron en dúbida a lexitimidade da súa elevación ao patriarcado. O patriarca negouse entón a recibir os legados. O cardeal respondeu publicando o seu Diálogo entre un romano e un constantinopolitano, no que se burlaba dos costumes gregos e, tras excomungar a Cerulario mediante unha bula que depositou sobre o altar da Igrexa de Santa Sofía, abandonou a cidade. Á súa vez, poucos días despois, Cerulario respondeu excomungando o cardeal e o seu séquito, e queimou publicamente a bula romana, co que se iniciou o Cisma.
Ambas as igrexas reuníronse en 1274, no Segundo Concilio de Lión, e en 1439, no Concilio de Basilea, pero en cada un destes encontros as intencións de conciliación víronse frustradas polo mutuo repudio posterior. En anos recentes, algunhas Igrexas orientais decidiron aceptar a primacía absoluta do Papa e agora denomínanse Igrexas católicas orientais. Con todo, tanto a Igrexa Ortodoxa como a Igrexa Católica reivindican tamén a exclusividade da fórmula "Unha, Santa, Católica e Apostólica" implicándose cada unha como a única herdeira lexítima da Igrexa primitiva ou universal, e atribuíndo á outra o feito de "abandonar a igrexa verdadeira" durante o Gran Cisma.
Porén, tras o Concilio Vaticano II (1962), a Igrexa Católica iniciou unha serie de iniciativas que contribuíron ao acercamento entre ambas as igrexas, e así o papa Paulo VI e o Patriarca Ecuménico Atenágoras I decidiron, nunha declaración conxunta, o 7 de decembro de 1965, "cancelar da memoria da Igrexa a sentenza de excomuñón que fora pronunciada".
Establecemento da Igrexa Católica como poder hexemónico
miniatura|200px|O [[Tapiz de Bayeux representa a Batalla de Hastings.]] miniatura|200px|Maqueta coa reconstrución da [[Cluny|abadía de Cluny.]] miniatura|200px|{{legend|#cc3c44|[[Imperio mongol}} No ano 1260 desintegrouse nos reinos: {{legend|#ccd43c|Khanato da Horda de Ouro}} {{legend|#44643c|Khanato de Chagatai}} {{legend|#449c3c|Ilkhanato}} {{legend|#8c5cb4|Dinastía Yuan }}]]
Posteriormente ocorreron cambios, cunha redivisión de Europa. Guillerme o Conquistador, duque de Normandía, invadiu Inglaterra en 1066, derrotando os anglosaxóns na Batalla de Hastings. A conquista normanda foi crucial na historia inglesa por diversas razóns. Esta conquista aproximou a Inglaterra á Europa continental coa introdución da aristocracia normanda e, polo tanto, diminuíndo a influencia escandinava. Así, creouse unha das máis poderosas monarquías europeas e un sofisticado sistema gobernamental.
Despois do Cisma de Oriente ou Gran Cisma, o cristianismo occidental foi adoptado polos novos reinos da Europa central: Polonia, Hungría e Bohemia. A Igrexa Católica desenvolveuse como unha gran potencia, dando lugar a conflitos entre o Papa e o Emperador xermánico. En 1129 a Igrexa Católica estableceu a Inquisición para facer dos europeos occidentais os seus membros pola forza. A Inquisición castigaba a aqueles que practicaban a herexía para que se arrepentisen. Se non podían facelo, sufrían a pena de morte.
Até aquela época moitos nobres gobernaran a igrexa. Os monxes de Cluny conseguiron establecer unha igrexa onde no existisen os nobres. O papa Gregorio VII, continuou o labor dos cluniacenses con dous obxectivos principais e complementarios: librar a igrexa do control dos reis e dos nobres e aumentar o poder do Papa. A influencia da Igrexa Católica creceu enormemente debido ás conversións de reis pagáns (Escandinavia, Polonia, Hungría, Lituania), a Reconquista cristiá de Al-Ándalus e as Cruzadas. Como resultado, a maior parte de Europa era católica romana no século XV.
Os primeiros signos do renacemento da civilización en Europa occidental comezaron a aparecer no século XI, cando o comercio comezou de novo a florecer en Italia, dando lugar ao crecemento económico e cultural de cidades-estado independentes, tales como Venecia e Florencia e, ao mesmo tempo, os estados-nación empezaron a tomar forma en lugares como Francia, Inglaterra, España e Portugal, aínda que o proceso da súa formación (polo xeral marcado pola rivalidade entre a monarquía, a aristocracia -señores feudais- e a igrexa) en realidade levou varios séculos. Estes novos estados-nación comezaron a escribir nas súas propias linguas en lugar do tradicional latín. Por outra parte, o Sacro Imperio Romano, baseado esencialmente en Alemaña e Italia, viuse fragmentado nun innúmero de principados feudais ou pequenas cidades-estado, cuxa suxeición ao emperador era só formal.
Querela das Investiduras
A Querela das Investiduras foi un conflito que enfrontou a papas e reis cristiáns entre 1073 e 1122. A causa do desencontro era a provisión de beneficios e títulos eclesiásticos. Pódese resumir como o conflito que mantiveron pontífices e emperadores pola autoridade nos nomeamentos na Igrexa. 175px|miniatura|esquerda|O Papa [[Gregorio VII. Ilustración nun manuscrito de autor descoñecido do século XI.]]
En 1073 é elevado á sede pontificia Gregorio VII. A primeira medida que tomou ese mesmo ano foi dirixida á prescrición do celibato eclesiástico mediante a prohibición do matrimonio dos sacerdotes. Numerosísimos bispos, abades e eclesiásticos en xeral prestaban vasalaxe aos seus señores civís en razón dos feudos adquiridos deles. Aínda que un clérigo podía ser receptor dun reduto feudal en condicións paritarias ás de calquera laico, existían determinados feudos eclesiásticos concibidos para seren rexentados por un posuidor das ordes sacras. Sendo territorios de dominio señorial que levaban aparellados dereitos e beneficios feudais, a súa concesión era realizada polos soberanos seculares mediante o oportuno acto de investidura. O conflito xurdía da disociación de funcións e atributos que entrañaba tal investidura.
Pola súa propia natureza de feudo eclesiástico, o beneficiario debía ser un clérigo; de non selo, cousa que sucedía de ordinario, o aspirante quedaba investido eclesiásticamente de modo automático polo acto formal da súa concesión, de tal maneira que o investido recibía simultaneamente os dereitos netamente feudais e a consagración relixiosa. Segundo a doutrina da Igrexa un laico non podía consagrar clérigos, ou o que se tiña por equivalente; non estaba capacitado para outorgar a investidura dun feudo eclesiástico, prerrogativa que se atribuía en exclusiva para si ou para os seus legados o Sumo pontífice.
Para reis e emperadores os feudos eclesiásticos antes que eclesiásticos eran feudos. Os clérigos feudatarios, sen prexuízo da súa condición clerical, eran tan vasalos como os demais, obrigados na mesma medida para co seu señor, comprometidos a subvencionalo económica e militarmente en caso de necesidade. Os monarcas non querían que a discrecionalidade lexislativa do papa os desposuíse da facultade de investir os destinatarios daqueles feudos e de obter a cambio o proveito inherente á concesión feudal.
Privar o emperador da súa facultade de investir os titulares dos feudos eclesiásticos era tanto como furtarlle o dereito de nomear os seus colaboradores e funcionarios e subtraerlle boa parte dos seus vasalos, os máis leais, os seus valedores financeiros, os que lle sustentaban militarmente. Todo isto era parte da loita entre os Poderes Universais, que se disputaban o Dominium mundi.
As cruzadas
As cruzadas foron unha serie de campañas militares que tiveron lugar entre os séculos XI e XIII contra os musulmáns, para a recuperación dos Santos Lugares ou Terra Santa. Promovidas e sancionadas polo Papa, comunmente estaban motivadas por estes motivos relixiosos, aínda que a eles sumábanse os intereses expansionistas da nobreza feudal, o control do comercio con Asia e o afán hexemónico do papado sobre as monarquías e as igrexas de Oriente, motivos que tiveron igual, ou maior, importancia que as razóns puramente relixiosas. Leváronas a cabo sobre todo os francos e o Sacro Imperio Romano Xermánico.
As cruzadas, co obxectivo específico de restablecer o control cristián de Terra Santa, libráronse durante un período de case 200 anos, entre 1095 e 1291. Outras campañas en España (a Reconquista) e na Europa oriental continuaron até finais do século XV. Foron sostidas principalmente contra os musulmáns, aínda que tamén varias campañas se fixeron contra os eslavos pagáns, xudeus, os cristiáns ortodoxos gregos e rusos, os mongois, os cátaros, os husitas, os valdenses, os prusianos e, principalmente, os inimigos políticos dos papas.
Distínguense catro cruzadas principais, realizadas entre 1095 e 1203, e nas que se formaron varios reinos cristiáns na rexión que tiveron diversa fortuna (o máis prezado, o de Xerusalén, pasou das mans cristiás ás musulmás varias veces), ás que seguiron as denominadas cruzadas menores.
A predicación de Urbano II provocou unha vaga de fervor tanto no pobo chan como na pequena nobreza (non así nos reis, que non participaron na primeira expedición), polo que este grupo formou a chamada Cruzada dos pobres. De xeito desorganizado dirixíronse cara a Oriente, provocando matanzas de xudeus ao seu paso. Á súa chegada a Bizancio, o basileus enviounos, apresuradamente, ao outro lado do Bósforo. Despreocupadamente internáronse en territorio turco, onde os aniquilaron facilmente.
Moito máis organizada foi a chamada Cruzada dos príncipes, formada por unha serie de continxentes armados, procedentes principalmente de Francia, os Países Baixos e o reino normando de Sicilia. Estes grupos ían dirixidos por xentes da nobreza como Godofredo de Bouillon, Raimundo de Tolosa e Bohemundo de Tarento. Desde Bizancio foron para Siria atravesando o territorio seleúcida, onde conseguiron unha serie de sorprendentes vitorias. Puxeron sitio a Antioquía, que conquistaron. De alí foron a Xerusalén, que caeu nas súas mans o 15 de xullo de 1099. Na conquista os cruzados realizaron unha terríbel matanza, que non respectou a xudeus ou musulmáns, mulleres ou nenos.
Despois de moitas vicisitudes, en 1199 o papa Inocencio III decidiu convocar unha nova cruzada (a IV), para aliviar a situación dos estados cruzados. Esta Cuarta Cruzada non debería incluír reis e ir dirixida contra Exipto, considerado o punto máis débil dos estados musulmáns. Como non era posíbel seguir a rota terrestre, os cruzados empregaron a rota marítima, polo que se concentraron en Venecia. O dogo Enrico Dandolo coligouse co xefe da expedición Bonifacio de Montferrato, e cun usurpador bizantino, para cambiar o destino da cruzada e dirixila contra Constantinopla, ao estar os tres interesados na deposición do basileus do momento, Aleixo III Anxo. Inicialmente, os cruzados empregáronse para a loita contra os húngaros, en Zara, polo que foron excomungados polo Papa. Dende alí dirixíronse a Bizancio, onde conseguiron instalar a Aleixo IV como basileus en 1203. Porén, o novo basileus non puido cumprir as promesas feitas aos cruzados, o que orixinou todo tipo de disturbios. Foi deposto polos propios bizantinos, que coroaron a Aleixo V Ducas. Isto provocou a intervención definitiva dos cruzados, que conquistaron a cidade o 12 de abril de 1204. O saqueo da cidade foi terríbel. Miles de cristiáns (incluíndo mulleres e nenos) resultaron asasinados a mans dos cruzados. Desvalixaron e destruíron mansións, palacios, igrexas e a propia basílica de Santa Sofía. Europa occidental recibiu un aluvión de obras de arte e reliquias sen precedentes, produto deste saqueo.
Con isto chegaba ao seu fin o Imperio Bizantino, que se desmembrou nunha serie de estados, algúns latinos e outros gregos. Destes, o chamado Imperio de Nicea conseguiría restaurar unha sombra do Imperio Bizantino en 1261. Os cruzados estableceron o chamado Imperio Latino, organizado feudalmente e cunha autoridade moi débil sobre a maioría dos territorios que supostamente controlaba (e nula sobre os estados gregos de Nicea, Trebisonda e Epiro). A Cuarta Cruzada asestou un dobre golpe aos estados francos de Palestina. Dunha banda, privounos de reforzos militares. Por outra, ao crear un polo de atracción en Constantinopla para os cabaleiros latinos, produciu a emigración de moitos que estaban en Terra Santa cara ao Imperio Latino, abandonando os estados francos.
Tras o fracaso da cuarta cruzada, o espírito cruzado apagárase case por completo, aínda que algúns reis e papas trataban de reavivalo. Se os estados francos sobreviviron até 1291 foi pola intervención dos mongois, que ao acabar co Califato abbasí en 1258 e conquistar a rexión de Oriente Medio, deron un respiro aos latinos, a non ser os mongois hostís ao cristianismo. A primeira das cruzadas menores, a V, foi organizada por Inocencio III e partiu en 1218. Como a IV, tiña como obxectivo conquistar Exipto. Tras o éxito inicial da conquista de Damietta na desembocadura do Nilo, que aseguraba a supervivencia dos estados francos, aos cruzados púidolles a ambición e intentaron atacar O Cairo, fracasando e debendo abandonar incluso o que conquistaran, en 1221. O papa ordenara ao emperador Frederico II Hohenstaufen que fora ás cruzadas como penitencia. O emperador asentira, pero foi demorando a partida, o que lle valeu a excomuñón. Finalmente, Frederico II (que tiña pretensións propias sobre o trono de Xerusalén) partiu en 1228 sen o permiso papal. Sorprendentemente, o emperador conseguiu recuperar Xerusalén mediante un acordo diplomático. Tamén obtivo Belén e Nazaret.
En 1244 caeu de novo Xerusalén (esta vez de modo definitivo), o que moveu o devoto rei Luís IX de Francia (San Luís) a organizar unha nova cruzada, a sétima. Como a V, dirixiuse contra Damietta, pero foi derrotado e feito prisioneiro en Masura (Exipto) con todo o seu exército. Volveu a Francia, e emprendeu a chamada VIII Cruzada (1270), contra Tunisia, aínda que en realidade, máis que unha cruzada, era unha campaña para apoiar os intereses do seu irmán Carlos de Anjou, rei de Nápoles, que quería evitar a competencia dos mercadores tunesinos. A peste rematou co rei Luís e con gran parte do seu exército.
Aínda que algúns papas intentaron predicar novas cruzadas, xa non se organizaron máis e no 1291 os cruzados evacuaron as súas derradeiras posesións en Tiro, Sidón e Beirut, coa caída de San Xoán de Acre.
A Reconquista
miniatura|200px|Escena dunha batalla do libro de cantigas de [[Afonso X o Sabio.]]
A Reconquista é o nome co que se coñece tradicionalmente o proceso histórico por medio do cal os reinos cristiáns do norte da península Ibérica foron conquistando, lenta e progresivamente, o Al-Ándalus. Considérase que comeza en 722, ano en que as sociedades montañesas do norte da península, que se resistían ao avance dos musulmáns, véncenos na Batalla de Covadonga, e que finaliza en 1492 coa conquista do Reino de Granada polos chamados Reis Católicos.
Segundo a historiografía recente o termo reconquista é historicamente inexacto e, polo tanto, inapropiado, dado que os reinos cristiáns que conquistaron o territorio andalusí constituíronse como sociedades despois da ocupación islámica da península, a pesar dos esforzos dalgúns monarcas peninsulares para presentarse como herdeiros directos do antigo reino visigodo de Toledo. Ademais, segundo esta interpretación actual, reconquista é un concepto parcial, xa que só presenta a visión cristiá deste complexo proceso histórico, obviando o punto de vista dos andalusís. Polo tanto, suxeríronse varias denominacións alternativas, como Conquista cristiá, Conquista feudal de Al-Ándalus ou, directamente, Colonización feudal da península Ibérica, entre outras.
Cómpre ter presente tamén que a colonización de Al-Ándalus non é un feito exclusivo hispánico, xa que se explica nun contexto europeo caracterizado pola expansión da sociedade feudal desde o núcleo orixinal do feudalismo, o centro da Europa occidental, cara á periferia, sendo así un proceso histórico que responde aos mesmos parámetros que outros procesos contemporáneos, como a conquista e colonización inglesa de Irlanda, a expansión alemá cara ao leste do río Elba (proceso coñecido co termo ideolóxico de Drang nach Osten ou "Marcha ao leste"), ou a expansión franca a Terra Santa mediante as Cruzadas e a creación do Reino de Xerusalén, entre outros.
A Carta Magna
miniatura|150px|Magna Carta Libertatum de [[1215.]]
A Carta Magna ("Gran Carta" en latín), tamén coñecida como Magna Carta Libertatum, é un documento de 1215 que limitou o poder dos monarcas de Inglaterra, especialmente o do rei Xoán sen Terra, quen a asinou, impedindo así o exercicio do poder absoluto. Foi o resultado dos desencontros entre Xoán, o papa e os nobres ingleses sobre as prerrogativas do soberano. De acordo cos termos da Carta Magna, Xoán debía renunciar a certos dereitos e respectar determinados procedementos legais, recoñecendo que a vontade do rei estaría suxeita á lei. Considérase a Carta Magna coma o primeiro capítulo dun longo proceso histórico que levaría ao xurdimento do constitucionalismo.
A Peste Negra
A peste negra foi unha devastadora pandemia que asolou Europa (e outras partes do Vello Mundo) no século XIV e que causou a morte de entre un 30 a un 60 % da poboación do continente, segundo as estimacións, reducindo a poboación mundial desde os 450 millóns até os 350 ou 375 millóns no ano 1400. A maior parte dos científicos cre que a peste negra foi un gromo de peste bubónica, terríbel enfermidade que se estendeu en forma de epidemia varias veces ao longo da historia. Esta peste está causada por infección da bacteria Yersinia pestis, que se transmite polas pulgas (Xenopsylla cheopis) coa axuda da rata negra (Rattus rattus), hoxe con poboacións moi diminuídas.
O despertar de Europa
miniatura|150px|[[Home de Vitruvio de Leonardo da Vinci, exemplo da combinación de ciencia e arte.]] miniatura|150px|[[Martiño Lutero Retratado aos 46 anos, por Lucas Cranach o Vello, 1529. ]]
Renacemento
Durante o século XV, en Francia, Inglaterra e España, novos monarcas formaron poderosas nacións. Na Europa central e oriental, a República das Dúas Nacións, desde o ano 1655 o Reino de Polonia-Lituania foi o estado máis forte na parte oriental. Máis tarde comenzaría a era da dominación de Rusia e Austria.
A Igrexa Católica estaba perdendo poder pola corrupción, os conflitos internos e o xurdimento na cultura, nos medios artísticos, filosóficos, científicos e tecnolóxicos, do movemento renacentista.
A Reforma
Martiño Lutero empezou a reforma en 1517, o que provocou guerras e persecucións relixiosas, con enormes implicacións para Europa.
Henrique VIII de Inglaterra autoproclamouse cabeza da Igrexa, e o Imperio, baixo os Habsburgo, foi atacado polos príncipes protestantes de Alemaña. En Europa Central, polacos, lituanos e húngaros adoptaron a tolerancia relixiosa entre católicos, protestantes, ortodoxos e xudeus. Pola súa parte, os denominados Reis Católicos, Isabel de Castela e Fernando de Aragón, estaban moi preocupados pola posíbel decadencia da súa relixión, polo que tomaron medidas cautelares.
Era dos descubrimentos. Expansión colonial
Desde principios do século XV, estendéndose até comezos do XVII, os navíos de Europa sucaron os mares do mundo en busca de novos socios e rotas comerciais cos que se puido contribuír ao florecente capitalismo europeo. Durante estas exploracións, os europeos descubriron e cartografaron territorios que anteriormente non coñecían.
Os novos estados tiñan os recursos pera comezar a exploración e, despois, a conquista de diversas rexións en todo o mundo, particularmente en Asia e no novo continente americano. No século XV Portugal foi o pioneiro da exploración xeográfica, seguido por España, no século XVI, de xeito que foron os primeiros países en establecer colonias en América, África e Asia. Pouco despois, Francia, Inglaterra e os Países Baixos farían o mesmo.
A expansión e o control colonial continuou durante tres séculos. España dominou case toda Suramérica, boa parte de Norteamérica, o Caribe e as Filipinas.
Gran Bretaña estableceu colonias en Norteamérica (Nova Inglaterra), a India, África, Australia e Nova Zelandia.
Francia tivo o control de diversas rexións do Canadá e Norteamérica (Luisiana) e a India (territorios que perdería na guerra con Inglaterra en 1763), Indochina e diversas amplas rexións de África.
Os Países Baixos estableceron colonias en Suramérica, o Caribe e Indonesia.
Portugal colonizou o Brasil e diversos territorios de África e de Asia.
E, moito despois, outras nacións como Alemaña, Bélxica, Italia e Rusia comezaron tamén o proceso de colonización, principalmente en África e en Asia.
A Ilustración
miniatura|150px|Rousseau. miniatura|dereita|150px|[[Denis Diderot, fundador da Enciclopedia Francesa.]]
No século XVIII dominou en Europa a Ilustración, movemento cultural e intelectual de pensamento baseado no corpo doutrinal dun grupo de filósofos –especialmente franceses e ingleses– que se desenvolveu desde finais do século XVII até o inicio da Revolución francesa, aínda que nalgúns países se prolongou durante os primeiros anos do século XIX. Foi denominado así pola súa declarada finalidade de disipar as tebras da humanidade mediante as luces da razón. O século XVIII coñécese, por este motivo, como o Século das Luces.
A Ilustración facía énfase na razón e na ciencia como formas de explicar o universo. Os seus pensadores sostiñan que a razón humana podía combater a ignorancia, a superstición e a tiranía, e construír un mundo mellor. O seu pensamento partía do suposto de que o ser humano nacera para ser feliz, de que a razón humana era capaz por si soa de alcanzar a verdade e dos principios fundamentais da teoría de John Locke e, a partir de aí, os filósofos ilustrados propoñían unha nova forma de Estado que garantise a liberdade, a seguridade e a prosperidade e que, como consecuencia, fose representativa e non totalmente dependente da vontade do monarca. Pero, para que triunfase esta postura, os filósofos eran conscientes de que tiña que cambiar a sociedade para basearse na tolerancia e a igualdade legal (aínda que non así a económica). Montesquieu, que teorizou sobre a separación de poderes, Voltaire, defensor da liberdade de pensamento, e Rousseau, que expresou o principio de soberanía nacional, foron os filósofos que máis influencia exerceron nos seus contemporáneos.
A Ilustración tivo unha grande influencia en aspectos económicos, políticos e sociais da época. A expresión estética deste movemento intelectual denominaríase Neoclasicismo.
Revolución política
miniatura|dereita|150px|[[Luís XVI de Francia.]] miniatura|dereita|150px|Toma da Bastilla, 14 de xullo de 1789. 150px|miniatura|A liberdade guiando ao pobo, (de [[Delacroix) idealización das revolucións liberais.]] miniatura|150px|[[Napoleón I de Francia|Napoleón I, Emperador de Francia.]]
A finais do século XVIII a negativa do rei de Francia Luís XVI (apoiada pola nobreza e o clero) de compartir o poder político co chamado Terceiro Estado orixinou a Revolución francesa en 1789, como un intento de crear unha nova forma de goberno baseada nos principios de Liberté, Égalité, Fraternité (Liberdade, Igualdade e Fraternidade). O rei foi executado, Francia foi proclamada unha república e estableceuse unha especie de goberno democrático. No subseguinte conflito (relacionado coa coalición da maioría das monarquías europeas que lle declararon a guerra á Francia republicana) o xeneral Napoleón Bonaparte tomou o poder.
Despois da derrota da Francia napoleónica, as grandes potencias trataron de restaurar a situación que existía antes de 1789 (Congreso de Viena, 1815) pero os seus esforzos non foron suficientes como para deter a proliferación dos movementos revolucionarios e nacionalistas: as clases medias estaban fortemente influídas polos ideais de democracia emanados da Revolución francesa, e a Revolución industrial trouxo outros cambios sociais e económicos, mentres que as clases baixas empezaron a ser influídas por ideas socialistas, comunistas e anarquistas (especialmente as resumidas por Karl Marx no Manifiesto do Partido Comunista, e a preferencia dos novos capitalistas polo Liberalismo).
Revolución industrial
Na segunda metade do século XVIII iníciase en Inglaterra unha transformación das estruturas económicas e sociaies que serviu de base para o posterior desenvolvemento da revolución industrial no século XIX. A expansión colonial comportou un aumento na demanda de produtos que non podía cubrirse coa protoindustria tradicional. A creación de fábricas, co conseguinte aumento significativo da produción e as consecuencias sociais que estas trouxeron, o cambio no comercio téxtil, pasando da la ao algodón, co desenvolvemento de novas tecnoloxías aplicadas a todo o proceso de produción téxtil e, sobre todo, a invención da máquina de vapor e a súa aplicación práctica no ferrocarril e, poco despois, ás industrias, supuxeron unha revolución económica que comportou unha auténtica ruptura co modelo económico medieval.
Os nacionalismos
miniatura|150px|[[Otto von Bismarck, artífice da unificación alemá. ]]
A maior inestabilidade veu da aparición de varios movementos nacionalistas (en Alemaña, Italia, Polonia etc.), que buscaban a unificación dos seus nacionais e/ou a súa liberación da dominación estranxiera. Como resultado, o período entre 1815 e 1871 viu un gran número de intentos revolucionarios e guerras de independencia. Aínda que os revolucionarios eran comunmente derrotados, a maioría dos estados europeos foron, pouco a pouco, converténdose en monarquías constitucionais (deixando de seren absolutistas). Contra o ano 1871, Alemaña (vitoriosa na guerra franco-prusiana) desenvolvérase como un estado nacional unificado baixo a forma do Imperio alemán (o Segundo Reich), cuxo arquitecto foi Otto von Bismarck, o chamado chanceler de ferro. Italia, cuxos estados tamén estaban divididos, e algúns deles sometidos ao Imperio Austro-Húngaro, ademais dos Estados Pontificios, logrou a unificación baixo o liderado de Cavour, primeiro ministro do Piemonte (Reino de Sardeña) e do revolucionario Giuseppe Garibaldi.