cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Galiña de río
Distribución
Amplamente distribuída no mundo, existen aproximadamente 12 subespecies, ademais de dous representantes do Plioceno Superior de América do Norte: miniatura|right|150px|Exemplares inmaturos.
Revolución Sandinista
A loita contra a ditadura dos Somoza, que xa comezara a finais dos anos 50 do século XX intensifícase significativamente en 1978. En marzo de 1979 asínase o acordo de unidade por parte dos representantes das tres fraccións sandinistas e decídese impulsar a loita. En xuño faise o chamamento á "Ofensiva Final" e á folga xeral e o 19 de xullo de 1979 as columnas guerrilleiras do FSLN entran en Managua, cun amplo apoio popular, consumando a derrota de Anastasio Somoza Debayle.
O novo goberno, formado por un amplo espectro ideolóxico con presenza socialdemócrata, socialista, marxista-leninista e cunha grande influencia da teoloxía da liberación, tratou de introducir reformas nos aspectos socioeconómicos e políticos do Estado nicaraguano, tratando ademais os problemas relativos á sanidade, a educación e repartición da terra que o país sufría. Ditas reformas lograron avances significativos e recoñecidos internacionalmente.
A oposición armada foi organizada polos Estados Unidos, que formaron a chamada contra e afundiron o país nunha guerra civil e produciron unha presión en tódolos campos posibles. Isto, xunto con diversos erros de goberno atribuíbles á inexperiencia dos sandinistas, levou a Nicaragua a unha posición económica crítica e social inasumible, o que causou que o FSLN perdese as eleccións de febreiro de 1990 fronte á Unión Nacional Opositora (unha coalición que agrupaba á maioría das forzas opositoras ó FSLN) presidida por Violeta Chamorro e apoiada polos Estados Unidos, pondo así fin ó período revolucionario.
Chan pegañento
Chan pegañento é unha metáfora empregada para explicar factores de suxeición das persoas á base da pirámide económica. É usada con frecuencia para explicar os factores que lastran as mulleres.
Pobo xitano
O pobo xitano, pobo cigano ou pobo romaní é un grupo étnico que vive principalmente no sur e leste de Europa, Asia occidental, Latinoamérica, nos Estados Unidos de América e no Oriente Medio. Crese que a súa orixe provén das rexións indias do Rajasthan e do Punjab. Ó redor de 1050 comezaron as súas emigracións cara a Europa e ó norte de África a través do Irán.
Segundo o censo de 2000, en Galicia había unha comunidade xitana duns 9.000 individuos. En España a comunidade xitana é moito maior, duns 600.000, asentada principalmente nas comunidades de Andalucía, Madrid e Cataluña.
Historia
250px|miniatura|[[Bandeira xitana|Bandeira do pobo xitano]] A palabra "xitano" procede de "exiptano", porque no século XV se pensaba que os xitanos procedían de alí. Cando penetraron en Europa, moitos grupos de xitanos presentábanse a si como "nobres exipcianos"; así en 1425, dous rom pediron un salvoconduto ao rei Xoán II de Aragón, no que se facían chamar "condes do Exipto Menor". A palabra "calé" parece proceder do indostaní kâla, que significa "negro". miniatura|dereita miniatura|dereita
1204
Mortes
Historia ano a ano
Articulados (protóstomos)
O dos articulados (Articulata) é un grupo taxonómico clásico de rango superior que agrupa os filos dos anélidos e os artrópodos.
Foi proposto por Georges Cuvier en 1812, e aceptado sen problemas durante case 200 anos.
As análises cladísticos modernos chegaron, porén, a conclusións contraditorias.
Algúns autores, como Nielsen ''et. al., corroboraron a existencia do clado dos Articulata''. De maneira esquemática:
Pero cada vez máis estudos, tanto morfolóxicos (Eernise et al.), como moleculares (Giribet & Ribera), e de datos combinados (Zrzavý et al.). están chegando á conclusión de que anélidos e artrópodos non están directamente relacionados.
Os anélidos estarían emparentados con grupos que, como eles, tamén posúen larvas trocóforas (clado Trochozoa), como os moluscos, sipuncúlidos, equiúridos e entoproctos. De forma esquemática, a hipótese alternativa aos Articulata sería:
Proopiomelanocortina
A proopiomelanocortina (POMC) é un polipéptido precursor de 241 aminoácidos a partir do que se orixinan diversas hormonas. Á súa vez o POMC deriva doutro polipéptido precursor máis grande de 285 aminoácidos chamado pre-proopiomelanocortina (pre-POMC), do que se elimina o péptido sinal de 44 aminoácidos durante a tradución.
O xene que codifica o POMC está localizado no cromosoma 2 locus 2p23.3. O xene POMC exprésase nos lóbulos anterior e intermedio da hipófise ou pituitaria. O xene codifica un péptido de 285 aminoácidos precursor de hormonas que sofre un intenso procesamento postraducional específico do tecido, no que é cortado polos encimas similares á subtilisina chamados prohormona convertases. A proteína codificada sintetízase principalmente nas células corticotropas da adenohipófise, onde pode ser cortada en catro puntos. Os principais produtos orixinados son a hormona adrenocorticotropa (ACTH), esencial para unha esteroidoxénese normal e o mantemento do peso adrenal normal, e a β-lipotropina. Porén, hai polo menos oito sitios potenciais de corte no polipéptido precursor e, dependendo do tecido e da convertase dispoñible, o procesamento pode orixinar ata dez péptidos bioloxicamente activos implicados en diversas funcións celulares. Os sitios de corte teñen as secuencias, Arg-Lys, Lys-Arg ou Lys-Lys. Entre os encimas responsables do procesamento dos péptidos do POMC están a prohormona convertase 1 (PC1), prohormone convertase 2 (PC2), carboxipeptidase E (CPE), peptidil α-amidante monooxixenase (PAM), N-acetiltrasferase (N-AT), e prolilcarboxipeptidase (PRCP).
O procesamento do POMC implica glicosilacións, acetilacións, e cortes proteolíticos en sitios que conteñen rexións con secuencias básicas. Porén, as proteases que recoñecen estes sitios de corte son específicas de cada tecido. Nalgúns tecidos, como o hipotálamo, placenta, e epitelio, poden utilizarse todos os sitios de corte proteolítico, dando lugar a péptidos con funcións na homeostase da enerxía e dor, estimulación dos melanocitos, e modulaciñon inmunitaria. Entre eles están diversas melanotropinas, lipotropinas, e endorfinas, que están contidas na secuencia dos péptidos β-lipotropina e ACTH.
As mutacións neste xene foron asociadas co inicio temperán da obesidade, insuficiencia adrenal, e pigmentación vermella do pelo (ver roxo e cor do pelo). Foron descritas variantes alternativas orixinadas por splicing alternativo dos transcritos que codifican as mesmas proteínas.
Produción
O POMC sintetízano as seguintes células:
Derivados
Aínda que os 5 aminoácidos N-terminais da β-endorfina son idénticos á secuencia da [Met]encefalina, non se cre xeralmente que a β-endorfina se converta en [Met]encefalina. A [Met]encefalina orixínase a partir do seu propio precursor, a proencefalina A.
A produción de β-MSH ten lugar nos humanos pero non se produce nos ratos e ratas debido á ausencia do sitio de procesamento encimático no POMC dos roedares.
Interaccións
A proopiomelanocortina pode interaccionar co receptor da melanocortina 4.
Batalla do Atlántico
A Batalla do Atlántico, termo acuñado polo Primeiro ministro británico Winston Churchill, foi a campaña militar máis longa da segunda guerra mundial, comezando en 1939 e rematando coa derrota de Alemaña en 1945. A principal causa do seu comezo foi o bloqueo naval por parte dos aliados de Alemaña, anunciado ao día seguinte da declaración de guerra, e o conseguinte contra-bloqueo alemán. Estivo no seu apoxeo dende mediados de 1940 ata finais de 1943. A Batalla do Atlántico enfrontou aos U-Boots e outros buques de guerra da Kriegsmarine (Mariña alemá) e os avións da Luftwaffe (Forza aérea alemá) contra a Royal Canadian Navy, Royal Navy, e a mariña mercante aliada. Os convois, procedentes sobre todo de América do Norte e que tiñan como destino principalmente Reino Unido e a Unión Soviética, foron protexidos, na súa maior parte, polas forzas navais e aéreas británicas e canadenses. Estas forzas recibiron a axuda de buques e avións dos Estados Unidos a partir do 13 de setembro de 1941. Aos alemáns uníronselle os submarinos da Regia Marina (Armada Real Italiana) despois da entrada de Italia na guerra, o 10 de xuño de 1940.
A batalla experimentou importantes cambios de intensidade, pero, a partir de 1943, a situación situación púxose a favor dos Aliados, que conseguiron gañar a guerra, grazas por un lado ao control da zona, debido á súa gran superioridade de medios, e tamén a que contrarrestaron con eficacia ás forzas xermanas, coa utilización de instrumentos coma o radar e o sonar e co emprego de novas estratexias, tales como o uso de barcos patrulla, portaavións de escolta e avións de alcance longo. Os convois de submarinos da Kriegsmarine, despois dun inicio favorábel, pouco a pouco comezaron a sufrir graves perdas, ata a derrota final.
Terceira Autonómica de Galicia 2014/15
A tempada 2014–15 da Terceira Autonómica de Galicia iniciouse o 7 de setembro de 2014 e finalizou o 7 de xuño de 2015.
Ramón Gener i Sala
Ramón Gener i Sala, coñecido como Ramón Gener, nado en Barcelona, é un barítono, pianista e divulgador musical. Licenciado en Humanidades e Ciencias Empresariais, formouse en piano e canto. Tras varios anos de traballo como barítono deixou o canto e iniciou a súa etapa como divulgador musical. En 2011 presentou o programa de televisión Òpera amb texans (Ópera en vaqueiros); en 2015 This is Opera; en 2017 e 2018 This is art e en 2019 200. Una noche en el Prado.
Biografía
Desde pequeno escoitaba ópera e música clásica na súa casa grazas á súa nai. Empezou a estudar música aos 6 anos no Conservatori Superior de Música del Liceu de Barcelona, onde estudou piano até os 11 anos, formándose coa pianista Anna Maria Albors. Tras unha paréntese na súa adolescencia, aos 18 anos expúxose a posibilidade de cantar ópera e estudou canto baixo a supervisión de Victoria de los Ángeles. Completou os seus estudos de voz en Varsovia co barítono Jarzy Artysz e en Barcelona co tenor Eduard Giménez.
Debutou como cantante no Palau de la Música Catalana no papel de protagonista na ópera Noye's Fludde de Benjamin Britten. A partir de entón traballou en Europa como barítono en óperas como Le nozze di Figaro (no papel de Almaviva), Carmen (Dancaïre)  e Die Zauberflöte (Sprechen). Na tempada 1999-2000 actuou por primeira vez no Gran Teatre del Liceu con Sly.
Máis tarde deixou o canto pero continuou vinculado ao mundo da música dando conferencias sobre música, momento no que recibiu a proposta de traballar en formato televisivo.
En 2011 estreou na canle El 33 da Televisió de Catalunya o programa divulgativo Òpera amb texans onde se explicaba e analizaba a ópera de maneira informal. O programa foi galardoado nos premios Zapping 2011 outorgados por Telespectadores Asociados de Cataluña (TAC) na categoría de mellor programa musical.
En 2014 editou o libro Si Beethoven pogués escoltar-me coa historia dos compositores dos séculos XVIII e XIX e anécdotas persoais, presentado en castelán en xuño de 2015.
Dende marzo de 2015 RTVE editou 30 capítulos baixo o nome de This is Opera, unha produción internacional gravada en español e en inglés onde Ramon Gener exerce de mestre de cerimonias, experto, pianista e animador. En España emitiuse en La 2. Tamén se emite en Alemaña, Austria, Suíza, Italia e Portugal. Dende abril do mesmo ano colabora mensualmente no programa radiofónico Hoy por Hoy da Cadena SER, presentado por Gemma Nierga.
Explícoche Matemáticas 2.0
Véxase tamén
Web do certame http://www.usc.es/gl/servizos/snl/dinamizacion/explicochematematicas.html
Firavitoba
Firavitoba é un concello colombiano que se atopa na provincia de Sugamuxi no departamento de Boyacá. Atópase a uns 77 quilómetros da cidade de Tunja, a capital do departamento e a 10 km de Sogamoso, a capital da provincia.
Etimoloxía
Existen tres versións sobre a orixe do nome de Firavitoba. A primeira indica que a expresión se deriva das palabras muiscas fiva (vento) e obta (cume), e segundo iso, significa vento do cume; a segunda afirma que Firavitoba provén do nome dun cacique chamado Covcha Viraba. . A terceira que o seu nome se xerou dos termos muiscas Fiba (aire) e Faoa (nubes), que ó ser mal pronunciados polos españois á súa chegada terminou soando como Firavitoba.
Poboleda
Poboleda é un concello de Cataluña, pertencente á provincia de Tarragona. Está localizado na comarca de Priorat.
Vas
300px|miniatura 100px|miniatura Vas (alemán: Eisenburg, esloveno Železna županija) é o nome do condado administrativo (megye) da Hungría actual, e tamén do antigo reino Húngaro.
O condado de Vas está situado no oeste de Hungría. Fai fronteira con Austria e Eslovenia e cos condados húngaros de Győr-Moson-Sopron, Veszprém e Zala. A capital de Vas é Szombathely. O condado ten unha área de 3.336 km² e unha poboación de 268.653 habitantes.
Estrutura rexional
miniatura|dereita| Vista aérea de Szombathely - Hungría
Vilas principais
(ordenadas por poboación segundo o censo do 2001)
Politikon
miniatura|Politikon anónimo, [[Cuñaxe|cuñado en Constantinopla ca. 1328-1354. Billón. Peso: 0,51 g. Anverso: +POLITIKON, cruz. Reverso: muralla da cidade con catro torres.]] Politikon (termo grego: πολιτικον) é a denominación xenérica que se lle atribúe a unha serie de moedas bizantinas de billón emitidas a mediados do século XIV, que teñen en común o feito de exhibir como única inscrición a palabra grega: +ΠΟΛΙΤΙΚΟΝ ("da cidade, cívico").
Caracterización
A iconografía que caracteriza numerosos exemplares, coa lenda disposta en torno a unha gran cruz ou o busto da Virxe María, segue máis os modelos europeos occidentais que os tradicionais das cuñaxes bizantinas, e a maioría deles non identifican o emperador baixo o quen foron emitidos. No entanto, estas pezas adáptanse ao tipo xeral da moeda tornesa (a partir do diñeiro cuñado en Tours), cun peso de entre 0,6 e 0,8 Gramos, un diámetro de 17 milímetros e un contido de prata de entre 200 e 250 milésimas.
A forma do politikon foi inicialmente cóncava ("scyphate"), coma moitas outras moedas bizantinas, mais as emisións posteriores fixéronse xa sobre discos planos. Aparentemente supoñen a continuación das emisións de torneses bizantinos (coñecidos na área de influencia grega como tournesion) do emperador Andrónico II Paleólogo (1282-1328), cos que compartiría a taxa de 96 unidades por cada hyperpyron de ouro. Así e todo, hai algunhas excepcións: o Gabinete de Medallas de París exhibe un exemplar de politikon que pesa 1,4 gramos e ten un contido de prata de 785 milésimas, moi superior ao habitual dos torneses, aínda que por baixo do da principal moeda bizantina de prata, o basilikon.
A explicación da expresión +ΠΟΛΙΤΙΚΟΝ como única inscrición destas moedas foi motivo de debate desde hai tempo. Semella que a lenda pode indicar que estas moedas foron emitidas para pagar algunha necesidade pública específica (como o caso das moedas francesas da mesma época coa inscrición BVRGENSIS ), aínda que algúns dos primeiros estudosos, comezando polo numismático francés Gustave Schlumberger, defendían que se terían usado como vales para a compra de pan. Morrisson apunta a posibilidade de que a lenda faga mención á vocación de uso corrente ou popular do politikon (de aí o seu nome), en oposición ao basilikon (βασιλικόν: "moeda do emperador").
Datación
De xeito extraordinario, algunhas destas pezas amosan o nome de Andrónico III Paleólogo (1328-1341), polo que poden ser datadas con seguridade na década de 1330, entanto que os exemplares anónimos corresponderían á década de 1340 (marcada por unha guerra civil moi destrutiva), e as derradeiras series, emitidas a nome de Xoán V Paleólogo (1341-1376 e 1379-1391), datarían da década de 1350, momento a partir do cal a existencia do politikon foi moi descontinua.
Procedencia
Canto ao seu lugar de cuñaxe, a atribución aos obradoiros monetarios de Constantinopla dáse hoxe por segura, aínda que, por mor da súa aparencia occidental, houbo quen suxeriu a procedencia dalgunha ceca instalada na área dos estados francos (Francofracia) do sur de Grecia.
Nagai
Nagai (長井市, ながいし, Nagai-shi) é un concello da prefectura de Yamagata no Xapón. Está situado no centro-sur da rexión de Tōhoku e ó sur da prefectura, e ó leste da illa de Honshu. A súa superficie é de 214,69 km² e a poboación de 29.689 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 138 hab./km². Antes de Meiji, era unha parte da provincia de Dewa, despois da provincia de Uzen.
O concello de Nagai limita cos concellos de Oguni, de Iide, de Kawanishi, de Nan'yō, de Shirataka e de Asahi.
Xiá, Friol
Santa María de Xiá é unha parroquia rural do concello de Friol na provincia de Lugo. Tiña 327 habitantes en 2016, segundo datos do Instituto Galego de Estatística, 152 homes e 175 mulleres distribuídos en 42 entidades de poboación. O que supón unha diminución de 50 habitantes respecto ao ano 2007 cando tiña 377 habitantes (177 homes e 200 mulleres) e 73 menos que en 2004.
Nesta parroquia está a fortaleza de San Paio de Narla, unha testemuña da época feudal e que hoxe é sede da sección de etnografía, artes e costumes populares do Museo Provincial de Lugo (Museo etnográfico e histórico de San Paio de Narla).
HC Turun Palloseura
O HC TPS Turku Oy, ou simplemente Turun Palloseura (abreviado TPS), é un equipo profesional de hóckey sobre xeo da cidade de Turku (Finlandia). Actualmente compite na SM-liiga, a máxima categoría do hóckey sobre xeo finlandés, competición que gañou en once ocasións (dez dende que adoptou a denominación actual). Xoga os seus partidos como local no HK-areena, pavillón con capacidade para 11.820 espectadores.
Historia
O TPS fundouse en 1922 como Turun Palloseura, de onde deriva o acrónimo. A sección de hóckey sobre xeo do club comezou as súas actividades en 1929. Actualmente o nome da compañía propietaria do equipo é HC TPS Turku Oy.
Gran Premio de Italia de 1955
O Gran Premio de Italia de 1955 foi unha carreira de automobilismo de Fórmula Un, celebrada o 11 de setembro de 1955 no circuíto de Monza. Foi a sétima e derradeira carreira da tempada de Fórmula Un de.
HC Turun Palloseura
Historia
O TPS gañou o campionato finlandés de hóckey sobre xeo en 11 ocasións (1956, 1976, 1989, 1990, 1991, 1993, 1995, 1999, 2000, 2001 e 2010), sendo as dez últimas baixo a denominación actual da liga (SM-liiga), sendo o terceiro equipo con máis títulos por detrás do Ilves (16) e o Tappara (15). Seis dos once títulos do club foron conseguidos co adestrador Hannu Jortikka entre as tempadas 1989-91 e 1999-01. O TPS ten tamén conta nas súas vitrinas con dúas Copas de Finlandia.
Adestradores
Dende que se creou a SM-liiga teñen pasado os seguintes adestradores polo banco do TPS:
Trofeos colectivos
230px|miniatura|A [[Kanada-malja, trofeo entregado ao equipo campión dos play-offs e polo tanto campión de Finlandia.]]
Gran Premio de Italia de 1955
Por mor da Traxedia de Le Mans de 1955, o campionato estaba aínda aberto despois do GP do Reino Unido, aínda que logo desa carreira (co Gran Premio de Francia que xa cancelado) cancelaronse tamén os Grandes Premios alemán, suízo e español. Isto significaba que Fangio gañou o campionato de pilotos do mundo por 3ª vez e segunda vez consecutiva.
Un novo peralte de formigón construíuse sobre o lugar onde estaba o peralte orixinal lixeiramente máis suave, e a trazada de 10 km do circuíto de Monza utilizouse por primeira vez desde 1933. A Curva Sur tamén foi modificada a partir de 2 curvas a dereita nunha curva coñecida como a "Parabolica".
Szombathely
miniatura|dereita|400px|Vista aérea de Szombathely - Hungría
Szombathely (latín: Savaria/Sabaria, alemán: Steinamanger, croata: Sambotel, esloveno: Sombotel, eslovaco: Kamenec, serbio: Sombathelj ou Сомбатхељ) é unha cidade de Hungría capital do condado administrativo de Vas no oeste do país, a cidade está localizada preto da fronteira con Austria e ten unha poboación de 80.154 (2005).
1205
Mortes
Historia ano a ano
Sidney (homónimos)
O topónimo Sidney pode referirse a varias cidades dos Estados Unidos:
Amais, o antropónimo Sidney pode referirse a:
Ezequiel Mosquera
Ezequiel Mosquera Míguez, nado en Cacheiras (Teo) o 19 de novembro de 1975, é un ciclista profesional galego.
Traxectoria
miniatura|Ezequiel Mosquera en 2008. Debutou como profesional no equipo portugués do Paredes Móveis, en 1999. Con este cadro comezou a correr pequenas roldas en Portugal, ata que en 2002 queda de 17º na súa primeira participación na Volta a Portugal. Ao ano seguinte, 2003, ficha polo Cantanhede, e en 2004 polo Boavista. Con este novo conxunto queda sétimo na rolda lusa. En 2005 ficha polo Kaiku, e en 2006 polo Kelme Comunitat Valenciana.
En 2007 ficha polo Karpin Galicia, co que consegue o seu maior éxito ao quedar de quinto na Vuelta a España, o mellor resultado ata o momento tanto del como do seu conxunto. En 2008 obtén a vitoria na primeira tirada da Clásica de Alcobendas, así como o triunfo final. E co mesmo equipo, xa denominado Xacobeo Galicia, queda de segundo na primeira tirada pirenaica da Vuelta a España dese mesmo 2008 e cuarto na clasificación xeral da proba.
No ano 2009 volveu quedar 5º na Vuelta a España Nese ano non puido participar no Giro de Italia por mor dunha fractura no pulso esquerdo. En 2010 gañou a penúltima etapa desa proba (a considerada etapa raíña, con final no cumio da Bola del Mundo), co que quedou 2º na clasificación xeral, a 41 segundos do italiano Vincenzo Nibali. Quedou terceiro na Vuelta a Castilla y León.
O 30 de setembro de 2010 a Unión Ciclista Internacional fixo público os resultados positivos dunha análise antidopaxe realizada a Ezequiel Mosquera e a David García o día 16 de setembro, durante unha tirada da Vuelta a España. A substancia presuntamente detectada é hidroxyetilo, un encubridor doutras substancias.
Para o ano 2011 fichou polo equipo Vacansoleil-DCM Pro Cycling Team, mais tras coñecerse a dopaxe o equipo deixou en suspenso a contratación do ciclista, concretándose trala súa absolución. Finalmente foi sancionado a finais de 2011. No ano 2012 Mosquera declarou que quizais incumplira algunha norma antidopaxe, aínda que sen deixar clara a súa culpabilidade.
Scout X-3C
Scout X-3C foi un foguete espacial dos Estados Unidos propulsado exclusivamente por propelente sólido. Estaba concibido como un lanzador suborbital de baixo custo e foi usado desde o complexo de Wallops Island unha soa vez, o 9 de outubro de 1964, para probar o vehículo experimental de reentrada RFD 2, que alcanzou un apoxeo de 132 km.
Submarino
miniatura|Un submarino de ataque estadounidense da [[Clase Los Ángeles]] miniatura|Submarino alemán da [[primeira guerra mundial da clase UC-1]] Un submarino é unha embarcación con capacidade para navegar somerxida baixo a auga. Aínda que a maioría deles úsanse para fins militares, algúns teñen uso civil normalmente científico.
As características dos submarinos varían moito segundo o propósito para o que foron construídos. Por exemplo, hai grandes submarinos con enerxía nuclear que poden permanecer baixo a auga durante meses, mentres que outros son científicos moito máis pequenos que só poden operar durante unhas horas.
A partir dos modelos máis primitivos de propulsión manual, os submarinos evolucionaron ata converterse en barcos altamente sofisticados. Aínda que a maioría dos avances foron por razóns militares, algúns foron por motivos civís, como os alcanzados polo enxeñeiro catalán Narcís Monturiol cos seus Ictíneo I e II.
Os primeiros submarinos movíanse manualmente, xa que os motores mariños aínda non foran inventados e moito menos para funcionar baixo a auga, tiñan funcións militares e tentaban afundir os buques inimigos por métodos como o de introducirlles parafusos nos cascos de madeira. Algúns empregaron explosivos, pero na maioría dos casos tiña como consecuencia a destrución do propio submarino xunto co do navío inimigo.
Antecedentes: Idades Antiga e Media
As orixes do submarino poderían atoparse na época de Alexandre o Grande, o 330 a. C. Trataríase dunha especie de barril de vidro pechado que permitiría baixar a pouca profundidade e durante o pouco tempo no que o aire aínda sería respirable no interior. O vidro permitiría ver a paisaxe submarina e facer observacións.
Outro dos posibles antecedentes falan dun mensaxeiro enviado polo xeneral romano Lucio Licinio Lúculo atravesando o bloqueo do porto navegando dentro dunha especie de embarcación submarina feita de coiro de cabra. Máis adiante no ano 1490 Leonardo da Vinci debuxou un enxeño de dobre casco sumerxible. No século XVI o bispo de Uppsala, describiu un bote de coiro capaz de moverse por baixo da auga.
Primeiros intentos: s.XVI-XVII
Posiblemente o primeiro intento de navegación tivo lugar en España no século XVI. Segundo un informe en Opusculum Taisnieri, publicado en 1562:
O primeiro somerxible do que se ten información fidedigna da súa execución foi (un modelo baseado nos apuntamentos de Bourne) construído en 1620 por Cornelius Jacobszoon Drebbel, un holandés ao servizo de Xaime I de Inglaterra. Estaba propulsado por medio de remos, mais a súa natureza exacta é obxecto de certa controversia, pois algúns afirman que era simplemente unha campá remolcada por unha barca. Dous tipos mellorados probáronse no río Támese entre 1620 e 1624. Porén, investigacións recentes manifestaron que o enxeñeiro español Jerónimo de Ayanz y Beaumont construíra un submarino en 1600.
Aínda que os primeiros vehículos somerxibles eran simples ferramentas para exploracións subacuáticas, aos inventores non lles custou moito advertir o seu potencial militar. As vantaxes estratéxicas dos submarinos expuxéronse polo bispo John Wilkins de Chester en 1648.
Os primeiros estudos teóricos sobre a construción dun submarino remóntanse a 1680, cando Giovanni Alfonso Borelli na súa obra De  motu  animalium ilustrou por primeira vez a posibilidade de construír un vehículo que puidese explorar os abismos mariños.
Lee Wallard
Lee Wallard, nado o 7 de setembro de 1910 en Schenectady, Nova York e finado o 29 de novembro de 1963 en San Petersburgo, Florida, foi un piloto de carreiras dos Estados Unidos.
Traxectoria
Nas 500 Millas de Indianápolis de 1951 Wallard levou ao número 99 Belanger Special á vitoria, con 40 anos. Tony Bettenhausen cederalle o coche, porque quería pilotar un vehículo de tracción dianteira máis moderno. Unha semana despois de gañar as 500 Millas de Indianápolis, Wallard lesionouse durante unha carreira de automóbiles en Reading, PA. Sufriu graves queimaduras cando o seu coche de carreiras se incendiou na recta final da carreira. Requiriu 27 enxertos de pel.
Submarino
Os desenvolvemento ata os deseños modernos s. XVIII- XIX
miniatura|esquerda|Esquema do "Turtle", primeiro submarino militar que se construíu en 1776. Cara ao ano 1775 aproximadamente, o enxeñeiro estadounidense, de Connecticut, David Bushnell construíu un somerxible, con capacidade para unha soa persoa, que tiña forma de dúas cunchas de tartaruga mariña pegadas pola parte de abaixo e que se bautizou co nome de "Turtle" (tartaruga). Este somerxible estaba feito de madeira de carballo e foi o primeiro submarino verificado capaz de realizar operacións subacuáticas e con movemento independente e o primeiro en empregar hélices para propulsarse. O "Turtle" tiña un só tripulante e movíase lentamente grazas á súa hélice de parafuso na parte dianteira que se accionaba manualmente. Contaba con dous tanques de lastre e bombas para encher e baleirar a auga do mar e deste xeito regular a profundidade a que navegar. O obxectivo militar do "Turtle" era atacar os barcos británicos fixando o casco destes unha gran carga de pólvora (similar a unha mina de mar). O invento construíuse e navegou correctamente (operado polo sarxento Ezra Lee, do exército continental) ata chegar ao seu obxectivo, pero non puido fixar a bomba o casco porque entón os barcos británicos levaban o casco recuberto de cobre, sendo pensada a mina para ser fixada en buques de madeira. Así pois, a acción fracasada do "Turtle" contra o "HMS Eagle" (buque insignia dos bloqueadores) en 1776, durante a guerra da independencia estadounidense, pode considerarse como a primeira acción dun submarino en combate.
miniatura|O Nautilus (1800) Tras Bushnell veu Robert Fulton, tamén estadounidense, o cal quería liberar a Francia do bloqueo que estaba a practicabar a frota británica sobre as costas francesas (era un gran partidario da Revolución Francesa). Para iso deseñou o Nautilus (Nautile), un submarino duns 6,5 metros de lonxitude con estrutura de ferro e recuberto de cobre. A propulsión era manual pero facilitada por un sistema de engrenaxes desmultiplicadores que accionaban a hélice de catro pas, ademais contaba cunha vela para navegar na superficie. O mesmo tempo aplicaronse dúas novas innovacións tecnolóxicas máis: o uso dos temóns horizontais e verticais e o uso do aire comprimido durante a inmersión. Podían entrar só catro persoas e baixo a auga podíase estar unhas catro horas. Un ollo de boi de ferro e de cristal utilizábase de torreta de observación cando o submarino estaba sobre a superficie do mar. O Nautile construíuse en París, xa que estaba destinado á sevir a frota francesa, pois Napoleón Bonaparte investira 10.000 francos da época, pero non participou en ningunha acción bélica. Foi o segundo modelo construído, o Nautilus II, o que efectuou misións militares. A súa viaxe comezou na baía de Brest, dirixíndose á frota británica, pero a misión fracasou, xa que os ingleses facían patrullar barcas de remos permanentemente ao redor dos seus barcos evitando que o Nautilus se puidese achegar o suficiente ás naves inimigas. A misión de enganchar os explosivos que levaba baixo algún barco británico fracasou e, a partir de aí, Francia considerou que o seu uso non era ético e perdeu o interese nestes submarinos primitivos. Fulton, ao ser rexeitado por Francia, pasouse o bando inimigo, o Reino Unido, no ano 1805. Aínda que a súa demostración experimental foi un éxito, fixo estalar un barco onde un submarino pegara antes uns explosivos a través dun cable eléctrico, Gran Bretaña, que respondeu dunha forma similar a como o fixera Francia. miniatura|O Brandtaucher no museo de historia militar de [[Dresden]] En 1851 Wilhelm Bauer, un cabo de artillaría bávaro, botou un submarino deseñado por el chamado Brandtaucher ("mergullador incendiario") na baía de Kiel. Este submarino foi construído por August Howaldt e estaba propulsado por dous mariñeiros que facían xirar unha gran roda de rodadura coas mans e cos pés para mover unha hélice. Afundiuse durante a presentación nun espectáculo publico, pero os tres tripulantes lograron escapar. O submarino foi rescatado en 1887 e exhíbese no museo de Dresden.
miniatura|Planos da patente do garcibuzo, deseñado por [[Cosme García Sáez]] En 1860, o inventor español Cosme García Sáez patentou un submarino e realizou con éxito as probas oficiais segundo a acta oficial da Comandancia de Mariña no porto de Alacant. O enxeño podía acoller dúas persoas e permaneceu baixo a auga 45 minutos. O 16 de novembro de 1860 obtivo tamén, a patente en París co nome de Bateau Plongeur. Tras non atopar financiamento en España, e rexeitar o ofrecemento de Napoleón III, o somerxible foi afundido polo fillo do inventor en Alacant, tras informarlle a autoridade portuaria de que molestaba o tráfico mariño.
miniatura|Os restos do CSS Hunley recuperados en 2000. O submarino máis famoso do século XIX foi o, CSS Hunley, barco da Confederación que o 17 de febreiro de 1864 afundio, cunha carga explosiva posta na proa o USS Housatonic, unha fragata da Unión. O Hunley afundiuse á súa vez cos nove tripulantes cando regresaba á súa base de operacións. A pesar do preocupante desenvolvemento (durante as probas de mergullo afundiu tres veces coa perda de 23 homes) e a falta de regreso da súa única misión operativa, a compañía Hunley demostrou a eficacia na guerra dos submarinos que desde ese momento entraron nos proxectos dos arsenais militares.
Submarinos de propulsión mecánica (finais do século XIX)
O 16 de abril de 1863 é botado o submarino francés Plongeur primeiro submarino no mundo en ser propulsado mediante un motor de enerxía mecánica que consístia nun motor de aire comprimido de 60 kW.
miniatura|esquerda|Réplica do Ictíneo II no [[porto de Barcelona.]] Botado no porto de Barcelona o 2 de outubro de 1864, o Ictíneo II, construído por Narcís Monturiol, foi un deseño revolucionario, xa que incorporaba unha máquina de vapor para a súa propulsión e utilizaba como combustible unha mestura de peróxido de magnesio, cinc e clorato de potasio (a reacción química dos cales proporcionaba osíxeno tanto para a combustión como para a tripulación).
Tamén incorporaba uns compartimentos repartidos estratexicamente por toda a embarcación para facer de lastre, de maneira que cando estes compartimentos estaban baleiros permitían á embarcación flotar na superficie do mar e cando estes estaban cheos permitían afundir a nave por baixo da superficie. Ademais, na nave había un sistema de escape que permitía soltar o lastre e saír á superficie en caso de emerxencia. Outro trazo destacable é a estrutura da nave que ten unha forma cilíndrica coa parte dianteira con forma de punta esférica e na cola están os temóns e a hélice. Na parte de arriba da nave atopamos o periscopio. Os submarinos actuais toman como referencia o deseño exterior do Ictíneo. Este deseño foi variando e desenvolvéndose segundo as necesidades de cada submarino como o Narwhal botado o 9 de setembro de 1967, cuxo deseño era bastante similar ao do Ictíneo aínda que cunha forma moito máis alongada.
En 1870, o escritor francés Xulio Verne publicou o clásico de ciencia ficción Vinte mil leguas baixo dos mares, que narraba as aventuras dun inventor inconformista no submarino Nautilus, un submarino máis avanzado que todos os existentes na época. A historia inspirou aos inventores para construír submarinos máis avanzados.
O primeiro submarino construído en serie, con todo, era de tracción humana. Foi o submarino do inventor polaco Stefan Drzewiecki: 50 unidades foron construídas en 1881 para o goberno ruso. O mesmo inventor construíu en 1884 un submarino impulsado por enerxía eléctrica.
As discusións entre o reverendo inglés George Garrett e o experto industrial e comercial sueco Thorsten  Nordenfelt levaron a unha serie de submarinos impulsados a vapor. O primeiro foi o  Nordenfelt I (1885), un buque de 56 toneladas e 19,5 m de longo parecido ao malogrado  Resurgam de Garrett (1879), cun alcance de 240km e armado cun único  torpedo. Como o  Resurgam, funcionaba a vapor na superficie e apagaba o motor para mergullarse. Grecia, medorenta do regreso dos otománs, comprouno. Nordenfelt construíu entón o  Nordenfelt II, un submarino de 30 m de longo con dous tubos de torpedos, que vendeu á preocupada armada alemá. Os esforzos de Nordenfelt culminaron en 1887 co  Nordenfelt IV, con motores e  torpedos xemelgos. Foi vendido aos rusos, pero resultou ser inestable, encallou e foi despezado
miniatura|O [[submarino Peral, armado con torpedos en 1888. O casco pode verse actualmente en Cartaxena (Murcia).]]
A partir da segunda metade do século XIX intensificáronse os intenso para obter ou crear unha nova forma de propulsión eficiente baixo a auga. O 8 de setembro de 1885 e botado no estaleiro do arseal de La Carraca, en San Fernando (Cádiz) o submarino máis perfeccionado ata o momento, obra de Isaac Peral: fabricado en casco de aceiro en forma de cigarro, de 22 m. de eslora e 2,75 de manga, era propulsado por dous motores eléctricos de 30 CV cada un que estaban alimentados por unha batería de acumuladores. Posuía varios dispositivos e sistemas para poder regular a profundidade da inmersión baixo a auga, a horizontalidade e o equilibrio unha vez mergullado. Con todo empezouse a ver que aquel submarino fora pensado para atacar ou defenderse. Levaba un tubo lanzatorpedos na proa, cun sistema de comportas iguais que os que se usan hoxe en día. Mesmo, para facilitar o lanzamento destes torpedos ideou un periscopio, feito de prismas e lentes, onde se podían ver as imaxes da superficie. O submarino Peral podía navegar a uns oito nós e tiña unha autonomía máxima de setecentos quilómetros. Pero o seu enxeño non prosperou e o goberno de entón informou que «este submarino tería moi pouca utilidade militar». Máis adiante, Peral foi presionado para abandonar o exército. No entanto sen un motor de vapor ou de combustión interna, o submarino só podía facer viaxes curtos e, por tanto, só podía operar preto da costa. Con todo, o seu proxecto si foi admirado por outros países, xa que serviu de base para a maioría dos novos tipos de submarinos construídos despois.
miniatura|O USS Plunger ano 1902. Aínda que a propulsión eléctrica vai ser un éxito (Gymnote), o sistema dá caldeira non se abandonou ata ou cabo duns cuantos anos, xa que permitía asegurar unha navegación para superficie usando pouca enerxía. Máis tarde a invención do motor diésel vai supoñer o abandono definitivo da propulsión mediante vapor. Os inventores buscaban outras fontes de enerxía para os submarinos, como eran: o aire comprimido, o vapor e a enerxía eléctrica.
O primeiro submarino práctico, e que se vai empezar a producir naqueles tempos cunha fonte de enerxía eficiente, vai ser creado o ano 1898 polo norteamericano John Philip Holland, que vai utilizar un sistema de propulsión dual. Este estaba formado por un motor de gasolina (diésel de 50 CV) para moverse na superficie e dun motor eléctrico para facelo baixo a auga, esta nave chamouse USS Holland. Unha das contribucións máis importantes que se fixeron no mundo do submarino para o seu desenvolvemento, fíxoa o enxeñeiro norteamericano Simon Lake, destacando a superestrutura de inundación libre, deseñada por el no ano 1898. En 1906 os alemáns empezaron a utilizar motores diésel nos seus submarinos. Así, poucos anos despois, inventaronse dous dos compoñentes dos submarinos máis importantes desde que o descubriron: a invención do Sonar e a do torpedo autopropulsado. A partir de aquí, ou submarino vaise converter  nun elemento fundamental das forzas navais.
De finais do século XIX á primeira guerra mundial
miniatura|Soldado mariñeiro usando un periscopio nun submarino O cambio de século supuxo unha época crucial no desenvolvemento dos submarinos, facendo o seu debut un número importante de tecnoloxías, e sendo construídos e adoptados amplamente por varios países. A propulsión diésel-eléctrica pasaría a ser o sistema de enerxía dominante e dispositivos tales como o periscopio serían normalizados. Efectuáronse un gran número de experimentos sobre tácticas e armas efectivas para os submarinos, o que culminaría co grande impacto que supuxeron na próxima primeira guerra mundial.
En 1895, o inventor irlandés John Philip Holland deseñou un submarino que, por primeira vez, equipaba un motor de combustión interna en superficie e un motor eléctrico alimentado por baterías baixo a auga. En 1902, Holland recibiu a. Algúns dos seus buques foron comprados polos Estados Unidos, o Reino Unido, a Armada Imperial Rusa e o Xapón.
A Armada Imperial Xaponesa comezou o seu servizo de submarinos con cinco Holland tipo VII comprados á Electric Boat Company en 1904. As cinco naves foron entregadas en seccións, chegando ao Xapón o 14 de xuño de 1904. Despois de re-armalos, os cinco  Hollands estiveron listos para combater en agosto de 1905, pero a guerra ruso-xaponesa estaba preto do seu fin por esa data, e ningún submarino xaponés entraria en acción nesa guerra.
miniatura|O submarino francés de 1900 Narval
Encargado en xuño de 1900, o submarino a vapor e eléctrico Narval, deseñado polo francés Maxime Laubeuf e polo enxeñeiro español Raymondo Lorenzo d'Equevilley Montjustin, reintroducio o clásico deseño de dobre casco, cun casco de presión dentro do casco exterior lixeiro. Este buque de 200 t tiña unha autonomía dunhas 100 millas en superficie e unhas 10 millas baixo a auga. O submarino francés de 1904 Aigrette (‘martinete’) mellorou o concepto ao usar un motor diésel para a navegación en superficie. Construíuse un gran número destes submarinos, con 74 terminados antes de 1914.
Submarinos na primeira guerra mundial
O desenvolvemento dos submarinos na última década levou a moitas armadas a adquirilos, tanto é así que na primeira guerra mundial esta arma tivo un uso fundamental. Os submarinos desempeñaron un papel importante no intento de Alemaña, e en menor medida tamén de Austria, de remediar o bloqueo naval aliado imposto pola supremacía naval de Gran Bretaña e Estados Unidos, e finalmente foron unha causa determinante para o entrada dos Estados Unidos na guerra.
Durante a primeira guerra mundial os estrategas militares deron verdadeira importancia ás batallas navais. Primeiro trataron con modelos que usaban enerxía diésel e eléctrica pero requirían ser recargados con frecuencia e só alcanzaban unha velocidade máxima de 10 nós (18 km/h).
miniatura|Submarino alemán [[SM U-9|U9 (1910). Baixo o mando de Otto  Weddigen, afundiu tres cruceiros británicos en poucos minutos en setembro de 1914.]]
Ao estalar a gran guerra, Alemaña tiña dispoñibles vinte submarinos perfectamente equipados para o combate, aínda que estes incluían buques da clase U-19 con motor diésel, que tiñan unha autonomia de 5000 millas a unha velocidade de 8 nós para permitirlles operar de maneira efectiva en toda a costa británica.
En agosto de 1914, 10 dos 20 submarinos operativos U-Boot da frota alemá fixeron o seu primeiro cruceiro de guerra para localizar a frota británica. A capacidade dos U-Boot para servir como máquinas de guerra útiles residía en novas tácticas, no seu número e en tecnoloxías submarinas tales como o sistema de enerxía diésel-eléctrico que fora desenvolto en anos anteriores. Máis como barcos sumerxibles que como submarinos modernos, os U-Boot operaban primordialmente en superficie usando motores convencionais, usando as súas baterías para mergullarse ocasionalmente e realizar ataques. O seu casco tiña unha sección aproximadamente triangular, cunha quilla distintiva, para controlar a ondada, e unha proa distintiva. O 5 de setembro, o U-21 afundio o cruceiro de exploración Pathfinder, o primeiro buque afundido por un submarino en guerra desde a guerra de Secesión. Isto foi seguido polo afundimento doutros tres barcos de cruceiros británicos nun espazo de horas, o 22 de setembro, polo U-9. O 20 de outubro o submarino U-17 detívose, buscou e afundiu o buque mercante británico Glitra en Stavenger. Este foi o primeiro afundimento dun barco mercante e marcou o inicio das incursións bélicas contra o comercio marítimo. En febreiro 1915, os alemáns proclamaron "zona de guerra" as augas circundantes de Gran Bretaña e Irlanda, incluída a Canle do Norte. Canle de Irlanda, na que, segundo anunciaron, afundirían sen previo aviso todos os comerciantes británicos que atoparan. Dado que as medidas antisubmarinas defensivas e ofensivas eran entón indistinguibles, máis de 500.000 toneladas de buques mercantes pararon no fondo do mar nos primeiros catro meses despois do aviso, ata xuño.
Durante o últimos seis meses de 1915 os alemáns destruíron ao redor de 1.000.000 Tm en barcos e nos primeiros catro meses de 1916, outras 700.000 Tm. Así mesmo nese périodo, os alemáns afundiron tres barcos de vapor de pasaxeiros, o RMS Lusitania (O 7 de maio de 1915 con 1.198 mortos, 128 deles estadounidenses), o Arabio e o Sussex, nos que se perderon moitas vidas. Isto deu lugar a un longo intercambio de correspondencia diplomática entre Alemaña e os Estados Unidos, como consecuencia do cal o Goberno alemán comprometeuse a suspender a actividade dos seus submarinos por un período de seis meses en todas as zonas menos na do mar Mediterráneo. En maio de 1916, os alemáns tiñan en servizo activo 58 submarinos, que aumentaron a 111 en febreiro de 1917 e 140 en outubro dese mesmo ano para descender a 121 en outubro de 1918. En febreiro de 1917, os alemáns proclamaron unha nova «zona de guerra» e, sen excluír xa os neutrais, anunciaron que todas as embarcacións que se atopasen dentro da mesma serían afundidas sen previo aviso. Esta nova medida influíu decisivamente na entrada dos Estados Unidos na guerra o mes de abril.
A crecente ameaza submarina induciu aos aliados para adoptar o sistema de convoi. Para contrarrestar as perdas intensificouse a construción de barcos e ideáronse dispositivos antisubmarinos. Os «barcos trampa», enmascarados de bastos barcos de carga ou de goletas de pesca, lograron afundir algúns submarinos que emerxían á superficie para  cañonearlos a fin de non gastar a súa dotación de  torpedos. Perfeccionáronse as cargas de profundidade, equipouse aos cazasubmarinos con aparellos de escoita, puxéronse minas e redes  antisubmarinas; e adestrouse aos barcos acomboiados a navegar en formación de zigzag. A pesar de todas as medidas antisubmarinas, incluídos os pequenos dirixibles cazasubmarinos e os avións de exploración, a situación continuou sendo crítica ata o fin do ano 1918, cando os dispositivos antisubmarinos lograron eficacia e os alemáns víronse na imposibilidade de substituír as tripulacións especializadas. Quizais o factor decisivo na neutralización dos submarinos non foi outro, con todo, que o prodixioso programa aliado de construción naval, que proporcionaba máis tonelaxe do que podía afundir o inimigo.
En febreiro de 1917, os U-Boot afundiron 536.000 Tm, en marzo 603.000 e en abril unha cifra récord (non superada durante a segunda guerra mundial) de 881.000 Tm: nese mes, sobre unha frota de 128 U-Boot dispoñibles, de feito atopábanse patrullando os mares, de media, cincuenta. Durante os catro anos e tres meses de guerra os submarinos afundiron 11.154.000 Tm en barcos, a metade dos cales corresponderon só ao ano 1917. En total durante a guerra os submarinos alemáns afundiron máis de 5.000 barcos aliados.