cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia do capitalismo
Introdución
Nun século, o triunfo do capitalismo industrial transformou unha sociedade tradicional, rural e agrícola, nunha sociedade urbana e industrial. O éxodo rural, combinado na explosión demográfica, despoblou os campos e os obreiros chegaron para amontoarse nos suburbios das grandes cidades industriais. Esta concentración humana, asociada coa miseria obreira e coa desocupación (a "armada de reserva" descrita por Marx), contribúe á urxencia da conciencia de clase no seo do proletariado. Antes unha miseria agrícola polo menos igual, posiblemente a miúdo peor non arrastraba tales problemas sociais por mor da ausencia de concentración. As paisaxes transformáronse profundamente, as "cidades fungo" multiplícanse, os grandes centros económicos reconstruíronse (París por Haussmann), as rexións carboeiras son desfiguradas, entre outros cambios tormentosos.
Sempre ao plano social, o "capitalismo xerencial" (Alfred Chandler, A man visible dos xerentes) que emerxe á volta dos dous séculos provoca novas distincións entre "propietarios", "empresarios", "obreiros" e "xerentes". Desde entón, os proveitos dos propietarios son cada vez menos lexítimos e se emparentan a unha renda, xa que non é máis que a remuneración do seu talento como emprendedor. No entanto, as familias ricas de rentistas son substituídas por empresarios de xenio dados a fins do século XIX (Siemens, Edison, Ford e máis recentemente Bill Gates), como a foi no seu tempo a nobreza.
Logo da Segunda Guerra mundial, un período de forte crecemento económico, "Trinta Gloriosos" (Jean Fourastié) en Francia, leva a numerosas economías do Norte á sociedade de consumo, mentres que se impón unha clase media, mentres que os niveis de vida tenden a uniformarse.
O último cuarto do século XX é marcado pola abertura crecente dos mercados financeiros e pola nivelación dos niveis de vida. Os accionistas minoritarios multiplícanse, o accionariado asalariado desenvólvese, así como os fondos de pensións nos países anglosaxóns. Pero sobre todo, a finais do século XX é marcado pola caída do sistema económico alternativo exercido nos países do "bloque comunista" (entre os que algúns consideran que constituían de verdade unha forma estatal do capitalismo) tendo en diante economías de transición. O capitalismo entón é dominante baixo a súa forma liberal, pero sectores con modos diferentes de funcionamento coexisten (economía social, economía pública, profesións liberais), estas representan entre o 50 e o 60% do PIB nos países desenvolvidos, o que fai relativo o peso da economía capitalista nestas sociedades.
Asentamento da economía de mercado
Segundo Karl Polanyi, The Great Transformation (A gran transformación ), Occidente coñeceu desde finais do século XV, unha xeneralización das relacións do mercado. Nota con todo que a preponderancia destes sobre as relacións tradicionais, baseadas por exemplo no don, a servidume, o traballo en equipo vólvese efectiva só no século XIX. É en efecto durante este período cando se coloca en Occidente unha civilización cuxa economía repousa no mercado autorregulador, o Estado liberal, o patrón ouro como o sistema monetario internacional, e o equilibrio das forzas desde o fin das guerras napoleónicas.
Para describir esta transformación, K. Polanyi repite o exemplo do xurdimento do mercado do traballo en Gran Bretaña. O sistema tradicional encadraba o traballo debido a importantes restricións xurídicas. As corporacións impuñan regras, máis baseadas no costume que nas leis do mercado, afectando tanto as relacións entre donos, compañeiros e aprendices, como as condicións de traballo ou os salarios. Estes últimos foron por exemplo anualmente avaliados por funcionarios.
Pero cara a 1795, xuíces de Speenhamland, un pobo de Gran Bretaña, decidiran conceder complementos de salarios, ata unha renda mínima aos indixentes. Esta decisión inspirou Gran Bretaña enteira e a instauración dun mercado do traballo, baseado na idea liberal que só o traballo debe ser fonte de renda, topábase coa idea caritativa que quenqueira ten un "dereito a vivir". Este obstáculo, criticado polos clásicos da economía e algúns filósofos utilitaristas foi finalmente levantado en 1834 coa desaparición das poor laws.
O dogma do mercado autoregulado imponse entón en Gran Bretaña (e máis tarde no Reino Unido), e é completado por novas medidas que van formar un sistema coherente propicio para a expansión do gran capitalismo. Co fin de garantir a regulación do mercado, indexase a emisión monetaria sobre o respaldo-ouro en 1844. Esta disciplina monetaria, adoptada pola inmensa maioría das nacións na segunda metade do século XIX permite a estabilización, ou a autorregulación, ao seguir balanzas de pagamentos, o principio dos puntos de entrada e de saída do ouro. Este rigor monetario induce unha deflación continua no século XIX que levará a unha redución proporcional dos salarios nominais (co fin de garantir os proveitos), que só as duras leis do mercado poden imporlles aos traballadores. Tamén, co fin de garantir unha estabilidade do poder adquisitivo dos traballadores, a pesar da redución dos salarios nominais, o libre comercio imponse como medio de alimentar a baixa dos prezos pola importación de produtos estranxeiros a menores custos, desde a abolición das Corn Laws (leis proteccionistas sobre o trigo) en 1846.
Séculos XIX e XX: historia da empresa
O capitalismo faise no século XIX esencialmente familiar (fóra dalgunhas grandes sociedades xa evocadas). Os nomes das grandes familias máis coñecidas industriais e financeiras nos nosos días evocan sempre este período: Rothschild, Schneider, Siemens, Agnelli etc. É nunha óptica familiar que se desenvolve o gran capitalismo: ponse de acordo para evitar a dispersión da empresa entre os herdeiros, mentres que as "fusións" da época fanse pola intervención de alianzas matrimoniais.
Na segunda metade do século, unha nova burguesía imponse, non a das propietarias pero si a dos diplomados. En Francia por exemplo, as Grandes Escolas abastecen o esencial dos novos empresarios (Armand Peugeot, André Citroën etc.). Pero a chegada destes diplomados á cabeza das grandes empresas non quebranta con todo a tradición familiar:
Seteventos, Sarria
San Pedro de Seteventos é unha parroquia rural do concello de Sarria na provincia de Lugo. Segundo o Instituto Galego de Estatística en 2010 tiña 92 habitantes (52 homes e 40 mulleres) -13 menos ca en 2003-, distribuídos en 4 entidades de poboación.
Historia do capitalismo
Séculos XIX e XX: historia da empresa
O desenvolvemento da lexislación sobre as sociedades anónimas (liberalización total en 1856 no Reino Unido, 1867 en Francia e 1870 en Prusia), progresivamente permite aos capitais anónimos xuntarse ás grandes dinastías industriais.
Épafo (homónimos)
Co nome de Épafo coñéncense tres personaxes da mitoloxía grega:
Historia do capitalismo
Séculos XIX e XX: historia da empresa
En Capitalismo, socialismo e democracia (1942), Joseph Schumpeter advirte que estas evolucións xurídicas farán finalmente desaparecer a función de empresario-innovador e que "ao romanticismo das aventuras comerciais antigas sucede[rá] o prosaísmo". A desaparición do empresario, entendido no sentido do século XIX, leva segundo Schumpeter á desaparición da iniciativa capitalista. A "evaporación da substancia da propiedade" prexudica á vitalidade da economía, e á parte os seus mesmos éxitos, "a evolución capitalista, substituíndo a un paquete de simples accións nas paredes e ás máquinas dunha fábrica, desvitaliza a noción de progreso". Finalmente, Schumpeter teme que o capitalismo desapareza en proveito do socialismo.
No século XX, as evolucións das producións, o talle das empresas e a complexidade da súa xestión empuxan a numerosos economistas a anunciar o fin do poder dos propietarios do capital en proveito dos "xerentes". John Kenneth Galbraith preve que o poder no seo da empresa pasa "de modo inevitable e irrevogable, do individuo ao grupo, porque o grupo é o único en posuír as informacións necesarias para a decisión. Aínda que os estatutos da sociedade anónima colocan o poder nas mans dos seus propietarios, os imperativos da tecnoloxía e da planificación desposúenos para transmitilos á tecnoestructura". Prestamos asistencia a unha "revolución xerencial" (corporate revolution), onde o xerente toma a substitución do empresario. Os equilibrios entre os diferentes caracteres do capitalismo sutilmente o transformarón: o obxectivo esencial é en diante menos o proveito (que preocupaba ao empresario propietario) e os dividendos (preocupacións do accionista) que a ampliación da empresa e da súa prosperidade, entre as que dependen a remuneración e o prestixio dos xerentes. A acumulación do capital faise a nova prioridade.
As evolucións máis recentes da empresa tradúcense no entanto nun regreso á forza dos propietarios. O accionista volve ser a finalidade da empresa. Non se trata xeralmente máis dun individuo, senón a miúdo dun fondo de investimento ou de fondos de pensións, ou de bancos encargados de facer frutificar o aforro dos depositantes, esixentes que sexan pequenos ou grandes. A lóxica da "rendibilidade financeira" repite a vantaxe sobre a da rendibilidade económica. Máis en condicións de cumprir estes novos obxectivos quedan os xerentes que, aínda que habendo perdido o seu poder de orientación en proveito do que se chamará en diante o "goberno de empresa" corporate governance, obteñen salarios sempre maiores.
Certos economistas discuten esta nova forza dos accionistas no seo da empresa. Para Joseph Stiglitz (Cando o capitalismo perde a cabeza, 2004) as empresas están sempre nas mans dos xerentes e dos contables que non abastecen aos accionistas dos datos efectivos sobre a saúde das empresas e non vacilan en roubar a estes últimos vía manobras financeiras incomprendidas, en particular a distribución de stock-option.
A máquina contra o obreiro?
Esta problemática faise ilustre desde os principios da primeira revolución industrial. As modificacións do traballo e da súa organización procreadas pola chegada de máquinas significa para os traballadores unha fonte de desemprego, pero sobre todo de degradación. Adam Smith (Investigación sobre a natureza e as causas da riqueza das nacións, 1776) recoñece que o desenvolvemento das maquinas e a división do traballo embrutecen aos homes e fan consideralos como máquinas simples á hora de realizar o mesmo xesto simple cada día. En 1811, os obreiros do Nottinghamshire rebélanse, inspirados pola lenda do soado Robin Hood, baixo a dirección dun mítico Ned Ludd, para destruír as máquinas, feitas as súas inimigas. De alí inspiraríase en 1831 a "rebelión dos tecedores de seda" (obreiros lioneses da seda).
De feito, para os capitalistas, a máquina primou moito tempo sobre o home. É ao último a quen se adapta. Cando un accidente prívao dun brazo, cámbiase ao home sen inquietarse pola adecuación da máquina. Cando a máquina e algúns dos seus compoñentes son de accesos difíciles, emprégase aos nenos, cuxo talle permite ir a lugares pouco accesibles.
Desde un punto de vista xeral, os estudos sobre períodos longos mostraron que o resultado da introdución das máquinas era máis complexo que a competencia única cara ao traballador, xa que fai tamén crear novos postos máis cualificados (aparición dos enxeñeiros) en paralelo antigos postos de obreiros. Máis tarde, as máquinas puideron reducir tamén as penurias e a duración do traballo cando a súa concepción tomaba en consideración esta aproximación. Permitíronlles aos homes acceder tamén a unha sociedade onde os bens son máis abundantes grazas ao aumento da produtividade. Certos autores, entusiastas da alta produtividade dos sectores primarios e secundarios, confiando na robotización, non dubidaron en profetizar "o fin do traballo" (Jeremy Rifkin, 1996), e adiantaron a chegada dunha economía esencialmente concentrada cara aos servizos para as persoas ("a produción do home para o home", segundo Robert Boyer).
Os dereitos sociais
Baixo a presión do desenvolvemento do movemento obreiro e da cuestión social, o lexislador terá que reaccionar para mellorar as condicións de vida dos traballadores. As leis progresivamente van mellorar o tempo de traballo, as condicións de traballo, a idade mínima para traballar, o acceso aos coidados, á "xubilación" etc. Desde 1833 no Reino Unido coa Factory Act, que limita a 9 horas ao día o traballo dos nenos de menos de 13 anos, darase un precedente para depurar estas situacións. Estes progresos humanos lentamente fanse, no marco dun informe permanente de forzas.
Este período ve tamén desenvolverse novas formas de solidariedade entre traballadores que se auto-organizan para facer fronte a un diario vivir duro. As formas modernas da economía social desenvolvense en oposición ao capitalismo e proponlles servizos aos asalariados. Primeiramente, as primeiras mutuas serven para financiar os enterros, logo estenden o seu campo de acción ao financiamiento dos días de folgas, logo ás baixas por enfermidade e retiros.
Certos grandes donos non serán insensibles á miseria do mundo obreiro, e faranse ilustres polo seu paternalismo, pola súa filantropía e os seus métodos de traballo tanto vangardistas como competitivos. Robert Owen comezou así a pór as bases do movemento cooperativo na súa fábrica de New Lanark, propóndolles aos seus obreiros tanto clases nocturnas, como xardíns para os seus nenos.
Os salarios
Máis tarde, Henry Ford comprenderá que a insatisfacción do obreiro, procreada polos métodos de traballo tayloristas, faise en detrimento da produtividade, e proporá salarios moi por encima do mercado co fin de limitar a rotación do persoal e de gañarse a confianza dunha man de obra difícil de recrutar sobre postos pouco valorizantes de produción en liña nun período sen paro. Este pensamento xeneralizarase e acabará no "compromiso fordista" dos anos 1945-1970, o período sobre o cal a parte dos salarios no valor engadido vai progresar en detrimento da parte relativa do proveito. No entanto, a produtividade sempre acrecenta asalariados satisfeitos dos seus salarios, permitindo aumentar os proveitos no absoluto: é aquí onde aparece a idea de compromiso. O fin do compromiso fordista, desde os anos 1970 ou 1980 segundo os países, vai con todo a arrastrar un movemento inverso sempre corrente, no cal a parte do proveito progresa rapidamente en detrimento dos salarios.
Modelos máis recentes de organización do traballo, tal como o "toyotismo", invitan ao asalariado a asumir parte das súas reflexións sobre o proceso de produción, permitíndolle ter unha influencia sobre a máquina, ou polo menos ter a ilusión.
Capitalismo agrícola contra capitalismo industrial
miniatura|300px|dereita|A [[Guerra de Secesión é a miúdo interpretada como o conflito dunha sociedade tradicional e agrícola opóndose á marcha cara ao capitalismo industrial (Batalla de Fredericksburg, 13 de decembro de 1862)]]
A oposición entre os grandes capitalistas agrícolas e outras partes da poboación non vai tardar en manifestarse a pesar da revolución agrícola. En 1776, Adam Smith escribiu:
O capitalismo agrícola, que procura alimentar a subida dos prezos polo proteccionismo (vía Corn Laws), vai entón a oporse ao capitalismo industrial. En 1810, o economista e parlamentario David Ricardo (Ensaio sobre a influencia do prezo baixo do trigo) pensa que a apertura do país ás importacións agrícolas permitirá, grazas á debilidade do prezo das subsistencias, reducir os salarios e pois favorecer a industria. De feito, é un lobby de industriais dos téxtiles (a Anti Corn Laws League) que, ao termo dunha batalla política incerta contra os grandes propietarios de bens inmobles, farán revogar as Corn Laws en 1846. O capitalismo liberal conseguiu entón un dos seus primeiros triunfos.
Á inversa, nos Estados Unidos, o Sur, que repousa nunha agricultura escravista, é librecambista, mentres que o Norte, que desenvolve un capitalismo industrial, é proteccionista. Durante décadas precedendo a Guerra de Secesión, propietarios do Sur pretextaban por outra banda que a condición do obreiro do Norte só era raramente envexable á do escravo do Sur. A miúdo denunciaban pois o apetito que os capitalistas disimulaban detrás dos discursos abolicionistas. A imposición do capitalismo traduciuse pois por unha ancoraxe profunda da economía no proteccionismo que permitiu un despexe rápido de novas ramas da industria.
Capitalismo e democracia
Segundo Raymond Aron (Dezaoito leccións sobre a sociedade industrial, 1962), o capitalismo necesita na súa evolución aumentar a cualificación da man de obra co fin de garantir a continuación do crecemento económico. Esta cualificación aumentada provoca a urxencia das aspiracións igualitarias. A sociedade capitalista conduce segundo el naturalmente á democracia "porque é fundada non sobre desigualdades de estatuto, sobre a herdanza ou sobre o nacemento, pero si sobre a función cumprida por cada un". A democratización fai sensible á poboación ao pleno emprego, á diminución do tempo de traballo, á redución das desigualdades de rendas, o que finalmente acaba nunha intervención crecente do Estado e nunha aparición de numerosas formas de contrapoderes.
Para Joseph Schumpeter (Capitalismo, socialismo e democracia, 1942), é a aparición do capitalismo e a urxencia dunha elite burguesa que permitiu o éxito da democracia abastecéndolle de homes capaces de colocar unha estrutura burocrática eficaz. Se o socialismo tamén pode ser democrático, é menos apto que o capitalismo:
Macrochelys temminckii
Macrochelys temminckii é unha especie de tartaruga da familia Chelydridae. A especie é orixinaria dos Estados Unidos. M. temminckii é unha das tartarugas de auga doce máis pesadas do mundo.
Historia do capitalismo
Capitalismo e democracia
No entanto, por razóns similares ás expostas máis tarde por Raymond Aron, a democratización a miúdo leva a unha socialización da democracia e a un retroceso do capitalismo.
Rosa Luxemburg considera que na sociedade capitalista "as institucións categoricamente democráticas son, en canto ao seu contido, só uns instrumentos dos intereses da clase dominante". Segundo ela, a democracia sería impedida polo funcionamento do capitalismo, que coloca unha soa clase social na dirección da sociedade.
Capitalismo e patriotismo
Segundo Michel Aglietta (Regulación e crise do capitalismo, 1976), o éxito do capitalismo nos Estados Unidos está vinculado ao "mito da Fronteira". A idea orixinal da organización dun espazo xeográfico xigantesco transformouse nunha ideoloxía favorable para o capitalismo: "o que expresa a capacidade da nación americana que polariza as actividades industriais nun sentido de progreso." A asimilación da vantaxe da grande industria á construción da nación na conciencia popular permitiría xustificar o conxunto das degradacións do proceso de produción (taylorismo, logo fordismo) necesarias para a realización dos proveitos dos capitalistas.
Na Historia, o patriotismo sería pois un instrumento que permitiría xustificar os sacrificios dos traballadores en proveito do gran capitalismo: é por exemplo a conclusión que sacarán certos "peludos" volvendo das trincheiras da primeira guerra mundial e que comprobarán o enriquecemento novo de numerosos industriais. É cousa de ver a frase do premio Nobel de Literatura de 1921, Anatole France: "cremos morrer pola patria; morremos para os industriais".
Confrontación dos poderes políticos e os poderes privados
Unha das preocupacións maiores da acumulación do capital material foi a acumulación de poder que isto significaba. As grandes manufacturas durante moito tempo foron controladas estreitamente polo Estado (por exemplo as manufacturas de Colbert) co fin de limitar a constitución de formas de poder privado. A creación de sociedades sen o aval do Parlamento é concedida só en 1825 en Gran Bretaña (derrogación da Bubble Act). A liberalización completa da creación de sociedades anónimas é concluída só en 1856 no Reino Unido.
Ata antes da Revolución Rusa de 1917, é nos Estados Unidos onde se manifestan as primeiras oposicións entre o poder político e as grandes empresas capitalistas. O capitalismo baixo a forma do liberalismo económico aparece e preconiza a competencia por unha nova organización do mercado como a peza de eficacia, mentres que as formas precedentes de capitalismo tiñan unha tendencia á concentración e á harmonía. Nesta óptica liberal, a creación de monopolios é contrariada por leis anti-trust. Elas serán postas en práctica por Theodore Roosevelt que particularmente se oporá a John D. Rockefeller e a J.P. Morgan. Antes, os Estados do Sur provocaran a guerra de Secesión proclamando a súa independencia, temendo verse impor o modelo do norte (oposto ao seu sistema escravista) polo goberno federal republicano de Abraham Lincoln.
Colaboración dos poderes políticos e os poderes privados
Na historia recente, as tentativas de nacionalizacións dos bens materiais das grandes empresas transnacionais provocaron a caída de certos gobernos: o do Salvador Allende en 1973 en Chile (derrocado por un golpe de estado militar alentado desde Wáshington). En 1956, a nacionalización do Canle de Suez polo goberno exipcio de Nasser, provocou a entrada en guerra de Francia, do Reino Unido e de Israel. Ao contrario, nos nosos días, as privatizacións das empresas acompáñanse case sistematicamente de movementos sociais e de protestas. A cuestión do capitalismo, pola súa natureza xurídica, é fonte de presións e de desequilibrios políticos.
Para John Kenneth Galbraith:
Segundo Galbraith, as grandes empresas americanas da segunda metade do século XX acapáranse un poder excesivo co fin de colocar ao seu proveito unha economía planificada. O perigo de guerras que ten como único obxecto abastecer de mercados á industria do armamento particularmente é evocado. Algúns anos antes, o presidente norteamericano declarara por outra banda:
O liberalismo e as súas teorías máis fundamentais son polo demais extraídas desde capitalismo industrial. Segundo a teoría da "fileira investida", é o consumo que se adapta á produción grazas á fustrigación e grazas ás necesidades creadas pola publicidade. Insiste pois na necesidade da existencia de "poderes compensadores", e no papel esencial da educación na emancipación do individuo.
Os lazos entre o mundo político e as grandes empresas regularmente son obxecto de polémicas. Pensamos por exemplo nas vinculadas á guerra de Iraq, ou ás críticas feitas ao modo de financiamento das campañas electorais nos Estados Unidos.
O capitalismo contra as veleidades da regulación do Estado no século XX
Ao longo do século XX, a abertura do capitalismo foi limitada en parte polas crises económicas e a urxencia de modelos económicos alternativos: as guerras mundiais, o bloque comunista, o nazismo en Alemaña e sobre todo a crise económica dos anos 1930.
É en efecto no curso desta década o capitalismo debeu facer fronte aos desafíos máis importantes desde a súa chegada no século XVIII. A crise trouxo unha entrega (desconto) en cuestión do "capitalismo salvaxe" e do liberalismo. Por exemplo, a teoría económica entón dominante (Keynesianismo) preconizaba a intervención pública (John Maynard Keynes, The General Theory of Employment, Interest and Money (Teoría xeral do emprego, o interese e o diñeiro ), 1936) para regular as disfuncións dun sistema económico que cualificaba imperfecto e fundamentalmente inestable.
Logo da segunda guerra mundial, o desenvolvemento dos Estados de benestar acompañouse dunha toma de control polo Estado das grandes sociedades industriais, comerciais e bancarias en numerosos países. Os sistemas de seguridade particular en canto a eles substituíran por unha toma en carga colectiva dos riscos a escala estatal. Apreciamos entón economías mixtas, onde o capitalismo non debía dominar en diante, pero si coexistir con sistemas económicos alternativos.
A expansión do capitalismo: dos capitais nacionais aos capitais multinacionais
O ascenso do capitalismo foi animado polo nacionalismo económico e o mercantilismo (ver máis arriba). Ao principio dos anos 1950, Charles Wilson, director xeral de General Motors, declaraba "o que é bo para General Motors é bo para os Estados Unidos e recíprocamente". Un século antes, Karl Marx explicaba que o capitalismo requiría un mercado protexido onde despachar os seus produtos, o nacionalismo era primeiramente o mellor xeito de garantilo:
Despois, a converxencia dos intereses nacionais e dos capitalismos son cada vez máis discutidos, e parece que o capitalismo procura librarse de coaccións nacionais facéndose o motor da universalización económica.
300px|miniatura|[[Empire State Building, símbolo do capitalismo estadounidense.]]
Os capitalismos nacionais
A historia económica das diferentes nacións desde o século XIX levou a que o capitalismo tomará formas diferentes dun país a outro.
O capitalismo británico
O crecemento do capitalismo británico no século XIX foi fortemente marcado por un libre comercio mesturado á tradición do mercantilismo comercial. Esta evolución contra-natura levou á constitución dun Imperio colonial importante e á inserción moi precoz do país na división internacional do traballo (a parte da poboación agrícola volveuse amplamente minoritaria no Reino Unido desde o século XIX). Importando desde as súas colonias as materias primas, o Reino Unido converteuse no século XIX no "taller do mundo". Heraldo do liberalismo a través dun mundo proteccionista, o Reino Unido coñeceu no entanto unha paréntese marcar pola urxencia dun Estado "providencia" que advenía como consecuencia da segunda guerra mundial, antes de volver ser, a partir dos anos 1980, un dos exemplos do capitalismo liberal anglosaxón.
O capitalismo estadounidense
Se capitalismo estadounidense e capitalismo británico son agrupados en diante baixo a etiqueta de "capitalismo anglosaxón ", as súas historias respectivas son con todo moi diferentes. O capitalismo norteamericano estivo ata fins da segunda guerra mundial marcado por un proteccionismo importante. A finais do século XIX, o capitalismo estadounidense coñeceu unha concentración importante na inmensa maioría das ramas da economía, a constitución dos trustes. Así se fusionaban (ou se aliaban) os bancos, as compañías petroleiras etcétera. Aínda que se considera o modelo americano contemporáneo próximo ao do Reino Unido, é dicir como liberal, o Estado xoga con todo un papel importante no sostén das súas empresas como o mostran as intervencións protecionistas recentes, os encargos importantes a certas industrias o que empuxa a certos economistas a cualificar aos Estados Unidos de país mercantilista.
O capitalismo renano
O modelo de Alemaña é máis recente, polo mesmo feito da constitución máis tardía deste Estado (1870). Desde a súa orixe marcouse por unha alta carga social (desde Otto von Bismarck), unha intervención forte do Estado nas actividades económicas, e unha concentración importante das empresas, formando así os konzern. Esta concentración fíxose nunha lóxica totalmente diferente da da concentración americana, xa que consistiu na aproximación de sectores diferentes e complementarios de actividade, por exemplo unha implicación forte do sector bancario en conxunto coas grandes ramas da economía. Desde o fin da segunda guerra mundial, coa chegada da socialdemocracia, Alemaña tamén conseguiu desenvolver un sistema sindical eficaz onde a colaboración entre empresarios e representantes do persoal asegura unha estabilidade relativa, e un índice baixo de folgas que contrasta co índice elevado de sindicalización.
O capitalismo nipón
As orixes do capitalismo nipón atópanse na intervención vigorosa do estado. É en efecto o estado que, centralizando as antigas rendas das grandes familias feudais, vai desenvolver a industria baixo a era Meiji (a partir de 1868) antes de confiarlla a estas últimas. Os principios do capitalismo nipón son semellantes aos do capitalismo alemán no modo no que son concentradas as empresas. O Estado desempeña sempre un papel importante que importa na economía, particularmente vía a intervención do MITI (Ministerio de industria e comercio). Ao plano social, as grandes empresas manteñen cos seus asalariados relacións privilexiadas baseadas na seguridade do emprego e a cambio a devoción á empresa por parte do asalariado.
Evolución recente dos grandes modelos
Na súa obra de 1991, Capitalismo contra capitalismo, Michel Albert analizou as evolucións dos dous grandes modelos, o modelo "neoamericano" (ou anglosaxón) e o modelo "renano" (Alemán, pero tamén de países escandinavos, Austria, Suíza, e parcialmente Xapón).
Para Michell Albert, as realizacións económicas norteamericanas desde a chegada ao poder de Ronald Reagan en 1981 téñense que relativizar. O crecemento forte do capitalismo neoamericano é segundo el o feito da experiencia dos anos anteriores á liberalización da economía operada por este presidente. Este crecemento tamén foi marcado por unha acentuación do dualismo social e das desigualdades, mentres que a economía coñece desequilibrios perigosos (déficits orzamentarios e exteriores): "Bótanse a corpo perdido na débeda para o consumo, o goce inmediato". Doutra banda a economía é ameazada pola preponderancia dos mercados financeiros e das súas esixencias.
Ao contrario o modelo renano concede unha parte menos importante á economía de mercado vía a intervención de organismos diversos. Os salarios son fixados por exemplo polos convenios colectivos, a antigüidade etc. As grandes empresas non están consideradas como bens mercantes senón como unha comunidade "industrial-financeira" onde os bancos toman unha responsabilidade de longo prazo. A economía social de mercado alemá encarna doutra banda unha síntese entre o capitalismo liberal e algúns preceptos da socialdemocracia. Menos xerador de desigualdades sociais, fundado sobre equilibrios económicos sólidos (pensando no rigor monetario alemán), o capitalismo renano parece pois superior.
Con todo o capitalismo renano coñece numerosas dificultades. A cohesión social sería ameazada pola subida do individualismo mentres que a globalización financeira regresa aos bancos ao seu papel tradicional. A confrontación de ambos os tipos de capitalismo vira pois a favor do menos perfecto (na opinión de Michel Albert), é dicir do modelo neoamericano. Finalmente, esta evolución tende a orientar o capitalismo francés cara ao modelo anglosaxón.
Pensemos o que pensemos das opinións de Miguel Albert sobre a calidade de tal ou cal modelo, observamos que o afundimento das sociedades socialistas non significou a desaparición das alternativas entre sistemas económicos diferentes.
O imperialismo
A urxencia do capitalismo no século XV coincide coas primeiras grandes ondas de colonizacións. Hernán Cortés, lúcido conquistando América, declarou "algúns españois sufrimos dun mal que só o ouro pode curar".
A influencia da economía sobre as relacións de forza dos estados, subliñados polos pensadores mercantilistas, crecerá varios séculos máis tarde ao vincular capitalismo e imperialismo. Xa no século XVIII, Voltaire, máis ben entusiasmado, subliñaba que os vendedores eran máis útiles para a potencia do seu país que para as persoas nobres:
miniatura|220px|esquerda|Caricatura política que mostra a división da [[China (rexión)|China entre as potencias europeas, fins da década de 1890.]]
De feito, o Reino Unido impón violentamente o seu comercio ao mundo no século XIX. Por exemplo, co opio na China coa guerra do opio de 1838-1842.
Ao principio do século XX, pensadores, marxistas para a inmensa maioría, asociaron o fenómeno da multinacionalización das empresas e do colonialismo, co desenvolvemento do capitalismo, facendo o imperialismo o seu estadio supremo.
En 1913, Rosa Luxemburg explícase en A Acumulación do capital, que a reprodución do sistema capitalista necesita a abertura continua de novos mercados e a súa implantación nas rexións xeográficas das que está aínda ausente. Así segundo Rosa Luxemburg, o imperialismo leva inevitablemente á guerra.
Ilustrando a importancia económica das colonias, onde máis ben reflicte a importancia que se lles atribuía na época posiblemente sen razón, Jules Ferry declaroulle á Cámara francesa que "a política colonial era filla da política industrial". En efecto, a medida que o seu desenvolvemento e a medida que ocorre a urxencia económica de novos países, o acceso ao mercado e a repartición deles vólvense cada vez máis problemáticos. Pero a constitución de mercados coloniais exclusivos é limitada polo tamaño do planeta. O tempo do mundo finito comeza (segundo a expresión do poeta Paul Valéry ) e as disconfermidades entre as grandes potencias económicas poden atoparse alí só exacerbadas.
É así como, crise e conflitos opon repetidas veces o Reino Unido a Francia (Incidente de Fachoda en 1898), os británicos a colonos neerlandeses (guerras dos bóers do 1899 a 1902), Francia a Alemaña (en Marrocos en 1905-1906 logo en 1911), entre moitas outras. Jean Jaurès, opositor a primeira guerra mundial, declarou que "o capitalismo levaba a guerra como o nuboeiro leva a tormenta".
En 1916, Lenin explica en O imperialismo, fase superior do capitalismo, que a concentración do capital leva a un estadio da historia do capitalismo marcado polas posicións de monopolios das grandes empresas industriais e financeiras. Confrontadas coa baixa tendenciosa do índice de proveito (teoría marxista que considera que os índices de proveitos do capitalismo tenden a baixar naturalmente no longo prazo), as grandes empresas intentan investir sobre os mercados estranxeiros co fin de recuperar os niveis fortes de proveito. As grandes empresas nacionais entón enténdense para repartirse o mundo. Lenin toma por exemplo o caso de AEG (Alemaña) e de Xeral Electric (Estados Unidos) no dominio da electricidade.
A natureza belicosa do capitalismo foi discutida moito. Numerosos liberais fixeron ver que o imperialismo tamén se revelou como unha tendencia recorrente da Unión Soviética. En as Etapas do crecemento económico (1960), Walter Whitman Rostow, pensa que a guerra propiamente non está vinculada ao capitalismo, senón máis simplemente ao desenvolvemento económico. A urxencia dunha nova forza económica, que sexa capitalista ou outra, significa a aparición dunha adecuación entre os equilibrios xeopolíticos pasados e as relacións novas de forzas. A discusión en cuestión para a nación emerxente dos tratados pasados naturalmente leva á guerra.
Balance da colonización polo capitalismo occidental
Desde o punto de vista de Fernand Braudel, se o capitalismo se funda no comercio afastado, as colonias desempeñaron un papel positivo. No entanto a compatibibilidade do colonialismo e do capitalismo non é tan evidente nos feitos. Os grandes imperios coloniais que foron España e Portugal non coñeceron por exemplo o desenvolvemento do capitalismo industrial antes do século XX. Ao contrario, nacións como Alemaña e o Xapón, e sobre todo os Estados Unidos, souberon desenvolver un capitalismo eficaz aínda que practicamente non posúen colonias.
Certos historiadores subliñaron o papel depravado das colonias no desenvolvemento económico das metrópoles. Estas últimas, constituíndo desembocaduras "fáciles", desempeñaron o papel de mercados cativos, é dicir que desanimaron o investimento material sobre o territorio nacional desviando volumes importantes de capitais cara ao exterior.
Algúns consideran que os esforzos de conquista, pero sobre todo de organización dos territorios ocupados, custaron máis que o beneficio que deron ás economías capitalistas de Europa. A teoría de Karl Marx do "pillaje colonial" é pois, dubidosa.
En 1867, Karl Marx explicaba:
Marx ve na colonización a orixe dos capitais necesarios para o voo do capitalismo. Estes provirían:
Desde a socioloxía económica orixinada por Joseph Schumpeter xurdiu a réplica á anterior premisa marxista:
Schumpeter argumentou que o imperialismo non puido ser o sistema de arranque necesario para o capitalismo, xa que o capitalista debeu entón dispor dun capital previo para lograr o poder social que o transformase en imperialista. Tampouco o capitalismo podería ser necesario para fortalecer o imperialismo, xa que o imperialismo foi preexistente ao capitalismo. Schumpeter consideraba que Marx viuse forzado a argumentar que o capitalismo requiría da violencia e o imperialismo: en primeiro lugar para porse en marcha cun botín inicial e para desposuír a unha poboación que así podería ser inducida a entrar nas relacións capitalistas en condición de obreiros, e, a continuación, como unha forma para superar as mortais contradicións xeradas dentro das relacións capitalistas ao longo do tempo. Con todo, para o autor, isto é autocontradictorio, e o imperialismo non é outra cousa que un impulso herdado, que persegue un Estado en forma, independente dos intereses económicos das clases burguesas.
Unha conciencia deste fenómeno progresivamente trastornou a opinión das elites en canto aos beneficios do colonialismo, mentres que a opinión pública, a pesar de estar rapidamente oposta ao colonialismo, por razóns morais, conservaba a idea que este estaba favorable para Francia. O problema dos mercados cativos primeiro foi identificado como unha fonte de falta de motivación á innovación para as empresas nacionais, non ao ser necesaria esta última nun contexto de ausencia de competencia por parte dos países estranxeiros. O resultado sería entón desde este punto de vista unha perda de competitividade fronte a outras economías avanzadas. Só o réxime de Vichy nun tempo preconizou o desenvolvemento industrial das colonias, apuntando que o comercio con economías desenvolvidas era máis proveitoso que o con países subdesarrollados. Ao finalizar a segunda guerra mundial, os capitalistas cederon ao "complexo holandés". En efecto, a constatación do crecemento excepcional da economía dos Países Baixos en resposta ao abandono en 1949 de Indonesia enturbaba a tese corrientemente admitida sobre a influencia económica positiva do Imperio.
Finalmente, a tese de Jacques Marseille oponse á de Karl Marx sobre o papel do saqueo colonial. Segundo Marseille, é notable que o desenvolvemento recente do capitalismo, pediu ao contrario, un abandono das colonias, un "divorcio por mutuo consentimento" entre ambas as partes: non serían pois razóns económicas as que explicarían, segundo Marseille, o afecto das metrópoles a algunhas das súas colonias, se non máis ben razóns políticas e militares. O Imperio constituiría de feito unha "bóla de ferro" que trabaría a modernización do capitalismo francés. Se un dos divorciados amplamente sacou proveito diso, a metrópole, o caso do segundo é máis matizado. Se certas antigas colonias souberon desenvolver un capitalismo eficaz en resposta á súa emancipación, os numerosos países, África particularmente, teñen nos nosos días rendas per cápita inferiores a aquelas que tiñan antes da súa independencia.
Na súa obra de 1994, Mitos e paradoxas da historia económica, Paul Bairoch comparte a tese de Jacques Marseille:
Só algúns produtos raros acarreaban unha dependencia das colonias: o caucho, os fosfatos naturais, entre outros. Ao contrario, os países do Terceiro Mundo eran moi dependentes dos mercados das metrópoles, porque aínda que as metrópoles foron case autosuficientes, as colonias exportaban a elas máis de 90% das súas materias primas.
Paul Bairoch apunta non obstante que as consecuencias da colonización foron desastrosas: "se occidente apenas gañou ao colonialismo, isto non significa que o Terceiro Mundo non perdese alí moito". Os territorios colonizados non compartiron a prosperidade das súas metrópoles e, segundo Angus Maddison, o PIB da inmensa maioría deles estancouse entre 1820 e 1953.
Da «economía-mundo» á economía mundial
No sentido de Braudel, hai que entender "mundo" como un conxunto económico coherente. Desde entón, poden coexistir varias "economías-mundos", que forman diferentes conxuntos económicos. Así as grandes cidades mercantes son os centros de conxuntos económicos coherentes á escala dun continente, ou dun mar (o Mediterráneo no século XVI para as cidades italianas por exemplo):
Só coa revolución industrial a finais do século XVIII empeza un proceso que fará de Londres o centro dunha "economía-mundo" a escala mundial. Será excedida máis tarde por Nova York, cara a 1929.
O estudo paralelo de ambos os termos non é gratuíto, porque se tende a reencontrar as características das "economías-mundos" do Renacemento na economía mundial actual.
Podemos pois considerar que é unha longa evolución de esquemas existentes desde o Renacemento que progresivamente levou ao capitalismo a constituír unha economía universalizada.
Multinacionalización das empresas
As primeiras multinacionales modernas datan de mediados do século XIX. En calidade de exemplo, Samuel Colt realiza o primeiro investimento norteamericano no Reino Unido en 1852 co fin de facer producir alí o seu revólver. Singer, fabricante norteamericano de máquinas de coser instálase en Europa a partir de 1867. Estas empresas, a maioría das veces británicas, abren a voz da internacionalización da produción. Son seguidas nos anos da Gran depresión (1873-1896) polo primeiro grupo de grandes empresas nacionais: General Electric, AEG, Nestlé, Kodak, United Fruit Company etc. En 1908, Henry Ford abre a súa primeira fábrica en Europa, en Manchester. A estratexia de instalación sobre os mercados estranxeiros verase máis tarde modificada pola desreglamentación e a modernización dos mercados financeiros permitiron o intercambio de financeiros activos a escala planetaria. Os grandes grupos fusiónanse con empresas estrañas (un dos exemplos clásicos é Royal Dutch Shell, compañía anglo-holandesa fundada en 1908). Podemos por exemplo apreciar que as empresas "francesas" cotizadas na CAC 40 (índice bolsista francés) son en termo medio posuídas en máis do 40% por investidores estranxeiros.
Para Robert Reich (A Economía mundializada, 1991), a economía-nación tende a desaparecer en proveito dunha rede mundial na cal as empresas deixan a produción estandarizada aos países en vías de desenvolvemento, o que non reflicte unha perda de competitividade dos países ricos (podemos anotar por exemplo que só o 10% do prezo dun computador está vinculado á súa produción propiamente dita), xa que conservan a maioría das veces as actividades de concepción. Finalmente a produción é dispersada sobre o planeta co fin de sacar proveito das vantaxes de cada rexión.
Desde o punto de vista social, o efecto desta mudanza do capitalismo é un crecemento das desigualdades no plano nacional. Os traballadores menos cualificados son postos en competencia cos de países do Terceiro Mundo, mentres que os "manipuladores de ideas" sacan proveito de mercados xigantescos. En efecto a idea (software, xestión, patente etc.), producida unha vez, multiplícase a custo case nulo unha infinidade de veces, o que significa para o seu deseñador unha renda proporcional ao tamaño do mercado.
A propiedade intelectual
Cara aos séculos XIII e XIV, progresivamente líbrase en Europa un novo concepto: o privilexio. Os privilexios presentan tres características:
Pero é en Venecia onde aparece a patente baixo a súa forma moderna.
Venecia é naquela época un medio cosmopolita e emprendedor e sempre en movemento. Doutra banda todo o que se remite á xestión da auga e outros dispositivos acuáticos é o seu ámbito predilecto. É por iso que Venecia libraría en 1421 un privilexio que realmente se emparentaría cunha patente de invención. O número de privilexios multiplicouse no curso dos cincuenta anos que seguiron e o sistema estendeuse a outros ámbitos para facerse un dos principais medios de transmisión do progreso comercial e industrial da República.
En 1474 o procedemento é bastante rodado para que as autoridades decidan, por un voto do Senado (116 si contra 10 non e 3 abstencións), integrar a experiencia adquirida redactando unha lei. Este texto histórico, coñecido baixo o nome de Parte Veneziana, enuncia por primeira vez os catro principios de base que xustifican a creación de toda lei sobre as patentes:
Para ser obxecto dun privilexio, a invención debe ser: