cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Montes Cárpatos
Os Cárpatos (checo, eslovaco, polaco e ucraíno Karpaty, romanés Carpaţi, húngaro Kárpátok) forman a á oriental do gran sistema de montañas da Europa, percorrendo 1500 km ao longo das fronteiras da República Checa, Eslovaquia, Polonia, Romanía e Ucraína.
Nome
O nome deriva probabelmente da tribo dacia Carp, que vivía no primeiro milenio a.C. nas elevacións orientais dos Cárpatos. Outra fonte puido ser a palabra indoeuropea "karpa", que significa montaña ou rocha. Como Chrawat, usárona primeiro os habitantes da rexión, de onde pasou á forma Krapat ou Karpa para dar nome á cadea de montañas.
En documentos oficiais húngaros do século XIII e XIV os Cárpatos eran chamados Thorchal ou Tarczal, ou aínda Montes Nivium. A parte externa dos Cárpatos formaba a fronteira do reino de Hungría do século XIII ata o inicio do século XX.
Xeografía
Comezan no Danubio preto de Bratislava, contornan a Hungría e a Transilvania nun largo semicírculo cuxa concavidade está dirixida ao suroeste, e terminan no Danubio, preto de Orşova, na Romenia. O comprimento total dos Cárpatos é de máis de 1500 km e a súa largura varía entre 12 e 500 km. A maior largura dos Cárpatos coincide coa súa maior altitude. Así, a cadea atinxe súa largura máxima no planalto da Transilvania e no sector das montañas Tatra (maior altitude: monte Xerlachovsky - 2655 m por riba do nivel do mar, en territorio eslovaco). Os Cárpatos cobren unha área de 190.000 km², formando a máis longa cordilleira europea despois dos Alpes.
Os Cárpatos non forman unha cadea ininterrompida de montañas, mais son compostos de diversos grupos distintos tanto orograficamente como xeoloxicamente; na verdade, presentan tanta variedade canto os Alpes. Os Cárpatos, que raramente atinxe máis do que 2500 m, non presentan campos con neve, nin grandes glaciares, nin cataratas nin os lagos que se poden atopar nos Alpes. Non posúen neves eternas en ningún punto, e non hai presenza de glaciares. Así, mesmo nos seus puntos máis elevados, lembran a rexión mediana dos Alpes, cos cales, non obstantes, teñen diversos puntos en común, como a aparencia, estrutura e flora.
O Danubio separa os Cárpatos dos Alpes, que se encontran en apenas dous puntos, os Montes Leitha en Bratislava, e os Montes Bakony, mentres que este río sepáraos dos Balcáns en Orsova, na Romanía. O val do March e o Oder separa os Cárpatos das cadeas da Silesia e da Moravia, que pertencen á á central do gran sistema de montañas europeo. Contrariamente ás outras ás do sistema montañoso europeo, os Cárpatos, que son o punto de división das augas entre os mares do norte e o mar Negro, están rodeados de planicies por todos os lados, principalmente a planicie Panoniana no suroeste, a planicie do Baixo Danubio (Romanía) no sur e a planicie da Galitzia no nordeste.
A Telleira, Caldelas de Tui, Tui
A Telleira é un lugar da parroquia de Caldelas de Tui, no concello pontevedrés de Tui, na comarca do Baixo Miño. Tiña 46 habitantes, segundo o padrón municipal do Instituto Nacional de Estadística referido ao 2009. Destes, 18 son homes e 28, mulleres. En relación ao 2000, experimentou un aumento de poboación do 12,2 por cento.
Legend of Earthsea
Sinopse
Este filme de fantasía conta a historia dun temerario mozo destinado a ser o meirande mago que endexamais se vira no mundo de Earthsea (Terramar). Cando o rebelde e destemido Ged descobre o alcance dos seus poderes máxicos, comeza a súa busca do mestre das artes arcanas. Na súa longa viaxe loitará contra dragóns, namorarase, cruzará o limiar da morte e desatará o seu poder para salvar o Reino.
O argumento non segue as historias de Ursula K. Le Guin de ningún xeito. Os nomes dos personaxes foron respectados, pero pouco do que se narra no filme aparece nos libros.
El Canta Claro
El Canta Claro foi un xornal editado en Ferrol entre 1912 e 1913.
Historia e características
Fundado por Manuel Comellas, estivo dirixido por Adolfo Lahorra.
Constantinopla
miniatura|300px|Debuxo en perspectiva da cidade. miniatura|dereita|300px|Mapa de Constantinopla.
Constantinopla (Nome romano: Constantinopolis; Grego: Konstantinoupolis ou Κωνσταντινούπολις) é o antigo nome da cidade de Istambul, na Turquía. O nome orixinal era Bizancio (Bυζάντιον en grego).
Constantinopla foi a capital do Imperio Bizantino, tamén coñecido como Imperio Romano de Oriente. Foi capturada e saqueada pola Cuarta Cruzada en 1204 e despois recapturada polas forzas de Nicea, baixo as ordes de Miguel VIII Paleólogo en 1261.
"Constantinopla" é unha adaptación de Konstantinoupolis, que significa "Cidade de Constantino". O nome é unha referencia ao emperador romano Constantino I o Grande que converteu esta cidade na capital do imperio romano, o 11 de maio de 330. Constantino chamouna "Nova Roma", pero o nome non prosperou. Posteriormente Constantinopla quedou como capital do Imperio Romano de Oriente e, tras a caída do Imperio Romano de Occidente, como capital do Imperio Bizantino.
Manuel Bárcena
Manuel Bárcena pode facer referencia a:
Constantinopla
Constantinopla e o Imperio Bizantino caeron finalmente ante o Imperio Otomán a 29 de maio de 1453. Nos tempos otománs, ambos os nomes Constantinopla e Istambul foron usados, a pesar dos occidentais invariabelmente usaron o nome Constantinopla. Istambul só se tornou o nome oficial en 1930. Cando a República da Turquía foi fundada en 1923, a capital moveuse de Istambul a Ancara.
En tempos bizantinos, os gregos chamaban Constantinopla "i Poli" (a cidade), unha vez que era o centro do mundo grego e durante a maioría do período bizantino a maior cidade de Europa.
Outeiriño, San Pedro de Losón, Vila de Cruces
Outeiriño é un lugar da parroquia de San Pedro de Losón, no concello pontevedrés de Vila de Cruces, na comarca do Deza. Segundo o INE, en 2008 tiña 6 habitantes (2 homes e 4 mulleres), o mesmo número de habitantes que no ano 2000.
Brett Favre
Brett Lorenzo Favre ( AFI : [ˈfɑːrv] (13px|alt=|link= escoitar) ), nado o 10 de outubro de 1969 en Gulfport, Mississippi, é un ex xogador profesional de fútbol americano estadounidense que xogaba na posición de quarterback. A maior parte da súa carreira xogou para os Green Bay Packers da National Football League (NFL), aínda que durante os seus 20 anos na competición tamén formou parte dos Atlanta Falcons, New York Jets e Minnesota Vikings. Favre foi o primeiro quarterback da historia da NFL en superar os 500 pases de touchdown, as 70.000 iardas de pase, os 6.000 pases completos e as 10.000 tentativas de pase.
Outeiriño, San Pedro de Losón, Vila de Cruces
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, que é unha parte alta ou elevación do terreo.
Brett Favre
Favre foi o quarterback titular da Universidade de Southern Mississippi durante catro anos, sendo posteriormente seleccionado na segunda rolda do Draft da NFL polos Atlanta Falcons (33º posto). Tras finalizar a súa primeira temporada, foi traspasado aos Green Bay Packers en troques dunha elección de primeira rolda (a 19º) do Draft de 1992. Tras catro partidos co equipo de Wisconsin, Favre fíxose coa titularidade ao substituír a un mancado Don Majkowski, sendo desde ese momento até 2007 titular en todos os partidos de liga. En 2008 foi traspasado aos New York Jets, onde foi titular até que o 18 de agosto de 2009 é de novo traspasado, esta vez aos Minnesota Vikings, onde seguiu a ser titular. Isto fai que Favre posúa o récord de titularidades consecutivas na NFL con 297 (321 se se inclúen os playoffs).
Favre é o único xogador en gañar o título de Mellor xogador da NFL (MVP) en tres anos consecutivos, alén dun dos únicos seis quarterbacks en conseguilo para despois ser o MVP da Super Bowl. A nivel colectivo, gañou oito títulos de división (1995, 1996, 1997, 2002, 2003, 2004, 2007, 2009), cinco títulos da Conferencia NFC (1995, 1996, 1997, 2007, 2009) e dúas aparicións na Super Bowl (XXXI e XXXII), gañando a primeira delas. Alcumado "The Gunslinger", Favre foi introducido no Salón da Fama do Fútbol Profesional de 2016.
Gran Premio de España de 1987
O Gran Premio de España de 1987 foi unha carreira de Fórmula 1 celebrada no Circuíto Permanente de Xerez en Jerez de la Frontera, España o 27 de setembro de 1987. A carreira foi a décimo terceira rolda da tempada de Fórmula Un. Foi o 29º Gran Premio de España e a segunda que se celebrou en Xerez. A carreira disputouse sobre 72 voltas no circuíto de catro quilómetros para un distancia da carreira de 304 quilómetros.
A carreira foi gañada polo piloto británico Nigel Mansell pilotando un Williams FW11B. Mansell conseguiu a vitoria por 22 segundos sobre o francés Alain Prost pilotando un McLaren MP4/3. O compañeiro de equipo de Prost o sueco Stefan Johansson terminou terceiro. Foi a quinta vitoria da tempada 1987 de Mansell. Esa vitoria, xunto co cuarto lugar de Nelson Piquet, deu ao equipo Williams F1 o seu terceiro campionato de construtores a falta de tres carreiras para finalizar a tempada. A brecha entre Williams e McLaren era de cincuenta puntos. A vitoria de Mansell, foi o comezo dun ataque final na tempada. Recortou a distancia con Piquet a 18 puntos, pasando a Ayrton Senna no segundo posto da clasificación.
Resumo
A carreira gañouna con comodidade Nigel Mansell que pasou ao pole Nelson Piquet ao final da primeira volta. A batalla polo terceiro posto (logo polo segundo) liderouna a maior parte do tempo Ayrton Senna, que do mesmo xeito que o ano anterior tratou de completar a carreira sen ter que cambiar os pneumáticos. Tanto Senna como Lotus eran da opinión de que o sistema computarizado de suspensión activa do 99T contribuiría a conservar os seus pneumáticos durante toda a carreira.
Senna tiña detrás aos dous Ferraris, ao McLaren de Prost e ao Benetton de Thierry Boutsen, ao que posteriormente sumouse Piquet logo dunha lenta parada en boxes. Volta tras volta, Senna mantivo baixo control a todos os interesados. O Lotus-Honda era moi rápido en liña recta cunha configuración de baixa carga aerodinámica, pero era lento a través dos moitos xiros e curvas de Xerez. Os perseguidores de Senna non puideron pasalo na longa recta do Pit e como Xerez ten en xeral unha gran cantidade de po e area no trazado, tampouco podían pasalo nas curvas sen perder agarre.
Con todo, a decisión de Senna de non cambiar pneumáticos non saíu ben, e pronto comezaron a deteriorárselle, e Piquet, Prost e Boutsen pasárono sen dificultade, pouco despois, tanto Piquet como Boutsen cometeron dous erros que terminaron en trompo, deixando o 2º e 3º lugar do podio aos dous McLaren con Prost segundo e Johansson terceiro. O belga de Benetton viuse obrigado a retirarse. Mansell gañou a carreira sen rivais, terminando por diante dos dous McLaren, e os brasileiros Piquet e Senna. En sexto lugar, logrando o último punto, terminou Philippe Alliot de Larrousse.
Androstenediol
Androstenediol pode referirse a:
A Malata, Caamouco, Ares
A Malata é un lugar da parroquia de San Vicente de Caamouco no concello de Ares na provincia da Coruña da comarca de Ferrol. Segundo o Instituto Galego de Estatística en 2007 tiña 30 habitantes (17 homes e 13 mulleres), o mesmo número ca en 2003.
Entrapment
Entrapment é un filme dirixido por Jon Amiel que foi estreado en 1999. Está protagonizado por Sean Connery e Catherine Zeta-Jones
Sinopse
Seguindo a pista dunha valiosa peza de arte roubada, a axente de seguros Gin Baker convence á súa compañía para que lle permitan levar a cabo un golpe en colaboración cun prestixioso e veterano ladrón, Robert "Mac" MacDouglas. Pero Mac someteraa a unha serie de duros adestramentos e probas antes de confiar nela.
O Outeiro, Gondar, Sanxenxo
O Outeiro é un lugar da parroquia de Gondar do concello de Sanxenxo (Pontevedra). Segundo o IGE, tiña 67 habitantes en 2016 (34 mulleres e 33 homes), o que representa un descenso continuado respecto ós anos 2009, cando tiña 72 habitantes, e 2004, cando eran 76.
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, que é unha parte alta ou elevación do terreo.
Tonight Again
"Tonight Again" é unha canción do cantante malaisio-australiano Guy Sebastian. A canción representará a Australia na súa estra no Festival de Eurovisión 2015. Foi estreada o 16 de marzo de 2015 e lanzada en plataformas dixitais o 7 de abril. A canción foi co-escrita e gravada por Guy Sebastian especificamente para o certame en tan só unha semana.
Hergiswil bei Willisau
miniatura|dereita|250px|Hergiswil bei Willisau.
Hergiswil bei Willisau é unha comuna suíza do cantón de Lucerna, situada no distrito de Willisau. Limita ao norte e ao leste coa comuna de Willisau, ao sueste con Menznau, ao sur con Romoos e Trub (BE), e ao oeste con Luthern.
Neurópteros
Os neurópteros (Neuroptera) son unha orde de insectos que comprende unhas 6.000 especies. O grupo chamouse anteriormente Planipennia e daquela incluía grupos que despois foron separados nas actuais ordes dos Megaloptera e Raphidioptera. Ás veces o nome Neuropterida úsase para denominar estas tres ordes como grupo unido. Neuropterida é situado como unha superorde, cos Endopterygota convertidos nun clado situado por encima sen categoría taxonómica, ou ben os Endopterygota mantéñense como unha superorde, no que os Neuropterida (sen categoría) forman parte del. Dentro dos endopterigotos, os parentes máis próximos do clado dos neuroptéridos son os escaravellos.
Os adultos desta orde posúen catro ás membranosas; as anteriores e as posteriores son aproximadamente do mesmo tamaño e teñen moitas veas. Teñen pezas bucais mastigadoras e sofren unha metamorfose completa.
Os neurópteros apareceron durante o período Permiano e continuaron diversificándose ao longo do Mesozoico. Durante ese tempo, evolucionaron varias formas infrecuentemente grandes, especialmente na familia extinta Kalligrammatidae, a miúdo denominadas "bolboretas do Xurásico" debido ás súas grandes ás con patróns.
Anatomía e bioloxía
Teñen catro ás, que son xeralmente similares en forma e tamaño e un patrón de veas xeneralizado. Algúns neurópteros teñen órganos dos sentidos especializados nas ás, ou teñen sedas ou outras estruturas que unen as súas ás durante o voo.
As larvas son predadores especializados, con mandíbulas alongadas adaptadas a perforar e zugar. A forma do corpo da larva varía nas distintas familias, dependendo da natureza das súas presas. Porén, en xeral, teñen tres pares de patas torácicas, cada unha das cales acaba en dúas garras. O abdome a miúdo ten discos adhesivos nos últimos dous segmentos.
Ciclo vital e ecoloxía
As larvas da maioría das familias son predadoras. Moitas crisópidas comen áfidos e outros insectos que son pragas, polo que foron utilizadas como método de control biolóxico (por distribuidores comerciais, pero tamén son abundantes e moi estendidos na natureza). As larvas de varias familias cóbrense con residuos (ás veces incluso con restos de presas mortas) para camuflarse. O caso máis extremo é o dos Myrmeleontidae, que se enterran completamente para agocharse fóra da vista das súas presas, ás cales emboscan en "pozos" escavados no solo. As larvas dalgúns Ithonidae comen raíces, e as larvas dos Sisyridae son acuáticas e aliméntanse de esponxas de auga doce. Unhas poucas mantíspidas son parasitas de sacos de ovos de arañas.
Como noutras ordes de holometábolos, o estadio pupal xeralmente está encerrado nun casulo composto de seda ou residuos. A pupa finalmente corta unha abertura para saír do casulo coas mandíbulas, e poden trasladarse de sitio durante un certo tempo antes de sufrir a écdise (muda) para converterse en adulto.
Os adultos de moitos grupos son tamén predadores, pero algúns non se alimentan ou consomen só néctar.
Na cultura humana
Estudouse o uso de neurópteros para o control biolóxico de pragas, descubríndose que é difícil establecer e manter poboacións destes insectos nos campos agrícolas. Os neurópteros foron plasmados en manifestacións artísticas desde as primeiras civilizacións, e pódense ver obras en varias galerías de arte como a Lacewing Design Gallery and Studio de Northampton, ou a Lacewing fine art de Salisbury.
Os pobos das terras altas de Nova Guinea dicen que adquiren máis masa muscular e gran resistencia malia a súa dieta pobre en proteínas porque comen neurópteros entre outros insectos.
Taxonomía e sistemática
miniatura|upright|Unha á fósil de 49 millóns de anos de antigüidade de [[Palaeopsychops marringerae (Polystoechotidae), mostrando o patrón de cor.]]
A comprensión da filoxenia dos neurópteros mellorou moito desde mediados da década de 1990, grazas ás análises xenéticas e ao sempre crecente descubrimento de fósiles. En 1995, por exemplo, só se sabía que os Megaloptera e Raphidioptera non formaban parte dos Neuroptera strictu sensu, e que os Mantispoidea e parte dos Myrmeleontoidea eran grupos que só podían confirmarse por análise cladística. Aínda que as relacións dalgunhas familias aínda non se comprenden de todo, a maioría das liñaxes principais dos Neuropterida poden hoxe situarse con seguridade nun contexto evolutivo.
A filoxenia dos Neuroptera foi explorada usando secuencias de ADN mitocondrial e aínda que algúns aspectos permanecen dubidosos para o grupo no seu conxunto (hai acordo, en 2014, en considerar parafiléticos aos tradicionais "Hemerobiiformia"), os Myrmeleontiformia considéranse xeralmente monofiléticos, o que dá lugar ao seguinte cladograma:
O Monte, Caldelas de Tui, Tui
O Monte é un lugar da parroquia de Caldelas de Tui, no concello pontevedrés de Tui, na comarca do Baixo Miño. Tiña 38 veciños no ano 2009, segundo o padrón municipal de habitantes do Instituto Nacional de Estadística, tantos homes como mulleres. Esta cifra supón un incremento dun 31 por cento respecto ao 2000.
Neurópteros
Taxonomía e sistemática
Suborde Hemerobiiformia (grupo central, parafilético?)
Suborde Myrmeleontiformia
O Forte, Coiro, Cangas
O Forte é un lugar da parroquia de Coiro no concello pontevedrés de Cangas na comarca do Morrazo. Segundo o IGE, en 2011 tiña 1598 habitantes (796 homes e 802 mulleres).
13 de novembro
O 13 de novembro é o tricentésimo décimo sétimo (317) día do ano no Calendario Gregoriano e número 318 nos anos bisestos. Quedan 48 días para rematar o ano.
Nacementos
miniatura|100px| Agostiño de Hipona. miniatura|100px| Dorothea Christiane Erxleben. miniatura|100px| Eugenio Montero Ríos. miniatura|100px| Lene Hau.
Mortes
miniatura|100px| Camille Pissarro.
Outros
Os 366 días do ano
Antonio López
O nome de Antonio López pode referirse a:
Pobo serbio
Os serbios (en Срби; Srbi) son un grupo étnico eslavo que se formou nos Balcáns. A maioría de serbios habita na nación estado de Serbia (cunha minoría en Kosovo), así como en Bosnia e Hercegovina, Montenegro e Croacia. Tamén forman minorías significativas en Macedonia do Norte e Eslovenia. Existe unha importante diáspora serbia en Europa Occidental, e fóra de Europa hai comunidades en América do Norte e Australia.
Os serbios comparten moitos trazos culturais co resto de pobos do sueste de Europa. Son maioritariamente de relixión cristiá ortodoxa. A lingua serbia é oficial en Serbia, cooficial en Kosovo e Bosnia e Herzegovina, e tamén é falada en Montenegro.
O Pazo, San Pedro de Losón, Vila de Cruces
O Pazo é un lugar da parroquia de San Pedro de Losón, no concello pontevedrés de Vila de Cruces, na comarca do Deza. Segundo o INE, en 2008 tiña 37 habitantes (20 homes e 17 mulleres), o mesmo número de habitantes que no ano 2000.
Falsa acacia
A falsa acacia, robinia, acacia bastarda ou acacia branca ,(Robinia pseudoacacia) é unha árbore caducifolia pertencente á familia leguminosa das fabáceas.
Orixinaria de América do norte, foi introducida en Europa onde se considera especie invasora. É moi común en Galicia.
Etimoloxía
O nome do xénero Robinia dedicoullo o naturista Carl von Linné ao botánico Jean Robin, 1550-1629, botánico do rei Henrique IV de Francia, que introduciu esta árbore en Francia procedente das colonias francesas americanas. O primeiro individuo, plantado na praza Dauphine de París en 1601, desapareceu hai anos, mais dos seus regromos aínda sobreviven algunhas árbores hoxe na vila: unha no barrio : René-Viviani plantada en 1601 ), e outra no xardín botánico parisién: Jardin des plantes de Paris, plantada en 1636. Aínda con semellanzas ás especies do xénero Acacia, a robinia non pertence a tal xénero, de aí o termo da especie: pseudacacia e o nome común galego de acacia falsa ou bastarda. No Val de Barcala coñécese como serpín.
Descrición
miniatura|upright=.75|esquerda|Aspecto da árbore na primavera.
A arboriña pode acadar os 20 ou 30 m de altura. Adoita formar pequenas manchas boscosas monospecíficas invasoras a partir dos numerosos abrochos que saen a xeito de fillos da planta nai.
O tronco é pardo cinsento cunha casca grosa profundamente fendida en sentido lonxitudinal. A pólas novas son espiñentas.
Posúe unha copa ampla pouco mesta con follas compostas por entre nove e vinte e un folíolos ovais de cor verde amarelentos que se viran amarelos no outono antes da caída. É común a seca dalgunhas pólas, e nalgúns casos da árbore enteira. As estípulas das follas das pólas sen flores transfórmanse en espiñas, que fican despois da caída das follas. miniatura|Póla de falsa acacia. As flores son brancas, penduradas en acios perfumados e melíferos de 10 a 25 cm de longo. . Os froitos son unhas vaíñas achatadas, de 7 a 12 cm de longo, que conteñen gran número de grans. Os legumes fican na árbore despois da caída das follas.
Cada ano a madeira de primavera xera un anel poroso. Entre as células do parénquima grandes vasos son visíbeis a simple vista.
A robinia non atura be na poda, de executala, cómpre facela xusto despois a floración. miniatura|esquerda|Inflorescencia. miniatura|esquerda|Froitos de robinia.
Distribución
Orixinaria da rexión dos Montes Apalaches, no leste de América do Norte, a falsa acacia foi introducida en Europa, e se lle considera especie invasora en Francia, Alemaña, no norte de Italia, Polonia, Países Baixos, Suíza, Hungría, Grecia e Chipre. Ademais atópase no norte de España, en Turquía, en Israel, en Australia e en Nova Zelandia. A súa distribución é favorecida pola agricultura.
En Galicia áchase naturalizada nas zonas baixas de todo o territorio dende principios do século XX.
Hábitat
É unha árbore de pouca altitude (por baixo dos 700 m) naturalizada no oeste de Europa, non pasando ao norte os Países Baixos. Plantouse igualmente para estabilizar noiros arrentos* e rochosos e tamén pola súa madeira de bastante calidade e resistencia a humidade. É unha árbore pioneira, isto quere dicir que se limita a colonizar terras degradadas que, por outra banda e por ser unha leguminosa, enriquece o solo coa fixación de azote. Prefire solos pobres en calcaria, aínda que medra en calquera solo, agás nos lameiros e solos con arxila moi compactos. É unha árbore heliófila, fuxindo de zonas moi sombrías. Con 3,2 millóns de hectáreas no mundo, é a terceira especie de madeira dura máis plantada no mundo despois dos lamigueiros e dos eucaliptos.
En Galicia é común en solos pobres de noiros, colonizando leiras abandonadas e terreos incendiados, e incluso naturalizada en fragas e arboredos. Tamén é común o seu uso en xardinería urbana.
Especie invasora
Esta especie é xeralmente considerada como invasora en gran parte do territorio europeo, impedindo o crecemento doutras plantas especialmente pola coincidencia nas datas de polinización. Nalgunhas zonas substituíu os castiñeiros dos soutos ou formacións de capudres. Con todo acostuma colonizar os solos que lle son máis axeitados: frescos e areentos, en terreos asollados.
Doenzas
miniatura|Casca da robinia. miniatura|Espiñas. Hai algunhas especies de insectos minadores das follas desta planta:
Toxicidade
A falsa acacia posúe unha proteína lectina nas súas sementes, que as fai tóxicas: cabalos que consomen a planta desenvolven síntomas de anorexia, depresión, diarrea, cólicos, fraqueza, e arritmia cardíaca. Os síntomas aparecen xeralmente arredor dunha hora despois de tela inxerido e cómpre atención veterinaria inmediata. Só as flores son comestíbeis.
Arboricultura
miniatura|Robinia pseudoacacia var. frisia. A robinia é moi usada en xardinaría, especialmente nos Estados Unidos e en Europa. Hai moitos cultivares con distintas características:
Entre outras características, a robinia acidifica o solo e determina a perda de catións ao fixar o nitróxeno.
Trigo
O trigo é o termo xeral que designa as distintas especies bravas e cultivadas do xénero Triticum spp, cereal anual que se cultiva en todo o mundo. Globalmente, é o segundo gran comestíbel máis cultivado, xunto ao millo; sendo o terceiro o arroz; e o máis consumido polo ser humano na civilización occidental dende a antigüidade. En Galiza cultívase dende hai séculos, aínda que outros cereais, como o millo, que ten máis importancia no país.
O glute do trigo dálle ao pan unha consistencia elástica á masa de fariña e auga. Por mor da intolerancia ao glute (doenza celíaca) moitas persoas non poden consumir trigo nin outros cereais (orxo, centeo).
O gran de trigo utilízase para facer fariña triga, sémola, cervexa e unha gran variedade de produtos alimentarios. Coa fariña faise:
Etimoloxía
En galego a palabra trigo designa tanto á planta coma ás súas sementes comestíbeis, coma ocorre cos nomes doutros cereais. Tamén trigo e triga son adxectivos que designan a algo que está feito de fariña de trigo: ex. fariña triga, pantrigo.
A palabra «trigo» provén do vocábulo latino triticum, que significa ‘crebado’, ‘triturado’ ou ‘triscado’, facendo referencia á actividade que cómpre realizar para separar o gran de trigo da casca que o recobre. Triticum significa, polo tanto, "[o gran] que cómpre triturar [para poder ser consumido]"; asemade a verba galega millo (derivada en realidade do millo miúdo) deriva do latín milium, que significa "moído", ou sexa, "[o gran] que cómpre moer [para poder ser consumido]". O trigo (triticum) é, polo tanto, unha das palabras máis antigas para denominar os cereais.
Descrición do xénero
A sementeira en cultivos rotativos de trigo é moi benéfica para os solos xa que, como a meirande parte das gramíneas, ten raíces en cabeleira, axudando a mellorar a estrutura dos mesmos, e fornecendo maior aeración, permeabilidade e teor de humidade.
Raíz
O trigo posúe unha raizame fasciculada ou raizame en cabeleira, é dicir, con numerosas ramificacións, que acadan na súa maioría unha profundidade de 25 cm, chegando algunhas delas até un metro de fondo.
Talo
O talo do trigo é unha cana oca con nós que se alongan cara a parte superior, acadando entre 0,5 a 2 metros de altura, e é pouco ramificado.
Follas
As follas do trigo teñen unha forma linear-lanceolada (alongadas, rectas e rematadas en punta) con vaíña, lígula e aurículas ben definidas.
Inflorescencia
A inflorescencia é unha espiga composta por un raque (eixo graduado), talo central de entrenós curtos, sobre o que van dispostas de 20 a 30 espiguetas, de xeito alterno, laxas ou compactas, levando cada unha nove flores, a maioría das cales abortan, arrodeadas por glumas, glumelas, lodículos ou glomélulas.
Grans
Os grans son cariópsides que presentan forma oval cos seus extremos arredondados. O xerme sobresae nun deles e no outro hai unha mecha de pelaxe fina. O resto do gran, denominado endosperma, é un depósito de alimentos para o embrión, que representa o 82% do peso do gran. Ao longo da cara ventral do gran hai unha depresión (suco): unha invaxinación da aleurona e todas as cubertas. No fondo do suco hai unha zona vascular fortemente pigmentada. O pericarpo e maila testa, xunto coa campa de aleurona, conforman o farelo de trigo.
O gran de trigo contén unha parte da proteína que se chama glute. O glute facilita a elaboración de lévedos de alta calidade, que son necesarios na panificación.
Xenética
A xenética do trigo é máis complicada que a da maioría das outras especies de plantas domesticadas. A especie trigo é un poliploide estábel, que ten máis de dous conxuntos de sete cromosomas. Tanto o Triticum durum coma o Triticum turgidum evolucionaron como especies de tetraploides polo cruzamento natural de dúas especies bravas, Triticum urartu e unha especie hoxe extinta, Sitopsis. O trigo vulgar do pan (Triticum aestivum) evolucionou coma unha especie de hexaploide posterior hai arredor de 2000 anos, despois do cruzamento natural de Triticum turgidum e Aegilops taushii.
A heterose ou vigor híbrido ocorre nos trigos hexaploides, mais a semente é difícil de producir en variedades híbridas cultivadas nunha escala comercial como se fai coas flores de millo, porque as flores do trigo son completas e adóitanse autopolinizar. A semente híbrida comercial do trigo produciuse utilizando axentes químicos hibridantes, reguladores do crecemento da planta que interveñen selectivamente co desenvolvemento do pole, ou ocorrendo naturalmente en sistemas masculinos citoplasmáticos de esterilidade. O trigo híbrido tivo un éxito comercial limitado en Europa (especialmente en Francia), nos Estados Unidos e en Suráfrica.
Historia
O trigo ten as súas orixes na antiga Mesopotamia. As máis antigas evidencias arqueolóxicas do cultivo do trigo veñen de Siria, Xordania, Turquía e Iraq. Hai arredor de 8.000 anos, unha mutación ou unha hibridación ocorreu no trigo silvestre, dando por resultado unha planta tetraploide con sementes máis grandes, a cal non podería terse espallado co vento. Existen achados de restos carbonizados de grans do trigo Triticum dicoccoides e pegadas de grans en barro cocido en Jarmo (Iraq setentrional), que datan do ano 6700 a. C. Mentres que esta planta non podería ter éxito en estado silvestre, dentro dos campos de cultivo produciu máis alimento para os seres humanos. Este feito provocou unha auténtica revolución agrícola no denominado Crecente Fértil. Simultaneamente, desenvolveuse a domesticación da ovella e a godalla, especies bravas que moraban na rexión, o que permitiu o asentamento da poboación e, con isto, a formación de comunidades humanas máis complexas, como o demostra tamén o xurdimento da escritura, concretamente a escritura cuneiforme, creada polos sumerios, e, polo tanto, o principio da historia e o fin da prehistoria. miniatura|250px|right|Espigas de trigo. A agricultura e a gandaría nacentes esixían un coidado continuo, o que xerou unha conciencia respecto do tempo e as estacións, obrigando a estas pequenas sociedades a gardar provisións para as épocas menos xenerosas, tendo conta dos beneficios que brinda o gran de trigo ao facilitar o seu almacenamento durante tempadas considerábeis.
A semente de trigo foi introducida na civilización do antigo Exipto para dar comezo ao seu cultivo no val do Nilo dende os seus primeiros períodos e de alí ás civilizacións grega e romana. A deusa grega do pan e mais da agricultura chamábase Démeter, cuxo nome significa ‘deusa nai’, o seu equivalente na Mitoloxía romana é Ceres, de onde xorde a verba «cereal».
O consumo de trigo e de pan no Imperio romano revestiu unha grande importancia que xa confirma a Biblia, xa que de acordo coas traducións máis exactas é posíbel contar no seu texto 40 veces a palabra «trigo», 264 veces a palabra «pan» e 17 veces a palabra «pans», acepcións estas últimas que poden referirse a pantrigo ou a pan de orxo (común daquela), aínda que nas citas bíblicas son frecuentemente utilizadas para se referir ao concepto máis amplo do conxunto de cousas que se requiren para vivir, coma na expresión «gañar o pan». Na parábola do sementador faise referencia á adulteración dos grans, comparando o trigo (a bondade) co xoio (Lolium temulentum) (a maldade).
miniatura|left|Muíños de vento. Até o século XVII non se presentaron grandes avances nos métodos de cultivo e procesamento do trigo. En case toda Europa cultivouse o gran de trigo, aínda que nalgunhas rexións, coma en Galiza, foron preferidos o centeo e o orxo (especialmente no norte). A invención do muíño de vento xerou unha nova fonte de enerxía, mais non variaron moito os métodos de traballo empregados.
A finais do século XVIII presentáronse algúns desenvolvementos mecánicos no proceso de moedura como ventiladores, montacargas e métodos modernos para a transmisión de forza, co cal se aumentou a produción de fariña.
No século XIX aparece o muíño de vapor con rodetes ou cilindros de ferro que representou un cambio radical na moedura. O cultivo do trigo foi aumentando á vez que estes e moitos outros desenvolvementos tecnolóxicos que permitiron mellorar o rendemento da planta e chegar a diversas rexións do planeta coma América do Norte ou Oceanía.
Clasificación
A nivel xeral, o trigo clasifícase de acordo á textura do endosperma, porque esta característica do gran está relacionada coa súa forma de crebar na moedura, a cal pode ser vítrea ou fariñenta, e de acordo á riqueza proteica, porque as propiedades da fariña e a súa conveniencia para diferentes obxectivos están relacionadas con esta característica. Deste xeito, pódense mencionar as variedades de trigo: aestivum (fariñento), aethiopicum, araraticum, boeoticum, carthlicum, compactum (club), dicoccoides (escanda), dicoccum (farro), durum, ispahanicum, karamyschevii, macha, militinae, monococcum, polonicum (polonés), repens, spelta (espelta), sphaerococcum, timopheevii, turanicum, turgidum, urartu, vavilovii e zhukovskyi.
Os trigos monococcum, dicoccum e spelta son vestidos, é dicir, a lemma e pálea forman unha cuberta que fica unida ao gran trala malla.
Os trigos máis importantes para o comercio son o Triticum durum (utilizado principalmente para pastas e sémola), o Triticum aestivum (utilizado para elaborar pan) e mais o Triticum compactum (para facer galletas).
Cultivo do trigo
O trigo é o cereal máis importante do mundo tanto en termos de área cultivada (232 millóns de hectáreas), coma de gran producido (595 millóns de toneladas). Cultívase nun amplo abano de temperaturas (no norte de Europa até os 60º N) e nalgunhas rexións tropicais e subtropicais a maior altitude. .
O maior produtor mundial de trigo foi por moitos anos a Unión Soviética, que superaba os 100 millóns de toneladas de produción anuais. Hoxe China representa a maior produción deste cereal cunhas 96 millóns de toneladas (16%), seguida pola India (12%) e polos Estados Unidos (9%). Séguenlle despois Rusia, Francia, Alemaña e o Paquistán.
A información a seguir é principalmente para Triticum aestivum, aínda que tamén é válida para Triticum durum.
É unha planta anual, existen variedades de sementeira outonal (trigo de inverno) e variedades que se sementan na primavera (trigo de verán). A colleita de trigo é principalmente para produción de gran, pero tamén apáñase a planta verde, e ás veces a palla para colmo (palla colma).
Finalidade
A calidade da proteína no gran depende en gran medida da variedade. A relación proteína/amidón no gran depende tanto da variedade coma do xeito no que o cultivo madurou.
Solo
O trigo, o mesmo que o orxo, xeralmente prefire solos fértiles, mais pode medrar en case todos os tipos, agás en solos moi pouco areentos ou tipo turba, sempre que os requirimentos de auga sexan cubertos coa rega e a demanda de nutrientes sexa axeitada co uso de fertilizantes.
A sementeira do trigo de inverno cómpre facela cedo de abondo para termos polo menos dúas folliñas antes do comezo do período de repouso vexetativo. O tempo de crecemento dispoñíbel para comezar a producir diferentes talos a partir da plántula inicial (tillering en inglés) debería ser de polo menos 21 días.
No caso do trigo de verán, cómpre sementar axiña, sempre que o solo sexa axeitado e sempre que a temperatura e a humidade do solo o permita.
Densidade de plantación
A densidade de sementeira adoita estar no rango de 140-380 grans/m2 para o trigo de inverno e 200-350 grans/m2 para o trigo de verán, sementando en ringleiras separadas de 13 a 20 cm para o trigo de inverno e de 12 a 18 cm para o de verán.
Porén idealmente a densidade de sementeira debería basearse na pluviometría, na densidade óptima de espigado e no número de espigas por planta; segundo a variedade e o rendemento de gran por hectárea previsto; tendo tamén en conta a porcentaxe de emerxencia prevista e, no caso do trigo de inverno, a porcentaxe esperada de supervivencia ao inverno.
Demanda de nutrientes
As cantidades precisas de nutrientes que o trigo precisa para un correcto desenvolvemento varían segundo múltiples condicións. En xeral, tanto para o trigo de inverno coma para o de verán, o 60% dos nutrientes (N + P2O5 + K2O) que a planta toma é antes do espigado, no alongamento da planta.
O trigo de inverno apaña uns 130 kg/ha de N, 39 kg/ha de P2O5 e uns 51 kg/ha de K2O. Para o trigo de verán, 100 kg/ha de N, 50 kg/ha de P2O5 e 25 kg/ha de K2O (para unhas condicións medias de 550 mm de precipitación dispoñíbel por planta e un rendemento de gran agardado de 6,7 t/ha).
Na análise de micronutrientes a comezos da etapa de alongamento, detectáronse en ppm (partes por millón) de materia seca os contidos a seguir: Fe: 40-59; Mn: 40-59; Zn: 30-49 ; Cu: 6,0-7,9; B: 6,0-9,9 ; Mo: 0,30-0,49.
É posíbel calcular as taxas de fertilización a partir de datos da análise do solo, mais a información dispoñíbel é xeralmente moi imprecisa para o cultivo intensivo do trigo. Ademais, a dispoñibilidade de nutrientes do solo cambia coa dinámica climática, e os cereais en si mesmos varían na súa capacidade de mobilizar e absorber nutrientes do solo. Os datos de modelos de extracción de solo xerais deben usarse con cautela. En moitos países onde a recomendacións de fertilización é a partir dos resultados das análises de solo, os valores adóitanse agrupar en rangos (sobre todo de P, K, Ca e micronutrientes), en vez de dar valores específicos.
Recomendacións de fertilización
O crecemento dos cereais vese influenciado principalmente pola temperatura e as precipitacións. Se estas non están nos límites desexábeis, polo xeral será difícil que se poida compensar co uso de fertilizantes (particularmente se a espigua fica pequena por mor de temperaturas excesivas na fase de desenvolvemento). Con todo, se só unhas poucas plantas se ven afectadas, as plantas adxacentes aínda poden ser estimuladas coa subministración de nutrientes, formándose máis rebentos e minimizando, así, o efecto global, co risco de que as plantas non maduren á vez.
Posto que en sistemas intensivos de produción de cereais, o número de plantas por metro cadrado acada case a capacidade de campo, calquera adubado mineral debe ser distribuído o máis uniformemente posíbel, na data correcta, e cunha cantidade (especialmente de N) coidadosamente axustada tendo sempre en conta as reservas do solo e a demanda do cultivo. A aplicación excesiva de nitróxeno (N) tamén pode aumentar o risco de enfermidades xa que fai que aumente a densidade vexetativa.
Un espigado improdutivo e a formación de ramos secundarios pode evitarse, restrinxindo a subministración de nutrientes (especialmente de N), durante o crecemento inicial (fases N1 e N3). Do mesmo xeito, pódese aumentar o contido de proteínas do cereal aumentando a cantidade de N subministrado no período axeitado (fases N5 e N6, especialmente). Hai, con todo, o perigo de que o exceso de N neste momento pode perturbar a uniformidade do proceso de maduración por retardar a mesma, co resultado de que só se forman os precursores do proteínas asociadas coa variedade en cuestión, baixando así a calidade da proteína no gran. É importante a elección dunha variedade axeitada á produción arelada e ás condicións meteorolóxicas agardadas.
Se existe o perigo de que os nutrientes aplicados fiquen inmobilizados no solo, especialmente o P nos solos alcalinos ou acedos, cómpre tomar medidas correctoras antes da aplicación, por exemplo, aplicar fertilizantes acidificantes, ou adicionando calcaria, ou, en rexións áridas, asolagando.
Posto que a resistencia ás xeadas e ás secas está determinada segundo a hidratación dos tecidos vexetais, cómpre ter sempre K dispoñíbel de abondo.
Hungría
Hungría (en húngaro: Magyarország ) é un país de Europa central. Fai fronteira con Austria ó oeste, Eslovaquia e Ucraína ó norte, Romanía ó leste e Serbia, Croacia e Eslovenia ó sur. Ten unha poboación de ó redor de dez millóns de habitantes distribuídos en 93.030 quilómetros cadrados.
Trigo
Aplicación foliar
A vantaxe da aplicación foliar é a absorción directa dos nutrientes que se incorporan no metabolismo dos tecidos das plantas. Deste xeito, o consumo de enerxía para o transporte no interior da planta é moi baixo, ademais a absorción é practicamente independente dos factores ambientais, como a humidade do solo. A desvantaxe é que a cantidade aplicada de nutrientes pode ser limitada por mor do risco de queimadura das follas, pero se calculamos ben a concentración e aplicamos axeitadamente non ten que supor unha limitadción grave. Outra vantaxe é a posibilidade de combinar a aplicación de fertilizantes con pesticidas e reguladores de crecemento, en moitos casos con beneficiosos efectos sinérxicos. En condicións secas a aplicación foliar de mesturas moi concentradas reduce a evaporación, e así redúcese a vaporización dos compoñentes activos, permitindo unha redución no uso de pesticidas cun beneficio resultante para o ecosistema.
Hungría
A súa capital é Budapest, a maior cidade do país que concentra o 25% de toda a poboación húngara. A poboación é das máis homoxéneas etnicamente de toda Europa, estando composta na súa maioría polos maxiares, termo polo cal os húngaros se chaman. Os maxiares eran un pobo nómade que ocupou a meseta dos Cárpatos no século IX, loitando contra outros pobos durante séculos para manterse no mesmo lugar. Mesmo oprimidos por austríacos, turcos e rusos, os maxiares permaneceron unidos.
Trigo
Enfermidades do trigo
miniatura|Plantación de trigo. O trigo é susceptíbel a máis enfermidades que calquera dos demais grans, e, nas estacións húmidas as perdas máis grandes prodúcense por mor das patoloxías doutros cereais que afectan a planta de trigo.
Hungría
O nome Hungría vén do turco On-ogur que significa Dez lanzas e simbolizaba a unión das dez tribos que ocuparan o territorio húngaro no século IX, sete tribos maxiares e tres khazares. O termo latino hunni para os hunos, antigo pobo que dominou Hungría ata o século IV, xerou os termos latinos para definir Hungría. O termo maxiar probablemente vén das palabras magi e eri, a primeira de raíz proto-úgrica significa home ou pobo e a segunda do turco, co mesmo significado de pobo. O 1 de xaneiro do 2004 Hungría ingresou na Unión Europea, xunto a outros dez países, a maioría do leste europeo, entre os que se atopaban os países bálticos, a República Checa, Eslovaquia e Polonia.
Trigo
Enfermidades do trigo
A planta de trigo pode ser afectada principalmente por enfermidades causadas por bacterias, fungos, parasitos ou por virus. O trigo ademais pode sufrir o ataque de insectos na raíz; tamén pode sufrir o ataque de pragas que afectan principalmente á folla ou ao farelo (casca do grao), e que finalmente privan ao gran de alimento de abondo; con maior gravidade tamén pode ser afectado pola Fusariose, que é un efecto da presenza de mofo na espiga, que se manifesta principalmente na decoloración da planta (dáse moito nos celeiros) e a Septoriose, un fungo que aparece nas sementes e se espalla polas follas e o tecido verde da planta.
Hungría
Historia
miniatura|esquerda|Árpád A chegada das tribos maxiares baixo o mando de Árpád ás chairas da Europa central no ano 896 marca o comezo do primitivo estado húngaro. Arredor do ano 1000 o rei Estevo convértese ó cristianismo converténdose así Hungría nun estado cristián. Durante a Idade Media o reino húngaro estenderase á chaira sur dos Cárpatos e a do río Danubio, englobando o que hoxe son Eslovaquia, Transilvania (Romanía), Voivodina (Serbia) e Eslavonia (Croacia).
Trigo
Enfermidades do trigo
Na súa almacenaxe, o gran de trigo tamén pode ser atacado por catro tipos de pragas: os insectos (principalmente gurgullos e traza), os microorganismos (principalmente fungos e bacterias por efecto da temperatura e a humidade), os roedores e os paxaros. Calquera deles pode contaminar o produto e impedir o seu consumo.
Hungría
Historia
A derrota da batalla de Mohács (1526) fará que o reino desapareza, conservándose só unha estreita franxa da antiga Pózsony (Pressburg, hoxe en día Bratislava). Unida dinasticamente ás posesións dos Habsburgo, non será ata finais do século XVII e comezos do XVIII cando se produza a reconquista dos territorios perdidos. A revolución de 1848 provocará a revolta na Hungría e a súa proclamación de independencia baixo o goberno de Lajos Kossuth. Os Habsburgo rematarán coa revolta no ano seguinte coa axuda da Rusia de Nicolao I, iniciándose así un período de represión política que só amainará a partir de 1860.
Trigo
Produción mundial
A nivel mundial, a mellora das técnicas de cultivo e mais a selección xenética (por exemplo a creación da variedade Norin 10) conduciu a un incremento considerábel do seu rendemento, pasando de menos de 560 kg/ha en 1900 a máis de 1151 en 1990. O rendemento do trigo nos países de América do Sur mantense estábel cuns 920 kg/ha, e en África e no Oriente próximo cuns 460 kg, Exipto e Arabia Saudita acadan en terreos irrigados de 1600 a 2000 quilogramos. En Europa, os rendementos máis altos obtéñense en cultivos intensivos. O rendemento medio pasou de 1400 a 2700 kg/ha durante os últimos 30 anos, logrando un crecemento medio de 46 kg/ha/ano.
Hungría
Historia
Trala derrota austríaca na batalla de Sadowa (1866) o goberno imperial acordará coas personalidades húngaras máis influentes a restauración das institucións propias, materializándose en 1867. A finais da primeira guerra mundial, o goberno estivo nas mans da poderosa aristocracia terratenente, que levou a cabo unha campaña de marxinación das minorías étnicas. No ano seguinte os comunistas, dirixidos por Béla Kun, tratarán de chegar ó poder, sendo finalmente derrotados polas forzas contrarrevolucionarias axudadas polo exército romanés. Por causa da derrota na Gran Guerra, estoura o novembro de 1918 en Budapest unha revolta que acabará coa proclamación da república, presidida polo comité de Mihály Károlyi.
Período de entreguerra
O 4 de xuño de 1920 asinábase o Tratado de Trianon no que establecían as novas fronteiras do país. Comparado co reino de preguerra, Hungría perdera o 71% do seu territorio e o 66% da súa poboación. Coas novas fronteiras, un terzo da poboación maxiar converteuse nunha minoría nos países veciños, co tratado, Hungría tamén perdera o seu único porto marítimo en Fiume (hoxe Rijeka). Estes cambios provocarían que a cultura e a política húngara do período de entreguerra estivesen dominadas polo irredentismo (a restauración histórica da "Gran Hungría").
Trigo
Produción mundial
Así pois, o aumento do rendemento e das superficies cultivadas levou a un grande incremento da produción, que acadaba 275 millóns de toneladas en 1965 e 628 en 2005. O trigo é igualmente o primeiro cereal desde o punto de vista comercial (45% dos intercambios totais en 1998).
Hungría
Período de entreguerra
Formalmente Hungría constituíuse nunha monarquía sen rei, gobernada polo rexente, o almirante Miklós Horthy, quen implantou o terror branco con campos de concentración para os elementos contrarios á súa política e no exterior seguindo unha política pro-xermana.