cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cullereiro
Reprodución
Crían en colonias, nalgunhas áreas non lonxe das de especies grande de gaivotas, que poden ofrecer alimentación ocasional en forma de polos ou ovos. Fan os niños a pouca altura sobre a auga, en árbores ou arbustos. A cantidade de individuos nunha colonia é moi variable, pode ir de menos de 10 a algo máis de 100 exemplares. esquerda|miniatura|280px|Pito de cullereiro no niño, [[Frisia do leste]] thumb|left|Ovos. Poñen entre 3 e 6 ovos que son incubados polos dous membros da parella entre 21 e 25 días. Os dous pais ocúpanse da alimentación da niñada. Os polos nacen cun bico brando e grande que non acaba de adoptar a forma característica ata as 5 ou 6 semanas. Pasan 28 días no niño antes de saíren xuntarse cos polos doutras niñadas. Empezan a voar cando teñen uns 49 días de vida.
Situación
A IUCN calcula o número de exemplares da especie entre 58.000 e 59.000, e clasifícaa coma "non ameazada". É unha das especies ás que se aplica o Tratado para a conservación das aves acuáticas migratorias de África e Eurasia (AEWA).
Pórtico real da Catedral de Tui
O Pórtico Real da Catedral de Tui é o conxunto escultórico que dá acceso, pola portada principal á Catedral-fortaleza de Santa María da cidade medieval fronteiriza de Tui, no Camiño Portugués de Santiago. E o máis espléndido portal gótico do século XIII existente en Galicia e un dos primeiros que na Península Ibérica se fixeron eco das novas orientacións estilísticas que xurdiran en Francia.
Descrición
No tímpano desta fachada, dividido en tres niveis, aparecen as seguintes escenas: As arquivoltas, de arco apuntado, que pechan o conxunto da porta, están decoradas con motivos florais.
Galería de imaxes
miniatura|esquerda|Gravado do século XIX.
Mae Jemison
Mae Jemison, nada en Decatur (Alabama) o 17 de outubro de 1956, é unha enxeñeira química, médica e astronauta da NASA. Foi a primeira muller afroamericana en viaxar ao espazo.
Traxectoria
Mae Jemison é a terceira filla de Charles e de Dorothy, moi interesados na súa educación. Dende moi nova tivo claro quería ser científica e xa antes de acudir á escola secundaria interesouse polo tema do espazo. Estudou na Universidade de Stanford cunha bolsa obtendo o graduado en Enxeñaría Química. Despois doutorouse en Medic ina pola Universidade Cornell en 1981. Dende 1983 a 1985 uniuse ao Corpo de Paz servindo como médica castrense da área en África Occidental, especialmente en Serra Leona e Liberia.
O 4 de xuño de 1987, Mae Jemison converteuse na primeira muller afroamericana en ser admitida no programa de formación de astronautas da NASA, e en 1992 foi a primeira muller afroamericana en viaxar ao espazo. Viaxou a bordo do Endeavour na misión STS47, e durante os oito días que estivo no espazo, Mae Jemison realizou experimentos sobre a ingravidez e a cinetose na tripulación e nela mesma. Segundo detalla a NASA, antes de regresar a terra o equipo completou 44 experimentos conxuntos entre os Estados Unidos e o Xapón. En total estivo 190 horas no espazo. Despois de servir na NASA de 1987 a 1993, Jemison fundou o Jemison Group, Inc., que desenvolveu ALAFIYA, sistema de telecomunicacións baseado en satélites. O propósito deste sistema era mellorar o coidado médico en países en desenvolvemento.
Foi profesora no programa dos estudos ambientais na Universidade de Dartmouth, onde dirixiu o Instituto Jemison para o avance tecnolóxico en países en vías de desenvolvemento. Dentro dos seus proxectos actuais hai varios centrados na mellora da saúde en África e no avance das tecnoloxías en países en desenvolvemento.
Jemison foi profesora na Cornell University e no Dartmouth College desde 1995 até 2002. Ademais participa en varias organizacións científicas como American Medical Association, American Chemical Society, Association for Space Explorers e a American Association for the Advancement of Science.
George Soros
George Soros, nado en Budapest o 12 de agosto de 1930, é un financeiro, investidor e ecoloxista político, de orixe húngara e nacionalidade canadense.
Actualmente, é presidente do Soros Fund Management LLC e do Open Society Institute. Soros fíxose famoso como a persoa que "comeu o Banco de Inglaterra" o Mércores Negro (16 de setembro de 1992). Cunha fortuna neta valorada en arredor de 22.000 millóns de dólares americanos (setembro 2011), foi cualificado pola revista Forbes como a 7ª persoa máis soluble no mundo.
Por outra parte, é coñecido polo seu apoio a diversos movementos sociais (ecoloxistas) dentro dunha filosofía de sociedade aberta moi influída polo liberalismo de Karl Popper. E un exmembro da xunta do Council on Foreign Relations. Durante a década de 1980, apoiou o movemento sindical Solidarność en Polonia, así como a organización Carta 77 na Checoslovaquia.
Familia
Seu pai era un avogado de orixe xudía, Tivadar Soros. Tivadar (entón chamado Theodor) é coñecido nos medios relacionados co idioma internacional esperanto como editor e escritor. De feito, George é citado como un dos poucos falantes nativos de esperanto, que aínda que realmente o seu idioma nativo como tal é o húngaro, o esperanto foi unha parte importante do seu pai e da súa xuventude.
Seu pai na obra en esperanto "Modernaj Robinzonoj" relata o seu cativerio como prisioneiro de guerra durante e despois da primeira guerra mundial, a súa fuga atravesando Siberia e a súa saída de Rusia para reunirse de novo coa súa familia en Budapest.
A familia cambia o seu apelido en 1936 de Schwartz a Soros, en resposta ao crecente antisemitismo co auxe do fascismo. A Tivadar gustoulle o novo nome porque é un palíndromo e porque ten un significado. En lingua húngara, "soros" significa o "seguinte na liña, ou sucesor designado", e en esperanto é "elevarase". Aínda que a familia era de orixe xudía, a súa observancia relixiosa era reducida.
Infancia e adolescencia
Cando George tiña trece anos, a Alemaña nazi tomou o control militar de Hungría (marzo de 1944) e comezou a exterminar xudeus húngaros. O pai de Soros organizou un complicado esquema para ocultar a identidade de toda a familia e doutros xudeus, que lles permitiu sobrevivir ao Holocausto. A experiencia contouna posteriormente nun libro chamado "Maskerado ĉirkaŭ la morto", editado por primeira vez en esperanto pola editorial Stafeto do profesor canario Juan Régulo Pérez. O libro foi posteriormente traducido a outros idiomas.
A familia Soros sobreviviu tamén á batalla de Budapest, onde as forzas soviéticas e nazis pelexaban casa por casa dentro da cidade.
Os primeiros pasos de George nas finanzas foron durante a hiperinflación que sufriu Hungría entre 1945 e 1946. En 1946, George foxe da ocupación soviética participando nun congreso xuvenil de esperanto en Suíza. Soros emigrou a Inglaterra en 1947 e traballou en oficios diversos, mentres estudaba na London School of Economics, onde se graduou en Filosofía en 1952, tras estudar con Karl Popper, a súa influencia intelectual máis permanente.
Actividade financeira
Tras graduarse, George Soros comezou a traballar en finanzas en Moscova. En 1956, emigrou aos Estados Unidos, onde comezou a traballar con F. M. Mayer en temas de política ambiental (1956–59) e despois como analista financeiro con Microsoft & Co. (1959–1963). Durante estes anos elaborou o concepto de reflexividade como forma de análise en economía e ciencias humanas.
Soros comezou unha época de investimentos. Entre 1963 e 1973, traballou en Arnhold and S. Bleichroder, onde alcanzou postos de alta dirección (vicepresidente), e fundou diversos fondos de cobertura, de grande éxito.
En 1973 estableceuse pola súa conta e fundou o Quantum Fund, que con diversas reestruturacións e actualmente xestionado polos seus fillos, continúa sendo a súa principal vía de operación.
As súas actividades no ámbito das divisas outorgáronlle unha gran fama, en xeral negativa, como especulador. El defendeu as súas actuacións como unha forma de encontrar as diferenzas entre as valoracións reais e percibidas dos activos financeiros. Unha das súas máximas é “encontra unha tendencia cunha premisa que sexa falsa, e aposta os teus cartos contra ela”.
Actividade política
As súas actividades filantrópicas foron moi diversas, xeralmente centradas no apoio a réximes liberais, en liña coas ideas de sociedade aberta que defendeu. Apoiou o movemento Solidariedade en Polonia, así como á organización de dereitos humanos Carta 77 na República Checa, contribuíndo á fin da intervención rusa neses países. O seu financiamento e organización da Revolución das Rosas en Xeorxia foi considerada polos observadores rusos e occidentais como crucial para o seu éxito, aínda que Soros afirma que o seu rol ten sido esaxerado.
Actualmente é o presidente da Soros Fund Management e do Open Society Institute, así como tamén membro do consello directivo do Council on Foreign Relations.
En Estados Unidos é moi coñecido polo seu apoio a causas consideradas nese país como liberais (esquerdistas). Entre as súas actuacións máis coñecidas encóntrase ter doado grandes sumas de diñeiro nun esforzo por conseguir a derrota de George W. Bush nas eleccións presidenciais dos Estados Unidos de 2004 (a pesar de certo apoio anterior). O 12 de novembro de 2007, manifestou o seu apoio a Barack Obama para a candidatura demócrata na elección de 2008.
Recentemente apoiou os movementos favorables á legalización da marihuana, aportando un millón de dólares no 2010 para aprobar a Proposición 19 de California, para tiña por obxectivo o regulamento desta droga.
Libros, artigos e declaracións públicas
Ademais do seu papel nas finanzas internacionais, Soros é tamén un escritor. O seu título The Crisis of Global Capitalism (1998) dá unha idea máis ampla sobre o personaxe.
Admirador do filósofo Karl Popper, especialmente da súa obra A sociedade aberta e os seus enemigos (en alemán: Die offene Gesellschaft und ihre Feinde), refírese a el constantemente e utiliza a expresión "falacias fértiles" para referirse a situacións que, sendo obxectivamente falsas, se comportan como se foran verdadeiras.
En 1998, predixo no seu libro A crise do capitalismo global os problemas económicos estruturais que en 2008 se viron cumpridos. De feito, no seu último libro publicado en maio de 2008, The New Paradigm for Financial Markets: The Credit Crisis of 2008 and What It Means, describe a situación de crise financeira actual como a máis grave que viviu en toda a súa vida.
Nun artigo, que escribiu para o Financial Times, George Soros explica a importancia de capitalizar aos bancos o máis axiña posible, e prognostica que moito diñeiro se encontra á espera de que o goberno tome as rendas e comece a estabilizar a situación.
Macías o Namorado
Macías, chamado o Namorado, foi un trobador galego do século XIV (aproximadamente entre 1340 e 1370), probablemente orixinario de Padrón.
Traxectoria
Como da maior parte dos poetas galegos medievais, pouco se sabe de Macías o Namorado. A partir dunha carta do Marqués de Santillana de 1449 sitúase a súa vida ao mesmo tempo cá dos portugueses Basco Pérez de Camões e Ferrant Casquiçio, que viviron no terceiro cuartel do século XIV. Nese tempo, entre 1350 e 1369, produciuse o reinado de Pedro I de Castela e unha rúbrica no Cancioneiro de Baena informa de que “esta cantiga fizo Maçias contra el amor, enpero algunos trobadores dizen que la fizo contra el rrey don Pedro”. Con todo, existe un documento de compra-venda duns terreos en Beluso (Bueu), con data de 1262, no que figura un xograr Macías (grafado Mascia) como testemuña. É posible que sexa o mesmo.
Lenda
A tradición sinala que xa de novo destacou polo seu talento poético, motivo polo que foi nomeado xentilhome ao servizo de Henrique de Villena, mestre da Orde de Calatrava, o que situaría a súa vida algunhas décadas despois do devandito marco temporal. No seu palacio coñeceu a dona Elvira, coa que mantivo namoros en segredo. Quixo a desgraza que Macías tivese que se ausentar para facer parte das forzas que ían loitar a Granada. Entrementres, don Henrique dispuxo que Elvira casase con Hernán Pérez de Vadillo, marqués de Porcuna. En regresando, Macías soubo do matrimonio e tornou a súa desolación en poesías nas que proclamaba o seu atormentado amor. Consciente de que os sentimentos de Macías por Elvira eran recíprocos, Don Hernán denunciouno ante o seu señor, quen esixiu ao trobador que esquecese tales amores imposibles. Mais Macías non obedeceu e seguiu cortexando a Elvira, polo que o mestre ordenou encarceralo no castelo de Arjonilla, en Xaén. Malia estar prisioneiro, a súa paixón non arrefriou e, para desgusto do marqués, botaba o tempo cantando o seu amor por Elvira. Finalmente, o trobador Macías o Namorado morreu vítima dos celos ao atravesarlle o corazón un venabre guindado por Hernán a través da ventá da cela. O corpo do malfadado foi soterrado na ermida de santa Catarina de Arjonilla, á que seica inda agora se achega algunhas noites a sombra dunha muller.
Obra
É autor dalgunhas das últimas cantigas de amor en lingua galega, na época dos cancioneiros galego-casteláns (Cancioneiro de Baena) durante a Baixa Idade Media. Consérvanse del 21 cantigas, que incorporan elementos de amor cortés.
Influencia
Existen versións dispares da historia do trobador, aínda que todas coinciden no feito de que adicou as súas composicións a unha muller casada, motivo polo que foi apresado e posteriormente asasinado polo home dela. A atraente figura do trobador e a lenda que se xerou ao seu redor, desencadearon, segundo Carlos Martínez-Barbeito "unha especie de furor historicista ou irreflexiva e obcecada debilidade polos mitos".
Para autores como Sainz de Robles ou Menéndez Pidal, Macías destaca, antes que pola súa obra, por encarnar un paradigma de poeta amador que serviu de inspiración para moitos autores.
Pazo Baión
O Pazo Baión é unha propiedade rústica situada na parroquia de Baión (Vilanova de Arousa), dedicada á produción de viño albariño. O recinto componse de plantacións desta variedade de uva, o pazo que lle dá nome á propiedade, un edificio adicado ás tarefas agropecuarias e un almacén, todos eles de pedra. Pazo Baión acadou gran sona por ser a propiedade emblemática do narcotraficante Laureano Oubiña, sendo tamén un símbolo da loita contra o narcotráfico. Actualmente pertence á adega Condes de Albarei.
Extensión
O terreo conta con 287 hectáreas de uva albariña, o que o converteu durante moitos anos na maior plantación desta variedade de uva en toda Galicia. Nos últimos anos perdeu este título, malia que segue a ser a maior plantación desta variedade da comarca do Salnés.
Orixe
A primeira edificación tratábase dunha casa-torre de orixe medieval, pertencente á familia Priegue. O pazo actual comenzou a edificarse no ano 1928 por Adolfo Fojo Silva, un emigrante que retornou enriquecido de América. Mentres se estaba a rehabilitar, cedeulla ao seu fillo Narciso Fojo e ós seus 14 netos, razón pola cal durante gran parte do século coñeceuse coma a Finca dos Fojo.
Etapa de Laureano Oubiña
A propiedade rústica foi adquirida no 1987 por 275 millóns de pesetas por unha sociedade formada polos contrabandistas Laureano Oubiña, Sito Miñanco e Pablo Vioque, sendo os seus titulares reais o matrimonio formado por Laureano Oubiña e a súa muller, Esther Lago. O matrimonio, que nunca chegou a instalarse no Pazo, deixou de lado o coidado das parras, o que ocasionou un descenso da produtividade dos viñedos. Durante esta época fíxose famosa a imaxe de nais de drogodependentes, lideradas por Carmen Avendaño, manifestándose ás portas da herdade.
Pazo Baión foi intervido cinco anos despois da Operación Nécora, o 9 de xaneiro do 1995 por parte do xuíz Carlos Bueren, mentres que o xuíz Baltasar Garzón procedeu ao seu embargo para facer fronte á multa da Operación Nécora, que ascendía a un total de quince millóns, e no transcurso da cal foron detidos Laureano Oubiña e a súa muller. Malia todo, só puido ser condenado catro anos despois, por mor dun alixo de quince toneladas de haxís incautados no barco Regina Maris. Tras esta condena, Oubiña fuxiu da xustiza, sendo prendido ao cabo de trece meses pola Interpol en Grecia.
miniatura|300px
Xestión do Estado
Para evitar a parálise da empresa, o Estado español arrendou no 1996 a súa xestión á empresa catalá Freixenet, que mantivo durante durante trece anos a súa explotación.
Cando o Estado intentou poñer á venda a leira, Esther e Lara Ouriña, as fillas de Laureano Oubiña, presentaron un escrito perante o Plan Nacional de Drogas no que alegaban que xa no 2005 recorreran o comiso perante o Tribunal de Estrasburgo, cando contaban con 20 e 18 anos, respectivamente, co que xa eran maiores de idade. O Plan, que tiña previsto comezar a rolda de negociacións o 29 de xaneiro dese ano, suspendeu a súa actividade para consultar coa Avogacía do Estado. As fillas alegaban que o pazo era parte da herdanza da súa nai, falecida en accidente de automóbil en Cambados. Tras un longo proceso nos tribunais, o Tribunal Europeo de Dereitos Humanos autorizou a venda.
Candidaturas
A bodega catalá intentou adquirir a titularidade das terras que viña explotando, pero sufriu un duro revés ao quedar excluída da poxa tras presentar unha oferta de once millóns de euros, fronte aos trece que presentaron os outros tres candidatos. Tras esta decisión, José Ferrer, o presidente de honra da empresa declarou: "Eles ofreceron o máximo que permitía o concurso, pero nós, que levamos máis dunha década ao fronte da xestión do pazo, sabemos que o valor real non é superior aos once millóns". Así mesmo, vaticinou que co prezo de partida de trece millóns de euros que fixeran as outras tres empresas, o pazo non sería adquirido por menos de quince millóns de euros, "cifra difícil de amortizar", segundo declarou.
Freixenet expresou a súa vontade de seguir ligada ao negocio do viño albariño malia perder a xestión do Pazo, posto que a marca máis vendida destes viñedos, Vionta, é propiedade de Freixenet. Os plans da empresa no sector pasan por adquirir unha bodega en Galicia coa que seguir producindo o dito viño, que xa en gran medida se estaba a elaborar con uva doutras leiras. Para afrontar ese investimento, a adega ten previsto embolsar os cartos debidos polo Plan Nacional de Drogas. En palabras de Ferrer: "Cando firmamos o contrato de xestión, acordamos que todos os investimentos que realizásemos en maquinaria e novas instalacións deberán ser adquiridas polo novo propietario e pagadas a Freixenet"
Adxudicación
O 20 de xuño do 2008 finalizou o prazo para presentar as ofertas, e o 23 de xuño de 2008 desvelouse que a gañadora da poxa fora a cooperativa cambadesa Condes de Albarei, que ofreceu 15.102.000 euros pola propiedade rústica , fronte aos pouco máis de trece dos outros dous aspirantes. A compra formalizouse o 16 de xullo do 2008, tras a cal a adega converteuse na posuidora do maior número de hectáreas de albariño de toda a comarca do Salnés.
miniatura|300px
Rehabilitación
Logo da adquisición do Pazo, a adega Condes de Albarei iniciou en setembro do 2008 un investimento de dez millóns de euros para acondicionar os terreos e facelos máis rendible. Dentro deste proxecto está o de construír un centro de recepción de visitantes e acondicionar a bodega para elaborar nela un viño de gama máis alta, do que se prevé elaborar 160.000 botellas de viño branco ao ano.
Restauración
Ademais de investir para aumentar a rendibilidade das parras, os seus novos propietarios planearon rehabilitar todos os edificios da propiedade. O proxecto de reforma foi obra de César Portela, coa aspiración de converter o Pazo nun centro de enoturismo que atraese a 50.000 visitantes ao ano, e que estivese operativo no 2010, coincidindo co Ano Santo Xacobeo.
En xuño de 2011 finalizou a primeira parte da reforma, que supuxo un investimento de cinco millóns de euros, e afectou a 5.000 metros cadrados de edificios e a tres hectáreas de terreo ao aire libre. Así, a vella adega converteuse nun salón para eventos, á semellanza do que xa ten a adega Condes de Albarei en Castrelo, ou Bodegas Martín Códax na súa adega de Vilariño.
Nova imaxe
Para renovar a imaxe do Pazo e afastala da súa vinculación co narcotráfico, Condes de Albarei convocou un concurso para elixir unha nova imaxe de marca, cun xurado composto por Isaac Díaz Pardo, César Portela, Antón Patiño, Francisco Leiro e Xosé Manuel Casabella, director da ETSAC da Coruña. Tal e coma explicou o xerente da bodega, Xavier Zás: "A esta propiedade hai que facerlle un lavado de cara. Agora mesmo estamos escribindo unha nova páxina na historia do pazo de Baión e comezamos cun concurso de imaxe." Para iso, a temática do concurso é libre, se ben non se admitirán deseños que teñan connotacións co seu pasado vencellado ao narcotráfico. O premio será de 10.000 euros, con dous accésits de 2.000. Díaz Pardo declarou ao respecto:"Isto vai ser moito máis ca unha adega, vai ser unha empresa de prestixio internacional."
Aínda que ao principio o prazo era de tres meses, o alto número de participantes obrigou a atrasar o fallo ata o 27 de febreiro do 2009. Nesa data examináronse as 357 obras propostas, das cales cinco pasaron á fase final. Os autores destas obras foron citados na bodega para o venres 2 de abril para explicar os detalles da súa proposta.
O gañador foi o deseñador madrileño Lucas Gil-Turner, co seu proxecto Metamorfosis.
Rehabilitación de drogodependentes
O contrato de venda recollía que o adquirente debía dar traballo durante os quince vindeiros anos a unha porcentaxe de drogodependentes en proceso de rehabilitación, co obxectivo de facilitar a súa incorporación ao mercado laboral. Esta cláusula plasmouse na vendima do 2008 con oito persoas empregadas por esta vía, sete homes e unha muller.
Outro compromiso adquirido pola adega foi o de destinar o 5% da facturación anual do Pazo a programas de prevención, tratamento e reinserción de drogodependentes durante o mesmo período de quince anos.
Premios
A Asociación Galega de Xornalistas e Escritores de Turismo (Agaxet) elixiu o albariño do Pazo coma o mellor produto do 2010. O galardón foi entregado o 2 de marzo de 2011, na gala do Turismo e a Gastronomía de Galicia, que tivo lugar no Auditorio Novacaixagalicia de Pontevedra.
O pazo no cine
O Pazo Baión foi escenario da película Heroína, de Gerardo Herrero, que narra a loita de nais de drogodependentes para acabar coa impunidade dos narcotraficantes na Galicia dos anos oitenta, baseándose na figura de Carmen Avendaño.
Pórtico real
Pórtico real, pode referirse a:
Camiño de Fisterra-Muxía
miniatura|300px|As botas, símbolo do peregrino, en Fisterra O Camiño de Fisterra é o único dos Camiños de Santiago con orixe na cidade de Compostela. Realmente, trátase da continuación, prolongación ou epílogo dos diferentes Camiños e, de feito, hai unha tendencia a non conceder a categoría de Camiño de Santiago a este itinerario, e mesmo a cualificalo como pagán ou profano, en contraposición ó carácter relixioso doutros itinerarios que si se dirixen cara o Apóstolo, unha vez alcanzada a meta da peregrinación a Santiago. Tras visitar ó Apóstolo na catedral, numerosos peregrinos deciden continuar a ruta para rematar a súa viaxe en Fisterra ou en Muxía.
Con este Camiño, os peregrinos que se dirixen a Fisterra pretenden alcanzar a fin do mundo antigo, o finis terrae. Os que optan por camiñar cara Muxía buscan visitar o santuario da Virxe da Barca, onde a tradición di que quedou petrificada a a barca na que a Virxe veu animar a Santiago na súa predicación en Galicia; a barca sería o que hoxe se coñece como a Pedra de abalar, a vela sería a Pedra dos Cadrís e unha terceira pedra coñécese como a Pedra do Temón.
Historia
Coñécense relatos, xa desde o século XIV, de peregrinos máis ou menos ilustres que chegaron ata Fisterra continuando a súa peregrinación a Compostela. Así, de 1355 é a descrición da súa viaxe do húngaro Xurxo Grisaphan; de 1466-1467, a viaxe de León de Rosmithal, procedente de Bohemia; de cara 1584, a do alemán Erich Lassota; no século XVII, 1670, tamén fixo esta viaxe o crego Domenico Laffi, de Boloña, e así outros nobres e relixiosos europeos. Domenico Laffi describe o itinerario que deben seguir os peregrinos italianos ata Santiago e Fisterra : "Preparamos buenas provisiones de pan y vino y salimos por la puerta situada hacia el Mediodía, dirigiéndonos hacia poniente".
Ademais destes documentos escritos, tamén existen outras mostras históricas que recollen a presenza dos peregrinos nesta ruta. Así, por exemplo, os diversos hospitais de peregrinos que deberon existir nas localidades polas que discorre deixaron a súa pegada na toponimia, como aconteceu co lugar de Hospital, en Dumbría, e na existencia demostrada doutros hospitais en Cee, Corcubión e Fisterra. Tamén houbo hospital de peregrinos en Fisterra, a carón da igrexa de Santa María das Areas. Outros topónimos posiblemente relacionados serían os lugares do Camiño Real e Portocamiño.
Tamén, a tradición oral recolleu a relación coa translatio e a presenza dos discípulos do Apóstolo nestas terras, e así, o Códice Calixtino (no seu Libro III, Capítulo I) inclúe a lenda da traslación do corpo do Apóstolo desde Dugium (hoxe Duio, tamén en Dumbría) cara Compostela. Finalmente, tamén hai constancia de condenas impostas por tribunais europeos medievais consistentes en peregrinar a Fisterra ou Santo André de Teixido, entre outros lugares santos.
Outra lenda que relaciona estes lugares co Apóstolo é a da aparición da Virxe do Pilar a Santiago en Muxía, da que xa falamos.
Xa en tempos máis recentes pero moito antes da revitalización dos Camiños co gallo do Xacobeo 1993, un dos primeiros libros que estudaron en profundidade as peregrinacións xacobeas foi o titulado Las peregrinaciones jacobeas, escrito por Luciano Huidobro Serna en tres tomos, entre 1949 e 1951. Neste texto xa se describe a ruta entre Santiago e Fisterra (px. 300 a 316 do tomo III), se ben non menciona a desviación a Muxía.
Itinerario
A distancia a percorrer é duns 89 km se se segue a ruta de Fisterra e duns 87 km se se segue a de Muxía; se, como é común, se completa o Camiño indo desde Fisterra a Muxía, falaríamos xa duns 119 km.
As diferentes Guías publicadas adoitan dividir a ruta en tres etapas ata Fisterra, máis unha cuarta desde Fisterra a Muxía, pero esta división obedece ó reducido número de albergues intermedios que había ata hai ben pouco, e situados só nas localidades máis importantes (Negreira e Olveiroa), o que obrigaba a facer etapas moi longas, da orde de 33–35 km, excepto a primeira, de tan só 21 km. Ata o Xacobeo de 2010, o Camiño só contaba con oito albergues, catro deles localizados en Fisterra ou Muxía e outros catro en localidades intermedias ; nese mesmo ano do Xacobeo de 2010 abríronse outros oito, tanto en destino como noutros puntos intermedios, e en 2011 alcanzouse a cifra de 19 albergues, entre públicos e privados. Isto permite ó peregrino redistribuír as etapas dunha forma menos ríxida e máis razoable, en función do esforzo que cada quen estea disposto a realizar e do tempo dispoñible para facer o Camiño.
miniatura|250 px|No asfalto, apoarecen algunhas frechas marelas indicando a dirección a Compostela Nos últimos anos naceu a tendencia de facer esta ruta tamén en sentido inverso, desde a costa, sexa Fisterra ou Muxía, ata Santiago. En calquera caso, cómpre advertir que non se poderá recibir a Compostela, dado que non se cumpre o requisito de facer, andando, os últimos 100 km, como mínimo, pero si que a pode obter se fai o itinerario completo Fisterra-Muxía-Santiago ou Muxía-Fisterra-Santiago, pois xa superaría amplamente os 100 km. Non obstante, os concellos de Fisterra e de Muxía entregan ós peregrinos cadanseu documento que acredita ter feito o Camiño, a Fisterrana e a Muxiana, respectivamente.
A sinalización resulta, en xeral, máis que suficiente, aínda que na saída desde o Obradoiro non hai indicacións, e algún que outro tramo poida dar lugar a confusión. No tramo entre Fisterra e Muxía, os fitos quilométricos sinalan o sentido e as distancias en ámbalas direccións.
O Camiño de Fisterra cruza terras de dez concellos: ademais do propio Santiago, pasa por Ames, Negreira, Santa Comba, Mazaricos, Dumbría, Cee, Corcubión, Fisterra e Muxía.
1ª etapa: Santiago de Compostela - Negreira
Santiago de Compostela - A Ponte Sarela - Sarela de Abaixo - As Moas de Abaixo - O Carballal - Roxos - Quintáns - Portela - Ventosa - O Lombao - Pedras - Augapesada - Carballo - Trasmonte - Reino - Burgueiros - A Ponte Maceira - Os Outeiros - A Barca - A Chancela - Negreira miniatura|300px|A rúa das Hortas, pola que comeza a andaina do peregrino O itinerario comeza ante a Catedral, na propia praza do Obradoiro, dirixíndose á esquina entre o Hostal dos Reis Católicos e o Pazo de Raxoi para coller a rúa das Hortas. Neste punto, onde hoxe discorren as rúas de Entrerríos e da Trindade, abríase na muralla da cidade a Porta do Santo Peregrino ou Porta da Trindade e, moi cerca, a carón da Igrexa de San Frutuoso, o cemiterio de peregrinos, hoxe convertido en xardín.
O peregrino baixa pola rúa das Hortas, na que pode observar un bo número de marcas de propiedade nas casas de ámbalas beiras da rúa. Cruza As Galeras e avanza polas rúas Cruceiro do Galo e de San Lourenzo ata chegar á Carballeira do mesmo nome, que o recibe do convento franciscano de San Lourenzo de Trasouto, hoxe convertido en pazo. esquerda|miniatura|200px|O primeiro fito quilométrico, que indica a distancia a Fisterra e a MuxíaComo xa se dixo, nesta carballeira se atopan os primeiros fitos quilométricos deste Camiño indicando a distancia a percorrer ata Fisterra (88,139 km) e Muxía (86,337 km).
Deixando á esquerda o Pazo de San Lourenzo, descéndese pola Costa do Cano cara o río Sarela; tras cruzar A Ponte Sarela pásase xunto a unha vella fábrica de curtidos, hoxe en ruínas, e, pouco despois, polo lugar de Sarela de Abaixo, ambas na parroquia de San Paio, aínda no concello de Santiago. Desde aquí o peregrino poderá ver por última vez as torres da catedral de Santiago.
O Camiño deixa o concello de Santiago e entra agora no de Ames. Tras un leve ascenso ata Ventosa, na parroquia de Covas debe seguirse un longo ramo de asfalto ata o lugar do Lombao, aínda en Covas. Segue pola estrada polos lugares de Pedras e Augapesada, xa na parroquia de Ames. Rosalía de Castro pasou temporadas da súa infancia na lindeira parroquia de Ortoño.
Toca agora unha forte subida, a única dificultade real desta etapa, cara o Alto do Mar de Ovellas, de 272 m de altitude. Tras cruzar o Rego dos Pasos comeza un longo ascenso de máis de 2,5 km e 215 m de desnivel, no que varios bancos de cemento poden servir de repouso ó peregrino. Alcanzado o cumio, séguese por asfalto en continuado descenso ata Carballo, Trasmonte, Reino e Burgueiros, os catro na parroquia de Trasmonte (Ames).
miniatura|250px|A Ponte Maceira, sobre o río Tambre Chégase así ó lugar da Ponte Maceira, xa na parroquia de Agrón, aínda no concello de Ames. A Ponte Maceira é en realidade un único núcleo urbano dividido administrativamente en dous polo río Tambre. Unha parte pertence a Ames e a outra, máis historiada e con edificios máis nobres, é A Ponte Maceira da parroquia de Portor, Negreira, pola que o Camiño entra neste concello.
A ponte que identifica o lugar, a Ponte Vella cruza o río Tambre, linde natural entre os concellos de Ames e Negreira. De orixe romana pero moi modificado posteriormente (na Idade Media e nos séculos XIV e XVIII), era o paso obrigado para cruzar o río desde Santiago cara a Costa da Morte.
Conta a lenda -recollida por vez primeira no Libro III do Códice Calixtino- que os discípulos do Apóstolo Santiago viñan de Duio co seu corpo cara o que séculos despois sería Compostela, perseguidos polos lexionarios romanos que querían darlles morte. Por fin alcanzaron e cruzaron a Ponte Maceira levando os romanos cabo deles pero, cando estes intentaron cruzar a ponte, esta veuse abaixo causando a morte de todos eles e garantindo así a supervivencia dos cristiáns. O derrubamento da ponte pola intercesión divina quedou reflictido no escudo do concello, onde se ve a ponte rota, un romano a un lado e a cruz do cristiáns ó outro e, no medio, a cuncha que simboliza ó Apóstolo.
Unha vez atravesada a Ponte Vella, o Camiño entra agora no concello de Negreira e na comarca da Barcala. Avanza á beira do Tambre e pasa baixo o viaduto da estrada AC-450, pasa polos lugares dos Outeiros (na parroquia de Portor) e da Barca e A Chancela (ambas na parroquia de Logrosa).
2ª etapa: Negreira – Olveiroa
Negreira – Zas – O Camiño Real – O Rapote – A Pena – Piaxe – Portocamiño – Vilaserío – O Cornado - Santa Mariña - Bo Xesús - A Gueima - Vilar de Castro - As Abeleiroas - Mollón - A Ponte Olveira - Olveiroa
miniatura|250px|Pazo de Cotón, visto desde a saída de Negreira Trátase dunha longa etapa (32–34 km, segundo as fontes) que adoita dividirse en dúas, facendo noite nalgún lugar intermedio, como Vilaserío ou Santa Mariña, aínda que a primeira opción cae demasiado cerca do punto de partida e a segunda leva ó peregrino a unha localidade sen apenas servizos. O primeiro terzo, ata Vilaserío, faise en suave pero continua ascensión pero o resto do traxecto non ofrece dificultades especiais.
O comezo da etapa dependerá de onde pernoctara o peregrino, pero pode situarse no centro da vila. Debe collerse a estrada ou Carreira de San Mauro, que en tempos foi Camiño Real, cara o pazo do Cotón, baixo cuxos arcos hai que pasar. O Pazo, do século XIV, está unido á igrexa de San Mauro por unha pasarela con tres arcos sobre a estrada, e toma o nome do lugar sobre o que está construído, O Cotón (hoxe xa unido ó núcleo urbano), de onde se supón natural o trobador Afonso Eanes do Coton.
Axiña se alcanza e cruza o río Barcala, tomando a vía cara á igrexa de San Xián (do século XVIII) e, baixo a sombra dunha mesta carballeira, ascéndese cara o Alto da Cruz. A seguir chégase ó núcleo de San Mamede de Zas e, máis adiante, déixase a un lado o lugar do Camiño Real. A ruta continúa avanzando polo val de Barcala e chega ó lugar do Rapote (xa na parroquia de San Martiño de Broño) e, tras un novo ascenso, ós da Pena e Piaxe, pasando ante a igrexa de San Mamede da Pena. O ascenso continuo levará logo ó peregrino a Portocamiño e, tras cruzar o río Forxán, chégase ó pouco a Vilaserío, xa na parroquia de Bugallido.
Como dixemos, Vilaserío pode considerarse fin de etapa, e conta con albergues e servizos para o peregrino. De continuar a camiñada, pasarase polo Cornado. Tras varios quilómetros sen servizos por corredoiras que poden estar intransitables en inverno, crúzase os regos da Barbeira e das Maroñas e alcánzase ó pouco o lugar de Santa Mariña das Maroñas, onde se abandona o concello de Negreira e se entra no de Mazaricos. miniatura|150px|Escudo de Santa Comba, con dúas cunchas de vieira, características do peregrino Cómpre indicar que neste último tramo, o Camiño atravesa durante no máis de 800 metros polo extremo sur do concello de Santa Comba, concretamente por terras da parroquia de San Martiño de Fontecada. De feito, no escudo de Santa Comba figuran dúas cunchas de vieira, símbolo clásico da peregrinación xacobea, e entre os diferentes lugares do concello figura un co nome do Hospital, onde houbo un hospital de peregrinos. . Sábese igualmente que na capital municipal, na capela de Santa Catarina, a carón da casa do concello, tamén eran atendidos os peregrinos enfermos.
Pasada Santa Mariña, hai que cruzar –con precaución- a estrada AC-400 e pouco despois pásase polos lugares de Bo Xesús e da Gueima. A seguir chégase a Vilar de Castro, aínda na parroquia das Maroñas.
O Camiño sobe agora ó Monte Aro e, superado o cumio, comeza un descenso que conducirá ó peregrino ata Olveiroa, a fin da etapa. Durante este descenso, a paisaxe mostra á dereita do Camiño o encoro da Fervenza, construído en 1966 sobre o río Xallas anegando terras dos concellos de Mazaricos, Dumbría, Vimianzo e Zas.
A seguir pásase polos lugares de Campo Valado, Porteliñas e As Abeleiroas, así como pola igrexa parroquial de San Cristovo de Corzón. Ó pouco alcánzase o lugar de Mollón e, por fin, o río Xallas, linde dos concellos de Mazaricos e Dumbría, no que entra agora o peregrino.
Traspasada a ponte éntrase na Ponte Olveira. Nesta localidade tivo lugar en 1809 unha cruenta batalla contra as tropas napoleónicas dentro da Guerra da Independencia española, cunha sonora derrota dos galegos sublevados.
3ª etapa: Olveiroa – Fisterra
Olveiroa – O Logoso – Hospital – Figueiroa - Os Camiños Chans – Cee – Corcubión - -O Vilar – Amarela – Estorde – Sardiñeiro - Calcova – Fisterra – San Roque miniatura|250px|Fin do Camiño, km 0, ó pé do Faro de Fisterra Esta será outra longa etapa, de case 35 km. Abandonando o lugar de Olveiroa, o Camiño comeza seguindo durante un momento a beira do Xallas, tras cruzar un pequeno rego e ladeando a aba do monte Sino. Logo dunha suave subida chegará ó río Hospital, que se cruza por unha moderna ponte no chamado Vao de Ripas, e deixa a compañía do Xallas para seguir á beira do río Hospital.
Ó pouco chégase ó lugar do Logoso, pequena localidade que xa conta con servizos para o peregrino, ó pé do Monte Castelo. A subida, que comezou ó salvar o río Hospital, segue ata levar o peregrino ata o lugar de Hospital, topónimo que reflicte a presenza dun hospital de peregrinos, xa documentado no século XIII. Superado o lugar axiña se chega á estrada DP-3404, no punto onde o camiño se bifurca (km 6 da etapa): á dereita, se o peregrino se dirixe a Muxía, ou á esquerda se continúa cara Fisterra. Neste artigo, o itinerario da etapa rematará en Fisterra. Dentro do imaxinario popular, cabe lembrar que as lendas sitúan en Hospital a presenza dun monstro, chamado Vaker ou Vakner, que devoraba os peregrinos que se atrevían a pasar polo lugar.
A ruta cara Fisterra avanza, en prolongado descenso, pola estrada CP-2303, bordeando a central de Ferroatlántica e deixando a un lado, nas inmediacións do Camiño, o petróglifo de Pedra Ancha, con representacións de armas (espadas e alabardas) e cruciformes. Pouco despois crúzase o río do Fragoso.
A uns 2 km pásase a carón do cruceiro de Marco do Couto, antigo marco xurisdicional que marca o linde entre as parroquias de Dumbría, que abandona agora o peregrino, e San Pedro de Buxantes, na que se interna. Desde este tramo do Camiño pódese divisar por primeira vez, alá ó lonxe e se o tempo o permite, o mar e o faro de Fisterra. Á esquerda pódese ver o monte Pindo.
A seguir, a ruta chega ó Santuario de Nosa Señora das Neves, un dos lugares simbólicos do Camiño. Situado no lugar de Figueiroa, na parroquia de Buxantes, trátase realmente dunha pequena capela, unha sinxela construción de finais do século XV e reconstruída no XVIII. Coñeceuse tamén como ermida da Nosa Señora da Fonte. Refírese a unha fonte santa que hai a carón da capela e á que se atribúe a propiedade de aumentar a cantidade e calidade do leite das mulleres que beben nela, así como das femias do gando doméstico que abeberan alí. No interior da capela consérvase un gravado coa silueta dun pé, que a tradición popular atribúe a un peregrino francés que morreu neste lugar no seu camiño cara Fisterra.
Moi preto xa, chégase a Cee, onde o peregrino poderá atopar tódolos servizos que precise. Pode, tamén, dividir aquí esta etapa, unha vez andados 19,5 km desde a saída en Olveiroa, ou facelo na inmediata vila de Corcubión. En Cee cómpre visitar a igrexa de Santa María de Xunqueira, do século XVI e con capela maior de estilo gótico.
O itinerario urbano por Cee leva ó peregrino ata o paseo marítimo, e este ata Corcubión. Cómpre visitar aquí, no casco antigo, a igrexa parroquial de San Marcos, orixinalmente románica do século XII, con elementos góticos e moi modificada en séculos posteriores.
Na saída de Corcubión comeza unha curta pero forte pendente ata o campo de San Roque, pasando polo lugar do Vilar, na parroquia de San Pedro de Redonda, onde hai un albergue de peregrinos. Nesta continua sucesión de subidas e baixadas, o camiño volve a descender para chegar ó lugar da Amarela e segue pola beiravía da estrada AC-552 para ir parar á zona das praias de Estorde, de novo e por pouco tempo no concello de Cee para entrar, axiña, no de Fisterra.
O Camiño cruza agora Sardiñeiro, onde pode haber algunha confusión coa sinalización, coa igrexa parroquial de San Xoán, de estilo barroco (s. XVIII). A saída faise polo antigo Camiño Real, que evita camiñar por asfalto pero pronto volve a seguir a estrada. Achégase á praia de Talón e, ó pouco, descende á praia de Langosteira, longa praia de máis de 2 km, de area fina e augas limpas, cara ó interior da ría de Corcubión. Antes de baixar á praia crúzase o lugar de Calcova (na parroquia de San Martiño de Duio).
A ruta percorre de principio a fin a praia de Langosteira. O itinerario oficial, marcado, faino por un sendero tralas dunas pero resulta habitual baixar á area e facer este tramo a pé de praia (mesmo recollendo as cunchas de vieira que aparecerán entre a area). Pasada a praia, déixase atrás o cruceiro de Baixar (do s. XVI) e o barrio de San Roque, para seguir polo paseo marítimo da vila de Fisterra. Chégase así ata a rúa Real, onde se abre o albergue público e onde se pode solicitar a Fisterrana.
miniatura|250px|Interior da igrexa de Santa María das Areas Aínda lle quedan ó peregrino uns tres quilómetros de marcha, pois debe continuar ata alcanzar o faro de Fisterra. Trátase, ademais, dun tramo todo costa arriba e todo por asfalto. Na estrada que o leva ata alí ha pasar primeiro por diante da igrexa de Santa María das Areas, cuxa primeira construción se data no século XII con ampliacións posteriores. A carón da igrexa levantouse en 1479 o Hospital de Peregrinos da Nosa Señora do Rosario, do que hoxe apenas quedan restos; e no interior da mesma custódiase a imaxe do Santo Cristo de Fisterra, o Cristo da barba dourada. A lenda conta que a imaxe foi roubada por uns mariños ingleses que non puideron escapar ó verse sorprendidos por unha forte treboada que só calmou cando botaron ó Cristo ó mar e foi rescatado polos mariñeiros do lugar. Tamén se lle atribúe a conversión milagreira duns mouros que desembarcaron alí para profanar o templo. Na igrexa existe unha Porta Santa que no século XV permitía alcanzar indulxencia plenaria ós peregrinos que a cruzaban.
O Camiño continúa cara o sur, ascendendo pola estrada, e pasa xunto un moderno monumento ó peregrino, estatua en bronce dun peregrino desafiando o vento. Tamén se pasa xunto á ermida de San Guillerme, da que só quedan as ruínas no alto do monte Facho. Conta a tradición que alí viviu un tempo Guillerme X, duque de Aquitania, que peregrinara a Santiago en 1137 e terminou morrendo ó chegar á Catedral, dando pé ó Romance de don Gaiferos. Máis probable semella ser que a ermida fose o resultado da cristianización dun lugar de culto pagán relacionado co culto ó sol (Ara Solis). Tamén se relaciona con ritos de fecundidade, conservándose entre as ruínas unha gran lousa na que se deitaban os matrimonios que non conseguían ter fillos. Martín Sarmiento fíxose eco deste costume na súa Viaje a Galicia en 1745: "No hace mucho tiempo, había una pila o cama de piedra en la que se echaban marido y mujer que, por estériles, recurrían al Santo y a aquella ermita". Ó final, a ermida foi derruída no século XVIII.
E, por fin, chégase ó fin do Camiño, onda o faro do cabo Fisterra, no que se sitúa o fito quilométrico dos 0,0 km. O faro foi construído en 1853 e no edificio da base atópase o Centro de Información Turística, tendas para os turistas e bar.
Tradicións ó chegar a Fisterra
A tradición –probablemente recente- impón certos rituais ó peregrino que chega a Fisterra : Algúns engaden tamén a obriga de asistir a misa, esixible só ós peregrinos que fixeran o Camiño por motivos relixiosos.
Fisterrana e Muxiana
Como xa se dixo, o peregrino que fai o Camiño ata Fisterra ou Muxía non recibirá a Compostela pero, no seu lugar, os concellos destas dúas localidades estableceron hai anos unha acreditación similar que certifica que o peregrino fixo esta ruta.
miniatura|esquerda|250px|Arca de Santiago nun escudo da igrexa de [[Coucieiro, Muxía|San Pedro de Coucieiro, Muxía]]
O concello de Fisterra creou en 1997 a Fisterrana, unha certificación oficial que se concede no Albergue da localidade, acreditando que o peregrino chegou ó fin da terra. Pola súa banda, o concello de Muxía creou en 2002 outra certificación equivalente, a Muxiana, que se concede na Oficina de Turismo local ou na Casa da Cultura.
Para xustificar a realización do Camiño, o peregrino deberá presentar a credencial cuñada nas distintas etapas, nas igrexas parroquiais, albergues, bares ou outros lugares, tal como se esixe nos outros Camiños cara Santiago. Como credencial do peregrino vale a utilizada nos outros camiños ou outros formatos que imprimen os concellos polos que transcorre o itinerario.
Parece ser que existe unha relación temporal entre a creación da Muxiana e a catástrofe do petroleiro Prestige, no sentido de que a sona nacional e internacional que adquiríu Muxía daquela trouxo consigo unha masiva chegada de voluntarios que querían axudar na limpeza da costa, e de peregrinos que desexaban coñecer o lugar e colaborar naquelas tarefas de limpeza. Nesta liña, a Muxiana servía para organizar un sistema de rexistro destes visitantes para poder darlles unha atención adecuada.