cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Laúde
O laúde árabe
O ud é unha especie de laúde usado nos países árabes e en todo o Medio Oriente carece de trastes, pois estes impedirían a realización de cuartos de ton, necesarios nas escalas orientais. Ten o mastro algo máis curto, en comparación co laúde europeo, e unha caixa de resonancia máis grande. Usualmente só conta cunha bordona e catro dobres cordas. O seu rexistro é de dúas oitavas e media. Este instrumento é usado na música clásica e popular de todos os países árabes, ademais de Turquía, Irán, Paquistán, Armenia e Grecia.
O laúde chinés ou pipa
O corpo ten forma de pera esmagada e catro cordas.
Atópanse referencias que datan da súa existencia no século II a.C.
Tócase mediante unha técnica con espectacular destreza de dedos, para conseguir sons característicos.
Normalmente acompaña ao canto de poemas, frecuentemente épicos, nos que se describen batallas ou feitos históricos relevantes.
Aínda que tamén se utiliza en grupos musicais, o pipa ou laúde chinés utilízase principalmente para a interpretación de sos. O repertorio para pipa consiste en obras tradicionais chinesas, anónimas na súa maioría, e música contemporánea de compositores con influencias tanto chinesas como occidentais.
O laúde no mundo moderno
O laúde gozou dun renacemento co espertar do interese na música histórica ao redor de 1930 e ao longo do século XX, e ese rexurdir foi impulsado polo movemento a prol da música antiga, renacentista e barroca. Julian Bream fíxose famoso polos seus concertos de laúde e violín, así como Hans Neemann, Walter Gerwig, Suzanne Bloch e Diana Poulton.
Amador Martínez Fernández
Traxectoria
Ao rematar a guerra pasou a Francia por Puigcerdà e foi internado no campo de refuxiados de Sepfonds, Tarne et Garonne. Escapou do campo e pasou a formar parte da resistencia francesa. Durante estes anos pasou a súa vida entre cárceres, campos de concentración. Escapou do campo de Noé en xaneiro de 1944. Incorporouse ao maquis e rematada a Guerra Mundial, volveu á clandestinidade traballando para o PCE. Nos anos 50 fixo de guía nos pasos de Francia a España. Foi enviado á Galicia a principios de 1960 baixo o nome falso de "Ramón", permanecendo no país ata 1965 levando a cabo a reorganización do Partido Comunista. En París traballou na Editorial Ebro, do PCE, e formou parte do primeiro Comité Central do Partido Comunista de Galicia.
Propaganda
miniatura|200px|[[Tío Sam, imaxe usada polos EUA para recrutar soldados.]]
Amador Martínez Fernández
Traxectoria
Recibiu o Premio 10 de Marzo outorgado polo Sindicato Nacional de Comisións Obreiras de Galicia en 1998.
Finou en París en xaneiro de 2007.
Propaganda
A propaganda é unha forma de comunicación consiste no lanzamento dunha serie de mensaxes co fin de influír no sistema de valores e na conduta da cidadanía.
Características
Artéllase a partir dun discurso persuasivo que busca a adhesión das persoas a determinados intereses. É unha comunicación unidireccional, e require do recurso do anuncio. A súa formulación consiste en utilizar unha información presentada e difundida masivamente coa intención de apoiar unha determinada opinión ideolóxica ou política. Aínda que a mensaxe conteña información verdadeira, é posible que sexa incompleta, non contrastada e partidista, de forma que non presente un cadro equilibrado da opinión en cuestión, que é contemplada sempre en forma asimétrica, subxectiva e emocional.
A coñecida como propaganda branca busca crear unha opinión favorable sobre unha organización, grupo ou goberno específico, como a difundida polo goberno nazi na década de 1930 para destacar a supremacía e a prosperidade do seu país. A propaganda negra intenta fomentar a intranquilidade e a superstición con respecto ás accións ou intencións doutra entidade, como a difundida durante a guerra fría.
Os avances tecnolóxicos dos medios de comunicación, especialmente os electrónicos, están ampliando as canles de propaganda.
Etimoloxía
Propaganda procede do latín propagare ('perpetuar, acrecentar, estender'). O termo comezou a ser usado pola curia romana, e continuou durante a Contrarreforma, onde a Igrexa usaba a expresión de propaganda fide, con intención pastoral.
En inglés, "propaganda" ten connotacións negativas.
Historia
miniatura|Exemplo de propaganda da [[Guerra Civil Inglesa.]] Os edictos de Asoka (século III a. C.) son unha serie de edictos escritos que se conservaron en columnas ou rochas naturais distribuídas polo Norte do subcontinente indio. Estas inscricións estaban localizadas en enclaves importantes como preto das cidades, rutas comerciais ou centros relixiosos, co que o goberno de Asoka se aseguraba de chegar ao maior número de xente posible. Eran preceptos morais, relixiosos e prestacións sociais en relación cos homes e os animais.
Século XX
miniatura|Cartel onde se promove o traballo feminino ([[Young Women's Christian Association).]] miniatura|Propaganda estadounidense da segunda guerra mundial, onde se incita aos cidadáns a que aumenten a produción. Porén, non foi ata a primeira guerra mundial cando se iniciou a sistematización do uso da información ao servizo dos intereses belicistas. O xornalista Walter Lippmann e o relacionista público Edward Bernays foron os responsables de orquestrar a primeira campaña antialemá nos Estados Unidos de América para que o pobo estadounidense dese o seu visto e prace á entrada deste país na contienda.
Un ambiente de rivalidade internacional materializado en actitudes chauvinistas, sumado á tensión propia da época (agresivas políticas coloniais, conflitos ancorados na memoria como a guerra franco-prusiana) iniciaron o conflito. Os sectores belicistas estimularon a agresividade recorrendo ao emprego de todos os medios ao seu alcance, entre os que destacou o uso da prensa e a colaxe masiva de carteis propagandísticos. Os medios de comunicación (prensa e radio) pasaron a seren controlados e censurados polos gobernos.
As mensaxes propagandísticas intentaban evitar a desmoralización e o derrotismo, houbo un forte control da información que se recruou especialmente trala crise de 1917.
A guerra civil española constituíu un verdadeiro fito e foi a antesala da segunda guerra mundial, onde se puxeron en práctica os elementos persuasivos máis importantes. Como parte da propaganda franquista quedou implantada a idea de que na guerra civil española había dous bandos enfrontados. Desta manera pretendeuse dar lexitimidade ao feito de apoiar coas armas un levantamento contra o goberno democrático lexítimo.
Laúde
O laúde no mundo moderno
Os laúdes actuais son réplicas ou case copias daqueles instrumentos históricos que sobreviviron e atópanse nos museos ou en coleccións privadas, pero aínda é posible atopar artesáns dedicados á construción de novos laúdes. Realízanse por encargo, ou poden adquirirse de segunda man nun mercado moi limitado. Como resultado diso, os laúdes son, en xeral, máis caros cós instrumentos modernos producidos en masa, como a guitarra, aínda que non tan caros coma un violín.
Propaganda
Século XXI
Despois dos atentados do 11 de setembro de 2001 o goberno estadounidense iniciou o que denominou guerra contra o terrorismo, comprendida como unha guerra de cuarta xeración, onde se fixo uso dos medios masivos, especialmente dos medios televisivos; sen excluír internet. A política estadounidense centrouse en propagar o suposto choque de civilizacións, propaganda que promoveu e logrou o apoio popular necesario para a invasión de Iraq de 2003 co argumento de que Saddam Hussein posuía armas de destrución masiva e que apoiaba a rede Al Qaeda.
Pazo de Tovar
O pazo de Tovar, tamén coñecido como fortaleza de Tovar, é unha edificación que data de comezos do século XIII, unha xoia do gótico isabelino e Ben de Interese Cultural. Localízase en Pacio de Tovar, parroquia de San Tomé de Lourenzá, no concello de Lourenzá.
Descrición
Consta de varios corpos cuadrangulares. O corpo principal rectangular está flanqueado por dúas torres cadradas. As torres teñen pegadas dúas estruturas forman un patio interior xunto cun lenzo da muralla. As torres teñen ameas, troneiras, seteiras e barbacás. A porta principal do pazo é de arco gótico isabelino con dous bustos en baixorrelevo labrados nos salmeres e enriba dous pequenos escudos. Toda a fábrica é de cachotaría de lousa con cadeirado de granito nas partes nobres.
Torre de Canedo
Os primeiros documentos sobre esta edificación datan de finais do século XIII e refírense a ela como Torre de Canedo. Documentos posteriores indican a súa progresiva deterioración. Os últimos escritos descríbena como unha vella torre en estado deplorable.
Fortaleza de Tovar
Antonio de Tovar, parente de Pardo de Cela e home de confianza do emperador Carlos V, construíu en 1530 unha fortaleza sobre a torre cun carácter menos defensivo; remodelándoa ao gusto da época, con maiores xanelas para outorgar máis luz ao interior, ademais doutros elementos decorativos para dar máis importancia ao conxunto.
A fortaleza herdouna Brianda de Tovar e Pimentel, pasando en 1548 a ser propiedade, por herdanza, dos Vázquez de Seixas na persoa de don Fernán, señor de San Paio de Narla, Condes, Castelo das Seixas, e cotos anexos.
A partir desta data, diferentes familias viviron na fortaleza ao longo do tempo; a maior parte como arrendatarios, chegando en momentos a vivir máis dunha familia no inmoble. Todos deixaron as súas pegadas no edificio.
Situación actual
Na actualidade o edificio está nun estado bastante ruinoso, conserva en case perfecto estado todas as súas paredes e muros, pero ten os tellados e pisos seriamente danados. Vai ser restaurado pola Consellería de Cultura e Turismo.
Propaganda
Século XXI
Estados Unidos en relación ao programa nuclear de Irán utilizou en 2006 a denominación de fascismo islámico nunha retórica tendente a xustificar un ataque contra Irán.
Se ben os gobernos contan coa capacidade de difundir a súa retórica por medios masivos globais en forma extensa, os grupos que son atacados dende os medios e os que se opoñen ás guerras válense dos medios alternativos e de internet principalmente, logrando influír na opinión pública. Por outra banda, a estratexia dos medios alternativos é distinta, xa que se centran en ofrecer información que non se publica nos grandes medios e a participación horizontal do espectador ao poderen publicar a súa opinión xunto coa información alternativa, situación que contradí os principios da propaganda.
Laúde
O laúde no mundo moderno
A diferenza do que ocorría noutras épocas, hoxe existen moitos tipos de laúde: medievais, renacentistas, o arquilaúde para obras barrocas, tiorbas para partes de baixo continuo en conxuntos barrocos, e outros.
Hai laúdes de diversidade rexional en Grecia: laouto, e outi.
A maioría dos os laudistas profesionais son, principalmente, europeos ou norteamericanos. Entre os laudistas mundialmente famosos cabe citar a Konrad Ragossnig, Robert Barto, Desmond Dupré, Eduardo Egüez, Edin Karamazov, Luca Pianca, Edmund Spencer e moitos outros, como Hopkinson Smith, Axel Wolf, Nigel North, Stephen Stubbs, Richard Stone, Pascal Monteilhet, Ariel Abramovich, Evangelina Mascardi, Luciano Contini. Particular relevo acadou o soado virtuoso estadounidense Paul Ou' Dette.
Lúas de Marte
miniatura|200px|dereita|Órbitas dos dous satélites 250px|dereita|miniatura|Imaxe en cor de Deimos recolleita pola Mars Reconnaissance Orbiter o 21 de febreiro do 2009
As lúas de Marte son dúas: a lúa que recibe o nome Fobos e outra denominada Deimos. Ambas as dúas son dunha forma moi irregular e crese que proveñen do cinto de asteroides.
Os satélites de Marte foron descubertos polo astrónomo estadounidense Asaph Hall en 1877, e foi el quen lles puxo estes nomes, dos fillos do deus da guerra grego, Ares, que para os romanos era Marte. (Fobos (mitoloxía) e Deimos (mitoloxía))
Aínda que son moi pequenos e están demasiado próximos ao brillante disco do planeta, ambos poden ser capturados con telescopios de afeccionado (a partir dos 20 cm de abertura) por medio de cámaras CCD.
Historia
250px|miniatura|dereita|Imaxe en cor de Fobos obtida pola [[Mars Reconnaissance Orbiter o 23 de marzo do 2008.]] O astrónomo Johannes Kepler sinalou a principios do século XVII que Marte debía ter dous satélites, en función dun razoamento subordinado á "harmonía numérica": se a Terra tiña unha lúa e Xúpiter, no momento de realizar Kepler a súa afirmación, críase que tiña só as catro descubertas por Galileo Galilei en 1610, entón a Marte, que estaba entre os dous planetas, tocábanlle, proporcionalmente, dúas lúas.
Descuberta
miniatura|dereita|[[Asaph Hall]] miniatura|dereita|O telescopio empregado na descuberta das lúas marcianas Foi Asaph Hall quen o 12 de agosto descubriu a Deimos e a Fobos o 18 de agosto de 1877 (fontes que usan a convención astronómica de antes do 1925 datan a descuberta o 11 e 17 de agosto respectivamente), no Observatorio Naval dos Estados Unidos en Washington, D.C..
Hall escribiu os seus descubrimentos sobre Fobos no seu caderno como segue:
Os nomes, orixinalmente Phobus e Deimus, foron suxestionados por Henry Madan (1838–1901), mestre científico de Eton, do Libro XV da Ilíada.
O Pazo, Vilaño, A Laracha
O Pazo é un lugar da parroquia de Vilaño no concello coruñés da Laracha na comarca de Bergantiños. Tiña 30 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales eran 15 homes e 15 mulleres.
Barreira, Ceará
miniatura|Localización de Barreira no Estado de Ceará Barreira é un municipio do Estado de Ceará, Brasil. A súa superficie é 245 946 km² e a poboación de 18 698 habitantes (2006) e ten unha densidade de poboación de 76 h/km². A principal actividade económica é o cultivo do anacardio. A poboación ten a súa orixe no fin do século XVIII cando se asentaron na zona varias familias de gandeiros. En 1937 foi elevada a vila, o municipio creouse en 1987.
Maestrazgo, Teruel
250px|miniatura|Localización da comarca en Aragón.miniatura|dereita|250px|Concellos da comarca. O Maestrazgo é unha comarca de Aragón, en España, situada no leste da provincia de Teruel. A súa capital é Cantavieja.
Municipios
A comarca engloba aos municipios de Allepuz, Bordón, Cantavieja, Cañada de Benatanduz, Castellote, La Cuba, Fortanete, La Iglesuela del Cid, Mirambel, Miravete de la Sierra, Molinos, Pitarque, Tronchón, Villarluengo e Villarroya de los Pinares.
Xeografía
Limita ao norte co Bajo Aragón, ao oeste con Andorra-Sierra de Arcos, Cuencas Mineras e a Comunidade de Teruel, ao sur con Gúdar-Javalambre e ao leste coa provincia de Castelló. O norte da bisbarra pódese considerar parte do Bajo Aragón Histórico.
Parte do seu territorio está ocupado polo Monumento natural das Grutas de Cristal de Molinos, o Monumento natural do Nacemento do Río Pitarque, o Monumento natural dos Órganos de Montoro e o Monumento natural da Ponte de Fonseca.
Historia
Os pobos do Maestrazgo pertenceron na súa maioría á Orde do Temple e, tras a súa disolución pasaron aos Hospitalarios. Así Cantavieja, Mirambel, Villarluengo e outros lugares conservan cascos históricos medievais, recintos amurallados ou restos de castelo que demostran o carácter defensivo e fronteirizo que tiveron estas terras. Noutras vilas como Canella de Benatanduz só quedan as ruínas medievais.
O xeneral Ramón Cabrera actuou na zona durante a Primeira Guerra Carlista (1833 -1840). Os seus pasos levaron a algúns escritores do século XIX a colocar a trama dos seus relatos no Maestrazgo, entre os que destaca Benito Pérez Galdós.
Edificio Kronos
thumb|250px|Edificio Kronos O edificio Kronos é un edificio residencial da cidade de Benidorm, na provincia de Alacant. Alcanza unha altura de 145 metros, e conta con 41 forxados de lousas macizas, zonas comúns con dúas piscinas, spa, ximnasio e zonas verdes.
Club Atlético San Lorenzo de Almagro
O Club Atlético San Lorenzo de Almagro é un club de fútbol arxentino da cidade de Buenos Aires. Fundouse o 1 de abril de 1908 e xoga os seus partidos como local no Estadio Pedro Bidegain.
Estación de Zaragoza-Delicias
A estación de Zaragoza–Delicias é unha estación intermodal de ferrocarril e autobuses situada no barrio de Las Delicias da cidade aragonesa de Zaragoza.
É un edificio de grande envergadura, inaugurado o 7 de maio de 2003 e que ademais, dende o 5 de maio de 2007 alberga ademais a Estación Central de Autobuses. Desde o 11 de xuño de 2008, tres días antes da inauguración da Exposición Internacional de 2008, opera o servizo de proximidades nas vías 7 e 8.
Situación ferroviaria
A estación forma parte dos trazados das seguintes liñas férreas: Ademais, formaba parte tamén dun pequeno ramal de vía estreita que unía Zaragoza-Delicias con Zaragoza-Cariñena hoxe desmantelado.
Historia
A estación foi inaugurada o día 7 de maio de 2003, data na cal empezaron a operar na estación os primeiros trens de alta velocidade. O 11 de xuño de 2008, tres días antes do inicio da Exposición Internacional de Zaragoza, as vías 7 e 8 empezaron a recibir os primeiros trens de proximidade da recentemente creada liña C-1 de proximidades Zaragoza. Tras cumprirse dez anos desde a súa inauguración fíxose público que preto de 19 millóns de pasaxeiros.
A estación
miniatura|500px|Estación de Zaragoza-Delicias Foi proxectada polos arquitectos Carlos Ferrater, José María Valero e Félix Arranz, o enxeñeiro de camiños Juan Calvo e o enxeñeiro de instalacións Juan Broseta, de Enxeñería Proxectos Civís e Tecnolóxicos SA, de Valencia. É unha estación cun grande espazo interior de máis de seiscentos metros de longo por cento oitenta de ancho, configurado por tres vestíbulos que organizan as circulacións dos viaxeiros a través dunha zona de saídas e outra de chegadas e o "transfer", a través dun acceso central subterráneo.
Dispón de 18,8 ha repartidas entre os servizos destinados a visitantes en xeral e os espazos ocupados directamente para funcións de transporte. Só para o transporte ferroviario conta con oito plataformas cunha lonxitude de 400 metros cada unha. Un dos elementos máis novos deste proxecto é a súa cuberta, que desde a distancia ofrece un perfil insólito cos seus grandes arcos en diagonal sobre o corpo do edificio, unha cuberta de tetraedros que captan a luz e a súa gran dimensión, rememorando unha catenaria investida.
Media distancia
Actualizado a 8 de xullo de 2016.
Proximidades
A estación de Delicias forma parte da liña C-1 da rede de proximidades Zaragoza operada por Renfe.
Quintáns, Vilaño, A Laracha
Quintáns é un lugar da parroquia de Vilaño no concello coruñés da Laracha na comarca de Bergantiños. Tiña 11 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales eran 7 homes e 4 mulleres.
Clyde Drexler
Clyde Austin "The Glide" Drexler, nado o 22 de xuño de 1962 en Nova Orleáns, Luisiana, é un ex xogador profesional de baloncesto estadounidense da National Basketball Association (NBA). Drafteado no décimo cuarto posto da primeira rolda polos Portland Trail Blazers en 1983, Drexler desenvolveu a súa carreira deportiva entre a franquía de Oregón e os Houston Rockets, equipo no que gañou o anel de campión. Foi 10 veces All-Star e formou parte do Dream Team que gañaría a medalla de ouro nos Xogos Olímpicos de 1992.
Drexler foi votado como uns dos "cincuenta mellores xogadores da historia da NBA" en 1996 e admitido no Basketball Hall of Fame como xogador en 2004 e como parte do Dream Team en 2010. Tamén foi homenaxeado polos dous equipos nos que xogou sendo retirado o seu dorsal número 22 tanto nos Blazers como nos Rockets. Despois da súa retirada como xogador, adestrou durante dúas temporadas ao equipo da Universidade de Houston, precisamente onde se formara como xogador. Actualmente é comentarista deportivo nos partidos televisados dos Houston Rockets.
Universidade
Drexler formuse no equipo da Universidade de Houston onde, xunto a Hakeem Olajuwon e Larry Michaux, constituíu a fraternidade de baloncesto "Phi Slama Jama", coñecida polas habilidades aéreas dos seus membros. A pesar de ser fortemente favoritos, Houston perdeu as finais da NCAA en 1983 contra North Carolina State.
Profesional
Foi elixido nun sorprendente baixo décimo cuarto posto no Draft da NBA de 1983 por Portland Trail Blazers. Axudou a levar a ese equipo ás finais da NBA en 1990 e 1992, coa axuda de novos compañeiros como Terry Porter, Jerome Kersey, Clifford Robinson e con veteranos como Buck Williams. En 1992 xogou para o equipo olímpico dos Estados Unidos, chamado o Dream Team, e gañou a medalla de ouro. Acabou de segundo na votación polo MVP da tempada 1991-92 tras Michael Jordan.
Estilo de xogo
Drexler foi famoso pola súa velocidade e delicadeza na cancha, xunto cunha actitude infrecuentemente tolerante e reservada. As súas extraordinarias capacidades de salto permitiron que fixese uns mates considerados de alto nivel. Tamén era considerado como un xogador versátil, destacando habitualmente nas categorías de puntos, rebotes, asistencias e roubos, así como unha gran cantidade de tapóns para un xogador da súa estatura, sendo terceiro na clasificación de tapóns totais nunha carreira entre escoltas e bases. É ademais un dos únicos tres xogadores da NBA en ter polo menos 20.000 puntos, 6.000 rebotes e 6.000 asistencias na súa carreira (os outros dous son Oscar Robertson e John Havlicek). Drexler tamén lidera a clasificación de escoltas en canto a rebotes ofensivos por partido (2,4) en toda a súa carreira.
TECOR societario
300px|miniatura|TECOR societario, [[Antas de Ulla, Lugo.]]
Clyde Drexler
Palmarés
miniatura|150px|Camiseta retirada pola Universidade de Houston na súa honra.
Río Barbaña
O río Barbaña é un afluente do río Miño pola súa banda esquerda.
TECOR societario
300 px|miniatura|Tipos de carteis Tecor Galiza (50 cm x 33 cm).
Río Barbaña
Descrición
Nace no monte Cobreiro, en Figueiroá no concello de Paderne de Allariz.
Segue unha dirección leste-oeste e atravesa os concellos de Taboadela e San Cibrao das Viñas, chegando a Ourense onde vai desembocar no río Miño, preto da ermida dos Remedios e da Ponte do Milenio.
TECOR societario
A súa sinalización está indicada por carteis de forma rectangular cunha diagonal do lado superior esquerdo ao inferior dereito; a metade inferior en negro e a superior en branco.
Kaori Ekuni
Kaori Ekuni (en xaponés: 江國 香織), nada en Setagaya (Toquio) o 21 de marzo de 1964, é unha escritora xaponesa.
Chinche das camas
As chinches das camas ou simplemente chinches ou tamén chinchas ou percebellas son insectos parasitos da familia dos cimícidos (Cimicidae), que se alimentan exclusivamente de sangue. Cimex lectularius é a chinche das camas común e a especie máis coñecida que prefire alimentarse de sangue humano. Outras especies de Cimex especializáronse en alimentarse doutros animais, por exemplo, as chinches dos morcegos, como Cimex pipistrelli (de Europa), Cimex pilosellus (de Norteamérica) e Cimex adjunctus (de Norteamérica), ou as chinches das aves. A especie tropical Cimex hemipterus parasita tamén a humanos e aves.
O hábitat preferido de Cimex lectularius son as casas quentes e especialmente os dormitorios, zonas preto das camas ou dentro delas. Son activos principalmente pola noite, pero non son exclusivamente nocturnos. Xeralmente aliméntanse dos seus hóspedes sen que estes o noten.
As chinches das camas levan sendo parasitos do ser humano desde hai miles de anos. A inicios da década de 1940 estaban case erradicados no mundo desenvolvido, pero foron incrementando a súa prevalencia desde 1995, probablemente debido á resistencia aos pesticidas que adquiriron, á prohibición legal do uso dalgúns pesticidas efectivos e ás viaxes internacionais. Como a infestación dos hábitats humanos empezou a aumentar, tamén o fixeron os casos de picaduras de chinches e as condicións de saúde asociadas.
Infestación
miniatura|Picaduras de chinches
A diagnose dunha infestación require atopar os insectos e detectar a aparición de síntomas compatibles. O tratamento implica a eliminación destes insectos (incluíndo os seus ovos) e tomar medidas para tratar os síntomas ata que desaparezan.
As picaduras de chinches das camas denomínanse cimicose e poden orixinar diversas manifestacións na pel desde efectos non visibles a ampolas prominentes. Os efectos inclúen erupcións cutáneas, efectos psicolóxicos e síntomas alérxicos.
Física
Os C. lectularius adultos son de cor marrón clara a marrón avermellada, de corpo aplanado, oval, e non teñen ás posteriores. As ás anteriores son vestixiais e están reducidas a estruturas similares a almofadiñas. Teñen abdomes segmentados con pelos microscópicos que lles dan unha aparencia bandeada. Os adultos crecen ata os 4 ou 5 mm de longo e os 1,5 a 3 mm de largo.
As ninfas acabadas de emerxer son translúcidas, de cores máis claras e fanse máis marróns a medida que mudan e chegan á madurez. Unha ninfa de calquera idade que acaba de comer sangue ten un abdome vermello brillante translúcido, que vai cambiando a marrón nas seguintes horas e a negro opaco nuns dous días, conforme o insecto vai dixerindo a súa comida. Estes insectos poden confundirse con outras especies, como os psocópteros, pequenas cascudas, ou escaravellos derméstidos; pero cando están quentes e activos, os seus movementos son máis similares aos das formigas, e como a maioría dos demais hemípteros, emiten un cheiro característico desagradable cando son esmagados.
Utilizan feromonas e cairomonas para comunicar os seus lugares de nidación, alimentación e reprodución.
Poden sobrevivir a un amplo rango de temperaturas e composicións atmosféricas. Por debaixo dos 16,1 °C, os adultos entran en estado de semihibernación e poden sobrevivir máis tempo ao frío; poden sobrevivir polo menos cinco días a -10 °C, pero morren aos 15 minutos se están expostos a temperaturas de -32 °C. Os conxeladores comerciais e domésticos comúns chegan a temperaturas baixas dabondo como para matar a maior parte dos estadios vitais das chinches das camas, e hai un 95% de mortalidade en 3 días a -12 °C. Presentan unha elevada tolerancia ao desecamento, e sobreviven a condicións de baixa humidade e 35 a 40 °C incluso se perden un terzo do seu peso corporal por deshidratación; os estadios vitais iniciais son máis susceptibles ao desecamento que os posteriores.
Hábitos de alimentación
miniatura|[[Micrografía electrónica de varrido coloreada dixitalmente coas pezas bucais que perforan a pel salientadas en púrpura e vermello]]
As chinches das camas son hematófagos obrigados, xa que só se alimentan de sangue. A maioría das especies de cimícidos aliméntanse de sangue humano só cando non dispoñen doutros hóspedes, pero C. lectularius está especializado en alimentarse de sangue humano. Obteñen toda a humidade adicional que necesitan do vapor de auga do aire que os rodea. Son atraídos polos seus hóspedes principalmente polo dióxido de carbono que expiran, e secundariamente pola súa calor e por certas substancias químicas. Prefiren as zonas da pel expostas como a cara, pescozo e brazos da persoa que dorme.
Aínda que en certas condicións frías os adultos poden vivir ata un ano sen alimentarse, nas condicións cálidas típicas intentan alimentarse en intervalos de 5 a 10 días, e os adultos poden vivir uns 5 meses sen comer. Os ínstares máis novos non poden sobrevivir tanto, pero mesmo os vulnerables primeiros ínstares despois da eclosión poden sobrevivir semanas sen tomar sangue.
Segundo informes de 2009, as novas xeracións de chinches das camas resistentes a pesticidas poden sobrevivir só dous meses sen comer.
Pode recuperarse ADN humano dos aparatos dixestivos das chinches ata 90 días despois de que comeran o sangue, o cal significa que podería ser usado con propósitos forenses para identificar de que persoa se alimentou unha chinche.
Fisioloxía da alimentación
miniatura|Punta do rostro
Unha chinche ou percebella perfora a pel do seu hóspede cun feixe de estiletes, denominado rostro (rostrum) ou "bico". O rostro está composto polas maxilas e mandíbulas, que foron evolutivamente modificadas adoptando formas alongadas a partir do tipo ancestral básico. Os estiletes maxilares dereito e esquerdo están conectados na súa liña media e unha sección da liña central forma unha gran canle alimenticia e unha canle salivar máis pequena. Na pel penetra o feixe mandibular-maxilar completo.
As puntas dos estiletes maxilares esquerdo e dereito non son iguais; o dereito é ganchudo e curvado e o esquerdo é recto. Os estiletes mandibulares dereito e esquerdo esténdense ao longo dos lados exteriores dos seus respectivos estiletes maxilares e non chegan á punta dos estiletes maxilares fusionados. Os estiletes son mantidos nunha amosega do labio, e cando o animal se vai alimentar, saen da amosega a medida que o labio unido se dobra; a súa punta nunca entra na ferida.
Os estiletes mandibulares teñen pequenos dentes, e ao mover os estiletes alternativamente adiante e atrás, o insecto corta o tecido cutáneo para que o feixe maxilar poida entrar e chegar a un vaso sanguíneo do tamaño axeitado. A propia presión do sangue no vaso sanguíneo enche o insecto de sangue en poucos minutos. A chinche despois retira o feixe do estilete da posición de alimentación e retráeo á amosega labial, dobrando a unidade completa cara atrás baixo a cabeza, e seguidamente o insecto regresa ao lugar onde se agocha. Cando se alimentan tardan de cinco a dez minutos en quedar cheos de sangue. En conxunto, o insecto pode pasar menos de 20 minutos en contacto físico co seu hóspede, e non intentará alimentarse outra vez ata que complete unha muda ou, se é adulto, ata que dixira completamente a comida.
Reprodución
miniatura|Macho de chinche das camas inseminando traumaticamente unha femia
As chinches das camas, ao contrario que outros insectos, toleran o incesto e son capaces de soportar xeneticamente bastante ben os efectos da endogamia. Os machos ás veces intentan aparearse con outros machos e perforan o seu abdome. Este comportamento ocorre porque a atracción sexual nas chinches das camas está baseada principalmente no tamaño, e os machos montan calquera individuo que comer recentemente independentemente do seu sexo.
Todas as chinches aparéanse por inseminación traumática. As femias posúen un tracto reprodutor que funciona durante a oviposición, pero o macho non usa este tracto para a inseminación de esperma. En vez diso, o macho perfora o abdome da femia co seu pene hipodérmico e exacula dentro da cavidade corporal. En C. lectularius e todas as especies de chinches das camas excepto Primicimex cavernis, o esperma é inxectado no chamado mesospermalege, un compoñente do spermalege ou órgano de Berlese, unha estrutura xenital secundaria que reduce as feridas e os custos inmunolóxicos de inseminación traumática. O esperma inxectado viaxa pola hemolinfa do insecto ás estruturas de almacenamento da esperma femininas chamadas conceptáculos seminais, e finalmente ten lugar a fecundación nos ovarios.
A "feromona de alarma da chinche das camas" consta das substancias (E)-2-octenal e (E)-2-hexenal. Libérase cando a chinche é molestada, como durante un ataque dun predador. Un estudo de 2009 demostrou que o macho tamén libera feromona de alarma para repeler outros machos que intentan aparearse con el.
Cimex lectularius e C. hemipterus poden aparearse entre eles se teñen a oportunidade, pero os ovos que producen son xeralmente estériles. Nun estudo de 1988, só un dos 479 ovos que puxeron era fértil e deu lugar a un individuo híbrido, Cimex hemipterus × lectularius.
Protección do esperma
Os machos de Cimex lectularius teñen nos seus xenitais microbios procedentes do medio ambiente. Estes microbios danan as células espermáticas, o que as fai incapaces de realizar a fecundación dos gametos femininos. Debido a estes perigosos microbios, os machos evolucionaron para exacular substancias antimicrobianas que impiden os danos ao esperma. Cando os microbios contactan co esperma ou cos xenitais masculinos, a chinche empeza a liberar estas substancias antimicrobianas. Moitas especies destes microbios viven nos corpos das femias despois do apareamento e poden causar infeccións nas femias. Suxeriuse que as femias reciben beneficios do exaculado. Aínda que estes beneficios non son directos, as femias poden producir máis ovos que o óptimo incrementando a cantidade dos xenes das femias na poza xénica.
Produción de ovos
Os machos fecundan as femias sempre por inseminación traumática nunha estrutura chamada ectospermalege (o órgano de Berlese, aínda que o órgano de Ribaga, como se lle chamou primeiro, foi inicialmente designado como un órgano de estridulación. Estes dous nomes non son descritivos, polo que se usan outras terminoloxías). Coa fecundación, os ovarios das femias acaban de desenvolverse, o cal suxire que o esperma desempeña tamén algún papel diferente ao da fecundación do ovo. A fecundación tamén permite a produción de ovos por medio do corpo alado. O esperma permanece viable na espermateca (ou mellor conceptáculo) da femia, un saco que almacena o esperma, durante un longo período de tempo con tal que a temperatura corporal sexa óptima. A femia pon ovos fertilizados ata que esgota o esperma do seu conceptáculo. Despois de que este se esgota, pon uns poucos ovos estériles. O número de ovos que produce unha femia de C. lectularius non depende do esperma que almacena, senón do nivel nutricional da femia.
Feromonas de alarma
Os machos de C. lectularius ás veces montan a outros machos porque o interese sexual dos machos está dirixido a calquera individuo que se acaba de alimentar sen reparar no seu sexo, pero as femias que non se alimentaron poden ser montadas tamén. A inseminación traumática é o único modo de copulación que teñen as chinches das camas. Nas femias evolucionou o spermalege para protexelas das feridas e da infección. Como os machos carecen deste órgano, a súa inseminación traumática podería deixalos malferidos. Por esta razón, nos machos evolucionaron as feromonas de alarma para sinalizar o seu sexo a outros machos. Se un macho de C. lectularius monta a outro macho, o macho montado libera o sinal feromonal e o macho que está enriba del para antes de realizar a inseminación.
As femias poden producir feromonas de alarma para evitar o apareamento múltiple, pero xeralmente non o fan. Propuxéronse dúas razóns polas cales as femias non liberan feromonas de alarma para protexerse. Primeiro, a produción de feromonas de alarma é custosa. Debido á produción de ovos, as femias poden absterse de gastar enerxía adicional en fabricar feromonas de alarma. A segunda razón que se propuxo é que a liberación da feromona de alarma reduce os beneficios asociados co apareamento múltiple. Os beneficios de apareamento múltiple inclúen beneficios materiais, unha calidade de nutrición mellor ou máis nutrición, beneficios xenéticos como o incremento da fitness da descendencia, e finalmente, o custo da resistencia pode ser maior que o beneficio do consentimento, o cal parece ser o caso de C. lectularius.
Estadios vitais
As chinches teñen cinco estadios vitais inmaturos ninfais e un estadio sexualmente maduro. Mudan o seu exoesqueleto por écdise en cada unha das fases, desbotando o exoesqueleto vello. Mudan seis veces antes de converterse en adultos fértiles e deben alimentarse polo menos cunha toma de sangue para completar cada muda.
Cada un dos estadios inmaturos dura aproximadamente unha semana, dependendo da temperatura e da dispoñibilidade de comida, e o ciclo de vida completo pode durar uns dous meses (é bastante longo comparado co doutros ectoparasitos). As femias fecundadas que tomaron alimento dabondo poñen de tres a catro ovos cada día continuamente ata o final da súa vida (uns nove meses en condicións cálidas), poñendo posiblemente uns 500 ovos durante ese tempo. As análises xenéticas reaizadas mostraron que unha soa femia preñada, que podería ser talvez o único supervivente dunha actuación de erradicación do parasito, pode ser a responsable dunha nova infestación completa en cuestión de semanas, xa que produce rapidamente novas xeracións de descendentes.
Busca de hóspedes
C. lectularius só se alimenta cada cinco ou sete días, o cal indica que non pasa a maior parte do seu tempo buscando un hóspede. Cando unha chinche está esfameada, abandona o seu refuxio e empeza a buscar un hóspede do que comer. Se consegue alimentarse regresa ao seu refuxio. Se non se puido alimentar continúa buscando un hóspede. Despois da busca máis ou menos prolongada, tanto se conseguiu comer coma se non, a chinche retorna ao refuxio onde se reúne con outros antes da fotofase (período de luz durante o ciclo día-noite). Matthew Reis sinala que hai dúas razóns que explican por que C. lectularius regresa ao refuxio e agrégase con outros despois de alimentarse. Unha é encontrar parella e a outra é encontrar refuxio pra evitar ser esmagado (polas persoas) despois de comer.
Comportamento de agregación e dispersión
C. lectularius forma agregacións con outros individuos en todos os estadios vitais e todas as condicións de apareamento. Poden decidir agregarse debido á depredación, resistencia ao desecamento e para ter máis oportunidades de atopar parella. As feromonas que flotan no aire son as responsables de que se produza a agregación. Outra razón para a agregación pode ser o recoñecemento doutros individuos de C. lectularius por medio dos mecanorreceptores situados nas antenas. As agregacións fórmanse e desfanse baseándose nos custos e beneficios asociados. As femias son as que máis a miúdo se encontran separadas das agregacións de individuos. É máis probable que as femias expandan o rango espacial da poboación e atopen novos sitios onde vivir. A dispersión das femias activas pode explicar os fallos nos tratamentos para erradicar as infestacións. Os machos, cando se encontran en áreas nas que hai poucas femias, abandonan a agregación para encontrar novas parellas. O macho excreta unha feromona de agregación que libera no aire, que atrae a femias virxes e detén outros machos.
Detección
miniatura|Ovos e dous adultos atopados nun moble miniatura|Mancha fecal miniatura|Individuo vagando polas engurras dunha alfombra
As chinches poden detectarse tamén polo seu cheiro característico a framboesas podres. Hai cans adestrados para a detección de chinches que descobren os lugares de infestación, cunha exactitude entre o 11% e o 83%. Desenvolvéronse tamén aparellos detectores caseiros.
Xestión e control
A erradicación de C. lectularius require usar unha combinación de estratexias sen pesticidas e o uso ocasional de pesticidas.
Os procedementos mecánicos, como aspirar os insectos e tratar os colchós con calor ou envolvelos, son efectivos. Unha combinación de calor e tratamentos de secado é moi efectiva. Morren ao mantelos unha hora a unha temperatura de 45 °C ou superior ou dúas horas a menos de -17 °C; unha secadora de roupa doméstica ou chorros de vapor tamén os mata. Un estudo atopou que se producían taxas do 100% de mortalidade ao expoñelos a temperaturas superiores a 50 °C durante máis de 2 minutos. É difícil que morran de fame, xa que poden sobrevivir sen comer durante de 100 a 300 días, dependendo da temperatura. Por razóns de sanidade pública, recoméndase que se chame a un servizo profesional de control de pragas para erradicalos, en vez de intentar facelo un mesmo, especialmente en edificios de moitas vivendas.
Predadores
Os inimigos naturais das chinches son insectos como o Reduvius personatus, cascudas, formigas, arañas (especialmente Thanatus flavidus), ácaros e cempés (especialmente Scutigera coleoptrata). Porén, o control de pragas biolóxico non se considera unha estratexia práctica para a eliminación das chinches nas casas.
Epidemioloxía
As chinches ds camas viven e todo o mundo. As taxas de infestación nos países desenvolvidos, aínda que decreceron entre 1930 e 1980, incrementáronse drasticamente desde 1980. Previamente, eran comúns nos países en desenvolvemento, pero raros no mundo desenvolvido.
As causas exactas deste rexurdimento non están claras; apóñense a diversas razóns, como ao maior número de viaxes ao estranxeiro, incremento da inmmigración desde o mundo en desenvolvemento ao desenvolvido, un maior intercambio de mobiliario de segunda man entre as casas, centrarse máis no control doutro tipo de pragas, que tivo como resultado descuidar a toma de medidas contra as chinches, e o incremento de resistencia aos pesticidas e uso de novos métodos de control de pragas que non afectan suficientemente as chinches. A diminución das poboacións de cascudas nas casas polo uso de insecticidas efectivos contra este insecto, que son o principal depredador das chinches, axudaron ao rexurdimento das poboacións de chinches, como o fixo tamén a prohibición do DDT e outros potentes pesticidas.
C. lectularius é a especie de chinches mellor adaptada aos ambientes humanos. Encóntrase en climas temperados de todo o mundo. Outras especies de chinches chupadores de sangue son Cimex hemipterus, que vive en zonas tropicais, que tamén infesta a humanos, aves de curral e morcegos, e Leptocimex boueti, que se encontra nos trópicos de África Occidental e Suramérica, que infesta morcegos e humanos. Cimex pilosellus e Cimex pipistrelli infestan principalmente a morcegos, mentres que Haematosiphon inodora, unha especie norteamericana, infesta principalmente a aves de curral. Algunhas destas especies tropicais volveron a reaparecer nalgúns países, como no caso de Cimex hemipterus en Florida, onde se volveu a detectar en 2016 despois de que fora exterminada durante a Segunda guerra mundial, e espérase que consiga espallarse por gran parte de Norteamérica.
Historia
miniatura|dereita|Gravado do ano 1860 no que se mostran as partes dunha chinche das camas: A. Intestinos – B. Antena do macho – C. Ollo – D. Haustelo, ou órgano chupador, pechado – E. Vista lateral do órgano chupador – F. Parte inferior da cabeza – G. Parte inferior do labio – GG. Pelo do tubo e estoxos externos – H. Bolsa de ovos – I. Larva saíndo dos ovos.
Crese que C. lectularius se orixinou no Oriente Próximo en covas habitadas á vez por morcegos e humanos.
As chinches das camas xa foron mencionadas na antiga Grecia no ano 400 a.C., e posteriormente por Aristóteles. Na Historia Natural de Plinio, publicada circa 77 d.C. en Roma, afirmábase que as chinches das camas tiñan un valor medicinal para tratar afeccións como as trabadas de serpes e infeccións de oídos. (A crenza no uso medicinal das chinches persistiu ata polo menos o século XVIII, cando Guettard recomendaba o seu uso no tratamento da histeria. )
As chinches das camas foron menciondas por primeira vez en Alemaña no século XI, en Francia no século XIII e en Inglaterra en 1583, aínda que seguiron sendo raros en Inglaterra ata 1670. No século XVIII algúns crían que ests chinches chegaran a Londres xunto coas subministracións de madeira traídas para reconstruír a cidade despois do Grande incendio de Londres de 1666. Giovanni Antonio Scopoli detectou a súa presenza en Carniola (por onde hoxe está Eslovenia) no século XVIII.
Os métodos tradicionais para repelelos ou matalos incluían o uso de plantas, fungos e insectos (ou os eus extractos), como a pementa negra, a Actaea racemosa, Pseudarthria hookeri, Laggera alata (chamada na China yángmáo cǎo | 羊毛草), aceite de Eucalyptus saligna, Lawsonia inermis, "infusión de aceite de Melolontha vulgaris", Amanita muscaria, tabaco, "aceite quente de Pistacia terebinthus" (é dicir trementina), menta silvestre (Mentha arvensis), Lepidium ruderale, Myrica spp.; Geranium robertianum, Cimicifuga spp., "herba e sementes de Cannabis", bagas de "opulus" (posiblemente pradairo ou Viburnum opulus), o insecto Reduvius personatus) "e moitos outros".
A mediados do século XIX recomendábase o fume de queimar turba como fumigante doméstico de interior contra as chinches.
Utilizáronse diferentes tipos de pos para repeler insectos nos sitios de almacenamento de cereais durante séculos, incluíndo cinzas de plantas, cal, dolomita, certos tipos de solo e terra de diatomeas ou Kieselguhr, e algúns utilizáronse contra as chinches. Deles, a terra de diatomeas volveu a utilizarse modernamente como un pesticida residual e non tóxico (cando está en forma amorfa) para a eliminación de chinches. A terra de diatomeas ten unha efectividde baixa, pero o xel de sílice é máis efectivo.
No século XIX colocábanse paneis de cestería arredor das camas que eran sacudidos pola mañá no Reino Unido e Francia. Unha técnica usada antes en Rodesia do Sur e os Balcáns era esparexer follas de plantas con pelos microscópicos ganchudos arredor da cama pola noite, que despois se barrían pola mañá e queimábanse.
Século XX
Antes de mediados do século XX, as chinches das camas eran moi comúns. Nalgúns países hai informes das autoridades sanitarias, como no Reino Unido en 1933, de que todas as casas en moitas áreas tiñan un certo grao de infestación de chinches. O incremento da poboación de chinches a inicios do século XX foi atribuída ao advimento da calefacción eléctrica, o que permitiu ás chinches prosperar durante todo o ano en vez de só durante a estación cálida.
Durante as guerras aumenta a infestación por chinches. Por exemplo, foi un grave problema nas bases militares estadounidenses durante a Segunda guerra mundial. Inicialmente o problema solucionouse fumigando con Zyklon Discoids que liberaba o gas cianuro de hidróxeno, o que era un procedemento perigoso. Posteriormente, usouse o DDT como unha boa alternativa efectiva e máis segura.
O declive das poboacións de chinches das camas no século XX adoita atribuírse ao uso de potentes pesticidas que non se tiñan utilizado anteriormente. Outros factores que contribíron foron a crecente preocupación da xente, os programas de reasentamento de barriadas en malas condicións que combinaban o uso de pesticidas coa desinfección por vapor, a recolocación dos habitantes desas barriadas en novas casas e nalgúns casos a continuación das inspeccións nas novas casas durante varios meses.