cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aerodramus fuciphagus
Etimoloxía
O epíteto específico, fuciphagus está formdo polos elementos fuci- e -phagus, ambos tirados do grego antigo; o primeiro deriva de φυκίον phykíon ou φῦκος, phỹkos, "alga", e o segundo de φαγεῖν, phageĩn, "comer". Isto é probabelmente o resultado da crenza histórica (falsa) de que as salanganas consumían algas ou substancias da néboa mariña que lles permitía producir unha substancia xelatinosa coa que construían seus niños.
Sinónimos
Ademais de polo nome válido actual, a especie coñeceuse tamén polos sinónimos:
Nomes vulgares
Na maioría dos idiomas a especie coñécese vulgarmente como salangana de niño branco e, noutras, como salangana de niño comestíbel, adaptación da pouco afortunada denominación en inglés, edible-nest swiftlet, xa que non é a única salangana da que se comen os seus niños en sopa (véxase máis abaixo).
Subespecies
Segundo o Congreso Ornitolóxico Internacional (IOC), organización cuxas decisións seguen a maioría dos ornitólogos, establece na actualidade (2019) a seguinte clasificación da especie, coas seis subespecies que se indican:
Porén, o Sistema Integrado de Información Taxonómica (ITIS) recoñece unha subespecie máis: que o IOC considera como especie separada, coas subespecies:
Características
Aerodramus fuciphagus ten unha lonxitude de 11 a 12 cm, e pesa de 15 a 18 g, sendo, por tanto, unha salangana mediana (a máis grande, Aerodramus maximus chega até os 14 cm, e a máis pequena, Collocalia troglodytes, das Filipinas, mide só 9 cm e pesa 5 g.
A súa plumaxe é de cor parda amourada polas partes superiores, e máis pálida nas inferiores, o uropixio é lixeiramente máis pálido que o resto das partes superiores. A cola está lixeiramente bifurcada, e as ás, como en todas as salanganas, son longas e estreitas. O pico e as patas son de cor negra.
A subespecie A. f. micans é máis pálida e gris, mentres que A. f. vestitus é máis escura, e o uropixio é, obviamente, menos pálido que na subespecie tipo.
Distribución e hábitat
Esta especie, propia do sueste asiático, ten unha área de distribución bastante extensa, pero altamente fragmentada. Encóntrase en Brunei, Camboxa, na China, na India, Indonesia, Malaisia, Myanmar, Filipinas, Singapur, Tailandia, Timor Leste e Vietnam.
Costumes
É unha das especies de salangans que teñen a capacidade de ecolocación, o que permite a estas aves visitar os lugares de refuxio, descanso e aniñamento en covas. Emiten varios chíos, incluído un ruidoso, perfectamente audíbel para os humanos, que utilizan para a ecolocación na escuridade das covas.
Para a ecolocación, xeralmente usan unha secuencia curta de dous sons de clic, nun rango de frecuencia de entre os 3,0 e os 7,3 kHz. O primeiro é un pouco máis curto, e o segundo segundo un pouco máis longo, de tres milisegundos; o intervalo entre os dous clics é de aproximadamente 1,2 milisegundos. En aproximadamente o 25 % dos casos incluso se escoitan os clics simples.
Reprodúcese en colonias en covas, en fendas das rochas dos acantilados ou, ás veces, en edificios abandonados. O niño, en forma de soporte ou de cunca (que pode reordar ás veces a unha orella do entroido —ou mesmo á orella humana—, é branco e translúcido, e está feito de capas formadas por filamentos de saliva, que endurecen en contacto co aire, e unido á rocha. Mide uns 6 cm de ancho e ten unha profundidade de 1,5 cm, e un peso duns 14 g. Nel a femia pon dous ovos brancos, ovais, non brillantes.
Uso dos niños
Aerodramus fuciphagus é unha das principais fontes de niños comestíbeis para a elaboración da famosa delicatessen chinesa: a sopa de niño de anduriña, que se consumiu tradicionalmente na China durante os últimos 400 anos.
Os niños máis solicitados son os provenientes de varias especies de salanganas, especialmente de Aerodramus fuciphagus e Aerodramus maximus, porque na súa construción estas especies utilizan unicamente a súa saliva e non usan plumas nin materias vexetais como o resto dos seus parentes. Así mesmo, úsanse tamén os dalgunhas especies do xénero Collocalia.
A sopa prepárase remollándoo en auga quente, e no vapor da auga. Ten sona, na China, de ser afrodisíaco, pero o certo é que ten varias cualidades medicinais: mellora a voz, alivia a asma e mellora o sistema inmunitario.
Estes niños considéranse entre os produtos máis caros entre os consumidos polos humanos. Véndense a 1 400 euros o quilogramo, prezo que ascende a 3 000 euros de comprarse unha vez procesados. Segundo datos oficiais, hai máis de 20 000 recolectores destes niños no sueste asiático, que venden na súa totalidade á China.
Estado de conservación
A Unión Internacional para a Conservación da Natureza e dos Recursos Naturais, tendo en conta que a área de distribución desta especie é moi grande e que, polo tanto, non se acerca ao limiar de vulnerábe baixo o criterio de "tamaño do rango" a pesar de que este é decrecente ou flutuante, e aque a extensión e a calidade do hábitat e o o tamaño da poboación parecen diminyuír, e que as súas poboacións están moi fragmentadas, e de que parece que están diminuíndo, non se cre que esta diminución sexa o suficientemente rápida, aavalían o status da especie como LC (pouco preocupante).
Manuel Lastres Abente
Manuel Lastres Abente, nado en Vigo o 5 de maio de 1903 e finado en Málaga o 2 de xaneiro de 1984, foi un médico e político galego.
Traxectoria
Fillo do cirurxián José Lastres García. Trasladouse cos seus pais e irmáns a Vilaboa (Culleredo). Casou en Almeiras con Elisa Pardo Pernas en 1927. Médico de profesión, abreu consulta na Coruña e traballou tamén na Casa de Socorro. Logo de repetirse as eleccións municipais o 24 de maio de 1931, o 5 de xuño constitúese o novo Concello e Manuel Lastres foi elixido alcalde. Foi cesado en 1932, aínda que permaneceu como concelleiro ata a súa dimisión en novembro de 1934. Ingresou no Partido Galeguista en 1932. Coa sublevación do 18 de xullo de 1936 incorporouse á Cruz Vermella na zona de Catro Camiños e estivo curando aos feridos que entraban xunto a outros médicos, ata que chegaron os soldados. Despois foi mobilizado como médico militar. Marchou a Madrid para preparar oposicións a Médicos de Asistencia Pública Domiciliaria, aprobou en 1940 e obtivo praza nunha vila de Las Palmas. En 1945 obtivo praza en Jimena de la Frontera e en 1959 pasou a Marbella. En 1973 xubilouse e marchou vivir a Málaga.
A Calvela, O Val de Xestoso, Monfero
A Calvela é un lugar da parroquia do Val de Xestoso no concello coruñés de Monfero na comarca do Eume. Tiña 7 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 4 eran homes e 3 eran mulleres.
Emblema das Maldivas
O emblema das Maldivas é un dos símbolos oficiais do país. Está composto por un cocoteiro, un crecente (lúa crecente) e dúas bandeiras nacionais co título tradicional do Estado en árabe : “الدولة المحلديبية” ("Ad-Dawlat Al-Mahaldheebiyya") ("Estado das Maldivas").
Volvocales
Volvocales, tamén chamado Chlamydomonadales, é unha orde de algas verdes flaxeladas ou pseudociliadas. As especies de Volvocales son coloniais e poden formar colonias planas ou esféricas. Estas colonias varían en tamaño desde as pequenas de Gonium (de 4 a 32 células) ás de Volvox (de miles de células). Cada célula ten dous flaxelos, e é xeralmente similar en aspecto a unha célula de Chlamydomonas.
Realizan reprodución sexual e asexual. Na primeira, as células divídense ata formar novas colonias, que despois se liberan. Nas formas máis pequenas o normal é que todas as células estean implicadas na reprodución, pero nas formas maiores teñen células anteriores vexetativas e posteriores reprodutivas. A reprodución sexual varía desde a isogamia (ambos os xéneros producen gametos flaxelados de igual tamaño) á oogamia (un xénero produce gametos máis grandes e non mótiles).
A clasificación das Volvocales estivo suxeita a variacións. A miúdo inclúense nelas como subordes as especies das ordes Chlamydomonadales e Dunallielales, que conteñen flaxelados unicelulares relacionados, e que se clasifican á parte noutras clasificacións.
Elduain
250px|thumb|Situación de Elduain en Guipúscoa. Elduain é un concello do leste da provincia de Guipúscoa, en Euskadi. Atópase na comarca de Tolosaldea, a 32 km de Donostia, no límite con Navarra.
O seu termo municipal ten unha extensión de 25,07 km². Tiña en 2015 unha poboación de 244 habitantes.
Castro de Formigueiros
O castro de Formigueiros é un poboado castrexo da Idade de Ferro situado preto do lugar da Airexa, na parroquia de Formigueiros, no concello lucense de Samos. Está a 785 metros sobre o nivel do mar, encravado no extremo occidental da Serra do Édramo, que fai de divisoria entre os concellos de Samos ao norte, e o Incio ao sur.
Morfoloxía
Sobre o perfil da montaña destacan as súas potentes murallas, circundadas por un labiríntico sistema de foxos e parapetos. Sorprende a complexidade e extensión das defensas fronte o reducido da zona habitacional. Das 5 ha totais, o interior da croa só ocupa uns 2000 metros cadrados.
Arqueoloxía
Foi obxecto de escavacións arqueolóxicas dende os anos 2006 a 2008. Definíronse dúas ocupacións. A primeira, comezaría nos séculos III-II a. C., remata na primeira metade do século I. Logo parece que foi abandonado e detéctase unha nova ocupación, con construcións levantadas sobre os derrubes das casas e da muralla. Os indicios apuntan a unha fase romana tardía ou posterior.
Atopáronse lousas decoradas con círculos, cabalos e peixes nunha praciña do poboado.
Muniferral
O topónimo galego Muniferral pode referirse a:
Ciclo combinado
200px|dereita|miniatura|Turbina de vapor dunha central de ciclo combinado. O ciclo combinado aplicado á obtención de enerxía baséase na utilización de dous termodinámicos no mesmo sistema. Un destes ciclos utiliza para o seu funcionamento vapor de auga e polo outro ciclo termodinámico flúe un gas que é produto da combustión de petróleo, carbón, gas natural, biomasa etc.
Funcionamento dunha central de ciclo combinado
O ciclo de gas xera enerxía eléctrica mediante unha turbina de gas e o ciclo de vapor consegue obter enerxía eléctrica mediante habitualmente varias turbinas de vapor. Estas centrais empregan os gases de escape a alta temperatura da turbina de gas para achegar calor á caldeira ou xerador de vapor de recuperación. Estas centrais eléctricas de última xeración son menos contaminantes e máis eficientes na obtención de enerxía, polo que son así mesmo máis rendíbeis. A diferenza de eficacia entre unha central térmica convencional e unha de ciclo combinado é moi significativa, xa que unha central térmica convencional ten un rendemento habitualmente inferior ao 33% entrementres que unha central térmica de ciclo combinado pode acadar o 55%. Os rendementos da turbina de gas con este sistema están próximo ao 60%.
Banda Aceh
miniatura|Gran Mesquita de Banda Aceh
Banda Aceh (antes coñecida como Kutaradja, forma que aínda empregan os independentistas achineses) é a capital e cidade principal de Aceh, Indonesia, localízase no norte da illa de Sumatra, conta con 225 000 habitantes.
O 26 de decembro de 2004 un dos máis mortíferos desastres naturais da historia moderna, o Terremoto do Océano Índico 2004, bateu a costa occidental de Sumatra e destruíu o 60% de Banda Aceh.
La Tranca (Vigo)
La Tranca foi un semanario editado en Vigo en 1891.
Historia e características
Subtitulado Periódico literario, pareceu en maio de 1891. Dirixido por Luciano Varela Martínez, o administrador era Orencio Arosa Álvarez. Tiña carácter humorístico.
George Bancroft (historiador)
miniatura|dereita|George Bancroft George Bancroft, nado en Worcester, Massachusetts, en 1800 e finado en Washington en 1891, foi un historiador e político norteamericano.
Traxectoria
Fillo dunha familia que se remontaba á época dos primeiros europeos en América, educouse nas mellores institucións educativas dos Estados Unidos e Alemaña. Foi Secretario de mariña (1845-1846) e fundou a Escola Naval de Annapolis. Foi tamén embaixador en Londres (1846-1849) e en Berlín (1867-1874), Bancroft asinou con Prusia e outros estados alemáns os coñecidos como tratados Bancroft, considerados o primeiro recoñecemento do dereito de expatriación.
Como historiador escribiu History of the United States (1837).
O Canedo, O Val de Xestoso, Monfero
O Canedo é un lugar da parroquia do Val de Xestoso no concello coruñés de Monfero na comarca do Eume. Segundo o INE en 2010 tiña 54 habitantes (24 homes e 30 mulleres).
I Walk Like Jayne Mansfield
I Walk Like Jayne Mansfield é o cuarto single do grupo de rock and roll xaponés chamado The 5.6.7.8's, lanzado ó mercado no Xapón no ano 1994 e producido polo propio grupo.
Terra de Fogo, Antártida e Illas do Atlántico Sur
A provincia de Terra de Fogo, Antártida e Illas do Atlántico Sur (en Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur), de xeito simplificado Terra de Fogo ou Terra do Fogo,  é unha das 23 provincias da Arxentina. Ten unha poboación de 127.205 habitantes (2010) e a súa capital é Ushuaia.
Superficie
miniatura|right|225px|[[Puerto Cook na illa de los Estados.]] miniatura|right|225px|[[Glaciar Martial.]] As terras e augas reclamadas na Antártida comprenden o sector entre os meridianos 25º O e 74º O, o paralelo 60º S e o Polo Sur onde se atopan tamén as illas Orcadas del Sur e Shetland do Sur. Esta reclamación superponse parcialmente coa de Chile (Territorio Chileno Antártico) e totalmente coa do Reino Unido (Territorio Antártico Británico), porén, tódalas reclamacións antárticas atópanse rexidas polo Tratado Antártico que conxela as disputas de soberanía, aínda que mantéñense vixentes as reclamacións feitas antes da firma de dito tratado. As illas do Atlántico Sur comprenden aos arquipélagos das Malvinas, Xeorxia do Sur (incluíndo aos arquipélagos das illas Aurora e os illotes Rocas Clerke) e Sándwich del Sur; atópanse baixo administración británica, pero segundo a ONU a súa soberanía está en litixio coa Arxentina.
Límites
Limita -o seu sector patagónico- ao oeste e ao sur con Chile, ao norte e ao leste co océano Atlántico, en canto aos seus límites na Antártida Arxentina e as Antillas del Sur ou illas do Atlántico Sur
Transportes
miniatura|right|225px|O [[Tren del Fin del Mundo, orixinalmente construído para servir á prisión de Ushuaia e agora operando para o turismo, é o tren máis austral do mundo en funcionamento.]] miniatura|225px|Embarcación navegando no [[canal Beagle en Ushuaia.]] miniatura|225px|right|Porto de Ushuaia.
Terrestre
A vía de comunicación entre as localidades principais é a ruta nacional n.º 3. Existen servizos de transporte privado que unen Ushuaia con Río Grande, pasando por Tolhuin, con saídas diarias e con frecuencia horaria ampla.
Para acceder á parte continental do país hai que transitar por territorio chileno uns 150 km, cruzando ademais o estreito de Magalhães en barcaza (transbordador).
Melinda Ademi
Melinda Ademi, nada o 19 de novembro de 1995, e unha cantante kosovar asentada nos Estados Unidos de América.
Biografía
Melinda naceu en Kosovo, mais tivo que abandonar o país por mor da Guerra de Kosovo e chegou aos Estados Unidos xunto a súa familia como refuxiada. Nunha entrevista no programa American Idol, ela e a súa familia explican a dureza de fuxir de Kosovo, tiroteos entre as fronteiras de Montenegro e Bosnia e Hercegovina e da sorte que tiveron ao poder acceder ao Green Card e refuxiarse nos Estados Unidos.
Carreira
Comezou a súa carreira no talent-show American Idol no ano 2011, onde foi escollida como partipante, aínda que sen acadar unha boa posición. Volveu ao mesmo concurso dous anos despois, chegando ás semi-finais.
No ano 2015 lanza o seu primeiro sinxelo Purr, pero non é até 2018 co lanzamento de Lulija cando consegue recoñecemento e fama por toda a diáspora albanesa no mundo.
Boiro, Miñortos, Porto do Son
Boiro é un lugar da parroquia de Miñortos no concello coruñés de Porto do Son, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2022) ten 115 habitantes (59 homes e 56 mulleres).
Tucumán
A provincia de Tucumán é unha das 23 provincias da Arxentina. Ten unha poboación de 1.448.200 habitantes (2010) e a súa capital é San Miguel de Tucumán.
Situada na rexión xeográfica do Noroeste Arxentino, formando tamén parte da Rexión do Norte Grande Arxentino, limita polo norte coa provincia de Salta, polo leste e sur coa de Santiago del Estero e polo oeste e sur coa de Catamarca.
Foi escenario do Congreso de Tucumán entre os anos 1816 e 1820 que, entre outras cousas, declarou a Independencia do Vicerreinado do Río da Prata a España, o 9 de xullo de 1816. É a provincia de menor extensión da Arxentina, ou a segunda máis pequena se non se contan os territorios en disputa de Terra do Fogo como parte desta.
Valín das Trabas, Valonga, Pol
Valín das Trabas é un lugar da parroquia de Valonga no concello lugués de Pol na comarca de Meira. Segundo o IGE, en 2013 tiña 0 habitantes.
Parroquias de Pol
🇵🇱
Ski
Ski é un concello do condado de Akershus, Noruega. O concello limita ó norte con Oppegård e Oslo, ó leste con Enebakk e Hobøl, ó sur con Ås, e ó oeste con Frogn.
Ski é tamén o nome do centro administrativo do concello que con cerca de 12.000 habitantes desde 2004 ten o status de cidade, e é un importante centro nodal do ferrocarril da área de Oslo, Ski é tamén o centro rexional do distrito de Follo. miniatura|esquerda|300px|Igrexa de Ski O topónimo Ski vén do antigo noruegués Skeiði, unha derivación da palabra skeið, que significa competición de carreira de cabalos.
Outras poboacións do concello son Langhus (15.000 habitantes), Kråkstad, Siggerud e Skotbu.
Luciano Varela Martínez
Luciano Varela Martínez, nado en Santiago de Compostela e finado en Pontevedra o 6 de xaneiro de 1920, foi un avogado e xornalista galego.
Traxectoria
Dirixiu La Tranca de Vigo e foi redactor de La Revista Popular. Rematou a carreira de Dereito en 1899. Foi redactor de La Correspondencia Gallega. Foi oficial do Goberno civil de Pontevedra.
Estado Aragonés
En 2006 creouse un novo partido político, chamado Estau Aragonés, inspirado no antigo partido de 1933. Os seus ideais son atinxir a independencia de Aragón e a liberación da clase obreira aragonesa.
Pero García de Ambroa
Pero García de Ambroa foi un trobador galego do século XIII.
Natural de Ambroa (Irixoa) e membro da pequena nobreza, participou baixo o mando de Rodrigo Gómez de Tratámara na toma de Córdoba e Sevilla por parte do reino de Castela. Estivo en Montpellier e Rochamadour, ao parecer facendo tempo mentres facía unha suposta peregrinación a Terra Santa.
Estivo activo como xograr na corte de Fernando III, e relacionouse con trobadores do seu tempo na corte de Afonso X o Sabio, onde parece que residiu. Consérvanse del 15 textos: 1 cantiga de amor, 1 cantiga de amigo, 11 cantigas de escarnio e 2 tenzóns con Johan Baveca e Lourenço. Adicoulle unha cantiga de mestría a María Balteira.
Elgeta
250px|thumb|Vista de Elgeta. Elgeta é un concello do oeste da provincia de Guipúscoa, en Euskadi. Atópase na comarca de Debagoiena, a 61 km de Donostia, no límite con Biscaia.
O seu termo municipal ten unha extensión de 16,83 km². Limita ao norte con Éibar, ao sur con Arrasate, ao leste con Bergara e ao oeste con Elorrio e Zaldibar, os dous en Biscaia. Tiña en 2015 unha poboación de 1.116 habitantes.
Xerusalén
300px|miniatura|Xerusalén: [[Muro das Lamentacións e a Cúpula da Rocha]] 300px|miniatura|Reconstrución do [[templo de Salomón]] Xerusalén (ירושלים, Yerushaláyim; القدس, al-Quds; Ιεροσόλυμα, Ierossólyma), é unha cidade do Medio Oriente reivindicada como capital tanto por Israel (actual administrador) coma polo Estado de Palestina. Localizada nunha meseta nas montañas da Xudea entre o mar Mediterráneo e o mar Morto, é unha das cidades máis antigas do mundo. Considerada sagrada polas tres principais relixións abrahámicas — xudaísmo, cristianismo e islamismo.
Durante a súa longa historia, Xerusalén foi destruída polo menos en dúas ocasións, asediada 23 veces, 52 veces atacada, e capturada e recuperada en 44 ocasións. A parte de Xerusalén coñecida como Cidade de David foi establecida no cuarto milenio antes de Cristo. A cidade foi coñecida como "Urusalima" nas antigas táboas cuneiformes mesopotámicas, probablemente significando Cidade de Shalem, en honra a unha divindade caanita, durante os primeiros anos do dominio dese pobo. Durante o período israelita, comezouse unha significante actividade construtora que comezou cara o século IX a. C., e durante o século VIII a. C. a cidade desenvolveuse ata converterse no centro relixioso e administrativo do Reino de Xudá. En 1538, reconstruíronse as murallas da cidade, durante o reinado de Solimán o Magnífico. Hoxe en día estas murallas definen o perímetro da Cidade vella, que tradicionalmente está dividida en catro cuartos desde o século XIX. A Cidade vella foi nomeada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 1981, e está incluída na lista de patrimonio mundial en perigo. Desde 1860 Xerusalén creceu máis aló das antigas murallas. En 2015, a cidade tiña unha poboación de 850 000 residentes, dos cales 200 000 eran xudeus israelís seculares, 350 000 xudeus ultraortodoxos e 300 000 palestinos.
Toponimia
O nome Xerusalén enténdese etimolóxicamente como "fundación (do sumerio yeru, 'asentamento'/semítico yry' 'fundar, deitarse') do deus Shalem". Este deus foi a deidade orixinal durante a idade de Bronce na cidade.
A forma hebrea Yerushalem ou Yerushalayim (Xerusalén) aparece por primeira vez na Biblia, no libro de Xosué. Segundo un Midrash, o nome é unha combinación de "Yireh" ("a morada", o nome dado por Abraham ao lugar onde tiña que sacrificar ao seu fillo) e "Salem" ("Lugar de Paz", dado polo Sumo Sacerdote Sem) polo que ambos nomes estaban unidos por Deus.
En árabe, Xerusalén coñécese habitualmente como القُدس, transliterado como al-Quds e significa "A Santa" ou "O Santo Santuario". A política oficial do goberno de Israel prefire o uso da forma أُورُشَلِيمَ, transliterada como Ūršalīm, máis afín ao nome hebreo, para que sexa utilizada en árabe como nome para a cidade xunto ao de al-Quds أُورُشَلِيمَ-القُدس (Ūršalīm al-Quds). As familias árabes palestinas orixinarias da cidade refírense a miúdo a ela como "Qudsi" ou "Maqdisi", mentres que os xerosolimitanos palestinos musulmáns usan estes termos como o xentilicio.
Demografía
No 2012, tiña unha poboación de 933 113 habitantes. A súa aglomeración urbana terá preto de 1088 mil habitantes. É unha cidade moi heteroxénea onde están representados grupos dunha vasta diversidade relixiosa, nacional e sócio-económica. A chamada "cidade vella" está rodeada de murallas e está dividida en catro partes: a xudaica, a cristá, a armenia e a musulmá.
Historia
Xerusalén atópase a só vinte quilómetros de Xericó, que se considera o primeiro asentamento protourbano da historia (c. 8000 a.C.), e na ruta dende este primixenio enclave ao Mediterráneo (50 km). Non é por conseguinte estraño que os outeiros polos que se estende a cidade fosen dende tempos moi remotos lugar de actividade humana.
miniatura|370px|dereita|A cidade en [[1900 dende o Monte dos Olivos]]
Orixes
En concreto xa antes do 3000 a.C., no contorno do manancial Gihon nas abas do monte Ophel (un esporón ao sur da actual explanada das mesquitas ), aparecen achados dun primitivo poboamento que, a partir daquela data, indican un reasentamento permanente (olaría, casas rectangulares, sepulcros escavados na rocha). Ese vai ser o lugar da primeira Xerusalén.
Será ao redor do 2000 a.C. cando, despois de que na segunda metade do terceiro milenio non haxa apenas restos de actividade no enclave (posible destrución por conquistadores), reaparece reconstruída unha cidade-estado cananea co nome, segundo textos exipcios, de Rushalimum ou Urusilimu. Ao principio coma unión de varias tribos cada cal co seu líder, e unha centuria máis tarde cun rei.
É xa a cidade que en hebreo na Biblia se denomina Yerushalem (fundada por Shalem, divindade amorrea, ascendencia dos cananeos), onde Abraham tivo un encontro co seu rei Melquisedec.
No monte ao norte da cidade, chamado Moria, Abraham sacrificou un carneiro no canto do seu fillo Isaac. Andando o tempo será un dos lugares tidos por máis sagrados.
A cidade cananea era un centro importante cun recinto ben fortificado que abrigaba tamén o manancial Gihon (onde se erixía unha forte torre defensiva miniatura|Manancial Gihon. Fóra de murallas existían dous lugares sagrados: un ao norte, no monte Moria, dedicado a Shalem; e o outro na situación do actual Santo Sepulcro.
Ata o século XIII a.C. parece que houbo un estancamento e progresivo declive, coincidente coa posible chegada dos Pobos do mar e incendio da cidade. Para cando chegaron as tribos xudías á rexión, volvía a ser unha praza forte en mans dos xebuseos (pobo amorreo tamén). A cidade era pequena pero ben protexida cunha cidadela no norte. Os xudeus asentáronse nas inmediacións sen atacala.
Cidade de David e Templo de Salomón
Con todo, cara ao 1000 a.C., o rei David da tribo de Xudá conquista a cidade e faina capital das doce tribos de Israel, nun principio como lugar neutral de compromiso para o resto.
Unha segunda decisión transcendental para a historia da cidade foi elixila tamén capital relixiosa, trasladando ao monte Moria o Tabernáculo coa Arca da Alianza. A súa idea era construír alí un templo para albergala, pero a tarefa recaerá no seu fillo Salomón. O que si fixo David foi levantar un pazo onde se situaba a cidadela xebusita (o lugar chamado Millo).
O rei Salomón estende a cidade dobrando o seu tamaño. Constrúe un complexo pacego no Ophel, entre a vella cidade amurallada e a nova explanada ao norte, onde inicia a erección do primeiro Templo de Xerusalén (960 a.C.). A descrición bíblica, da que non quedan restos, fala da gran suntuosidade dos materiais empregados na construción do conxunto (artesáns e materiais de Tiro, cedros do Líbano), separado do resto da cidade por unha muralla.
En 922 a.C., as disensións internas deixan a Xerusalén coma capital só do reino de Xudá. Porén, comeza un período de máis de tres séculos de expansión urbana e crecemento da poboación (refuxiados do reino escindido de Israel ao norte) no que se converte nunha verdadeira cidade, centro relixioso de primeira orde. O desenvolvemento realízase cara ao oeste salvando o val do Tyropoeon, e baixo o reinado de Ezequías (727 a.C.-698 a.C.) arrodéase dunha forte e ancha muralla. A outra grande infraestrutura desta época pretende garantir o abastecemento de auga dende o manancial Gihon, para o cal escávase un canal subterráneo ata a punta sur da cidade, onde se acumula nunha cisterna (a piscina de Shiloé).
Conquista Babilonica
No 586 a.C. os babilonios toman e arrasan a cidade queimando o Templo de Salomón. Amnistiados polo rei Ciro II de Persia no 538 a.C., os xudeus regresan e reconstrúen Xerusalén, erixindo un novo Templo (516 a.C.) no mesmo lugar e coas mesmas dimensións pero sen o complexo palacial que o separaba do pobo. Convértese nun lugar de peregrinación.
De calquera maneira, a agora capital de provincia persa permanece pequena en comparanza co que foi. Aínda cando Nehemías reconstrúe as vellas murallas do oeste (435 a.C. ). Nesta época constrúese tamén unha fortaleza (HaBirah) na vulnerable esquina noroeste do monte do Templo.
No período helenístico Xerusalén continúa coma unha pequena cidade. Tras gozar dunha grande autonomía, os intentos helenizadores (un ximnasio xunto a HaBirah, vilas dos ricos en estilo clásico na chamada cidade superior) rematan na revolta dos macabeos en 168 a.C. ao entendelo como unha agresión aos ritos xudeus. Os ocupantes erixen unha nova fortaleza (Acra) no Ophel, onde estaba o pazo de Salomón. Tras anos de guerra, os macabeos conquistan a cidade e fana de novo capital, instaurando a Dinastía Hasmonea. O crecemento subseguinte volta a ser dramático. Os reis hasmoneos refán novamente as murallas e constrúen un pazo preto da ponte que, atravesando o val Tyropoeon, levaba do monte do Templo á parte oeste (cidade superior). Asemade amplían a explanada do Templo cara ao sur recheando o val e derrubando o Acra, símbolo da ocupación helena.
No 63 a.C., os romanos ao mando de Cneo Pompeio Magno conquistan a cidade.
Herodes e o cénit de Xerusalén
Para si erixe un pazo no extremo oeste da cidade superior, xunto a primeira muralla, protexido por tres magníficas torres (cidadela que andando o tempo chamarase Torre de David). Baixando cara o Tyropoeon, a cidade superior é o barrio de luxosas vilas das altas dignidades da corte, e no seu límite leste eríxense o hipódromo e o teatro.
Como o gran crecemento da capital tiña superado o antigo recinto polo norte, manda facer unha segunda muralla que cerque os novos barrios. A máis, amplía o sistema de abastecemento de augas para a pequena metrópole con novos encoros, reservorios, cisternas e acuedutos.
Esta vai ser a cidade onde morrerá Xesús de Nazaret, versión revisada co estudo do Evanxeo de Bernabé, excluído no seu momento da Biblia.
Tras Herodes, cara o 44 d.C. unha terceira muralla foi levantada máis ao norte. Despois os conflitos entre xudeus e romanos foron en ascenso ata que unha gran revolta foi finalmente, no ano 70 d.C., esmagada polo futuro emperador Tito Flavio Sabino Vespasiano, Xerusalén arrasada e o Templo destruído.
Aelia Capitolina
Nos anos que seguiron, a Lexión X asentouse no que fora a cidade superior. A poboación xudía foi substituída por romanos e helenísticos. Os xudeus convertidos a nova relixión cristiá foron tolerados, e deron orixe a unha pequena comunidade asentada arredor da lexión, e que vivía proporcionándolle diversos servizos. miniatura|250px| Mapa Madaba: mosaico do s. VI no que se aprecia o Cardo Maximus (N-S de 22m ancho), porticado, concentrando a actividade comercial.
A resposta a revolta foi severa e exemplar. Así, unha nova cidade, urbe ou polis, consagrada aos novos deuses dunha nova cidade, co nome de Aelia Capitolina, no 130 foi fundada polo emperador Adriano sobre as ruínas de Xerusalén. Sen murallas (engadidas cara o fin do século III ou en época bizantina), e coa disposición clásica do urbanismo romano (catro portas, cardo, decumanus, foros). Basicamente configurou a estrutura da cidade vella actual: catro barrios e límites das murallas otomás.
Na explanada do Templo Adriano erixiu un novo, dedicado a Xúpiter.
Cristiana e bizantina
É de destacar que a décima lexión abandonará a cidade a fins do século III, deixando un baleiro urbano propicio para a construción de igrexas, mosteiros e hostalerías monásticas,actual barrio armenio.
Durante o Imperio Bizantino, cara a metade do século V, a emperatriz Eudoxia construíu varias igrexas, unha preto da cisterna de Siloé, o que tivo por consecuencia estender as murallas e por ende a cidade ata o sur, aos vellos límites da primeira muralla. Foi o emperador Xustiniano quen deu corpo a esta extensión ampliando ata alí o Cardo Máximus, dándolle esplendor e construíndo a Nea Igrexa (540), a maior basílica bizantina en Xerusalén.
A cidade foi tomada polos persas sasánidas no 614 e conquistado pouco despois polo califa Omar.
Xerusalén musulmá
150px|miniatura|planta da Cúpula da Rocha miniatura|A Cúpula da Rocha vista desde o terrado da [[Igrexa da Última Cea. Ao fondo pode verse o Monte das Oliveiras.]] A cidade foi conquistada polo califato omeia no ano 638, e de seguido planeouse erixir unha mesquita na explanada baleira do Templo.
A rivalidade entre o califato omeia de Damasco (dende o 661) e as cidades santas da península arábiga, A Meca e Medina, levaron ao califa Abd al-Malik a promover a Xerusalén coma centro de peregrinación erixindo a Cúpula da Rocha (685-92) no centro da explanada, atribuíndo ao lugar a pasaxe do Corán onde se relata unha viaxe nocturna de Mahoma e posterior ascensión, dende a suposta rocha do sacrificio de Abraham, aos ceos. A máis, na esquina suroeste, construíu un complexo pacego e hospital de peregrinos.
O seu fillo e sucesor, o califa Al-Walid I, completa o conxunto reconstruíndo a mesquita Al-Aqsa en pedra a comezos do século VIII.
Ambas obras de primeira orde, fundacionais da arte islámica, van conformar un conxunto (explanada das mesquitas, Haram Esh Sharif ) que ata hoxe identifica o perfil da cidade.
No 750, os abásidas fanse co poder e desprazan o centro de gravidade do califato a Bagdad. Xerusalén resulta completamente esquecida excepto para as reconstrucións de Al Aqsa tras varios terremotos (que destrúen os pazos omeias).
Por contra, recibe unha crecente atención dos emerxentes poderes do occidente cristián. Sinaladamente do emperador Carlomagno que manda construír mosteiros, hospedería, mercado e biblioteca.
O campo de batalla no que se converteu a rexión no século XI fixo que Xerusalén cambiara constantemente de mans (tulúnidas, fatimitas, turcos seleúcidas). Repregáronse as murallas do sur ata os límites de Aelia Capitolina e comezou a segregación de barrios por relixións.
Época das Cruzadas
En 1099 os cruzados toman a cidade, masacran a poboación musulmá e xudía e instauran o Reino de Xerusalén.
A nova capital cristiá organízase segundo as diferentes orixes dos cruzados, dentro das murallas cuxo perímetro subsiste en grandes liñas ata hoxe, cunha reforzada cidadela (Torre de David) a carón da que se dispúña o pazo real.
Eríxense novas igrexas (Santa Ana) e reconstrúense outras, significativamente a do Santo Sepulcro en estilo románico. A Cúpula da Rocha cristianízase coma Templo do Señor. As ordes militares asentan os seus cuarteis en diferentes puntos da cidade (os Templarios segundo o seu nome, na explanada do Templo, ocupando Al Aqsa; os Hospitalarios de Malta preto do Santo Sepulcro; os Teutónicos no sur).
Imperio otomán
No 1187 Saladino conquista a cidade (Al-Quds, como xa comezaba a coñecerse no mundo árabe. Un sucesor seu, sultán ayubí de Damasco manda demoler as murallas en 1219, e así vai permanecer Xerusalén por vez primeira na súa historia, desgornecida (só a cidadela foi reparada en 1310) ata que o sultán otomán Suleimán o Magnífico levante as definitivas murallas cara a 1550.
Non é máis que un sinal da súa definitiva perda de importancia coma centro de poder político en beneficio do Cairo ayubí e mameluco ou o Istambul otomán, a finais do século XVIII tiña menos de 10.000 habitantes.
Nesta época a cidade non era tan sequera capital provincial, porén continúa a construción de madrasas (escolas coránicas), zawiyas (mosteiros) e ribats (hospederías de peregrinos). Situadas sobor de todo ao redor do Haram (ao norte e oeste, futuro barrio musulmán). Naquel, os sultáns mamelucos (1250-1517) e otománs si que se ocuparon de embelecer a Cúpula da Rocha e a mesquita Al Aqsa, asemade de fornecer o complexo con novos aditamentos (El Kas, fonte para ablucións).
Foi o tempo no que a poucos, unha pequena comunidade xudía foi tolerada no sueste da cidade, cunha primeira sinagoga (Ramban); comunidade ampliada despois cos refuxiados sefardís da expulsión de España (século XVI). Así foise configurando o barrio xudeu.
Século XIX
A partir de 1831 levouse a cabo algún cambio administrativo que mellorou a situación da cidade: primeiro, estendéronse os dereitos aos non musulmáns (forte inmigración xudía); reorganizouse a administración e concedéuselle o estatuto de municipalidade en 1863; en terceiro lugar, incrementouse a seguridade de camiños e urbana (peregrinacións).
O resultado inmediato foi o incremento de poboación; o establecemento de consulados das potencias occidentais do momento que á súa vez protexían os connacionais das fundacións relixiosas asentadas; as expedicións de estudosos historiadores e arqueólogos; en definitiva, unha mellora radical da economía da cidade.
Un dos efectos da forte inmigración de xudeus da diáspora foi o amoreamento no seu barrio na cidade vella, o que provocou por vez primeira a expansión fóra de murallas a partir de 1860 , especialmente no oeste e noroeste (estrada de Xafa).
Protectorado británico
O período de entreguerras baixo mandato británico foi o do desenvolvemento de Xerusalén coma cidade moderna. Capital de Palestina, experimenta un enorme crecemento ordenado segundo plans urbanísticos (1918 por W.McLean; 1919, P.Geddes). Constrúese o centro actual cos grandes hoteis (King David) e barrios residenciais segundo a moda dos ocupantes (cidade xardín inglesa) e os novos inmigrantes, arquitectos alemáns que traen o estilo internacional da Bauhaus.
En 1918 fundouse no Monte Scopus a que sería a primeira universidade xudía, a Universidade Hebrea de Xerusalén.
Capital dun conflito sen rematar
Trala progresiva colonización xudea, a guerra de 1948 e a independencia de Israel, o armisticio deixou unha liña verde entre a parte occidental (israelí) e o leste xunto a cidade vella (árabe). Porén a raíz da Guerra dos Seis Días de 1967 Israel anexionou unilateralmente os barrios orientais.
Dende entón, séguese a producir o desenvolvemento de novas áreas na zona ocupada, configurando unha metrópole entre dúas beiras, dous mundos enfrontados (Israel e Autoridade Nacional Palestina en Cisxordania dende 1994).
Grego chipriota
O dialecto grego chipriota do grego moderno é falado por máis de medio millón de persoas en Chipre e varios centos de miles fóra da illa. Nunca é empregado na escrita formal pero é a lingua falada cotiá de case todos os greco-chipriotas. Hai momentos específicos nos que se pide ou se considera educado falar grego estándar, como nas clases (pero non durante os recreos), no parlamento, nos medios de comunicación, e na presenza de estranxeiros que falen grego. Hai diglosia (no senso lingüístico) entre dhimotiki e o dialecto.
Historia e literatura
O dialecto chipriota moderno non é unha evolución do antigo dialecto Arcado-chipriota, senón que evoluciona desde a koiné. Chipre estivo separada do resto do mundo gregofalante desde o século VII ata o X por causa dos ataques árabes. Foi reintegrada ao Imperio Romano de Oriente no século X, só para ser illada de novo en 1191, cando caeu nas mans dos cruzados. Este illamento lingüístico preservou certa cantidade de características áticas que se perderon en grego moderno.
A lexislación do reino de Chipre na Idade Media escribíase no dialecto. Outras obras medievais importantes son as crónicas de Leontios Makhairas e George Boustronios, así como unha colección de sonetos ao modo de Francesco Petrarca.
Hoxe, o dialecto emprégase sobre todo en poesía, incluíndo obras de grandes poetas como Vasilis Mihailidis ou Dimitris Lipertis.
Características
No dialecto, as consoantes dobres pronúncianse distintas das simples (fronte ao grego moderno estándar). Outra característica é a ampla palatalización: grego estándar /k/ vólvese /dj/ cando vai seguido por /e/ ou /i/. Exemplo: grego estándar και /ke/ (‘’e’’) chipriota τζιαι /dje/.
Pero esta é unha regra enganosa (contraexemplos:κηδεία, κέρδος, άκυρο, ρακέττα).
Sindihaneis/laleeis (chipriota)=milas (grego). grego=Ellinas (grego) = Kalamara (chipriota). O léxico chipriota moderno contén préstamos do turco, árabe, inglés, italiano e outras linguas, así como palabras propias de Chipre.
Batalla de Midway
A operación xaponesa, ao igual que o anterior ataque a Pearl Harbor, buscaba eliminar os Estados Unidos como unha potencia estratéxica no Pacífico, dándolle así vía libre ao Xapón para crear a súa Esfera de Coprosperidad da Gran Asia Oriental. Os xaponeses agardaban que outra desmoralizante derrota forzase aos Estados Unidos a capitular na Guerra do Pacífico e asegurar así o dominio xaponés no océano.
O plan xaponés era atraer aos portaavións estadounidenses a unha trampa. A súa intención tamén era a de ocupar Midway como parte dun plan maior de estender o seu perímetro defensivo en resposta á incursión Doolittle. Esta operación taén foi considerada preparatoria para posteriores ataques contra Fiyi e Samoa.
O plan viuse entorpecido por erros xaponeses ao supoñer a reacción estadounidense e pola pobre disposición inicial. Hai que destacar tamén que os criptoanalistas estadounidense foron apaces de determinar a data e o lugar do ataque, permitindo á Mariña estadounidense estar en garda e preparar unha emboscada. Catro portaavións (Akagi, Kaga, Soryu e Hiryu) e un cruceiro pesado xaponés foron afundidos acosta dun portaavións e un destrutor estadounidenses. Despois de Midway, e do desgaste esgotador da campaña nas illas Salomón, os programas de construción naval e adestramento de pilotos non puideron manter o ritmo suficiente para substituír as perdas, mentres que os Estados Unidos aumentaron a súa produción tanto de barcos como de pilotos.
Emblema de Qatar
O emblema de Qatar (en árabe: شعار قطر‎) é un dos símbolos oficiais do país. Foi adoptado o 2 de xullo de 1976. Ten como sinal principal dúas cimitarras atravesadas polo mango dentro dun círculo amarelo, entre as cales hai un barco do tipo dahu navegando sobre un mar de ondas azuis e brancas preto dunha illa con dous cocoteiros.
A versión actual data de 1976 substituíu outro, en uso dende 1966, que consistía tamén en dúas cimitarras pero postas verticalmente, co nome de Qatar en árabe (قطر) escrito enriba.
Batman Ninja
Batman Ninja (ニンジャバットマン) é un filme de animación xaponés-estadounidense de 2018 dirixido por Junpei Mizusaki e producido por Warner Bros. e Kamikaze Douga, cuxo protagonista é o personaxe de DC Comics Batman. Takashi Okazaki, o creador de Afro Samurai, é o deseñador de personaxes do filme. O primeiro póster promocional foi revelado o 5 de outubro de 2017, e os tráilers foron estreados o 1 de decembro de 2017. O filme estreouse nos Estados Unidos en formato dixital o 24 de abril de 2018; foi estreado en formato físico o 8 de maio e nos cinemas do Xapón o 15 de xuño dese mesmo ano. Na estrea estadounidense, os guionistas Leo Chu e Eric Garcia admitiron que reescribiron o guión a partir do orixinal en xaponés escrito por Kazuki Nakashima, creando dúas versións diferentes do mesmo filme.
Batalla do golfo de Leyte
A batalla do golfo de Leyte, formalmente coñecida como "segunda batalla do mar de Filipinas", foi unha batalla xeralmente considerada como a batalla naval máis longa da segunda guerra mundial e, segundo algúns criterios, posiblemente a batalla naval máis longa da historia.
Tivo lugar en augas preto das illas filipinas de Leyte e Samar dende o 23 ao 26 de outubro de 1944, entre forzas combinadas de Australia e Estados Unidos e a Armada Imperial Xaponesa. O 20 de outubro, tropas estadounidenses invadiron a illa de Leyte como parte dunha estratexia dirixida a illar Xapón dos países que ocupara no sueste asiático, e en particular para privar ás súas forzas e industria da vital subministración de combustible. A Armada Imperial mobilizou case todos os grandes barcos que lle quedaban nun intento de facer que a invasión fracasase, pero foi rexeitada polas 3ª e 7ª frotas estadounidenses. A Armada xaponesa non puido acadar o seu obxectivo, sufrindo importantes perdas, e nunca máis puido presentar batalla cunha frota dese tamaño. A meirande parte dos barcos pesados suervivintes, privados de combustible, permaneceron nas súas bases durante o resto da guerra.
A batalla do golfo de Leyte consistiu en catro enfrontamentos separados entre os adversarios: a batalla do mar de Sibuyan, a batalla do estreito de Surigao, a batalla do cabo Engaño e a batalla de Samar, ademais doutras accións.
A batalla tamén destacou por ser a primeira na cal os portaavións xaponeses organizaron ataques kamikaze. Tamén é digno de mención o feito de que o Xapón nesta batalla tiña menos avións que barcos tiñan os Aliados, unha clara demostración da potencia dos dous bandos nese momento da guerra.
The Spell Stroll/Road Runner
The Spell Stroll/Road Runner é o quinto sixelo do grupo de rock and roll xaponés chamado The 5.6.7.8's, lanzado ó mercado no Xapón no ano 1995 e producido polo propio grupo.
Sørum
Sørum é un concello do condado de Akershus, Noruega. Sørumsand é o centro administrativo do concello. miniatura|275px|esquerda|Igrexa medieval de Frogner
Risco laboral
O Risco Laboral, corresponde a un concepto que se relaciona coa saúde laboral. Representa a magnitude do dano que un factor de risco pode causar con ocasión do traballo, con consecuencias negativas na súa saúde. Estes riscos si non son tratados e controlados, existe a probabilidade de que se produza o que se define como accidentes e enfermidades profesionais, de diversas índoles e gravidade no traballador.
Factores
Os factores de riscos laborais son aqueles que se relacionan directamente coa actividade exercida no lugar de traballo e mediante esta información clasificar cal foi a razón do accidente mediante traballo multidisciplinario de distintos profesionais en materia de: hixiene, medicina do traballo, ergonomía e a psicoloxía, co obxecto de poder mitigar a estes no lugar de traballo favorecendo a seguridade no mesmo.
Clasificación
Dependendo o lugar de traballo e do tipo de actividade exercida nestes, clasifícanse en:
Avaliación
O proceso para poder identificar e poder actuar sobre estes factores que para así previr as consecuencias destes sobre os traballadores, para isto se utilizan distintas metodoloxías que se empregan nas diversas disciplinas co fin de determinar a magnitude do risco exposto, un destes corresponde o método de causalidade, o cal inténtase recompilar a maior cantidade de feitos producidos nun accidente, para así ver a causa que desencadea o sinistro.
Normativa en España
A Lei 31/1995 de 8 de novembro, de Prevención de Riscos Laborais é o tronco principal da normativa preventiva española. Aplica a todas aquelas empresas que dispoñan de traballadores por conta allea e regula as principais obrigacións de empresas e traballadores.
Existen regulamentos que a desenvolven: Real Decreto 486/1997, de 14 de abril, polo que se establecen as disposicións mínimas de seguridade e saúde nos lugares de traballo.
O Carballiño, O Val de Xestoso, Monfero
O Carballiño é un lugar da parroquia do Val de Xestoso no concello coruñés de Monfero na comarca do Eume. Segundo o INE en 2010 tiña 23 habitantes (11 homes e 12 mulleres).