cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia de Pontedeume
Fundación da Póboa
Concretamente, Pontedeume obtén de Afonso X o Sabio a súa Carta-Póboa o 30 de decembro de 1270 que instaba aos veciños de Pruzos e Bezoucos a que funden unha vila no lugar da Ponte Deume. Esta fúndase cun amplo alfoz en ambos os dous arciprestados moi fragmentado por mor das posesións eclesiásticas e nobiliarias.
Os Señores de Pontedeume
miniatura|esquerda|250px|[[Ermida das Virtudes de Pontedeume|Ermida das Virtudes construída ao final do século XIV ou nos comezos do XV.]] Fernán Pérez de Andrade, O Boo inicia a liñaxe da Casa de Andrade que gobernará Pontedeume ata o final da Idade Media. Houbo un total de oito señores de Pontedeume ata a fusión no século XVI da Casa de Andrade coa Casa de Lemos. Durante estes 200 anos os Señores tiveron que facer fronte a dous levantamentos protagonizados por Roi Xordo durante o mandato de Nuno Freire de Andrade, o Mao; e Afonso de Lanzós en tempos de Fernán Pérez de Andrade, O Mozo, dentro das revoltas irmandiñas. Entrambos feitos é salientábel a protesta de Pedro Padrón, veciño de Ferrol, perante o rei polos abusos e arbitrariedades que dita vila sufría de Pedro Fernández de Andrade II.
Idade Moderna
O comezo da Idade Moderna en Pontedeume coincide cun cambio no señorío da vila. Á morte de Fernando de Andrade, sucédeo o seu neto Pedro Fernández de Castro Andrade que xunta na súa persoa os condados de Andrade e Lemos. Isto supuxo un gran cambio na vila xa que os condes deixaron de residiren nela. A presenza física dos condes na vila traía consigo, a pesar de certos abusos, unha especie de mecenado e protección que desapareceu coa súa ausencia. A vila entrou nunha especie de letargo e decadencia ata a desaparición dos señoríos.
O Goberno da vila e o alfoz
Os novos condes nomeaban contadores, mordomos de rendas e posteriormente administradores para administrar os seus intereses na vila que poucas veces visitaban. Sábese que en 1619 visita Pontedeume Pedro Fernández de Castro e Andrade. Tamén visitou a vila en 1630 o IX conde de Lemos, Francisco Fernández de Castro, acompañado pola súa dona. É posible que o XI conde de Lemos, Ginés Miguel María da Concepción Ruiz De Castro, estivese en Pontedeume; o certo é que non se esqueceu de poñer o seu escudo no pazo dos Andrade, de onde pasou ao Torreón.
A vila e o seu alfoz estaban gobernados por dous alcaldes, un maior e outro ordinario ao que correspondía o goberno económico e político, e seis ou sete rexedores vitalicios: procurador xeral, alguacil maior, secretario, catro escribáns e catro procuradores. Ditos cargos eran nomeados polo conde. Ao alcalde maior nomeábano por tres anos, ao alcalde ordinario e ao procurador xeral por un ano, escollidos dunha terna proposta polos rexedores. Co paso do tempo o número de rexedores redúcese a catro ou cinco e aparece un secretario nomeado pola vila. Este sistema de goberno continuou despois da abolición dos señoríos ata a creación dos concellos modernos no século XIX.
Dentro do alfoz o alcalde maior e o ordinario tiñan distinta xurisdición e, ás veces, disputaban o goberno dun sitio como ocorrera con Porto e o Empedrado en 1680. A xurisdición da vila pertencía ao alcalde ordinario.
As reunións da Corporación eran convocadas polo alcalde ordinario pero presidía o alcalde maior, representante do conde e con voto decisivo.
Algúns destes alcaldes e rexedores son lembrados hoxe en día por teren sido benfeitores da vila. Así, Alonso Mancebo e a súa dona Catalina Torquemada, deixaron establecido no seu testamento de 7 de marzo de 1557 con codicilo do 29 de xullo de 1560, entre outras disposicións que unha parte do seu capital se destinase a dar de comer aos pobres e remediar as súas necesidades, que, pola Nosa Señora das Candeas, se vestise a trece mozos e mozas necesitadas, e que ese mesmo día se lles dese esmola e de comer a tódolos pobres. Para velar polo cumprimento dos termos do testamento nomearon patrón da fundación ao concello. O padroado cumpriu escrupulosamente o establecido no testamento durante máis de dous séculos. No ano 1838, a Fundación de Mancebo acordou investir en instrución pública e fornecer aos nenos e nenas pobres, ademais do ensino, dos libros de texto necesarios e das outras cousas que son necesarias para coser e calcetar. Co paso do tempo, o Estado fíxose cargo da fundación, da que non quedou máis ca lembranza. Unha rúa do centro histórico leva o nome de Mancebo para perpetuar a súa memoria.
miniatura|dereita|250px|Cátedra de Latinidade (actual Biblioteca Municipal) Outro benfeitor foi o rexedor Xoán Beltrán de Anido que deixou establecida non seu testamento, outorgado o 5 de febreiro de 1580, a institución dunha Cátedra de Latinidade para dar instrución aos mozos da vila. Estableceuse esta cátedra na casa que habitaba o mesmo Beltrán de Anido e que actualmente ocupa a Biblioteca Municipal. Ademais da casa, deixou todos os seus bens para a mencionada institución. A creación da Cátedra de Latinidade supuxo que Pontedeume fose unha das vilas con mellor dotación educativa de toda a comarca. Das súas aulas saíron eumeses ilustres, sendo o persoeiro máis salientábel o arcebispo de Santiago, Bartolomé Raxoi e Losada.
Nesta época histórica, o concello estaba administrativamente encadrado na provincia de Betanzos desde finais do século XV, e así estivo ata a reestruturación provincial de 1833, ano en que pasou a formar parte da provincia da Coruña.
Feitos salientables son dous incendios que sufriu a vila en 1607 e 1621. O de 1607 foi o máis importante, afectando á igrexa e á casa do concello, destruíndo o arquivo municipal. Dos seus efectos danos unha idea o feito de que a vila pediu e conseguiu a exención dunha serie de tributos durante dez anos. As casas que se queimaron na parte inferior da Praza Real foron adquiridas polo concello para ampliar dita praza.
O incendio de 1621 non foi tan devastador como o anterior, mais é lembrado por ser o que deu orixe ao voto de San Nicolás que perdura ata hoxe en día.
As prerrogativas, os dereitos e as posesións dos Condes
Ademais das potestades mencionadas relativas ao goberno da vila, no aspecto relixioso o conde tamén tiña as súas prerrogativas como nomear ao párroco, levar o xoves santo a chave da custodia, ser acompañado na pascua do Espírito Santo por catro frades de Montefaro desde o pazo ata a capela da ponte, e o día da Purísima Concepción pola Corporación ata a igrexa parroquial. Así mesmo tiña o padroado da igrexa parroquial de Santiago. Todos estes privilexios correspondíanlle ao alcalde maior na súa ausencia.
A todo isto hai que engadir unha serie de dereitos dos que o Marqués da Ensenada deixou constancia no seu catastro:
Non menos importantes eran as propiedades do conde. A mediados do século XVIII posuía:
Boa parte das rendas percibidas repartíaas entre o bispo de Mondoñedo, os frades de San Francisco de Ferrol, o cura de Pontedeume, a fábrica da igrexa parroquial e as festas da Purísima Concepción.
Resumindo, os condes tiñan en Pontedeume unha fonte de ingresos moi substancial, se temos en conta o pouco tempo que lle adicaban desde a distancia. Non resulta estraño pois que foran frecuentes os litixios entre a vila e o conde. Houbo desencontros polo cárcere, os fornos do conde, o privilexio da venda do viño en xuño, a praza do peixe, o mesón etc.
miniatura|dereita|150px|Igrexa parroquial, obra do arcebispo Raxoi
O arcebispo Raxoi
Así as cousas tivo que ser un fillo da vila, o arcebispo de Santiago, Bartolomé Raxoi e Losada, quen se preocupara de mellorar algúns aspectos e promovera obras para a comunidade. A el débense:
Idade Contemporánea
Os séculos XIX e XX, moi convulsos en España, deixaron unha morea de feitos salientábeis en Pontedeume.
Tentativas inglesas de tomar Ferrol
A comezos do século XIX, os ingleses trataron de conquistar a estratéxica praza militar de Ferrol. Nunha das súas tentativas, en 1804, a escuadra inglesa estivo fondeada na ría de Ares. Nos areais de Pontedeume fondearon algúns buques menores da frota. Os ingleses recoñeceran con tento o camiño de Ferrol por Perlío e Neda.
A guerra da Independencia
Logo de tomar a cidade da Coruña o 17 de xaneiro de 1809 despois da batalla de Elviña, o xeneral francés Soult dividiu as súas tropas enviando parte cara a Santiago, e parte camiño de Ferrol para tomar ambas cidades. No camiño de Ferrol as milicias galegas fixéronlle fronte, con escasos medios, na Ponte do Porco. Pasado Miño, reagrupáronse na costa de Viadeiro e, cun canón de a catro, atosigaron a un escuadrón de cabalería da vangarda francesa. Máis adiante pensouse en botar abaixo algún arco da Ponte do Eume, o cal non se fixo e tería provocado grandes atrancos ao exército francés para chegaren a Ferrol pois os obrigaría a cruzar o Eume nas Pontes, dando un considerábel rodeo. Finalmente entrarían en Ferrol o 26 de xaneiro.
Ao seu paso por Pontedeume, quedou acampado un escuadrón de cabalería ás ordes do tenente coronel Bédat desde o 20 de xaneiro ata o 2 de febreiro de 1809 cometendo varios excesos, especialmente no arquivo municipal de onde sacaron toda clase de papeis, rachándoos, queimándoos ou vendendo algúns protocolos e outros documentos importantes.
A desaparición por terras de Betanzos de dous escuadróns do tren de artillería do sexto corpo do exército francés composto de douscentos homes e outros tantos cabalos, provocou que o duque de Elchingen, xefe do sexto corpo de exército, impuxese unha pesada contribución á provincia de Betanzos, da que formaba parte Pontedeume. Isto provocou un incidente en marzo de 1809 entre Betanzos e Pontedeume respecto á cantidade a achegar por Pontedeume. Mesmo os rexedores de Betanzos ameazaran con enviar as tropas francesas para cobrar pola forza a cantidade que os eumeses consideraban desproporcionada. Estes pagaran unha parte do demandado e o 31 de marzo volvera Betanzos a reclamar o resto, ameazando outra vez coa forza. Descoñecemos se esta cominación producira efecto, ou se antes os invasores deixaran Galicia despois da batalla de Ponte Sampaio.
Despois de participar na batalla de Ponte Sampaio, o Batallón Literario de Santiago partiu cara á Santiago, Coruña e posteriormente Lugo. Está constatado o seu paso por Pontedeume :
Os cen mil fillos de San Luís
Novamente, en xullo de 1823, volveran pasar por Pontedeume, camiño de Ferrol, as tropas francesas. Eran dous batallóns pertencentes ós cen mil fillos de San Luís que entraran en España ao mando do duque de Angulema coa fin de reinstaurar o absolutismo de Fernando VII. Entraran en Ferrol o 15 de xullo.
Latas de sopa Campbell
Latas de sopa Campbell (en Campbell's Soup Cans), tamén coñecida como 32 latas de sopa Campbell, é unha obra de arte producida en 1962 polo artista estadounidense Andy Warhol. Consiste en trinta e dous lenzos, cada un de 50,8 cm de altura e 40,6 cm de largura, nos que hai pintada unha lata de sopa Campbell que reproduce tódalas variedades de sopa enlatada que a compañía ofrecía daquela. As pinturas individuais foron realizadas cun proceso semimecanizado de serigrafía. O apoio de Campbell's Soup Cans respecto dos temas da cultura popular axudou á arte pop a converterse nun movemento artístico de transcendencia.
Historia de Pontedeume
As guerras carlistas
Durante a primeira guerra carlista que rematou co acordo de Bergara en 1839, aínda que a loita continuou ata que foi derrotado o xeneral Cabrera en 1840, proliferaron as faccións dun e doutro bando que deixaron triste lembranza pois eran máis patrullas de bandoleiros ca defensores dunha causa.
Latas de sopa Campbell
Para Warhol, un ilustrador comercial que se convertería nun autor de éxito, pintor e director de cinema, esta obra supuxo a súa primeira exposición individual nunha galería de arte como artista profesional. A obra, exposta por vez primeira na Galería Ferus de Os Ánxeles, marcou o comezo da arte pop na costa oeste dos Estados Unidos. Ó comezo, a mestura do proceso semimecanizado, o estilo e o tema comercial provocaron anoxo, xa que o evidente comercialismo mundano representaba unha aldraxa directa á técnica e filosofía do expresionismo abstracto, un movemento artístico que foi dominante durante o período posterior á segunda guerra mundial e que se aferrabaa, non só ós valores e á estética das «Belas Artes», senón tamén a unha inclinación mística. Esta controversia conducíu a un gran debate sobre a ética e os méritos que supoñían este traballo. Os motivos de Warhol como artista foron postos en cuestión, e continúan a día de hoxe. A gran conmoción pública axudar a transformar a Warhol dende un experimentado ilustrador comercial dos anos 1950 a un notable artista de belas artes, e distinguíuno doutros artistas pop emerxentes. Aínda que a demanda comercial polas súas pinturas no foi immediata, a relación de Warhol co tema fixo que o seu nome se convertese en sinónimo das pinturas de Latas de sopa Campbell.
Historia de Pontedeume
As guerras carlistas
Un destes facciosos, Modesto Varela, era natural de Pontedeume e fora enviado á cadea de Ceuta. Anos despois de rematado o conflito, en 1844, fora consultado o concello de Pontedeume sobre a posibilidade de repatrialo á súa terra. O concello en acordo de 9 de novembro de 1844 opúxose enerxicamente a esta posibilidade por considerar que había moitos veciños que se achaban resentidos polos moitos actos violentos que fixera e a presenza do tal Modesto Varela podería causar graves altercados.
Os representantes en Cortes
Durante a segunda metade do século XIX e ata os anos sesenta do XX, Pontedeume era a capitalidade dun partido xudicial formado polos concellos de Ares, Cabanas, A Capela, Castro (actualmente Miño), Fene, Monfero, Mugardos, Pontedeume e Vilarmaior. Tamén era cabeceira do distrito electoral formado polos mesmos concellos do partido xudicial máis Neda e San Sadurniño. Este status de cabeceira comarcal viuse incrementado mediante a anexión, por dúas veces, do concello de Vilarmaior. A primeira vez dun xeito fugaz, en 1868, e posteriormente durante trece anos de 1877 a 1890.
Ata a ditadura de Primo de Rivera o distrito electoral de Pontedeume estaba representado nas Cortes de Madrid por un deputado. A maioría das veces non se celebraban eleccións por se presentar un único candidato, moitas veces con coaccións aos rivais, que facía innecesaria a votación segundo o famoso artigo 29 da lei electoral (de onde procede a expresión o carallo 29 que denota escepticismo). Porén algúns destes deputados son lembrados polas súas xestións nalgunhas obras públicas importantes para a vila. Mesmo algunhas rúas eumesas levan ou levaron o nome dalgún deles. Destacan os seguintes: miniatura|[[Juan Armada Losada, Marqués de Figueroa.]]
Agrarismo e Rexionalismo
A comezos do século XX comezan a constituírse por toda Galicia sociedades agrarias para defenderen os intereses do campesiñado e tratar de modernizar o campo. No verán de 1910 constitúese, con claro carácter defensivo, a Federación Agrícola de Ferrol-Pontedeume, sen dúbida a máis potente e ambiciosa de cantas existían en Galicia. Pero a nota máis salientábel da acción agraria das sociedades deste distrito, segundo afirma o historiador José Antonio Durán, é a súa loita por conquistar voto a voto todas as institucións, empezando polo control do Concello. Un destacado membro do movemento agrarista foi o eumés Valeriano Villanueva.
Nos primeiros anos do século vinte cobra importancia no distrito eumés o Rexionalismo, movemento político-económico de organización campesiña dirixido a partir de 1907 por Solidaridad Gallega que co apoio das sociedades agrarias, chegará a ter representación política nalgúns concellos e tentará por dúas veces, en 1910 e 1918, ter representación nas Cortes de Madrid coa candidatura do avogado e publicista ferrolán Rodrigo Sanz López, tentando rachar co poder caciquil sen acadalo ningunha das dúas veces, ao ser derrotado a primeira vez por José Lombardero Franco e a segunda por Julio Wais Sanmartín, ambos do bando conservador.
A implantación en 1923 da ditadura de Primo de Rivera supuxo a fin da representación nas Cortes dun deputado elixido polo distrito, así como un freo ao asociacionismo. Aínda así no 1924 aparecen en Pontedeume as primeiras cooperativas lácteas de Galicia.
A Segunda República
As eleccións municipais que propiciaron a proclamación da Segunda República Española o 14 de abril de 1931 tiveron un desenvolvemento fraudulento en Pontedeume onde se chegou a cambiar unha urna en Nogueirosa. Isto provocou a súa repetición o 31 de maio das que saíron sete concelleiros da coalición ORGA-FRG, cinco do Partido Radical e tres do PSOE, elixindo como alcalde a Miguel Regueira Fernández. O novo goberno local tomou medidas de índole social como o aumento de soldo dos empregados municipais, contratación de obras públicas para combater o desemprego, melloras nas escolas e demanda dun grupo escolar, instalación de alumeado público. Xunto cos demais concellos da comarca reivindicaron unha serie de demandas comúns como a construción da ponte do Pedrido, a instalación de liñas telefónicas ou o rexeitamento á importación de carne conxelada do Uruguai. Así mesmo uníronse para reclamaren un estatuto de autonomía para Galiza, dimitiron en bloque no ano 1932 para reclamaren unha solución ao conflito obreiro provocado polos despedimentos nos estaleiros ferroláns da Sociedade Española de Construcións Navais -SECN-, apoiaron as folgas de pescadores dos anos 1932 e 1933. Houbo neses anos constantes enfrontamentos da institución municipal cunha activísima dereita confesional, que pasou a ser especialmente belicosa desde a consolidación da CEDA no paso do ano 1933 ao 1934.
Coa vitoria en febreiro de 1936 da Fronte Popular, foi nomeado Celestino Sardiña Navarro delegado do gobernador civil para restablecer as corporacións municipais da comarca que xurdiran das eleccións do ano 1931. Foron repostos moitos dos cargos públicos cesados en 1934 e os partidos políticos nomearon a outras persoas para completaren as corporacións. O 9 de marzo Celestino Sardiña Navarro preside o pleno da corporación municipal de Pontedeume no que nomea a Manuel López Seijo como alcalde.
A sublevación militar e a represión
miniatura|dereita|250px|Antigo cárcere onde estiveron recluídos do 18 ao 23 de xullo persoas afectas aos sublevados Curto sería o mandato do socialista Manuel López Seijo, último alcalde republicano de Pontedeume. O 17 de xullo de 1936 sublévase o exército de África, téndose noticia en Pontedeume o mesmo día. Ao día seguinte, segundo instrucións do Goberno Civil, establécese un Comité de defensa da República con persoas dos partidos fieis ao goberno lexítimo e algúns carabineiros e veciños mal armados. Dito Comité levanta unha barricada na ponte do Eume e sitúa un control en Campolongo, pon baixo vixilancia os locais estratéxicos como o concello, a estación telegráfica, a igrexa parroquial (para evitar represalias á xerarquía católica) e o cuartel da Garda Civil onde requisan armas. Así mesmo deteñen a varias persoas sospeitosas de seren afectos aos sublevados e requisan armas nos seus domicilios. O día 21 o barco torpedeiro da Armada T-2 recala en Pontedeume para deixar en terra a dous oficiais que son tamén presos. Este torpedeiro, que se achaba na Coruña, recibira orde de ir a Ferrol a deter ao buque Xauen, do que se sospeitaba era fiel ao goberno da República. Na singradura a tripulación arresta ao comandante e ao segundo oficial para evitar cumprir esa misión, sendo levados a Pontedeume por propia petición.
A Coruña cae en mans dos sublevados o luns 20. Ferrol e a súa comarca faríano entre os días 21 e 22. Ás oito da mañá do xoves 23 de xullo sae de Ferrol cara Pontedeume unha columna do Rexemento de Artillería mandada polo comandante Pedro Iglesias Sierra e composta polo capitán Gallego, cinco tenentes, oitenta soldados (suboficiais, cabos e artilleiros) armados con mosquetón, e un camión blindado con tres metralladoras. Únense ao rexemento quince gardas civís e dez falanxistas. Chegan a Pontedeume sobre as once e logo dun pequeno tiroteo na barricada da ponte, entran en Pontedeume sobre o mediodía sen apenas achar resistencia. Os defensores da legalidade republicana tentan escapar polo monte Breamo. Os sublevados rodean o edificio do Concello, arrincan unha bandeira republicana que estaba na torre do reloxo, deteñen a tres membros do Comité de Defensa e liberan aos sete civís e os dous militares do torpedeiro que estaban presos no cárcere. Ese mesmo día xúntanse na Praza do Pan os voluntarios da Falanxe Española para enrolárense nas filas dos sublevados. Por este feito, o 20 de setembro de 1941, a corporación municipal cámbialle o nome á praza polo de Plaza de los Voluntarios.
A represión nos días e semanas seguintes foi brutal. Houbo detencións e cárcere, paseos ou fusilamentos logo de procesos sumarísimos coa acusación máis frecuente de rebelión militar, de dirixentes, afiliados ou mesmo simpatizantes dos partidos, sindicatos e sociedades agrarias que apoiaban á Fronte Popular e eran leais á República. Os máis afortunados foron condenados a traballos forzados no muro da rúa de Porto. Outros conseguiron permanecer agachados ou fuxir cara ao monte onde se unirían á resistencia ou irían ao exilio. As mulleres eran castigadas co corte de pelo ao rape. Omitindo casos dubidosos e aqueles que foron asasinados posteriormente, o historiador Bernardo Maiz contabiliza vinte e cinco veciños de Pontedeume asasinados entre 1936 e 1939.
A ditadura de Franco
A primeira corporación municipal franquista é designada o 28 de xullo de 1936 polo Comandante Militar da vila, sendo elixido presidente da Comisión Xestora o procurador Jesús Calvo Patiño.
Durante os primeiros anos do novo réxime, moitos dos fuxidos da comarca agacháronse nas Fragas do Eume. Co paso do tempo, o Partido Comunista organizounos en partidas de guerrilleiros que chegaron a cometeren diversos golpes e atentados con consecuencias mortais nalgúns casos. A súa actividade foi minguando co paso do tempo debido ao acoso continuo da Garda Civil. Aínda así, o último guerrilleiro da Fraga, Pancho, caeu nunha emboscada en Ombre o derradeiro día de 1954.
O período franquista está marcado pola figura do alcalde Juan Sarmiento Patiño en cuxo longo mandato, de 1939 a 1970, o concello sufriu unha profunda transformación. Velaí unha relación dos principais feitos:
Juan Sarmiento sería relevado na alcaldía por Celestino Sardiña Fernández que se mantería nela ata 1987, xa instaurada a democracia en España. Durante a súa primeira etapa de alcalde franquista conmemorouse con diversos actos o Sétimo Centenario da fundación de Pontedeume e levouse a cabo a construción do grupo escolar da vila ao que se lle puxo o nome de Couceiro Freijomil.
A Transición e a democracia
miniatura|dereita|200px|Estatua da panadeira, na praza do Pan, obra do escultor [[José Díaz Fuentes]] Celestino Sardiña continuou sendo alcalde durante os anos da Transición e os primeiros de eleccións democráticas, gañando as dúas primeiras nas filas de Alianza Popular. Algunhas realizacións deste período son:
Nas eleccións de 1987 foi elixido alcalde Belarmino Freire Bujía, do PSOE, que gobernou durante vinte anos sempre en coalición con distintos partidos. Despois de máis de medio século, Pontedeume tiña de novo un alcalde socialista. Destacan no seu mandato:
O terceiro alcalde da democracia foi Gabriel Torrente Piñeiro do Partido Popular (2007-2015). Estivo no cargo durante dúas lexislaturas; na primeira delas tivo que gobernar co apoio do Círculo de Opinión Eumés, mentres que na segunda acadou unha ampla maioría absoluta que lle permitiu gobernar en solitario. Os últimos anos do seu mandato estiveron marcados pola polémica que provocou a reforma do Mercado Municipal e o traslado dos praceiros ás lonxas de Raxoi, onde se adaptara un mercado provisorio.
En 2015 recupera a alcaldía o PSOE da man de Bernardo Fernández, quen obtén para o seu partido os mellores resultados de tódalas eleccións municipais, obtendo sete concelleiros que lle dan a maioría absoluta.
Actualmente, Pontedeume é unha vila coñecida sobre todo pola súa actividade turística, derivada das súas praias, do parque natural das Fragas do Eume e do patrimonio histórico e artístico como o Torreón e o Castelo dos Andrade. Tamén destaca a súa función de vila de servizos, actuando neste eido como centro comarcal.
Ana Turpin
Ana Turpin Fernández, nada na Coruña o 9 de xaneiro de 1978, é un actriz galega. A súa carreira interpretativa, moi ligada ás series de televisión, comeza a finais dos 90, destacando o seu recente papel protagonista en Amar en tiempos revueltos (TVE).
Condado de Bistrița-Năsăud
O condado de Bistriţa-Năsăud (en romanés Judeţul Bistriţa-Năsăud; en húngaro Beszterce-Naszód) é unha provincia de Romanía con capital en Bistriţa.
A poboación desta provincia é de 317.254 habitanets (en 2005) nunha superficie de 5.355 km², cunha densidade de poboación de 59,2 hab/km².
Segundo o censo do 2002 a maior parte da poboación son valacos ou romaneses (90,25%), seguidos polos húngaros (5,88 %), e os xitanos (3,57 %). Os saxóns transilvanos son o 0,21 %, e aínda que antes eran unha porcentaxe importante da poboación, esta decreceu cando foron evacuados pola invasión soviética durante a segunda guerra mundial.
Divisións administrativas
O distrito conta con 1 municipios, 3 cidades e 56 comunas.
Rik Smits
Rik Smits, nado o 23 de agosto de 1966 en Eindhoven, é un xogador retirado holandés de baloncesto profesional que pasou toda a súa carreira nos Indiana Pacers da National Basketball Association (NBA).
Traxectoria
Ao principio, Smits era suplente de Steve Stipanovich, pero cando Stipanovich sufriu unha terrible lesión que acabou coa súa carreira, Smits foi titular en 71 partidos na súa tempada coma rookie, facendo 11.7 puntos e 6.1 rebotes por partido, rematando a tempada no mellor quinteto de rookies da liga. Smits continuou acadando dobres díxitos en puntos durante cada ano da súa carreira, pero non foi ata 1993-1994 cando Smits chegou a liderar ao equipo.
Foi elixido para o equipo da Conferencia Leste no All-Star Game da NBA de 1998. Smits tivo problemas nos pés durante case toda a súa carreira, e retirouse ó remate da tempada 1999-2000, despois de que os Pacers caeran eliminados polos Los Angeles Lakers nas Finais da NBA por 4-2.
Smits foi seleccionado no equipo do 40º aniversario dos Pacers, elixido polos fans. Rematou na cuarta posición dos máis votados, por detrás de Reggie Miller, Mel Daniels e Jermaine O'Neal.
Tratado de Lisboa (2007)
O Tratado de Lisboa de 2007, tamén coñecido como tratado da Reforma, é o acordo da Unión Europea que regula o seu comportamento interno. Substituirá os tratados de Maastricht e de Roma, vixentes ata daquela, e recolle boa parte das propostas que presentaba a Constitución europea, que non fora aprobada polos cidadáns dalgúns países formantes. O Tratado foi asinado o 13 de decembro de 2007 en Lisboa.
Historia
esquerda|miniatura|Proceso de ratificación {{Legend|#008000|referendo obrigatorio}} {{Legend|#C83232|referendo posible}} {{Legend|#0055D2|ratificación parlamentaria}} Logo da derrota da Constitución Europea nos referendos francés e neerlandés, así como o posible rexeitamento noutros estados membros, obrigou os países europeos a aparcar o texto. Dous anos despois, a presidencia alemá do Consello da Unión promoveu a redacción dun novo documento, que viñese substituír parcialmente o texto constitucional, que acadase un maior consenso entre os gobernos e que completase o proceso de reforma institucional iniciado tras a ampliación a 25 membros. Este texto presentouse o 19 de maio de 2007.
Portugal, que asumiu a presidencia na segunda metade de 2007, propuxo unha conferencia intergobernamental os días 23 e 24 de xullo, para acabar a redacción do texto, coincidindo coa xuntanza dos ministros de exteriores. O novo tratado presentouse publicamente no cumio do 18 de outubro no mosteiro dos Xeromes de Lisboa e foi asinado por todos os presidentes de goberno dos 27 países o 13 de decembro, agás polo británico Gordon Brown, que foi substituído polo seu ministro de Exteriores David Miliband. O tratado deberá ser ratificado polos estados membros ao longo do ano 2008, e se fose así, entraría en vigor o 1 de xaneiro de 2009. Esa ratificación será unicamente parlamentaria en 25 estados, mentres que necesitará dun referendo en Irlanda e talvez en Portugal.
Características
miniatura|esquerda|Cerimonia de firma do Tratado de Lisboa. Con respecto ao tratado constitucional, o tratado de Lisboa ten unha diferenza fundamental: non é unha proposta orixinal, senón unha emenda dos dous tratados vixentes ata o 2007, o de Maastricht e o de Roma.
A este respecto, as principais diverxencias con estes tratados anteriores son:
Dane DeHaan
Dane William DeHaan, nado en Allentown, Pensilvania o 6 de febreiro de 1986, é un actor estadounidense. É coñecido por interpretar a Jesse na serie da HBO In Treatment, e polos seus papeis nos filmes Chronicle (2012), The Place Beyond the Pines (2013), Kill Your Darlings (2013) e The Amazing Spider-Man 2 (2014).
Oroxo, San Mamede de Urrós, Allariz
Oroxo é un lugar da parroquia de San Mamede de Urrós no concello ourensán da Allariz na comarca de Allariz - Maceda. Segundo o INE e o IGE en 2011 tiña dez habitantes (catro homes e seis mulleres), a mesma cantidade ca en 2010 (cinco homes e cinco mulleres nese ano).
Joaquín Peiró
Joaquín Peiró Lucas, nado en Madrid o 29 de xaneiro de 1936 e finado o 18 de marzo de 2020, foi un futbolista e adestrador español. Xogaba de centrocampista e foi internacional coa selección española.
Xogador
Murcia
Atlético de Madrid
Inter de Milán
Adestrador
Málaga
Traxectoria internacional
Peiró disputou 12 partidos coa selección española, e anotou 5 goles. Participou no Mundial de 1962 en Chile, e no Mundial de 1966 en Inglaterra. En ambas ocasións a selección quedou eliminada na fase de grupos.
Debutou coma internacional o 3 de xuño de 1956 con tan só 20 anos, anotando un gol no amigable contra a selección portuguesa, que rematou con vitoria lusa por 1-3 en Lisboa.
Interleucina 1 beta
A interleucina 1 beta (IL-1β), tamén coñecida como piróxeno leucocítico, mediador endóxeno linfocítico, factor celular mononuclear, factor activador do linfocito entre outros nomes, é unha proteína citocina que nos humanos está codificada no xene IL1B do cromosoma 2. Hai dous xenes para a interleucina-1 (IL-1): IL1A (IL-1 alfa) e IL1B (IL-1 beta, tratada neste artigo). O precursor do IL-1β é clivado pola caspase 1 citosólica (ou interleucina 1 beta convertase) para formar a IL-1β madura.
Función
A propiedade de produción de febre do piróxeno leucocítico humano (interleucina 1) que foi purificado por Dinarello en 1977 (PNAS), presenta unha actividade específica de 10–20 nanogramos/kg. En 1979, Dinarello informou que o piróxeno leucocítico humano purificado era a mesma molécula que fora descrita por Igal Gery en 1972. El nomeouno factor activador do linfocito (LAF) porque era un mitóxeno do linfocito. En 1984 descubriuse que a interleucina 1 consistía en dúas proteínas diferentes, agora chamadas interleucina 1 alfa e interleucina 1 beta.
A IL-1β é un membro da familia da interleucina 1 de citocinas. Esta citocina prodúcena os macrófagos activados como proproteína, que é procesada proteoliticamente á súa forma activa pola caspase 1 (CASP1/ICE). Esta citocina é un importante mediador da resposta inflamatoria e está implicada nunha variedade de actividades celulares, incluíndo a proliferación celular, diferenciación e apoptose. A indución da ciclooxixenase-2 (PTGS2/COX2) por esta citocina no sistema nervioso central contribúe á hipersensibilidade á dor inflamatoria. Este xene e outros oito da familia da interleucina 1 forman o cluster de xenes de citocinas do cromosoma 2.
Importancia clínica
O incremento da produción da IL-1β causa varias síndromes autoinflamatorias, especialmente as condicións monoxénicas denominadas síndromes periódicas asociadas a criopirina (CAPS), debidas a mutacións no receptor inflamosoma NLRP3, que desencadea o procesamento de IL-1β.
A disbiose intestinal induce a osteomielite de maneira dependente da IL-1β.
Terapias dirixidas contra a interceucina 1 beta
O Canakinumab é un anticorpo monoclonal humano que ten como diana a IL-1β, e está aprobado en moitos países para o tratamento das síndromes periódicas asociadas á criopirina.
Xilulosa 5-fosfato
A xilulosa 5-fosfato ou xilulosa-5-fosfato é unha molécula do monosacárido D-xilulosa cun fosfato esterificado no carbono 5. Trátase dun azucre de 5 carbonos (pentosa) cun grupo cetona (cetosa) no carbono 2, fosforilado no carbono 5. Intervén na ruta da pentosa fosfato e no ciclo de Calvin da fase escura da fotosíntese. Ademais desta función nesas rutas metabólicas, investigacións recentes atoparon que este azucre exerce tamén unha función no control da expresión xénica ao promover o factor de transcrición ChREBP (Carbohydrate Response Element Binding Protein) nos estados nos que hai abundancia de glicosa na célula. Este factor media a activación de varios encimas regulatorios da glicólise e lipoxénese.
Na ruta da pentosa fosfato
Na ruta da pentosa fosfato a xilulosa 5-fosfato intervén en varias reaccións da fase non oxidativa desa ruta. Orixínase a partir da isomerización da ribulosa 5-fosfato pola acción do encima ribulosa 5-fosfato epimerase. ribulosa 5-fosfato → xilulosa 5-fosfato A xilulosa 5-fosfato formada reacciona despois cunha molécula de ribosa 5-fosfato en reacción catalizada pola transcetolase, orixinando unha molécula de gliceraldehido 3-fosfato e outra de sedoheptulosa 7-fosfato. ribosa 5-fosfato + xilulosa 5-fosfato → gliceraldehido 3-fosfato + sedoheptulosa 7-fosfato Outra reacción da ruta na que intervén ten lugar ao final da ruta e tamén está catalizada pola transcetolase. A xilulosa 5-fosfato e a eritrosa 4-fosfato reaccionan dando lugar a unha molécula de gliceraldehido 3-fosfato e outra de frutosa 6-fosfato. eritrosa 4-fosfato + xilulosa 5-fosfato → gliceraldehido 3-fosfato + frutosa 6-fosfato
No ciclo de Calvin
gliceraldehido 3-fosfato + frutosa 6-fosfato → eritrosa 4-fosfato + xilulosa 5-fosfato
gliceraldehido 3-fosfato + sedoheptulosa 7-fosfato → ribosa 5-fosfato + xilulosa 5-fosfato
xilulosa 5-fosfato → ribulosa 5-fosfato
Geoff Molson
Geoffrey Eric Molson, nado en Montreal (Quebec, Canadá) o 23 de xullo de 1971, é un empresario canadense e actual presidente e director executivo e co-propietario da franquía da National Hockey League (NHL) dos Montreal Canadiens, Evenko, Bell Centre e L'Équipe Spectra xunto cos seus irmáns Andrew Molson e Justin Molson. É membro da familia Molson.
Traxectoria
Fillo de Eric Molson, Geoff naceu e criouse en Montreal.
Molson é bacharel en artes pola St. Lawrence University de Canton (Nova York, Estados Unidos), e un máster en administración de empresas polo Babson College de Wellesley (Massachusetts, Estados Unidos).
Escola de menciñeiros
Escola de menciñeiros é unha obra narrativa en galego, escrita por Álvaro Cunqueiro, publicada por Galaxia en 1960 e máis tarde incluída na Biblioteca Básica da Cultura Galega.
Relata a vida dos menciñeiros e os costumes galegos das primeiras décadas do século XX.
Contido
miniatura|Escola de menciñeiros na edición da [[Biblioteca Básica da Cultura Galega.]]
Prólogo
Comeza cun extenso prólogo de Domingo García Sabell á memoria de Emilio Mosteiro. Apartados:
Escola de menciñeiros
Dedicatoria: a Vicente Risco
Nunha breve introdución sinala o autor:
Mandaba rezar o doente para escoitarlle a voz, durmía con el para corrixirlle o sono e a respiración e, sobre todo, curaba con sangrados. Tamén lle contaba historias e adiviñas para axudar á curación. Para reforzar a verosimilitude conta que o menciñeiro mercou unhas lancetas do médico poeta Manuel Leiras Pulpeir o e que tamén tratou con seu tío don Xusto Moirón.
Era albino e especialista en curar tolos, cambiáballes o nome e criáballes unha nova vida e novo pasado. Tamén curaba os ensumidos ou afreixoados. Remata:
Era dunha familia de menciñeiros, parteiras, capadores... Consultaba debaixo dun paraugas e escoitaba tusir a distancia. Estaba en contra do leite porque non é natural, ningún animal segue mamando de adulto. Tamén lles facía os traxes aos doentes que tiñan marchar pronto para o outro mundo.
Poñíalle un “plomo” de albanel aos doentes para ver como vibraba e preguntáballes nome, alcume, historia. Era partidario de que as doenzas as adentramos nós mesmos, non nolas bota ninguén. Toda doenza ten un nome, non o que lle dan os médicos, e ao saber o nome moitas veces xa se cura. Dalgún xeito lembra a cantiga de Santa María de Afonso X (e irei pela marinha/vendend'azeit'e farinha;/e fugirei do poçón/do alacrán, ca eu non/lhi sei outra meezinha) cando conta:
Era coxo e coleccionista de estampas de cantantes e bailarinas famosas. Nunha ocasión foi a Madrid velas e tivo que volver a pé e sen cartos, mais trouxo algún libro, coma un de predicir o tempo e curar animais. E foise facendo albeite famoso. Facía as receitas nas estampas das artistas. Xa morto el as estampas seguiron pola comarca e mesmo había quen lles atribuía propiedades curativas. Aprendeu latín para falar cos animais enfermos, mesmo cos lobos.
Metía a palabra “verbigracia” polo medio dos diagnósticos, receitaba viño de Málaga e falaba de que dentro de nós temos todo tipo de ventos. Trouxera de Cuba moitos ditos e falares que empregaba a miúdo. Tamén era afeccionado á lotaría e cría poder adiviñar pola lúa o número que tocaría, mais nunca atinou. O narrador coñeceu moito un sobriño de Pardo.
Botou moitos anos en Buenos Aires polo que se queixaba de que aquí non houbese as medicinas que había alá. Levantaba a paletilla e podía adiviñar moitas cousas, como quen era o pai dun rapaz fillo de solteira. Era amigo do Cachizas que deu na teima de que se morría quería pasar un tempo na terra viaxando. Arranxoullo o Silva meténdolle un espertador no cadaleito, a primeira vez que soou deulle un susto do demo aos presentes no cemiterio, mais logo deixou de soar. E tamén se conta o caso do Vizoso que se topou coa presenza do Silva no monte da Xesta, estaban catro chocando a ánima dun que morrera no monte, é dicir, enganándoa para darlle terra. Silva levaba navalla e falaba o castelán coma sempre.
Era da Corda, moi gustoso das mulleres e amigo e coñecedor da natureza. Botou un tempo na Arxentina. Case todo o que pasaba llo apoñía ao poder da lúa, e tamén ao tempo e as treboadas. Rematou nun asilo.
Era especialista en tirar verrugas e tamén en reloxos e anteollos. O seu avó fora un grande prateiro, dicía que Napoleón estivo en Parga. No ano 25 cobraba a real por verruga e cando morreu Perrón da Braña (protagonista de outro relato do libro) pasou a cobrar dous.
Andaba polas feiras tirando moas e dentes sen dor, levaba un colar coas pezas sacadas e explicaba de quen eran. O narrador conta o que lle pasou a Licho na casa do seu bisavó, o escribano Moirón de Bretoña (a nai de Cunqueiro era Mora Moirón).
Novidades do mundo e fauna máxica
miniatura|O [[Gatipedro, retratado por Cunqueiro no libro]]
Fábula de varia xente
Atópao nas San Lucas de Mondoñedo. Cóntalle Vilarego o caso dun home que viron voando, era certo, era Ferrallo das Goás. Este tiña moitos preitos e casou coa criada do avogado que llos levaba. Morto el, os bens acabaron na propiedade dos contrarios nos preitos, por iso el debía volver botando chispas. Andaba de noite polos eidos que foran seus. A muller regaloulle os seus zapatos a un pobre. Este escapou unha noite asustado porque unha capa branca lle arrincara os zapatos. E desde entón non se volveu ver o voador.
Aprendeu a ler e escribir aos setenta anos por se tiña que mandar algún recado desde o outro mundo. Mandou que ao morrer lle metesen na caixa papel, sobre e lapis tinta. Finou e nuns dous anos non chegou recado. Mais un día ao abrir o sobriño un ovo de galiña topou dentro o aviso: ''amañai la cheminea. Tu tío que lo es Victorino Melle'' (p. 136). Dúas noites despois un vendaval tirou a cheminea. E houbo máis recados para veciños a través de ovos ou cousas semellantes.
Un da Pastoriza escribiu un libro no que demostraba que Colón fora a América dez anos antes. O Matías vello tiña unha parada de garañóns e moito lle gustaba falar do caso de Colón. Fora dúas veces a Vic mercar garañón mais contaba moitos contos do sitio coma se estivese alí a miúdo. No 1941 mandou carta desde Río de Xaneiro para reclamar a muller e as fillas que montara unha parada en Belo Horizonte. Contaba e explicaba moi ben os crimes, coma un de Vic que el presenciara e ata conservaba na carteira un pano ensganguentado.
Un día de moita choiva lembra a Lomas de Pontigo que de neno saíra nunha chea por unha fiestra do muíño navegando no berce e acompañado dunha rata que lle ensinaba os dentes. E sempre tivo moito interese polo Diluvio universal, imaxinando como sería. Dicía que o raposo non se metera na arca, quedara enriba dunha peneda mirando; dicíanlle que entrase, que había galiña, pero el respondía que lle cheiraba a can.
O seu oficio era refacer colchóns e traía de axudante o Adulfo que falaba coma a xente do Eo na fronteira con Asturias. Librara do servizo militar e para el todos os males do país viñan do asasinato de Canalejas, mesmo o século debía empezar ese día e todas as datas as refería ao tal asasinato. Pouco antes de morrer trouxéronlle unha cámara de fotos da Habana e retratou todo o que puido.
Escola de menciñeiros, parte dunha triloxía
Este libro forma, xunto con Os outros feirantes  e Xente de aquí e de acolá unha especie de triloxía que se recolle baixo o título de Semblanzas no volume III da súa Obra completa en galego. Son 113 relatos : 15, 49, 49. Os tres libros semellan os retablos medievais de coleccións de contos como El libro de Conde Lucanor ou os Contos de Canterbury. Nos tres o protagonismo é da xente, no segundo baixo o nome de feirantes.
Todos estes relatos breves levan polo xeral como título o nome ou alcume do seu protagonista e presentan a característica de seren breves e vivas descricións de personaxes que, nun contorno realista e ás veces ata identificábel, levan adiante o seu vivir cotián. Alvaro Cunqueiro escribiu  que os poboadores destes libros non son de todo independentes da variada clientela que frecuentaba a botica do seu pai, mais ao mesmo tempo son produto da súa imaxinación, da súa fantasía.
Narración
No libro existe un único narrador principal que utiliza a primeira persoa e ao que lle outorga caracteres autobiográficos (Nas San Lucas de Mondoñedo atopeime co Vilarego de Rubal p.131), o que pode levar confundir narrador e autor real. O que fai Cunqueiro é xogar coa fráxil fronteira entre fantasía e realidade e utilizar ao mesmo tempo a técnica do conto oral tradicional. Acostuma describir os personaxes con bastantes detalles concretos (O Vilarego é de media estatura, roibo e colorado, i os ollos azúes. Gasta sombreiro, mercado en Pimentel, en Lugo, e lévao sempre coa copa abombada, sin partir p. 131)
Río Caldo, Lobios
Santa María de Río Caldo é unha parroquia do concello de Lobios, na comarca da Baixa Limia, provincia de Ourense. Segundo o IGE en 2010 tiña 419 habitantes (205 homes e 214 mulleres), 38 menos ca en 1999.
Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116
Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116 (pronunciado «Albin») foi o nome que lle intentaron poñer uns pais suecos ao seu fillo nado en 1991.
Historia
Os seus pais, Elisabeth Hallin e mais Lasse Diding, tiñan pensado non rexistrar legalmente o seu fillo como protesta contra a lei de nomes sueca (Namnlag (1982:670)), a cal di: para a persoa que os usa, ou se por motivos obvios non son apropiados como nome de pía''».
Despois de que os pais fracasaran ao intentar rexistrar o nome no quinto aniversario do cativo, unha corte do distrito de Halmstad, ao sur de Suecia, multounos con 5.000 coroas suecas (aproximadamente uns 500€). En resposta á multa, os pais enviaron o nome de 43 caracteres en maio de 1996, afirmando que era "un desenvolvemento expresionista que consideramos unha creación artística". Ademais, estes suxeriron que o nome debía ser entendido co espírito 'patafísico. A corte rexeitou o nome e mantivo a multa.
Máis adiante os pais trataron de cambiar a ortografía do nome por A (tamén pronunciado «Albin»). Outra vez, a corte negouse a aprobar o nome, citando a prohibición de ter un nome dunha soa letra.
Uncle Meat
Uncle Meat é o quinto álbum de estudio de The Mothers of Invention, publicado en 1969 como banda sonora do filme do mesmo nome, o cal non foi rematado ata 1987. Foi o primeiro editado a través do selo Bizarre Records, en afiliación con Reprise, despois de abandonar Verve.
Uncle Meat marcou unha evolución na carreira de Frank Zappa, abríndose máis ao jazz e a música clásica. Tamén contén, a modo de homenaxe e burla ao mesmo tempo, elementos do doo-wop, blues, rock and roll, e fragmentos de son do filme.
Libro de horas da raíña María de Navarra
Libro de horas da raíña María de Navarra é un libro de miniaturas iluminadas góticas feito en Barcelona por encarga do rei Pedro IV de Aragón en 1342, como agasallo para a súa primeira esposa, María de Navarra. O seu autor é Ferrer Bassa, segundo a encarga real, se ben estilisticamente identifícanse dous artistas máis do seu taller, o seu fillo Arnau Bassa e o Mestre de Baltimore.