cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oscilador harmónico cuántico
Osciladores harmónicos acoplados
Como ocorría na sección previa, notamos as posicións das masas por x1, x2, ..., en relación ás súas posicións de equilibrio (i.e. xk = 0 se a partícula k está na súa posición de equilibrio, resultando así elongacións.) En dúas ou máis dimensións, as x son cantidades vectoriais. O Hamiltoniano do conxunto de sistema é
A enerxía potencial é sumada sobre os pares 'veciños achegados',co que hai un termo por cada resorte.
Pode verse que existe unha transformación de coordenadas que volta este problema nun conxunto de osciladores harmónicos independentes, cada un dos que corresponden a unha distorsión particular colectiva da rede. Estas distorsións ilustran algunhas propiedades de cuasi-partículas, sendo chamadas fonóns. Os fonóns teñen lugar nas redes iónicas de moitos sólidos, e son moi importantes para a compresnión de moitos dos fenómenos estudados na física do estado sólido.
Randall Wallace
Randall Wallace, nado o 28 de xullo de 1949 é un guionista, produtor, director e compositor estadounidense que acadou o recoñecemento ó escribir o guión de Braveheart en 1995. O seu traballo no filme valeulle un nomeamento ó Oscar polo Mellor guión orixinal e un premio Writers Guild of America polo mellor guión adaptado directamente á pantalla. Os seus outros traballos inclúen filmes como The Man in the Iron Mask, Pearl Harbor, We Were Soldiers, e Secretariat.
Star Wars: The Last Jedi
Star Wars: The Last Jedi (tamén coñecido como Star Wars: Episode VIII – The Last Jedi) é un filme estadounidense de 2017 escrito e dirixido por Rian Johnson. É o segundo título da triloxía secuela e o oitavo filme da serie A guerra das galaxias, despois de Star Wars: The Force Awakens (2015). Foi producido por Lucasfilm e distribuído por Walt Disney Studios Motion Pictures. Está protagonizado por Mark Hamill, Carrie Fisher, Adam Driver, Daisy Ridley, John Boyega, Oscar Isaac, Andy Serkis, Lupita Nyong'o, Domhnall Gleeson, Anthony Daniels e Gwendoline Christie nos seus papeis de "The Force Awakens", xunto con Kelly Marie Tran, Laura Dern e Benicio del Toro que se unen ó elenco. O filme é a última interpretación no cinema de Fisher, que morreu en decembro de 2016, e está dedicado á súa memoria.
Lemosina
miniatura|300px|Parte anterior dunha vaca lemosina, nunha feira de gando en [[Dunblane.]] A lemosina é unha raza de vacún orixinaria da rexión francesa do Lemosín. Está especializada na produción de carne. En Galiza é frecuente coñecela co nome de limusina.
Características
A simple vista resulta complicado diferenciar unha vaca lemosina dunha rubia galega, articularmente nas femias. Son vacas de tamaño medio, un pouco maiores cás rubias, de cor rubio, agás ao redor dos ollos e do fociño e na punta do rabo, onde clarean algo. As femias adultas pesan sobre 650 kg mentres os touros se achegan aos 1.000 kg.
Está afeita a pasto mediocre, propio de solos ácidos e graníticos e soporta ben a altitude (ao redor dos 1.000 m).
Historia
miniatura|220px|Becerra lemosina en [[Corrèze]] Non é necesario remontarse ás pinturas rupestres das covas de Lascaux, próximas ao Lemosín, para demostrar a presenza de bóvidos na rexión. As primeiras referencias desta raza rubia no século XVIII cando se empregaban como animal de tiro para o transporte de mercadorías entre París e Bordeos. O libro de rexistro da raza abriuse o 18 de novembro de 1886.
O primeiro obxectivo da mellora xenética foi aumentarlle o tamaño, sen moito éxito, e a raza entra en decadencia a mediados do século XX. Porén, nos anos 60 redescúbrese o seu potencial como vaca produtora de carne, o que fai aumentar o número de cabezas. Actualmente, en Francia hai 900.000 cabezas de lemosina, e é a segunda vaca en produción de carne por detrás da charolesa e por diante da rubia aquitana. Está amplamente distribuída por Francia, pero tamén está presnte en 70 países de todas as latitudes, e fundamentalmente na Arxentina, os Estados Unidos, Gran Bretaña e Australia. En 1973 creouse unha asociación internacional de promoción da raza lemosina, o International Limousin Council.
Rendibilidade
Ademais de ser unha boa vaca de carne, ten unha gran fertilidade e lonxevidade, co que a súa produción de becerros é longa no tempo. A carne é fina e tenra, e aproveitábel a distintas idades dos becerros, o que lles permite aos gandeiros un maior control dos rendementos da explotación.
Barrio, O Ribeiro, Bande
Barrio é un lugar da parroquia do Ribeiro no concello ourensán de Bande na comarca da Baixa Limia. Tiña 15 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 6 eran homes e 9 mulleres. Iso supón unha diminución da poboación respecto a 2010, cando tiña 16 habitantes (6 homes e 10 mulleres).
Maxwell Montes
Os Maxwell Montes son un gran macizo montañoso do planeta Venus, dentro deste macizo montañoso está situado o punto máis alto da superficie do planeta.
Descrición xeral
Situados en Ishtar Terra, que é das dúas grandes rexións elevadas de Venus, a que está máis ó norte. Os Maxwell Montes teñen 11 km de altitude total, e elévanse 6,4 km sobre o leste das chairas de Lakshmi Planum, posúe unhas dimensións de 853 km x 700 km. As ladeiras da occidentais baixan en chanzos, mentres que as orientais descenden de xeito gradual cara Fortuna Tessera. Debido á súa grande altitude, este macizo montañoso é o lugar máis fresco (ó redor dos 380 °C/716 °F) e con menos presión (ó redor 45 bar/44 atm) da superficie de Venus.
Orixe e xeoloxía
A orixe de Lakshmi Planum e das cadeas montañosas coma os Maxwell Montes é controvertida. Unha das teorías suxire que esta rexión foi o resultado da chegada de material quente preto da codia do planeta, procedente do interior do propio planeta; mentres outra teoría indica que a rexión se formou debido a que está rexión foi comprimida dende tódalas direccións, resultado de material descendente cara ó interior do planeta. Os anchos vales e cristas tanto dos Maxwell Montes coma dos de Fortuna Tessera indican que esta topografía foi o resultado da acción da compresión. As cristas e vales paralelos foron cortados máis tarde por fallas extensionais. A altitude extrema dos Maxwell Montes en relación a outros macizos montañosos nados por compresión ó longo de Lakshmi Planum, suxiren que estes tiveron unha orixe moito máis complexa.
A meirande parte dos Maxwell Montes aparecen moi brillantes no radar, o cal é moi común a grande altitude en Venus. Sospéitase que este fenómeno é o resultado da presenza dun mineral coma a pirita.
Mapeo por radar e nomeamento
Grazas ó uso do radar que permite atravesa-las nubes permanentes e espesas da atmosfera de Venus para poder facer observacións da superficie do planeta, científicos do Radio Telescopio de Arecibo situado en Porto Rico descubriron no ano 1967 unha gran rexión elevada en Venus que acabaría sendo coñecida coma os Maxwell Montes. No ano 1978, a sonda espacial Pioneer Venus 1 estivo en órbita ó redor de Venus co propósito de facer observacións por radar da superficie de Venus. Estas observacións fixeron posible a creación do primeiro mapa topográfico da superficie de Venus, e confirmou un punto dentro dos Maxwell Montes coma o lugar máis alto de Venus respecto do nivel medio da superficie do planeta.
Os Maxwell Montes reciben o seu nome en honra a James Clerk Maxwell, quen traballou na física matemática predicindo a existencia das ondas de radio, as cales fan posible a existencia do radar, e en consecuencia o radar fixo posible a observación da superficie de Venus. Maxwell Montes, Alpha Regio, e Beta Regio son as tres excepcións á regra de que tódolos accidentes xeolóxicos de Venus deben levar nomes femininos, xa sexan de mulleres ou deusas. O nome foille orixinalmente outorgado por Ray Jurgens no ano 1970 a instancias de Tommy Gold, o nome foi aprobado pola Unión Astronómica Internacional (IAU/WGPSN) entre os anos 1976 e 1979.
Collocalia dodgei
Collocalia linchi, coñecida vilgarmente como salangana de Borneo, é unha especie de ave da subclase das neornites, infraclase dos neognatos, orde dos apodiformes, familia dos apódidos e tribo dos colocaliinos,que inclúe ás salanganas, unha das catro integradas no xénero Collocalia.
Endémica do monte Kinabalu de Sabah, no norte de Borneo,  é unha especie que, como todas as salanganas, se alimenta de insectos que apaña en voo, que se refuxia para descansar e durmir e que nidifica en covas.
Descrición
A especie foi descrita en 1905 polo ornitólogo estadounidense Charles Wallace Richmond, co nome actualmente válido, Collocalia dodgei.
Variacións taxonómicas
Algúns autores aínda considérana unha subespecie de Collocalia esculenta ou de Collocalia linchi, pero en 2008 separouse desta último como especie completa C. dodgei.
Etimoloxías
Para a do xénero, véxase Collocalia.
O epíteto específico, dodgei, é en honra a H. D. Dodge, que recolleu un exemplar no monte Kinabalu en Borneo.
Subespecies
Non se recoñecen subespecies.
Características
Duns 10 cm de lonxitude, é unha salangana coas ás relativamente curtas e co final da cola cadrada, non fendida. A súa plumaxe é de cor gris brillante a negra brillante nas partes superiores, e as inferores abrancazadas. En comparación con Collocalia esculenta, que tamén se encontra en Borneo, é un pouco máis pequena, e cun brillo verdoso, máis que azulado, e coas plumas sen manchas brancas.
Hexadecágono
dereita|miniatura|Hexadecágono regular
En xeometría, un hexadecágono é un polígono de 16 lados. A área dun hexadecágono regular de lado a é:
Fran Drescher
Francine Joy "Fran" Drescher, nada en Queens, Nova York o 30 de setembro de 1957, é unha actriz, comediante, produtora executiva e activista estadounidense. É mundialmente famosa por ser a protagonista da serie televisiva A Nanny (1993-1999).
Debutou no cine en 1977 na película Saturday Night Fever. Nos anos 1980 interpretou roles cómicos e dramáticos en diversos filmes, entre eles The Big Picture e UHF. Mais o seu salto á fama produciuse na década de 1990 cando desempeñou o papel de Fran Fine na comedia de situación A Nanny, que se emitiu entre 1993 e 1999 na cadea CBS. Polo seu desempeño nesta serie recibiu varios nomeamentos aos premios Emmy e Globo de Ouro. No 2000 diagnosticóuselle un cancro de útero, polo que se mantivo relativamente afastada da interpretación até que en 2005 retornou á televisión cunha nova serie, Living with Fran, aínda que non con tanto éxito como na súa anterior comedia. Posteriormente intentou rexurdir a súa carreira televisiva presentando o programa de entrevistas The Fran Drescher Tawk Show (2010) e protagonizando a serie Happily Divorced (2011).
Primeiros anos
Fran Drescher naceu en Queens, Nova York, en 1957; sendo a segunda das dúas fillas do matrimonio conformado por Sylvia Drescher, unha vendedora, e Morty Drescher, un analista de sistemas. Descende de familia xudía. En 1973 gañou un concurso de beleza, onde obtivo o título de "Miss New York Teenager" ("Miss Nova York adolescente"). Drescher graduouse no Hillcrest High School en Jamaica, Queens en 1975. Pouco despois inscribiuse nunha escola de cosmetoloxía e peiteado. Cando obtivo o seu título, abriu o seu propio salón de beleza. Finalmente, Drescher trasladouse co seu noivo Peter Marc Jacobson (que coñecera no Hillcrest High School) á cidade de Os Ánxeles en 1976 para poder converterse en actriz.
Primeiros traballos
Drescher debutou como actriz na película musical Saturday Night Fever en 1977. Neste filme desempeñou o papel de Connie, unha amiga ocasional do personaxe de John Travolta. A partir de aí interpretou a mozas inxenuas en comedias e películas románticas. Os seus mellores traballos desta época foron sobre todo as súas intervencións en American Hot Wax (1978), Summer of Fear (1978), The Hollywood Knights (1980) e Ragtime (1981). As súas películas posteriores inclúen Rock 'n' Roll Mom (1988), The Big Picture (1989) e UHF (1989). En 1991, Drescher foi elixida para protagonizar a serie televisiva Princesses. A comedia tivo unha baixa audiencia, polo que foi retirada da programación ao finalizar a primeira temporada.
A Nanny, progreso no cine e debut teatral
Na década de 1990, Drescher creou canda ao seu entón esposo, Peter MacJacobson, a comedia de situación A Nanny (A Nanny na TVG). Emitiuse desde 1993 até 1999 na cadea estadounidense CBS, durante seis temporadas consecutivas. O programa fíxose moi popular nas súas primeiras temporadas en parte grazas ao enxeño humorístico de Drescher, o que a converteu nunha celebridade de fama internacional.
150 px|miniatura|Drescher na Marcha Revlon, en maio de 2007. Debido ao éxito que tivo mundialmente A Nanny, realizáronse numerosas adaptacións na década de 2000 en países como a Arxentina, Chile, Ecuador, Grecia, Indonesia, Italia, México, Polonia, Rusia, Turquía e España. En 2004, Drescher reuniuse co elenco orixinal da serie no programa especial The Nanny Reunion: A Nosh to Remember emitido na cadea Lifetime.
Living with Fran, voz de animación e The Fran Drescher Show
Logo de cinco anos de relativa inactividade laboral, Drescher volveu á televisión en 2005 cunha nova comedia da canle Warner Bros., chamada Living with Fran. Alí desempeñou o papel de Fran Reeves, unha muller de mediana idade, nai de dous adolescentes, que convive cun rapaz vinte anos menor que ela, personaxe interpretado por Ryan McPartlin. Na comedia tamén apareceu o actor Charles Shaughnessy, quen desempeñou o papel de Ted, ex esposo da personaxe de Fran. A serie recibiu moi boas críticas pero unha baixa audiencia, polo que se retirou da programación en 2006 ao finalizar a segunda temporada. Ao igual que na comedia A Nanny, Drescher traballou alí como guionista, produtora e directora nalgúns capítulos.
Tras a cancelación de Living with Fran, a actriz participou no oitavo episodio da sexta temporada da serie televisiva Law & Order: Criminal Intent, que foi emitido en novembro de 2006.
Vida persoal
Drescher e Peter Marc Jacobson coñecéronse cando ambos asistían á escola secundaria a comezos dos anos setenta e casaron legalmente en 1978. O matrimonio durou oficialmente até 1999, aínda que xa se separaran en 1996. A parella non tivo fillos.
En 1985, a actriz sufriu un abuso sexual por parte dun dos ladróns que entraron no departamento que habitaba xunto ao seu daquela home na cidade dos Ánxeles. Nunha entrevista co xornalista e presentador Larry King dixo que aínda que se tratou dunha experiencia moi negativa, encontrou a maneira de convertela en algo positivo. No seu libro autobiográfico Cancer Schmancer, citou: "A miña vida enteira foi acerca dos cambios negativos en positivos".
En 2010, Drescher admitiu nunha entrevista que o seu ex-esposo era homosexual. É por iso que a actriz o acompañou en 2008 a unha manifestación a favor do matrimonio entre homosexuais. "Agora somos mellores amigos", comentou.
Filantropía e activismo político
miniatura|A actriz [[Elke Winkens, Drescher e o político Bill Clinton na gala benéfica Life Ball en Viena, 2009.]] Drescher integrou moitos grupos humanitarios e doou diñeiro a distintas fundacións ao longo da súa vida. Despois de que se lle diagnosticara un cancro de útero, converteuse nunha das principais figuras públicas en brindar apoio ás mulleres vítimas desta enfermidade. En 2007 creou a fundación Cancer Schmancer Movement, entidade cuxa misión humanitaria é axudar a organizacións que tratan enfermos de cáncer.
En 2008, Drescher foi nomeada embaixadora estadounidense de boa vontade. A secretaria de Estado adxunta para Asuntos Educativos e Culturales, Goli Ameri, anunciou formalmente o nomeamento da actriz en setembro dese ano en Washington. As razóns da súa elección foron expostas nun comunicado oficial que dicía: "Drescher foi nomeada aos premios Globo de Ouro e Emmy, sobreviviu ao cancro e é fundadora da organización sen fins de lucro Cancer Schmancer Movement. Apoiará os esforzos diplomáticos públicos estadounidenses, incluíndo traballar con organizacións de saúde e grupos de mulleres para espertar a conciencia sobre temas de saúde feminina como a detección do cáncer e os dereitos dos pacientes."
En 2009 actuou xunto ao político Bill Clinton e a tamén actriz Elke Winkens na gala benéfica Life Ball en Viena, en actividades para promover a conciencia pública sobre a situación das vítimas da sida e en recudar fondos para organizacións que axudan a persoas con esta enfermidade.
Júlio Pereira
Júlio Pereira é un músico e compositor portugués. Os seus coñecementos en musicoloxía, así como os traballos de recuperación, centran a súa carreira no emprego de instrumentos tradicionais portugueses, como poden ser o cavaquinho, o bandolín e a viola braguesa.
Inicia a súa andadura no eido do rock, mais axiña se ve gañado pola influencia dos cantores de abril, e pasa a investigar sobre música tradicional portuguesa. Ao longo da súa traxectoria profesional ten colaborado en múltiples ocasións cos seus compañeiros de xeración, especialmente con José Afonso, con quen chegou a ter unha relación moi estreita. Tamén ten colaborado con outros músicos do seu país, como o fadista Carlos do Carmo, e con figuras internacionais do talle de Kepa Junkera, The Chieftains ou Pete Seeger.
Xefe de Estado
O xefe de Estado é a persoa que representa a un país no resto do mundo. Así mesmo, é el o que participa, por si mesmo ou mediante delegados, en reunións internacionais, nomea e recibe delegacións diplomáticas etc.
Funcións
Doutra parte, dado que é a Constitución a que asigna os poderes do cargo, existen outros países nos que o soberano posúe unha serie de poderes (Marrocos ou certos países asiáticos).
Torque de Porto
O Torque de Porto é un torque atopado en Galicia no século XIX. Apareceu por casualidade probablemente no castro das Modias, no lugar das Modias, parroquia de San Martiño de Porto, concello de Cabanas. Esta peza foi adquirida pola Deputación da Coruña no ano 1868 ao particular don Ernesto Freire e depositouse no Museo Arqueolóxico e Histórico Castelo de Santo Antón. Dátase aproximadamente no século I a. C.
Descrición
Torque de ouro aliado con prata, formado por unha variña maciza de sección circular con arames enrolados e remates piriformes. Os arames están ben conservados e dan 65 voltas sobre a variña. Entre a zona lisa e os arames ten dous motivos en espiral de fío de ouro aplicado, con botón central. Na cara interna presenta unha retícula incisa e un dobre triángulo punteado.
Actualmente está fragmentado con cortafríos en tres partes e restos soltos de arame desenvolto e as dimensións son 373 mm de lonxitude, 12 mm de grosor e 27×21 mm os remates. O seu peso é de 355 g.
O estilo desta xoia adscríbese ao chamado "grupo ártabro" con torques de semellante tipoloxía en Centroña, Foxado ou Viladonga entre outros.
Basílica de San Pedro
miniatura|260px|Nave da Basílica. A basílica papal de San Pedro (en latín: Basilica Sancti Petri, en italiano: Basilica Papale di San Pietro in Vaticano), coñecida comunmente como basílica de San Pedro, é un templo católico situado na Cidade do Vaticano. Con 193 metros de lonxitude, 44,5 metros de altura e 2,3 hectáreas de superficie, é a igrexa cristiá máis grande do mundo. A altura que lle confire a súa cúpula fai que sexa unha característica dominante no horizonte de Roma. É considerada como un dos lugares máis sagrados do catolicismo. Describiuse como «ocupante dunha posición única no mundo cristián», e como «a máis grande de todas as igrexas da cristiandade». É unha das catro basílicas maiores.
Como obra arquitectónica, é considerada como o maior edificio da súa época. Malia a crenza popular, San Pedro non é unha catedral, xa que a Arquibasílica de San Xoán de Latrán é a catedral de Roma.
Status
miniatura|190px|Cátedra de San Pedro.
A Basílica de San Pedro é unha das catro basílicas papais ou basílicas maiores de Roma; as outras son: basílica de San Xoán de Latrán, basílica de Santa María a Maior e basílica de San Paulo Extramuros.
A Basílica de San Pedro non é nin a sé oficial do papa, nin se atopa a primeira entre as principais basílicas de Roma, pois este honor osténtao a catedral de Roma, a Basílica de San Xoán de Latrán; tampouco é a parroquia da Cidade do Vaticano, xa que hoxe en día é a Capela Paulina a que funciona como tal. Con todo, é a principal igrexa pontificia ao celebrarse nela a maioría das cerimonias papais debido ao seu tamaño, á súa proximidade á residencia papal e á súa localización dentro da Cidade do Vaticano.
A Cátedra de San Pedro ou cátedra é unha cadeira antiga que se supón foi utilizada por san Pedro, pero que en realidade foi un agasallo de Carlos II o Calvo, e utilizada por varios papas. Ocupa unha posición elevada no ábsida, nun relicario de bronce sostido polos Doutores da Igrexa, e iluminada por unha vidreira na que figura o Espírito Santo.
Tumba de San Pedro
miniatura|esquerda|200px|Obelisco vaticano.
Logo da crucifixión de Xesús, no segundo cuarto do século I, rexístrase no libro bíblico dos Feitos dos Apóstolos que un dos seus doce discípulos, Simón Pedro, un pescador de Galilea, ocupa unha posición de liderado entre os seus seguidores, tendo grande importancia na fundación da Igrexa cristiá.
Simón Pedro, logo dun ministerio duns trinta anos, viaxou a Roma. No ano 64, durante o reinado do emperador Nerón, os cristiáns foron responsabilizados do grande incendio de Roma, polo que Pedro foi martirizado, do mesmo xeito que outros moitos cristiáns. Foi crucificado cabeza abaixo, por petición propia, porque consideraba indigno morrer da mesma xeito que o fixo Cristo A crucifixión tivo lugar preto do obelisco exipcio que había nun extremo do Circo de Nerón. Este obelisco foi traído desde a cidade de Heliópolis por Calígula no ano 37 d.C. Hoxe en día atópase na Praza de San Pedro, e é venerado como unha «testemuña» da morte do apóstolo. É un dos varios antigos obeliscos de Roma miniatura|dereita|220px|A tumba de San Pedro vista desde as Grutas Vaticanas.
Segundo a tradición, os restos de Pedro foron enterrados nos arredores do circo, no Outeiro Vaticano, avanzando pola Vía Cornelia, que partía do Circo, a menos de 150 m do lugar da súa morte. A tumba de Pedro estaba marcada por unha rocha de cor vermella, símbolo do seu nome, que lles servía aos cristiáns para identificala e, ao mesmo tempo, carecía de sentido para os non cristiáns, o que evitaba posibles represalias. Anos máis tarde, neste lugar construíse un santuario, que case 300 anos despois converteuse na Antiga Basílica de San Pedro.
En 1939, durante o papado de Pío XII, realizouse unha investigación arqueolóxica de 10 anos de duración na cripta da basílica, que permanecía inaccesible desde o século IX. De feito, a área cuberta pola Cidade do Vaticano fora un cemiterio desde antes da construción do circo de Nerón. Ademais, alí eran enterradas as vítimas das execucións do circo, así como numerosos cristiáns que optaban por ser enterrados preto do apóstolo. As escavacións revelaron, en diferentes niveis, os restos dos santuarios que existiron nas épocas de Clemente VIII (1594), Calisto II (1123) e Gregorio I (590-604). Todas as construcións atopábanse sobre unha edícula que contiña fragmentos de ósos nun pano de papel tinguido de púrpura con adornos de ouro. Malia que non se puido determinar con certeza que os ósos foran os de Pedro, as vestimentas suxerían un enterro de grande importancia. O 23 de decembro de 1950, o papa Pío XII anunciou o descubrimento da tumba de San Pedro.
Antiga basílica
miniatura|220px|Debuxo realizado por [[H.W. Brewer en 1891 do estado da basílica en 1483-1506.]] A antiga basílica foi construída no lugar onde se atopaba a tumba de Pedro, non lonxe do circo de Nerón. As obras foron ordenadas polo emperador Constantino, a expensas do papa Silvestre I; comezaron entre o 326 e o 330, e finalizaron 30 anos despois. Ante o altar maior desta igrexa foron coroados moitos emperadores, como Carlomagno, a quen o papa León III impuxo a coroa imperial o día de Nadal do ano 800.
Plan de reconstrución
A finais do século XV, tralo período do papado de Aviñón, debido a que a basílica paleocristiana atopábase bastante deteriorada e ameazaba con derrubarse, o Papa Nicolao V encargou a súa reconstrución a Leon Battista Alberti e a Bernardo Rosellino, que foi o encargado de deseñar os cambios máis importantes, en 1452, mais os traballos interrompéronse tan só tres anos despois á morte do Papa, cando os muros tan só alcanzaban a erguerse un metro do chan. No seu proxecto, Rossellino mantivo o corpo lonxitudinal de cinco naves cubertas con teitos abovedados e renovou o transepto coa construción dunha ábsida máis ampla a que engadiu un coro; esta nova intersección entre o cruceiro e a ábsida cubriríase cunha bóveda. Esta configuración ideada por Rossellino influíu no posterior proxecto de Bramante. É con Xulio II en 1506 cando se reinician as obras acollendo o deseño proposto por Bramante, terminándose finalmente con Paulo V en 1626, grazas ás indulxencias que se venderon para o financiamento da obra. Debido a estas "indulxencias", un monxe alemán, Martiño Lutero, escusouse de vendelas e escribiu unha carta a Albrecht de Mainz en contra destas, incluíndo tamén o seu "Cuestionamento de Martiño Lutero ao Poder e Eficacia das Indulxencias", as que logo se coñeceron como "as 95 teses", que logo se converteron nun factor do comezo da Reforma e por tanto do nacemento do Protestantismo.
Para a construción da basílica houbo dous proxectos iniciais, un realizado por Bramante e outro por Rafael, sendo o primeiro un proxecto de cruz grega e o segundo de cruz latina. Posteriormente, Michelangelo retomou o proxecto de cruz grega de Bramante, deseñando tamén a cúpula da basílica, onde está escrito "Ti es Pedro e sobre esta pedra edificarás a miña igrexa". O último arquitecto que interveu na construción foi Gian Lorenzo Bernini.
Na actualidade permítese a súa visita, incluída a cúpula, sempre tendo en conta que hai que vestir con recato. Está prohibida a entrada con tirantes e pantalóns curtos tanto a homes como a mulleres. Entre os moitos datos de interese sobre a basílica pódense destacar, por exemplo, que na nave central de mesma foi onde se reuniu o Concilio Vaticano II de 1962 a 1965, que a basílica é onde están enterrados a maioría do Papas, que na fachada se abren cinco portas, aínda que unha delas (a Porta Santa) só se abre cada 25 anos polos anos xubilares romanos ou que constitúe o maior templo da cristiandade do mundo.
Construción
O papa Xulio II propúxose continuar as obras iniciadas por Nicolao V, pero en 1505 decidiu a construción dunha nova basílica ex-novo, acorde coa nova estética renacentista.
Proxecto de Bramante
miniatura|220px|Proxecto de Bramante. miniatura|220px|[[Medalla co proxecto de Bramante.]] A construción do edificio actual iniciouse o 18 de abril de 1506. O proxecto foi encargado ao arquitecto Donato d'Angelo Bramante, chegado pouco antes desde Milán, e que se gañou a confianza do papa por encima do anterior arquitecto, Giuliano da Sangallo. Ata se encargou do deseño do Patio do Belvedere. O proxecto consistía nun edificio con planta de cruz grega inscrita nun cadrado e cuberta por cinco cúpulas, a central de maior tamaño e apoiada en catro grandes alicerces, inspirándose na Basílica de San Marcos, e un claro exemplo de planta centralizada típica do Renacemento. A cúpula central, inspirada na do Panteón de Agripa, situábase sobre o cruceiro, e as restantes nos ángulos. Esta idea quedou plasmada nunha medalla acuñada por Caradosso para conmemorar a colocación da primeira pedra do templo o 18 de abril de 1506. Na construción da igrexa tamén resultou importante a aplicación dos estudos teóricos de Francesco di Giorgio, Filarete e, sobre todo, de Leonardo da Vinci, para igrexas de planta centralizada, cuxos resultados están claramente inspirados na planta octogonal da Catedral de Florencia.
Os traballos iniciáronse coa demolición da basílica paleocristián, o que foi moi criticado dentro e fóra da Igrexa por personalidades como Erasmo de Rotterdam ou Michelangelo, que criticou a destrución das columnas da antiga basílica. Bramante foi alcumado «mestre ruinoso», e Andrea Garner burlouse del na sátira Scimmia («Mono»), publicada en Milán en 1517, onde presenta ao arquitecto falecido ante san Pedro, que lle recrimina a demolición cando lle propón a reconstrución do ceo. A estes escándalos houbo que sumarlle o da venda de indulxencias para a construción da Basílica, o que tivo un papel importante no nacemento da Reforma protestante de Martiño Lutero, que viu os traballos na súa viaxe a Roma a finais de 1510, e en base ao que escribiría As 95 teses. Con todo isto, Bramante non puido ver avanzar demasiado a obra, pois morreu en 1514, cando só se edificaron pouco máis que os catro grandes alicerces que debían soster a gran cúpula central.
Descrición
miniatura|Plano da Basílica. A Basílica de San Pedro é un dos edificios máis grandes do mundo. Ten 218 m de longo e 136 m de altura ata a cúpula; presenta unha superficie total de 23000 m². O edificio está conectado co palacio do Vaticano por un corredor ao longo do corredor á beira da Scala Regia, xunto á fachada da Praza de San Pedro, e dous corredores que o conectan coa sancristía adxacente. Estes pasos elevados foron ideados por Michelangelo, de modo que a súa presenza non interrompe o perímetro da basílica e permite a existencia de ramificaciones no templo. O exterior está construído con travertino, e caracterízase polo uso do orde xigante a partir do cal establécese o ático. Esta configuración é idea de Michelangelo e mantívose no corpo lonxitudinal engadido por Carlo Maderno.
O interior da basílica aloxa 45 altares e 11 capelas que gardan obras de arte moi valiosas, entre elas algunhas da antiga basílica, como a estatua de bronce de San Pedro (núm. 89), atribuída a Arnolfo di Cambio.
Exterior
Os muros exteriores da basílica, exceptuando a fachada principal, compóñense por superficies planas separadas por pilastras. O primeiro corpo presenta enormes nichos nas que se atopan esculturas de santos de gran tamaño, destinadas por Xoán Paulo II a conmemorar a santos e fundadores do noso tempo; sobre estas atópanse as grandes fiestras que iluminan o interior do templo. Sobre o entaboamento ábrense outras fiestras, de menor tamaño. Algunhas das esculturas que se atopan no exterior son as de Santa Tareixa dos Andes, obra de Juan Eduardo Fernández Cox, Santa Tareixa de Xesús Jornet, Santa Mariana de Xesús, San Xosemaría Escrivá, obra de Romano Cosci, Santa Genoveva Torres, obra de Alessandro Romano, Santa Soledad Torres Acosta, Santa Bríxida de Suecia, Santa Catarina de Siena, San José Manyanet y Vives, San Gregorio I o Iluminador, Santa María Josefa do Sagrado Corazón, San Marcelino Champagnat, Santa Rafaela María do Sagrado Corazón, obra de Marco Augusto Dueñas, e San Marón, do mesmo autor e que ocupou en 2011 o último nicho que quedaba libre na basílica.
Fachada principal
A fachada principal da basílica ten 115 m de ancho e 46 m de altura. Foi construída polo arquitecto Carlo Maderno entre 1607 e 1614. Articulase a través da utilización de columnas de orde xigante que enmarcan a entrada e o «Balcón das bendicións», lugar desde onde se anuncia aos fieis a elección do novo papa, e desde onde este imparte a bendición Urbi et orbi. Tralo balcón atópase un enorme salón, usado polo papa para algunhas audiencias e outros actos, chamado «Aula das bendicións». A continuación, atópase un altorrelevo de Ambrogio Buonvicino realizado en 1614, titulado A entrega das chaves a San Pedro. No entaboamento, situado debaixo do frontón central, atópase gravada a inscrición:
A fachada está precedida por dúas estatuas de San Pedro e San Paulo, talladas en 1847 por Giuseppe De Fabris e Adamo Tadolini, respectivamente, para substituír a unhas anteriores realizadas por Paolo Taccone e Mino del Reame en 1461. Na parte superior da fachada sitúase o ático, no que se abren oito fiestras decoradas con pilastras. Coroando o ático sitúase unha balaustrada onde se sitúan 13 estatuas de 5,7 m: no centro aparece Cristo Redentor, Xoán o Bautista á súa dereita, e once dos doce apóstolos, excepto San Pedro. As esculturas son, de esquerda a dereita: Xudas Tadeo, Mateo, Filipe, Tomé, Santiago o Maior, Xoán o Bautista, Cristo Redentor, André, Xoán o Evanxelista, Santiago o Menor, Bartolomeu, Simón e Matías. A cada lado hai dous reloxos realizados en 1785 por Giuseppe Valadier. Baixo o reloxo da esquerda atópanse as campás da basílica. A fachada foi restaurada con motivo do xubileu do ano 2000.
Campás
miniatura|Campás baixo o reloxo da esquerda da fachada da basílica. A basílica conta con seis campás:
Cando soan as seis campás ao unísono chámase plenum, isto sucede nas festas máis importantes do ano litúrgico: Pascua de Resurrección, Nadal, Epifanía e Pentecoste. Ademais, na solemnidad de San Pedro e San Paulo, o 29 de xuño. Desde o conclave de 2005, as campás de San Pedro teñen un papel importante posto que o seu son é diferente en función do resultado das votacións. Esta medida aplicouse para eliminar calquera dúbida sobre a cor do fume que precede ao anuncio «Habemus Papam».
Pórtico
miniatura|Monumento ecuestre de Carlomagno, Agostino Cornacchini (1725) O pórtico atópase situado entre os cinco arcos que se abren na fachada e as portas do templo. A entrada está flanqueada por dúas estatuas ecuestres: Carlomagno (núm. 2), a esquerda, obra de Agostino Cornacchini en 1725, e Constantino (núm. 8), obra de Bernini en 1670, situado ante a entrada do Palacio do Vaticano pola Scala Rexia. A bóveda está decorada con deseño de Martino Ferrabosco pero realizada por Ambrogio Buonvicino, e inclúe as esculturas de trinta e dous papas, situadas aos lados das lunetas que conteñen relevos nos que se representan episodios da vida de San Pedro.
Na parede por encima da entrada principal da basílica atópase unha parte do mosaico chamado A Navicella, obra de Giotto e que se atopaba na Antiga Basílica de San Pedro, foi colocada en 1674 (núm. 1).
Portas
A «Porta da Morte» (núm. 3) foi encargada por Xoán XXXIII e toma o seu nome por ser esta a porta de saída dos cortexos fúnebres dos papas. Preséntanse catro paneis: no primeiro hai unha representación da Deposición de Cristo e a Asunción de María. No segundo represéntanse os símbolos da Eucaristía, o pan e o viño. No terceiro cadro aparece o tema da morte, representa o asasinato de Abel, a morte de Xosé, o martirio de San Pedro, a morte de Xoán XXIII (nunha esquina aparece o título da encíclica «Pacem in terris»), a morte no exilio de Gregorio VII e seis animais no acto da morte. Na cara interna da porta atópase a pegada da man do escultor e un momento do Concilio Vaticano II no que o primeiro cardeal africano, Laurean Rugambwa, rende homenaxe ao papa.
A «Porta do Ben e do Mal» (núm. 4) é obra de Luciano Minguzzi, realizada entre 1970 e 1977.
A «Porta dos Sacramentos» (núm. 6) foi construída por Venanzo Crocetti e inaugurada por Paulo VI o 12 de setembro de 1965. Nela aparece un anxo anunciando os sete sacramentos.
miniatura|220px|Porta Santa. A porta da dereita é a «Porta Santa» (núm. 7), está realizada en bronce por Vico Consorti en 1950 e foi doada ao papa Pío XII polos católicos suízos para o xubileu dese ano. En dúas placas existentes a ambos os dous lados da porta atópanse o escudo de Pío XII e a bula de Bonifacio VIII que convocou o primeiro xubileu en 1300. No entaboamento do arco sobre a porta aparece a inscrición: PAVLVS V PONT MAX ANO XIII. Xusto encima da porta atópase a inscrición: GREGORIVS XIII PONT MAX. Entre estas dúas inscricións atópanse as placas que recordan a súa recente apertura:
Esta porta permanece pechada e tapada con cemento pola súa banda interior. Soamente o papa pode abrila e pechala nos Anos Santos, permanecendo todo ese ano aberta para o acceso dos fieis que poden gañar indulxencias.
Nave central
O espazo interior está dividido en tres naves separadas por grandes alicerces. A nave central mide 187 metros de longo e 45 metros de altura; está cuberta por unha gran bóveda de canón. Entre os anos 1962 e 1965 esta nave acolleu as sesións do Concilio Vaticano Segundo.
Nos arcos atópanse estatuas das virtudes. Nos alicerces da esquerda, comezando pola porta, a autoridade eclesiástica, a xustiza divina, a virxindade, a obediencia, a humildade, a paciencia, a xustiza e a fortaleza. Nos da dereita, comezando polo altar, a caridade, a fe, a inocencia, a paz, a clemencia, a constancia, a misericordia e a forza.
Nos alicerces ábrense nichos nos que se atopan as esculturas de 39 santos fundadores. Nos alicerces da dereita, están as estatuas de Santa Tareixa de Xesús (núm. 93, 1754), Santa Magdalena Sofía Barat (núm. 93, 1934), San Vicente de Paúl (de Pietro Bracci, núm. 92, 1754), San Xoán Eudes (núm. 92, 1932), San Filipe Neri (núm. 91, 1737), San Xoán Bautista de La Salle (núm. 91, 1904), a antiga estatua de bronce de San Pedro (de Arnolfo di Cambio, núm. 89, 1300) e San Xoán Bosco (núm. 90, 1936). Nos alicerces da esquerda: San Pedro de Alcántara (núm. 72, 1713), Santa Lucía Filippini (núm. 72, 1949), San Camilo de Lelis (núm. 73, 1753), San Luís María Grignion de Montfort (núm. 73, 1948), San Ignacio de Loiola (de Camillo Rusconi, núm. 74, 1733), San Antonio María Zaccaria (núm. 74, 1909), San Francisco de Paula (núm. 75, 1732) e San Pedro Fourier (núm. 75, 1899).
No perímetro da nave aparece, situado no entaboamento baixo a bóveda, con letras de dous metros de altura, a inscrición:
Nave da epístola
miniatura|220px|Tumba de [[Xoán Paulo II, papa|Xoán Paulo II.]] É a nave situada á dereita. A primeira capela aloxa a Piedade de Michelangelo (núm. 9). Avanzando pola nave atópanse os monumentos funerarios do Papa León XII (núm. 10), obra de Giuseppe de Fabris, e da raíña Cristina de Suecia (núm. 11), de Carlo Fontana. A continuación atópase a capela de san Sebastián (núm. 13), presidida por un gran mosaico do martirio do santo, obra de Pier Paolo Cristofari, baseado nun cadro de Domenichino; o teito está decorado con mosaicos de Pietro da Cortona. Baixo o altar consérvanse, desde o 2 de maio de 2011, tras unha lousa de mármore coa inscrición «BEATVS IOANNES PAVLVS PP. II», os restos do beato Xoán Paulo II. Nesta capela tamén se conservan os monumentos funerarios de Pío XI (núm. 12) e Pío XII (núm. 14), realizados durante o século XX.
A continuación encontranse os monumentos a Inocencio XII (núm. 15), de Filippo Della Valle en 1746, e a Matilde de Canossa (núm. 16), de Gian Lorenzo Bernini en 1633. A seguinte é a Capela do Santísimo Sacramento (núm. 17), protexida por unha porta deseñada por Francesco Borromini. Nesta capela consérvase o Santísimo Sacramento. Xunto ao ciborio de bronce e lapislázuli que preside o altar, hai dous anxos adoradores, e unhas grandes lámpadas de aceite ardendo permanentemente. A capela foi deseñada por Carlo Maderno para conectar a actual basílica co corpo da antiga. Caracterízase por ter un teito máis baixo que o corpo da basílica, polo que se pecha cun ático que oculta a diferente elevación da cuberta. Contén dous monumentos: o de Gregorio XIII (núm. 18), de Camillo Rusconi en 1723, e o de Gregorio XIV (núm. 19). A partir de aquí comeza a deambulatorio que rodea o espazo ao redor da cúpula.
Nave do evanxeo
miniatura|220px|Tumba de [[Pío X, papa|Pío X.]] É a nave situada á esquerda. A primeira capela é a «Capela do Bautismo» (núm. 71), deseñada por Carlo Fontana e decorada con mosaicos de Baciccio realizados posteriormente por Francesco Trevisani; o mosaico que se atopa detrás do altar imita unha pintura de Carlo Maratta existente na Basílica de Santa María dos Anxos e os Mártires.
Logo desta capela atópanse os monumentos funerarios que conteñen as tumbas de Clementina Sobieski (núm. 70), obra de Pietro Bracci en 1742, e a dos Estuardo (núm. 69), obra de Antonio Canova en 1829, cos enterramentos do rei Xacobe III e os seus fillos Carlos Eduardo Estuardo e o cardeal Henrique Bieito Estuardo. A continuación atópase a «Capela da Presentación» (núm. 67), en cuxo altar atopar o corpo de San Pío X. Nas súas paredes atópanse os monumentos a Xoán XXIII (núm. 66) e a Bieito XV (núm. 68), realizados no século XX. Seguidamente, encóntrase o monumento a Pío X (núm. 65), de 1923, e a tumba de Inocencio VIII (núm. 64), realizada por Antonio Pollaiuolo no século XV.
Para rematar, atópase a Capela do Coro (núm. 63), presidida polo Altar da Inmaculada Concepción (núm. 62). A capela é xemelga á Capela do Santísimo Sacramento, situada no lado da epístola, polo que presenta a mesma configuración. No último alicerce antes de pasar o deambulatorio sitúanse os monumentos a León XI (núm. 61), obra de Alessandro Algardi en 1644, a Inocencio XI (núm. 60).
Deambulatorio
miniatura|200px|Relevo de [[León I, papa|León I o Magno expulsando a Atila.]] O deambulatorio é o espazo que rodea os catro alicerces que sosteñen a cúpula e é o corazón da igrexa tal e como a deseñou Michelangelo.
No alicerce que corresponde coa nave da epístola atópase o altar de san Xerome (núm. 20), coa tumba do papa Xoán XXIII, sobre a cal atópase un gran mosaico dun cadro de Domenichino. O espazo que queda entre a Capela do Sacramento e o cruceiro, acolle a Capela Gregoriana (núm. 21), pechada por unha bóveda que no exterior conforma unha das dúas cúpulas menores. Aquí atópase o monumento a Gregorio XVI (núm. 22), obra de Luís Amici en 1848-1857. Xunto a esta, no muro norte, atópase o «Altar da Virxe do Perpetuo Socorro» (núm. 23), onde se atopan as reliquias de san Gregorio Nacianceno. Á beira está o Altar de san Basilio (núm. 24), adornado cun mosaico do século XVIII, onde se atopan os restos de san Josafat Kuncewicz e, fronte a este, o monumento funerario de Bieito XIV (núm. 25).
Unha vez cruzado o transepto aparece o Altar da Navicella (núm. 32), e, en fronte, o monumento a Clemente XIII (núm. 31), de Antonio Canova en 1787-1792. Seguidamente atópanse os altares do Arcanxo San Miguel (núm. 33), de Santa Petronila (núm. 34) e de «San Pedro e a resurrección de Tabitha» (núm. 36). No muro oeste atópase o monumento a Clemente X (núm. 35), obra de Mattia de Rossi, de finais do século XVII.
No lado sur do deambulatorio atópase, na columna da cúpula, un altar presidido por un mosaico que reproduce o soado cadro da ''Transfiguración de Rafael (núm. 59), en cuxo altar atópase o corpo do beato Inocencio XI. A capela adxacente, similar á Gregoriana, é a «Capela Clementina» (núm. 58); nela atópanse os monumentos funerarios de Gregorio Magno (núm. 56) e de Pío VII (núm. 57), de Bertel Thorvaldsen en 1831, único artista non católico que traballou na basílica. A continuación sitúase o Altar da Mentira (núm. 55) adornado cun mosaico do século XVIII; fronte a este, o monumento a o Pío VIII (núm. 54), obra de Pietro Tenerani en 1866, cunha porta que conduce á Sancristía Maior da Basílica.
Alén do transepto atópase o monumento funerario ao papa Alexandre VII (núm. 47), unha notable obra de Gian Lorenzo Bernini que mostra ao Papa absorto en oración, coa morte, representada por un esqueleto sostendo un reloxo de area, por encima dunha porta que simboliza a entrada á outra vida. En fronte, sitúase o «Altar do Sagrado Corazón de Xesús» (núm. 48), con mosaicos de 1930. A continuación, a «Capela da nosa Señora do Pilar» (núm. 44), onde se atopan os altares dedicados á Virxe do Pilar (núm. 46) e a León I o Magno (núm. 45), cun magnífico retablo de mármore de Alessandro Algardi sobre a expulsión de Atila realizado entre 1645-1653. Para rematar, antes do presbiterio, atópase o «Altar de San Pedro curando a un paralítico» (núm. 43), do século XVIII, e a tumba do papa Alexandre VIII (núm. 42).
Órgano
miniatura|upright|Proxecto de órgano para a basílica ofrecido a [[León XIII, papa|León XIII en 1888.]] O órgano da basílica atópase entre o deambulatorio e o presbiterio; foi construído por Tamburini en 1962. Presenta dous corpos que se sitúan nos brazos do deambulatorio que parten do presbiterio, respectivamente alcumados, «Cornu Epistulae» e «Cornu Evangelii». Estes dous corpos correspóndense con dous órganos construídos a principios do século XX por Vegezzi-Carlo Bossi e Walker. O órgano do primeiro corpo comprende os rexistros do segundo e terceiro teclado, mentres que ao segundo corpo corresponde o primeiro e cuarto teclado. Os rexistros de pedal son repartidos en dúas partes segundo o organista necesite. Utilízanse dúas consolas de transmisión eléctrica; unha sitúase entre as butacas do coro cantor durante as celebracións no interior, mentres que outra se sitúa na praza para as celebracións do exterior. Foron construídas polo fabricante Mascioni en 1999.
En 1875, Aristide Cavaillé-Coll ofreceulle ao papa Pío IX o deseño dun grande órgano que nunca chegou a realizarse, así como outros proxectos, sempre provenientes de Francia. Hoxe en día, os organistas son James Edward Goettsche e Gianluca Libertucci.
Transepto
miniatura|Altares da crucifixión de san Pedro, san Xosé e Santo Tomé. O transepto norte esténdese cara ao Palacio Apostólico Vaticano e foi deseñado e construído por Michelangelo, que ampliou o deambulatorio que deseñaran os seus antecesores, de modo que gañou algúns nichos para altares coroados por grandes fiestras. No transepto norte, existen tres altares dedicados a san Venceslau (núm. 27), san Erasmo (núm. 29), e, no centro, o dos santos mártires Proceso e Martiniano (núm. 28). O transepto sur é similar ao anterior, encontrándose os altares dedicados a san Xosé (núm. 51), no centro, e os da Crucifixión de San Pedro (núm. 52) e o de santo Tomé (núm. 50).
Ao longo do transepto, nos nichos dos alicerces sitúanse esculturas de santos e santas fundadores de congregacións e ordes relixiosas. No transepto dereito: san Bonfiglio Monaldi(núm. 30, 1906), san Xosé de Calasanz (núm. 30, 1755), San Paulo da Cruz (núm. 85, 1876), san Bruno (núm. 85, 1744), santa Luísa de Marillac (núm. 26, 1954), san Pedro Nolasco (núm. 26, 1742), santa María Eufrasia Pellettier (núm. 86, 1942) e san Xoán de Deus (núm. 86, 1745). No cruceiro esquerdo: san Guillerme de Vercelli (núm. 49, 1878), san Norberto de Xanten (núm. 49, 1767), santa Ánxela de Merici (núm. 79, 1866), santa Xuliana Falconieri (núm. 79, 1740), santa Xoana Antida Thouret (núm. 53, 1949), san Xerome Emiliani (núm. 53, 1757), santa Francisca Cabrini (núm. 77, 1947) e san Caetano de Thiene (núm. 77, 1738).
No perímetro do transepto esquerdo aparece, no entaboamento baixo a bóveda con letras de dous metros de altura, a inscrición:
Pola súa banda no transepto dereito atópase a inscrición: