cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vicente Vázquez Diéguez
Traxectoria
En 1968 publicou As ponlas baixas, novela que se pode inserir (aínda que tardiamente) na Nova narrativa galega. Despois escribiu ''Nidiamente nos lindeiros. '' (inédita).
Arneirón do xibardo
O arneirón do xibardo (Coronula diadema) é unha especie de arneirón das baleas que aparece en xibardos ou outras especies de baleas. Xa aparece descrita por Linneo na súa duodécima edición de Systema naturæ de 1767.
Descrición
Como o seu nome indica, Coronula diadema parece unha coroa, pero ao crecer faise máis cilíndrica; os espécimes grandes chegan a 5 cm de alto e 6 cm de diámetro. Consta de seis placas rodeando un orificio hexagonal superior protexido por un par de opérculos. As placas teñen finas estrías lonxitudinais e a metade inferior adoita ter estriacións transversais irregulares.
Distribución e hábitat
Os seus hóspedes son normalmente baleas, isto é, cetáceos con barbas, especialmente a balea xibardo (Megaptera novaengliae), onde se adhiren á cabeza, ás aletas, en sucos e pola zona xenital. Este arneirón tamén foi encontrado na balea azul (Balaenoptera musculus), na balea franca austral (Eubalaena australis), no rorcual común (Balaenoptera physalus), no cachalote (Physeter macrocephalus) e no zifio caldeirón (Hyperoodon ampullatus).
Ciclo vital
A maioría dos arneiróns son hermafroditas con fertilización cruzada, e necesitan estar moi apiñados para reproducirse. O individuo que actúa de macho estende o seu longo pene para impregnar a cavidade doutro individuo próximo, así fecúndao e nel desenvólvese o embrión até a primeira muda, cando a flotante larva nauplius orixinada forma parte do plancto e pasa á fase cipris tras seis mudas, cando xa non se alimenta. Hai experimentos en laboratorio que suxiren que a larva cipris é inducida a iniciar a metamorfose a arneirón xuvenil en resposta a sinais químicos da pel das baleas hóspedes.
Doenzas tropicais desatendidas
miniatura|Neno de [[Panamá afectado pola enfermidade de Chagas. A infección é manifestamente aguda, xa que se observa unha tumefacción do ollo dereito (signo de Romaña).]] As doenzas tropicais desatendidas (a miúdo designadas polas súas siglas en inglés NTD) son un grupo de diversas doenzas tropicais frecuentes no seo das poboacións de baixos ingresos en rexións en desenvolvemento de África, Asia e América. Están causadas por varios patóxenos entre os que salientan os parasitos helmintos ou os protozoos, pero igualmente os virus e as bacterias. Na África subsahariana, o impacto do conxunto destas patoloxías é comparable ao da malaria e a tuberculose. Algunhas destas patoloxías poden previrse ou tratarse por medios accesibles nos países máis desenvolvidos, mais non así nas rexións máis pobres do globo. Porén, en certos casos os tratamentos son relativamente baratos. Por exemplo, o tratamento da esquistosomiase custaba 0,20 dólares norteamericanos por neno no ano 2007. Porén, para o período 2010-2017, o custo do control destas patoloxías a escala mundial estímase entre 2 e 3 mil millóns de dólares.
Estas doenzas son postas a miúdo en contraste coas tres grandes pragas mundiais, que son a infección polo VIH (sida), a tuberculose e o paludismo (malaria), as cales se benefician de numerosos fondos para a súa investigación e tratamento. Porén, as doenzas tropicais desatendidas constitúen as comorbilidades frecuentes destas tres infeccións. Por outra banda, por parte de certas compañías farmacéuticas prodúcense de maneira esporádica donativos dos medicamentos necesarios, e as políticas para administralos masivamente foron eficaces en varios países.
A Organización Mundial da Saúde (OMS) priorizou 17 NTD. Estas doenzas están consideradas como endémicas en 149 países e afectan a máis de mil millóns de persoas, das cales máis da metade son nenos. Aínda que o peso económico destas patoloxías sobre as economías en desenvolvemento é difícil de cuantificar, estímase en varios miles de millóns de dólares cada ano. Provocaron 142 000 mortes en 2013, cifra que supón un descenso respecto dos 204 000 falecementos en 1990. Destas 17 patoloxías, 2 son o obxectivo dunha próxima erradicación: a dracunculiase en 2015 e o pian no ano 2020. Por outra banda, o obxectivo é eliminar outras 4: o tracoma, a doenza do soño, a lepra e a filariose linfática no ano 2020.
Conegliano
Conegliano (veneciano: Conejan) é unha cidade e unha comuna da Rexión do Véneto, Italia, na provincia de Treviso, a uns 30 km. ao norte por ferrocarril desde a cidade de Treviso. A poboación da cidade é de 35,023 habitantes. Os restos dun castelo do século X sitúanse nun outeiro que domina a vila. Antigamente pertencente ó bispo de Vittorio Veneto, o que queda é un campanario, que hoxe alberga un pequeno museo, e muros exteriores.
O 7 de xullo de 2019, Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene foi inscrito como Patrimonio da Humanidade da UNESCO.
Industria
Conegliano destaca polo seu viño, principalmente o Prosecco branco seco (elaborado a partir da uva glera) que vén en tres variedades: tranquilo (quieto), frizzante (lixeiramente espumoso) e espumante (espumoso). Tamén alberga a escola de viño máis antiga e prestixiosa de Italia chamada Scuola Enologica.
Tamén é o fogar do Istituto Sperimentale per la Viticoltura onde se criaron varias variedades de uva italianas, incluíndo Albarossa, Vega e Valentino nero. Ademais, os viticultores do instituto axudaron a salvar moitas variedades de uva italianas nativas da extinción, como a uva Valpolicella Bigolona.
Tamén existe unha gran tradición industrial, especialmente especializada en electrodomésticos.
Colli di Conegliano DOC
Os outeiros arredor de Conegliano albergan a zona Denominazione di orixe controllata e garantita (DOCG) de Colli di Conegliano. Alí prodúcense viños italianos tintos e brancos cunha variedade de niveis de dozura, desde os viños de sobremesa secos ata os doces passito. As uvas destinadas á produción de viño DOC deben ser colleitadas ata un rendemento non superior a 12 toneladas/hectárea. O viño acabado debe acadar un nivel alcohólico mínimo do 12% para os tintos e do 10,5% para os brancos para ser etiquetado coa denominación Colli di Conegliano DOC.
Os viños tintos DOC elaboran Merlot (10-40%), Cabernet Sauvignon, Cabernet Franc e Marzemino (polo menos un 10% de cada unha sen máximo para as tres últimas variedades) e un 10% máis de Incrocio Manzoni 2.15. O viño debe ser envellecido polo menos dous anos en barril antes de ser comercializado. Un passito tinto doce etiquetado como Refrontolo está feito de polo menos un 95% de Marzemino e ata un 5% doutras variedades locais non aromáticas permitidas para completar a mestura.
O branco seco do DOC está feito de polo menos un 30% de Manzoni bianco con entre un 30-70% colectivamente de Pinot blanc e Chardonnay e ata un 10% total de Sauvignon blanc e Riesling Renano. O estilo passito Torchiato di Fregona pódese facer tanto en estilo seco como en doce a partir de polo menos un 30% cada un de Glera e Verdiso, un mínimo. 25% de Boschera e ata 15% de variedades non aromáticas como Marzemina bianca e Bianchetta Trevigiana. Este viño debe envellecer polo menos 13 meses antes da comercialización.
Cultura
thumb|left|Cima da Conegliano - [[Retablo de Conegliano na catedral de Conegliano]]
Cada xuño realízase no centro histórico un xogo de xadrez ou 'dama' onde as pezas están representadas por persoas reais, coñecidas como Dama Castellana. Este evento non é a continuación dunha tradición secular, pero foi introducido hai só uns anos, aínda conseguiu converterse nun calendario de eventos tradicional coneglianese.
Conegliano foi o lugar de nacemento dos pintores Cima da Conegliano, un fermoso retablo do que se atopa na catedral (que data de 1492), e Francesco Beccaruzzi, así como o compositor e director do Conservatorio de Cincinnati, Pier Adolfo Tirindelli.
A cidade ten un equipo de fútbol chamado Conegliano que actualmente xoga na Promozione, o sexto nivel do fútbol italiano.
Cidades xemelgas - cidades irmás
Conegliano está irmanada con:
Wemindji
Wemindji (en cree : ᐧᐄᒥᓂᒌ /Wiiminichii ) é unha entidade cree situada no bordo oriental da baía de James, no territorio equivalente Eeyou Istchee no norte do Quebec e que constitúe unha das comunidades asociadas ao Gran Consello dos Crees. Como a maioría das entidades autóctonas do Quebec, Wemindji, componse dun territorio reservado cree de categoría IA, onde se atopa a contorna urbanizada onde viven os membros da nación cree de Wemindji e que é de xurisdición federal, e mais dun municipio vilego cree de categoría IB, deshabitado e de xurisdición provincial. Administrativamente, dentro do Quebec, intégrase na rexión do Nord-du-Québec.
Toponimia
O topónimo Wemindji procede da corrupción do cree Wiiminichii "vermellón", da aglutinación de wiimin ("ocre") e wichii ("montaña"). O ocre é un colorante mineral natural que tradicionalmente utilizaban os cree para a preparación de maquillaxes, pinturas e tinguiduras; está é a base tamén do nome inglés que tiña a comunidade Paint Hills.
Xeografía
Wemindji sitúase na foz do río Maquatua na costa oriental da baía de James e o territorio da terras reservada cree esténdese aproximadamente entre 25 e 35 quilómetros cara ao leste.
Linguas
Segundo o censo de 2016 o cree é a lingua materna de 1255 habitantes da localidade e a segunda lingua é o inglés con 150 falantes e o francés a terceira con 25. Ademais outras 5 persoas afirman que a súa lingua materna é o inglés e unha lingua non oficial. Por coñecemento das dúas linguas oficiais 1315 persoas afirman que falan inglés como primeira lingua oficial, un total de 35 falan inglés e francés, 25 só francés e hai 70 persoas que non falan ningunha das dúas linguas oficiais. Son un total de 1320 persoas os que afirman que poden falar cree. A maioría da poboación identifícase como indios norteamericanos, con só 55 non nativos. Malia seren 15 persoas as que declaran que teñen algún devanceiro inuit non hai falantes de ningunha lingua inuit.
Relixión
En 1937 os oblatas estableceron a primeira misión católica en Old Factory coñecida como Mission de l’Immaculee Conception Vieux-Comptoir e abriron unha escola e permaneceron na localidade ata a década de 1950, porén non tiveron éxito na conversión da poboación local e os propios misioneiros eran os únicos que asistían regularmente ás celebracións relixiosas católicas. Ao se mudaren os habitantes á súa nova localización non se consagrou lugar de culto católico ningún. Así e todo, no censo de 2001 declarábanse católicas 40 persoas.
Existe na localidade unha congregación pentecostal, porén en 2001 só se declaraban desa confesión 15 persoas.
Educación
A Comisión Escolar Cree ofrece os servizos de ensino primario e secundario públicos en Eeyou Istchee. En Wemindji opera a escola elemental e de secundaria Maquatua Eeyou que en 2020 tiña 173 estudantes con clases en inglés e cree e a escola elemental Joy Ottereyes Rainbow que se inaugurou en 2017 e que contaba en 2020 con 257 alumnos.
Transporte
Unha estrada de grava de 96 km comunica Wemindji coa estrada da baía de James, á que se une no punto quilométrico 518 e que permite a comunicación con outras comunidades crees. A localidade conta con aeroporto no que opera a compañía Air Creebec.
Política
Esta é unha lista incompleta dos xefes de Wemindji :
Ensaio clínico
miniatura|dereita|230px|Participante nun ensaio clínico recibindo unha inxección. Un ensaio clínico é un estudo prospectivo de investigación biomédica ou comportamental realizado en participantes humanos, deseñado para responder preguntas específicas sobre intervencións biomédicas ou de comportamento, incluídos novos tratamentos (como novas vacinas, fármacos, eleccións dietéticas, suplementos alimenticios e produtos sanitarios) así como intervencións coñecidas que merecen máis estudos e comparacións. Os ensaios clínicos xeran datos sobre a dosificación, a seguridade e a eficacia. Realízanse só despois de recibir a aprobación da autoridade sanitaria/comité de ética do país onde se solicita a aprobación da terapia. Estas autoridades son responsables de verificar a relación risco/beneficio do ensaio; a súa aprobación non significa que a terapia sexa "segura" ou eficaz, só que se pode realizar o ensaio.
Dependendo do tipo de produto e da fase de desenvolvemento, os investigadores inicialmente inscriben voluntarios ou pacientes en pequenos estudos piloto e, posteriormente, realizan estudos comparativos a maior escala. Os ensaios clínicos poden variar en tamaño e custo, e poden implicar un só centro de investigación ou múltiples centros, nun país ou en varios países. O deseño do estudo clínico ten como obxectivo garantir a validez científica e a reproducibilidade dos resultados.
Os custos dos ensaios clínicos poden chegar aos miles de millóns de dólares por medicamento aprobado. O patrocinador pode ser unha organización gobernamental ou unha empresa de farmacéutica, biotecnoloxía ou dispositivos médicos. Determinadas funcións necesarias para o ensaio, como o seguimento e o traballo de laboratorio, poden ser xestionadas por un socio subcontratado, como unha organización de investigación por contrato ou un laboratorio central. Só o 10 por cento de todos os medicamentos iniciados en ensaios clínicos en humanos convértense en fármacos aprobados.
Caritel, Caritel, Ponte Caldelas
Caritel é un lugar da parroquia de Caritel no concello pontevedrés de Ponte Caldelas, na comarca de Pontevedra. Segundo o IGE, en 2022 tiña 168 habitantes (74 homes e 94 mulleres).
Alfonso Pérez (boxeador)
Alfonso Pérez, nado en Cartaxena de Indias o 16 de xaneiro de 1949, é un boxeador colombiano, quen gañou a medalla de bronce na categoría de peso lixeiro (-60 quilogramos) nos Xogos Olímpicos de 1972 en Múnic. En 1971, gañou a medalla de prata no Xogos Panamericanos. Retirouse en 1981 após 40 pelexas (27 gañadas, 10 perdidas e 3 empates, gañando 20 delas por KO).
Thirteen Lives
Thirteen Lives é un filme británico-estadounidense de 2022 dirixido e producido por Ron Howard a partir dun guión de William Nicholson. Está baseado nos feitos reais do rescate da cova Tham Luang. Está protagonizado por Viggo Mortensen, Colin Farrell, Joel Edgerton e Tom Bateman.
Thirteen Lives estreouse en cinemas escollidos o 29 de xullo de 2022 a través de United Artists Releasing, e estreouse en streaming a través de Amazon Prime Video o 5 de agosto de 2022. O filme recibiu valoracións positivas por parte da crítica.
Paio de Oviedo
Paio, bispo de Oviedo (en latín: Pelagius Ovetensis), finado o 28 de xaneiro de 1153, foi un crego, historiador e conselleiro que serviu á diocese de Oviedo como bispo auxiliar desde 1098 e como bispo desde 1102 ata a súa deposición en 1130 e de novo dende 1142 ata 1143. Era un prelado activo e independente, que defendeu con celo os privilexios e prestixios da súa diocese. Durante o seu mandato episcopal supervisou o scriptorium máis produtivo do reino, que produciu o vasto Corpus Pelagianum, ao que Paio achegou o seu propio Chronicon regum Legionensium (crónica dos reis de León). O seu traballo como historiador é en xeral fiable, pero polos documentos falsificados, interpolados e, doutro xeito, alterados con destreza que emanaban do seu despacho foi chamado "o Fabulador" e o "príncipe dos falsificadores". Suxeriuse a construción dun monumento na súa honra en Oviedo.
Fraga, Caritel, Ponte Caldelas
Fraga é un lugar da parroquia de Caritel no concello pontevedrés de Ponte Caldelas, na comarca de Pontevedra. Segundo o IGE, en 2022 tiña 37 habitantes (19 homes e 18 mulleres).
Lingua waimajã
A lingua waimajã (ou waimaha), tamén coñecida como bará ou barasano do norte, é unha lingua indíxena da familia tucana falada en Colombia e no Brasil. Segundo os datos de 1971, os falantes de waimajã vivían na rexión dos ríos Colorado, Yapu, Inambu, Macucu e Tiquié.
Paio de Oviedo
Traxectoria
Descoñécese a data e o lugar do nacemento de Paio. O Liber testamentorum inclúe unha xenealoxía que suxire que Paio puido estar relacionado coas familias asturianas occidentais que fundaron os mosteiros de Corias e Lapedo. Tamén fixo unha doazón aos seus propios cóengos de propiedades que posuía en Villamoros e Trobajuelo, preto de León, suxerindo quizais unha conexión leonesa.
A referencia máis antiga coñecida a Paio é como diácono en Oviedo en 1096. Foi arcediago alí en 1097. A súa consagración como auxiliar do bispo Martiño I tivo lugar o 29 de decembro de 1098. Sucedeu a Martiño catro anos máis tarde, como elección de Afonso VI, e asumiu con vigor a defensa das propiedades e xurisdicións da súa igrexa. O arcebispo de Toledo, Bernardo de Sedirac, procurou incorporar á súa provincia como sufragáneas as sés de Oviedo, León e Palencia. En 1099 o papa Urbano II deu a orde. En 1104, Paio de Oviedo e Pedro de León foron a Roma para defender o seu caso ante o novo papa, Pascual II, que lles concedeu un privilexio de exención e fíxoos dependentes directamente de Roma (1105). Ao mesmo tempo (1104), Paio veuse envolto en preitos co conde Fernando Díaz, a condesa Enderquina Muñoz e o abade de Corias para manter os seus dereitos de señorío dentro de Asturias. Tamén estivo implicado en batallas xurisdicionais coas sés veciñas de Burgos (sobre Asturias de Santillana) e Lugo, e entre 1109 e 1113 tamén tivo que loitar contra as reivindicacións metropolitanas da Arquidiocese de Braga. En 1121 a Arquidiocese de Toledo solicitou con éxito ao Papa Calixto II a eliminación da exención de Pascual II de 1105, aínda que esta foi recuperada en 1122.
Paio tivo boas relacións con Afonso VI e coa súa sucesora, Urraca. Despois de 1106 non se nomeou ningún novo conde de Asturias e parece que o título caducou, mentres que un castelán, un novus homo, con menor autoridade substituíu ao último conde. Probablemente, isto era en interese de Paio e da súa autoridade, xa que o condado de Asturias correspondía ao centro da súa diocese. O bispo deu apoio político a Urraca tanto contra o seu marido, Afonso I de Aragón, como contra o seu fillo, o futuro Afonso VII, que estivo en conflito coa súa nai despois de 1110. Ela, á súa vez, concedeu subvencións a Oviedo en tres ocasións distintas, en 1112, 1118 e en 1120 e Paio foi o asturiano dominante na corte, confirmando quince cartas reais durante o seu reinado. Pelaxio participou na reconciliación da raíña e do seu fillo nun concilio do reino en Sahagún (1116). Despois do ascenso de Afonso nunca recuperou a súa importancia, comparecendo poucas veces na corte do novo rei e sen recibir ningún agasallo del. miniatura|300x300px|A [[Arca Santa de Oviedo pode datar do episcopado de Paio, un dos seus enganos.]] En 1130, Paio foi deposto polo Concilio de Carrión baixo o mandato do cardeal Humberto, xunto con Diego, bispo de León, Munio, bispo de Salamanca, e o abade de Samos, porque se opuxeran ao matrimonio de Afonso VII e Berenguela de Barcelona (1127) por motivos de consanguinidade. A súa deposición foi por motivos políticos, ideada por Afonso e o prelado Diego Xelmírez. Durante as últimas décadas do século XI e as primeiras do XII, Santiago de Compostela converteuse nun dos principais centros de peregrinación entre os fieis católicos, axudado polo esforzo do seu arcebispo, Diego Xelmírez. A rivalidade entre Paio e Diego pódese ver no intento do primeiro de establecer Oviedo como destino comparable para os peregrinos, ampliando o culto ás reliquias da Catedral de San Salvador, o máis importante, o suposto Sudario de Oviedo. Mesmo se lle atribuíu a creación da Cámara Santa para albergar as reliquias da súa catedral.
Paio continuou vivindo en Oviedo e tratado como bispo. Cando o seu sucesor, Afonso, morreu en xaneiro de 1142, Paio retomou a administración diocesana ata principios do verán de 1143. En xuño a sé estaba a ser administrada por Froila Garcés, o acediago, e en setembro Martiño II foi elixido bispo nun concilio de Valladolid. Planeara o seu propio funeral e reservara un espazo na Catedral de San Salvador para o seu enterro. Con todo, a súa morte produciuse de forma inesperada mentres visitaba Santillana del Mar, e alí foi enterrado.
Corpus pelagianum
Entre os escritos de Paio hai un pequeno tratado sobre as orixes das cidades de León, Oviedo, Toledo e Zaragoza en 1142. No século XVI Ambrosio de Morales descubriu un manuscrito titulado "Moitas Xenealoxías da Escritura ata a Nosa Señora e Santa Ana", unha xenealoxía da Virxe María e Santa Ana adscrita a Paio, no arquivo catedralicio da catedral de Oviedo. Contiña varios textos históricos baixo o título "Itacius", despois do primeiro deles, a crónica de Hidacio. Este manuscrito perdeuse desde entón, pero demostra un interese especial de Paio pola familia extensa de Xesús e a súa avoa materna.
Liber chronicorum
miniatura|444x444px|Páxina do Liber testamentorum A crónica orixinal de Paio foi composta como unha continuación dunha serie de crónicas que reuniu e copiara no Liber chronicorum, a parte principal do Corpus Pelagianum. Estes incluíron a Historia de regibus Gothorum, Vandalorum et Suevorum de Isidoro, a Chronica ad Sebastianum e a crónica de Sampiro (que foi mesturada e finalmente truncada). En conxunto estes forman o Liber chronicorum (libro das crónicas) que foi finalizado en 1132, cando se compuxo o seu prefacio, cun índice.
Na súa crónica, Paio, está principalmente interesado na historia eclesiástica, especialmente na da súa provincia, e a súa descrición da actividade real é estéril, que raramente supón máis que unha lista de éxitos, como as cidades conquistadas. O historiador acredita á Divina Providencia en cada momento, como cando Almanzor puido asolar os reinos cristiáns por mor dos pecados de Vermudo II. Paio tamén estaba interesado na xenealoxía, feito que aparece tamén no Liber testamentorum, aínda que a súa xenealoxía dos reis leoneses é imperfecta. O Chronicon regum Legionensium e a crónica revisada de Sampiro influíron nos autores posteriores da Chronica Adefonsi imperatoris e da Chronica naierensis, e tamén Lucas de Tui, Rodrigo Ximénez de Rada e Afonso X. A relevancia de Paio como historiador é unha razón para o desacordo entre os académicos.
Paio tamén fixo un relato do traslado das reliquias de San Paio mártir de León a Oviedo e das de Froilán a Valle César, preto de Oviedo, que incluíu na súa crónica.
Liber testamentorum
Paio tamén tiña todos os documentos xudiciais relacionados coa diocese recollidos e copiados nun enorme cartulario chamado Liber testamentorum ou Libro (gótico) dos testamentos, compilado arredor de 1120, posiblemente no mosteiro de Santos Facundo e Primitivo en Sahagún. Aínda que contén documentos falsificados e interpolados destinados a reforzar as reivindicacións de Oviedo, segue a ser unha compilación importante para a investigación histórica. Está ilustrado con coloridas miniaturas de estilo románico e é unha das mostras máis importante deste período na historia da pintura da península.
A reforma gregoriana sempre desexara a reorganización da Igrexa na península Ibérica na mesma liña que durante o reino visigodo. Como a sé de Oviedo foi creada durante o período ovetense, Paio rexistrara a falsa historia dunha diocese fundada nun lugar chamado Lugo de Asturias durante o período de dominación vándala na península no século IV, antes incluso dos visigodos. Paio falsificou moitos documentos relacionados para demostrar as reivindicacións da súa diocese contra as de Burgos e Lugo. Para evitar que outras sés se fixeran co control de Oviedo, falsificou documentos que afirmaban que Oviedo fora tamén unha sé metropolitana. Fixo falsificar unha carta do papa Xoán VIII, incorrectamente datada en 899, na que Oviedo se convertía en sé metropolitana. Tiña acta (decretos) redactados para sínodos que supostamente tiveron lugar en Oviedo en 821 e 872, pero dos que non hai constancia. Nestes Lugo e Braga figuran como sufragáneos de Oviedo e dise que despois da conquista islámica (711) Deus trasladara a Oviedo todos os dereitos e privilexios da igrexa de Toledo, xunto coas súas reliquias, como castigo polos pecados de Hispania. Paio tamén escribiu unha historia do movemento da Arca Santa de Xerusalén a Oviedo, que se conserva no Liber testamentorum e que tamén foi interpolada na Chronica ad Sebastianum no Liber chronicorum.
Garrulus
Garrulus, é un xénero de aves paseriformes da familia dos córvidos.
Comprende tan só tres especies que son comunmente coñecidas como gaios.​
Etimoloxía
O nome científico Garrulus está tirado da raíz garr- do termo latino garrulus, derivado de garrīre "charlar", "falar rapidamente" (probabelmente de orixe imitativa), co adición de -ulus, sufixo do latín científico que enota "acción repetitiva".
Sinónimos
Ademais de polo nome actualmente (2021) válido, o xénero coñeceuse tamén polos sinónimos:
Especies
Recoñecense no xénero as seguintes 3 especies:
Anne Geiser
Anne Geiser, nada en 1952, é unha numismática, historiadora e arqueóloga suíza, especialista na moeda céltica gala e galo-romana.
Traxectoria
Anne Geiser cursou a súa formación superior na Universidade de Lausana, onde acadou o doutoramento en Arqueoloxía e Historia en 2004, cunha tese sobre a circulación monetaria na actual Suíza occidental.
En 1978 ingresou como conservadora no daquela chamado Gabinete de Medallas do Cantón de Vaud e creou a Asociación Amigos do Gabinete de Medallas, para lles dar visibilidade ás súas coleccións. Posteriormente foi nomeada directora do Gabinete, transformado xa en Museo Monetario Cantonal, posto no que se mantivo ata 2017.
Tamén exerceu como privatdozent na Universidade de Lausana, impartindo cursos e seminarios, e dirixiu diversas memorias de licenciatura e traballos de investigación e en Numismática nesta institución académica e na Universidade de Neuchâtel.
En 1985 contribuíu decisivamente na fundación do Grupo Suízo para o Estudo dos Achados Monetarios (GSETM), e foi a súa directora durante dous anos. Un dos resultados deste grupo de traballo foi a creación, en 1991, do Inventario de Achados Monetarios Suízos (ITMS), do que foi a súa vicepresidenta entre 1993 e 2016.
O seu interese como investigadora céntrase na numismática antiga, sinaladamente a moeda céltica gala e galo-rromana, e tamén na medieval, aspectos sobre os que realizou máis de 200 publicacións científicas, entre artigos, colaboracións e monografías.
Entre outras entidades académicas e asociativas, Geiser é membro da Sociedade Suíza de Numismática. Así mesmo, é correspondente estranxeira de organizacións científicas doutros países, como o CNRS e a École Normale Supérieure de París.
Anne Geiser xubilouse o 30 de xuño de 2017, logo de 39 anos na dirección do Museo Monetario Cantonal, posto no que foi substituída por Julia Genechesi.
Publicacións
Esta é unha escolma dalgúns dos artigos e dos traballos monográficos publicados por Anne Geiser ao longo da súa traxectoria:
Aedes aegypti
Pode recoñecerse polas súas distintivas marcas brancas, aínda que as súas diferenzas en aspecto con respecto a outros mosquitos poden ser lixeiras. Son máis activos durante o día que na noite a diferenza doutros mosquitos que só son activos na noite ou a calquera hora. Orixinario de África, atópase no presente en rexións tropicais e subtropicais a través do mundo. En América, preséntase dende os estados do sur dos Estados Unidos até o centro da Arxentina e o Uruguai. Comparte hábitat con Aedes albopictus, que o está desprazando nalgunhas zonas.
O Portasouto, Caritel, Ponte Caldelas
O Portasouto é un lugar da parroquia de Caritel no concello pontevedrés de Ponte Caldelas, na comarca de Pontevedra.
O Coto, Caritel, Ponte Caldelas
O Coto é un lugar da parroquia de Caritel no concello pontevedrés de Ponte Caldelas, na comarca de Pontevedra. Segundo o IGE, en 2022 tiña 8 habitantes (4 homes e 4 mulleres).
Lingua yurutí
A lingua yurutí ou wajiara é unha lingua indíxena da familia tucana falada en Colombia e o Brasil, con arredor de 1 200 falantes.
Fonoloxía
Consoantes Vogais
Mark T. Vande Hei
Mark Thomas Vande Hei, nado en Falls Church, Virxinia, o 10 de novembro de 1966, é un astronauta estadounidense retirado que formou parte das misións Soiuz MS-06, Soiuz MS-18 e Soiuz MS-19 e foi membro das expedicións 53, 54, 65 e 66 á Estación Espacial Internacional.
Traxectoria
Vande Hei graduouse en física pola Universidade Saint John (Collegeville, Minnesota) en 1989 e é máster en física aplicada pola Universidade Stanford en 1999. Foi seleccionado como candidato a astronauta pola NASA en xuño de 2009, completando o seu adestramento en xuño de 2011. Participou nas misións Soiuz MS-06, Soiuz MS-18 e Soiuz MS-19 e foi membro das expedicións 53, 54, 65 e 66 á Estación Espacial Internacional, pasando 168,22 días no espazo.
Lingua náhuatl de Tlaxcala–Puebla
A lingua náhuatl de Tlaxcala–Puebla (en Tlahco nahuatlahtolli), tamén coñecido como náhuatl central, é unha variedade da lingua náhuatl falada polo pobo náhuatl nos estados mexicanos de Tlaxcala e Puebla.
Nome
A lingua tamén é coñecida por outros nome como azteca central, náhuatl do centro ou náhuatl de Puebla-Tlaxcala. En 1990, había uns 1.000 falantes monolingües de náhuatl de Tlaxcala-Puebla.
Ximena Restrepo
Ximena Restrepo Gaviria, nada en Medellín o 10 de marzo de 1969, é unha atleta colombiana, nacionalizada chilena, especializada na proba dos 400 metros lisos. O 5 de agosto de 1992, conquistou a medalla de bronce nos Xogos Olímpicos de 1992 en Barcelona coa marca de 49,64 segundos, que se converteu en récord suramericano. Obtivo numerosos premios até que unha lesión lle impediu concretar unha boa actuación en Atlanta 1996. O seu obxectivo era ser campioa mundial da especialidade de 200 metros, mais a lesión impediulle acadar o seu soño e obrigouna a realizar un retiro forzoso.
Anna Kikina
Anna Yúrievna Kikina (Анна Юрьевна Кикина), nada en Novosibirsk o 27 de agosto de 1984, é unha enxeñeira rusa e cosmonauta seleccionada en 2012.
Traxectoria
En 2005 completou un curso de instrutora de primeiros auxilios no Ministerio de Emerxencias de Rusia e en 2006 licenciouse con honores na facultade de enxeñería da Academia Estatal de Enxeñaría do Transporte Acuático de Novosibirsk, especializándose en Protección en Situacións de Emerxencia. No ano 2008 obtén a licenciatura en Economía e Xestión (Industria do Transporte) na mesma universidade.
Traballou como presentadora en Radio Siberia.
En 2012, ao saber que a Axencia Espacial Federal Rusa (Roscosmos) buscaba cosmonautas en formación, Anna decidiu presentarse. O proceso de selección durou preto dun ano, durante o cal o número de aspirantes baixou a 304, entre eles 43 mulleres. Entre as oito candidatas finalmente seleccionadas, foi a única muller. Na última selección foron seis os homes, e non se deron explicacións polos motivos de que Kíkina quedou fóra. Poucos días despois informouse de que a decisión sería revertida e Kíkina foi incluída de novo, sendo asignada ao posto de cosmonauta de proba en 2014, e comezou a súa preparación para voar ao espazo.
En xuño de 2020, o seu compañeiro cosmonauta Oleg Kononenko dixo que se espera que Kíkina voe na súa misión de outono de 2022 á Estación Espacial Internacional a bordo do Soyuz MS -22 e realice unha camiñada espacial durante a misión. Ao facelo, converteríase na quinta muller cosmonauta rusa en ir ao espazo. A corporación espacial estatal rusa anunciou o pasado 16 de marzo que Mattel presentou unha boneca que encarna a imaxe de Anna Kikina para a campaña "You Can Be Who You Want".
Carlos G. Amigo
Formación
Comezou os seus estudos musicais e a tocar o violoncello no Conservatorio Superior de Música da Coruña, para continualos despois no de Santiago de Compostela e no Koninklijk Conservatorium da Haia. Recibiu bolsas de estudo de diferentes institucións, como a Deputación da Coruña, a Fundación Caixa Galicia e a Fundación Pedro Barrié de la Maza, no marco dos seus ciclos de xoves intérpretes. Colaborou como profesor de Música de cámara na Escola de Altos Estudos Musicais do Instituto Galego das Artes Escénicas e Musicais. Asiste regularmente como alumno ao curso "Cánticos, Cantigas e Cantos", organizado pola Universidade de Santiago de Compostela.
Actividades musicais
Actualmente é membro da Real Filharmonía de Galicia de Santiago de Compostela, e compaxina a súa actividade nesta orquestra coa camerística e a docente en diversas escolas de Compostela, así como con colaboracións con agrupacións de Música antiga no ámbito español. Grcía Amigo gravou diversos CDs co grupo In Itinere da Universidade de Santiago de Compostela, así como coa Real Filharmonía de Galicia. Tamén realizou colaboracións en bandas sonoras, como a da serie emitida pola TVG As leis de Celavella. Participou, en calidade de solista, na Orquestra Sinfónica de Galicia, sendo dirixido polos mestres James Ross e Rumon Gamba. En 1999 foi membro da Schleswig-Holstein Musik Festival Orchester, onde foi dirixido por mestres como Mstislav Rostropovich, Christoph Esenbach o Vladimir Spivakov entre outros. Ademais, foi membro de diferentes agrupacións camerísticas como CelliaQu4ttro ou o Trio Artabria, cos que realizou concertos en diversas salas de Galicia, Cataluña e os Países Baixos.
Por iniciativa de Carlos García Amigo, Diego Rojo e Eliseu Mera constituíuse no verán de 2013 o Herbens Consort, coa finalidade de participar no Festival de Música de Herbón As notas do pemento, certame do que se converteu no seu grupo residente.
Lingua náhuatl de Puebla central
A lingua náhuatl de Puebla central (en Xochiltepec–Huatlatlauca Nahuatl) é unha variedade da lingua náhuatl falada polo pobo náhuatl no estado de Puebla, en México. No ano 1998 era falada por unhas 16.000 persoas, cun 1.430 monolingües. Tamén é coñecida como azteca de Puebla central ou náhuatl do suroeste de Puebla. A lingua fálase na zona ao sur da cidade de Puebla nas cidades de Teopantlán, Tepatlaxco de Hidalgo, La Magdalena Yancuitlalpan, Atoyatempan, Huatlathauca e Huehuetlán preto de Molcaxac. Está escrito en alfabeto latino e ensínase na maioría das escolas de gramática da zona.
Célula nai pluripotente inducida
miniatura|300px|Esquema da xeración de células nai pluripotentes inducidas (iPS) a partir de células adultas (reprogramación). (1) Íllanse e cultívanse as [[célula (bioloxía)|células adultas que se van utilizar. (2) Faise a transferencia de xenes exóxenos provenientes de células nai ás células por medio de vehículos retrovirais. As células de cor vermella son células transfectadas que xa expresan os xenes exóxenos. (3) Cultívanse as células transfectadas con métodos de cultivo de células nai usando células inactivadas como capas alimentadoras (cor gris). (4) Un subgrupo pequeno destas células transfectadas transfórmanse en células nai pluripotentes inducidas (iPS) e a partir dese momento producen colonias de células nai.]] miniatura|Colonias de células iPS humanas. As células con forma de fuso do fondo son [[fibroblastos de rato. Só as células que están no centro da colonia son células iPS humanas.]]
As células nai pluripotentes inducidas (normalmente abreviadas como células iPS, polas súas siglas en inglés de "Induced Pluripotent Stem") son un tipo de células nai con características pluripotenciais (con capacidade de xeraren a maioría dos tecidos) derivadas artificialmente dunha célula que inicialmente non era pluripotencial. Xeralmente, utilízase para obtelas unha célula adulta diferenciada procedente dun tecido, sobre a que se induce a expresión de varios xenes exóxenos, tales como Oct4, Sox2, c-Myc e Klf4, que poden desdiferenciala. Esta desdiferenciación denomínase reprogramación. As células iPS poden: a) diferenciarse en células de tecidos pertencentes ás tres capas xerminais dun embrión natural (ver embrioxénese humana): endoderma, mesoderma e ectoderma, b) formar teratomas, e c) orixinar ratos quiméricos ou quimeras.
Demostrouse que as células iPS son idénticas en moitos aspectos e similares noutros ás células nai embrionarias (normalmente abreviadas como ES, polas súas siglas en inglés de "Embryonic Stem"). Por exemplo, son iguais en morfoloxía, expresión de certos xenes e proteínas, padróns de metilación do ADN, tempo de duplicación celular e capacidade de diferenciación a células doutros tecidos. Porén, o mecanismo por medio do cal se inducen e a súa relación coas células ES segue aínda en investigación
As células iPS obtivéronse por primeira vez no ano 2006 a partir de células de ratos e en 2007 a partir de células humanas. En 2006, describiuse por primeira vez este proceso a partir de fibroblastos de rato utilizando retrovirus que vehiculizaban e inducían a expresión de varios xenes exóxenos. En 2011 publicouse unha revisión sobre esta primeira metodoloxía. Isto considérase un dos avances máis importantes da investigación con células nai, xa que permite obter células nai pluripotentes a partir de células adultas. As iPS teñen aplicacións como modelos para o estudo de doenzas, posibles usos terapéuticos (diminuíndo o rexeitamento nos transplantes e sen a controversia do uso de embrións que teñen as células ES), e en investigacións básicas.
Shinya Yamanaka e John Gurdon foron galardoados en 2012 co Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina.
Primeiros métodos de reprogramación de células adultas
miniatura|400px|Esquema da xeración de células de tecidos diferenciadas a partir das células nai naturais. . Todas as células adultas que compoñen o corpo dun rato ou humano xéranse a partir dunha célula inicial totipotente a través de células nai pluripotentes, que só persisten na etapa embrionaria (células ES), e despois a partir de células nai multipotentes que persisten no adulto. A reprogramación de células adultas a células pluripotenres (células iPS) conseguiu a reversibilidade parcial deste proceso natural de diferenciación celular
Primeira xeración en ratos
As células iPS derivan de células adultas por transferencia (transfección) de varios xenes exóxenos asociados a células ES. Xeralmente para unha transferencia eficiente utilízanse retrovirus que actúan como vehículos ou vectores dos xenes exóxenos. Os xenes exóxenos transferidos son principalmente os correspondentes a factores de transcrición asociados ás células ES. Tres ou catro semanas despois, unha pequena porcentaxe das células transferidas comenzan a diferenciarse volvéndose morfolóxica e bioquimicamente similares ás células ES. As células iPS ou células adultas reprogramadas íllanse por selección cun xene de resistencia a antibióticos e para confirmar a súa identidade (ver máis adiante).
O equipo de Shinya Yamanaka da Universidade de Kioto (Xapón) en 2006 foi o primeiro que creou células iPS. Para iso utilizaron como células diana fibroblastos de rato, e como xenes exóxenos os previamente identificados como expresados nas células ES, e como vehículos ou vectores retrovirus. Catro xenes que codificaban factores de transcrición resultaron esenciais para producir células iPS: os denominados Oct-3/4, Sox2, c-Myc e Klf4. Das células tratadas con retrovirus que codifican ditos xenes seleccionáronse só aquelas que os expresaban con antibióticos e pola presenza do xene Fbx15 (células Fbx15+). Porén, estas células iPS tiñan padróns de metilación do ADN distintos dos das células ES e ademais non producían ratos quiméricos viables.
Segunda xeración en ratos
En 2007, o mesmo grupo publicou un traballo xunto con outros grupos de investigación independentes da Universidade Harvard, o MIT e a Universidade de California, que demostraba que se podían obter células iPS a partir de fibroblastos de rato con capacidade de formar quimeras viables utilizando o xene Nanog en vez do Fbx15. Os padróns de metilación do ADN e a produción de ratos quiméricos viables indicaron que Nanog é un determinante importante da pluripotencia celular. Desafortunadamente, debido a que un dos catro xenes utilizados (c-Myc) é oncoxénico, o 20% dos ratos quiméricos desenvolveu cancro. Nun estudo posterior, demostrouse que se poden manter células iPS sen c-Myc que non desenvolven cancro, mais o procedemento é menos eficiente.
Produción de células iPS humanas
En 2007, tamén se publicou o avance máis importante, xa que se conseguira crear células iPS humanas a partir de células humanas adultas. Os resultados obtuvéronos dous equipos de investigación independentes. Un dirixido por Yamanaka no Xapón transformou fibroblastos humanos en células iPS utilizando os xenes: Oct3/4, Sox2, Klf4 e c-Myc vehiculizados en retrovirus, mentres outro dirixido por Thomson nos Estados Unidos usou os xenes Oct4, Sox2, Nanog e LIN28 vehiculizados en lentivirus.
Problemas dos primeiros métodos de reprogramación celular
Aínda que os primeiros métodos que utilizaban xenes que codificaban factores de transcrición demostraron que as células adultas diferenciadas poden reprogramarse a células iPS, aínda existen problemas importantes, tales como: i) eficiencia, ii) mutaxénese insercional, iii) tumores e iv) reprogramación incompleta.
Métodos alternativos de reprogramación celular
Para que un método de reprogramación sexa práctico ou mesmo viable, as eficiencias ou porcentaxes de reprogramación (número de células reprogramadas respecto ao total de células adultas diana iniciais) deben ser o máis altas posible. Por exemplo, unha eficiencia de reprogramación do 50-100 % sería óptima, pero os primeiros porcentaxes de reprogramación estaban no 0,1-1%. As eficiencias de reprogramación dependen maioritariamente dos vectores que se utilicen. Os riscos para o uso de células iPS en humanos tamén dependen en gran medida dos métodos utilizados. Aínda que as transferencias con retrovirus son ata agora as que obtiveron unha maior eficiencia, dan lugar á inserción ao chou dos xenes exóxenos no xenoma da célula diana, o que pode producir mutaxénese insercional provocando inactivación de xenes vitais ou activación de oncoxenes (Zhang, et al. 2011). Ata agora as alternativas a estas metodoloxías son: i) compostos de baixo peso molecular, ii) adenovirus, plásmidos e transposóns, iii) proteínas recombinantes e iv) móleculas de ARN. Melloras nestas novas metodoloxías que desen lugar a maiores eficiencias poderían axudar a xerar células iPS máis seguras e a encontrar solucións a estes problemas. Quizais haxa que deseñar novos métodos que combinen todas as vantaxes coñecidas.
Moléculas de baixo peso molecular
Unha das principais estratexias para evitar a mutaxénese insercional é o uso de moléculas de baixo peso molecular (comparadas coas proteínas ou os ADNs) como substitutivos dos efectos dos factores de transcrición. Estas moléculas poden incrementar a eficiencia de reprogramación compensando o efecto do factor reprogramador. Debido a que non son ADN, ditas moléculas tamén evitan a integración xenómica aumentando así a seguridade. Aínda que polo momento non se puido identificar unha mestura de moléculas que reprograme completamente as células adultas a pluripotentes, existen algúns exemplos que aumentan a eficiencia ou mesmo poden substituír algúns dos xenes.
Os primeiros estudos que describían algunhas destas estratexias realizáronse en 2008. Por exemplo, o ácido valproico, un inhibidor da histona descetilase, aumentou a eficiencia de reprogramación multiplicándoa por 100. Suponse que o ácido valproico simula os sinais do factor de transcrición c-Myc. Propúxose un tipo similar de mecanismo para o BIX-01294, un inhibidor da histona metiltransferase que simula os efectos do Sox2. A simulación doutros sinais é un tema de activa investigación (Chen, et al. 2011).
Outra estratexia estaba baseada no estudo da ruta molecular natural de diferenciación das células mesenquimais a epiteliais na que interveñen o TGF-beta (factor de transformación beta) e MEK (quinase das proteínas epiteliais activada por mitóxenos). Primeiro seleccionáronse dous inhibidores de TGF-beta e MEK entre aqueles que non só inhibían a diferenciación senón que tamén eran os máis activos en reprogramación (SB431412 e PD0325901). Cando se usaron estes dous inhibidores en combinación, multiplicouse aproximadamente por 100 a eficiencia de reprogramación. Despois investigouse dunha maneira similar, a ruta molecular natural empregada para manter a supervivencia celular. Así, despois de ensaiar en reprogramación varios compostos que inhiben dita ruta, seleccionouse o Thiazovivin. Usando unha mestura destes tres inhibidores consiguiuse unha mellora na eficiencia de reprogramación, que se multiplicou case por 200.
Por outra parte, o estudo dos mecanismos de reprogramación posiblemente achegará novas alternativas e ideas sobre este importante asunto.
Adenovirus, plásmidos e transposóns
Outra estratexia para evitar a formación de tumores foi o uso de vectores alternativos ou non retrovirais, tales como os adenovirus, plásmidos e transposóns. Porén, aínda que os métodos baseados en todos estes vectores alternativos evitan o uso de retrovirus, seguen requirindo o uso de xenes exóxenos provocadores de tumores para obter a reprogramación.
Os adenovirus son únicos entre os vectores virais porque non incorporan ningún dos seus propios xenes ao xenoma da célula diana e por tanto evitan a mutaxénese insercional. Outra vantaxe de usar adenovirus é que soamente necesitan estar presentes durante un breve tempo para induciren a reprogramación. En 2008, usouse adenovirus para vehiculizar os catro xenes exóxenos (factores de transcrición) a células de ratos obtendo células idénticas ás ES, demostrándose así que para obter células iPS non é absolutamente necesaria a integración no xenoma da célula diana dos xenes exóxenos.
En 2008, o equipo de Yamanaka demostrou que a reprogramación tamén era posible empregando plásmidos en vez de retrovirus para transferir os catro xenes exóxenos. En ditos traballos, descríbese como conseguiron transformar células de rato con dous plásmidos, un deles expresaba o c-Myc, mentres que o segundo expresaba Oct4, Klf4 e Sox2. Porén, estes métodos son moito menos eficientes que os baseados en retrovirus e tamén teñen posibilidades de mutaxénese insercional aínda que en menor proporción que os retrovirus.
Intentouse tamén o uso dalgúns transposóns. Por exemplo, varios estudos demostraron que os transposóns denominados piggyBac poden transportar os xenes de reprogramación sen introduciren mutacións indesexables no xenoma da célula diana, xa que efectúan unha reexcisión dos xenes exóxenos evitando a mutaxénesde insercional.