cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wamba, Nixeria
Wamba é unha Área de goberno local do Estado de Nasarawa, en Nixeria. A súa capital é a poboación de Wamba.
Ten unha área de 1.156 km² e unha poboación de 72.894 habitantes segundo o censo de 2006.
Nela atópanse as Cataratas de Farin Ruwa, unha das maiores cachoeiras de África.
Vilaselle, A Esperela, Baleira
Vilaselle é un lugar da parroquia da Esperela no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2011 tiña 26 habitantes (13 homes e 13 mulleres).
Ramón Loureiro
Xosé Ramón Loureiro Calvo, nado en Sillobre (Fene) o 3 de xuño de 1965, é un xornalista e escritor galego.
Traxectoria
Xornalista, compaxina o seu labor periodístico en La Voz de Galicia coa literatura.
No ano 2001 recibiu da Universidades do Minho o Premio Caminhos da Memória polo seu ensaio fotográfico A escura terra de Escandoi, no que se reflicte, a través de imaxes en branco e negro, o seu particular universo literario.
Ensaio
miniatura|Casares. Editorial Trifolium. 2017.
Era tempo de apandar
Era tempo de apandar é a segunda novela que publicou Ramón de Valenzuela en 1980. Apareceu na Colección Arealonga. Nela continua co ton autobiográfico que xa introduciu en Non agardei por ninguén e pode lerse como unha continuación desta.
Argumento
Tras a guerra civil, o seu protagonista, un militante galeguista, exíliase en Francia e durante a segunda guerra mundial a Gestapo devólveo ás autoridades da España franquista.
Maciñeiras
O topónimo galego Maciñeiras pode referirse a:
Non agardei por ninguén
Non agardei por ninguén é a primeira novela de Ramón de Valenzuela, publicada en 1957 en Buenos Aires por editorial Citania. A obra está estruturada como un diario sen datas, e con ela inaugúrase o tema da guerra civil na literatura galega. A trama da obra mostra un ton autobiográfico, feito habitual nas obras deste autor. O libro foi incluído na Biblioteca das Letras Galegas de Edicións Xerais de Galicia.
Trama
Tras o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, o protagonista -quen representa ao autor baixo o pseudónimo de D. Gonzalo Ozores de Ulloa- foxe da represión pasando á zona republicana.
Rapapelos
Rapapelos ou rapapelos do Mediterráneo (Arnoglossus laterna), é unha especie de peixe teleósteo da orde dos pleuronectiformes, suborde dos pleuronectoideos e familia dos bótidos.
Taxonomía
A especie foi descrita por primeira vez en 1792 polo médico, naturalista e taxónomo alemán Johann Julius Walbaum, baixo o nome de Pleuronectes laterna.
Ademais de por este nome orixinario, e do actualmente válido, ao longo da historia foi coñecido polos seguintes sinónimos:
Características
As principais características morfolóxicas desta especie son:
miniatura|250px|Arnoglossus laterna pescado no sur do [[mar do Norte.]]
Hábitat e distribución
É unha especie mariña, demersal, que vive a profundidades de entre os 10 e os 200 m, usualmente entre os 10 e os 100 m1, sobre fondos areosos e lamacentos.
Distribúese polas costas do Atlántico oriental entre os 62° N e os 17° S, e entre os 18° W e os 34°, desde Noruega até Angola, e tamén habita no mar Mediterráneo até o mar Negro, sendo especialmente abundante no mar do Norte.
Bioloxía
miniatura|250px|Forma [[larvaria de Arnoglossus laterna.]] Aliméntase de pequenos peixes e invertebrados bentónicos.
Reprodúcese en primavera e verán, entre os meses de abril e agosto.
Pesca
O rapapelos do Cabo é un peixe comestíbel, pescándose activamente nas zonas onde vive.
Galicia
O primeiro rexistro desta especie en Galicia fíxoo De Buen en 1935, no seu traballo "Fauna ictiológica. Catálogo de los peces ibéricos de la planicie continental, aguas dulces, pelágicos y de los abismos próximos, I parte", ''Not. y Res. Inst. Esp. Ocean.'' 82: 89-148. Posteriormente foi rexistrado en numerosas ocasións.
Tornado Alley
300px|dereita|miniatura|Corazón da Tornado Alley Tornado Alley (en galego diríamos: calella dos tornados) é unha expresión popular usada en EUA para designar un amplo territorio do país onde os grandes tornados son máis frecuentes. Esta zona estaría comprendida entre as Montañas Rochosas e os Montes Apalaches.
Definición
O Servizo Meteorolóxico Nacional, dependente da NOAA, non ten ningunha definición do Tornado Alley, polo que non existe oficialidade ao respecto. Segundo o Laboratorio Nacional para as Tormentas Severas, a orixe e difusión do termo procedería dos medios de comunicación, os cales o utilizan sen ningún criterio científico para designar un grande territorio con límites pouco definidos onde son frecuentes fenómenos meteorolóxicos deste tipo.
Delimitación xeográfica e temporal
miniatura|400px|Localización do Tornado Alley (en rosa), coas diferentes masas de aire que interveñen na aparición de tornados: Azul, aire frío e seco; Laranxa, aire cálido e seco; Verde, aire cálido e húmido.
Aínda que non existe ningún estado totalmente a salvo de tornados, os rexistros meteorolóxicos conclúen que son moito máis habituais nas Grandes Chairas comprendidas entre as Rochosas e os Apalaches, e de maneira excepcional Florida. Texas é, estatisticamente, o estado con maior número de tornados e mortes causados por estes de toda a federación.
Os estados con maior número de tornados de carácter forte (= a F3 na escala Fujita) son, de sur a norte, Texas, Oklahoma, Kansas, Nebraska, Iowa, Colorado, Wyoming e Dakota do Sur, estados que comprende a Tornado Alley. Os estados máis orientais teñen tamén fortes tornados, pero a frecuencia é menor.
Os tornados tamén existen con bastante frecuencia e intensidade noutros lugares, como o sur das provincias canadenses de Ontario, Manitoba, Saskatchewan e Alberta. Outra zona considerada propicia para tornados en América do Norte, alén do extremo sur de Florida nos Estados Unidos de América, é a fronteira de Texas con México ao norte dos estados Mexicanos de Nuevo León, Coahuila e Tamaulipas.
A aparición de tornados está directamente relacionado co choque de masas de aire de distintas características. Estatisticamente, os tornados son máis frecuentes no Tornado Alley entre os meses de abril e setembro, o que se lle chama a temporada dos tornados. Nestes meses, a influencia das masas cálidas orixinadas no Golfo de México é moito maior e profunda cara o norte. Durante o inverno os estados máis meridionais fican baixo o influxo destas masas de aire, rexistrando as taxas máis altas de tornados de todo o ano.
Efectos na poboación
Segundo o Centro Nacional de Predición de Tormentas, entre 1950 e 1997 producíronse 13.808 tornados no Tornado Alley. Estes causaron 1132 mortos e miles de millóns de dólares en danos materiais. O tratamento nos medios é notable na zona do Tornado Alley, cun seguimento detallado por parte das televisións locais sobre a previsión e evolución das tormentas que poden xerar tornados. Ademais, existe unha avanzada rede de alertas de tornados controlada polo Servizo Meteorolóxico Nacional, con sirenas nos municipios para alertar a poboación e refuxios especialmente deseñados para estas catástrofes.
No corazón da Tornado Alley as normas de construción son máis esixentes que noutros locais dos Estados Unidos, esixindo teitos reforzados e unións máis fortes entre a construción e os alicerces.
miniatura|dereita|300px|Actividade dos tornados nos Estados Unidos. As zonas máis escuras concordan coa Tornado Alley.
O Estornín, A Fontaneira, Baleira
O Estornín é un lugar da parroquia da Fontaneira no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2011 tiña nove habitantes (sete homes e dúas mulleres).
Traba, Laxe
Santiago de Traba é unha parroquia que se localiza no sur do concello coruñés de Laxe na comarca de Bergantiños. Segundo o IGE en 2018 tiña 482 habitantes (253 homes e 229 mulleres) distribuídos en 12 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 658 habitantes.
Toponimia
A orixe do topónimo podería estar no substantivo latino tabula (táboa, referido neste caso á chaira cadrada onde se atopa a vila e onde houbo un castelo medieval)
Historia
Disque a liñaxe dos Traba, poderosa familia nobre do antigo Reino de Galiza, era orixinaria desta parroquia, onde existiu un castelo medieval.
Patrimonio
A igrexa de Santiago de Traba foi construída orixinalmente a finais do século XII, pero foi reformada posteriormente. Na fachada barroca con aspecto renacentista destacan as columnas salomónicas, a figura de Santiago Matamouros e a imaxe da Virxe na Ascensión, flanqueada por San Francisco, San Pedro e Adán e Eva.
Umbo (bivalvos)
300px|miniatura|Esquema da valva esquerda dun bivalvo
Etimoloxía
Os termos umbo e umbón derivan do latín umbus, -onis, "a parte central prominente do escudo dos lexionarios".
Características
miniatura|300px|Diagrama da cuncha dun bivalvo viestadesde o lado dorsal. 1: Plano de simmetría. 2: Liñas de crecemento. 3: Ligamento. 4: Umbo.
O umbo é a parte máis elevada de cada valva da cuncha dun molusco bivalvo (tamén está presente nos univalvos). Normalmente contén o pico da valva, que é o punto máis antigo dela, e o seu grao de relevancia e a súa posición respecto á liña da charneira son ás veces útiles para distinguiren taxons de bivalvos.
O termo umbo tamén se usa nas descricións anatómicas dos braquiópodos como o lugar de orixe do crecemento das súas valvas.
Tipos de umbos
Os umbos poden estar situados de diversas maneiras, recibindo adxectivos particulares:
Tamén se denomina umbo o lugar onde se encontra a prodissoconcha, a cuncha rudimentaria ou embrionaria, na cal se inicia o desenvolvemento dun molusco bivalvo.
Pandelo, A Fontaneira, Baleira
Pandelo é un lugar da parroquia da Fontaneira no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2011 tiña nove habitantes (cinco homes e catro mulleres).
A Fontaneira, A Fontaneira, Baleira
A Fontaneira é un lugar da parroquia da Fontaneira no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2011 tiña 26 habitantes (12 homes e 14 mulleres).
O caranguexo das tenaces de ouro
O caranguexo das tenaces de ouro (Le Crabe aux pinces d'or) é o noveno álbum da serie As aventuras de Tintín, escrita e debuxada polo belga Hergé. É o álbum en que aparece por primeira vez un dos personaxes máis emblemáticos da serie, o capitán Haddock.
Hergé creou a historieta durante a ocupación alemá de Bélxica. O xornal Le Petit Vingtième, no que se publicaron desde 1929 as aventuras de Tintín, foi pechado polos ocupantes. Hergé atopou rapidamente traballo no diario Le Soir, cuxa tirada era aínda maior que a de Le Petit Vingtième, e que mantivo unha liña editorial claramente colaboracionista (o cal carrexaría non poucos problemas a Hergé despois do final da guerra).
Esta historia interrompeu a que se estaba publicando en Le Petit Vingième (No país do ouro negro) debido ás implicacións políticas. Empezouse a publicar o 17 de outubro de 1940 no suplemento semanal de Le Soir (Le Soir Jeunesse) que se publicaba os xoves. Debido á escaseza de papel, o suplemento deixou de publicarse o 23 de setembro de 1941, pasando a publicarse como tira diaria en Le Soir, a un ritmo de tres ou catro viñetas cada día.
En 1941 publicouse en branco e negro e en 1943 reeditouse en cor. Foi o último álbum de Tintín en editarse en branco e negro. O seguinte, A estrela misteriosa, sería editado directamente en cor. A primeira edición en galego foi en 1983 pola Editorial Juventud con tradución de Valentín Arias López.
O libro é a primeira aventura Tintín publicada nos Estados Unidos e a primeira en adaptarse a unha película. O caranguexo das tenaces de ouro adaptouse para a película stop motion de 1947 co mesmo nome, para a animación de 1956 de Belvision Studios As aventuras de Tintín, para a serie animada de 1991 Ellipse / Nelvana As aventuras de Tintín, e para a película de 2011 As aventuras de Tintín dirixida por Steven Spielberg.
Sinopse
A raíz do misterio que envolve a morte dun mariñeiro que investigan Hernández e Fernández, Herbert Dawes, relacionado co que parece ser unha lata de caranguexo, coa palabra "Karaboudjan " escrita nel. A súa posterior investigación e o secuestro dun home xaponés interesado en darlle unha carta leva a Tintín a un barco chamado Karaboudjan, onde é capturado por unha banda de criminais que ocultan nas latas de caranguexo o opio co que trafican. Tintín logra escapar do camarote no que o encerraron despois de que Milú roia as súas amarradura e que Tintín golpee a un home enviado a traerlle comida, deixando ao home atado e amordazado no camarote, Tintín dá co capitán do barco, Haddock. O capitán Haddock, completamente alcoholizado, é vítima dos manexos do seu segundo de a bordo, Allan Thompson, e non sabe que o seu barco transporta opio. Cando o descobre ponse do lado de Tintín.
O Karaboudjan crese naufragado pero o capitán recoñéceo no porto e os contrabandistas secuéstrano. Tintín intenta liberalo coa axuda de Hernández e Fernández descubrindo ao xefe dos contrabandistas Omar ben Salaad e detendo a toda a banda.
Antecedentes
Cando o exército belga caeu fronte aos invasores alemáns en maio de 1940, Hergé e a súa muller fuxiron en coche cara a Francia xunto con decenas de miles doutros belgas, primeiro aloxáronos en París e despois leváronos ao sur ata Puy-de-Dôme, onde permaneceron seis semanas. O 28 de maio, o rei belga Leopoldo III entregou oficialmente o país ao exército alemán para evitar máis mortes, unha xogada coa que Hergé estaba de acordo. Alemaña puxo a Bélxica baixo ocupación, Hergé aceptou a petición do rei de que todos os civís que fuxiran do país regresasen, chegou a Bruxelas o 30 de xuño. Alí descubriu que un oficial da Propagandastaffel do exército alemán ocupaba a súa casa, e tamén se enfrontou a problemas financeiros, xa que debía pagar impostos atrasados e non puido acceder ás súas reservas financeiras (finalmente chegaron os salarios que debíalle Casterman.). Todas as publicacións belgas estaban agora baixo o control da forza ocupante alemá. A publicación católica Le Vingtième Siècle e o seu suplemento Le Petit Vingtième, onde Hergé sempre traballara serializando As aventuras de Tintín, xa non tiña permiso para continuar coa publicación. A historia que Hergé estivera serializando alí, Tintín no país do ouro negro, tivo que ser abandonada. Victor Matthys, o Rexist editor de Le Pays Réel, ofreceu emprego a Hergé como debuxante, pero Hergé percibiu a Le Pays Réel como publicación explicitamente política e polo que declinou a posición.
Pola contra, aceptou un cargo con Le Soir, o maior diario francófono de Bélxica. Confiscado aos seus propietarios orixinais, as autoridades alemás permitiron a Le Soir reabrir baixo a dirección do editor belga Raymond de Becker, aínda que permaneceu firmemente baixo control nazi, apoiando o esforzo de guerra alemán e defendendo o antisemitismo. Despois de unirse a Le Soir o 15 de outubro, Hergé creou o seu novo suplemento infantil, Le Soir Jeunesse. Nomeado editor deste suplemento, contou coa axuda do seu vello amigo Paul Jamin e do debuxante de animación Jacques Van Melkebeke. O primeiro número de Le Soir Jeunesse publicouse cun gran anuncio en toda a portada: "Tintin et Milou sont revenus!" ("Tintín e Milú están de volta!"). Algúns belgas estaban molestos por que Hergé estivese disposto a traballar para un xornal controlado pola administración nazi de ocupación, recibiu unha carta anónima de "o pai dunha familia numerosa" pedíndolle que non traballase para Le Soir, temendo que As aventuras de Tintín agora se usasen para adoutrinar aos nenos na ideoloxía nazi, e que como resultado "Xa non falarán de Deus, da familia cristiá, do ideal católico ... [Como] podes aceptar colaborar neste terrible acto, un verdadeiro pecado contra o Espírito?" Hergé quedou bastante atraído polo tamaño de Le Soir os seus letorores, alcanzaban os 600.000, moito máis que o que "Le Vingtième Siècle" fora capaz de lograr. Ante a realidade da supervisión nazi, Hergé abandonou os temas políticos actuais que ocuparon boa parte do seu traballo anterior, en vez de adoptar unha política de neutralidade. Sen necesidade de satirizar tipos políticos, Harry Thompson observou que "Hergé concentrábase máis na trama e no desenvolvemento dun novo estilo de comedia de personaxes. O público reaccionou positivamente."
Publicación
miniatura|200px|right|alt=Fotografía da portada do xornal que mostra signos de que ten moitas décadas de idade | Unha copia de 1943 de Le Soir data da ocupación
O caranguexo das tenaces de ouro comezou a serialización en Le Soir Jeunesse o 17 de outubro de 1940. Non obstante, o 8 de maio de 1941, a escaseza de papel causada pola guerra en curso levou a que Le Soir Jeunesse quedase reducido a catro páxinas, e a tira semanal de Tintin reduciuse en dous terzos. Varias semanas despois, o 3 de setembro de 1941, o suplemento desapareceu por completo, con O caranguexo das tenaces de ouro mudándose ao propio Le Soir en setembro, onde se converteu nunha franxa diaria. Como resultado, Hergé viuse obrigado a alterar o ritmo no que se movía a súa narración, xa que tiña que manter a atención do lector ao final de cada liña. Como ocorreu con As Aventuras de Tintín, a historia foi posteriormente serializada en Francia no xornal católico Cœurs Vaillants desde o 21 de xuño de 1942.
Despois da serialización, Casterman reuniu e publicou a historia en forma de álbum en 1941, o último volume en branco e negro de Tintín en ser lanzado. Para esta edición recompilada, Hergé pensou en cambiar o nome da historia, considerando inicialmente O caranguexo vermello (para acompañar aventuras anteriores O Loto Azul e A illa negra) antes de volver a quedar con Le Crabe aux pinces d'or (O caranguexo das tenaces de ouro). Hergé molestouse porque Casterman enviou o libro ás impresoras sen a súa aprobación definitiva. Non obstante, como resultado da publicidade de Le Soir, as vendas de libros aumentaron notablemente, ata o punto de que a maioría das anteriores Aventuras de Tintín reimprimíronse como resultado. As autoridades alemás fixeron dúas excepcións: ningunha reimpresión de Tintín en América ou A Illa Negra porque respectivamente tanto Estados Unidos como Gran Bretaña, estaban en guerra con Alemaña.
Destaca no álbum a primeira aparición do capitán Haddock, con moitos dos seus trazos distintivos: a afección polo alcol (aínda que vista aquí con certas tinguiduras dramáticas, a diferenza do que ocorrerá posteriormente) e o seu gusto polos insultos estrambóticos. Haddock fixo a súa primeira aparición en Le Soir xunto a un anuncio para a película antisemita alemá, Jud Süß. Hergé elixiu o nome "Haddock" para o personaxe despois de que a súa muller, Germaine Remi, mencionase "un triste peixe inglés" durante unha comida. Tamén aparece por primeira vez o contramestre Allan Thompson, que reparecerá noutros álbums como secuaz do malvado Rastapopoulos. A inclusión do detective da policía xaponesa Bunji Kuraki como aliado de Tintín nesta historia probablemente deseñouse para contrapesar a representación de Hergé dos xaponeses como os antagonistas da súa historia anterior, O loto azul, especialmente dado que nese momento o goberno ocupante estaba aliado co Xapón. O uso de Marrocos como escenario probablemente foi influenciado por O escuadrón branco unha novela do escritor francés Joseph Peyré, que se adaptara a unha película italiana en 1936 (Hergé lera a novela e vira a película). A representación da Legión Estranxeira Francesa no norte de África foi posiblemente influída pola novela de P. C. Wren Beau Geste (1925) ou as súas adaptacións cinematográficas en 1926, 1928, e 1939.
Mentres que o uso do chinés de Hergé en "O loto azul" era correcto, a escritura árabe empregada en "O caranguexo das tenaces de ouro" era intencionalmente ficticia. A ambientación en Marrocos do álbum é bastante estereotipada. O suposto árabe que utilizan algúns personaxes nos seus diálogos non son verdadeiras palabras, senón simplemente debuxos semellantes á escritura árabe. Moitos dos topónimos aparecidos na serie son xogos de palabras, a cidade de Kefheir era un xogo de palabras en francés Que faire? ("que facer?") mentres que o porto de Bagghar deriva do francés bagarre (raspar, ou pelexar). O nome de Omar ben Salaad é un xogo de palabras que significa "Ensalada de lagosta" en francés. miniatura|300px|Lombo da edición en galego. En febreiro de 1942, Casterman suxeriu a Hergé que os seus libros fosen publicados nun novo formato, 62 páxinas en vez das antigas de 100 a 130 páxinas e agora a toda cor en lugar de en branco e negro. Aceptou isto e, en 1943, reeditouse e coloreouse "O caranguexo coas tenaces de ouro" para a súa publicación como álbum en 1944. Debido aos cambios na forma en que a aventura fora serializada en Le Soir, o álbum nesta conxuntura tiña só 58 páxinas e, así, Hergé encheu as páxinas que faltaban con catro marcos a cores de páxinas completas, aumentándoo ao formato estándar de 62 páxinas. A reedición en cor ten importantes recortes no argumento respecto da orixinal para adaptalo ao formato de 62 páxinas fronte ás 130 da edición en branco e negro.
Anastasio Cocco
Anastasio Cocco, nado o 29 de agosto de 1799 en Messina, Sicilia (reino das Dúas Sicilias) e finado o 26 de febreiro de 1854 na mesma cidade, foi un médico e naturalista italiano especializado en bioloxía mariña.
Traxectoria
Co seu pai, médico e bo literato, durante un tempo iniciouse no estudos dos clásicos e, despois, no Collegio Carolino estudou filosofía e matemáticas. Completados os estudos preparatorios, dedicouse ao estudo da medicina, tendo como preceptores aos irmáns Gioacchino e Antonio Arrosto; o primeiro, versado en química, ciencias naturais e física, o segundo era botánico.
En 1819 foi admitido na Reale Accademia Peloritana de' Pericolanti (da cal sería secretario en 1851), e alí leu o seu primeiro traballo, titulado Sull'origine, progressi e utilità della botánica.
Para completar a súa formación en medicina, ese mesmo ano trasladouse a Nápoles. Despois dunha breve estancia alí foi chamado para volver a Messina a causa da repentina morte de seu pai; logo regresou a Nápoles para continuar os seus estudos. Volveu outra vez a Messina, e obtivo o seu título de médico en Catania. Pero dedicouse á investigación en botánica.
En 1827 foi reclamado para cubrir a cátedra de materia médica na Accademia Carolina, elevada a universidade. Comenzou a ensinar farmacoloxía, considerando fundamental para esta ciencia o coñecemento da botánica, a mineraloxía e a zooloxía, interesándose cada vez máis nas ciencias naturais e, en particular, pola ictioloxía. A súa descrición dunha nova especie de peixe foi eloxiada por Cuvier e de Valenciennes cos que se relacionaba desde 1829.
En 1831 comunicou, nunha carta escrita en latín clásico, a William Elford Leach, do Museo Británico, a existencia dunha serie de crustáceos característicos de estreito de Messina, descritos por el.
En 1852, o seu amigo o científico alemán Eduard Rüppell denominou unha especie de peixe como Microichthys coccoi para honrar o seu nome.
Cocco tamén era amigo e correspondente de moitos outros naturalistas, en particular de Charles Lucien Bonaparte, Antoine Risso e August David Krohn.
Algunhas obras
Así mesmo, foi autor dalgúns textos literarios:
Abreviatura
A abreviatura Cocco emprégase para recoñecer a como autoridade na descrición e taxonomía en zooloxía.
Xosé Antonio López Teixeira
Xosé Antonio López Teixeira, nado en Vigo en 1957, é un historiador e ensaísta galego.
Traxectoria
Licenciado en Xeografía e Historia pola Universidade de Santiago de Compostela, exerce de profesor no IES Santa Irene. O seu labor de investigación xira, fundamentalmente, acerca da análise dos alicerces políticos e da conformación do Reino de Galicia -e xa que logo, da propia comunidade galaica-, situada na luzada da Idade Media. Colabora habitualmente en revistas de investigación e pensamento e en suplementos culturais de xornais.
Báltica
miniatura|Perfil de Báltica Báltica é un paleocontinente que se formou no Paleoproterozoico e agora constitúe o noroeste de Eurasia, ou, o que é o mesmo, a parte de Europa situada ao norte da Zona de sutura transeuropea e ao oeste dos Montes Urais. O groso núcleo de Báltica é o cratón do leste de Europa, que ten unha antigüidade de máis de tres mil millóns de anos e formou parte do supercontinente Rodinia hai uns mil millóns de anos.
Historia tectónica
miniatura|1 100 millóns de anos Báltica estaba localizada no que hoxe é o sur do Pacífico. (engadiuse como referencia a localización actual de Australia.) miniatura|Hai 550 millóns de anos Báltica (en verde) era un continente illado localizado preto do polo sur. Báltica formouse hai de 2 000 a 1 700 millóns de anos pola colisión de tres bloques continentais do Arcaico-Proterozoico, chamados: Fennoscandia (que incluía o escudo Báltico exposto), Sarmatia (cratón Ucraíno e Macizo de Voronezh), e Volgo-Uralia (cuberto por depósitos máis novos). Sarmatia e Volgo-Uralia formaban un protocratón (ás veces chamado "Proto-Báltica") hai c. 2 000 millóns de anos, que chocou con Fennoscandia hai uns 1 800–1 700 millóns de anos. As suturas entre estes tres bloques foron reactivadas durante o Mesoproterozoico e Neoproterozoico.
Durante o Ordovícico, Báltica moveuse en dirección norte aproximándose a Laurentia permitindo outra vez que os trilobites e braquiópodos cruzasen o océano de Xápeto. No Silúrico, c. 425 millóns de anos, a colisión final ente Escocia-Groenlandia e Noruega orixinou a oroxenia escandiana.
Marxes
Báltica é un continente moi antigo e o seu núcleo é un groso cratón moi ben conservado. Porén, as súas marxes actuais, son as suturas que son o resultado de fusións con outros bloques continentais moito máis novos. Estas suturas a miúdo deformadas non representan a extensión orixinal de Báltica do Precámbrico a inicios do Paleozoico; por exemplo, a marxe curvada norte dos Urais que discorría paralelamente a Novaya Zemlya probablemente foi deformada durante a erupción dos trapps siberianos de finais do Permiano.
A marxe occidental de Báltica é o oróxeno caledoniano, que se estende cara ao norte desde as Montañas Escandinavas a través do mar de Barents ata Svalbard. A súa beira leste é o oróxeno timánide que se estende ao norte do arquipélago de Novaya Zemlya. A extensión do continente no Proterozoico está definida pola sutura de Xápeto no oeste; a Zona da falla de Trollfjorden-Komagelva no norte; a sutura varisca-herciniana no sur; a Zona de Tornquist no suroeste; e os Montes Urais no leste.
Marxe norte
Os terreos da Cordilleira norteamericana, incluíndo Alasca-Chukotka, o de Alexander, o de Sierra Norte e o de Klamath oriental, comparten unha historia de formación dun rift con Báltica e moi probablemente formaron parte de Báltica desde a oroxenia caledoniana ata a formación dos Montes Urais. Estes terreos poden ser asociados ou ben co nordeste de Laurentia, ou con Báltica ou Siberia debido a que teñen unha secuencia similar de fósiles; circóns detríticos de mostras de 2 000-1 000 millóns de anos de antigüidade e probas de magmatismo grenvilliano; e o magmatismo e arcos de illas do Neoproterozoico tardío e Ordovícico-Silúrico.
Marxe sur
Desde hai polo menos 1 800 millóns de anos a polo menos 800 millóns de anos a marxe sueste de Báltica estivo conectada coa Amazonia, mentres que a marxe sueste estaba conectada co cratón de África occidental. Báltica, Amazonia e África occidental rotaron 75° en sentido das agullas do reloxo en relación a Laurentia ata que Báltica e Amazonia chocaron con Laurentia hai 1 100-900 millóns de anos nas oroxenias Grenville-sveconorwegiana-Sunsás para formar o supercontinente Rodinia. Cando se completou a fragmentación de Rodinia hai uns 600 millóns de anos, Báltica converteuse nun continente illado durante uns 200 millóns de anos. Laurentia e Báltica formaron un só continente ata hai 1 265 millóns de anos, que se fragmentaría hai 990  millóns de anos ou algo antes. Despois do subseguinte peche do océano de Mirovoi, Laurentia, Báltica e Amazonia permaneceron fusionadas ata a apertura do océano de Xápeto no Neoproterozoico.
Marxe oeste
A Rexión de gneis occidental do norte de Noruega está composta por gneis de 1 650-950 millóns de anos de anitigüidade cubertos por alóctonos continentais e oceánicos que foron transferidos desde Laurentia a Báltica durante a oroxenia escandiana. Os alóctonos foron acrecionados a Báltica durante o peche do océano de Xápeto hai uns 430-410 millóns de anos; o basamento de Báltica e os alóctonos foron despois subducidos ata a unha profundidade na que se produce metamorfismo de presión ultraalta hai uns 425-400 millóns de anos; e foron finalmente exhumados ata quedaren nas súas actuais localizacións hai uns 400-385 millóns de anos. A presenza de microdiamantes en dúas illas do norte de Noruega, Otrøya e Flemsøya, indica que esta marxe de Báltica estivo enterrada a uns 120 km de profundidade durante polo menos 25 millóns de anos hai uns 429 millóns de anos, pouco despois da colisión entre Báltica e Laurentia.
A unión tripla Báltica-Laurentia-Avalonia no mar do Norte é a esquina suroeste de Báltica. A sutura Báltica-Laurentia que se estendía ao nordeste desde a unión tripla foi deformada no Cámbrico tardío e inicios do Paleozoico nas Caledónides escandinavas e pola oroxenia escandiana no Silúrico. Algúns terreos noruegueses teñen faunas distintas das da Báltica ou de Laurentia e foron arcos de illas que se orixinaron no océano de Xápeto e foron acrecionados a Báltica. O cratón de Báltica moi probablemente quedou baixo estes terreos e o límite continente-océano quedou a varios quilómetros de Noruega, pero, dado que o Atlántico norte se abriu hai uns 54 millóns de anos por onde se pechara o océano de Xápeto, é improbable que o cratón tamén chegase a Laurentia. A marxe esténdese ao norte ata Novaya Zemlya, onde se encontraron as faunas do inicio do Paleozoico de Báltica, pero a escaseza de datos fai difícil localizar a marxe no Ártico. As faunas do Ordovícico indican que a maioría de Svalbard, incluíndo a Bjørnøya, eran parte de Laurentia, pero a Terra de Francisco Xosé e Kvitøya (unha illa oriental do arquipélago de Svalbard) é máis probable que fosen parte de Báltica na oroxenia timánide. A península de Taymyr, ao contrario, nunca foi parte de Báltica: a parte sur de Taymyr era parte de Siberia, mentres que a parte norte e o arquipélago de Severnaya Zemlya formaban parte do terreo independente de Kara a inicios do Paleozoico.
Beira leste
A beira leste é o oróxeno Urálide, e esténdese ao longo de 2 500 km desde o arquipélago ártico de Novaya Zemlya ao mar de Aral. O oróxeno contén o rexistro de polo menos dúas colisións entre Báltica e arcos de illas intraoceánicos antes do choque final entre Báltica e Casaquistania-Siberia durante a formación da Panxea. Os arcos de illas do Silúrico-Devónico foron acrecionados a Báltica ao longo da Falla uraliana principal, ao leste da cal hai fragmentos metamorfizados de arco volcánico mesturados con pequenas cantidades de rochas continentais do Precámbrico e Paleozoico. Porén, non se atoparon nos Urais rochas claramente orixinadas en Casaquistania ou Siberia. O basemento da beira leste está composto por un cratón do Arcaico, formado por rochas metamorfizadas de polo menos 1 600 millóns de anos de anitigüidade, que está rodeado polo cinto de dobramento da oroxenia timánide e cuberto por sedimentos do Mesoproterozoico. A marxe converteuse nunha marxe pasiva situada perante o océano Ural no Cámbrico-Ordovícico.
A beira leste esténdese para o sur a través dos Montes Urais desde o extremo norte do arquipélago de Novaya Zemlya. A beira segue a forma curvada de Novaya Zemlya, que se orixinou no Permiano tardío por causa dos trapps siberianos. Está claro de acordo cos fósiles endémicos de Báltica en Novaya Zemlya que as illas foron parte de Báltica desde o Paleozoico temperán, mentres que a península de Taymyr de máis ao leste era parte da marxe pasiva de Siberia no Paleozoico temperán. O norte de Taymyr, xunto con Severnaya Zemlya e partes da codia do océano Ártico, formaron o terreo de Kara.
Os Montes Urais formados no Paleozoico medio e tardío cando Laurusia chocou con Casaquistania, unha serie de terreos. Porén, a beira leste, estendíase orixinalmente máis ao leste ata unha marxe activa fronte a un arco de illas, pero estas partes foron comprimidas, fracturadas e distorsionadas especialmente na parte leste dos Urais. A beira leste do Paleozoico temperán está mellor conservada ao sur da rexión polar (65° N), onde sedimentos típicos de augas pouco profundas poden encontrarse na parte oeste dos Urais, mentres que a parte leste dos Urais caracterízase por presentar depósitos típicos de auga profunda. A cheminea hidrotermal mesooceánica máis antiga coñecida na parte centro-sur dos Urais delimita claramente a extensión leste. A forma recta da cadea montañosa é o resultado de continuos movementos transcorrentes (strike-slip) durante o período desde o Carbonífero tardío ao Permiano temperán (300-290 millóns de anos).
As faunas endémicas de Báltica do Ordovícico temperán atopáronse en Casaquistania preto do extremo sur da beira leste, ou a unión tripla entre Báltica, o terreo de Mangyshlak, e o Altaides acrecional. Aquí as rochas do Paleozoico temperán están enterradas baixo a depresión do Caspio.
Xosé Ricardo Losada
Xosé Ricardo Losada Vicente, nado en Rianxo o 3 de xullo de 1961, é un profesor e escritor galego.
A Pasada
O topónimo galego A Pasada pode facer referencia a:
A Pasada, A Fontaneira, Baleira
A Pasada é un lugar da parroquia da Fontaneira no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2011 tiña 16 habitantes (3 homes e 13 mulleres).
Sanga, Nixeria
Sanga é unha Área de Goberno Local do Estado de Kaduna, en Nixeria. A súa capital é a poboación de Gwantu.
Ten unha área de 781 km² e unha poboación de 149.333 habitantes segundo o censo de 2006.
Bama, Nixeria
Bama é unha Área de Goberno Local do Estado de Borno, en Nixeria. A súa capital é a poboación de Bama.
Ten unha área de 4 997 km² e unha poboación de 269 986 habitantes segundo o censo de 2006.
O Vilar dos Adrios, A Fontaneira, Baleira
O Vilar dos Adrios é un lugar da parroquia da Fontaneira no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2011 tiña 22 habitantes (13 homes e 9 mulleres).
Fruíme, Lousame
San Mariño de Fruíme é unha parroquia que se localiza no sur do concello coruñés de Lousame, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 345 habitantes (174 homes e 171 mulleres) distribuídos en 10 entidades de poboación.
O Barreiro, Fonteo, Baleira
O Barreiro é un lugar da parroquia de Fonteo no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada.
Fruíme, Lousame
Xeografía
Está no suroeste do concello. Limita ao norte con Vilacova, ao sur con Boiro, ao sueste con Rianxo, e con Lousame ao oeste. Está atravesada polo río Beluso ou da Escabia, único do concello que desauga na ría de Arousa. Nesta parroquia está o monte da Muralla, cunha serie de picos de entre 500 e 600 metros, que acolle o parque eólico de Monte Treito.
O Trabeiro, A Fontaneira, Baleira
O Trabeiro é un lugar da parroquia da Fontaneira no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2011 tiña oito habitantes (seis homes e dous mulleres).
Castiñeiras, Fonteo, Baleira
Castiñeiras é un lugar da parroquia de Fonteo no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2011 tiña 10 habitantes (6 homes e 4 mulleres).
A Ferraría, Fonteo, Baleira
A Ferraría é un lugar da parroquia de Fonteo no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2011 tiña 15 habitantes (8 homes e 7 mulleres).
Zona especial de conservación do Río Cabe
Xeografía
O espazo protexido remata do río Cabe remata próximo a Canaval, Sober. Alí este espazo limita co ZEC dos Canóns do Sil.
Flora
Os bosques das ribeiras son fundamentalmente de abeneiros (Alnus glutinosa) e freixos (Fraxinus excelsior) e as carballeiras contan con carballos (Quercus robur) e cerquiños (Quercus pyrenaica). Os bosques mixtos das ribeiras principais compóñense de carballos (Quercus robur), olmos brancos (Ulmus laevis), olmos mediterráneos (Ulmus minor), freixos comúns (Fraxinus excelsior) ou freixos de folla estreita (Fraxinus angustifolia).
Fauna
Cómpre destacar a presenza de Chondrostoma arcasii, Chondrostoma duriense, Lacerta schreiberii, Iberolacerta monticola e nove especies de quirópteros con interese de conservación; así como a existencia do endemismo salamántiga rabilonga (Chioglossa lusitanica) no río Cabe.
As especies de fauna catalogadas como especies silvestres en réxime de protección especial ou presentes no catálogo galego de especies ameazadas son:
Lexislación
O río Cabe foi declarado como lugar de importancia comunitaria (LIC) en decembro de 2004 e ascendeu a zona especial de conservación (ZEC) en marzo de 2014.
Camboño, Lousame
San Xoán de Camboño é unha parroquia que se localiza no oeste do concello de Lousame. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 188 habitantes (90 homes e 98 mulleres) distribuídos en 10 entidades de poboación.
Xeografía
É a parroquia máis occidental do concello, no val do río Hornada. Limita ao noroeste con Porto do Son, ao nordeste con Noia, ao sur con Boiro, e con Tállara ao leste, a través da serra da Barbanza.
Historia
Aquí atópanse as primeiras mostras de poboamento, as mámoas, do concello de Lousame.
Durante o Antigo Réxime, pertenceu ás xurisdicións de Noia, rexida polo arcebispo de Santiago de Compostela e na provincia homónima.
Gerardo Rodríguez Domínguez
Gerardo Rodríguez Domínguez é un político galego do PPdeG.
Camboño, Lousame
Historia
A proclamación da Constitución de 1812 supuxo a abolición do réxime señorial e a substitución por unha administración municipal. En 1823, coa derogación da constitución por Fernando VII, restaurando o réxime señorial. Coa definitiva recuperación do municipalismo en 1835, incorporouse ao actual concello de Lousame.
Patrimonio
A igrexa parroquial de San Xoán atópase no lugar da Igrexa. En Camboño está a ermida de Santa María A Gorgosa. Varios dos muíños de Camboño foron reconstruídos.
Gerardo Rodríguez Domínguez
Traxectoria
Concelleiro polo PPdeG en San Xoán de Río, en xuño de 2010 foi elixido para presidir a xestora do PPdeG en San Xoán de Río. Nas eleccións municipais de 2011 encabezou a candidatura do PPdeG á alcaldía de San Xoán de Río e foi elixido alcalde con maioría absoluta. Presentouse como candidato a presidir a Mancomunidade das Terras de Navea-Bibei pero foi derrotado polo candidato do PSdeG-PSOE.
Primeira división española de fútbol feminino
A Primeira División Feminina, coñecida comercialmente como Liga Feminina Iberdrola, é a máxima categoría da liga española de fútbol feminino, que organiza a RFEF dende 1988.
Formato
Creada en 1988 co nome de Liga Nacional de fútbol feminino, na súa primeira edición (1988-89) constou dun único grupo con 9 equipos. Nas seguintes edicións introducíronse varios cambios no seu formato, de xeito que durante anos foi un torneo no cal os equipos estaban divididos en 4 grupos segundo criterios xeográficos, e que ó remate da tempada regular xuntaba ós gañadores de cada grupo nunha localidade e enfrontábaos entre si nunha final a 4 polo título.
Ponte de Rande
A ponte de Rande é unha construción civil que atravesa a ría de Vigo, unindo a Península do Morrazo no lado norte coa comarca de Vigo na beira sur. Forma parte da autoestrada do Atlántico e é un dos emblemas da Ría de Vigo e Galiza.
Primeira división española de fútbol feminino
Formato
A tempada 2001-02 foi a primeira coa denominación Superliga, que trouxo consigo o formato clásico de liga cun grupo único, no cal había 12 equipos. Ese número de equipos medrou na tempada 2003-04 a 14, e na tempada 2008-09 a 16.
A edición 2009-10 volveu ó antigo sistema de varios grupos e varias fases, cun crecemento no número de equipos de 16 a 24, o cal provocou moitas críticas entre o colectivo de xogadoras. Non obstante, o sistema mantívose na seguinte tempada, cun equipo mais.
Na tempada 2011-12 o nome Superliga foi trocado polo de Primeira División, e o formato consistiu novamente nun grupo único de 18 equipos, que disputan unha liga regular de 34 xornadas nas que cada equipo xoga 2 encontros fronte ós outros 17, un como local e outro como visitante.
Sistema de competición
A competición dispútana anualmente 16 equipos que xogan nun único grupo enfrontándose todos contra todos a dobre partido (un partido en campo propio e outro en campo contrario), segundo un calendario previamente establecido por sorteo.
Ponte de Rande
Situación
Situase aproximadamente no quilómetro 148 da autoestrada do Atlántico.
Enxeñería
As obras de construción comezaron a finais do ano 1973, coa colocación da primeira pedra o 17 de decembro, e duraron ata o ano 1977, aínda que a ponte non se inauguraría e abriría ao tráfico ata catro anos despois, o 7 de febreiro de 1981, debido a que as prolongacións dos accesos a terra non quedaron rematadas ata ese ano. O seu custo foi de 3.658 millóns de pesetas da época e o proxecto orixinal é dos enxeñeiros Fabrizio de Miranda, Florencio del Pozo e Alfredo Passaro.
Primeira división española de fútbol feminino
Sistema de competición
Os equipos puntúan en función dos seus resultados: tres puntos por partido gañado, un polo empate e ningún polas derrotas. O club que suma máis puntos ao termo do campionato proclámase campión de liga e obtén unha praza para a seguinte edición da Liga de Campións da UEFA, do mesmo xeito que o segundo clasificado. Así mesmo, os oito primeiros clasificados disputan a Copa da Raíña ao termo da liga. Os dous últimos equipos descenden a Primeira División B e desta ascenden reciprocamente dous equipos.
Ponte de Rande
Enxeñería
Con estas dimensións, no momento da súa construción foi unha das pontes cun maior van central do mundo dentro desa tipoloxía concreta de pontes de cables atirantados, e a número un dentro da Península Ibérica. No ano 2013, na clasificación de pontes desa tipoloxía, era a ponte número 103 do mundo cun maior van central e a segunda de España, por detrás da ponte do Enxeñeiro Carlos Fernández Casado que cruza o encoro de Barrios de Luna, na provincia de León.
Actualmente soporta un tráfico de máis de 50.000 vehículos ao día. Dende a súa apertura ao tráfico en 1981 xa pasaron por ela máis de 230 millóns de vehículos. Por mor deste intenso tráfico está prevista a súa ampliación cun carril máis por sentido polos lados exteriores da ponte, que serían exclusivos para o acceso aos vehículos con orixe e destino a Península do Morrazo. No mes de febreiro de 2015 comezaron as obras para facer realidade este proxecto de ampliación, cun investimento estimado de 107,9 millóns de euros.
Peaxe na sombra
Até o ano 2006 era unha ponte exclusivamente de peaxe. En maio dese ano, pasou a ser un tramo de peaxe na sombra, financiado ao 50% pola Administración Xeral do Estado e ao 50% pola Xunta de Galicia.
Primeira división española de fútbol feminino
Palmarés
250px|miniatura|dereita|O [[Athletic Club EFT festexando o título en 2007.]] 250px|miniatura|dereita|Imaxe dun encontro Levante-Huelva. 250px|miniatura|dereita|O RCD Espanyol, campión da Liga en 2006 e da Copa en 2010.
Lesende, Lousame
San Martiño de Lesende é unha parroquia que se localiza no norte do concello coruñés de Lousame, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 279 habitantes (145 homes e 134 mulleres) distribuídos en 6 entidades de poboación.
Xeografía
Limita ao norte con Toxos Outos, ao noroeste con Noia, ao sur con Lousame e ao leste con Vilacova. Está situada no curso medio do río Vilacova, na súa maior parte na ribeira dereita. O punto de maior altitude é o monte Colou (508 m), desde onde se divisa a ría de Muros e Noia.
Por esta parroquia pasa o río Vilacova.Ten un solo maioritariamente forestal. O punto de maior altitude e o monte Colou con 508 metros sobre o nivel do mar.
Xosé Carlos López Bernárdez
Xosé Carlos López Bernárdez, nado en Vigo en 1958, é un ensaísta literario galego.
Traxectoria
Licenciado en Xeografía e Historia, sección Historia da Arte, é profesor de Lingua e Literatura Galegas. É autor, sobre todo, de ensaio literario e artístico.
Lousame, Lousame
San Xoán de Lousame é unha parroquia que se localiza no centro do concello coruñés de Lousame, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 1.023 habitantes (508 homes e 515 mulleres) distribuídos en 21 entidades de poboación.
Xeografía
Limita ao norte con Lesende (separados polo río Vilacova), ao noroeste con Noia, ao sur con Boiro, ao sueste con Fruíme, ao oeste con Tállara, e ao leste con Vilacova.
Ten un relevo variado, con altitudes máximas de entre 300 e 350 m nas beiras do monte comunal de Aldeagrande e no de Seoane. Ocupa boa parte do val do río Pesqueira, formado polo rego do Espiño ou da Mina (que nace en Froxán) e o de Chave.
Na aldea de Portobravo está a casa consistorial, o centro médico e a casa da cultura. Na Silva está o CPI Diego Antonio Cernadas de Castro, o polideportivo Pilar Barreiro Senra e a piscina municipal. A igrexa municipal está en Seoane.
Fonteo, Fonteo, Baleira
Fonteo é un lugar da parroquia de Fonteo no concello lugués de Baleira na comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE, en 2011 tiña 37 habitantes (17 homes e 20 mulleres).
Umbo (arma)
miniatura|250px|Umbo dun escudo lombardo ([[século VII).]] Umbo, ou umbón, é unha peza, normalmente feita de metal, que se colocaba na parte central externa dos escudos dos soldados, para darlle un carácter ofensivo a dita arma, deseñada inicialmente con fins defensivos.
Etimoloxía
Os termos umbo e umbón derivan do latín umbus, -onis, "a parte central prominente do escudo dos lexionarios".
Características
O umbo é unha peza redonda, convexa ou cónica, situada no centro dun escudo. Adoitaban ser metálicos, pero tamén se podían facérense de madeira. Orixinarimente foi deseñado para desviar golpes do centro dos escudos redondos, aínda que tamén subministraban un lugar para montar a agarre do escudo. Co paso do tempo e os escudos con umbos curvados fóronse facendo máis populares, e substituíron o agarre do escudo, co que o umbo acabou converténdose máis ben nunha peza ornamental.
Moitas veces, os umbos non estaban presentes en escudos non circulares debido ás diferenzas na técnica; cun escudo redondo, pódese facer un golpe cara a escudo contrarioo, mentres que cun umbo podíanse bloquear os ataques pivotando o escudo sobre o corpo. Un umbo proporcionaba unha vantaxe significativa para desviar golpes.