cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antigo Exipto
Historia
Logo viñeron a dominación persa, a helénica de Alexandre o Grande que instalou aos tolomeos (considerados faraóns), e a conquista romana. Déixase de falar de antigo Exipto coa súa inclusión no Imperio Romano de Oriente.
Paleolítico e Neolítico
Cara ao período paleolítico tardío, o clima árido do nordeste de África converteuse quente e seco, forzando as poboacións da área a concentrarse no val do Nilo. Desde que, durante o Plistoceno, os cazadores-recolectores nómades comezaron a vivir na rexión hai uns 1,8 millóns de anos atrás, o Nilo foi o eixe vital de Exipto Os fértiles socalcos do Nilo fixeron posible desenvolver unha economía agrícola sedentaria e unha sociedade máis sofisticada e centralizada que se converteu nunha parte fundamental da historia da civilización humana.
Restos desta xente primitiva aparece en forma de artefactos e rochas talladas polos socalcos do Nilo e nos oasis. As probas arqueolóxicas indican que unha sociedade e cultura exipcias desenvolvéronse e estendéronse nun territorio do chamado Exipto predinástico.
A través do Nilo, no 11º milenio a.C, unha cultura recolledora de gran utilizando o tipo máis antigo de fouce fora substituída por outra cultura de cazadores, pescadores, e recolledores que utilizaban ferramentas de pedra. As probas tamén indican ocupación humana e pastoreo no recuncho suroeste de Exipto, preto da fronteira sudanesa, antes do 8000 a.C. As probas xeolóxicas e os estudos por ordenador de modelos climáticos suxiren que os cambios climáticos naturais dos arredores do 8000 a.C. comezaron a desecar as extensións de terras de pastoreo da África setentrional que posteriormente forman o Sáhara (c.2500 a.C.). Pronto as tribos da rexión naturalmente tenderon a agregarse cerca do río Nilo onde desenvolveron unha economía agrícola sedentaria e unha sociedade máis centralizada. Hai probas de pastoreo e cultivo de cereais no Sáhara oriental o 7º milenio a.C. miniatura|Unha xarra Naqada II típica decorada con [[gacelas (período predinástico).]] Ao redor do 6000 a.C., xa aparecera no val do Nilo a agricultura organizada e a construción de grandes poboados. Ao mesmo tempo, no suroeste dedicábanse á gandería e tamén construían. O morteiro de cal usábase no 4000 a.C. É o denominado período predinástico, que empeza coa cultura de Naqada, aínda que algúns exiptólogos sitúano antes, cara ao Paleolítico inferior.
Período predinástico
Entre o 5500 e o 3100 a. C., durante o período pre-dinástico, os asentamentos pequenos, pequenas tribos, prosperaron ao longo do val do Nilo e desenvolveran unhas series de culturas únicas manifestando control firme da agricultura e da gandería e así mesmo identificables pola súa cerámica e obxectos persoais únicos, como peitees, pulseiras, e colares. No 3300 a. C., momentos antes da primeira dinastía, Exipto estaba dividido en dous reinos, coñecidos como Alto Exipto (Ta Shemau) e Baixo Exipto (Ta Mehu). (A fronteira entre ambos situabase na actual zona do Cairo, ao sur do delta do Nilo.) A primeira destas culturas, a Omari, estableceuse no Baixo Exipto no norte de Helwan, e a Merimdé ao oeste do Delta do Nilo e nos bordos da costa setentrional do Lago Moeris sito na rexión do Faium. No neolítico os Omari, e especialmente os do Faium, fixéronse notar polos avanzados utensilios de pedra que modelaron durante a industria lítica prehistórica de Exipto. O Faium atopábase na intersección de tres rutas: a do Val do Nilo mesmo, a do Sáhara oriental e a do Oriente Próximo, deste xeito dispoñía da características dos tres. A Merimdé era unha das máis grandes comunidades setentrionais, comparable en extensión a estrutura do Nekhen predinástico. Ademais da súa tecnoloxía lítica, a súa cultura caracterizábase por formas sofisticadas de vasos e aneis e culleres de cerámica, así como polas mazas de pedra que se fixeron populares cara ao final da historia exipcia.
Cara á segunda metade do cuarto milenio a.C. apareceu unha cultura que presentaba os trazos básicos do que sería o Exipto histórico. A esta época chamada en arqueoloxía Naqada II, posto que é unha estación de características especiais. Xurdiron, entón, a escritura xeroglífica, a irrigación a grande escala e un urbanismo incipiente, os cultos primordiais e os centros de poder político que se dividirón en dous reinos, un no norte e outro no sur.
Nun período duns 1000 anos, a cultura Naqada desenvolveuse desde pequenas comunidades granxeiras ata unha poderosa civilización, os líderes da cal retiñan o control supremo sobre a xente e os recursos do Val do Nilo. Establecendo un poder central en Nekhen, e logo en Abidos, os líderes de Naqada estenderon o seu control de Exipto cara ao norte seguindo o curso do río e estableceron contactos comerciais con Nubia, os oasis do deserto occidental, e as culturas do Mediterráneo oriental. A cultura Naqada manufacturou diversos adornos de bens materiais, os cales incluían cerámica pintada, vasos de pedra decorativos de alta calidade, paletas cosméticas, e xoias feitas de ouro, lapislázuli, e marfil. Tamén desenvolveron un verniz coñecido como faienza, o cal foi bastante utilizado durante o período romano, para decorar copas, amuletos, e pequenas figuras. Durante a última fase do predinástico, a cultura Naqada comezou a utilizar símbolos escritos que evolucionaron nun sistema cheo de xeroglíficos para escribir en exipcio.
Primeiro Estado histórico
A finais do III milenio e principios do IV milenio os reis do sur conquistaron o norte, creando o primeiro estado territorial, levado a cabo polo rei Menes, rei do Exipto meridional. A partir da unificación de ambos, pasou a comprender todo o val do Nilo, desde a primeira cascada (Asuán) ata a Mediterráneo, incluíndo hai os oasis da zona occidental (Kharga, Dakhla, Farafra e Siwa) aínda que moi pronto comezaron as expedicións río arriba, buscando as riquezas de Nubia, chegando ata a segunda cascada.
As primeiras dinastías crearon un estado que superaba a diversidade local, chegando ao seu punto culminante na IV dinastía. Con todo, o Estado iniciou demasiado pronto un proceso de desintegración que significou a feudalización do país.
Os antigos exipcios elixiron comezar a súa historia oficial cun rei chamado "Meni" (ou Menes en grego) que eles crían que unira os dous reinos da Alto e o Baixo Exipto. A transición a un estado unificado de feito sucedeu máis gradualmente que os escritores do antigo Exipto nos quererían facer crer, e non hai ningún gravado contemporáneo de Menes. Os expertos agora creen, con todo, que o mítico Menes de feito podería ser o faraón Narmer, quen é representado na cerimonial Paleta de Narmer nun acto simbólico de unificación. O sacerdote Manetón do terceiro século aC agrupou a longa liña de faraóns seguintes a Menes en 30 dinastías, sistema aínda utilizado hoxe en día.
Período dinástico antigo
miniatura|A [[Paleta de Narmer representa a unificación das Dúas Terras. ]] No período dinástico antigo cara ao 3150 a.C, os primeiros faraóns solidificaron o seu control sobre o Baixo Exipto establecendo unha capital en Menfis, desde a que poderían controlar tanto a forza laboral e a agricultura da fértil rexión do delta como as lucrativas e críticas rutas cara ao Levante. O incremento de poder e fama dos faraóns durante o período dinástico antigo está reflectido nas súas elaboradas tumbas mastaba e as estruturas mortuorias de culto a Abidos, as cales eran utilizadas para adorar o faraón deificado logo da súa morte. A forte institución de dirección real desenvolveuse por esencial na supervivencia e crecemento da antiga civilización de Exipto.
Imperio Antigo
miniatura|esquerda|[[Micerinos e a súa esposa a raíña Khamerernebty II.]]
Os principais avances en arquitectura, arte, e tecnoloxía, producíronse durante o Imperio Antigo, impulsado polo incremento na produtividade agrícola feita posible por unha ben desenvolvida administración central. Baixo a dirección do visir, os oficiais estatais recolleitaron impostos, coordinaron proxectos de irrigación para mellorar o rendemento das colleitas, recrutaron agricultores para traballar en proxectos de construción, e estableceron un sistema xudicial para manter a paz e a orde. Co excedente de recursos, feito posible por unha economía produtiva e estable, o estado puido investir na construción de monumentos colosais e comisionar traballos excepcionais de arte da man de obra real. As pirámides construídas por Zoser, Queops, e os seus descendentes son os símbolos máis memorables da antiga civilización exipcia, e o poder dos faraóns que o controlaban.
A través do aumento da importancia da administración xurdiron unhas novas clases de escribas e oficiais letrados que recibían propiedades por parte dos faraóns como pago polos seus servizos. Os faraóns tamén fixeron concesións de terras para os seus templos de culto mortuorio e locais para asegurarse de que estas institucións terían os recursos necesarios para adorar o faraón logo da súa morte. Cara ao final do Imperio novo, cinco séculos destas prácticas feudais desgastaron lentamente o poder económico do faraón, quen non se podería permitir ademais soportar unha grande administración centralizada. Mentres o poder do faraón se evaporaba, os gobernadores rexionais chamados nomarcas comezaron a retar a supremacía do faraón. Isto unido as severas secas entre o 2200 e o 2,150 a.C., causou en último termo que o país entrase nun período de 140 anos de fame e pugnas coñecido como Primeiro Período Intermedio.
Primeiro período intermedio
Despois do colapso do goberno central exipcio ao final do Imperio antigo, a administración non puido soportar ou estabilizar a economía do país. Os gobernadores rexionais non puideron contar coa axuda do faraón en tempos de crises, e os continuos cortes de subministración e disputas políticas escalaron en épocas de fame negra e guerras civís a pequena escala. Malia os problemas difíciles, os líderes locais, sen pagar ningún tributo ao faraón, utilizaron a súa nova independencia para establecer unha cultura próspera nas provincias. Unha vez tiveron control sobre os seus propios recursos, as provincias convertéronse máis ricas economicamente -feito demostrado polos maiores e mellores enterramentos entre todas as clases sociais. Déronse estalidos de creatividade, os artesáns provinciais adoptaron motivos culturais formalmente restrinxidos á realeza do Imperio antigo, e os escribas desenvolveron estilos literarios que expresaban o optimismo e orixinalidade do período.
Libres da súa lealtade ao faraón, os lexisladores locais comezaron a competir entre eles polo control territorial e o poder político. Cara ao 2160 a.C., os lexisladores de Hierakonpolis controlaban o Baixo Exipto, mentres un clan rival con base en Tebas, a familia Intef, tomou o control do Alto Exipto. Mentres os Intef creceron en poder e estenderón o seu control sobre o norte, un conflito entre os dous rivais converteuse en inevitable. Ao redor do 2055 a.C. as forzas tebanas baixo o mando de Nebhepetre Mentuhotep II finalmente venceron os lexisladores Herakleopolitans, reunificando as Dúas Terras e inaugurando un período de renacemento económico e cultural coñecido como Imperio Medio.
Imperio medio
miniatura|170px|Mentuhotep II, o fundador do Imperio Medio. Os faraóns do Imperio Medio devolveron a prosperidade e a estabilidade do país, situación que alentou un rexurdimento da arte, a literatura, e os proxectos de construción monumental. Mentuhotep II e os seus sucesores da 11ª Dinastía lexislaron desde Tebas, pero o visir Amenemhat I, ao asumir a coroa ao comezo da 12ª Dinastía ao redor de 1985 a.C., cambiou a capital nacional a cidade de Itjtawy localizada en Faium. Desde Itjtawy, os faraóns da 12ª Dinastía comprometéronse a levar a cabo unha recuperación territorial de longo alcance e un proxecto de irrigación para incrementar o excedente agrario da rexión. Por outra banda, o exército reconquistou territorio a Nubia rica en minas de pedra e ouro, mentres os traballadores construían unha estrutura defensiva no Delta Oriental, chamada as " Muros-do-Rei", para defenderse dos ataques estranxeiros.
Tendo o exército asegurado e seguridade militar e política e vastas riquezas agrícolas e minerais, a poboación, a arte, e a relixión da nación afloraron. En contraste coas actitudes elitistas do Imperio Antigo cara aos deuses, o Imperio Medio experimentou un incremento nas expresións de devoción persoal e o que se podería chamar democratización da vida de ultratumba, na que todas as persoas posuían unha alma e podían ser ben recibidas dentro da compañía dos deuses logo da morte. A literatura do Imperio medio caracterizábase por tratar temas e personaxes sofisticados escritos nun estilo seguro e elocuente, e os relevos e retratos escultóricos do período capturaron detalles sutís e individuais que lograron novas metas de perfección técnica.
O último gran lexislador do Imperio Medio, Amenemhat III, deixou entrar colonos asiáticos dentro da rexión do delta para prover unha forza de traballo suficiente para as súas campañas especialmente activas de minería e construción. Estas ambiciosas actividades de construción e minería, xunto coas inadecuadas inundacións do Nilo no seu reinado, esgotaron a economía e precipitaron o lento declive no Segundo Período Intermedio durante as seguintes dinastías, a 13ª e 14ª dinastías. Durante este declive, os poboadores asiáticos estranxeiros comezaron a apoderarse da rexión do delta, posteriormente dominantes dentro de Exipto, como foi o caso dos hicsos.
Segundo período intermedio e os hicsos
miniatura|Antigo Exipto, o Imperio Medio e os hicsos. Ao redor do 1650 a.C., mentres o poder dos faraóns do Imperio Medio se debilitaba, os inmigrantes asiáticos residentes na cidade do Delta Oriental, Avaris, apoderáronse da rexión e forzaron o goberno central a retirarse a Tebas, onde o faraón era tratado como vasalo de quén se esperaba un tributo. Os hicsos ("gobernantes de terras estranxeiras"), imitaron os modelos exipcios de goberno e retratábanse eles mesmos como faraóns, integrando así elementos exipcios na súa cultura da Idade de Bronce Medio.
Tras a súa retirada, os reis de Tebas atopáronse eles mesmos atrapados entre os Hicsos ao norte e os aliados Nubios dos Hicsos, os etíopes, ao sur. Despois de cen anos de tenue calma, non foi ata o 1555 a.C. que as forzas tebanas conseguiron suficiente forza como para enfrontarse aos hicsos nun conflito que duraría máis de trinta anos. Os faraóns Taa II e Kamés lograron finalmente derrotar aos nubios, pero foi o sucesor de Kamés, Amosis I, quen emprendeu vitoriosamente unha serie de campañas que erradicarón permanentemente a presenza hicsa en Exipto. No Imperio novo que seguiu, o exército converteuse nunha prioridade central para os faraóns que buscaban estender as fronteiras exipcias e asegurar o seu dominio completo do Oriente Próximo.
Imperio novo
miniatura|[[Djeser-Djeseru é o edificio principal de Hatshepsut, templo mortuorio complexo en Deir el-Bahri. O edificio é un exemplo da perfecta simetría que é anterior ao Partenón por mil anos.]]
O Imperio Novo (c. 1550 - 1070 a. C.) marca o apoxeo de Exipto como poder internacional con fronteiras aseguradas e estendidas. Amosis I fundou a súa primeira dinastía e cambiou a capital desde Avaris a Tebas, mentres mantiña a administración en Menfis. Campañas empresas baixo Thutmose I e o seu neto Thutmose III estenderon a influencia dos faraóns dentro de Siria e Nubia, consolidando a súa lealtade e abrindo o acceso a importacións críticas como o bronce e a madeira. Os faraóns do Imperio novo comezaron unha campaña de construción a grande escala para promover o deus Amón, o culto crecente asentábase en Karnak. Tamén construíron monumentos para glorificar os seus propios existentes, tanto reais como imaxinarios. A muller faraón Hatshepsut utilizou esta propaganda para lexitimar a súa reclamación ao trono. O seu reinado victorioso foi marcado por expedicións comerciais ao Punto, un elegante templo mortuorio, un par de colosais obeliscos e unha capela en Karnak. No entanto o seu sobriño legal Thutmose III loitou para borrar todo o seu legado preto do fin do seu reinado usurpando o seu trono.
miniatura|Akhenatón e familia recibindo vida dos raios de Atón.
Ao redor de 1350 a.C., a estabilidade do Imperio parecía ameazado, aínda máis cando Amenhotep IV ascendeu ao trono e instituíu unha serie de reformas radicais, que tiveron resultado caótico. Cambiando o seu nome polo de Akhenatón, promocionó a ata entón escura deidade solar Atón como a deidade suprema, iniciando unha reforma relixiosa tendente ao monoteísmo. En parte, o monoteísmo de Akhenatón foi un produto abortado do absolutismo real; os vellos deuses desapareceran, pero o rei mantiña -para o seu propio beneficio político- o seu papel tradicional como mediador entre os homes e os desexos do novo deus. O faraón suprimiu o culto á maioría das demais deidades e atacou o poder do templo que fora dominado polos sacerdotes de Amón en Tebas, a quen vía como corruptos. Ao mover a capital á nova cidade de Akhet-Atón (actual Amarna), Akhenatón fixo oídos xordos aos acontecementos no Oriente Próximo (onde os hititas, Mitanni e os asirios disputábanse o control) e concentrouse unicamente na nova relixión. A nova filosofía relixiosa implicou un novo estilo artístico, que resaltaba a humanidade do rei por encima da monumentalidade.
Logo da súa morte, o culto de Atón foi abandonado rapidamente, os sacerdotes de Amón pronto recuperaron o poder e devolveron a capital a Tebas. Baixo a súa influencia os faraóns posteriores -Tutankhamon, Ay e Horemheb- intentaron borrar toda mención da herexía de Akhenatón, agora coñecido como o Período de Amarna.
miniatura|220px|Catro estatuas colosais de [[Ramsés II flanquean a entrada do seu templo de Abu Simbel.]] Ao redor de 1279 a.C. ascendeu ao trono Ramsés II, tamén coñecido como o Grande. O seu sería o reinado máis longo da historia exipcia; chegaría construír máis templos, construír máis estatuas e obeliscos, e procrear máis fillos que calquera outro faraón da historia. Audaz líder militar, Ramsés II conduciu o seu exército contra os hititas na Batalla de Qadesh (na actual Siria); logo de chegar a un punto morto, finalmente aceptou un tratado de paz co reino hitita. É o tratado de paz máis antigo rexistrado, en torno a 1258 antes de Cristo. Exipto retirouse da maior parte das súas posesións asiáticas logo disto, deixando aos hititas a competir sen éxito co crecente poder dun rexurdimento de Asiria e os recentemente chegados frixios.
A riqueza de Exipto, con todo, converteuse nun obxectivo tentador para a invasión; en particular, para os libios bérberes do oeste e os Pobos do Mar, que formaban parte da poderosa confederación de piratas gregos do mar Exeo. Inicialmente, o exército foi quen de repeler as invasións, mais Exipto terminou por perder o control dos seus territorios no sur de Siria e Palestina, que en gran parte caeron en poder dos asirios e os hititas. O impacto das ameazas externas viuse agravada por problemas internos como a corrupción, o roubo das tumbas reais e os disturbios civís. Logo de recuperar o seu poder, os sumos sacerdotes do templo de Amón en Tebas acumularan vastas extensións de terra e de riqueza, debilitando ao estado. O país terminou dividido, dando inicio ao Terceiro Período Intermedio.
Terceiro período intermedio
Comeza coa instauración de dúas dinastías de orixe libio que se repartiron Exipto: unha, desde Tanis, a bíblica Zoán, no Baixo Exipto, e outra, cuxos reis tomaron o título de sumos sacerdotes de Amón, desde Tebas. O período termina coa dominación dos reis cushitas. Son as dinastías, parcialmente coetáneas, XXI a XXV. miniatura|220px|[[Apries. Período Tardío.]]
Período tardío (c. 656 - 332 a. C.)
Comeza coa dinastía Saíta, con dous períodos de dominación persa, así como con varias dinastías coetáneas de gobernantes exipcios independentes. Exipto converteuse finalmente nunha satrapía. Son as dinastías XXVI a XXXI.
Período helenístico (332 - 30 a.C.)
miniatura|Alexandre o Grande. Iníciase coa conquista de Exipto por Alexandre o Grande de Macedonia no 332 a.C., e a chegada ao poder no 305 a.C. da dinastía tolemaica, de orixe macedonio. Finaliza coa incorporación de Exipto ao Imperio romano trala batalla de Actium, no ano 31 a.C. No ano 30 a.C. morre Cleopatra e Exipto convértese nunha provincia do Imperio romano.
Período romano (30 a.C. - 640 d.C.)
miniatura|esquerda|110px|Os [[retratos de Fayum fan un resumo do encontro das culturas exipcia e romana.]] Exipto converteuse nunha provincia do Imperio Romano o 30 de xullo do ano 30 a.C., logo da derrota de Marco Antonio e a raíña tolemaica Cleopatra VII ante Octavio (máis tarde emperador Augusto) na batalla de Actium (2 de setembro do ano 31 a.C.), liquidando definitivamente a independencia política de Exipto e converténdoo en provincia romana. Os romanos necesitaban dos cargamentos de cereais de Exipto, e o exército romano, baixo o control dun prefecto nomeado polo emperador, reprimiu revoltas, fixo respectar estritamente a recaudacion das taxas, e previr ataques os bandidos, os cales habianse convertido nun problema notorio durante estes períodos. Alexandría converteuse nun centro cada vez máis importante na ruta de comercio co oriente, xa que os Artigos de luxo exóticos tiñan unha alta demanda en Roma. Aínda que os romanos tiveron unha actitude máis hostil cos exipcios que os gregos, algunhas tradicións como a momificación e adoración dos deuses tradicionais continuou. A arte do retrato do Fayum aflorou, e algúns emperadores romanos representáronse como faraóns, aínda que non tan extensamente como o fixeron os tolomeos. En principio vivía fóra de Exipto e non executaba as funcións cerimoniais como rei exipcio. A administración local converteuse romana en estilo e pechada aos nativos exipcios.
Dominación islámica
miniatura|Ruta seguida polos exércitos [[árabes durante a conquista musulmá de Exipto no ano 641.]] Despois de que o Imperio romano fora repartido o ano 395 en Occidente e Oriente, este último pasou aos seus sucesores, os bizantinos, e permaneceu nas súas mans ata a conquista polo pobo árabe no ano 641. Os últimos vestixios da tradicional cultura do antigo Exipto finalizan definitivamente a comezos do século VI, cos últimos sacerdotes de Isis, que oficiaban o templo da illa de Filae, ao proscribirse o culto aos "deuses pagáns". Exipto caeu baixo o dominio dos gobernadores árabes durante a expansión do islam no século VII. Ás portas do século VIII, o califa Abd-al-Malik decretou que o árabe substituiría o grego e o copto como lingua administrativa exclusiva. O copto literario declinou gradualmente ata o punto de que, ao cabo duns cantos séculos, o bispo exipcio Severus Ibn al-Muqaffa atopou necesario escribir a súa  Historia dos patriarcas  en árabe. Con todo, eclesiásticamente, a lingua retivo a súa importante posición, e moitos textos haxiográficos tamén se compuxeron durante este período. Ata o século X, o copto permaneceu a lingua falada da poboación nativa fora da capital.
As violentas persecucións dos mamelucos guiaron a un declive máis grande do copto, ata que se entregou o árabe exipcio nalgún momento do século XVII, e desde entón puido sobrevivir en lugares illados por un tempo máis. Na segunda metade do século XIX, o papa Cirilo IV de Alexandría comezou un movemento nacional eclesiástico para revivir a lingua copta. Publicáronse varios traballos de gramática, xunto co dicionario máis comprensible que se fixo ata entón. Os achados universitarios no campo da exiptoloxía e a inauguración da Instituto de Estudos Coptos contribuíron máis adiante no renacemento. Os esforzos para resucitar a lingua seguen emprendendo, tanto dentro como fora da Igrexa, e atraeron o interese tanto dos coptos como de árabes en Exipto.
Demografía
Os Antigos Exipcios foron o resultado dunha mestura das varias poboacións que se fixaron no Exipto ao longo dos tempos, oriúndas do nordeste africano, da África negra e da área semítica.
miniatura|Representación do [[Hebreos|pobo hebreo no antigo Exipto por Edward Poynter (1867).]]
A cuestión relativa á etnia dos antigos Exipcios é por veces xeradora de controversia, aínda que á luz dos últimos coñecementos da ciencia falar de razas humanas revélase un anacronismo. Até mediados do século XX, por influencia dunha visión eurocéntrica, considerábase os antigos Exipcios practicamente como brancos; a partir dos anos 1950 do século XX as teorías do "afro-centrismo", segundo as cales os Exipcios eran negros, afirmáronse nalgúns círculos. Importa tamén referir que as representacións artísticas son frecuentemente idealizacións que non permiten retirar conclusións neste dominio.
Os Exipcios tiñan consciencia da súa alteridade: nas representacións artísticas dos túmulos os habitantes do val do Nilo aparecen con roupas de liño branco, en canto que os seus veciños libios e semitas con roupas de la.
A lingua dos Exipcios (hoxe unha lingua morta) é un ramo da familia das linguas afroasiáticas (camito-semíticas). Esta lingua é coñecida grazas á descuberta e descifrado da Pedra Rosetta, onde se encontra inscrito un decreto de Tolomeo V Epifanio (205-180 a.C.) en dúas linguas (exipcio e grego) e en tres escritas (caracteres xeroglíficos, escrita demótica e alfabeto grego). En 1822 o francés Jean-François Champollion descifrou a escrita xeroglífica e a demótica que se encontraban na pedra, permitindo así o acceso aos textos do antigo Exipto e o comezo da Exiptoloxía.
O número de habitantes do antigo Exipto oscilou segundo as épocas. Durante o período predinástico (4500-3000 a.C.) a poboación rondaría os centenas de milleiros; durante o Imperio Antigo (século XVII a XII a.C.) situaríase nos dous millóns, atinxindo os catro millóns por altura do Imperio Novo. Cando o Exipto se tornou unha provincia romana a poboación debeu ser cerca de sete millóns. Esta poboación habitaba nas terras agrícolas situadas nas marxes do Nilo, sendo escasas as poboacións que vivían no deserto. Ao contrario das civilizacións da Mesopotamia, o antigo Exipto non desenvolveu unha importante rede urbana.
Ñ
Historia
miniatura|O Ñ sitúase á dereita do L nos [[Teclado QWERTY|teclados Qwerty para español.]] A letra ñ non ten equivalente no alfabeto romano. Nos primeiros textos en galego este son representábase coas grafías n, ni ou nn, e foi esta última forma a que se acabou impoñendo na súa forma abreviada, ñ . Pola contra en Portugal desde 1265 impúxose nos documentos oficiais nh, de orixe occitana.
A letra ñ forma parte do alfabeto en linguas como o castelán, asturiano, aimará, bubi, chamorro, guaraní, mapudungun, mixteco, quechua, tagalo, zapoteco, éuscaro, wolof. O inglés admite o ñ nalgúns préstamos do castelán como «cañon» (como forma arcaica, a común é «canyon»), «jalapeño», ou «El Niño»..
Outros usos
No bretón emprégase para nasalizar a vogal precedente e non para representar o son //, verbigracia a palabra Jañ pronúnciase //.
Na escritura latina do tártaro de Crimea representa a consoante velar nasal /ŋ/ (igual son velar do galego "unha".) O mesmo sucede nalgunhas transcricións do quenya
En nauruano representa ao dígrafo "ng", aínda que actualmente a tendencia maioritaria é usar simplemente "ng".
Grafías equivalentes noutras linguas
Noutras linguas o son /ɲ/ representase de formas diversas:
Véxase tamén
Entradas da enciclopedia que comezan por Ñ
Levántate Rosalía
Levántate Rosalía é un disco de Xulio Formoso enteiramente baseado nun dos libros máis populares de Venezuela, Humor y Amor de Aquiles Nazoa, o "Rousinol de Catuche".
Características
É o primeiro disco de Formoso onde as composicións foron escritas en ritmos tradicionais de distintas rexións de Venezuela: malagueña e galerón margariteños, merengue caraqueño e aires cañoneros, corrío llanero e ata un ballenato no mais clásico estilo do Valledupar colombiano.
Xulio Formoso e Luis Suárez, de Los Guaraguao, comezaron a traballar na idea a comezos de 1976 co mesmo Aquiles Nazoa. Despois da morte do poeta, en abril dese ano, as gravacións son adiadas a xullo e rematan en agosto co consello de Aníbal Nazoa, irmán máis novo de Aquiles, lanzándose o álbum en setembro. Nel participaron Franklin Mejías, do Grupo Ahora e Antonio Alcalá, da Rondalla Venezolana. As tapas dianteiras e traseiras foron feitas por Pedro León Zapata para este álbum. É o único disco enteiramente dedicado á obra de Aquiles Nazoa.
miniatura|Xulio Formoso en concerto
Tick Tick Boom
Para o filme sobre Jonathan Larson véxase Tick, Tick... Boom! (filme)
"Tick Tick Boom" é unha canción da banda sueca de garage punk The Hives, editado o 8 de outubro do 2007 como primeiro sinxelo do seu álbum The Black and White Album.
Copa Zona Norte de Europa de Fórmula 3
A Copa Zona Norte de Europa de Fórmula 3 (en inglés:NEZ (North European Zone) Formula 3 Cup) foi unha competición de Fórmula 3 disputada nos países do Norte de Europa. A competición só se disputou durante dous anos: 2008 e 2009. Os países membros da NEZ son: Dinamarca, Estonia, Finlandia, Islandia, Lituania, Letonia, Noruega, Rusia e Suecia.
Fórmula 3
thumb|right|250px|Rudolf Dötsch cun [[Toyota en Nürburgring no ano 1976.]] 250px|thumb|[[Sebastian Vettel conducindo un Dallara na tempada 2006 da Fórmula 3 Euro Series.]] miniatura|Arthur Leclerc con Prema en Dallara F3 2019 en Spielberg Fórmula 3, abreviado F3, é un tipo de monopraza que se utiliza en competicións de automobilismo nacionais e continentais en Europa, Australia, Asia ou Gran Bretaña. Está un chisco por riba da Fórmula Renault e algo por debaixo de competicións como as World Series by Renault ou a Auto GP. A maioría dos aspirantes a competir na Fórmula 1 corren antes con estes monoprazas.
Series principais
Os gañadores destas series conseguen unha Superlicencia da FIA válida por 12 meses
El Productor (A Coruña)
Historia e características
Apareceu en setembro de 1896. Veu substituír a El Corsario na súa segunda época logo da súa desaparición como consecuencia da campaña emprendida polos anarquistas herculinos contra a Guerra de Cuba e a prol da súa independencia.
Estadi Municipal d'Olot
O Estadi Municipal d'Olot é un estadio de fútbol situado no barrio do Pla de Dalt de Olot, na provincia de Xirona, no que xoga os seus partidos como local a UE Olot. Ten capacidade para 2.500 espectadores.
Historia
O estadio comezou a utilizarse en 1954 pero a tribuna cuberta non se inaugurou ata tres anos máis tarde. A iluminación artificial do estadio inaugurouse durante as Festas do Tura de 1965, cun partido amigábel contra o RCD Espanyol.
En 2014 comezaron as obras de reforma do estadio, consistentes na construción dun edificio anexo no que haberá vestidoiros e sala de prensa, entre outros servizos.
El Hermandino
El Hermandino foi un periódico editado en Mondoñedo entre 1882 e 1886.
Historia e características
Subtitulado Periódico bisemanal, apareceu o 6 de xullo de 1882. Publicábase os mércores e sábados. A partir do número 140 do 2 de febreiro de 1884 cambiou o subtítulo por Periódico bisemanal de intereses generales y noticias. Dirixido por Pedro Rodríguez Gómez, editábase na imprenta de Hermenegildo Mancebo. De tendencia liberal, publicaba como suplemento unha Hoja literaria quincenal na que colaboraron Manuel Amor Meilán e Pedro Rodríguez Gómez. Aínda se publicaba en novembro de 1886.
Voo 226A de Britannia Airways
O voo 226A de Britannia Airways era un voo chárter internacional procedente de Cardiff, País de Gales que se estrelou aterrando no aeroporto de Xirona o día 14 de setembro de 1999. Dos 236 pasaxeiros e nove tripulantes a bordo tres sufriron feridas graves e 41 feridas leves. Un dos pasaxeiros que aparentemente só tivera feridas menores morreu cinco días despois por danos internos. O Boeing 757–204 do accidente, con rexistro G-BYAG, resultou o suficientemente danado como para que non fose rendible reparalo e acabou desmantelado.
Accidente
A tripulación inicialmente executou o procedemento de aproximación instrumental VOR/DME á pista 02. Ao facerse visual, a tripulación determinou que o avión non estaba axeitadamente aliñado coa pista e comezou a frustrar a aproximación. Un cambio na dirección do vento favoreceu entón a aterraxe pola cabeceira oposta, polo que o aparello foi posicionado para unha aproximación ILS á pista 20. O Boeing 757 descendeu por debaixo das nubes e entrou en visual coa pista a uns 150 metros de altura. Na última parte da aproximación final as luces do aeroporto fallaron durante uns poucos segundos. O avión tocou terra con forza causando un dano considerable ao tren dianteiro e aos seus apoios, causando tamén dano a varios sistemas do aparello, incluíndo unha perda de enerxía eléctrica, interferencias cos controis e un incremento da potencia dos motores non controlado.
O 757 saíu da pista a gran velocidade, aproximadamente a uns 1 000 metros do segundo punto de contacto. Posteriormente percorreu 343 metros a través dunha pradaría cha ao lado da pista antes de ir en diagonal sobre un montículo de terra de tamaño considerable ao lado dos límites do aeroporto, que atravesou voando. Tras o montículo golpeou varias árbores de tamaño medio e o motor dereito impactou contra o balado do aeroporto. O aparello entón atravesou o balado e aterrou nun campo, colapsando o tren de aterraxe principal. Finalmente parou despois de deslizarse 244 metros no campo, a uns 1 900 metros do segundo punto de contacto.
O dano no avión foi importante: a fuselaxe fracturouse en dous puntos e os dous motores e o tren de aterraxe desprendéronse. A pesar de que a cabina recibiu bastantes danos, a tripulación evacuou o aparello con eficiencia. Porén, 3 das 8 saídas de emerxencia non puideron abrirse e varias ramplas de escape non se incharon.
O controlador da torre, consciente pouco despois do contacto de que algo non ía ben, activou a alarma de emerxencia. Porén, a alarma non soou. Os bombeiros foron avisados por unha liña telefónica dedicada e saíron cara o limiar da pista 20 conducindo ao longo da pista buscando o aparello sen éxito. A busca estendeuse aos lados e o outro extremo da pista. Os restos foron finalmente localizados 18 minutos despois do accidente. Os bombeiros perderon 14 minutos máis intentando acceder ao lugar.
As autoridades do aeroporto foron criticadas tras o accidente, particularmente polo feito de que os servizos de emerxencia tardasen máis dunha hora en chegar ao lugar do accidente e evacualo. De feito, polo menos un pasaxeriro realmente chegou a andar a través das instalación e chegou á terminal para pedir axuda.
O Monte, Sofán, Carballo
O Monte é un lugar da parroquia de Sofán no concello coruñés de Carballo na Comarca de Bergantiños. Tiña 5 habitantes no ano 2019 segundo datos do IGE, dos cales eran 2 homes e 3 mulleres.
Pazos de San Clodio, San Cibrao das Viñas
Pazos de San Clodio é unha parroquia do concello ourensán de San Cibrao das Viñas na comarca de Ourense. No ano 2007 tiña 495 habitantes (245 homes e 250 mulleres) distribuídos en 5 entidades de poboación, o que supón un aumento de 56 habitantes en relación ao ano 2000.
John Trudell
John Trudell, nado o 15 de febreiro de 1946 en Omaha (Nebrasca) e finado en Santa Clara (California) o 8 de decembro de 2015, foi un actor, poeta e activista nativo americano. Durante os anos 1970, foi o presidente do American Indian Movement, con base en Minneapolis, Minnesota. Logo da tráxica morte da súa familia, Trudell comezou a escribir e actuar. Actuou en tres filmes nos anos 1990. O documental Trudell (2005) trata da súa vida como activista e artista.
Infancia
Trudell naceu en Omaha, Nebrasca sendo fillo de pai Santee Sioux e de nai mexicana. Medrou nunha pequena vila da Reserva Santee Sioux no norte de Nebrasca. Foi educado en colexios locais e tamén na cultura Santee Sioux.
Servizo militar
En 1963, con 17 anos de idade, Trudell abandonou o instituto para unirse ó Armada dos Estados Unidos de América. Serviu durante os primeiros anos da Guerra de Vietnam e estivo no exército ata 1967.
Matrimonio e familia
En 1968, Trudell casou coa súa primeira muller, Fenicia "Lou" Ordonez. En 1972, Trudell casou con Tina Manning, unha activista da tribo shoshone. Tiveron tres fillos xuntos: Ricarda Star, Sunshine Karma e Eli Changing Sun. En febreiro de 1979, Tina (que estaba embarazada), os nenos e a súa nai Leah Hicks-Manning morreron nun incendio na casa dos seus pais na Reserva Duck Valley. O seu pai Arthur sobreviviu. Trudell estaba fóra da vila ese día.
Ángel Gabilondo
Ángel Gabilondo Pujol, nado o 1 de marzo de 1949 en Donostia, País Vasco, é un filósofo e político español.
Traxectoria
É irmán do xornalista Iñaki Gabilondo.
Miguel Bastón
Miguel González Bastón, coñecido simplemente como Bastón, nado en Marín o 29 de xuño de 1961, é un exfutbolista galego que xogaba de porteiro. Histórico capitán do Real Burgos, defendeu a súa portería durante unha década en catro categorías diferentes, sendo unha peza destacada en todos os ascensos dende a Terceira ata a Primeira División.
É pai do tamén futbolista Borja Bastón.
Comezos (1961-1984)
Fillo dun rianxeiro de Taragoña, naceu en Marín o 29 de xuño de 1961. Formouse como futbolista no Marín CF da súa vila natal, fichando aos 17 anos polo Atlético de Madrid. Xogou no equipo xuvenil do equipo madrileño e pasou polos dous filiais do club, en Terceira División e en Segunda B, pero sen chegar a debutar co primeiro equipo.
Unha década no Burgos (1984-1994)
En 1984 fichou polo Real Burgos, da Terceira División. Foi titular nos 38 partidos da tempada e acabou como campión do seu grupo e como o gardameta menos goleado de todas as categorías do fútbol nacional, con só 13 goles encaixados. O equipo burgalés, adestrado por García Verdugo, disputou a fase de ascenso a Segunda B, desfacéndose na primeira eliminatoria do San Martín asturiano. Na segunda e definitiva eliminatoria, o rival foi o Huesca, ao que o Burgos derrotou pola mínima no partido de ida no Plantío. No partido de volta, disputado nun ateigado Alcoraz, Bastón conseguiu manter a portería a cero, detendo os numerosos disparos do Huesca, e mantendo a concentración a pesar dos petardos e as pedras que lle lanzaron algúns afeccionados oscenses. A súa actuación foi determinante para que o club lograse aquel histórico ascenso, e o gardameta foi alcumado "o heroe de Huesca".
Só dous anos despois, o club conseguiu o ascenso á Segunda División, sendo Bastón de novo o gardameta menos goleado da categoría, con só 20 goles encaixados en 42 partidos. Continuou coa titularidade na portería burgalesa durante as seguintes tres tempadas en Segunda, e na terceira delas (1989/90), co galego Naya no banco, o club proclamouse campión da categoría e logrou un histórico ascenso á Primeira División. O capitán Bastón recibiu o Trofeo Zamora como o porteiro menos goleado, despois de ter recibido 24 goles en 38 partidos.
Debutou en Primeira ao mesmo tempo que o club, na primeira xornada da tempada 1990/91 contra o Cádiz no Plantío, partido que rematou con vitoria burgalesa tras un solitario gol do iugoslavo Barbarić. Porén, Bastón xogou só 10 partidos de liga na máxima categoría en tres anos, tras facerse coa titularidade Agustín Elduayen. Recuperou a regularidade na portería na primeira metade da tempada 1993/94, na que disputou 18 partidos, co equipo de novo en Segunda. O club burgalés, afogado economicamente, acabou descendendo ese ano á Segunda B, e foi excluído das competicións para a seguinte campaña.
Portugal e Dinamarca (1994-1996)
Bastón fichou entón polo Chaves, da Primeira Liga portuguesa, co que disputou 19 partidos durante a campaña 1994/95. En marzo de 1996 asinou un contrato dun mes co Ikast FS, derradeiro clasificado da Superliga de Dinamarca, para substituír ao lesionado Jan Rindom.
Trala retirada (1996-actualidade)
Pouco despois de colgar as luvas regresou ao Atlético de Madrid para exercer como adestrador de porteiros. No club madrileño xogou o seu fillo Borja, que comezou tamén como gardameta, pasando logo a posicións ofensivas.
Palmarés
Real Burgos
Individual
Ramón Barreiro
Ramón Barreiro Vázquez, nado en Castronuño (Valladolid) o 28 de agosto de 1906 e finado en Madrid o 1 de maio de 1981, foi un fotógrafo, cineasta e escritor galego.
Traxectoria
Barreiro era fillo do fotógrafo estratense Ramón Barreiro Barcala, primeiro establecido en México e despois en Pontevedra. En 1925 comezou a colaborar co seu irmán Enrique coa rodaxe de filmes e coas súas investigacións co cinema en cor, como o documental Pontevedra, cuna de Colón, estreado no Teatro Principal de Pontevedra en 1927.
En 1932 montou con Enrique e o pintor Ramón Peña a produtora Folk, coa que rodaron noticieiros e filmes como Por unha Galicia nova, en apoio do estatuto de autonomía. As dificultades financeiras e as desavinzas co irmán levárono a trasladarse a Madrid en 1935 para dedicarse á publicidade. En 1936 foi contratado pola empresa CEA para realizar os documentais Jerez, El monasterio de piedra e Velázquez. Durante a guerra civil traballou para o bando republicano e realizou a curtametraxe Madrid heroico para o SUICEP (Sindicato Único de la Industria Cinematográfica y Espectáculos Públicos), dependente da CNT
Ao remate da guerra lavou a súa reputación co libro Metralla blanca del Madrid rojo (1939). Iniciou unha carreira literaria, escribiu unha obra teatral para nenos e publicou o libro Nosotros los hombres (1943); tamén colaborou no diario Informaciones. Na década de 1940 dirixiu varias películas documentais como a serie Retablo español. En 1944 dirixiu a súa primeira longametraxe, El sobrino de don Búfalo Bill, primeiro dos seus filmes de humor e parodia.
Realizou programas en Televisión Española como Club mediodía e Teleclub, volvendo ao cinema esporadicamente, como ao traballar como coguionista do filme de León Klimovsky Torrejón City (1962).
Fragas, Campo Lameiro
Santa Mariña de Fragas é unha parroquia que se localiza no sur do concello de Campo Lameiro. Segundo o padrón municipal de 2013 tiña 605 habitantes (299 mulleres e 306 homes) distribuídos en 7 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 2004 cando tiña 658 habitantes.
Patrimonio
A igrexa parroquial de Santa Mariña de Fragas conserva a fachada románica (do século XII), estando completamente reformado o resto do templo. Sobre a porta existe un sinxelo tímpano no que se representa a un bispo bendicindo ós fieis, acompañado dunha figura cunha cruz e outra cos evanxeos.
No territorio desta parroquia atópase un dos numerosos complexos de petróglifos que existen en Campo Lameiro. Denomínase a Pedra da Boullosa e posúe abondosas insculturas de animais (entre os que destaca unha serpe de case 5 metros de lonxitude), círculos e cazoletas. Tamén pode verse unha figura humana cun pau na man dereita.
Galería de imaxes
<Gallery> Ficheiro:Fragas 01-2.jpg|Fachada da igrexa. Ficheiro:Fragas 01-timpano.jpg|Tímpano da portada. Ficheiro:Fragas 01-detalle.jpg|Detalle dos capiteis. Ficheiro:Santa Mariña de Fragas.jpg|Imaxe de Santa Mariña na porta lateral da igrexa. Ficheiro:Pedra da Boullosa - Fragas, Campo Lameiro.jpg|Pedra da Boullosa. Ficheiro:Pedra de San Francisco - Fragas, Campo Lameiro.jpg|Pedra de San Francisco. </Gallery>
Guerras púnicas
miniatura|350px|Cartago antes da [[Primeira Guerra Púnica.]] As guerras púnicas foron guerras sostidas nos séculos III e II antes de Cristo entre Roma e Cartago. A causa foi a competencia económica e militar da emerxente Roma coa potencia marítima hexemónica no Mediterráneo occidental e central dos cartaxineses.
Segunda guerra púnica
Tras a primeira guerra púnica Amílcar Barca toma a decisión estratéxica de estender a área de influencia cartaxinesa á Península Ibérica para centrar outros posíbeis enfrontamentos con Roma lonxe do mar, unha prematura morte nun enfrontamento cos Iberos leva a asumir o mando do protectorado cartaxinés a Aníbal Barca. Debido a gran riqueza da península Cartago experimenta unha rápida recuperación da derrota, o que leva a desconfianza ao senado romano. Quen, rompendo o acordo de non agresión polo que se establecía que ao sur do río Ebro era área de influencia cartaxinesa, toma baixo á súa protección á cidade de Sagunt, a cal desafía a autoridade de Cartago.
Coa resposta de Aníbal atacando, sitiando e arrasando Sagunto, desátase a segunda guerra púnica que se desenvolveu entre os anos 218 e o 202 a. C. Durante esta longa guerra Aníbal despois de arrasar Sagunto atravesa os Pireneos e Alpes derrotando aos exércitos consulares que se envían para detelo nas batallas de Tesino e Trebia, derrota ao cónsul Flaminio xunto o lago Trasimeno. Un dos puntos álxidos da contenda é a que se coñece como unha dos fitos máis importantes da historia da estratexia militar, a batalla de Cannas onde un exército cartaxinés canso despois do periplo dende a península Ibérica se enfronta a un exército romano totalmente fresco tres veces superior, vencéndoo e case exterminándoo cunha estratexia envolvente e facendo uso dunha cabalería moi superior á romana.
Nos seguintes anos levará a cabo unha campaña para tentar sublevar ás tribos itálicas contra Roma con desigual fortuna, sendo o máis salientábel a deserción de Capua, pero o tempo desgástao e Roma desvía o lugar da loita a península Ibérica onde Publio Cornelio Escipión derrota aos exércitos cartaxineses moi superiores e conquista o protectorado cartaxinés. Nun intento desesperado os irmáns de Aníbal, Asdrúbal e Magón tentan chegar a territorio itálico con reforzos para afrontar o asedio de Roma pero son derrotados e ambos rematan morrendo na contenda.
Como último paso Escipión afronta a invasión de África para afastar a Aníbal de Roma, táctica exitosa ao reclamar Cartago a axuda do xeneral bárcida, xa en territorio púnico e rotas unhas infrutuosas negociacións desátase a batalla de Zama (202 a.C.) na que Aníbal cun exército maior ao romano pero moito menos experimentado e en inferioridade na cabalería se enfronta a un mozo Escipión que logra contrarrestar os elefantes nunha gran vitoria romana que supón o fin do imperio púnico e o nacemento do grande imperio romano que chegará a dominar todo o mediterráneo. Nesta batalla Publio Cornelio Escipión recibe o cognomen de Africanus.
Terceira guerra púnica
Os cartaxineses tras un período de leve florecemento pagan as débedas de guerra que contraeran con Roma e, a pesar da necesidade de Aníbal de exiliarse, reármanse para facer fronte aos ataques do rei de Numidia. Roma temendo unha repunta do poderío militar púnico e seguindo a política de Catón (Delenda est Carthago), comeza no ano 149 a. C. un asedio que durará tres anos con Escipión Emiliano, fillo de Publio Cornelio Escipión, á fronte. O resultado é que a cidade e Cartago outrora cidade máis poderosa do mediterráneo é arrasada e convértese en provincia romana.