cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia da electricidade
Historia
O impacto cultural do que Marshall McLuhan denominou Idade da Electricidade, que seguiría á Idade da Mecanización (por comparación a como a Idade dos Metais seguiu á Idade de Pedra), radica na altísima velocidade de propagación da radiación electromagnética (300.000 km/s) que fai que se perciba de forma case instantánea. Este feito leva posibilidades antes inimaxinables, como a simultaneidade e a división de cada proceso nunha secuencia. Impúxose un cambio cultural que proviña do enfoque en "segmentos especializados de atención" (a adopción dunha perspectiva particular) e a idea da "conciencia sensitiva instantánea da totalidade", unha atención ao "campo total", un "sentido da estrutura total". Fíxose evidente e prevalente o sentido de "forma e función como unha unidade", unha "idea integral da estrutura e configuración". Estas novas concepcións mentais tiveron grande impacto en todo tipo de ámbitos científicos, educativos e ata artísticos (por exemplo, o cubismo). No ámbito do espacial e político, "a electricidade non centraliza, senón que descentraliza... mentres que o ferrocarril require un espazo político uniforme, o avión e a radio permiten a maior descontinuidade e diversidade na organización espacial".
Século XVII
A Revolución científica que viña producíndose desde Copérnico na astronomía e Galileo na física non vai atopar aplicacións moi temperás ao campo da electricidade, limitándose a actividade dos poucos autores que tratan sobre ela á recompilación baconiana (polo filósofo Francis Bacon) de datos experimentais, que polo momento non alcanzan a inducir modelos explicativos tamén na era da electricidade producíronse grandes cambios importantes.
William Gilbert: materiais eléctricos e materiais aneléctricos (1600)
O científico inglés William Gilbert (1544-1603) publicou o seu libro De Magnete, onde utiliza a palabra latina electricus, derivada do grego elektron, que significa ámbar, para describir os fenómenos descubertos polos gregos. Previamente, o italiano Gerolamo Cardano (1501-1576) había xa distinguido, quizais por primeira vez, entre as forzas magnéticas e as eléctricas (De Subtilitate 1550). Gilbert estableceu as diferenzas entre ambos os fenómenos por mor de que a raíña Isabel I de Inglaterra ordenaralle estudar os imáns para mellorar a exactitude dos compases usados na navegación, conseguindo con este traballo a base principal para a definición dos fundamentos da electrostática e magnetismo. A través das súas experiencias clasificou os materiais en eléctricos (condutores) e aneléctricos (illantes) e ideou o primeiro electroscopio. Descubriu a imantación por influencia, e observou que a imantación do ferro pérdese cando se quenta o lume. Estudou a inclinación dunha agulla magnética concluíndo que a Terra compórtase como un grande imán. Deu nome o Gilbert que é a unidade de medida da forza magnetomotriz.
Otto von Guericke: as cargas eléctricas (1660)
As investigacións de Gilbert foron continuadas polo físico alemán Otto von Guericke (1602-1686). Nas investigacións que realizou sobre electrostática observou que se producía unha repulsión entre corpos electrizados logo de ser atraídos. Ideou a primeira máquina electrostática e sacou faíscas dun globo feito de xofre, o cal levoulle a especular sobre a natureza eléctrica dos lóstregos. Foi a primeira persoa que estudou a luminiscencia.
Século XVIII: a Revolución industrial
A crise da conciencia europea renova o panorama intelectual de finais do século XVII a principios do século XVIII e abre as portas ao chamado Século das luces ou da Ilustración. Institucións científicas de novo cuño, como a Royal Academy inglesa, e o espírito crítico que os enciclopedistas franceses (Encyclopédie) estenden por todo o continente, conviven co inicio da Revolución industrial. No entanto, a retroalimentación entre ciencia, tecnoloxía e sociedade, aínda non se produciu. Á parte do pararraios, ningunha das innovacións técnicas do século tivo que ver coas investigacións científicas sobre a electricidade, feito que non é exclusivo deste campo: a mesma máquina de vapor precedeu en cen anos á definición da termodinámica por Sadi Carnot.
Stephen Gray: os efluvios (1729)
O físico inglés Stephen Gray (1666-1736) estudou principalmente a condutividade eléctrica dos corpos e, logo de moitos experimentos, foi o primeiro en 1729 en transmitir electricidade a través dun condutor. Nos seus experimentos descubriu que para que a electricidade, ou os "efluvios" ou "virtude eléctrica", como el a chamou, puidese circular polo condutor, este tiña que estar illado da terra. Posteriormente estudou outras formas de transmisión e, xunto cos científicos G. Wheler e J. Godfrey, clasificou os materiais en condutores e illantes da electricidade.
Charles François de Cisternay du Fay: carga vítrea e carga resinosa (1733)
miniatura|100px|[[Charles François de Cisternay du Fay]]
O científico francés Charles François de Cisternay du Fay (1698-1739) ao decatarse dos traballos de Stephen Gray, dedicou a súa vida ao estudo dos fenómenos eléctricos. Du Fay, entre outros moitos experimentos, observou que unha lámina de ouro sempre era repelida por unha barra de vidro electrificada. Publicou os seus traballos en 1733 sendo o primeiro en identificar a existencia de dous tipos de cargas eléctricas (denominadas hoxe en día positiva e negativa), que el denominou carga vítrea e carga resinosa, debido a que ambas se manifestaban dunha forma ao fregar, cun pano de seda, o vidro (carga positiva) e de forma distinta ao fregar, cunha pel, algunhas substancias resinosas como o ámbar ou a goma (carga negativa).
Pieter van Musschenbroek: a botella de Leiden (1745)
miniatura|esquerda|100px|[[Pieter van Musschenbroek]]
O físico holandés Pieter van Musschenbroek (1692-1761), que traballaba na Universidade de Leiden, efectuou unha experiencia para comprobar se unha botella chea de auga podía conservar cargas eléctricas. Esta botella consistía nun recipiente cun tapón ao cal atravésaselle unha variña metálica mergullada no líquido. A variña ten unha forma de gancho na parte superior ao cal achégaselle un condutor cargado electricamente. Durante a experiencia un asistente separou o condutor e recibiu unha forte descarga ao aproximar a súa man á variña, debida á electricidade estática que se almacenou na botella. Deste xeito foi descuberta a botella de Leiden e a base dos actuais capacitores ou condensadores eléctricos.
William Watson: a corrente eléctrica (1747)
miniatura|100px|[[William Watson]]
Sir William Watson (1715-1787), médico e físico inglés, estudou os fenómenos eléctricos. Realizou reformas na botella de Leiden engadíndolle unha cobertura de metal, descubrindo que desta forma incrementábase a descarga eléctrica. En 1747 demostrou que unha descarga de electricidade estática é unha corrente eléctrica. Foi o primeiro en estudar a propagación de correntes en gases enrarecidos.
Benjamin Franklin: o pararraios (1752)
miniatura|100px|esquerda|Retrato de [[Benjamin Franklin]]
1752 O polifacético estadounidense Benjamin Franklin (1706-1790) investigou os fenómenos eléctricos naturais. É particularmente famoso o seu experimento no que, facendo voar un papaventos durante unha tormenta, demostrou que os raios eran descargas eléctricas de tipo electrostático. Como consecuencia destas experimentacións inventou o pararraios. Tamén formulou unha teoría segundo a cal a electricidade era un fluído único existente en toda materia e cualificou ás substancias en electricamente positivas e negativas, de acordo co exceso ou defecto dese fluído.
Charles-Augustin de Coulomb: forza entre dúas cargas (1777)
miniatura|100px|[[Charles-Augustin de Coulomb]]
O físico e enxeñeiro francés Charles-Augustin de Coulomb (1736 - 1806) foi o primeiro en establecer as leis cuantitativas da electrostática, ademais de realizar moitas investigacións sobre magnetismo, rozamento e electricidade. As súas investigacións científicas están recollidas en sete memorias, nas que expón teoricamente os fundamentos do magnetismo e da electrostática. En 1777 inventou a balanza de torsión para medir a forza de atracción ou repulsión que exercen entre si dúas cargas eléctricas e estableceu a función que liga esta forza coa distancia. Con este invento, culminado en 1785, Coulomb puido establecer a expresión da forza entre dúas cargas eléctricas q e Q en función da distancia que as separa, actualmente coñecida como Lei de Coulomb: F = k (q Q) / d². Coulomb tamén estudou a electrización por frotamento e a polarización e introduciu o concepto de momento magnético. O Coulomb (símbolo C), é a unidade do Sistema Internacional de Unidades para a medida da cantidade de carga eléctrica.
Luigi Galvani: o impulso nervioso (1780)
O médico e físico italiano Luigi Galvani (1737-1798) fíxose famoso polas súas investigacións sobre os efectos da electricidade nos músculos dos animais. Mentres disecaba unha ra achou accidentalmente que as súas patas contraíanse ao tocalas cun obxecto cargado de electricidade. Por iso considéraselle o iniciador dos estudos do papel que desempeña a electricidade no funcionamento dos organismos animais. Das súas discusións con outro gran científico italiano da súa época, Alessandro Volta, sobre a natureza dos fenómenos observados, xurdiu a construción da primeira pila, o aparello para producir corrente eléctrica continua, chamado pila de Volta. O nome de Luigi Galvani segue hoxe asociado coa electricidade a través de termos como galvanismo e galvanización. Os seus estudos preludiaron unha ciencia que xurdiría moito despois: a neurofisioloxía, estudo do funcionamento do sistema nervioso na que se basea a neuroloxía.
Alessandro Volta: a pila de Volta (1800)
miniatura|100px|[[Alessandro Volta]]
O físico italiano Alessandro Volta (1745-1827) inventa a pila, precursora da batería eléctrica. Cun apilamento de discos de cinc e cobre, separados por discos de cartón humedecidos cun electrólito, e unidos nos seus extremos por un circuíto exterior, Volta logrou, por primeira vez, producir corrente eléctrica continua a vontade. Dedicou a maior parte da súa vida ao estudo dos fenómenos eléctricos, inventou o electrómetro e o eudiómetro e escribiu numerosos tratados científicos. Polo seu traballo no campo da electricidade, Napoleón nomeouno conde en 1801. A unidade de tensión eléctrica ou forza electromotriz, o Volt (símbolo V), galegizado como Voltio, recibiu ese nome na súa honra.
Principios do século XIX: o tempo dos teóricos
O propósito da ciencia optimista xurdida da Ilustración era a comprensión total da realidade. No ámbito da electricidade a clave sería describir estas forzas a distancia como nas ecuacións da mecánica newtoniana. Pero a realidade era moito máis complexa como para dar fácil cumprimento a este programa. A capacidade de desviar agullas imantadas, descuberta por Oersted (1820), e a indución electromagnética descuberta por Faraday (1821), acabaron por interrelacionar a electricidade co magnetismo e os movementos mecánicos. A teoría completa do campo electromagnético tivo que esperar a Maxwell, e ata entón (1864), ao comprobarse que unha das constantes que aparecían na súa teoría tiña o mesmo valor que a velocidade da luz, apuntouse a necesidade de englobar tamén a óptica no electromagnetismo.
O romanticismo, co seu gusto polo tétrico e a súa desconfianza na razón, engadiu un lado escuro á consideración da electricidade, que excitaba a imaxinación da forma máis morbosa: o dominio humano de tal forza da natureza poríalle ao nivel creador que ata entón só imaxinaba ao alcance de seres divinos? Con cadáveres e electricidade Mary Shelley compuxo a trama de Frankenstein ou o moderno Prometeo (1818), novela precursora tanto do xénero de terror como da ciencia ficción.
Humphry Davy: a electrólise (1807) e o arco eléctrico (1808)
1807 Sir Humphry Davy (1778-1829). Químico británico. Considéraselle o fundador da electroquímica, xunto con Volta e Faraday. Davy contribuíu a identificar experimentalmente por primeira vez varios elementos químicos mediante a electrólise e estudou a enerxía involucrada no proceso. Entre 1806 e 1808 publica o resultado das súas investigacións sobre a electrólise, onde logra a separación do magnesio, bario, estroncio, calcio, sodio, potasio e boro. En 1807 fabrica unha pila con máis de 2.000 placas dobres coa que descobre o cloro e demostra que se trata dun elemento químico, dándolle ese nome debido á súa cor amarela verdoso. Xunto a W.T. Brande consegue illar o litio das súas sales mediante electrólises do óxido de litio (1818). Foi xefe e mentor de Michael Faraday. Creou ademais unha lámpada de seguridade para as minas que leva o seu nome (1815) e foi pioneiro no control da corrosión mediante a protección catódica. En 1805 foille concedida a Medalla Copley.
Hans Christian Ørsted: o electromagnetismo (1819)
200px|miniatura|100px|[[Hans Christian Ørsted]]
O físico e químico danés Hans Christian Ørsted (1777-1851) foi un grande estudoso do electromagnetismo. En 1813 predixo a existencia dos fenómenos electromagnéticos e en 1819 logrou demostrar a súa teoría empiricamente ao descubrir, xunto con Ampère, que unha agulla imantada desvíase ao ser colocada en dirección perpendicular a un condutor polo que circula unha corrente eléctrica. Este descubrimento foi crucial no desenvolvemento da electricidade, xa que puxo en evidencia a relación existente entre a electricidade e o magnetismo. En homenaxe ás súas contribucións denominouse Oersted (símbolo Oe) á unidade de intensidade de campo magnético no sistema Gauss. Crese que tamén foi o primeiro en illar o aluminio, por electrólise, en 1825. En 1844 publicou o seu Manual de Física Mecánica.
Thomas Johann Seebeck: a termoelectricidade (1821)
O médico e investigador físico natural de Estonia, Thomas Johann Seebeck (1770-1831) descubriu o efecto termoeléctrico. En 1806 descubriu tamén os efectos de radiación visible e invisible sobre substancias químicas como o cloruro de prata. En 1808, obtivo a primeira combinación química de amoníaco con óxido mercúrico. A principios de 1820, Seebeck realizou variados experimentos na procura dunha relación entre a electricidade e calor. En 1821, soldando dous arames de metais diferentes (cobre e bismuto) nun lazo, descubriu accidentalmente que ao quentar un a alta temperatura e mentres o outro se mantiña a baixa temperatura, producíase un campo magnético. Seebeck non creu, ou non divulgou que unha corrente eléctrica era xerada cando a calor aplicábase á soldadura dos dous metais. En cambio, utilizou o termo termomagnetismo para referirse ao seu descubrimento. Actualmente coñécese como efecto Peltier-Seebeck ou efecto termoeléctrico e é a base do funcionamento dos termopares.
André-Marie Ampère: o solenoide (1822)
miniatura|100px|[[André-Marie Ampère]]
O físico e matemático francés André-Marie Ampère (1775-1836) está considerado como un dos descubridores do electromagnetismo. É coñecido polas súas importantes achegas ao estudo da corrente eléctrica e o magnetismo que constituíron, xunto cos traballos do danés Hans Christian Ørsted, o desenvolvemento do electromagnetismo. As súas teorías e interpretacións sobre a relación entre electricidade e magnetismo publicáronse en 1822, na súa Colección de observacións sobre electrodinámica e en 1826, na súa Teoría dos fenómenos electrodinámicos. Ampère descubriu as leis que determinan o desvío dunha agulla magnética por unha corrente eléctrica, o que fixo posible o funcionamento dos actuais aparellos de medida. Descubriu as accións mutuas entre correntes eléctricas, ao demostrar que dous condutores paralelos polos que circula unha corrente no mesmo sentido, atráense, mentres que se os sentidos da corrente son opostos, repélense. A unidade de intensidade de corrente eléctrica, o Ampère (símbolo A), galeguizada como Amperio, recibe este nome na súa honra.
William Sturgeon: o electroimán (1825), o conmutador (1832) e o galvanómetro (1836)
esquerda|130px|miniatura|William Sturgeon
Georg Simon Ohm: a lei de Ohm (1827)
miniatura|100px|[[Georg Simon Ohm]]
Georg Simon Ohm (1789-1854) foi un físico e matemático alemán que estudou a relación entre o voltaxe V aplicado a unha resistencia R e a intensidade de corrente I que circula por ela. En 1827 formulou a lei que leva o seu nome (a lei de Ohm), cuxa expresión matemática é :lei de Ohm Tamén se interesou pola acústica, a polarización das pilas e as interferencias luminosas. Na súa honra bautizouse á unidade de resistencia eléctrica co nome de Ohm (símbolo Ω), galeguizado a Ohmio.
Joseph Henry: indución electromagnética (1830)
miniatura|esquerda|100px|Joseph Henry
O estadounidense Joseph Henry (1797-1878) foi un físico que investigou o electromagnetismo e as súas aplicacións en electroimáns e relés. Descubriu a indución electromagnética, simultánea e independentemente de Michael Faraday, cando observou que un campo magnético variable pode inducir unha forza electromotriz nun circuíto pechado. Na súa versión máis simple, o experimento de Henry consiste en desprazar un segmento de condutor perpendicularmente a un campo magnético, o que produce unha diferenza de potencial entre os seus extremos. Esta forza electromotriz inducida explícase pola forza de Lorentz que exerce o campo magnético sobre os electróns libres do condutor. Na súa honra denominouse Henry (símbolo H) á unidade de indutancia, galeguizada como Henrio.
Johann Carl Friedrich Gauss: Teorema de Gauss da electrostática
miniatura|100px|[[Carl Friedrich Gauss]]
1832-1835. O matemático, astrónomo e físico alemán Carl Friedrich Gauss (1777-1855), fixo importantes contribucións en campos como a teoría de números, a análise matemática, a xeometría diferencial, a xeodesia, a electricidade, o magnetismo e a óptica. Considerado un dos matemáticos de maior e máis duradeira influencia, contouse entre os primeiros en estender o concepto de divisibilidad a conxuntos diferentes dos numéricos. En 1831 asociouse ao físico Wilhelm Weber durante seis frutíferos anos durante os cales investigaron importantes problemas como as Leis de Kirchoff e do magnetismo, construíndo un primitivo telégrafo eléctrico. A súa contribución máis importante á electricidade é a denominada Lei de Gauss, que relaciona a carga eléctrica q contida nun volume V co fluxo do campo eléctrico \vec{E} sobre a pechada superficie S que encerra o volume V, cuxa expresión matemática é:. Na súa honra deuse o nome de Gauss (símbolo G) á unidade de intensidade de campo magnético do Sistema Cegesimal de Unidades (CGS). A súa relación coa correspondente unidade do Sistema Internacional de Unidades (SI), o Tesla (símbolo T), é 1 G = 10−4 T.
Michael Faraday: indución (1831), xerador (1831-1832), leis e gaiola de Faraday
miniatura|100px|esquerda|[[Michael Faraday]]
O físico e químico inglés Michael Faraday (1791-1867), discípulo de Humphry Davy, é coñecido principalmente polo seu descubrimento da indución electromagnética, que permitiu a construción de xeradores e motores eléctricos, e das leis da electrólise polo que é considerado como o verdadeiro fundador do electromagnetismo e da electroquímica. En 1831 trazou o campo magnético ao redor dun condutor polo que circula unha corrente eléctrica, xa descuberto por Oersted, e ese mesmo ano descubriu a indución electromagnética, demostrou a indución dunha corrente eléctrica por outra, e introduciu o concepto de liñas de forza para representar os campos magnéticos. Durante este mesmo período, investigou sobre a electrólise e descubriu as dúas leis fundamentais que levan o seu nome: 1ª). A masa de substancia liberada nunha electrólise é directamente proporcional á cantidade de electricidade que pasou a través do electrólito [masa = equivalente electroquímico, pola intensidade e polo tempo (m = c I t)]; 2ª) As masas de distintas substancia liberadas pola mesma cantidade de electricidade son directamente proporcionais aos seus pesos equivalentes. Coas súas investigacións deuse un paso fundamental no desenvolvemento da electricidade ao establecer que o magnetismo produce electricidade a través do movemento. Na súa honra denominouse Farad (símbolo F), galeguizado como Faradio, á unidade de capacidade do SI de unidades. O Faradio defínese como a capacidade dun condensador tal que cando a súa carga é un Culombio (C), adquire unha diferenza de potencial electrostático dun voltio.
Heinrich Friedrich Lenz: lei de Lenz (1834)
dereita|100px|[[Heinrich Lenz|miniatura]]
O físico estoniano Heinrich Friedrich Lenz (1804-1865) formulou en 1834 a lei da oposición das correntes inducidas, coñecida como Lei de Lenz, cuxo enunciado é o seguinte: O sentido das correntes, ou forza electromotriz inducida, é tal que sempre se opón á variación do fluxo que a produce. Tamén realizou investigacións significativas sobre a condutividade dos corpos, en relación coa súa temperatura, descubrindo en 1843 a relación entre ambas; o que logo foi ampliado e desenvolvido por James Prescott Joule, polo que pasaría a chamarse Lei de Joule.
Jean Peltier: efecto Peltier (1834), indución electrostática (1840)
esquerda|miniatura|100px|Jean Peltier
O físico francés e reloxeiro de profesión Jean Peltier (1785-1845) descubriu en 1834 que cando circula unha corrente eléctrica por un condutor formado por dous metais distintos, unidos por unha soldadura, esta quéntase ou arrefríase segundo o sentido da corrente (efecto Peltier). Devandito efecto revestiu grande importancia no desenvolvemento recente de mecanismos de refrixeración non contaminantes. A Peltier débeselle tamén a introdución do concepto de indución electrostática en 1840, referido á modificación da distribución da carga eléctrica nun material, baixo a influencia dun segundo obxecto próximo a el e que teña unha carga eléctrica.
Samuel Morse: telégrafo (1833-1837)
miniatura|100px|[[Samuel Morse|Morse cun prototipo da súa invención]]
O inventor estadounidense Samuel Finley Breese Morse (1791-1872) é principalmente coñecido pola invención do telégrafo eléctrico e a invención do código Morse. O seu interese polos asuntos da electricidade concretouse durante o regreso dunha viaxe por Europa. Cando estudaba en Yale aprendeu que se se interrompía un circuíto víase un fulgor e ocorréuselle que esas interrupcións podían chegar a usarse como un medio de comunicación. Ao desembarcar daquela viaxe en 1832, xa deseñara un incipiente telégrafo e comezaba a desenvolver a idea dun sistema telegráfico de arames cun electromagneto incorporado. O 6 de xaneiro de 1833, Morse realizou a súa primeira demostración pública co seu telégrafo mecánico óptico e efectuou con éxito as primeiras probas en febreiro de 1837 nun concurso convocado polo Congreso dos Estados Unidos. Tamén inventou un alfabeto, que representa as letras e números cunha serie de puntos e raias, coñecido hoxe en día como código Morse, para poder utilizar o seu telégrafo. No ano 1843, o Congreso dos Estados Unidos asignoulle 30.000 dólares para que construíse a primeira liña de telégrafo entre Washington e Baltimore, en colaboración con Joseph Henry. O 24 de maio de 1844 Morse enviou o seu famoso primeira mensaxe: «Que nos trouxo Deus?». Foi obxecto de moitas honras e nos seus últimos anos dedicouse a experimentar coa telegrafía submarina por cable.
Ernst Werner M. von Siemens: Locomotora eléctrica (1879)
miniatura|esquerda|100px|Werner von Siemens
O enxeñeiro alemán, Ernst Werner von Siemens (1816-1892) construíu en 1847 un novo tipo de telégrafo, pondo así a primeira pedra na construción da empresa Siemens AG xunto a Johann Georg Halske. En 1841 desenvolveu un proceso de galvanización, en 1846 un telégrafo de agulla e presión e un sistema de illamento de cables eléctricos mediante gutapercha, o que permitiu, na práctica, a construción e tendido de cables submarinos. Foi un dos pioneiros das grandes liñas telegráficas transoceánicas, responsable da liña Irlanda-EE.UU (comezada en 1874 a bordo do buque Faraday) e Gran Bretaña-India (1870). Aínda que probablemente non foi o inventor da dínamo, perfeccionouna ata facela confiable e a base da xeración da corrente alterna nas primeiras grandes centrais eléctricas. Foi pioneiro noutras invencións, como o telégrafo con punteiro/teclado para facer transparente ao usuario o código Morse ou a primeira locomotora eléctrica, presentada pola súa empresa en 1879. Dentro dos seus moitos inventos e descubrimentos eléctricos destacan a dinamo e o uso da gutapercha, substancia plástica extraída do látex, usada como aislador eléctrico no recubrimento de cables condutores. En homenaxe ás súas contribucións no SI denomínase siemens (símbolo S) á unidade de condutancia eléctrica (inversa da resistencia), previamente chamada mho.
Viladónega, Boimorto, Boimorto
Viladónega é un lugar da parroquia de Boimorto no concello coruñés de Boimorto na comarca de Arzúa. Tiña 32 habitantes no ano 2018 segundo datos do INE, dos cales 15 eran homes e 17 eran mulleres.
Historia da electricidade
Charles Wheatstone: ponte de Wheatstone (1843)
O físico e inventor inglés Charles Wheatstone (1802-1875) é especialmente coñecido por ser o primeiro en aplicar o circuíto eléctrico que leva o seu nome (ponte de Wheatstone) para medir resistencias eléctricas. En realidade fora deseñado previamente por Samuel Hunter Christie en 1832, co que o papel de Wheatstone foi a mellora e popularización, a partir de 1843. Utilízase para medir resistencias descoñecidas mediante o equilibrio dos brazos dunha ponte en H formado por catro resistencias, unha das cales é a resistencia a medir. Wheatstone foi un autodidacta que chegou a converterse en profesor de filosofía experimental da Universidade de Londres, en 1834. En colaboración co enxeñeiro William Fothergill Cooke, patentou en 1837 o primeiro telégrafo eléctrico británico, simultaneamente co inventado por Morse. Charles Wheatstone inventou tamén un instrumento óptico para a fotografía en tres dimensións (estereoscopio), un telégrafo automático e un péndulo electromagnético.
James Prescott Joule: relacións entre electricidade, calor e traballo (1840-1843)
100px|miniatura|esquerda|[[James Prescott Joule]]
Gustav Robert Kirchhoff: leis de Kirchhoff (1845)
miniatura|100px|[[Gustav Robert Kirchhoff]]
As principais contribucións á ciencia do físico alemán Gustav Robert Kirchhoff (1824-1887), estiveron no campo dos circuítos eléctricos, a teoría de placas, a óptica, a espectroscopia e a emisión de radiación de corpo negro. Kirchhoff propuxo o nome de radiación de corpo negro en 1862. É responsable de dous conxuntos de leis fundamentais na teoría clásica de circuítos eléctricos e na emisión térmica. Aínda que ambas se denominan Leis de Kirchoff, probablemente esta denominación é máis común no caso das Leis de Kirchoff da enxeñería eléctrica. Estas leis permiten calcular a distribución de correntes e tensións nas redes eléctricas con derivacións e establecen o seguinte: 1ª) A suma alxébrica das intensidades que concorren nun punto é igual a cero. 2ª) A suma alxébrica dos produtos parciais de intensidade por resistencia, nunha malla, é igual á suma alxébrica das forzas electromotrices nela existentes, cando a intensidade de corrente é constante. Xunto cos químicos alemáns Robert Wilhelm Bunsen e Joseph von Fraunhofer, foi dos primeiros en desenvolver as bases teóricas e experimentais da espectroscopia, desenvolvendo o espectroscopio moderno para a análise química. En 1860 Kirchhoff e Bunsen descubriron o cesio e o rubidio mediante a espectroscopia. Kirchhoff tamén estudou o espectro solar e realizou importantes investigacións sobre a transferencia de calor.
Brassica
Brassica é un xénero botánico da familia Brassicaceae, que comprende numerosas especies utilizadas polo ser humano como condimento ou alimento, de grande importancia na horticultura e na agricultura, como os nabos, repolos ou as verzas. O xénero é nativo do oeste de Europa, rexión mediterránea e rexións de clima temperado de Asia. Tamén inclúe plantas bravas. Son plantas importantes na gastronomía galega: repolo, nabo (nabiza, grelo), verzas etc.
Historia da electricidade
William Thomson (Lord Kelvin): relación entre os efectos Seebeck e Peltier (1851), cable flexible (1858)
miniatura|esquerda|100px|[[William Thomson (Lord Kelvin)]]
Brassica
Hai máis de 30 especies bravas e híbridos, e numerosos cultivares adicionais e híbridos de orixe cultivada. Moitas son anuais ou bienais, e algunhas son pequenos arbustos.
Hoxe en día o xénero é cultivado mundialmente. Nalgunhas especies, case todas as partes son comestíbeis, incluída a raíz, coma na rutabaga ou no nabo (carola, grelos e nabizas), os talos (col ravo), as follas (repolo, coia de Bruxelas), as flores (coliflor, brócoli), as sementes (mostaza e a colza Brassica napus). Algunhas formas con follaxe branca ou púrpura ou cabezas florais úsanse para ornamentar.
Historia da electricidade
William Thomson (Lord Kelvin): relación entre os efectos Seebeck e Peltier (1851), cable flexible (1858)
O matemático inglés William Thomson (Lord Kelvin) (1824-1907), realizou moitos traballos de investigación física, por exemplo, a análise teórica sobre transmisión por cable, que fixo posible o desenvolvemento do cable transatlántico. En 1851 definiu a Segunda Lei da Termodinámica. En 1858 inventou o cable flexible. Kelvin destacou polos seus importantes traballos no campo da termodinámica e a electrónica grazas aos seus profundos coñecementos de análise matemática. É un dos científicos que máis fixo por levar á física á súa forma moderna. É especialmente famoso por desenvolver a escala de temperatura Kelvin. Tamén descubriu en 1851 o chamado efecto Thomson, polo que logrou demostrar que o efecto Seebeck e o efecto Peltier están relacionados. Así, un material sometido a un gradiente térmico e percorrido por unha intensidade intercambia calor co medio exterior. Recíprocamente, unha corrente eléctrica é xerada polo material sometido a un gradiente térmico e percorrido por un fluxo de calor. A diferenza fundamental entre os efectos Seebeck e Peltier con respecto ao efecto Thomson é que este último existe para un só material e non necesita a existencia dunha soldadura. Recibiu o título de barón Kelvin en honra aos logros alcanzados ao longo da súa carreira. O Kelvin é a unidade de medida de temperatura absoluta.
Heinrich Daniel Ruhmkorff: a bobina de Ruhmkorff xera faíscas de alta voltaxe (1851)
O físico alemán Heinrich Daniel Ruhmkorff ou Rühmkorff (1803-1877) dedicouse principalmente á construción de aparellos e instrumentos eléctricos de gran calidade e precisión. Ideou en 1851 a bobina de indución ou bobina de Ruhmkorff, popular instrumento do século XIX. De invención anterior á dos transformadores de corrente alterna, é un verdadeiro transformador polimorfo e elevador no que se obtén, a partir dunha corrente primaria continua e de pouca forza electromotriz fornecida por unha pila ou batería, outra de alta tensión e alterna. As elevadas diferenzas de potencial producidas podían ser aplicadas sobre os extremos dun tubo de Crookes para provocar a emisión duns raios que, polo seu carácter descoñecido, foron denominados raios X e que empezaron a ser empregados para realizar fotografías a través dos corpos opacos. Estas bobinas foron as precursoras das que se instalan nos automóbiles para elevar a tensión na buxía dos motores de gasolina para realizar o aceso da mestura de combustible.
Brassica
As especies de Brassica son consumidas polas larvas de varias especies de Lepidoptera (bolboretas e avelaíñas).
Historia da electricidade
Léon Foucault: correntes de Foucault (1851)
miniatura|100px|[[Jean Bernard Léon Foucault]] O físico francés Jean Bernard Léon Foucault (1819-1868) inventou o xiroscopio, demostrou a rotación da terra mediante un péndulo creado por el e mediu a velocidade da luz mediante espellos xiratorios. No campo da electricidade, dedicouse ao estudo do electromagnetismo e descubriu as correntes que levan o seu nome. En setembro de 1855 descubriu que a forza requirida para a rotación dun disco de cobre aumenta cando se fai rotar entre os polos dun imán. Ao mesmo tempo o disco comeza a quentarse polas correntes (chamadas "de Foucault") inducidas no metal.
Brassica
Por mor á súa importancia agrícola, as Brassica teñen moito interese científico. As estreitas relacións entre seis especies particularmente importantes (Brassica carinata, B. juncea, B. oleracea, B. napus, B. nigra e B. rapa) descríbense na chamada teoría do Triángulo de U.
Historia da electricidade
Zénobe-Théophile Gramme: a primeira dínamo (1870)
O científico belga Zénobe-Théophile Gramme (1826-1901) construíu a primeira máquina de corrente continua denominada dínamo que foi un punto de partida da nova industria eléctrica. Unha dínamo é unha máquina destinada á transformación de enerxía mecánica en eléctrica mediante o fenómeno da indución electromagnética. A corrente xerada é producida cando o campo magnético creado por un imán ou un electroimán fixo (indutor) atravesa unha bobina rotatoria (inducido) colocada no seu seo. A corrente inducida nesta bobina xiratoria, en principio alterna é transformada en continua mediante a acción dun conmutador xiratorio, solidario co inducido, denominado colector, constituído por uns eléctrodos denominados delgas. De aquí é conducida ao exterior mediante outros contactos fixos chamadas vasoiriñas que fan contacto por frotamento coas delgas do colector. A dínamo foi o primeiro xerador eléctrico apto para uso industrial. Zénobe Gramme perfeccionou os inventos dos dínamos que existían e reinventó o deseño ao proxectar os primeiros xeradores comerciais a grande escala, que operaban en París ao redor de 1870. O seu deseño coñécese como a dínamo de Gramme.
Brassica
Especies
Dos case 1.000 táxones descritos, só unhas 40 especies e uns 80 táxones infra-específicos son considerados válidos e aceptados. Practicamente todos os outros son meros sinónimos. A listaxe a seguir é unha lista abreviada, con énfase na importancia económica.
Caballero
O apelido castelán Caballero pode referirse a:
Historia da electricidade
Johann Wilhelm Hittorf: o primeiro tubo de raios catódicos (1872)
miniatura|100px|[[Johann Wilhelm Hittorf]]
O catedrático de física e química alemán Johann Wilhelm Hittorf (1824-1914) contribuíu poderosamente ao desenvolvemento da electroquímica con innumerables inventos. Por un dos seus traballos (tubo de Hittorf, 1872) é considerado precursor do tubo de Crookes co que William Crookes deduciu a existencia dos raios catódicos (1878). Estudou tamén as variacións do espectro ao variar a atmosfera. Determinou a íntima dependencia entre a condutividade eléctrica e a acción química e a división dos sales complexos pola vía da corrente. Estudou a alotropía do selenio e do fósforo, describiu o comportamento electroquímico do cromo e rexistrou a velocidade de emigración dos ións sometidos á acción da corrente eléctrica. É autor de Über die Wanderung der Ionen während der Elektrolyse (Sobre a migración dos ións na electrólisis ).
James Clerk Maxwell: as catro ecuacións de Maxwell (1875)
O físico e matemático escocés James Clerk Maxwell (1831-1879) é coñecido principalmente por desenvolver un conxunto de ecuacións que expresan as leis fundamentais da electricidade e o magnetismo así como pola estatística de Maxwell-Boltzmann na teoría cinética de gases. Tamén se dedicou á investigación da visión das cores e os principios da termodinámica. Formulou teoricamente que os aneis de Saturno estaban formados por materia disgregada. Maxwell ampliou as investigacións que Michael Faraday realizara sobre os campos electromagnéticos, formulando a relación matemática entre os campos eléctricos e magnéticos por medio de catro ecuacións diferenciais (chamadas hoxe "as ecuacións de Maxwell") que relacionan o campo eléctrico e o magnético para unha distribución espacial de cargas e correntes. Tamén demostrou que a natureza dos fenómenos luminosos e electromagnéticos era a mesma e que ambos se propagan á velocidade da luz. A súa obra máis importante é o Treatise on Electricity and Magnetism (Tratado de electricidade e magnetismo ) 1873, no que publicou as súas famosas ecuacións. Tamén escribiu: Matter and motion (Materia e movemento ), 1876 e Theory of Heat (Teoría da calor ) 1877. A teoría de Maxwell obtivo a súa comprobación definitiva cando Heinrich Rudolf Hertz obtivo en 1888 as ondas electromagnéticas de radio. As súas investigacións posibilitaron a invención do telégrafo sen cables e a radio. A unidade de fluxo magnético no sistema cegesimal, o maxwell, recibe este nome na súa honra.
Finais do século XIX: o tempo dos enxeñeiros
130px|dereita|miniatura|[[Frank Julian Sprague (1857-1934) inventor americano coñecido como o Pai da tracción eléctrica]] Os anos centrais do século XIX presenciaran extraordinarios avances na aplicación da electricidade ás comunicacións e en 1881 organizouse en París unha Exposición Universal de Electricidade e un Congrès international des électriciens (Congreso internacional de electricistas ).Entre o 1 de agosto e o 15 de novembro e o segundo do 15 de setembro ao 19 de outubro. Aínda que para todo iso o coñecemento científico da electricidade e o magnetismo fora imprescindible, os técnicos ou inventores adquiriron un sentimento de superioridade, e ata de reticencia cara os científicos puros. Ata a teoría de Maxwell era ignorada pola maioría dos enxeñeiros eléctricos, que na súa práctica tecnolóxica non a necesitaban. Isto non puido manterse a partir da demostración experimental da radiación electromagnética (Heinrich Hertz, 1888), e na década dos noventa as novas xeracións de enxeñeiros incorporaron con maior confianza as achegas teóricas e estiveron mellor preparados para as novas tecnoloxías eléctricas que aplicaban os efectos do campo electromagnético, como a corrente alterna.
Alexander Graham Bell: o teléfono (1876)
O escocés-estadounidense Alexander Graham Bell, científico, inventor e logopeda (1847-1922), disputouse con outros investigadores a invención do teléfono e conseguiu a patente oficial nos Estados Unidos en 1876. Previamente foran desenvolvidos dispositivos similares por outros investigadores, entre quen destacou Antonio Meucci (1871), que estableceu preitos errados con Bell ata a súa morte, e a quen adoita recoñecerse actualmente a prelación no invento.
Bell contribuíu dun modo decisivo ao desenvolvemento das telecomunicacións a través da súa empresa comercial (Bell Telephone Company, 1877, posteriormente AT&T). Tamén fundou na cidade de Washington o Laboratorio Volta, onde, xunto cos seus socios, inventou un aparello que transmitía sons mediante raios de luz (o fotófono, 1880); e desenvolveu o primeiro cilindro de cera para gravar (1886), o que sentou as bases do gramófono. Participou na fundación da National Geographic Society e da revista Science.
Thomas Alva Edison: desenvolvemento da lámpada incandescente (1879), Menlo Park e comercialización
O inventor norteamericano Thomas Alva Edison (1847-1931) foi considerado como o maior inventor de todos os tempos. Aínda que se lle atribúe a invención da lámpada incandescente, a súa intervención é máis ben o perfeccionamento de modelos anteriores (Heinrich Göbel, reloxeiro alemán, fabricara lámpadas funcionais tres décadas antes). Edison logrou, tras moitos intentos, un filamento que alcanzaba a incandescencia sen fundirse: non era de metal, senón de bambú carbonizado. O 21 de outubro de 1879 conseguiu que a súa primeira lámpada lucise durante 48 horas ininterrompidas, con 1,7 lumens por vatio. A primeira lámpada incandescente cun filamento de algodón carbonizado construída por Edison foi presentada, con moito éxito, na Primeira Exposición de Electricidade de París (1881) como unha instalación completa de iluminación eléctrica de corrente continua; sistema que inmediatamente foi adoptado tanto en Europa como en Estados Unidos. En 1882 desenvolveu e instalou a primeira gran central eléctrica do mundo en Nova York. Con todo, máis tarde, o seu uso da corrente continua viuse desprazado polo sistema de corrente alterna desenvolvido por Nikola Tesla e George Westinghouse.
A súa visión comercial da investigación científico-técnica levoulle a fundar o laboratorio de Menlo Park, onde conseguiu un eficaz traballo en equipo dun gran número de colaboradores. Grazas a iso chegou a rexistrar 1093 patentes de inventos desenvolvidos por el e os seus axudantes, inventos cuxo desenvolvemento e mellora posterior marcaron profundamente a evolución da sociedade moderna, entre eles: o fonógrafo, un sistema xerador de electricidade, un aparello para gravar sons e un proxector de películas (o kinetoscopio), un dos primeiros ferrocarrís eléctricos, unhas máquinas que facían posible a transmisión simultánea de diversos mensaxes telegráficos por unha mesma liña (o que aumentou enormemente a utilidade das liñas telegráficas existentes), o emisor telefónico de carbón (moi importante para o desenvolvemento do teléfono, que fora inventado recentemente por Alexander Graham Bell) etc. Ao sincronizar o fonógrafo co kinetoscopio, produciu en 1913 a primeira película sonora.
No ámbito científico descubriu o efecto Edison, patentado en 1883, que consistía no paso de electricidade desde un filamento a unha placa metálica dentro dun globo de lámpada incandescente. Aínda que nin el nin os científicos da súa época déronlle importancia, este efecto sería un dos fundamentos da válvula da radio e da electrónica. En 1880 asociouse co empresario J. P. Morgan para fundar a General Electric.
John Hopkinson: o sistema trifásico (1882)
O enxeñeiro e físico inglés John Hopkinson (1849-1898) contribuíu ao desenvolvemento da electricidade co descubrimento do sistema trifásico para a xeración e distribución da corrente eléctrica, sistema que patentou en 1882. Un sistema de correntes trifásicas é o conxunto de tres correntes alternas monofásicas de igual frecuencia e amplitude (e por conseguinte, valor eficaz) que presentan un desfasamento entre elas de 120° (un terzo de ciclo). Cada unha das correntes monofásicas que forman o sistema desígnase co nome de fase. Tamén traballou en moitas áreas do electromagnetismo e a electrostática. Das súas investigacións estableceu que "o fluxo de indución magnética é directamente proporcional á forza magnetomotriz e inversamente proporcional á relutancia", expresión moi parecida á establecida na Lei de Ohm para a electricidade, e que se coñece co nome de Lei de Hopkinson Tamén se dedicou ao estudo dos sistemas de iluminación, mellorando a súa eficiencia, así como ao estudo dos condensadores. Profundou nos problemas da teoría electromagnética, propostos por James Clerk Maxwell. En 1883 deu a coñecer o principio dos motores síncronos.
Heinrich Rudolf Hertz: demostración das ecuacións de Maxwell e a teoría electromagnética da luz (1887)
100px|miniatura|[[Heinrich Rudolf Hertz]]
O físico alemán Heinrich Rudolf Hertz (1857-1894) demostrou a existencia das ondas electromagnéticas preditas polas ecuacións de Maxwell. Foi o primeiro investigador que creou dispositivos que emitían ondas radioeléctricas e tamén dispositivos que permitía detectalas. Fixo numerosos experimentos sobre o seu modo e velocidade de propagación (hoxe coñecida como velocidade da luz), nos que se fundamentan a radio e a telegrafía sen fíos, que el mesmo descubriu. En 1887 descubriu o efecto fotoeléctrico. A unidade de medida da frecuencia foi chamada hertz (símbolo Hz).
George Westinghouse: a subministración de corrente alterna (1886)
esquerda|miniatura|100px|[[George Westinghouse]]
O inventor e industrial norteamericano George Westinghouse (1846-1914) interesouse inicialmente polos ferrocarris (freo automático de aire, sistema de sinais ferroviarios, agulla de cruzamento). Posteriormente dedicou as súas investigacións cara á electricidade, sendo o principal responsable da adopción da corrente alterna para a subministración de enerxía eléctrica nos Estados Unidos. Nese empeño tecnolóxico e comercial houbo de vencer a oposición do popular inventor Thomas Alva Edison, que baseaba as súas investigacións e expansión comercial na corrente continua e chegaría a suxerir a invención da cadeira eléctrica de corrente alterna como estratexia nesa competencia.
Westinghouse comprou ao científico croata Nikola Tesla o seu patente para a produción e transporte de corrente alterna, que impulsou e desenvolveu. Posteriormente perfeccionou o transformador, desenvolveu un alternador e adaptou para a súa utilización práctica o motor de corrente alterna inventado por Tesla. En 1886 fundou a compañía eléctrica Westinghouse Electric & Manufacturing Company, que contou nos primeiros anos coa decisiva colaboración de Tesla, con quen logrou desenvolver a tecnoloxía necesaria para desenvolver un sistema de subministración de corrente alterna. Westinghouse tamén desenvolveu un sistema para transportar gas natural, e ao longo da súa vida obtivo máis de 400 patentes, moitas delas de maquinarias de corrente alterna.
Nikola Tesla: desenvolvemento de máquinas eléctricas, o transformador Tesla (1884-1891) e o radiotransmisor (1893)
120px|dereita|miniatura|Nikola Tesla
O enxeñeiro e inventor de orixe croata Nikola Tesla (1856-1943) emigrou en 1884 aos Estados Unidos. É recoñecido como un dos investigadores máis destacados no campo da enerxía eléctrica. O Goberno dos Estados Unidos considerouno unha ameaza polas súas opinións pacifistas e sufriu os malos tratos doutros investigadores mellor recoñecidos como Marconi ou Edison.Gonzalo Ugidos
Charles Proteus Steinmetz: a histéresis magnética (1892)
miniatura|esquerda|100px|[[Charles Proteus Steinmetz]]