cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Illas Marianas do Norte
Organización político-administrativa
A superficie total das illas é de 477 km². Só 4 das illas están habitadas segundo o censo do 2000.
Demografía
De acordo co CIA World Factbook do ano 2006, as Illas Marianas do Norte teñen o menor sex cociente -a cantidade de homes por cada muller- que se coñeza, sendo de 0,77 homes por cada muller, e de 0,7 no rango de idade dos 15 aos 65 anos.
Queixo azul
dereita|300px|miniatura|Queixo de [[Queixo de Cabrales|Cabrales como exemplo de queixo azul.]] O queixo azul é unha clasificación xeral dos queixos de leite de vaca, de ovella e de cabra que teñen na súa pasta cultivos de Penicillium engadidos ao produto final e que proporcionan unha cor entre o 'azul' e o gris-verdoso característico debido aos mofos. Os queixos azuis cúranse en lugares con temperaturas reguladas como as cavernas. Algúns posúen Denominación de orixe protexida como o Roquefort, o Gorgonzola ou o Stilton.
Características
As características xerais deste grupo de queixos é que posúen todos un forte sabor tendente a ser picante e algo salgado, o cheiro é xeralmente forte.
Taylor Lautner
Taylor Daniel Lautner, nado en Grand Rapids (Míchigan) o 11 de febreiro de 1992, é un actor estadounidense e experto en artes marciais que participou en filmes como The Adventures of Sharkboy and Lavagirl in 3-D, Cheaper by the Dozen 2 (con Steve Martin) ou Twilight.
Traectoria
Fillo de Dan e Deborah Lautner, ten raíces francesas, alemás e neerlandesas, e tamén parte de indio americano pola rama materna (máis especificamente, das tribos potawatomi e ottawa). Lautner comezou a estudar karate desde aos 3 ou 4 anos, adestrando en Fabiano´s Karate School, en Holland, Míchigan. No ano seguinte comezou a gañar campionatos, sendo convidado a se adestrar co sete veces campión do mundo de karate, Michael Chaturantabut. Ós oito anos, foi seleccionado para representar o seu país na World Karate Association, onde gañou tres medallas de ouro na modalidade Junior World and Weapons. Taylor comezou a súa carreira de actor despois de que o seu adestrador de artes marciais o persuadira para que acudira a un cásting nos Ánxeles. Aínda que ao cabo non o elixiron, gozou tanto da experiencia que decidiu continuar coa carreira da actuación. Deseguido, xunto coa familia trasladouse desde Míchigan ata California a fin de poder acudir a máis cástings. Aos 10 anos, a súa familia instalouse definitivamente nos Ánxeles para apoialo na súa carreira de actor a tempo completo. Tamén seguiu desenvolvendo a súa afección pola artes marciais e no 2003, con só 11 anos, situouse como número un no mundo do NASKA's Black Belt Open Forms, Musical Weapons, Traditional Weapons and Traditional Forms, e a idade de 12 anos, gañou o Campionato do Mundo Júnior de Artes Marciais.
Faceta de actor
No 2008 foi elixido para o papel de Jacob Black, un licántropo con sangue nativo-americano, personaxe da saga literaria Twilight, de Stephenie Meyer. Taylor continuou encarnando a Jacob Black para as seguinte secuelas dos libros de Meyer, logrando así un papel máis protagonista. Lautner fixo tamén o papel de Jack Spivey, o fillo do protagonista da serie televisiva My Own Worst Enemy, xunto a Christian Slater. Porén, a serie foi cancelada no seu noveno episodio por non ter suficiente audiencia.
Audacity
miniatura|dereita|220px|Logo de Audacity. Audacity é un editor multiplataforma (Windows, GNU/Linux e Mac) libre e de código aberto destinado á edición e tratamento do son. Multipista, permite gravar sons, converter cintas e gravacións a son dixital ou CD, editar arquivos OGG, MP3 e WAV, cortar, pegar, ensamblar e mesturar sons, cambiar a velocidade ou o ton dunha gravación, axustar os volumes, gravación temporizada, mesturar pistas etc. Ademais, inclúe un amplo abano de efectos, algúns deles de gran complexidade, como eliminación de ruídos ou análise de frecuencias.
Chacha (licor)
Chacha (xeorxiano: ჭაჭა), é un licor tradicional de Xeorxia, popularmente chamado "vodka de viño", "vodka de uva" ou "vodka xeorxiano". Está feito de bagazo de uva. O termo chacha é utilizado en Xeorxia para referirse a calquera tipo de licor feito de froitas, aínda que máis comunmente refírese ao destilado de uvas. Prodúceno tamén con uvas verdes. Outras froitas comúns que se utilizan son figos, mandarinas, laranxas, ou amoras.
Orixinalmente soamente era unha bebida caseira de granxeiros xeorxianos, pero hoxe prodúceno destiladores profesionais. Unha das marcas de chacha máis famosas é o Binekhi Estragon, que obtivo a medalla de prata nos premios Mundus Vini 2007.
A torre Chacha
O 18 de outubro de 2012 abriu en Batumi a fonte de "Torre Chacha", onde cada noite ás 7pm, flúe chacha gratis durante 10 minutos.
Monte Guriscado
O monte Guriscasdo está situado nas serras setentrionais de Galiza, ao norte da serra de Carba e limitado ao leste polo curso do río Landro. Ten unha altura de 932 metros sobre o nivel do mar. Dende o cumio, as vistas son á serra do Xistral e mais ao val do Landro.
Txomin Ziluaga
José Domingo Ciluaga Arrate, máis coñecido como Txomin Ziluaga, nado en Erandio en 1939 e finado en Bilbao o 24 de outubro de 2012, foi un político de ideoloxía nacionalista vasca e comunista que participou na fundación do partido Herri Alderdi Sozialista Iraultzailea (HASI), do que chegou a ser secretario xeral, e na creación da coalición Herri Batasuna (HB), de cuxa Mesa Nacional formou parte durante anos. Tras o seu retiro da primeira liña da política, motivado pola decisión da dirección de ETA de cambiar a liña política de HASI, Ziluaga foi tamén profesor de Ciencias Políticas na UNED.
Ice Age
Ice Age é un filme de animación estadounidense dirixido por Chris Wedge e Carlos Saldanha que foi estreado no 2002.
Sinopse
Na idade do xeo, época glacial da prehistoria, un mamut, un megaterio e un smilodon ocuparanse de coidar un bebé humano extraviado pola súa familia.
Serra da Toxiza
A serra da Toxiza é unha das serras setentrionais de Galiza. Ten forma circular e está conformada por unha gran masa de granodioritas que chega dende preto de Mondoñedo até Ferreira do Valadouro. O alto da serra acada os 838 metros sobre o nivel do mar.
O efecto da erosión formou rechamantes bolos e penedos. Boa parte do terreo está repoboado con piñeiros e destacan as formacións de turbeiras.
Diocese católica latina de Urgell
miniatura|Mapa da Diocese de Urgell.miniatura|[[Catedral de la Seu d'Urgell.]]A diocese de Urgell (en latín: Dioecesis Urgellensis) é un bispado da Igrexa Católica, sufragáneo da arquidiocese de Tarragona. En 2004 contaba con 178.295 bautizados sobre unha poboación de 184.395 habitantes. O actual bispo da diocese é Joan Enric Vives i Sicília.
Territorio
A diocese comprende parte da provincia de Lleida (Cataluña) e o principado de Andorra. A sé episcopal está en La Seu d'Urgell. O territorio está dividido en nove arciprestados e 363 parroquias.
Historia
A diocese erixiuse no século IV. O primeiro bispo do que se teñen noticias, San Xusto, participou no concilio de Toledo (531) e no de Lleida e València (546). A sucesión episcopal non se interrompeu durante a invasión árabe (714). O bispo Félix (783-792) foi acusado de adopcionismo polos teólogos carolinxios e foi deposto e exiliado a Lión. En 1010 na localidade de Ivorra ocorreu un famoso milagre: mentres o párroco Bernat Oliver, que dubidaba sobre a transubstanciación, estaba a celebrar a consagración, o viño se transmutou en sangue vivo. O bispo San Ermengol informou inmediatamente do milagre ao papa Serxio IV. Recolléronse reliquias do milagre nun relicario en 1426 e en 1663 construíuse un santuario.
A partir do século X e até o século XIII os bispos de Urgell acumularon un importante patrimonio de señorío, comportándose plenamente como señores feudais da época. Dende o 8 de setembro de 1278 os bispos de Urgell son tamén Copríncipes de Andorra xunto cos sucesivos condes de Foix primeiro e, por sucesión, cos reis de Navarra, sucedidos polos reis de Francia e, actualmente, polos Presidentes da República Francesa.
Timur Miroshnychenko
Timur Valeriyovych Miroshnychenko (en ucaniano: Тімур Валерійович Мірошниченко ), nado en Kíiv o 9 de marzo de 1986, é un presentador ucraíno da canle UA:Pershyi. comentarista ucraíno do Festival de Eurovisión.
Traxectoria
Foi o presentador do Festival da Canción de Eurovisión Júnior 2009 e 2013 e tamén copresentou a final nacional de 2016. Ademais, copresentou o Festival de Eurovisión 2017 xunto con Oleksandr Skichko e Volodymyr Ostapchuk.
Serra da Gañidoira
Ten extensos pasteiros e un importante número de aeroxeradores. Entre a súa fauna, destacan os cabalos que viven en liberade.
Código internacional de navegación marítima
250px|dereita|miniatura|Comunicación naval O código internacional de navegación marítima utiliza bandeiras para transmitir mensaxes, ora entre dous ou máis barcos, ora entre un barco e a terra ou o porto. Existen bandeiras de diferentes formas e cores, de maneira que cada unha representa unha letra do alfabeto internacional, así como os números do 1 ao 0.
Cando un barco necesita transmitir unha mensaxe consistente en unha ou varias palabras ou números, iza no mastro dianteiro as bandeiras que representan as letras e números da mensaxe, aliñadas de arriba para abaixo. Se a mensaxe é máis longa, repetirase a operación con novas bandeiras.
Tamén se utilizan as bandeiras individualmente ou en combinacións de dúas, e neste caso teñen un significado determinado segundo un código internacionalmente vixente.
Desde que existe a radio, o uso das bandeiras de sinais para transmitir mensaxes diminuíu notabelmente. No entanto, séguense utilizando de forma xeneralizada as bandeiras individuais ou en combinacións de dúas ou máis, para sinalizar un aviso determinado. Deste xeito na Armada española segue a existir a figura do sinaleiro, que realiza os seus labores en contacto directo coa ponte de mando do navío. Determinadas sinalizacións son neste corpo de obrigado cumprimento, como por exemplo o aviso de práctico a bordo.
Combinacións
As letras poderán ser combinadas adquirindo outros significados. Exemplo dalgúns sinais de dúas letras e o seu significado:
Atol Swains
miniatura|Mapa da Illa de Swain A Illa de Swains (Olosega en samoanoOlohega, en tokelauano), é un atol do arquipélago de Tokelau administrado pola Samoa Americana. Aínda que pertence xeográfica e culturalmente a Tokelau, política e historicamente é un territorio dos Estados Unidos de América.
Xeografía
O atol está completamente pechado e a lagoa interior queda illada do océano. A súa salinidade depende da choiva. A superficie total é de 1´508 km², e contando coa lagoa é de 1.865 km². Na zona de levante da lagoa hai un illote de 764 m².
En 2005 a poboación censada era de 37 habitantes na vila de Taulaga situada ao oeste. Ao suroeste atópase a vila de Etena ( «O Edén») hoxe en día abandonada.
Historia
Segundo as tradicións da veciña Fakaofo, Swains quedou deserta no século XVII logo dun ataque desde aquela illa que mataron ou secuestraron aos habitantes.
A miúdo identificouse Swains como a illa de Xente Fermosa descrita por Pedro Fernández de Quirós o 2 de marzo de 1606, pero actualmente sinálase que máis probablemente se trate de Rakahanga, nas illas Cook.
En 1840 dous capitáns reclamaron o seu descubrimento: o inglés Turnbull e o estadounidense W.C. Swains do baleeiro George Champlan. O capitán Henry Hudson, do USS Peacock que se atopaba en augas de Samoa, foi enviado para explorar a nova illa. Considerou que a súa posición non coincidía coa illa de Quirós, e confirmou a posición dada por Swains, acreditándoo como o descubridor.
O capitán Turnbull, que reclamaba a propiedade, cedeu a illa ao estadounidense Eli Hutchinson Jennings. Xunto con Malia, a súa muller samoana, estableceuse en 1856 en Swains fundando unha comunidade e unha dinastía de propietarios. O seu fillo, Eli Hutchinson Jennings Junior, chamado King Jennings por R.L. Stevenson, tivo éxito coa plantación de cocos e atraeu a atención das autoridades coloniais británicas das illas Gilbert e Ellice que reclamaron a illa de Swains. En 1909 os británicos recoñeceron a illa baixo a área de influencia estadounidense, pero legalmente continuou sendo terra de ninguén (terra nullius).
O fillo de Eli Junior, Alexander Hutchinson Jennings, herdou a propiedade en 1920. O 4 de marzo do 1925, a illa foi anexionada á Samoa Americana a instancias de Alexander. Recoñecéuselle, a el e aos seus descendentes, como o propietario da illa baixo a autoridade do representante do goberno. Actualmente a plantación non se continua explotando e só vive a familia.
O goberno de Nova Zelandia, do que depende Tokelau, recoñeceu en 1981 a soberanía estadounidense da illa de Swains, pero na Constitución de Tokelau, non aprobada, se continua reclamando a illa como parte do futuro estado en libre asociación.
Jesús Lavandeira Pérez
Jesús Lavandeira Pérez, coñecido como Ladrillo, nado en Vilasantar en 1906 e finado en Betanzos o 5 de xaneiro de 1991, foi un guerrilleiro antifranquista galego.
Traxectoria
A principios da República instalouse en Betanzos e traballou como xardineiro municipal. Militante da CNT e do grupo Plantas Nuevas da FAI, en 1936 era secretario da CNT de Betanzos. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 fuxiu ao monte e integrouse no Grupo Neira. Non quixo integrarse no Exército Guerrilleiro de Galicia polo control do PCE. Foi detido en agosto de 1945 en Porzomillos. Condenado a unha longa pena de prison, foi internado no penal do Dueso. Saíu en liberdade provisional en 1953.
Vida persoal
Casou con Julia Louriño García.
Khachapuri
miniatura|dereita|220px|Khachapuri de [[Adzaria.]] Khachapuri ou Xachapuri (en xeorxiano ხაჭაპური xač’ap’uri ou "pan de queixo") é un pan recheo de queixo procedente da cociña de Xeorxia. O pan elabórase con lévedo para que creza de tamaño durante a súa elaboración e pode ter diversas formas. O recheo contén por regra xeral queixo (fresco ou curado), ovo e outros ingredientes diversos.
Variantes
Diversas rexións de Xeorxia posúen o seu propio e distintivo khachapuri. O máis común é probablemente o Imeretian Khachapuri da provincia occidental de Imereti.
William Vickrey
O anuncio do premio tivo lugar xusto tres días antes do seu pasamento. Vickrey faleceu mentres viaxaba a unha conferencia sobre estudos georgistas que el axudara a fundar e á que non faltara en vinte anos. O seu colega do departamento de economía da Universidade de Columbia C. Lowell Harriss aceptou o premio no seu nome. Só hai outros tres casos en que o premio Nobel fose presentado postumamente.
Primeiros anos
Vickrey naceu en Columbia Británica e asistiu ao instituto na Phillips Academy en Andover, Massachusetts. Despois de obter o seu Bacharelato de Ciencias en matemáticas na Universidade Yale en 1935, continuou a completar o seu mestrado en 1937 e o seu doutoramento na Universidade de Columbia en 1948, onde permaneceu a maior parte da súa carreira.
Carreira
Vickrey foi o primeiro que empregou as ferramentas da teoría de xogos para explicar a dinámica das poxas. No seu artigo trascendental sobre o tema, Vickrey derivou varios equilibrios das poxas, e achegou un resultado temperán de equivalencia de ingresos. O teorema da equivalencia de ingresos permanece no centro da moderna teoría das poxas. A poxa de Vickrey recibe o seu nome.
Vickrey traballou nas tarifas de conxestión, o concepto de que as estradas e outros servizos deberían ser taxadas para que os usuarios vexan os custos que xorden dos servizos que están sendo usados completamente cando aínda hai demanda. As tarifas de conxestión dan un sinal aos usuarios para que axusten o seu comportamento ou aos investidores para expandir o servizo para quitar a restrición. A teoría foi máis tarde posta en práctica en Londres.
En economía pública, Vickrey estendeu a aproximación da tarifa de custo marxinal georgista de Harold Hotelling e mostrou como os bens públicos deberían ser proporcionados con custo marxinal e os gastos de investimento de capital financiados co Imposto sobre Bens Inmobles. Vickrey escribiu que substituír os impostos sobre a produción e o traballo ("incluídos os impostos da propiedade sobre as melloras") con pagamentos por terreos valiosos "melloraría substancialmente a eficiencia económica da xurisdición". Vickrey argumentou que o Imposto sobre Bens Inmobles non tiña efectos adversos e que substituír os impostos existentes desa forma incrementaría a produtividade local abondo para que os prezos da terra se incrementasen en lugar de caer. Tamén deu un argumento ético para a toma de valor georgista, notando que os propietarios de lugares de valor aínda teñen bens públicos locais, mesmo se escollen non empregalos, así que sen o Imposto sobre os Bens Inmobles, os usuarios da terra teñen que pagar dúas veces por eses servizos (unha no imposto ao goberno e outra no alugamento aos propietarios dos títulos dos terreos).
A filosofía económica de Vickrey foi influída por John Maynard Keynes e Henry George. Foi crítico coa Escola de economía de Chicago e foi un voceiro na oposición ao foco político na consecución de orzamentos equilibrados e a loita contra a inflación, especialmente en tempos de forte desemprego. Traballando baixo o xeneral MacArthur, Vickrey axudou á reforma radical da terra no Xapón.
Vida persoal
Vickrey casou con Cecile Thompson en 1951. Era cuáquero e membro da Friends Meeting de Scarsdale. Faleceu en Harrison, Nova York en 1996 fun fallo cardíaco.
Iñaki de Juana Chaos
Atópase en liberdade dende o ano 2008 tras cumprir a súa condena, e en procura e captura por orde da Audiencia Nacional.
Dende o ano 2006 converteuse nunha figura nos medios de comunicación con repercusións políticas por mor da súa falta de arrepentimento, xerándose un amplo debate sobre o sistema penal español.
Fedor von Bock
Fedor von Bock, nado en Küstrin (hoxe Polonia), o 3 de decembro de 1880 e finado o 4 de maio de 1945, foi un xeneral alemán que destacou polos seus triunfos nos primeiros anos da segunda guerra mundial na conquista de Polonia, na batalla de Francia e na invasión da Unión Soviética ata que fracasou na toma de Moscova no inverno de 1941.
Traxectoria
Formouse en Wiebesbaden e Berlín. Durante a primeira guerra mundial foi un capitán varias veces condecorado rematando co rango de Maior. O 1 de marzo de 1935 foi ascendido a xeneral de infantería. En 1938 comandou a entrada en Viena e a anexión de Checoslovaquia.
Na invasión de Polonia, comandou con éxito o grupo de exércitos norte. Na fronte occidental comandou o grupo de exércitos B que invadiu os Países Baixos e atraeu cara a si ao groso do exército aliado que permitiu a Gerd von Rundstedt dar o golpe da fouce dende as Ardenas e acadar o embolsamento dos anglo franceses e o colapso da defensa de Francia. Isto valeulle o rango de Mariscal.
Na invasión da Unión Soviética (operación Barbarroxa) comandou o grupo de Exércitos Centro. Este grupo debería tomar Moscova tras seren destruídos os exércitos rusos. Malia encontrar algunha resistencia encarnizada como a de Brest-Litovsk, o rápido avance dos seus xenerais Hermann Hoth e Heinz Guderian, fíxolle concibir un fulgurante ataque a Moscova dende Vitebsk. Hitler, porén, ordenoulle ir destruíndo previamente aos exércitos rusos superados, rodeados e embolsados, en combinación co grupo de exércitos norte nos países bálticos e co grupo de exércitos sur en Ucraína. Bock, contrariado, acatou a orde e demorouse en aniquilar aos exércitos soviéticos embolsados en accións como a de Byalistok e Minsk. Tras isto, foi obrigado a unha viraxe cara o sur co fin de esmagar aos exércitos soviéticos en Ucraína embolsándoos en Uman e no gran cerco entre os ríos Dniéper e Desna. Isto permite controlar a conca industrial do Donez e a caída de Kíiv.
Un prematuro inverno, que colle ás súas tropas sen equipos adecuados e a chegada de divisións soviéticas dende Siberia e Mongolia, asegurada a non belixerancia do Xapón contra Rusia, detiveron o exército alemán ás portas de Moscova cando xa acadaran o río do mesmo nome e algunhas unidades avanzaban polos suburbios da capital.
Aproveitando a extenuación e a falta de recursos e fornecemento necesarios para un cru inverno, o xeneral Gueorgui Zhukov lanzou unha contundente contraofensiva. Malia as ordes de Hitler, von Bock organiza unha retirada ordenada ata a liña Orel-Rhesv. O 13 de decembro os exércitos de von Bock recuaban 80 quilómetros dende a capital. Co gallo de serios problemas de saúde foi removido do seu posto.
Atol Rose
O atol de Rose é un dos dous atois da Samoa Americana, situado ao leste das Illas Manua. Como territorio estadounidense é o punto máis meridional dos Estados Unidos.
Xeografía
O atol ten unha forma case cadrada. A superficie terrestre é de 0´214 km² e a superficie total, incluíndo a lagoa e os arrecifes, é de 5 km². Dispón dunha canle de entrada á lagoa de 40 m de ancho. Só ten dous illotes: Rose Island no extremo nordés, con 3´5 m de altitude, e Sand Island ao norte, á beira do paso, con 1´5 m de altitude.
O atol está deshabitado e está protexido como reserva natural. O "Rose Atoll National Wildlife Refuge" está xestionado pola oficina federal US Fish and Wildlife Service e o goberno da Samoa Americana.
Historia
Foi descuberto por Jacob Roggeveen, o 13 de xuño de 1721, e chamouno Vuyle (illa dos paxaros). O 21 de outubro de 1819 chegou o francés Louis de Freycinet. A súa esposa, Rose Marie Pinon, embarcouse clandestinamente disfrazándose de mariñeiro para burlar as ordenanzas da mariña. Freycinet chamouna l'île Rose en honra á súa muller escribindo no diario de a bordo: «o nome dunha persoa extremadamente querida». O desexo de Rose Pinon que a súa illa se vise libre de naufraxios só durou 50 anos ata que o barco estadounidense Good Amornar estrelouse nos arrecifes e só sobreviviron tres tripulantes. O 2 de abril de 1824 foi visitado por Otto von Kotzebue que o chamou Kordinkov, nome do seu primeiro lugartenente.
Composto azo
miniatura|Fórmula química xeral dos compostos azo. Os compostos azo, azocompostos, compostos azoicos ou azoderivados son compostos químicos que levan o grupo funcional R-N=N-R', no cal R e R' poden ser un arilo ou un alquilo. A IUPAC define estes compostos como: "Derivados do diazeno (diimida), HN=NH, nos que ambos os hidróxenos son substituídos por grupos hidrocarbilo, por exemplo, PhN=NPh azobenceno ou difenildiazeno." Os derivados máis estables conteñen dous grupos arilo. O grupo N=N denomímase grupo azo. O nome azo procede de azote, termo francés (e tamén galego ) que significa nitróxeno, derivado do grego a (non) + zoe (vivir).
Batalla de Elviña
A batalla de Elviña, tamén coñecida como batalla da Coruña, foi un acontecemento bélico que tivo lugar o día 16 de xaneiro de 1809 no alfoz da cidade da Coruña, enfrontándose un corpo de exército francés, baixo o mando do mariscal Jean-de-Dieu Soult contra tropas británicas, mandadas polo tenente xeneral John Moore. A batalla tivo lugar como parte da guerra da Independencia española en Galicia, dentro das guerras napoleónicas. Foi o resultado dunha campaña francesa liderada por Napoleón, na que derrotou as forzas españolas e provocou a retirada do exército inglés para a costa tras un intento sen éxito por parte de Moore de atacar ó exército de Soult e reter ás súas tropas.
Composto azo
Moitos destes compostos son importantes tinturas e pigmentos. En 1884 sintetizouse o vermello congo, un colorante azoico que se empregou para tinguir algodón, e actualmente os colorantes azoicos son os máis utilizados na industria téxtil.
Batalla de Elviña
Perseguidos polos franceses baixo o mando de Soult, os británicos retiráronse a través do norte de España mentres que a súa retagarda repeleu varios ataques franceses. Ámbolos dous exércitos sufriron en gran medida por mor das duras condicións invernais. Gran parte do exército británico sufriu unha perda de orde e disciplina durante esta retirada, e cando os británicos chegaron ó porto da Coruña cuns poucos días de vantaxe sobre os franceses os seus barcos de transporte aínda non chegaran. A frota arribou un par de días despois, e mentres os británicos estaban embarcando o exército francés marchou para a cidade e obrigou os británicos a loitar nunha batalla antes de partir para Inglaterra.
Composto azo
Tinturas e pigmentos
miniatura|200px|Unha tintura azo amarela. Cando o grupo azo está conxugado con dous aneis aromáticos, o composto que o contén absorbe radiación electromagnética no espectro visible, polo que presenta coloración e, ademais, esta é intensa. Isto fai que se empreguen como colorantes na industria téxtil, papeleira, alimentaria etc. Como consecuencia da п-deslocalización que presentan, os compostos azo de arilo teñen vivas cores, especialmente vermellas, laranxas e amarelas. Estas tinturas ou colorantes denomínanse colorantes azo, un exemplo dos cales é a Laranxa Dispersa 1. Outro exemplo é o p-dimetilaminoazobenceno, que se ten empregado como colorante na margarina. A presenza doutros grupos no composto pode provocar que este absorba a distintas lonxitudes de onda, dando lugar a colorantes de diversas cores. Tamén poden facer que o composto absorba a luz con maior ou menor intensidade. Igualmente, algúns grupos (por exemplo grupos sulfónicos) serven para que o composto sexa soluble no medio no que se vai aplicar.
Batalla de Elviña
Na acción resultante os británicos rexeitaron o asalto francés e completaron o embarque, salvando o seu exército da destrución, pero deixando as cidades da Coruña, Ferrol e o norte de España libres para a súa captura e ocupación por Francia. Durante a batalla, o comandante británico John Moore recibiu unha ferida mortal, falecendo despois de saber que o seu exército conseguira retirarse con éxito tras rexeitar tódolos ataques franceses.
Composto azo
Tinturas e pigmentos
Algúns compostos azo, como o laranxa de metilo, utilízanse como indicadores ácido-básicos porque teñen diferentes cores nas súas formas de ácido ou sal. A maioría dos discos DVD-R/+R e algúns CD-R usan pigmentos azuis azo na capa de gravación. O desenvolvemento dos colorantes azo foi un paso importante no desenvolvemento da química industrial.
Os pigmentos azo utilizados na industria están formados por partículas inicialmente incoloras (xeralmente arxilas), que se colorean utilizando compostos azo. Os pigmentos azo son importantes na elaboración de varios tipos de pinturas, incluíndo pinturas artísticas. Teñen unhas propiedades de cor excelentes, principalmente na gama do amarelo ao vermello, e son resistentes á luz. A resistencia á luz depende non só das propiedades do composto azo orgánico, senón tamén do modo en que se absorben no portador do pigmento. Moitos pigmentos azo non son tóxicos, aínda que algúns como o laranxa de dinitroanilina, a laranxa de orto-nitroanilina, ou os pigmentos laranxa 1, 2, e 5 son mutaxénicos. Ademais, en varios casos estudados asociouse aos pigmentos azo co carcinoma de célula basal.
Batalla de Elviña
Contexto histórico
A principios de outubro de 1808, tralo escándalo no Reino Unido sobre a Convención de Sintra e a chamada dos xenerais Dalrymple, Burrard e Wellesley, sir John Moore tomou o mando de 30 000 británicos en Portugal. Ademais, David Baird, ao mando dunha expedición de reforzo saíu de Falmouth con 150 transportes con entre 12 000 e 13 000 homes, embarcados nos H.M.S. Louie, Amelia e Champion, que entraron no porto da Coruña o 13 de outubro. En novembro de 1808 o exército británico liderado por Moore avanzou en España con ordes de axudar o exército español na súa loita contra as tropas de Napoleón.
Composto azo
Compostos azo de arilo
Os compostos azo de arilo son xeralmente especies químicas estables e cristalinas. O azobenceno é un exemplo prototípico de composto azo aromático. Aparece xeralmente como o isómero trans, pero se sofre fotólise, convértese no isómero cis. Os compostos azo aromáticos poden sintetizarse utilizando unha reacción de acoplamento azo, a cal consiste nunha reacción de substitución electrofílica na que un catión aril diazonio é atacado por outro anel arilo, especialmente un anel substituído con grupos doantes de electróns. Como os sales de diazonio son a miúdo inestables ás temperaturas moderadas dunha habitación, as reaccións de acoplamento azo realízanse normalmente a temperaturas de conxelación. A oxidación das hidrazinas (R-NH-NH-R') tamén dá lugar a compostos azo. Os colorantes azo derivados da bencidina son carcinóxenos, e a exposición a eles foi asociada clasicamente ao cancro de vexiga. Por esta razón, a produción de colorantes azo de bencidina foi interrompida na década de 1980 "nos países industrializados occidentais máis importantes".
Batalla de Elviña
Contexto histórico
miniatura|esquerda|Sir [[John Moore, o comandante británico]] Trala rendición das tropas francesas en Bailén o 19 de xullo de 1808 e a perda de Portugal, Napoleón estaba convencido do perigo que o esperaba en España. Movido polas noticias de Sintra, o emperador sinalou:
Composto azo
Compostos azo de alquilo
Os compostos azo alifáticos (R e/ou R' = alifático) encóntranse menos comunmente que os compostos azo de arilo. Un exemplo é o dietildiazeno, EtN=NEt. A temperaturas elevadas ou con irradiación, os enlaces carbono-nitróxeno (C-N) de certos compostos azo de arilo rompen liberando gas nitróxeno (N2) para xeraren radicais libres. Debido a este proceso, algúns compostos azo alifáticos utilízanse como iniciadores de radicais. Debido á súa inestabilidade, os compostos azo alifáticos teñen o risco de estoupar.
Batalla de Elviña
Contexto histórico
Os franceses, case repelidos ata os Pireneos, conseguiron consolidar as súas posicións en Navarra e Cataluña. Porén, a súa posición nestes dous puntos de defensa non sería doada de manter contra un ataque español. En outubro as forzas francesas da Grande Armée en España estaban compostas duns 75 000 soldados, fronte a uns 86 000 soldados das tropas españolas e con 35 000 aliados británicos en camiño.
Composto azo
Compostos azo de alquilo
Un composto azo de alquilo comercialmente importante é o azobisisobutironitrilo (AIBN) que se usa moito como iniciador de polimerización. Realiza o seu labor de iniciador por descomposición química, eliminando unha molécula de gas nitróxeno para formar dous radicais 2-cianoprop-2-il:
Batalla de Elviña
Contexto histórico
Non houbo tal ataque finalmente. O tecido social español, alterado pola conmoción da rebelión, deu paso a tensións sociais e políticas. Os patriotas mantiñan posturas enfrontadas en tódalas cuestións e o nacente esforzo de guerra viuse consecuentemente afectado. Coa caída da monarquía, o poder constitucional transferiuse ás xuntas locais. Estas institucións interferiron co exército e coa guerra, socavando a formación tentativa do goberno central en Madrid, e nalgúns casos tornáronse case tan perigosas unhas para outras coma os propios franceses. Mentres tanto o exército británico en Portugal atopábase inmobilizado por problemas loxísticos e disputas administrativas, sen comezar o seu avance planeado.
Os meses de inacción sucedéronse na fronte, coa revolución amosándose temporalmente inútil nun momento considerado como chave para tomar accións decisivas que mudarían o curso da guerra por completo. Mentres tanto o Imperio Francés reuniu uns 100 000 soldados veteranos consolidándoos cara a España, liderados polo propio Napoleón en persoa e os seus mariscais. Reunindo o seu Armée d'Espagne duns 278 670 homes na marxe norte do Ebro, enfrontado a uns 80 000 soldados españois cunha escasa organización, o emperador anuncioulles os deputados españois:
Composto azo
Compostos azo de alquilo
Estes radicais poden iniciar polimerizaciós de radicais libres e outras reaccións inducidas por radicais. Por exemplo, unha mestura de estireno e anhídrido maleico en tolueno reacciona ao quentala, formando o copolímero ao engadir AIBN. O AIBN prodúcese ao converter acetona cianohidrina nun derivado hidrazina, seguido dunha oxidación:
Batalla de Elviña
Contexto histórico
Comezando en outubro de 1808, Napoleón liderou as tropas francesas nunha ofensiva que incluíu un movemento envolvente dobre das liñas españolas. O ataque, que deu comezou en novembro, foi posteriormente cualificado por Churchill como "unha avalancha de fogo e aceiro". Mentres tanto o exército inglés estaba temporalmente dispersado coa chegada do continxente de Baird en Astorga no norte, o de Moore en Salamanca e o de Hope a uns 110 km ó leste preto de Madrid, este último xunto con toda a cabalería e artillería de Moore. O exército principal baixo mando de Moore avanzou cara a Salamanca e uniuse co destacamento de Hope o 3 de decembro cando Moore recibiu novas das varias derrotas sufridas por parte das forzas españolas. Moore considerou que para evitar un desastre debería retroceder e retirarse para Portugal.
Retirada para Galicia
miniatura|dereita|[[Nicolas Jean de Dieu Soult, o comandante francés]] Tras saber da presenza de Moore, Napoleón respondeu de forma decisiva. As forzas españolas foron derrotadas e xa non supoñían unha ameaza organizada. Coa iniciativa do seu lado, Napoleón tentou aproveitar a situación para destruír o único exército de campo dos británicos. Decatándose do perigo da súa situación e da posibilidade de quedar atrapado, Moore detivo o avance das súas tropas e comezou unha precipitada retirada o 25 de decembro. A subsecuente carreira e persecución cubriu unha distancia de máis de 400 km, na que a cabalería británica e a infantería da brigada lixeira foron empregadas para cubrir os movementos do corpo principal do exército de Moore, provocando varios combates cos franceses na retagarda, incluíndo a derrota dun corpo de cabalería francés e a captura do xeneral Charles Lefebvre-Desnouettes en Benavente, así como outra batalla en Cacabelos onde o xeneral Colbert-Chabanais faleceu a causa dun disparo do fusileiro británico Thomas Plunket. A retirada dos británicos, perseguidos de cerca polos franceses, levounos a atravesar terreo montañoso nunhas pésimas condicións de frío e neve e estivo marcada por esgotadoras marchas e pola privación de subministracións. O marqués de la Romana, liderando as forzas españolas restantes de Blake, uniuse a Moore en Astorga e propúxolle facer alí unha defensa. Con Napoleón achegándose, Moore rexeitou a proposición e continuou a súa retirada cara ó norte mentres que de la Romana saíu cara ó oeste en dirección a Portugal. Durante a marcha entre Astorga e Betanzos o exército británico perdeu uns 3 000 homes, deixando uns 500 máis en hospitais de Astorga e Vilafranca.
Napoleón liderou o exército francés nunha marcha forzada de 10 días atravesando uns 320 km a pesar das condicións invernais, e chegou a Astorga o 1 de xaneiro cunha forza duns 80 000 homes, manobrando para cortarlle a retirada cara a Portugal. Moore xa planeara con antelación unha retirada en dirección á costa. O 28 de novembro ordenáralle ó continxente na Coruña baixo o mando de Baird que embarcase dende Vigo mentres que a maioría do exército británico se retiraría ata Portugal, aínda que o 28 de decembro decidiu finalmente embarcar o exército completo en Vigo. Abandonando Astorga o 30 de decembro conseguiu manterse por diante do exército francés, evitando unha batalla maior. Ordenoulle a Craufurd e a dúas brigadas, así como os navíos de transporte de tropas, que se dirixisen para o porto de Vigo.
A disciplina dos británicos colapsou en varias ocasións durante a súa fuxida. O 28 de decembro tropas británicas saquearon e roubaron en Benavente. O 2 de xaneiro en Bembibre centos de soldados británicos embebedáronse con viño ata tal punto de que tiveron que abandonalos alí, sendo capturados e asasinados por dragóns franceses. Noutro incidente os perseguidores franceses achegáronse tanto ós británicos que o comandante Paget non tivo tempo de completar o aforcamento de tres soldados británicos como castigo exemplar polo saqueo dunha vila.
Napoleón escribiulle ó seu irmán Xosé o 31 de decembro:
Sabendo que non conseguiría levar a Moore a unha batalla, Napoleón deixou a persecución dos británicos para o corpo do exército de Soult, co apoio das tropas do xeneral Ney, e tomou a maioría do exército, uns 45 000 homes, de volta para Madrid. Napoleón decidiu entón deixar España para atender outras cuestións máis urxentes: os austríacos estaban a piques de declarar a guerra a Francia e de invadir Italia e Bavaria.
Trala separación en Astorga, de la Romana entrou en Galicia por Valdeorras perseguido por forzas francesas ó mando do xeneral Franceschi, voando a ponte de Sobradelo e situando o seu cuartel na Pobra de Trives. Pola súa banda o corpo de tropas británicas duns 3 500 homes ao mando dos xenerais Craufurd e von Alten alcanzaría o porto de Vigo e lograría embarcar alí nos buques da Royal Navy. Mentres tanto, a maioría das tropas de Moore entrou no territorio galego atravesando o porto de Pedrafita, dirixíndose cara a Lugo.
Moore preparouse para defender a súa posición en Lugo o 6 de xaneiro ofrecendo batalla, pero inicialmente as forzas de Soult estaban demasiado espalladas Durante dous días Soult concentrou as súas tropas e tratou que Ney lle enviase unha división dende Vilafranca, da que chegaron menos tropas das requiridas. O día 8 Soult estaba preparado para a batalla, pero Moore, supoñendo que Ney estaría preparándose para bordealo, escapou esa mesma noite, véndose obrigado a sacrificar uns 500 cabalos feridos e a destruír gran parte da súa subministración. Vendo que non chegaría a Vigo e temendo perder o seu exército polo camiño, enviou ordes para que os navíos de transporte navegasen ata a baía de Betanzos entre A Coruña e Ferrol, dirixindo as súas tropas para a Coruña.
As malas condicións do tempo e a confusión provocaron que o corpo principal do exército británico perdese parcialmente a súa unión, nunha desorde na que varios miles de soldados quedaron atrás. Centos deles foron capturados polos dragóns franceses de Fraceschi o 10 e 11 de xaneiro. A perda de tropas británica no tramo entre Lugo e Betanzos foi maior que tódalas perdas durante o camiño anterior. Os franceses tamén sufriron dunha severa fatiga e falta de recursos durante a súa persecución, viaxando por terreos xa cruzados polos británicos. A retagarda británica repelera varios ataques franceses, permitindo que o resto do exército británico continuase a súa retirada, aínda que a cabalería francesa continuou a súa presión sobre eles, evitando que a cabalería británica puidese levar a cabo operacións de recoñecemento con efectividade.
Chegada dos exércitos á Coruña
A infantería de Soult tamén tivo problemas para manter o ritmo e estaba moi espallada e lonxe das divisións de cabalería de de La Houssaye, Guillaume Lorge e Franceschi. As tres divisións de infantería de Soult, comandadas por Victoire Merle, Mermet e Delaborde, non chegarían á Coruña xunto coa artillería francesa ata o 14 de xaneiro. Mentres tanto, o resto dos transportes británicos arribaron no porto da cidade o 14 de xaneiro, e esa mesma noite os británicos evacuaron os enfermos e comezaron o embarque. O exército británico non tiña intención de manter unha guarnición na Coruña en forma de base futura, malia ter acceso a un gran número de subministracións e apoio marítimo. Os británicos destruíron unha parte da gran cantidade de subministración militar destinada orixinalmente ós españois, incluíndo un gran número de barrís de pólvora e proxectís para máis de 50 canóns e 20 morteiros.
miniatura|A ponte medieval do [[O Burgo, Culleredo|Burgo, reconstruída no final do século XX.]] Os británicos embarcaron case tódolos seus canóns e soldados de artillería, e como o terreo non era axeitado para a cabalería fixeron o mesmo coas súas tropas de cabalería xunto cos poucos cabalos saudables que lles restaban, obrigados a sacrificar o resto. Moore tiña neses momentos unha vantaxe en número de soldados de infantería, con 15 000 soldados británicos fronte a uns 12 000 franceses. Ante a inminente chegada das tropas francesas, Moore tomou disposicións para dificultar o acceso das mesmas, facendo voar a ponte do Burgo, sobre o río Mero. Mais parte dos franceses cruzaron ese río polo pequeno pontillón de Cela, no concello de Cambre, á par que repararon a ponte do Burgo para o día 15 de xaneiro. Co terreo rachado por estradas afundidas e muros derrubados, a cabalería de Soult non resultaría moi útil. Os británicos estaban rearmados, descansados e ben alimentados, en forte contraste cos franceses que acababan de chegar ás inmediacións da cidade.
Moore despregara o seu exército para protexer a evacuación situando a porción principal nun cumio ó longo da estrada que se dirixía á Coruña, a uns 2,5 km ó sur do porto. Tiñan dispoñible unha posición de máis vantaxe no sur, pero o comandante británico considerou que lle faltaban os efectivos necesarios para defendela de forma axeitada, contentándose con situar postos de avanzada alí para frear o avance dos franceses. O flanco esquerdo estaba cuberto polo río Mero e os flancos esquerdo e do centro do cumio eran máis doados de defender. O extremo oeste e máis baixo deste cumio era máis vulnerable e podía ser obxectivo de canóns situados nun monte rochoso oposto, e o terreo máis ó oeste era aberto e estendíase ata a propia cidade, ofrecendo unha oportunidade ós franceses de tornar as posicións con respecto ós británicos. Moore mantivo dúas divisións na reserva en posicións máis ó norte e ó oeste para protexer este flanco dereito e previr un movemento deste tipo por parte das tropas francesas.
Cantillana
Cantillana é unha localidade da provincia de Sevilla, en Andalucía (España).
Batalla de Elviña
Chegada dos exércitos á Coruña
O 15 de xaneiro as tropas francesas expulsaron os británicos dos postos de avanzada da parte máis alta e tomaron posicións alí de forma gradual. Un contraataque posterior do 5º rexemento de fusileiros británico foi repelido cun gran número de perdas para os británicos. Soult situou os seus 11 canóns pesados na parte superior do monte rochoso dende onde podería dispararlle ó flanco dereito británico. A división de Delaborde tomou posicións no flanco dereito francés, coa de Merle no centro e a Mermet no flanco esquerdo. Os canóns lixeiros dos franceses distribuíronse por toda a fronte da súa posición, aínda que se viron limitados a fornecer apoio a longo alcance. A cabalería francesa despregouse ó leste da liña. No bando británico, a división de Baird formou filas no flanco dereito e a de Hope no esquerdo, con Paget manténdose na reserva na aldea de Eirís.
Cantillana
Xeografía
No ano 2005 contaba con 9.411 habitantes. A súa extensión é de 107 km² e ten unha densidade de 88,0 hab/km². As súas coordenadas xeográficas son 37º 36' N, 5º 49' W. Atópase situada a unha altitude de 32 metros e a 29 quilómetros ao noroeste da capital de provincia, Sevilla.
Historia
É posíbel que a actual Castillana se corresponda coa romana Ilipa Naeva, e téñense atopado no núcleo restos correspondentes a esa época. Aparece mencionada como Cantiliana por Isidoro de Sevilla nas súas Etimoloxías. Situada no camiño entre Córdoba e Sevilla, Cantillana foi amurallada e convertida nunha praza forte. Como boa parte dos lugares situados nas proximidades de Sevilla, cando o rei castelán Fernando III preparaba a toma da capital ocupou Castillana e desprazou a poboación musulmá en abril de 1247. O monarca dooulle a vila á Orde de Santiago en 1248 e catro anos máis tarde (1252) pasa a depender do arcebispado sevillano. O arcebispo comparte o seu dominio sobre a vila co cabido catedralicio entre 1285 e 1547, cando o rei Filipe II a recupera para a coroa e lla dona ao corsario Juan Antonio Vicentelo de Leca, en pagamento polos servizos, e convértea en condado.
Os edificios máis importantes de Castillana son a igrexa da Asunción, comezada en 1619, e a igrexa de San Bertolameu, do século XV.
Artesanía
Destaca o tecido de mantóns de Manila que desde o século XIX veñen realizando as mulleres de Castillana. Tamén ten tradición o traballo do coiro e a olería.
José Javier Arizkuren Ruiz
José Javier Arizkuren Ruiz, alias Kantauri, nado en Pamplona, Navarra o 13 de novembro de 1958, é un membro da organización terrorista ETA dende 1981, e dirixente do seu aparello militar entre 1993 e 1999, ano que foi detido en París. Condenado pola Audiencia Nacional por pertenza a banda terrorista e como responsable de numerosas accións violentas que causaron a morte de 20 persoas e ducias de feridos, así como pola súa participación en varios secuestros e outros delitos.
Traxectoria
=== Actividade terrorista en ETA === En 1981, intégrase no comando legal Baratza participando en atentados con explosivos contra torretas e transformadores eléctricos en Navarra. En 1982, participou no atentado errado contra a substitución da Policía Nacional que prestaba servizo na estación eléctrica próxima ó Club de Natación de Pamplona.
En 1984, intégrase como membro do comando de liberados Araba co que participou nos seguintes atentados: En 1987, foxe a Francia xunto a María Soledad Iparraguirre, Anboto, tamén membro do comando Araba. En 1992, detéctase a súa presenza no comando Madrid, ó que se lle atribúen os seguintes atentados: En 1993, foxe con Anboto a Francia tras detectar que as Forzas de Seguridade están tras eles. Tras a detención de Félix Alberto López da Rúa Gauna, Mobutu, sitúaselle como responsable dos comandos ilegais. En 1996, pasa a ser o máximo xefe do aparello militar de ETA. Dende Francia, planificou e ordenou a distintos comandos os seguintes actos: En 1998 é condenado en rebeldía en Francia a seis anos de prisión e prohibición de residencia definitiva por asociación de malfeitores para preparar un atentado terrorista.
Batalla de Elviña
Batalla
miniatura|300px|Plano da batalla de Elviña. Como o choque bélico foi inevitable, Moore dispuxo as súas tropas en tres alturas. Unha primeira liña sobre o monte Mero, unha segunda sobre os montes de Santa María de Oza, e a terceira sobre o monte de Santa Margarida. En medio ficaba o val da freguesía de Elviña, que foi o centro dos ataques. O mesmo día 15, uns 500 fusileiros franceses, ó mando do xeneral Jardon, iniciaron ataques no monte Penasquedo, e tomaron o monte Mero.
Tralo amencer do 16 de xaneiro os franceses estaban en posición nas alturas, e durante a mañá ámbolos dous exércitos observáronse a través do val que os separaba. Moore planeara continuar co embarque máis tarde ese día se Soult non atacaba. Á tarde, Moore considerou que isto era pouco probable e ordenoul ás primeiras divisións que se dirixisen para o porto, mentres que o resto seguiríaas á noitiña. Porén, as 2:00 pm tivo constancia do ataque francés.
O plan de Soult consistía en moverse contra o forte grupo de infantería británica dos flancos esquerdo e centro para contelos mentres que a división de infantería de Mermet atacaría o flanco dereito inglés máis vulnerable sobre a aldea de Elviña. A cabalería despregouse máis ó oeste preto do campo aberto que levaba cara á Coruña. Se estes ataques tiñan éxito, poderían asegurar o lado máis occidental das liñas británicas e avanzar cortando o camiño do porto á maioría do exército inglés.