cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Noruega
Etimoloxía
Existen dúas formas de lingua norueguesa escrita, o bokmål e o nynorsk, así pois o nome oficial de Noruega é Kongeriket Norge, na primeira normativa e Kongeriket Noreg na segunda. Ademais do noruegués no país tamén se falan as linguas saami e o finés, sendo o nome nestas linguas Norga ou Norgga gonagasriika en saami setentrional, Vuodna ou Vuona gånågisrijkka en saami de Lule, Nøørje ou Nøørjen gånkarijhke en saami meridional e Norja ou Norjan kuningaskunta en finlandés.
O nome usual de Noruega no antigo nórdico era Noregr, Nord veg ou Norð vegri, que quere dicir "ruta do norte" ou "camiño cara ao norte". No latín medieval o nome utilizado era Nor(th)vegia e en saxón antigo Norþ weg. O nórdico antigo e o nynorsk teñen bastantes similitudes cunha palabra do saami antigo que significa "ao longo da costa" ou "ao longo do mar", que se escribe nuorrek no actual saami de Lule. A presenza de dito arcaísmo é empregado por outros estudosos para estabelecer que a palabra saami é aborixe e non foi tomada das linguas nor-xermánicas. A primeira evidencia escrita do emprego da verba "Noruega" data do século IX nunha tradución en anglosaxón dun libro de Paulo Orosio, "Sete libros de historia en contra dos pagáns". A tradución foi feita polo rei Alfredo o Grande de Wessex para incluír un reconto seu das viaxes de Ohthere de Hålogaland, unha aventura viquinga.
Era Viquinga
miniatura|esquerda|[[Leif Eriksson descobre Vinlandia, sendo un dos primeiros europeos en chegar a América do Norte.]] En Noruega, que non era máis que unha rexión xeográfica sen unidade política, había no século VIII estados minúsculos cuxos xefes militares eran chamados Jarl. Estes tiñan ao seu servizo homes libres, campesiños e pescadores, que ademais cumprían unha función militar. Á súa vez, os campesiños eran servidos por escravos e servos libres. Considérase que a Era Viquinga en Noruega esténdese aproximadamente dende o 800 até o ano 1100. Historicamente, esta época adoita limitarse dun xeito máis específico, dende o ataque á illa de Lindisfarne en 793 até a batalla de Stamford Bridge de 1066.
Dende o século VIII, os Jarl comezaron a organizar expedicións militares fóra dos seus territorios, atacando estados europeos por medio de correrías e saqueos. Xunto con daneses e suecos, serían coñecidos como viquingos ou normandos. As campañas norueguesas dirixíronse principalmente ao norte e ao oeste, colonizando a costa setentrional do que hoxe é Noruega, e poboando territorios até entón deshabitados: Shetland, as Illas Feroe e Islandia. Desde Islandia, o explorador Erik o Vermello partiu á colonización de Groenlandia a fins do século X, chegando o seu fillo Leifr Eiríksson ao continente americano, o cal chamou Vinlandia.
Na era viquinga, os Jarl locais comezaron a organizarse por rexións. Os poboados ao redor do Fiorde de Trondheim uníronse nunha liga rexida por un só ting (asemblea), mentres no sur de Noruega ocorreu algo similar. No final do século IX Harald I de Noruega asumiu como rei de Vestfold, e a través de alianzas cos Jarl de Håløyg e Møre puido incrementar o seu poder e derrotar os seus rivais de Hordaland e Rogaland na batalla de Hafrsfjord (no ano 872). Esta batalla foi considerada tradicionalmente como o evento que marcou a unificación do país nun só reino baixo a autoridade de Harald.
Porén os sucesores do rei non puideron fortalecer o poder monárquico e as loitas dos monarcas cos Jarl ou os pretendentes rivais propiciaron a intervención de Dinamarca, convertendo a Noruega nun reino vasalo daquel. O fillo de Harald, Haakon I de Noruega, foi o primeiro rei noruegués en adoptar o cristianismo, pero non puido establecer a nova fe ante a reticencia da poboación, mais o seu sobriño, Olav o Santo, lograría quince anos despois, fortalecer a monarquía e a Igrexa e establecer estritas leis, pero os seus rivais pediron a intervención de Dinamarca e lograron expulsalo e finalmente, dándolle morte en 1030. A pronta canonización de Olaf influíu en que o seu fillo Magnus ocupase o trono en 1035, tras chegar a un acordo co seu rival Hardeknut de Dinamarca: o que sobrevivise ao outro tomaría o poder de ámbolos reinos, así Magnus herdou o trono de Dinamarca en 1042. Á morte de Magnus, Noruega e Dinamarca separáronse e Harald Hardråde, o sucesor en Noruega, tentou sen éxito conquistar Dinamarca, viaxando en 1066 a Inglaterra a reclamar o trono dese país, mais atopou a morte na batalla de Stamford Bridge fronte ao seu inimigo Haroldo o Saxón. Coa súa morte finaliza a Era Viquinga.
Idade Media
miniatura|esquerda|[[Margarida I de Dinamarca|Margarida de Dinamarca]] Entre 1066 e 1130, o reino de Noruega estableceuse xa solidamente, aínda que aínda contaba cun sistema administrativo bastante rudimentario. Na época inmediatamente posterior á Era Viquinga, alcanzouse en Noruega un período de paz interna e de crecemento económico, pero a carencia dun sistema claro do dereito de sucesión do trono provocou tensións e finalmente, tras a morte de Sigurd o Cruzado en 1130, unha guerra civil. Esta guerra, por regra xeral, consistiu en conflitos armados intercalados entre breves períodos de paz. Os bandos opostos trataban de impor o seu pretendente e, á morte dun deles, os seus seguidores mantíñanse aglutinados ao redor dun sucesor.
A Igrexa interveu nos anos 1160 a favor de Magnus Erlingsson, que sería o primeiro monarca noruegués en ser coroado. Ao mesmo tempo, por influencia da Igrexa, redactouse a primeira lei de sucesión escrita, que estipulaba a condición de fillo lexítimo para alcanzar o trono. Porén, os seus opositores uníronse, co patrocinio do clero, na facción coñecida como os bagler. Desde 1208 até 1217, o país quedou dividido pola guerra entre ambos os partidos, ata que se alcanzou a reconciliación e o rei Haakon IV foi recoñecido polas dúas faccións en 1217.
Haakon V, rei desde 1299, trasladou a capital a Oslo, casou cunha princesa alemá e tentou incrementar a influencia norueguesa en Escandinavia, participando en conflitos internos de Suecia. Esa política levaría á unión de Noruega cos seus veciños por longos períodos. Así pois, aínda que unidos baixo un mesmo monarca, Suecia e Noruega mantivéronse como reinos independentes, coas súas propias leis e o seu propio Consello. Magnus VII tivo dous fillos, e os dous Consellos acordaron que se outorgase o trono dun país a cada un deles. Magnus abdicou a coroa norueguesa no seu fillo Haakon VI en 1362, que casou coa princesa Margarida de Dinamarca, sendo o seu único fillo, Olav, rei de Dinamarca en 1375 e á morte de Haakon VI en 1380, tamén en rei de Noruega. Desde entón, salvo breves excepcións, Noruega permanecería unida a Dinamarca até 1814.
Olav IV morreu á idade de 17 anos, e con el extinguiuse a dinastía dos Folkung en Escandinavia. A súa nai, Margarida de Dinamarca, quen xa gobernaba como rexenta, foi nomeada raíña de Dinamarca en 1387 e de Noruega en 1388. Enfrontouse ao poder da Liga Hanseática e interveu en Suecia contra o goberno do príncipe alemán Alberte de Mecklemburgo. Unha vez nomeada raíña en Suecia, constituíu a Unión de Kalmar en 1397, chamada así pola cidade sueca onde se reuniron os consellos reais do tres reinos para acordar os termos da unión. Esta foi unha unión persoal baixo a éxida de Margarita, mais os tres reinos manténdose de facto independentes politicamente.
Gabriel Voisin
miniatura|250px|Gabriel Voisin Gabriel Voisin (5 de febreiro de 1880 - 25 de decembro de 1973) foi un pioneiro da aviación francés e o creador do primeiro avión máis pesado que o aire tripulado e con motor europeo capaz dun voo sostido (1 km), circular e controlado, que realizou Henry Farman o 13 de xaneiro de 1908 preto de París. Durante a primeira guerra mundial a compañía fundada por Voisin converteuse nunha gran produtora de avións militares, destacando o Voisin III. Posteriormente cambiu ao deseño e fabricación de automóbiles de luxo baixo o nome de Avions Voisin.
Noruega
Unión con Dinamarca
miniatura|Cristián III de Dinamarca, rei que introduciu o [[luteranismo en Noruega.]] miniatura|"Unha tarde na Sociedade Norueguesa" de Eilif Peterssen ([[1814), agrupación que fomentou en gran medida o nacionalismo noruegués.]] Trala rotura da Unión de Kalmar, Noruega mantívose unida a Dinamarca. En 1536 Cristián III converteuse en rei de Dinamarca tras unha cruenta guerra civil. En Noruega había certa oposición a que Cristián asumise como rei, principalmente pola súa relixión luterana e a súa inimizade co campesiñado. Este rei introduciu en 1537 a reforma protestante en Dinamarca, e en 1539 en Noruega, tras ser recoñecido como rei polo consello real. Ese mesmo ano o consello foi disolto e o país perdeu a súa independencia política. A nova Igrexa seguía os ensinos de Martiño Lutero e tiña como líder o rei, quen expulsou as comunidades monásticas católicas e se apropiou de todas as propiedades da Igrexa católica, que en Noruega alcanzaban preto do 40% das terras.
Noruega foi dividida en cinco provincias principais, e cada unha destas foi subdividida en provincias menores. As provincias eran gobernadas por un landsmann, que no seu maior parte eran aristócratas daneses e só en poucos casos nobres noruegueses. Os lendmann tiñan a responsabilidade de cobrar impostos e dereitos de aduana, recrutar soldados en situacións de guerra, designar sacerdotes e servir de xuíces nos tribunais superiores. O control sobre estes gobernadores nunca foi o mellor e sucedían casos de corrupción.
8
''Este é o artigo sobre o ano. Para o número, véxase oito''
8 foi o oitavo ano da era actual.
Noruega
Unión con Dinamarca
Máis tarde, nas guerras napoleónicas, Dinamarca e Noruega mantivéronse aliadas de Francia. As actividades bélicas en Noruega foron marxinais, e inscribíronse principalmente na serie de escaramuzas que o goberno mantivo fronte ao Reino Unido na chamada guerra das canoneiras. O desenlace do conflito sería, con todo, de gran transcendencia na historia de Noruega. En 1814, a derrota de Napoleón foi tamén a de Dinamarca-Noruega e o rei Frederico VI asinou o Tratado de Kiel o 14 de xaneiro dese ano, polo cal Noruega era cedida a Suecia. Islandia, as Illas Feroe e Groenlandia, territorios até entón oficialmente parte de Noruega, non se incluíron no tratado e permaneceron como dominios daneses.
O primeiro movemento nacionalista da era moderna en Noruega comezou na segunda metade do século XVIII cando un grupo de estudantes noruegueses da Universidade de Copenhague aglutináronse na chamada Sociedade Norueguesa, un club literario que propugnaba pola fundación dunha universidade norueguesa. Co tempo, a sociedade incluíu a destacados profesores, escritores, poetas e teólogos que influíron na cultura norueguesa da época, fomentando o nacionalismo e a creación literaria que rescataba as raíces populares. A sociedade disolveuse en 1811 coa fundación da Real Universidade Fredericiana, actualmente Universidade de Oslo. Con todo, o nacionalismo fortaleceuse durante as guerras napoleónicas por influencia da Revolución Francesa e a difusión dos ideais da Ilustración e o Liberalismo.
Independencia
miniatura|A Asemblea Nacional de Eidsvoll de [[1814, de Oscar Wergeland.]] miniatura|A fortaleza de Oscarsborg, no [[Fiorde de Oslo, é atacada pola Luftwaffe o 9 de abril de 1940.]] Cando se asinou o Tratado de Kiel de 1814, era vicerrei de Noruega Cristián Frederico, príncipe herdeiro de Dinamarca e Noruega e primo do rei Frederico VI. Tanto o príncipe como o estátuder achegáronse politicamente á elite norueguesa que desexaba a independencia. En Eidsvoll realizouse unha asemblea constituínte o 16 de maio de 1814, e o 17 de maio asinouse a constitución norueguesa (que se mantén actualmente) baseada nas ideas da Revolución Francesa, declarouse a independencia e nomeouse a Cristián Frederico como monarca. Mais as pretensións de crear un Estado independente tiveron que ser abandonadas polas reivindicacións de Suecia, que non estaba disposta a abandonar o acordado no Tratado de Kiel. O 26 de xullo deu inicio a guerra sueco-noruega, que se centrou nunha campaña sueca ao redor das cidades de Frederikshald e Fredrikstad. O 14 de agosto de 1814 acadouse un acordo na chamada Convención de Moss, que puxo fin á guerra. Polas condicións de paz, Noruega tivo que aceptar unha unión persoal con Suecia (xa non a integración total) e Cristián Frederico tivo que abdicar a coroa, mais mantivéronse o parlamento noruegués (Storting) e a Constitución, que tivo que pasar por algunhas emendas que legalizasen a unión con Suecia.
Conto a irritación en Noruega foi medrando durante todo o século XIX, e finalmente a unión persoal con Suecia foi disolta en 1905, cando o goberno noruegués ofertou o trono de Noruega ao príncipe Carlos de Dinamarca. Despois dun plebiscito aprobando o establecemento da monarquía, o parlamento elixiuno o rei unanimemente. Tomou o nome de Haakon VII, seguindo a liñaxe dos reis da Noruega independente.
Durante a segunda guerra mundial, a Alemaña Nazi executa a Operación Weserübung, que invade Noruega e Dinamarca simultaneamente o 9 de abril de 1940. Dinamarca réndese, mais a Noruega, que posuía unha das maiores frotas marítimas europeas, ademais da súa localización próxima á costa británica, resiste durante dous meses mentres que as tropas soviéticas entran en territorio noruegués para actuar contra os finlandeses e cidades como Narvik, Oslo ou Stavanger se vían entre o poder británico e nazi. Igualmente tensa era a situación na fronteira con Suecia, que permaneceu neutra a pesar das frecuentes ameazas de invasión. En 1949, Noruega convértese nun dos membros fundadores da OTAN.
Na segunda metade do século XX, co desenvolvemento da industria do petróleo, Noruega emerxeu como un dos países máis desenvolvidos do mundo, fortalecendo a súa moeda e desenvolvendo políticas de benestar social. Foi un dos membros fundadores das Nacións Unidas e rexeitou mediante referendo o seu ingreso na Unión Europea en dúas ocasións (1972 e 1994), mais vencellouse a ela coa entrada na área de economía europea.
Xeografía
miniatura|Reine, nas illas [[Lofoten.]] miniatura|Lodalen, na costa occidental de Noruega. Noruega posúe unha área de 385 199 km², unha parte da cal se distribúe entre as súas máis de 150 000 illas. Na área continental, predomina a paisaxe de montañas, mesetas e fiordes. Noruega posúe unha fronteira territorial de 2542 km, sendo deles 1619 km con Suecia ao leste, 727 km con Finlandia ao nordeste e 196 km con Rusia no extremo norte. Ao sur Noruega está separada de Dinamarca polo estreito de Skagerrak. A extensión aproximada do país, de norte a sur, é de 1700 quilómetros. As illas de Svalbard e Jan Mayen son tamén parte do territorio. A Illa de Bouvet no Atlántico Sur e a Illa de Pedro I no sur do Océano Pacífico considéranse dependencias e non forman parte do reino. Noruega é un dos países que reclama territorio na Antártida, a Terra de Dronning Maud.
O terreo glaciar, formado na maior parte por terreos altos e montañas ásperas, a través dos cales aparecen vales fértiles; pequenas e irregulares planicies; liña costeira bastante recortada por fiordes que penetran fondamente no interior e tundra ao norte. A meirande parte de Noruega é montañosa, mais as montañas non constitúen un sistema montañoso senón unha serie de mesetas que teñen unha altura entre 600 a 900 metros. A orixe do macizo montañoso débese ao pregamento caledonio. Así pois, Noruega ten tres factores orográficos de norte a sur: a meseta de Finmark, os montes Kjolen e as mesetas do suroeste e depresións do sueste de Noruega. O punto máis alto é o Galdhøpiggen con 2649 m de altitude, sendo ademais o monte máis alto de Escandinavia.
Clima
miniatura|[[Fiorde de Nærøy, Patrimonio da Humanidade.]] Tomando en conta que a terceira parte de Noruega atópase en zonas glaciais e que a maior parte está a máis de 300 msnm, compréndese que o clima noruegués é moi frío, pudendo ser o clima oceánico, continental, subártico ou alpino, con veráns suaves e invernos longos e rigorosos, con ventos fortes e alta precipitación de neve. Porén, a diferenza dos outros países escandinavos, unha gran franxa litoral do país, á beira do Mar do Norte e do Mar de Noruega, está quecida pola corrente do Golfo, así pois as correntes atmosféricas que flúen polo suroeste e sur, protexen o país das correntes frías do Polo norte, facendo que mesmo no mes máis frío, xaneiro, haxa rexións con temperaturas medias superiores a 0 °C, sendo máis común precipitacións en forma de choiva que de neve. A temperatura máis alta rexistrada no país foi 35,6 °C en Nesbyen, mentres a mínima foi -51.4 °C en Karasjok.
En canto as precipitacións as rexións situadas ao oeste dos Alpes escandinavos (Verstlandet e Nordland) son as máis húmidas de Europa, debido á onda orográfica. Brekke recibe abundantes precipitacións anuais con máis de 3575 mm de media. O outono e comezos do inverno son os meses máis húmidos e os meses de abril a xuño os máis secos. Xeralmente o interior dos fiordes é máis seco que a costa. O número de días por ano con polo menos 3 mm de precipitacións é de 77 en Oslo, 96 en Kristiansand, 158 en Bergen, 93 en Trondheim e 109 Tromsø.
Política e goberno
miniatura|Edificio do parlamento noruegués ou Stortinget, en [[Oslo.]] A Noruega é unha monarquía constitucional cun sistema parlamentario de goberno. As funcións do rei son principalmente cerimoniais, mais posúe unha influencia como o símbolo de unión nacional. Aínda que a constitución de 1814 garante poderes executivos importantes ao rei, estes son en case todo caso executados polo consello de estado no nome do rei (consello do rei). A tradición do goberno monárquico noruegués nas súas diversas formas prolóngase até hai máis de mil anos. Noruega formou parte dunha unión con Dinamarca entre 1381 e 1814 e posteriormente con Suecia entre 1814 e 1905, ano no que se converteu nun estado independente baixo o reinado de Haakon VII de Noruega. miniatura|esquerda|[[Jens Stoltenberg, Primeiro ministro de Noruega dende o 17 de outubro de 2005.]] O consello de estado ou gabinete consta do Primeiro Ministro e o seu consello, nomeado polo rei. Desde 1884, o sistema parlamentario asegura que o consello teña aprobación do parlamento, polo que os nomeamentos realizados polo rei son unha simple formalidade. O primeiro ministro, ou Statsminster (literalmente "ministro do país"), é o xefe do goberno, e nomea un despacho executivo de entre os membros do parlamento noruegués, que se chama Storting (literalmente "asemblea grande"). miniatura|Pazo Real de Noruega, en [[Oslo.]] O Storting está composto por 169 membros, elixidos dende os dezanove condados por un sistema de representación proporcional. Aínda que sexa oficialmente unha lexislatura unicameral, os membros do Storting elixen corenta dos seus membros para formar unha cámara alta, o Lagting, que considera e modifica os proxectos de lei. Os outros membros forman unha cámara baixa, o Odelsting.
Divisións administrativas
Noruega está dividida en 11 rexións administrativas de primeiro nivel coñecidas como fylker ("Condados", en singular fylke) e 356 kommuner de segundo nivel ("concellos", singular kommune). O fylke é a administración intermediaria entre o estado e o concello. O Rei está representado en cada condado por un Fylkesmann ("Gobernador").
Os condados de Noruega son: thumb|upright=.8|Fylker i Norge 2020 thumb|Mapa xeopolítico de Noruega, que amosa os 19 fylker, as illas [[Svalbard e Jan Mayen, parte de Noruega.]]
En Noruega hai 96 asentamentos con status de cidade. Na meirande parte dos casos os límites das cidades son lindeiros aos dos seus concellos.
Sandvika, no Concello de Bærum (cunha poboación de 110.381 habitantes en 2008), declarouse a si mesma unha cidade en 2003 (permitido dende 1996), mais os "límites urbanos" de Sandvika non se consideran habitualmente que coincidan cos límites do concello. Sandvika, e meirande parte de Bærum, en xeral está incluída na área urbana de Oslo, tal como o define Statistisk sentralbyrå (Estatísticas de Noruega), e a súa poboación non é posible de estimar.
Noruega tamén posúe dous territorios integrais de ultramar, Jan Mayen e Svalbard, ademais de tres dependencias antárticas e subantárticas: Illa de Bouvet, Illa de Pedro I e a Terra da Raíña Maud.
Economía
miniatura|[[Stavanger, "capital" petrolífera do país.]] miniatura|O [[bacallau é exportado dende Lofoten dende hai máis de 1000 anos.]]
A economía norueguesa é próspera, co capitalismo de benestar caracterizado por unha combinación da actividade do mercado libre coa intervención do goberno. As áreas chave están baixo o control do goberno, tales como o sector vital do petróleo. O país está dotado de ricos recursos naturais, petróleo, enerxía hidroeléctrica, peixes e minerais, sendo altamente dependente da súa produción e dos prezos internacionais do petróleo. En 1999, o petróleo e o gas sumaron o 35% das exportacións, sendo soamente Arabia Saudita e Rusia os únicos países que exportaron máis petróleo que Noruega.
Noruega optou por permanecer fóra da Unión Europea, a través dun referendo en 1972, e outra vez en novembro de 1994. Con todo tanto Noruega como Suíza, Islandia e mais Liechtenstein asinaron un acordo económico coa organización, participando no mercado único da UE a través do acordo da Área Económica Europea. Estes países forman a Asociación Europea de Libre Comercio. As principais razóns polas que a poboación norueguesa rexeita entrar na UE son o gran nivel de vida do que gozan, debido aos grandes ingresos por produción do petróleo, propiciaríalle ter un papel de doazón de recursos económicos aos países máis febles, ademais moi probablemente a UE faría reconsiderar ao país a súa política de caza masiva de baleas, algo que non está ben visto pola organización.
O crecemento económico en mellorou en 2000 até o 2,7%, comparado co moito máis pobre 0,8% de 1999, mais volveu caer até o 1,3% en 2001. O goberno avanzou con privatizacións en 2000, vendendo un terzo da compañía de petróleo Statoil, que tiña un capital 100% estatal. Aínda que posiblemente coa calidade de vida máis elevada do mundo, os noruegueses preocúpanse bastante polas vindeiras dúas décadas, xa que o petróleo e o gas comezará escasear. Consecuentemente, Noruega acumula os seus excedentes orzamentarios, derivados do petróleo, nun fondo gobernamental que investiu no exterior e que en 2003 foi avaliado en 114.000 millóns de dólares estadounidenses. A administración deste fondo petrolífero é un tema de discusións acendidas na actual sociedade norueguesa. Ademais do petróleo, Noruega é o segundo maior exportador do mundo de peixe (despois da China, o terceiro se contamos o global da Unión Europea). No tocante ás enerxías, a produción hidroeléctrica xera ao redor do 98 ou 99% de toda a potencia eléctrica do país.
Demografía
miniatura|[[Oslo.]] miniatura|[[Trondheim.]] A mediados do ano 2009 Noruega tiña unha poboación de 4 848 474 habitantes, sendo a taxa de crecemento da poboación do 0,7% (dato de 2005), o que equivale a dicir que a Noruega, como case todos os países europeos, ten unha poboación envellecida. A esperanza de vida media e de 79,6 anos, 82 anos para as mulleres e 77 anos para os homes, unha das máis elevadas do mundo e a media de fillos por muller era de tan só 1,78.
A poboación concéntrase principalmente nas cidades de Oslo, Bergen, Trondheim, Stavanger, Bærum, Tromsø, Kristiansand e Drammen. Os inmigrantes representan aproximadamente 8,3% da poboación do país, entre as comunidades máis importantes pódese destacar: :
Relixión
miniatura|Bryggen en [[Bergen.]] Dende a Reforma Luterana en 1536, o cristianismo é a relixión dominante en Noruega. Hoxe, Noruega é unha sociedade laica, onde certa maioría se considera como non relixiosa. O protestantismo, no entanto, ten unha forte influencia sobre a cultura e a sociedade norueguesa e moitos dos seus valores e tradicións vivas, mesmo entre os non relixiosos. Así pois o 85,7% da poboación considéranse membros da Igrexa Evanxélica Luterana. Outras relixións cristiás supoñen preto do 4,5% (incluíndo a Igrexa católica, igrexas pentecostais (46 944 membros), Metodista e outras). Entre as relixións non cristiás, o islam é a máis forte, con preto do 2% da poboación, sobre todo debido á inmigración nos últimos anos, ademais a unión ética humana secular supón o 1,5% da poboación. A porcentaxe restante non pertence a ningunha agrupación.
Cómpre destacar finalmente que partes da minoría saami mantiñan a súa relixión xamánica até ben avanzado o século XVIII, cando foron convertidos ao cristianismo polos misioneiro dano-noruegueses.
Cultura
miniatura|esquerda|Noruegueses desfilando coas vestimentas tradicionais fronte ao Pazo Real de Oslo un [[17 de maio.]] Entre os noruegueses máis famosos pódese incluír o o dramaturgo Henrik Ibsen, os exploradores Roald Amundsen, Fridtjof Nansen e Thor Heyerdahl, o pintor Edvard Munch, as bandas de música Atrox, Dimmu Borgir ou Troll e os escritores Peter Christen Asbjørnsen, Jo Nesbø, Jostein Gaarder ou Gunnar Staalesen entre os que se atopan os romancistas Bjørnstjerne Bjørnson, Knut Hamsun e Sigrid Undset, vencedores do Premio Nobel de Literatura en 1903,1920 e 1928, respectivamente.
Os noruegueses celebran o seu día nacional a 17 de maio, chamado Día da Constitución. Nese día, moitas persoas vístense co bunad (vestimenta tradicional) e a maioría asiste ou participa nas marchas que se realizan por todo o país. A Mitoloxía nórdica é tamén parte importante da cultura do país, tendo influenciado diversos escritores de varias partes do mundo, como J. R. R. Tolkien, Neil Gaiman, Douglas Adams e Diana Wynne Jones. Os troles forman parte das cancións e contos populares.
Como un país de pescadores, Noruega é famosa pola diversidade e simplicidade da súa gastronomía, moitas veces asociada ao bacallau. As patacas e diversos tipos de peixes, pans, bagas, cereais e queixos son consumidos no país, sendo algúns pratos e comidas típicas o fårikål, o lutefisk, o gravlaks, o kransekake, o brunost ou o lompe.
Turismo
miniatura|[[Bergen]] De Oslo, a capital, destaca o Palacio Real, o parque de Vigeland, a Casa do Concello, o museo de naves viquingas, os mercados das zonas do porto así como as pinturas de Edvard Munch, e os próximos trampolíns de esquí de Holmenkollen, onde se celebraron os Xogos Olímpicos de Inverno de 1952.
O Bryggen, na cidade de Bergen foi declarado Patrimonio da Humanidade pola Unesco. Outra cidade de importancia turística é Trondheim, onde os monumentos máis visitados polos turistas son a Catedral de Nidaros e as cases á beira do río Nidelva.
Con todo, o máis recoñecido polos turistas que visitan o país son os fiordes, formacións naturais formadas polos glaciares durante as últimas glaciacións. Son especialmente coñecidos os fiordes de Flam, Alesund, Stavanger, Hellesylt, Geiranger, Vik, Trondheim, Andalsnes, Moldee e Oslo. Os fiordes adoitan poder ser percorridos en cruceiro.
Corvite de Arriba, O Buriz, Guitiriz
Corvite de Arriba é un lugar da parroquia do Buriz no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2012 tiña 22 habitantes (9 homes e 13 mulleres), o que supón unha diminución con relación ao ano 2000 cando tiña 27 habitantes.
Joseba Sarrionandia
Joseba Sarrionandia Uribelarrea, Sarri, nado en Iurreta (Biscaia) o 13 de abril de 1958, é un poeta e filólogo vasco.
Elizabeth Duval
Elizabeth Duval, nada en Alcalá de Henares no ano 2000, é unha escritora, artista e activista trans española.
Joseba Sarrionandia
Traxectoria
Pertenceu ao grupo literario Pott Banda, creado en Bilbao en 1977 e integrado por Bernardo Atxaga, Ruper Ordorika, Joxemari Iturralde, Manu Ertzilla e Jon Juaristi. Publicou os seus primeiros escritos en revistas vascas como Pott, Zeruko Argia, Anaitasuna, Jakin, Oh Euzkadi, Ibaizabal e nos xornais Egin e Egunkaria.
Elizabeth Duval
Traxectoria
Asignada ao nacer o sexo masculino, iniciou a súa transición na adolescencia, con 14 anos. Activista trans, participou en programas de televisión moi populares en España na época como convidada: El intermedio (entretemento) e First Dates (telerrealidade de parellas).
Joseba Sarrionandia
Traxectoria
Foi tamén tradutor ao éuscaro de diversas obras literarias, como as de T. S. Eliot. O poemario Izuen Gordelekuen Barrena (Dentro dos agochamentos dos medos), foi o seu primeiro libro publicado.
Elizabeth Duval
Traxectoria
Como escritora ten producido obra en moitos xéneros (teatro, ensaio, poesía, narrativa), mais tamén ten realizado performances audiovisuais de carácter reivindicativo.
Joseba Sarrionandia
Traxectoria
No 1980 foi condenado a 28 anos de cárcere pola súa pertenza á ETA. Cinco anos máis tarde fuxiu xunto a outro preso etarra, Iñaki Pikabea, da cadea de Martutene, agochado nunha pantalla acústica tras un concerto do cantante Imanol. A fuxida inspirou a famosa canción "Sarri, Sarri" do grupo vasco Kortatu. Dende entón está en paradeiro descoñecido malia que segue a publicar libros. En novembro de 2016 revelou que reside en Cuba, onde é profesor na Universidade da Habana.
Elizabeth Duval
Traxectoria
Estuda Filosofía e Letras Modernas na Universidade da Sorbonne. Vive en La Queue-en-Brie, ás aforas de París.
Vida persoal
Defínese como lesbiana.
Joseba Sarrionandia
Traxectoria
No ano 2014 foi publicado en galego o volume Tempo de exilio, unha escolma da súa obra poética escollida por el mesmo e traducida ao galego por Isaac Xubín. Tempo de exilio foi merecente do I Premio Etxepare de tradución outorgado polo Instituto Etxepare.
Psychic... Powerless... Another Man's Sac
Psychic... Powerless... Another Man's Sac é o álbum de estrea da banda estadounidense de noise rock Butthole Surfers, publicado en decembro de 1984 a través do selo Touch and Go Records nos Estados Unidos e de Fundamental Records no Reino Unido. Todas as cancións foron compostas e producidas por Butthole Surfers.
Este foi o primeiro traballo de Butthole Surfers con Touch and Go e orixinalmente foi editado en vinilo claro. Sería reeditado a través da discográfica Latino Buggerveil en 1999.
Listaxe de cancións
Todos os temas compostos e producidos por Butthole Surfers.
Amil, Moraña
San Mamede de Amil é unha parroquia que se localiza no concello de Moraña. Segundo o padrón municipal de 2004 tiña 472 habitantes (253 mulleres e 219 homes), distribuídos en 16 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 522 habitantes. Segundo o IGE, no 2014 a súa poboación descendera ata os 414 habitantes, sendo 197 homes e 217 mulleres.
Patrimonio histórico-artístico
A igrexa parroquial foi construída en 1781.
En 1892 rematouse de construír o Santuario da Virxe dos Milagres, onde se celebra o primeiro domingo despois do 8 de setembro a Romaría dos Milagres de Amil, á que asisten milleiros de peregrinos de toda Galicia.
A tradición popular conta que todo naceu dun milagre acontecido no século XVIII. Había un labrego chamado Sebastián, que debía percorrer un longo camiño ata unha fonte afastada para conseguir a auga necesaria para regar a súa horta e a dar de beber ó seu gando, polo que rezaba con devoción á Virxe. Un día, despois de rezar pedindo axuda, púxose a cavar na terra e milagrosamente comezou a brotar un manancial. A auga era tan abondosa que mesmo lle permitiu construír un muíño que movía a auga deste manancial.
De aí a cantiga popular:
Ademais, na parroquia hai varios cruceiros dos séculos XVIII e XIX,
Festas
Nesta parroquia celébrase desde 1970 a festa gastronómica do porquiño á brasa.
O Currelo, Siador, Silleda
O Currelo é un lugar da parroquia de Siador no concello pontevedrés de Silleda. No ano 2007 tiña 3 habitantes, deles 0 eran homes e 3 eran mulleres. Isto supón unha diminución no número de habitantes con respecto ao ano 2000.
Xosé Manuel Suárez Martínez
Traxectoria
Funcionario do corpo de mestres (desde 1983), desempeñou varios destinos nas provincias da Coruña e Lugo. Licenciado en Xeografía e Historia (1992) obtivo o grao de Doutor nesa materia coa tese ''Alzamiento y represión en la comarca de Ferrol. 1936-1939'', presentada na Facultade de Xeografía e Historia da UNED (Madrid, decembro de 2000).
Desde hai uns anos compaxina o seu traballo docente coa investigación da historia contemporánea de Galicia, especializándose no período da Segunda República Española e da guerra civil. Nos seus dous libros anteriores xa tratou os acontecementos desta etapa na bisbarra ferrolá.
Obra
Ten participado con relatorios ou comunicacións nos Congresos:
Robert Wigmore
Robert George Wigmore, nado o 8 de setembro de 1949 en Rarotonga, é un político das Illas Cook, líder do Partido Demócrata.
Traxectoria
Wigmore foi elixido para o Parlamento por primeira vez nas eleccións de 1999 na circunscrición de Titikaveka, foi subsecretario do primeiro ministro Robert Woonton antes de ser nomeado ministro de agricultura en novembro de 2002. . Nas eleccións de 2004 gañou en primeira instancia o seu escano pero logo dun recurso electoral perdeuno tres meses despois, nesa época Wigmore permaneceu neutral nas desputas sobre o liderado no seu partido.
Nas eleccións de 2006 presentouse de novo por Titikaveka pero a elección foi declarada inválida nesa circunscrición, realizáronse novas eleccións en febreiro de 2007 e nelas Wigmore logrou acceder ao parlamento.
Wigmore accedeu de novo ao goberno en xullo de 2009, substituíndo ao anterior ministro de turismo Wilkie Rasmussen. O 23 de decembro de 2009 asumiu o posto de viceprimeiro ministro, substituíndo a Terepai Maoate. . En abril de 2010 foi expulsado do partido aínda que foi readmitido nunha conferencia do partido celebrada en xuño, converténdose no novo líder do Partido Demócrata, servindo como ministro de asuntos exteriores e de agricultura ata as eleccións de 2010 , no que o seu partido perdeu as eleccións aínda que el mantivo o escano.
Provincia de Barletta-Andria-Trani
Barletta-Andria-Trani é unha provincia da rexión italiana de Puglia, que foi constituída no 2004. Creouse a partir de dez concellos (comuni) que estaban anteriormente na provincia de Bari e na de Foggia. O seu nome provén das tres cidades que comparten as funcións administrativas da nova provincia. A poboación total dos dez municipios que comprenden a nova provincia era de 383.018 habitantes (censo de 2001).
Municipios
A nova provincia comprende 10 municipios (poboación do censo do 2001):
Sete da Provincia de Bari:
Tres da Provincia de Foggia:
Xestoselo, O Buriz, Guitiriz
Xestoselo é un lugar da parroquia do Buriz no concello lugués de Guitiriz na comarca da Terra Chá. Tiña 14 habitantes no ano 2012 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 9 homes e 5 mulleres, o que supón unha diminución con relación ao ano 2000 cando tiña 20 habitantes.
A carta final
A carta final (en 84 Charing Cross Road) é un filme británico-estadounidense de 1987 dirixido por David Jones. O guión é obra de Hugh Whitemore e está baseado na obra de James Roose-Evans, que á súa vez é unha adaptación das memorias epistolares de Helene Hanff.
Estreouse en galego o 25 de outubro de 1991 a través da TVG.
Pilar Souto Iglesias
María del Pilar Souto Iglesias, nada en Arteixo en 1961, foi alcaldesa de Arteixo polo PSdeG-PSOE entre 2007 e 2011. Gobernou co apoio do BNG e de TEGA. Tamén foi deputada provincial na Deputación da Coruña.
Raja brachyura
Raja brachyura é unha especie de peixe da familia dos Rajidae na orde dos Rajiformes.
Reprodución
É ovíparo e as femias poñen ovos envoltos nunha cápsula córnea.
Alimentación
Come animais bentónicos.
Hábitat
É un peixe de mar e de Clima temperado (60 ° N-21 º N, 18 ° W-24 ° E) e demersal que vive entre 10–380 m de profundidade.
Distribución xeográfica
Atópase no Océano Atlántico oriental: desde as Illas Shetland até Marrocos, Sáhara Occidental e arquipélago de Madeira.
Observacións
É inofensivo para os humanos.
Peixe limón
O peixe limón (Seriola dumerili) é unha especie de peixe perciforme da familia Carangidae. Non se recoñecen subespecies.
Descrición
miniatura|left|Seriola dumerili Ten o corpo aplanado lateralmente e alongado. Os ollos son pequenos e o fociño redondeado e longo, coa mandíbula inferior un pouco prominente e a boca larga. A súa coloración é azulada polo dorso e branca prateada na zona ventral. Algúns exemplares poden presentar unha liña difusa de cor amarela ao longo dos flancos. A liña lateral encóntrase levemente arqueada na súa parte anterior, non mostra placas óseas e presenta de 150 a 180 escamas de pequeno tamaño ao longo da mesma. Ten dúas aletas dorsais e a aleta anal atópase precedida por dúas espiñas.
Os alevíns teñen liñas transversais de cor escuro sobre un fondo amarelado.
Alcanza unha lonxitude máxima de 160 cm e un peso de 60 kg.
Distribución e hábitat
A súa distribución é circunglobal, encontrándose no océano Índico, no Pacífico occidental e no Atlántico, de Nova Escocia (Canadá) ao Brasil, e desde as illas Británicas até Marrocos, así como no mar Mediterráneo. É propio de augas subtropicais, principalmente asociado aos arrecifes. Os exemplares novos están ocasionalmente baixo o sombreiro de escifomedusas.
Comportamento
É de hábitos peláxicos ou epibentónicos. Pode nadar en solitario ou tamén formar grupos.
Reprodución
Os machos alcanzan a madurez sexual aos catro anos e as femias aos cinco. O período de desove ten lugar en primavera e verán, dependendo da zona de distribución.
Alimentación
A súa alimentación componse principalmente de crustáceos, calamares e alevíns.
Galería de imaxes de Coccinellidae de Galicia
Coccinellidae
Alatriste
Alatriste é unha película de cine española dirixida por Agustín Díaz Yanes, e baseada no protagonista dunha serie de novelas escritas por Arturo Pérez-Reverte, Las aventuras del capitán Alatriste.
Abraham Zabludovsky
Abraham Zabludovsky Kraveski, nado en Białystok, Polonia, o 14 de xuño de 1924, e finado en Cidade de México o 9 de abril de 2003, foi un arquitecto e pintor mexicano de ascendencia xudeu-polaca. Estudou na Escola Nacional de Arquitectura da Universidade Nacional Autónoma de México. Licenciouse, con mención honorífica, coa tese Unidad de habitación colonia Hipódromo. Traballou no taller do arquitecto Mario Pani Darqui e comezou a súa práctica profesional privada en 1950. Foi irmán do xornalista mexicano Jacobo Zabludovsky.
Alatriste
É a película máis cara da historia do cine español (uns 24 millóns de euros). A produtora estadounidense 20th Century Fox comprou os dereitos da película.
Abraham Zabludovsky
Traxectoria
Realizou un extenso labor profesional en México e no estranxeiro, proxectou e construíu máis de 200 obras, principalmente residencias, unidades de habitación, edificios bancarios e centros culturais. A súa obra atende aos trazos propios do lugar, delineando unha linguaxe propia caracterizada pola revalorización do muro, a procura de texturas durables, particularmente mediante o emprego do formigón cicelado con gran de mármore exposto e unha concepción espacial que retoma a tradición da arquitectura mexicana de patios, pórticos e noiros que relacionan o interior dos edificios co espazo urbano.
Alatriste
Ten un amplo elenco de actores encabezado por Viggo Mortensen no papel protagonista de Alatriste e do que tamén forma parte cunha pequena intervención o actor galego Luis Zahera.
O 15 de setembro de 2006, a Academia das Artes e as Ciencias Cinematográficas de España elixiu a Alatriste (xunto con outras dúas películas) como candidata para competir polo posto de representante española nos Oscar. Finalmente, foi Volver, de Almodóvar, quen o fixo, aínda que non foi seleccionada.
Abraham Zabludovsky
Premios e distincións
Recibiu, ao longo da súa carreira, diversos recoñecementos:
Alatriste
Sinopse
A historia ocorre durante a España Imperial do século XVII. Diego Alatriste é un soldado ó servizo do rei Filipe IV. Atópase na Guerra de Flandres. Ó seu regreso, ve como o Imperio se vai desmoroando por momentos a causa do egoísmo dos gobernantes da época.
Abraham Zabludovsky
Premios e distincións
A súa obra exhibiuse en importantes eventos e museos de diversos países: Arxentina, Brasil, Canadá, Ecuador, Estados Unidos, España e México. Unha exposición selecta da súa obra presentouse en Barcelona, Madrid, Pamplona e A Coruña, en España.
Alatriste
Sinopse
A trama da película fai un percorrido por cada un dos cinco libros publicados ata a estrea, mantendo como fío argumental da mesma os personaxes principais.
Provincia de Foggia
Foggia é unha provincia da rexión da Puglia, en Italia. A súa capital é a cidade de Foggia.
Ten unha área de 7.192 km2, e unha poboación total de 690.992 habitantes (2001). Hai 64 concellos na provincia.
División de Honra B de Rugby 2009-2010
A tempada 2009-2010 da División de Honra B foi a duodécima edición da segunda división da liga de rugby de España, categoría creada en 1998 pola Federación Española de Rugby.
Formato de competición
Nesta edición o número de participantes mantívose en dezaseis, e o formato de competición non tivo trocos. O torneo contou con dous grupos de oito equipos cada un. O "Grupo 1" estivo formado por oito equipos da metade norte de España, mentres que o "Grupo 2" estivo formado por oito equipos da metade sur de España e Madrid.
Cada grupo funcionou como unha competición independente cunha única fase de liga regular, trala cal os dous primeiros equipos da táboa acadaron o dereito a disputar unha eliminatoria de ascenso á División de Honra cos dous primeiros equipos do outro grupo na que os gañadores acadaron o ascenso directo. Por outra banda, os dous últimos tiveron unha eliminatoria de promoción pola permanencia entre si e os perdedores outra contra equipos da Primeira Nacional.
A liga regular contou con 14 xornadas divididas en dúas voltas nas que cada equipo xogou dúas veces contra cada rival do seu grupo, unha vez como local e outra como visitante, usando o seguinte sistema de puntuación: catro puntos por vitoria, dous por empate, e puntos "bonus" adicionais no caso de anotar catro ensaios ou máis e no caso de perder por sete puntos ou menos.
Grupo 2
Posicións de promoción de ascenso (1º e 2º). Posición de promoción de permanencia (7º e 8º).
PX - Partidos xogados PG - Partidos gañados PE - Partidos empatados PP - Partidos perdidos
Fase de ascenso
C.A.U. Valencia e C. Alcobendas R. acadaron o ascenso directo á División de Honra. Non houbo unha final para definir ó campión da categoría. Málaga perdeu a categoría ó ser eliminado polo Eibar. Jaén perdeu a categoría ó rexeitar a disputa da eliminatoria pola permanencia contra Durango. Durango mantivo a categoría eliminando a Las Rozas na seguinte eliminatoria, mentres que Eibar foi eliminado por Arquitectura e descendeu.
Ediciones Cardeñoso
Ediciones Cardeñoso foi unha editorial galega.
Descrición
Fundada en 1986, con sede en Vigo, estivo dirixida polo vilagarcián Severino Cardeñoso Álvarez (1953) e ten preto dun milleiro de títulos publicados, en galego e en castelán. Pechou en 2018 tras a xubilación do seu dono
Pazo de Xustiza da Coruña
O Pazo de Xustiza é un edificio situado no Ensanche da cidade da Coruña. Acolle a sede do Tribunal Superior de Xustiza de Galicia.
Historia
miniatura|esquerda|200px|Vista xeral do Pazo de Xustiza O edificio foi proxectado en 1908 polos arquitectos Ricardo Boán e Julio Galán Carvajal no seu único proxecto común. Porén, aprobouse en 1926 e a súa construción non comezou ata 1928, cando xa falecera Boán e Galán se trasladara a Asturias.
Situouse na que tería que ser unha gran praza do Ensanche para acoller os xulgados da Coruña.
Dende 1989 é a sede do Tribunal Superior de Xustiza de Galicia. Entón os xulgados trasladáronse a un edificio de nova construción deseñado por Xosé Bar Boo.
Descrición
O pazo é de estilo ecléctico con influencias necoclasicistas e modernistas, se ben a decoración é bastante austera. Entre o proxecto inicial e a modificación que realizou Galán vinte anos despois o cambio fundamental foi esta decoración, máis adaptada aos gustos da época.
Está formado por tres corpos con dous patios nas zonas intermedias e fachadas simétricas.
Posúe unha escalinata solemne central, separada das escaleiras de servizo.
Antonio Emery Arocena
Antonio Emery Arocena, coñecido polo alcume de Pajarito, nado en Irún (Guipúscoa) o 26 de xullo de 1905 e finado o 29 de marzo de 1982, foi un futbolista vasco, que xogaba na demarcación de gardameta. Foi pai do tamén porteiro Juan Emery e avó do exfutbolista e actual adestrador Unai Emery.
Traxectoria
Foi fillo de Luis Emery Boulanger e de María Josefa Arocena Basterrica, que casaran en 1897 en Hondarribia. Toda a súa traxectoria futbolística transcorreu no Real Unión de Irún, onde militou 12 tempadas. Comezou xogando como extremo pero ante a lesión do porteiro titular, Muguruza, ocupou o seu posto con moi bo resultado, sendo o gardameta nas catro tempadas que o equipo militou na Primeira División. Porén, Emery é lembrado por ser o primeiro gardameta da liga española en encaixar un gol, feito producido o 10 de febreiro de 1929 no vello estadio de Sarrià, sendo o dianteiro do Español Pitus Prat quen o marcou no minuto 5. Disputou 66 partidos na Primeira División española nas catro primeiras tempadas desta competición (de 1928 a 1932).
Na tempada 1928-1929 disputou 18 encontros, todos como titular, recibindo 42 goles.
Dous dos seus irmáns, Francisco e Román, foron tamén futbolistas, e todos eles xogaron no Real Unión. Tamén foron futbolistas dous dos seus fillos: Juan María (nado en Irún o 18 de febreiro de 1933), que foi gardameta en numerosos clubs, e Román Emery Alza (nado na mesma localidade o 5 de xaneiro de 1931), que foi centrocampista no Logroñés e no CD Málaga. O seu neto Unai Emery xogou na Real Sociedad e en varios equipos de Segunda, antes de converterse nun dos adestradores máis destacados de Europa.
A Gouxa, Siador, Silleda
Este lugar deu nome ao río que o baña, o río da Mera ou da Gouxa, afluente pola esquerda do río Deza.