cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lepidópteros
Parasitismo
En sentido inverso, outras veces as avelaíñas son as vítimas doutros insectos parasitoides, xa que poden ser atacados por avespas parasitoides e moscas, as cales poñen ovos sobre as eirugas, que eclosionan e se alimentan dentro do corpo da eiruga, que acaba morrendo. Nunha forma de parasitismo chamada idiobionte, o adulto paraliza primeiro o hóspede, non para matalo senón pra que viva o maior tempo posible, e despois pon nel os ovos e así as larvas poden beneficiarse ao máximo. Noutra forma de parasitismo chamada koinobionte, as especies parasitoides viven dos seus hóspedes mentres están no seu interior (endoparasito). Os parasitos viven dentro da eiruga hóspede ao longo de todo o seu ciclo vital, ou poden só afectala máis tarde na fase adulta. Os koinobiontes inclúen moscas, unha maioría de escaravellos e moitos himenópteros parasitoides. Algunhas especies poden ser atacadas por varios parasitos, como lle ocorre á avelaíña Lymantaria dispar, que é atacada por 13 especies, de seis taxons durante o seu ciclo vital.
En resposta a un ovo ou larva de parasitoide situado no corpo da eiruga, os plasmatocitos, ou simplemente as células do hóspede poden formar unha cápsula de moitas capas que finalmente causa que o endoparasito morra asfixiado. O proceso chámase encapsulación, e é o único medio que ten a eiruga de defenderse conrtra os parasitoides.
Outras interaccións biolóxicas
Unhas poucas especies de lepidópteros son consumidores secundarios, é dicir, non se alimentan de vexetais senón que son predadores. Estas especies adoitan comer ovos doutros insectos, áfidos, escamas de insectos, ou larvas de formigas. Algunhas eirugas son caníbales, e outras depredan eirugas doutras especies (por exemplo, as Eupithecia hawaianas). As especies de Eupithecia que imitan a eirugas de Geometridae, son as únicas especies coñecidas de lepidópteros que son predadores de emboscada. Coñécense catro especies que comen caracois. Por exemplo, a eiruga hawaiana H. molluscivora usa trampas de seda, dun modo similar ás das arañas, para capturar certas especies de caracois (normalmente Tornatellides).
As larvas dalgunhas especies de avelaíñas de Tineidae, Gelechioidae e Noctuidae (familia/superfamilia/familia, respectivamente), entre outras, aliméntanse de detritos, ou material orgánco morto, como follas caídas e froitos, fungos e produtos animais, e convértenos en humus. Especies ben coñecidas son as trazas da roupa e outras Tineidae (como Tineola bisselliella, Tinea pellionella e Trichophaga tapetzella), que se alimentan esencialmente de detritos que conteñan queratina, como pelos, plumas, teas de araña, niños de paxaros (especialmente de pombas domésticas, Columba livia domestica) e de froitos ou vexetais. Estas especies son importantes nos ecosistemas, xa que eliminan substancias que doutro modo tardarían moito en descompoñerse.
En 2015 informouse que o ADN do bracovirus da avespa estaba presente en lepidópoteros como a bolboreta monarca, a avelaíña da seda e outras avelaíñas. Foron descritos como exemplos de insectos que se modificaron por unha enxeñaría xenética natural.
Historia do estudo
Linneo no seu Systema Naturae (1758) recoñecía tres divisións de Lepidoptera: Papilio, Sphinx e Phalaena, e subdividía Phalaena en sete subgrupos. Estas agrupacións subssisten hoxe como 9 das superfamilias de Lepidoptera. Outros traballos sobre a clasificación posteriores foron os de Michael Denis & Ignaz Schiffermüller (1775), Johan Christian Fabricius (1775) e Pierre André Latreille (1796). Jacob Hübner describiu moitos xéneros, e todos os xéneros de lepidópteros que se coñecían foron catalogados por Ferdinand Ochsenheimer e Georg Friedrich Treitschke nunha serie de volumes sobre a fauna de lepidópteros europea publicada entre 1807 e 1835. Gottlieb August Wilhelm Herrich-Schäffer (varios volumes, 1843–1856) e Edward Meyrick (1895) basearon as súas clasificacións principalmente na venación das ás. Sir George Francis Hampson traballou con 'Microlepidoptera' durante este período e Philipp Christoph Zeller publicou a Historia natural dos Tineinae tamén sobre Microlepidoptera (1855).
Contribucións importantes no século XX foron a creación dos grupos dos monotrisios e ditrisios (baseándose na estrutura xenital das femias) feita por Borner en 1925 e 1939. Willi Hennig (1913–1976) desenvolveu a metodoloxía cladística e aplicouna á filoxenia dos insectos. Niels P. Kristensen, E. S. Nielsen e D. R. Davis estudaron as relacións entre as familias de monotrisios e Kristensen traballou máis en xeral sobre a filoxenia dos insectos e lepidópteros superiores. Aínda que a miúdo en taxonomía as filoxenias baseadas no ADN difiren das baseadas na morfoloxía, isto non foi así en Lepidoptera, nos que ambas as filoxenias se corresponden en gran medida.
Rexistro fósil
miniatura|dereita|Gravado de 1887 do lepidóptero fósil [[Prodryas|Prodryas persephone do Eoceno.]] O rexistro fósil dos lepidópteros é escaso en comparación con outras especies aladas, e adoitan a non ser tan comúns coma algúns outros insectos nos hábitats que son máis propicios para a fosilización, como lagos e lagoas, e os seus estadios xuvenís teñen como única parte dura que se podería conservar a cápsula da cabeza. A localización e abundancia da maioría das especies de avelaíñas comúns son un indicativo de se producían migracións en masa de avelaíñas no mar do Norte do Paleoxeno, o que explica a escaseza de fósiles de avelaíñas. Aínda así hai algúns fósiles, algúns preservados en ámbar e outros en sedimentos moi finos. Tamén se encontraron minadores de follas en fósiles de follas, aínda que a súa interpretación é problemática.
Coñécense representantes dun grupo fósil probablemente troncal de Amphiesmenoptera (o clado que comprende Trichoptera e Lepidoptera) desde o Triásico. O fósil máis antigo coñecido de lepidópteros é Archaeolepis mane do Xurásico, de hai uns 190 Ma de Dorset, Reino Unido. O fósil pertence a unha especie pequena primitiva parecida a unha avelaíña, que mostra nas súas ás escamas con gretas paralelas observables con microscopio electrónico de varrido e un característico patrón de venación alar similar ao dos Trichoptera. Só se atoparon outros dous conxuntos de fósiles de lepidópteros xurásicos, e outros 13 cretáceos, todos os cales pertencen a familias primitivas parecidas a avelaíñas. Atopáronse moitos máis fósiles do Terciario, e especialmente do Eoceno en ámbar do Báltico. Os fósiles máis antigos de xenuínas bolboretas da superfamilia Papilionoidea atopáronse en estratos do Paleoceno da Formación Fur de Dinamarca. O fósil de lepidóptero mellor conservado é Prodryas persephone do Eoceno do xacemento fósil de Florissant, Colorado.
Filoxenia
dereita|miniatura|upright=1.2|Hipótese filoxenética das principais liñaxes de lepidópteros superpostas na [[escala de tempo xeolóxica. A radiación das anxiospermas abrangue desede hai 130 a 95 Ma desde a aparición das primeiras anxiospermas ata o dominio da vexetación polas anxiospermas.]]
Os lepidópteros e os tricópteros están máis estreitamente emparentados entre si que con calquera outro grupo de insectos, e presentan moitas semellanzas que están ausentes noutros; por exemplo as femias de ambas as ordes son heterogaméticas, o que significa que teñen dous cromosomas sexuais distintos, a diferenza da maoiría dos outros insectos nos que o macho é heterogamético e a femia homogamética. Os adultos de ambas as ordes mostran un particular patrón de venación alar nas ás anteriores. As larvas de ambas as ordes teñen pezas bucais e glándulas coas cales poden manipular a seda. Willi Hennig agrupou as dúas ordes irmás na superorde Amphiesmenoptera. Este grupo probablemente evolucionou no Xurásico, separándose da orde hoxe extinta dos Necrotaulidae. Os lepidópteros descenden dun antepasado común diúrno similar a unha avelaíña que comía plantas vivas ou mortas.
Os Eriocraniidae teñen unha curta e enroscada probóscide no estadio adulto, e, aínda que conservan as súas mandúbulas pupais coas que saen do casulo, as súas mandíbulas despois xa non son funcionais. A maioría destas familias non ditrisias, son principalmente minadoras de follas no estadio larvario. Ademais da probóscide, nestas liñas basais hai un cambio que afecta ás escamas, xa que as liñaxes posteriores mostran escamas perforadas máis complexas.
Coa evolución dos Ditrysia no Cretáceo Medio, houbo un cambio reprodutivo importante. Os Ditrysia, que comprenden o 98% dos Lepidoptera, teñen dúas aberturas distintas para a reprodución nas femias (e ademais un terceiro orificio para a excreción), un deles usado para aparearse, e o outro para poñer ovos. Ambos os orificios están unidos internamente por un conduto seminal. (Nas liñaxes máis basais hai unha cloaca, ou posteriormente, dúas aberturas e un canal de esperma exterior.) Das liñaxes máis antigas de Ditrysia, Gracillarioidea e Gelechioidea son principalmente minadores de follas, pero as liñaxes máis recentes aliméntanse no exterior. Nas Tineoidea, a maioría das especies aliméntanse de plantas e detritos animais e fungos, e constrúen refuxios nos estadios larvarios.
Os Yponomeutoidea son o primeiro grupo que ten un número significativo de especies cuxas larvas se alimentan de plantas herbáceas, en vez de plantas leñosas. Evolucionaron ao mesmo tempo que se producir a gran radiación adaptativa expansiva que experimentaron as plantas con flor a mediados do Cretáceo, e as Gelechioidea que evolucionaron nese momento teñen tamén unha gran diversidade. Tanto se este proceso foi unha coevolución coma se foi unha evolución secuencial, a diversidade dos lepidópteros e as anxiospermas incrementouse á vez.
Nos denominados "Macrolepidoptera", que constitúen un 60% das especies de lepidópteros, houbo un incremento xeral de tamaño, unha mellora das capacidades voadoras (por cambios na forma das ás e no ligamento das ás anteriores coas posteriores), redución nas mandíbulas do adulto, e un cambio na disposición dos ganchos das falsas patas larvarias, talvez para mellorar o agarre sobre a planta hóspede. Moitas teñen tamén órganos timpánicos, grazas aos que poden oír. Estes órganos evolucionaron oito veces polo menos, porque aparecen en distintas partes do corpo e teñen diferenzas estruturais. As principais liñaxes dos Macrolepidoptera son as dos Noctuoidea, Bombycoidea, Lasiocampidae, Mimallonoidea, Geometroidea e Rhopalocera. Os Bombycoidea xunto con Lasiocampidae e Mimallonoidea poden ser un grupo monofilético. Os Rhopalocera, que comprenden os Papilionoidea (bolboretas), Hesperioidea, e as Hedyloidea, son os que evolucionaron máis recentemente. Hai un bo rexistro fósil deste grupo, e os hesperoideos máis antigos datan de hai 56 Ma.
Taxonomía
Existen unhas 120 familias de lepidópteros, grupads en de 45 a 48 superfamilias. Lepidoptera foi sempre, historicamente, clasificada dividíndoa en cinco subordes, un dos cales é o das avelaíñas primitivas que nunca perderon as características morfolóxicas dos seus devanceiros. O resto das avelaíñas e bolboretas constitúen o 98% dos outros taxons, formandoo grupo Ditrysia. Máis recentemente, descubrimentos de novos taxons, larvas e pupas axudaron a detallar as relacións dos taxons primitivos, e a análise filoxenética mostrou que as liñaxes primitivas son parafiléticas comparadas co resto das liñaxes de lepidópteros. Recentemente, os lepidopterólogos abandonaron o uso de clados como os subordes e os que están entre as ordes e as superfamilias.
As cinco subordes tradicionais son:
Relacións coa xente
As bolboretas sempre foron os insectos máis populares e considerados fermosos e foron os máis coleccionados, representados na arte e presentes simbolicamente en moitas culturas. Son moi importantes para a polinización das plantas, e produción de seda, pero tamén algunhas constitúen pragas.
Cultura
miniatura|esquerda|[[Acherontia lachesis, un vello espécime xa decolorado que aínda mostra o clásico patrón con forma de cranio do tórax.]]
As representacións artísticas das bolboretas foron utilizadas en moitas culturas, e xa aparecen nos xeróglifos exipcios da hai 3.500 anos. Hoxe, as bolboretas son moi utilizadas en obxectos artísticos e xoiería. As bolboretas tamén inspiraron a representacións de personaxes de fadas.
En moitas culturas a alma dos mortos está asociada coa bolboreta, por exemplo na Antiga Grecia, onde a palabra que significa bolboreta ψυχή (psique) tamén significa 'alma' e 'alento'. En latín a palabra papilio, 'bolboreta', estaba tamén asociada coa alma dos defuntos. A marca con forma de cranio que hai no tórax da Acherontia contribuíu a que estas avelaíñas, especialmente A. atropos, a ter unha reputación negativa, asociándoa co sobrenatural e o maligno. A avelaíña foi moi representada na arte e películas como Un Chien Andalou (de Buñuel e Dalí) e O silencio dos cordeiros, e en portadas de discos do grupo xaponés Sigh. Segundo Kwaidan: Stories and Studies of Strange Things, de Lafcadio Hearn, a bolboreta considérase no Xapón a personificación da alma; tanto se a persoa está viva, coma moribunda ou morta. Unha superstición xaponesa di que se unha bolboreta entra no teu cuarto de invitados e pousa detrás dunha pantalla de bambú, iso significa que a persoa que máis amas vai vir a verte. Porén, un gran número de bolboretas xuntas son consideradas un mal agoiro. Cando Taira no Masakado estaba preparando secretamente para a súa famosa rebelión, apareceu en Kyoto un enorme grupo de bolboretas que amedoñou á xente xa que presaxiaba que ocorrería algo malo.
Na antiga cidade mesoamericana de Teotihuacán, hai imaxes brillantemente coloreadas de bolboretas esculpidas en moitos templos, edificios, xoias, e en incensarios. A bolboreta representábase ás veces coas fauces dun xaguar e algunhas especies eran consideradas a reencarnación das almas de guerreiros mortos. A estreita asociación das bolboretas co lume e a guerra persistiu durante a época da civilización azteca e imaxes similares de bolboreta-xaguar tamén se encontran nas civilizacións zapoteca e maia.
320px|miniatura|dereita|Eirugas de [[Acronicta psi comendo follas dunha árbore.]]
Pragas
As larvas de moitos lepidópteros son importantes pragas agrícolas. Algunhas das principais pragas son especies de Tortricidae, Noctuidae, e Pyralidae. As larvas Noctuidae dos xéneros Spodoptera, Helicoverpa, ou Pieris brassicae poden causar grandes danos a certas colleitas. As larvas de Helicoverpa zea son polífagas, é dicir, comen diversas plantas agrícolas, como o tomate e o algodón.
Os lepidópteros son uns dos grandes taxons que se almentan de plantas vivas, tanto polo número de especies coma polos variados ecosistemas onde viven e a cantidade de biomasa que supoñen. En moitas especies, as femias poden producir de 200 a 600 ovos, e noutras ata 30.000 ao día. Isto pode orixinar grandes problemas na agricultura.
As formas ecolóxicas de eliminar estas pragas sen usar pesticidas son cada vez máis viables economicamente, e investigouse a introdución de moscas e avespas parasitas. Por exemplo, Sarcophaga aldrichi, que é unha mosca cuxas larvas se alimentan de pupas da Malacosoma disstria. Os pesticidas poden afectar a outras especies distintas das que se pretenden eliminar, danando os ecosistemas naturais. Outro bo método de control biolóxico das pragas de lepidópteros é o uso de trampas de feromonas, que atraen os insectos, que quedan atrapados.
As especies de avelaíñas que son detritívoras comen de forma natural detritos que conteñen queratina, como pelos (ou la) ou plumas. Especies como as trazas da roupa (T. bisselliella, T. pellionella, e T. tapetzella), aliméntanse de fibras téxtiles que son economicamente valiosas, como algodón, liño, seda e la e tamén de peles; ademais comprobouse que poden comer plumas e pelos, farelo, sémola e fariña, galletas, caseína, e espécimes de insectos das coleccións dos museos.
As larvas da procesionaria do piñeiro (Thaumetopoea pityocampa) causan pragas nos bosques de piñeiro e están estendéndose por Europa. Soltan pelos moi irritantes.
Insectos beneficiosos
Ademais do seu papel ecolóxico como polinizadores ou elos das cadeas tróficas, moitas especies de lepidópteros son economicamene beneficiosas. O exemplo máis salientable é o do verme da seda (Bombyx mori), cuxas larvas forman os casulos dos que se obtén a seda. A seda foi historicamente un importante recurso económico. A especie Bombyx mori foi domesticada ata o pnto de que agora é completamente dependente do ser humano para sobrevivir. Varias avelaíñas silvestres como Bombyx mandarina e especies de Antheraea, entre outras, son tamén produtores económicos de seda.
A preferencia das larvas da maioría dos lepidópteros por alimentarse dunha soa especie ou dunha limitada gama de plantas pode utilizarse como un método biolóxico para controlar malas herbas en substitución dos herbicidas. A avelaíña dos cactos (Cactoblastis cactorum), unha pirálida, foi introducida desde Arxentina a Australia, onde suprimiu con éxito en miles de km2 certos cactos Opuntia. Outra especie de pirálidos, como Arcola malloi, foi utilizada para o control da planta acuática Alternanthera philoxeroides en conxunción co escaravello Agasicles hygrophila; neste caso os dous insectos traballan sinerxicamene e a planta raramente se recupera.
A crianza artificial de lepidópteros converteuse nalgúns países como Papúa-Nova Guinea, nunha actividade económica rendible ecoloxicamene viable na que se introducen especies nun ecosistemas para despois "colleitalas" e comercializalas no mercado dos coleccionistas de maneira ecoloxicamente sostible.
Alimento
miniatura|dereita|As pupas (beondegi) do verme da seda cocidas ao vapor ou en auga e adubadas, á venda nunha rúa de [[Corea do Sur.]]
Os lepidópteros son utilizados como alimentos en case todos os continentes. En moitos casos, os adultos, larvas ou pupas cómense en certos pobos indíxenas como alimentos básicos; na cociña coreana os beondegi ou pupas do verme da seda cómense como un petisco, e o verme maguey (Aegiale hesperiaris) é considerado un manxar en México. Na rexión italiana de Carnia, os nenos apañaban e comían boches das avelaíñas Zygaena no inicio do verán.
Saúde
Algunhas larvas de lepidópteros teñen pelos que poden causar problemas respiratorios aos humanos. Os pelos das eirugas teñen ás veces toxinas ou substancias irritantes e hai especies de 12 familias de todo o mundo que causan graves danos aos humanos como dermatites por urticarias, asma, osteocondrite, coagulopatías, insuficiencias renais e hemorraxias cerebrais. As irritacións da pel son o caso máis común, pero poden producir incluso a morte. Lonomia é unha causa frecuente de envelenamento en humanos no Brasil; por exemplo, entre 1989 e 2005 informouse de 354 casos. A súa letalidade chega ata o 20% e a morte é causada xeralmente por hemorraxia intracranial.
Estes pelos causan tamén queratoconxuntivite. As afiadas barbas dos extremos destes pelos poden quedar incrustados nos tecidos brandos e nas mucosas, como os ollos. Unha vez que entran nos tecidos, poden ser difíciles de extraer, a miúdo exacerbando o problema ao migraren a través da membrana. Isto é especialmente problemático en lugares pechados. Os pelos entran doadamente nos edificios polos sistemas de ventilación e acumúlanse en interiores debido a que polo seu pequeno tamsaño son difíciles de eliminar ventilando.
Lingua natural
O termo lingua natural designa unha variedade lingüística ou forma de linguaxe humano con fins comunicativos que está dotado dunha sintaxe e que obedece supostamente aos principios de economía e optimidade. As linguas naturais adoitan estar baseadas en símbolos sonoros pero tamén poden existir linguas baseadas en sinais.
Na sociolingüística, o termo lingua natural tamén denomínase ás veces como lingua étnica en contraposición ás linguas planificadas (coma o esperanto). A lingua étnica evoluciona enmarcada por unha cultura de falantes nativos que empregan dita lingua cunha finalidade comunicativa. Deste xeito, distínguese entre idiomas tales como o chinés mandarín, o galego e o inglés, as cales son linguas étnicas; e o esperanto, ido, interlingua, ás cales denomínaselles como linguas planificadas. Con todo, unha lingua planificada tamén pode adquirir unha cultura, como é o caso do esperanto. Con todo, formalmente as linguas planificadas e as linguas étnicas poden cumprir igualmente cos requisitos de posuír sintaxe e principios de economía que as fagan axeitadas para a comunicación humana xeral.
Linguas naturais e linguaxe
As linguas naturais contrapóñense a outras formas de linguaxe tanto humanas coma non humanas. Así xunto coas linguas naturais humanas temos:
Diferenzas coa linguaxe formal
Ao contrario que na linguaxe formal, onde o significado dunha cadea ou frase só está influído polo seu aspecto ou "forma", nas linguaxes naturais a semántica ou significado específico e contextual dos seus compoñentes interveñen na validez ou non da frase, engadindo complexidade ao seu estudo.
A lingüística é a póla do saber que se encarga do estudo da linguaxe, entendido como o conxunto de regras que goberna calquera proceso de comunicación.
Admitindo a existencia de regras de comunicación, a lingüística estrutural chegou a definir extensivamente unha determinada lingua natural como o conxunto de frases que se poden emitir e emregar nesa lingua.
A finais da década dos anos 1950 Noam Chomsky propuxo incorporar as linguaxes naturais ao tipo de linguaxes susceptibles de ser estudadas polos sistemas formais por medio de gramáticas xenerativas, que darán lugar ás cadeas ou frases válidas nunha linguaxe dada.
Características das linguas naturais
O lingüista Charles F. Hockett fala de quince trazos definitorios da lingua:
Orixes das linguas nos seres humanos
Con respecto á orixe das linguas, existen dúas posturas básicas:
En ámbolos dous casos, logo da aparición dunha ou máis linguas actuaron procesos de diversificación ou cambio lingüístico que aumentaron o número de linguas, ata chegar aos varios miles de linguas existentes na actualidade.
A teoría de lingüística das linguas crioulas e os pidgins suxire que o proceso de formación dunha lingua natural xenuína a partir dun input lingüístico axeitado pode levar tan pouco tempo como unha xeración. O caso do lingua de sinais de Nicaragua creada a partir dun sistema semiótico inconsistente é un exemplo paradigmático de como pode formarse unha lingua consistente cunha gramática ben fixada, a partir de elementos inconsistentes.
Dalmacia
Dalmacia  (en croata: Dalmacija) é unha rexión xeográfica na costa adriática que pertence a Croacia. O seu xentilicio é dálmata.
Xeografía
Ocupa unha superficie de aproximadamente 12.000 km², que se estende por unha estreita franxa de terra que comprende a vertente occidental dos Alpes Dináricos e a chaira litoral ao que se suman un conxunto de illas alongadas e paralelas á costa (arquipélago dálmata), cuxa orixe débese ao afundimento de cadeas montañosas. A maioría da poboación (900 000 habitantes aproximadamente) concéntrase no litoral peninsular. A capital rexional é a cidade portuaria de Split. Outras cidades tamén portos importantes son Dubrovnik, Zadar e Šibenik. A península de Istria considerase historicamente parte da rexión.
Historia
miniatura|dereita|200px|A provincia romana de Dalmacia.
Na antigüidade estivo poboada por ilirios e albergou colonias gregas. Máis tarde os romanos crearon alí un estado vasalo que posteriormente (mediados do século II comezaron a anexionarse, converténdoa en provincia romana co nome actual.
A Dalmacia, segundo o historiador Theodor Mommsen, estaba completamente romanizada cando empezaron as invasións bárbaras. Formou parte do Imperio Bizantino e foi invadida por eslavos e outros pobos (século VII). Durante a Idade Media disputáronse a súa posesión bizantinos e francos, pasando máis tarde a estar sometida e Venecia (séculos XIV-XVIII). Tras a caída do imperio napoleónico foi incorporada por Austria.
Despois da segunda guerra mundial, Italia incorporou Istria e as illas do norte de Dalmacia, mentres que Iugoslavia anexionou o resto. Toda a Dalmacia pasou en 1945 a formar parte de Iugoslavia até a súa desintegración, momento no que se constituíu nunha das rexións de Croacia.
Conidióforo
miniatura|250px|[[Conidios no extremo dun conidióforo en Phialophora verrucosa.]] En certos fungos, denomínase conidióforo a unha estrutura microscópica especializada na produción asexual de miles de esporas llamadas conidios, da cal se desprenden cando chegan á madureza.
Etimoloxía
O neoloxismo conidióforo está formado pola unión dos elementos conidio- e -foro. O primeiro é a raíz do termo conidio, e o segundo unha adapación do sufixo do grego antigo -φóρος -phóros, "que leva", derivado do verbo φέρω phérō "levar".
Este neoloxismo comexouse a usar en 1882 en inglés.
Características
Algúns conidióforos (en Geotrichum candidum, por exemplo) constan só de un filamento, mentres que outros (en Trichoderma viride, por exemplo) son ramificados.
Os conidióforos aparecen illados, ou reunidos en corpos frutíferos asexuais denominados conidiomas, sendo a morfoloxía destes un carácter taxonómico importante na clasificación dos fungos imperfectos.
Falange Española Auténtica
Falange Española Auténtica foi un partido falanxista español fundado en 1979 tras a expulsión o ano anterior do sector minoritario partidario de establecer un partido democrático no III Congreso da Falange Española de las JONS (Auténtica), que representaba a liña falanxista oposta ó franquismo e que remarcaba o contido social da ideoloxía falanxista. Liderados por Miguel Hedilla, o novo partido aproveita a autodisolución da FE de las JONS (Auténtica) para utilizar o seu nome ata que en 1983 unha sentenza xudicial impídelle seguir a usar o nome. Miguel Hedilla acaba dimitindo por discrepancias internas e en 1984 asume o cargo Ángel Gómez Puértolas. En 1994 a maioría dos militantes e dirixentes deixaron o partido e entraron na Falange Española de las JONS e a FEA practicamente deixou de actuar.
Roberto Castro
Roberto Castro García, nado o 22 de outubro de 1955 na Mezquita, é un político galego.
Formación
Estudou Ciencias da educación na Universidade Complutense de Madrid, onde se licenciou en 1976. A partir de 1977 traballou como mestre e ocupou cargos de distinta responsabilidade en centros educativos das provincias de Ourense e Pontevedra ata 1989. En 1994 doutorouse en pedagoxía por esa mesma universidade.
Política
En política, comezou militando en Alianza Popular, e en 1986 foi elixido secretario xeral da provincia de Ourense por esa formación. Seguiu nos cadros dirixentes da organización coa súa transformación en Partido Popular, onde ocupou postos de responsabilidade interna ao longo da década dos oitenta e dos noventa, tanto no ámbito provincial como no PPdeG. En 1989, nas eleccións ao Parlamento de Galicia, foi elixido deputado pola circunscrición de Ourense, cargo que revalidou nas eleccións de 1993, 1997, 2001 e 2005. En 2009 foi nomeado director xeral de Relacións institucionais e parlamentarias no goberno de Alberto Núñez Feijóo, cargo que ocupou ata o ano 2012 en que asumiu o cargo de subdelegado do Goberno en Ourense.
Trakai
Castelo de Trakai|350px|miniatura Trakai (en polaco: Troki) é unha cidade de Lituania, unha parte de Trakai fai parte do territorio do Parque Histórico Nacional Trakai, e é o centro administrativo da rexión. A zona urbana da cidade abrangue 11,52 km² de área e é habitada por 5.406 persoas. A rexión administrada de Trakai abrangue 1202,74 km² e conta con 38.200 habitantes.
Xeografía
thumb miniatura|300px|esquerda|Castelo de Trakai A cidade atópase a 28 km ao oeste de Vilnius. Hai aproximadamente 200 lagos en toda a rexión, dos cales o máis profundo (46,7 m) é Galvė, que posúe 21 illas. Galvė, o maior, ten unha superficie de 3,88 km²; seguido polo lago Vilkokšnis, que ocupa 3,37 km²; e polo lago de Skaistis, que ocupa 2,96 km². Existe, ademais do Parque Nacional Histórico de Trakai, o Parque Rexional Aukštadvaris, fundado no territorio da rexión.
O Parque Nacional Histórico de Trakai foi fundado o 23 de abril de 1991 para preservar Trakai como centro acondicionado do Estado lituano, así como a súa auténtica natureza. É o único parque nacional histórico non só en Lituania, senón tamén en toda Europa. O territorio do parque abrangue 82 km², 34 km² dos cales están cubertos por bosques, e 130 km² están cubertos por lagos.
O Parque Rexional Aukštadvaris foi fundado en 1992 para preservar as valiosas paisaxes de Verknė e Strėva, na parte alta. A área do parque é 153,50 km², a maior parte dos cales está cuberto por bosques. Hai 72 lagos, o maior dos cales é o Vilkokšnis.
Horta
Unha horta é un cultivo de regadío, moi frecuente nas veigas dos ríos por ser un tipo de agricultura que require abundante auga. Unha horta familiar de pequena extensión recibe tamén o nome de horto.
Trakai
Xeografía
Trakai é unha cidade construída sobre a auga. A cidade está rodeada, entre outros, polos lagos de Lukos (Bernardinų), Totoriškių, Galvės, Akmenos e Gilušio. En Trakai hai unha serie de monumentos arquitectónicos, culturais e históricos. O museo de historia no castelo estableceuse en 1962. Cada verán celébranse na vila festivais e concertos.
Horta
Os principais cultivos das hortas adoitan ser as hortalizas, verduras, legumes e, ás veces, árbores froiteiras.
Trakai
Xeografía
Un acordo de colaboración asinouse coa cidade de Rheine, en Alemaña en 1996 e a cidade de Malbork, en Polonia en 1997.
Horta
A ciencia que estuda as hortas denomínase horticultura.
Trakai
Historia
miniatura|dereita|Castelo na península miniatura|dereita|Monumento a [[Vytautas o Grande, preto do seu lugar de nacemento]] miniatura|dereita|Detalle do castelo de Trakai nun billete de 2 [[Litas lituano|litas de 1993]]
Horta
Horto urbano
A práctica de manter pequenos hortos urbanos estase estendendo entre as familias de escasos recursos, xeralmente habitantes de zonas urbano marxinais.
Trakai
Fundación
Os primeiros asentamentos nesta zona apareceron no primeiro milenio logo de Cristo. A cidade, así como os seus arredores, comezou a desenvolverse no Século XIII, no centro do Gran Ducado de Lituania. Segundo as crónicas, logo das cacerías, o Gran Duque Xediminas descubriu un fermoso lugar, non moi lonxe de Kernavè, que entón era capital, e decidiu construír aí un castelo. Así é como se edifica o castelo, en Senieji Trakai, que desde ese momento chamábase Trakai. A cidade de Trakai menciónase por primeira vez en alemán nas crónicas de 1337, que se considera como a data oficial da súa fundación. Cando o Gran Duque Xediminas finalmente vai a Vilna, Senieji Trakai foi herdado polo seu fillo, o duque Kęstutis. Axiña se desenvolveu un novo título, o de Príncipe de Trakai. Este é o lugar de nacemento dun dos mais famosos monarcas de Lituania; Vytautas o Grande.
Horta
Horto urbano
Moitas veces a finalidade destes hortos, propiciados por entidades gobernamentais e ONGs, non é a de suplir unha cantidade importante de alimento senón que máis ben a de promover unha diversificación dos hábitos alimentarios.
Trakai
Fundación
Durante o reinado de Kęstutis, Naujieji Trakai converteuse nun lugar de construción intensiva: un novo castelo foi construído no estreito entre os lagos Galvė e Lukos, coñecido como o Castelo da Península, e outro, coñecido como o Castelo da Illa, nunha das illas do lago Galvė. Pola súa banda, un pobo comezaba a medrar en torno ao castelo. Os enfoques de Trakai son protexidos por Senieji Trakai (Vello Trakai), Strėva, Bražuolė, Daniliškės e outros montículos.
Horta
Horto urbano
No horto orgánico frecuentemente aplícanse técnicas orgánicas, evitando o uso de herbicidas e insecticidas (biocidas), recreando un ecosistema que se sostén coa diversidade dos cultivos, a rotación dos mesmos e a achega de abonos orgánicos.
Trakai
Primeiros ataques
Os dous castelos de madeira foron achandados con éxito sucesivamente polos Cabaleiros Teutónicos, todas as ocasións con resultados prexudiciais. Durante o conflito entre o Gran Duque Jogaila (quen se convertería posteriormente no rei Ladislau) e Kęstutis, os castelos foron capturados polo primeiro en 1382. Kestutis perdeu a vida e Jogaila deu os castelos ao seu irmán, Skirgaila, que se converteu en gobernador de Lituania. Con todo, o seu imperio non durou moito, xa que os castelos foron capturados de novo ao ano seguinte por forzas conxuntas de Vytautas (o fillo de Kęstutis) e os Teutónicos. Jogaila retomou o castelo pouco despois. O 7 de agosto de 1392, despois do cesamento do fogo entre Jogaila e Vytautas, o castelo foi concedido finalmente a este último, que se converteu no Gran Duque de Lituania, e Jogaila en gobernador. Malia ser a súa capital Vilnius, Vytautas pasaba máis tempo en Trakai. A comezos do Século XV substituíuse á estrutura antiga, de madeira, por unha fortaleza de pedra.
miniatura|esquerda|Antiga casa postal de Trakai miniatura|esquerda|Viventa típica caraíta en Trakai
Horta
Galería de imaxes
<Gallery> Ficheiro:06-Corbera Benicull.JPG|Horta de Valencia. </Gallery>
Trakai
Prosperidade e chegada dos caraítas
Cando Vytautas converteuse no gobernante vasalo do Gran Ducado de Lituania, Trakai converteuse nun centro político e administrativo do ducado, ás veces denominado como a capital de facto de Lituania. A construción dos castelos foi rematada e foi construída unha igrexa católica. En 1409 a cidade foi recoñecida legalmente como un dos primeiros asentamentos en Lituania. Isto desencadeou a prosperidade e o pobo comezou a desenvolverse rapidamente nunha cidade. En 1413 converteuse en sede dun dos once voivodatos do Gran Ducado de Lituania, o Voivodato de Trakai, e a cidade converteuse nun notable centro administrativo e comercial. A característica distintiva de Trakai é que a cidade foi construída e conservada por persoas de diferentes nacionalidades. Comunidades de caraítas, tártaros, lituanos, rusos, polacos e xudeus comezaron a vivir uns á beira dos outros na zona. Os Karaim (ou caraítas) son unha pequena comunidade étnica relixiosa de fala turca reasentados alí polo Gran Duque Vytautas entre 1397 e 1398, provenientes de Crimea, logo dunha das súas campañas militares exitosas en contra da Horda de Ouro. Polo tanto as comunidades cristiás e caraítas foron separadas e concedéuselles o goberno autónomo, de conformidade coas leis de Magdeburgo.
Horta
Outros artigos
Huerta
Trakai
Prosperidade e chegada dos caraítas
Despois de que o Gran Ducado de Lituania unísese ao Reino de Polonia en 1569, creandose a República das Dúas Nacións, o castelo continuou sendo unha propiedade real, pero a importancia da cidade diminuíu gradualmente, especialmente pola proximidade de Vilnius e a sede do centro político de toda a Comunidade en Cracovia, sendo este moito máis importante. Porén, segue sendo a sede local do Sejmik (asemblea rexional). A cidade comeza a ser coñecida como Troki en polaco. En 1477, o castelo a beiras do lago é un lugar de reunión de Casimiro IV rei de Polonia cos enviados provenientes de Venecia. Despois, o castelo converteuse nunha especie dun luxoso cárcere destinado aos presos políticos. Sexismundo I foi encarcerado alí con membros da familia Goštautai (unha familia da nobreza), que, segundo críase, pactaran co traizoeiro Michał Gliński (un nobre, titor de Iván o Terrible). Tamén Elena, viúva de Alexandre I de Polonia foi mantida alí co fin de impedir a súa fuga a Moscova. O castelo foi restaurado polo rei Sexismundo I de Polonia, que estableceu alí a súa residencia estival. Con todo, logo da súa morte en 1548 o castelo quedou en estado de desuso.
miniatura|dereita|Kenesa ([[sinagoga) caraíta en Trakai]] A pesar de ser cada vez maior a Polonización (imposición da cultura e a linguaxe polaca por medio da migración), Trakai seguiu sendo un notable centro da vida cultural e relixiosa caraíta. Algúns famosos eruditos estaban activos en Trakai, entre os séculos XVI e XVII, como Isaac ben Abraham de Trakai, Joseph ben Mordecai Malinovski, Zera ben Nathan de Trakai, Salomon ben Aharon de Trakai, Ezra ben Nissan e Josiah ben Judah. Algúns dos caraítas fixéronse ricos e nobres.
Restauración
miniatura|Castelo de Trakai.
Cortiñas
O topónimo galego Cortiñas pode referirse a:
Adenite
A adenite é termo xeral para denominar unha inflamación dos ganglios ou glándulas.
Xeriónidos
A dos xeriónidos (Geryonidae) é unha familia de crustáceos decápodos braquiúros da superfamilia dos portunoideos, que comprende numerosas especies, a máis coñecida das cales é o cangrexo real (Chaceon affinis).
A familia comprende 38 especies actuais e 8 fósiles, repartidas en 5 xéneros, dos que 2 están extintos.
Taxonomía
Na actualidade está admitido que comprende tan só tres xéneros:
Deles, o primeiro é o que conta con máis especies.
Especies
Xénero Chaceon Manning & Holthuis, 1989 :
Xénero Geryon Krøyer, 1837 :
Xénero Zariquieyon Manning & Holthuis, 1989 :
Jean de Kindelan
Jean-Ambroise Kindelan ou Jean de Kindelan, nado en Pontevedra o 7 de decembro de 1759 e finado en París o 13 de novembro de 1822, foi un xeneral español, de orixe irlandesa, naturalizado francés da Revolución francesa e do Imperio.
Traxectoria
Comezou a súa carreira tenente segundo do rexemento de infantería de Irlanda en 1766, a continuación foi sub-tenente o 24 de outubro, de 1767, tenente axudante-maior o 9 de xullo de 1790, e tenente-coronel, o 28 de outubro de 1793. Foi nomeado coronel o 11 de xullo de 1794 no rexemento de infantería Ultonia (Ulster), e brigadier de infantería o 10 de decembro, de 1795.
Foi ascendido a xeneral de brigada o 5 de outubro de 1802, e asumiu a función de inspector xeral de toda a infantería de liña estranxeira o 11 de febreiro de 1807, e ascendeu a comandante segundo do corpo de tropas españolas auxiliares para o Grande exército, no mes de maio de 1807. O 22 de xuño de 1808, foi nomeado oficial da Lexión de Honra, e despois cabaleiro de Saint-Louis.
O 2 de maio de 1809, comandou o rexemento Xosé Napoleón organizado por el, a partir dun decreto de Napoleón do 13 de febreiro, e que consistiu nun rexemento de infantería de tropas españolas ao servizo de Napoleón, co que participou nas campaña do Elba, Italia, Alemaña e Rusia. Foi nomeado cabaleiro da real Orde de España en outubro de 1809, e foi elevado á categoría de tenente xeneral por Xosé Bonaparte o 14 de novembro de 1809. Por Decreto do 18 de maio de 1812, entra ao servizo de Francia e, posteriormente, o rexemento foi desarmado e disolto por mor dun decreto do 25 de novembro de 1813.
O 28 de maio de 1812, foi nomeado xeneral de división ao servizo de Francia. Naturalizado francés o 13 de marzo de 1816, retirouse o 7 de decembro de 1816. Morreu o 13 de novembro de 1822, en París e foi soterrado no cemiterio do Père-Lachaise.
Día dos Santos Inocentes
O Día dos Santos Inocentes é a conmemoración dun episodio haxiográfico do cristianismo: a matanza dos nenos menores de dous anos nados en Belén, Xudea, ordenada polo rei Herodes I o Grande co fin de desfacerse do recentemente nado Xesús de Nazaret.
Relato bíblico
A Igrexa católica lembra este acontecemento o 28 de decembro, aínda que de acordo co Evanxeo de Mateo, a matanza debeu suceder despois da visita dos Reis Magos ao rei Herodes I o Grande (un ou dous días despois do 6 de xaneiro), aínda que tamén a adoración dos Magos a Xesús non ten unha data dada exactamente nas escrituras.
É moi corrente a explicación do Nadal e demais datas ao redor desta como arbitrarias, pois estas non figuran nos evanxeos. Segundo o evanxeo, Zacarías soubo que Isabel estaba encinta de Xoán o Bautista mentres cumpría coa obrigación de queimar incenso no Templo, que debía facer cada grupo sacerdotal dúas veces por ano. Zacarías pertencía ao oitavo grupo, o de Abías, o cal nos dá dúas posibles datas para a concepción de Xoán o Bautista, unha a mediados de maio e outra a mediados de novembro, ningunha das cales coincide coa tradición.
Evidencia histórica
Non existen evidencias históricas da matanza xa que ningún historiador da época menciona o feito. Nin Flavio Xosefo (37–101) na súa obra Antigüidades xudías relata unha matanza de nenos por parte de Herodes. No entanto, varios historiadores afirman que ese non é un argumento decisivo e que o episodio cadra coa crueldade de Herodes, ben coñecida e documentada.
Conmemoración, bromas e inocentadas
En Hispanoamérica é costume realizar nesta data bromas de toda índole. Os medios de comunicación fan bromas ou terxiversan o seu contido de tal modo que a información pareza real. Trátase dunha liberdade que se dan os axentes dos medios para dar corda ao seu sentido do humor, oportunidade que soamente teñen unha vez ao ano. É tradición que os xornais publiquen páxinas enteiras de noticias cómicas, coa advertencia de que é o día dos inocentes, que van desde as que son unha obvia mofa a calquera suceso recente, até as que parecen serias e enganan o lector desprevido. O día dos inocentes vívese en todo o mundo castelanfalante.
Nalgunhas zonas de América é importante non prestar ningún ben, sexa obxecto ou diñeiro, pois o que o recibe é libre de apropiarse dos bens. Este tipo de festexo veu a menos en anos recentes e xa non é usual que a xente pida prestado coa esperanza de que o prestador non lembre a data e póidaselle facer mofa coa moi popular frase: «Inocente palomita que che deixaches enganar» ou a súa versión ampliada: «Inocente palomita que che deixaches enganar, sabendo que neste día nada se pode prestar» ou «Inocente palomita que che deixaches enganar, hoxe día dos inocentes deixáchesche enganar», «Que a inocencia che valla» ou «Herodes mandou a Pilatos, Pilatos mandou á súa xente; o que presta neste día pasará por inocente»;«Inocente palomita deixáchesche enganar hoxe por ser día 28 en ninguén debes confiar».
España
En Tremp, capital do Pallars Jussà, provincia de Lérida, celébrase este día colgando unha llufa (boneco de papel) xigante do campanario da poboación. Despois duns pasacalles, a xente cántalle para que baixe e así queimalo. O acto, do mesmo xeito que o resto de actos de Nadal da cidade, son organizados pola entidade cultural "La Casa del Sol Naixent".
Na localidade alacantina de Ibi, o 28 de decembro teñen lugar uns actos moi peculiares en relación con esta festividade e dos máis característicos da provincia de Alacante: o Día dels Enfarinats ou Festa dos enfariñados. Trátase dunha divertida celebración que representa o enfrontamento entre o poder público e a oposición, mediante unha batalla de fariña nun ambiente carnavalesco e satírico. Els enfarinats fórmano un grupo de 14 persoas, entre as que se elixe ao alcalde e demais cargos relevantes, como o xuíz, o fiscal, o alguacil... Doutra banda, a oposición, cuxos representantes se caracterizan por levar unha chistera negra, tentará arrebatarlles o poder. Aí comeza a escenificarse unha batalla na que se lanzan fariña, pos e foguetes. Unha espectacular explosión de ruído, festa e tradición..
En Fraga (Huesca) é común ver a xente nova lanzándose ovos os uns contra os outros nunha especie de guerra de penas.
Tamén se pode vivir o Día dos Santos Inocentes dunha forma especial na poboación valenciana de Jalance. Neste municipio do Val de Ayora-Cofrentes, o 28 de decembro celébrase a Fiesta de los Locos. É unha festa que data de principios do século XVII cunha marcada simboloxía pagá. Os máis novos, vestidos con roupas estrafalarias e con maquillaxes rechamantes, terán o poder durante unhas horas, mentres participan nas divertidas charangas. Pola noite celébrase o tradicional Baile de los Locos, onde case todo está permitido e, ademais da música, a picaresca é a gran protagonista.
Venezuela
En Sanare, Estado Lara. Unha das numerosas festividades relixiosas e folclóricas de Venezuela, é coñecida como Los Zaragozas, celebrada cada 28 de decembro polos habitantes do poboado local.
Nacendo do Novo testamento, a orixe ten o seu baseamento nun episodio relatado no Evanxeo de Mateo (Mt 2,16-18) onde Herodes I O Grande enfurecido pola traizón dos sabios de Oriente, ordenou executar a todos os nenos de Belén menores de dous anos.
Xa coa chegada dos primeiros colonizadores a Venezuela, por exemplo Diego de Losada, quen fundou Caracas e faleceu en Sanare, é posible que nalgún momento introduciuse na zona este tipo de tradición, que en recordo a este aciago episodio Los Zaragoza, persoas vestidas con traxes e máscaras multicolores, saen a danzar todos os 28 de decembro en Sanare. Estes representan a tolemia das nais que perderon aos seus fillos naquel momento.
Los Zaragozas bailan ao ritmo do Tamunangue, un baile típico da rexión, todos os anos desde horas da madrugada, cando as persoas que se disfrazan, co fin de evitar ser identificados, vestíronse en casas diferentes á cal regularmente habitan e saen de diversos sitios a iniciar as súas corridas por algunhas rúas, para logo reunirse en casa da capitá, isto é aproximadamente de 5 a 6 da mañá.
O Castiñeiro
Co topónimo O Castiñeiro podémonos referir a varios lugares de Galicia:
Día dos Santos Inocentes
A Celebración
A parte central da festa de Los Zaragozas de Sanare, iníciase a primeiras horas da madrugada, cando as persoas que se disfrazan, saen de diversos sitios a iniciar as súas corridas por algunhas rúas, e logo reúnense en casa da capitá, o cal é o rango xerárquico de maior altura no proceso da celebración. Prepáranse para o seu inicio que leva o nome de rompemento, o cal consiste no canto da salve, tons e algunhas oracións fronte ao altar cuberto cunha colcha floreada, adornada con flores e plantas, onde foi colocado o cadro dos Santos Inocentes. Ao ritmo de música, cantos e oracións diríxense todos cara á capela de Los Zaragozas, onde ás sete ou oito da mañá aproximadamente celébrase a primeira misa na Igrexa San Isidro.
Rematada a misa, ás nove ou dez da mañá, a multitude diríxese pola rúa central de Sanare cara á Igrexa Santa Ana no Barrio Arriba, para cumprir co acto relixioso dese día. Finalizada a misa de Santa Ana, páganse unhas promesas no outeiro, logo diríxense ao anfiteatro para o Folclore e a cultura, situado fronte ao templo parroquial onde tocan, cantan, danzan e bailan, ao mesmo tempo pagan promesas dos fieis devotos. Terminada esta parte, piden permiso ao Consello Municipal, alcaldía e prefectura. Terminada a visita, iníciase o percorrido polas rúas sanareñas, onde visitan fogares dos devotos nun continuo tocar de instrumentos, cantar por parte dos coros de músicos cantores, danzar e algarabía desta tradición festiva. Isto realízase durante todo o día e nas súas visitas aos fogares, pagan diversas promesas que os devotos teñen ofrecidas aos santos Inocentes, reciben algúns brindes ou atencións dos crentes, acorde ás súas posibilidades.
Ao culminar isto, o conxunto interpreta algunhas composicións bailables e Los Zaragozas que xa non portan máscaras, sacan as mulleres a bailar.