cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dredd
Publicidade
En agosto de 2012 comezou a publicidade viral na páxina web "Dredd Report", unha sátira da web "Drudge Report", que incluía un vídeo condenando o uso da droga Slo-Mo e incluía ligazóns a novas sobre o filme. Publicouse un cómic ligado ó filme que serviu de precedente para a historia do filme, contando a historia de como Ma-Ma pasa de exercer a prostitución a controlar a distribución da droga Slo-Mo. Matt Smith foi o escritor deste cómic, con ilustracións de Henry Flint, e foi publicado o 5 de setembro de 2012. En setembro de 2012 publicouse un póster exclusivo con ilustracións de Jock para facer promoción do filme na edición dese ano do Fantastic Fest. A campaña de mercadotecnia de Dredd gañou un premio Golden Trailer Award na categoría de Mellor Anuncio de Televisión de Thriller así como outros 6 nomeamentos nestes premios. Segundo diversos artigos de novas, Lionsgate contribuíu cuns 25 millóns de dólares en custos de publicidade e impresión nesta campaña.
Estrea
Dredd estreouse na Convención Internacional de Banda Deseñada de San Diego o 11 de xullo de 2012, e posteriormente puido verse no Festival Internacional de Cinema de Toronto o 6 de setembro do mesmo ano e no Fantastic Fest de finais dese mes. A estrea nos cines foi o 7 de setembro de 2012 no Reino Unido e o 21 de setembro do mesmo ano no resto do mundo, agás en Suráfrica onde se estreou o 28 de setembro de 2012.
Recadación nos cines
Dredd recadou uns 13,4 millóns en Norteamérica e 27,6 millóns de dólares no resto de mercados mundiais, facendo un total de 41 millóns de dólares de recadación nos cines de todo o mundo. No Reino Unido o filme conseguiu 1,05 millóns de libras (1,7 millóns de dólares) procedentes de 415 cines no país durante a primeira semana de emisión. Isto supuxo que o filme fose o número un en recadación no país nese fin de semana, o primeiro restrinxido a maiores de 18 anos que conseguiu este feito dende Saw 3D no ano 2010. Na súa segunda semana o filme foi o quinto con maior recadación, cuns ingresos de 769 381 £. Dredd proxectouse principalmente en 3D no Reino Unido, xa que a distribución de copias en 2D para os cines foi limitada de forma notoria pola propia distribuidora. En total, o filme ingresou uns 6,9 millóns de dólares no Reino Unido.
En Norteamérica as previsións antes da proxección do filme estimaron que os ingresos serían entre uns 8 e 10 millóns de dólares no fin de semana de apertura, baseándose na cualificación de cine para adultos e a pobre reputación do filme de 1995. O día de estrea os ingresos foron de 2,2 millóns de dólares colocándose no sexto posto en ingresos ó rematar a fin de semana, cuns 6,3 millóns de dólares procedentes de 2506 cines. Os datos demográficos amosaron que durante este primeiro fin de semana de proxección, a maioría da audiencia foron homes (75%) de máis de 25 anos de idade (69%). A proxección do filme en Norteamérica finalizou o 1 de novembro de 2012, 42 días despois da estrea. Fóra do Reino Unido e Norteamérica, o filme acadou o maior éxito comercial na China (4,5 millóns de dólares), Rusia (4 millóns de dólares) e Australia (2 millóns de dólares).
Edicións domésticas
Dredd publicouse en DVD, Blu-ray e Descarga dixital o 8 de xaneiro de 2013 en Norteamérica e o 14 de xaneiro dese mesmo ano no Reino Unido. A edición en Blu-ray contiña as versión en 2D e 3D así como unha copia dixital, e as edicións en DVD e Blu-ray incluíron sete pezas de contido extra. Na súa primeira semana á venda no Reino Unido, Dredd colocouse no primeiro posto nas listas de vendas de DVD e Blu-ray. Acadou esta mesma posición tamén en Norteamérica na súa primeira semana de publicación, cunhas 650 000 unidades vendidas, e foi a descarga dixital de maior número de vendas durante ese período. As vendas no Reino Unido experimentaron un aumento notable en xuño do 2013 tras facerse público un rumor de que poderían influenciar a decisión de DNA Films de producir un novo filme de continuación. A data de setembro de 2013, as estimacións indicaron que Dredd conseguira recadar uns 10 millóns de dólares en vendas de edicións domésticas só en Norteamérica.
Recepción da crítica
O filme foi ben recibido pola crítica en xeral. Na web Rotten Tomatoes acadou unha valoración dun 78%, baseada en 147 revisións, cunha puntuación media de 6,5 sobre 10. O consenso crítico nesta web afirma: "Propulsada por unha violencia grandilocuente e uns efectos especiais impresionantes, enraizada na sátira de si mesma e un humor retranqueiro, Dredd 3D é un exemplo pouco común dunha nova versión dun filme que realmente funciona". En Metacritic o filme acadou unha puntuación de 59 sobre 100, baseada en 29 críticas, mentres que na enquisa de CinemaScore a puntuación media que recibiu foi dunha "B" nunha escala de A+ ata F.
miniatura|esquerda|[[Karl Urban no 2012]] Tralo visionado de estrea na Convención Internacional de Banda Deseñada de San Diego de 2012, Dredd recibiu críticas positivas. IGN outorgoulle unha puntuación de 8 sobre 10 afirmando que "Dredd é un estudo do personaxe, principalmente, propulsado pola violencia e a acción". Indiewire afirmou sobre a actuación de Karl Urban que "continúa a distinguirse a si mesmo como un actor versátil capaz de tornar o mimetismo en significado emocional". Chris Hewitt, da revista Empire, deulle ó filme unha puntuación de 3 sobre 5 estrelas, falando positivamente da actuación de Urban, mentres que Geoff Berkshire de Variety cualificou o filme de "sombrío, cru e ultraviolento" e loou a actuación de Thirlby por ser a condutora da historia emocional do filme.
Darren Franich de Entertainment Weekly describiu o filme como unha "comedia empapada en sangue escuramente divertida" e sinalou a Urban pola súa actuación que cualificou de "crible e irónica usando pouco máis que a súa voz e o seu queixo". Phelim O'Neill de The Guardian outorgoulle unha puntuación de 4 estrelas sobre 5 e destacou positivamente a actuación de Urban. Laura Sneddon do xornal New Statesman indicou que Dredd aproba o test de Bechdel, retratando de forma positiva as personaxes femininas no filme. Sneddon destacou a personaxe de Anderson que exerce o seu poder sobre os homes que a subestiman, mentres que sinalou que Ma-Ma demostra máis intelixencia e crueldade que calquera dos membros da súa banda. Stephen Dalton de The Hollywood Reporter escribiu que o filme non posuía o "humor escuro, irónico e moi británico do cómic orixinal" e que algunhas características do filme poderían decepcionar os afeccionados da banda deseñada na que se inspira. Porén, Dalton destacou positivamente o filme no seu conxunto dentro do contexto do xénero de acción e ciencia ficción. Nos medios estadounidenses o filme recibiu algunhas críticas negativas. Mark Olsen do xornal Los Angeles Times afirmou que o filme era "unha monótona serie de enfrontamentos cos malos", Frank Lovece de Newsday describiuno como un filme "cru sen alma", e Kyle Smith do New York Post cualificou a Dredd como un "filme repetitivo e ruidoso". Stephen Whitty do The Star-Ledger cualificouno de "gris e feo" e dixo do filme que non ofrecía nada novo ó espectador á marxe das secuencias representando os efectos da droga a cámara lenta.
O creador da banda deseñada Judge Dredd, John Wagner, quen fora crítico coa adaptación de 1995, falou positivamente desta nova adaptación do cómic. Afirmou: "Gustoume o filme. Foi, ó contrario do primeiro filme, unha representación verdadeira de Judge Dredd ... Karl Urban foi un bo Dredd ... Olivia Thirlby estivo excelente no papel de Anderson". Dredd foi amplamente recoñecido como un filme de culto dende a súa estrea,   e algúns críticos compararon o filme con The Raid: Redemption, outro filme de acción estreado varios meses antes, indicando que varios elementos semellantes na historia, ambientación e personaxes facían que Dredd semellase unha obra derivada deste outro.
Posibilidades dun novo filme
En xullo de 2012 durante a London Film and Comic Con, Garland afirmou que se o filme conseguía unha recadación superior ós 50 millóns de dólares en Norteamérica sería posible facer un novo filme de continuación, e que tiña plans para facer unha triloxía. O hipotético segundo filme centraríase nas orixes de Dredd e Mega-City One, mentres que o terceiro introduciría o inimigo de Dredd chamado "Judge Death". Posteriormente en agosto de 2012 afirmou que unha serie de televisión sería un paso positivo para a serie de Dredd. En setembro de 2012 declarou que tiña a intención de explorar as historias da banda deseñada tituladas "Origins" e "Democracy" e introducindo novas personaxes e temáticas. Ese mesmo mes Macdonald afirmou que os seguintes filmes realizaríanse en colaboración con IM Global e probablemente a rodaxe tería lugar en Suráfrica.
En marzo de 2013 o produtor executivo Adi Shankar afirmou que un novo filme sobre Dredd era pouco probable, mentres que posteriormente en maio do mesmo ano Urban declarou que aínda existían posibilidades dun novo filme grazas a resposta dos fans. Un grupo de fans de Dredd comezaron unha petición en Facebook para que se fixera un novo filme, apoiada por 2000 AD en xullo de 2013, chegando as 80 000 sinaturas en setembro dese mesmo ano.
En abril de 2013, 2000 AD publicou unha imaxe suxerindo unha continuación do filme en forma de banda deseñada cunha data de publicación programada para setembro de 2013. Este cómic levou o título de Dredd: Underbelly e estivo dispoñible como parte do número 340 de Judge Dredd Megazine, publicada o 18 de setembro de 2013. En febreiro de 2014, Urban confirmou que Garland estaba en proceso de conversas cun estudio para levar a cabo un novo filme sobre Dredd.
En outubro de 2014 Shankar fixo pública a produción dunha serie en liña derivada do filme, que sería publicada a finais dese mesmo mes. Esta miniserie animada titulouse Judge Dredd: Superfiend e tivo seis episodios, todos eles publicados en YouTube o 27 de outubro de 2014. Posteriormente en marzo de 2015, Garland afirmou que unha continuación directa do filme era pouco probable nun futuro próximo e non involucraría ó persoal do filme orixinal.
Véxase tamén
dereita|100px
Eirón, Pol, Pol
Parroquias de Pol
🇵🇱
A Lata de Arriba, Trasanquelos, Oza-Cesuras
A Lata de Arriba é un lugar da parroquia de Trasanquelos no concello coruñés de Oza-Cesuras, na comarca de Betanzos. Segundo o IGE, en 2011 tiña 15 habitantes (10 homes e 5 mulleres).
Caproni Ca.310
O Caproni-Bergamaschi Ca.310 Libeccio (vento do suroeste) foi un bombardeiro lixeiro e avión de recoñecemento italiano da segunda guerra mundial. Produciuse paralelamente ao Ca.309, co que compartía célula, pero tiña mellores motores e tren de aterraxe retractil que melloraban as súas prestacións. Voou por primeira vez en febreiro de 1937 e fabricáronse uns 1.600 exemplares.
Estreouse en combate na guerra civil española, e tomou parte nas primairas faces da segunda guerra mundial en Libia. Algúns foron usados en grupos de ataque como substitución temporal do insatisfactorio Breda Ba.65. O derradeiro Ca.310 foi retirado fa Forza Aérea Italiana en 1948.
Deseño
O Ca.310 deseñouse como un avión de recoñecemento/bombardeiro monoplano bimotor de á baixa, sendo esencialmente unha versión do semi-militar Ca.309 con tren de aterraxe e mellores motores. A fuselaxe era de tubos de aceiros soldados cubertos por paneis de aliaxe lixeira e tea, mentres que a zona de cola era de madeira con recubrimento de contrachapado nas zonas fixas e tea nas superficies de control. Sobre a fuselaxe había unha torreta dorsal operada manualmente armada cunha metralladora de calibre 7,7 mm Breda-SAFAT.
Fiat RS.14
O Fiat RS.14 foi un hidroavión de bombardeo e recoñecemento estratéxico italiano usado na segunda guerra mundial. Voou por primeira vez en maio de 1939 e construíronse 184 exemplares, algúns deles empregados en misión de busca e rescate. Tivo un derivado baseado en terra chamado AS.14.
Beatriz Domínguez Millán
Traxectoria
Estudou maxisterio na Escola Normal de Santiago de Compostela. Foi mestra da escola de Sárdoma núm. 2 dende 1936 e despois foi mestra de Donas. En 1943 trasladouse a Cañizar (Teruel). Colaborou en Martín Codax.
Amanalco
Amanalco é un concello do Estado de México, en México. Limita ao norte con Villa Victoria e Villa de Allende, ao sur con Valle de Bravo e Temascaltepec, ao leste con Almoloya de Juárez e Zinacantepec e ao oeste con Donato Guerra e Valle de Bravo. Abrangue unha superficie de 222,27 km² e a súa poboación era de 22 864 habitantes no ano 2010. A cabeceira municipal é Amanalco de Becerra.
Estado Libre de Fiume
O Estado libre de Fiume (croata: Slobodna Država Rijeka, italiano: Stato libero di Fiume, cómpre dicir que tanto Fiume como Rijeka significan río en galego) foi un estado independente que existiu en Fiume (actual Rijeka) entre 1920 e 1924. A cidade sitúase sobre a costa do mar Adriático. Orixinariamente porto de Hungría, Fiume foi obxecto de desputas territoriais entre Italia e Iugoslavia trala primeira guerra mundial.
En 1919, un exército italiano —composto por militares de baixo rango e paramilitares ás ordes do ditador e poeta italiano Gabriele d'Annunzio— ocupou a cidade establecéndoa como Estado soberano desde 1920 a 1924 (a chamada Rexencia italiana de Carnaro). Co ascenso de Mussolini ó poder, tralo golpe de 1922, o Estado libre de Fiume foi ocupado por tropas fascistas. Dous anos máis tarde, a cidade foi anexada a Italia e o territorio adxacente pasou a formar parte de Iugoslavia polo Tratado de Rapallo.
Fiume padeceu un intenso bombardeo por parte dos aliados durante a segunda guerra mundial. Co retiro de Italia do Eixo, as tropas alemás ocuparon a cidade. O 3 de maio de 1945, os partisáns iugoslavos liberaron Fiume da ocupación nazi. Finalmente, en 1947, a cidade foi cedida a Iugoslavia tralo Tratado de París e a poboación de orixe italiana foi evacuada. A partir de entón, Fiume pasou a ser a cidade iugoslava de Rijeka no que actualmente é Croacia.
ATPase de Na+/K+
miniatura|200px|Fluxo de ións. miniatura|200px|Unidades alfa e beta. A ATPase de  (sodio-potasio adenosina trifosfatase, ou -ATPase, tamén coñecida como bomba de  ou bomba de sodio-potasio) é un encima co número (unha ATPase transmembrana electroxénica) que se encontra na membrana plasmática de todas as células animais. O encima ATPase de é unha bomba de solutos que bombea sodio fóra das células á vez que bombea potasio ao interior da célula, ambos en contra dos seus gradientes de concentración. Este bombeo é activo (é dicir, usa enerxía do ATP) e é importante para a fisioloxía celular. Un exemplo da súa aplicación no organismo é a condución nerviosa.
Ten unha actividade similar á dun antiportador, pero como despraza ambas as moléculas contra os seus gradientes de concentración non é un verdadeiro antiportador, o cal sempre necesita que un dos solutos se mova a favor do seu gradiente.
Bomba de sodio-potasio
A bomba de sodio é unha proteína de membrana que utiliza enerxía en forma de adenosín trifosfato (ATP) para realizar un transporte activo de ións sodio cara afóra da célula, que se intercambian por ións potasio que entran na célula. Por cada molécula de ATP que usa a bomba, expórtante 3 Na+ e impórtantse 2 K+, polo que hai unha exportación neta dunha carga positiva en cada ciclo da bomba. Todos os mamíferos teñen catro subtipos de bombas de sodio, ou isoformas, cada unha das cales ten propiedades únicas e padróns de expresións particulares nos tecidos.
O seu funcionamento foi investigado seguindo o paso de ións etiquetados radioactivamente a través da membrana plasmática de certas células. Atopouse que as concentracións de ións sodio e potasio nos dous lados da membrana son interdependentes, o que suxiría que o mesmo transportador mobilizaba ambos os ións. Este transportador era unha ATPase.
A bomba de sodio-potasio foi descuberta na década de 1950 polo científico danés Jens Christian Skou, mentres estaba traballando como profesor axudante no Departamento de Fisioloxía da Universidade de Aarhus, Dinamarca. Publicou os seus traballos en 1957. Este descubrimento supuxo un importante paso adiante no coñecemento de como os ións entran e saen da célula e ten unha especial importancia nas células excitables como as neuronas, que dependen desta bomba para responder aos estímulos e transmitir impulsos. En 1997, Skou recibiu o Premio Nobel de Química compartido "polo primeiro descubrimento dun encima de transporte de ións, -ATPase."
Función
A ATPase de axuda a manter o potencial de repouso, efectuar o transporte e regular o volume celular. Tamén funciona como transdutor/integrador de sinais para regular a vía MAPK, as especies reactivas do oxíxeno e o calcio intracelular. Na maioría das células animais, a ATPase de é responsable do 20 ao 40% do gasto de enerxía da célula. Nas neuronas esta cifra é de 2/3 do gasto total.
Transporte
A exportación de sodio da célula proporciona a forza impulsora para varias proteínas de membrana transportadoras activas secundarias, que importan glicosa, aminoácidos, e outros nutrientes na célula utilizando o gradiente de sodio que se crea.
Outra importante tarefa da bomba de sodio-potasio é proporcionar un gradiente de que se utiliza en certos procesos de transporte. No intestino, por exemplo, o sodio é transportado desde a célula absorbente intestinal ao fluído intersticial do lado sanguíneo por medio da bomba de -, mentres que, no lado reabsorbente (luminal), o simportador -glicosa usa o gradiente creado de como fonte de enerxía para importar tanto  coma glicosa, o cal é moito máis eficente que unha difusión smple. Procesos similares localízanse no sistema tubular renal.
Control do volume celular
Unha insuficiencia no funcionamento da bomba de sodio-potasio pode orixinar o inchamento da célula. A osmolaridade dunha célula é a suma das concentracións de varias especies de ións e moitas proteínas e outros compostos orgánicos que hai dentro da célula. Cando esta é maior que a osmolaridade do exterior da célula, a auga flúe ao interior da célula debido á osmose. Isto pode causar que a célula se inche e se lise. A bomba de sodio-potasio axuda a manter as concentracións correctas de ións.
Función como transdutor de sinais
Ademais da clásica función de transporte de ións, desta bomba pode depender tamén a sinalización por unión de ouabaína extracelular na célula por medio da regulación da fosforilación de tirosina nas proteínas. Os sinais augas abaixo da ruta por medio de eventos de fosforilación de proteínas desencadeados pola ouabaína inclúen a activación das fervenzas de sinalización da proteína quinase activada por mitóxeno (MAPK), a produción de especies reactivas do oxíxeno, e a activación da fosfolipase C (PLC) e o receptor de inositol trifosfato (IP3R) en diferentes compartimentos intracelulares.
As ìnteraccións proteína-proteína xogan un papel moi importante na transdución de sinais mediada pola bomba de sodio-potasio. Por exemplo, esta bomba interacciona directamente con Src, unha non receptor tirosina quinase, para formar un complexo receptor sinalizador. A Src quinase é inhibida pola bomba de sodio-potasio, mentres que, por medio da unión de ouabaína, o dominio quinase da Src é liberado e despois activado. Baseándose neste escenario, desenvolveuse o NaKtide, un péptido inhibidor de Src derivado da bomba de sodio-potasio, que funciona como unha transdución de sinais mediada por unha bomba de ouabaína-- funcional. A bomba de sodio-potasio interacciona tamén coa anquirina, IP3R, PI3K, PLC-gamma e cofilina.
Control dos estados de actividade das neuronas
A bomba de sodio-potasio tamén controla e fixa un modo de actividades intrínsecas das neuronas de Purkinje cerebelares, células mitrais do bulbo olfactorio accesorio e probablemente outros tipos de neuronas., Isto suxire que a bomba podería non ser simplemente unha molécula homeostática de mantemento de gradientes iónicos, senón que podería ser un elemento de computación no cerebelo e cerebro. De feito, unha mutación na bomba de sodio-potasio causa un comezo rápido do parkinsonismo distónico, que ten síntomas que indican que é unha patoloxía da computación cerebelar. Ademais, un bloqueo por ouabaína das bombas de sodio-potasio no cerebelo dun rato vivo orixinan que este presente ataxia e distonía. O alcohol inhibe as bombas de sodio-potasio no cerebelo e probablemente isto é o modo como se corrompe a computación cerebelar e a coordinación do corpo. Demostrouse que a bomba de sodio-potasio en axóns mielinizados no cerebro humano está distribuída ao longo do axolema internodal e non no axolema nodal como se pensaba previamente.
Mecanismo
miniatura|300px|Bomba de intercambio de sodio-potasio.
A bomba funciona coa seguinte secuencia de acontecementos:
Endóxena
A ATPase de está regulada á alza polo AMPc. Así, as substancias que causan un incremento no AMPc regulan á alza a ATPase de. Estes inclúen os ligandos do GPCR acoplados á Gs. En contraste, as substancias que causan un decrecemento no AMPc regulan á baixa a ATPase de. Entre estas están os ligandos do GPCR acoplados á Gi.
Exóxena
A ATPase de - pode ser farmacoloxicamente modificada administrando fármacos exoxenamente.
Por exemplo, a ATPase de - que se encontrou na membrana das células do corazón é unha diana importante dos glicósidos cardíacos (por exemplo a digoxina e a ouabaína), drogas inotrópicas usadas para mellorar o rendemento do corazón incrementando a forza de contracción.
A contración muscular dependente de que se xere unha concentración de de 100 a 10 000 veces maior que no repouso, que está causada pola liberación de  das células musculares do retículo sarcoplásmico. Inmediatamente despois da contracción muscular, o intracelular volve rapidamente á súa concentración normal por un encima transportador nunha membrana plasmática, e unha bomba de calcio no retículo sarcoplásmico, causando a relaxación do músculo.
Como o encima transportador (translocador de -) usa o gradiente de Na xerado pola bomba de - para retirar o do espazo intracelular, o feito de diminuír a actividade da bomba de - ten como resultado un nivel permanentemente elevado de  no músculo, que pode ser o mecanismo dun efecto inotrópico a longo prazo dos glicósidos cardíacos como a digoxina.
Xenes
Mecanismo da bomba de intgercambio de sodio-potasio.
Masoucos
O topónimo galego Masoucos pode referirse a:
El Pueblo (Pontevedra)
El Pueblo foi un semanario de carácter republicano que se editou en Pontevedra entre 1914 e 1932.
Avianca Guatemala
Avianca Guatemala, anteriormente operando coa marca Aviateca, é unha aeroliña con sede en Cidade de Guatemala. Aviateca foi propiedade do goberno ata o ano 1989, cando se uniu ao Grupo TACA do Salvador, unha alianza entre varias aeroliñas centroamericanas. Despois integrouse totalmente a TACA, que posteriormente se fusionou con Avianca.
Actual
miniatura|[[ATR 72-600 de Avianca Guatemala]] En novembro de 2020 a frota de Avianca Guatemala estaba formada polos seguintes avións:
Galegos, Pol, Pol
Galegos é un lugar da parroquia de Pol, no concello de Pol, na comarca de Meira. Segundo o IGE, en 2013 tiña 3 habitantes (2 homes e 1 muller).
Parroquias de Pol
🇵🇱
Itamar Franco
Itamar Augusto Cautiero Franco, nado o 28 de xuño de 1930 e finado en São Paulo o 2 de xullo de 2011, foi un político brasileiro. Formado como enxeñeiro, foi o vicepresidente de Fernando Collor de Mello, electo xunto con este en 1989. Cando Collor sufriu o proceso de impeachment en 1992, Itamar Franco asumiu a presidencia, cargo que ocupou ata a toma de posesión de Fernando Henrique Cardoso, ocorrida en 1 de xaneiro de 1995.
No último ano de seu goberno, a 1 de xullo de 1994, foi creado o real, actual moeda brasileira, que substituíu o desvalorizado Cruzeiro Real, creado en 1993 para substituír o tamén depreciado Cruzeiro.
Lingua sariculiana
A lingua sariculiana forma parte das linguas pamirianas aínda que se fala fóra da zona xeográfica común ás demais pois é falada no Condado Autónomo Taxico de Taxcurgán, na provincia Autónoma Uigur de Xinxiang na China, por un pequeno número de persoas (unhas 23.000).
Gramática
O sariculiano perdeu o xénero gramatical. O plural sinálase neste grupo coa terminación -ēn. O sariculiano fai unha distinción entre o plural nominativo e oblicuo: -xeul (n.) e -ef (oblicuo). O xénero non se sinala especificamente no nome pero é identificable pola concordancia.
O caso desígnase por preposición e posposición; o sariculiano ten un caso oblicuo. A posesión exprésase por aposición.
A orde da frase é suxeito, obxecto e verbo (SOV).
Botella de Leiden
frame|Debuxo da botella de Leiden orixinal A botella de Leiden é un dispositivo eléctrico realizado cunha botella de vidro que permite almacenar cargas eléctricas. Historicamente a botella de Leiden foi o primeiro tipo de condensador.
Historia
En 1746, Pieter van Musschenbroek, que traballaba na Universidade de Leiden, efectuou un experimento para comprobar se unha botella chea de auga podía conservar cargas eléctricas. Esta botella consistía nun recipiente cun tapón ao cal atravésalle unha varilla metálica que queda mergullada no líquido. A varilla ten unha forma de gancho na parte superior ao cal achégaselle un condutor cargado eléctricamente. Durante a experiencia un asistente separou o condutor e recibiu unha forte descarga ao aproximar a súa man á varilla.
Un ano máis tarde o británico William Watson descubriu que aumentaba a descarga se a envolvía cunha capa de estaño. Seguindo os novos descubrimentos, Jean Antoine Nollet tivo a idea de substituír o líquido por follas de estaño, quedando desde entón esta configuración da botella que se utiliza actualmente para experimentos. Watson puido transmitir unha descarga eléctrica de xeito espectacular producindo unha faísca eléctrica desde unha botella de Leiden a un cable metálico que atravesaba o río Támese en 1747. As botellas de Leiden eran utilizadas en demostracións públicas sobre o poder da electricidade. Nelas producíanse descargas eléctricas capaces de matar pequenos ratos e paxaros.
Funcionamento
miniatura|220px|Debuxo da sección dunha botella de Leiden que mostra a súa construción: Unha botella de vidro é recuberta interior (B) e exteriormente (A) por unha lámina metálica. A parte superior próxima á boca déixase sen recubrimento para evitar [[Arco eléctrico|arcos eléctricos entre as láminas hai un eléctrodo metálico en contacto coa lámina interior que sae ao exterior para poder facer a carga]] A botella de Leyden é un dispositivo que permite almacenar cargas eléctricas comportándose como un condensador. A varilla metálica e as follas de estaño ou aluminio conforman a armadura interna. A armadura externa esta constituída pola capa que cobre a botella. A mesma botella actúa como un material dieléctrico (illante) entre as dúas capas do condensador. O nome de condensador provén das ideas do século XIX sobre a natureza da carga eléctrica que asimilaban esta a un fluído que podía almacenarse tras a súa condensación nun dispositivo adecuado como a botella de Leiden.
Este é o principio polo cal, se un raio cae por diferenza de potencial nun avión, este non sufrirá no seu interior ningún tipo de descarga nin alteración eléctrica.
Experimento
Desenvólvese cunha botella de cristal, na cal, córtase un anaco de lámina de aluminio de uso doméstico e con isto e cun rolo de película fotográfica, envólvese o frasco. Posteriormente colócase no interior outro anaco de lámina de aluminio. Neste punto do experimento podería empregarse pegamento pero existe o perigo de que os gases liberados no interior poidan facer estoupar o frasco.
Realízase unha perforación na tapa da botella e introdúcese nesta un parafuso e asegúrase na parte interior da botella cun anaco de arame obtido dun clip para papel. Este arame debe facer contacto coa lámina que se colocou no interior. Cun anaco de cable (con varios fíos) e suxéitase na parte de arriba do parafuso; a esta parte coñéceselle como "cepillo de colección".
Como xerador se utiliza un tubo de PVC que se frega cun pano ou un anaco de tea para xerar electricidade estática.
O aparello faise funcionar colocando a botella de Leiden no bordo dunha mesa, logo débese facer que o cepillo de colección toque ao tubo de PVC, mentres isto realízase, deslízase fregando no pano ou tea. O arame que sae da botella de Leiden é unha conexión a terra. Pódese suxeitar o frasco pola parte que ten a lámina de aluminio e non se recibirá unha descarga se non se toca a lámina e o parafuso.
Natureza
miniatura|Parque natural das [[Fragas do Eume|250px]] A natureza inclúe todo aquilo que existe no universo, o que non é artificial ou imaxinado. Nun senso máis amplo, equivale ao conxunto do cosmos, do universo existente, e iso abrangue dende as partículas subatómicas ata os obxectos astronómicos, incluíndo a Terra, os seres vivos e os procesos que se relacionan.
O termo "natureza" fai referencia aos fenómenos do mundo físico, e tamén á vida en xeral. En xeral non inclúe aos obxectos artificiais nin á intervención humana, a non ser que se empregue un cualificativo que faga referencia. Nun senso máis restrinxido, adóitase empregar o termo para referirse ao ambiente.
Etimoloxía e significado
O sentido da palabra natura, no latín, vencéllase ao nacemento. A concepción latina é a de "nai natura", é un símbolo que ten relación coa vida nun senso moi amplo. Varias culturas representaron este concepto con deuses. En cambio, o concepto de natura como un todo que se identifica co universo físico é un concepto que se engadiu máis recentemente como consecuencia do desenvolvemento da ciencia moderna, cun uso cada vez máis amplo nos últimos séculos.
Dentro dos diversos usos que se fan hoxe en día do termo, cando se fala de "natura" pódese facer referencia ao dominio xeral, aos reinos nos que se clasifican varios tipos de seres vivos, como as plantas ou os animais. Nalgúns casos refírese aos procesos vencellados con obxectos inanimados: a forma na cal existen os diversos tipos de cousas e os seus cambios espontáneos, como o tempo atmosférico, a xeoloxía da Terra, a materia e a enerxía que posúen todos estes entes.
Natura a miúdo ten o significado da contorna natural, que abrangue aos animais salvaxes, as rochas, os bosques, as praias e, en xeral, todas as cousas que non foron alteradas de xeito substancial polo ser humano, ou que persisten a pesar da intervención humana. Este concepto máis tradicional das cousas naturais implica unha distinción entre o que é natural e o que é artificial, entendido o derradeiro concepto como algo elaborado pola mente ou o coñecemento humano.
A Terra
miniatura|250px| A Terra, vista o [[1972 dende o Apollo 17, no que se ve un hemisferio completamente alumeado polo Sol.]]
Perspectiva histórica
miniatura|dereita|250px| O [[plancto existe polo menos fai 2.000 millóns de anos. ]] Os científicos recolleron información polo miúdo sobre o pasado do planeta baseándose nas probas dispoñibles. Crese que a Terra formouse hai uns 4.550 millóns de anos a partir da nebulosa protosolar, ao mesmo tempo que o Sol e os outros planetas. A Lúa formouse relativamente pouco despois, aproximadamente 20 millóns de anos máis tarde, é dicir, hai uns 4.530 millóns de anos, moi probablemente a súa creación débese a unha colisión entre a Terra e outro planeta da mesma medida ou máis grande que Marte.
Nun comezo a capa exterior do planeta era de material en estado líquido ou rocha fundida, pero paseniñamente foise arrefriando ata constituír unha codia sólida. As emisións de gases e a actividade volcánica formaron a atmosfera inicial. A condensación do vapor de auga, xunto co xeo dos cometas que naquela época impactaban coa Terra, crearon os océanos. Crese que agora hai uns 4.000 millóns de anos produciuse un intenso proceso químico, nunhas condicións de moita enerxía, que fixo posible a aparición dunha molécula con capacidade de autoduplicarse. Os continentes formáronse pola dinámica explicada na tectónica de placas, afastáronse e volvéronse a xuntar nun proceso de centenares de millóns de anos; houbo intres de millóns de anos nos que se uniron por dar lugar a un supercontinente: miniatura|dereita|250px|As [[plantas e os fungos forman parte da natureza polo menos dende hai 400 millóns de anos. Conseguiron adaptarse conforme os continentes fóronse desprazando ao mesmo tempo que o clima estaba a mudar .]] Hai uns cantos millóns de anos, unha especie de pequeno simio africán adquiriu a capacidade de pórse en pé e camiñar ergueito. A evolución posterior da vida humana e o desenvolvemento da agricultura e da civilización permitiron aos humanos actuar sobre a Terra dun xeito moito máis intenso do que calquera forma de vida anterior, nun espazo de tempo relativamente curto. As accións humanas inflúen de xeito drástico na natureza en xeral e, en particular, nas outras formas de vida e no clima global do planeta, se se compara coa duración doutro grande proceso climático, a catástrofe do osíxeno, producida durante o período Sideria debido á grande proliferación de algas, necesitou 300 millóns de anos para chegar ao seu punto álxido.
Tempo atmosférico e clima
miniatura|250px| Cumulus humilis, nubes indicadoras do bo tempo A atmosfera terrestre é un factor chave no sostemento do ecosistema planetario. Esta delgada capa de gases que envolve á Terra mantense no seu lugar grazas á acción da gravidade terrestre. Está composta por un 78 % de nitróxeno, un 21% de osíxeno, un 1% de argon e outros gases inertes, dióxido de carbono, e unha cantidade variable de vapor de auga.
A presión atmosférica diminúe coa altitude de xeito constante, ata chegar a uns 8 km da superficie terrestre; canta máis altura, menos presión, de acordo cunha constante matemática, o número e, que equivale aproximadamente a 2,71.
A capa de ozono que protexe a Terra exerce un papel esencial na redución da cantidade de radiación ultravioleta (UV) que chega á superficie terrestre. A capa de ozono actúa de escudo e protexe a vida da superficie terrestre posto que, doadamente, o ADN pódese danar pola acción desta radiación. Doutra banda, a atmosfera tamén retén a calor durante a noite, reducindo polo tanto as temperaturas extremas diarias. As variacións do tempo atmosférico teñen lugar case exclusivamente na troposfera, parte baixa da atmosfera, que actúa de sistema convectivo por redistribuír a calor.
As correntes oceánicas son outro factor importante por determinar o clima, especialmente a circulación termohalina submarina, que distribúe a enerxía calorífica dos océanos ecuatoriais polas rexións polares. Estas correntes axudan a moderar as diferenzas de temperatura entre a inverno e o verán nas zonas tépedas. Sen as redistribucións de enerxía calorífica que realizan as correntes oceánicas e atmosféricas, os trópicos serían moito máis cálidos e as rexións polares moito máis frías. O tempo atmosférico pode ter á súa vez efectos beneficiosos e prexudiciais. 250px| [[Tornado no centro de Oklahoma|miniatura|esquerda]] Os fenómenos meteorolóxicos extremos, como os tornados ou os furacáns e ciclóns, poden empregar grandes cantidades de enerxía na súa traxectoria e esnaquizar todo o que atopan ao seu paso. A vexetación superficial desenvolveu unha dependencia da variación estacional do tempo, e os cambios repentinos, aínda que só duren uns cantos anos, poden ter un efecto devastador, tanto sobre a vexetación como sobre os animais que dependen dos vexetais por alimentarse.
O clima planetario é unha medida das tendencias do tempo atmosférico ao longo do tempo. No cambio climático poden influír varios factores, como as correntes oceánicas, a albedo superficial, os gases do efecto invernadoiro, as variacións na luminosidade solar e os cambios na órbita do planeta. En base aos rexistros históricos, actualmente sábese que a Terra sufriu no pasado cambios climáticos drásticos, incluíndo glaciacións.
O clima dunha rexión depende dun certo número de factores, como a latitude. Unha franxa latitudinal da superficie terrestre que ten unhas características climáticas semellantes conforma unha rexión climática. Na Terra, hai un certo número destas rexións, que teñen dende un clima tropical no ecuador a un clima polar nos extremos setentrional e meridional.
O tempo atmosférico tamén está influído polo ciclo das estacións, que son o resultado da inclinación do eixo da Terra respecto ao seu plano orbital. Deste xeito, en calquera momento do verán ou o do inverno, hai unha parte do planeta que está máis exposta aos raios do sol. Esta exposición vaise alternando mentres a Terra realiza a súa órbita. A cada pouco, sen ter en conta o factor estacional, os hemisferios norte e sur experimentan condicións climáticas opostas.
O clima é un sistema caótico que pode ser modificado de xeito inmediato por pequenos cambios no ambiente, por iso as previsións meteorolóxicas exactas actualmente só se limitan a algúns días. En conxunto, están sucedendo dúas cousas a escala mundial:
Auga na terra
miniatura| Fervenza de Toxosoutos, [[Lousame ]] A agua é unha substancia química que está composta de hidróxeno e osíxeno e é vital para todas a formas coñecidas de vida. Popularmente emprégase o termo auga para referirse ao seu estado líquido, existindo tamén en forma sólida como xeo, e gasosa como vapor de auga. A auga cobre o 71% da superficie da terra. Na terra, atópase principalmente nos océanos e outros grandes corpos acuáticos, cun 1,6% baixo a codia en forma de acuíferos e un 0,001% no ar como vapor e nubes (formadas a partir de partículas sólidas e líquidas suspendidas no aire). Os océanos abranguen o 97% da auga da terra, os glaciares e campos de xeos abranguen o 2,4%, e outras masas de auga da superficie como ríos, lagos e pozas o 0,6%. Adicionalmente, unha minúscula proporción da auga terrestre atópase contida en corpos biolóxicos e produtos manufacturados.
Océanos
miniatura|esquerda|225px| [[Cabo Fisterra, Fisterra ]]
Os océanos son grandes extensións de auga salgada que forman principalmente a hidrosfera. Aproximadamente o 71% da superficie da terra (unha área de 361 millóns de km2) está cuberta por océanos, un continuo corpo de auga que adoita ser divido entre diferentes océanos e mares. Máis da metade desta área está a máis de 3.000 metros de profundidade. A salinidade media está ao redor do 35 partes por mil (ppt) (ou 3,5%), atopándose a maioría das augas mariñas entre as 30 e 38 ppt. Malia estar recoñecidos diversos océanos "separados", estas augas forma un único corpo interconectado de auga salgada a miúdo referido como océano mundial ou océano global. Este concepto de océano global como corpo de auga continuo cun relativo libre intercambio de auga entre as súas partes é de importancia fundamental para a oceanografía.
As principais divisións dos océanos veñen definidas polos continentes, diversos arquipélagos, e outros criterios: estas divisións son (en orde descendente de tamaño) o océano Pacífico, o océano Atlántico, o océano Índico, o océano Antártico e mailo océano Ártico. As rexións menores dos océanos divídense entre mares, golfos, baías entre outros nomes. Existen tamén lagos salgados, que son corpos menores de auga salgada que non están interconectados cos océanos. Dous exemplos notables de lagos salgados son o mar de Aral e mailo mar Caspio.
Lagos
miniatura|250px| [[Lago Mapourika, Nova Zelandia ]]
Un lago (do Latín lacus) é un accidente xeográfico, un corpo líquido que ocupa depresións da superficie terrestre. Na terra, considérase lago a aqueles corpos líquidos que se atopan terra adentro, separados dos océanos, e que son meirandes cás lagoas, e son alimentados por un río. Ademais da terra, o único planeta coñecido que alberga lagos é Titán, a meirande lúa de Saturno, que alberga lagos de etano, probablemente mesturados con metano. Non se sabe se os lagos de Titán aliméntanse de río, porén sábese que a superficie de Titán está cuberta de leitos de ríos. Os lagos naturais da terra adóitanse atopar xeralmente en áreas montañosas, fendas producidas na superficie, e áreas de recente glaciación. Outros lagos atópanse en cuncas endorreicas ou ao longo dos cursos de ríos maduros. Nalgunhas partes do mundo, existen moitos lagos debido aos restos dos caóticos patróns de drenaxe deixados trala derradeira Idade do xeo. Tódolos lagos son temporais baixo as escalas de tempo xeolóxicas, xa que co tempo rematan enchéndose de sedimentos ou rematan por saír das cuncas que os conteñen.
Lagoas
250px|miniatura| [[Dunas de Corrubedo|Lagoa de Vixán, Ribeira ]]
Unha lagoa é un corpo de auga estancada, natural ou artificial, que adoita ser máis pequena ca un lago. Existen unha gran variedade de lagoas feitas de xeito artificial, incluíndo os estanques deseñados con fins ornamentais, viveiros de peixes deseñados para a cría comercial de peixes, e estanques solares deseñados para almacenar enerxía termal. Os lagos e lagoas distínguense dos regatos pola velocidade das correntes. Mentres as correntes dos regatos son doadamente observables, os lagos e lagoas posúen microcorrentes conducidas termalmente e correntes moderadas levadas polo vento. Estas características distingues as lagoas de moitos outros corpos acuáticos como as pozas e pozas mareais.
Ríos
250px|miniatura| Desembocadura do [[río Miño|Miño na Guarda ]]
Un río é un curso de auga, normalmente de auga doce, que flúe cara a un océano, lago, mar ou outro río. Nalgúns casos, o río flúe pola superficie ata desaparecer na terra antes de chegar a outro corpo acuático. Os ríos pequenos coñécense popularmente como regatos, riachos, ribeiros, e córregos; non existe regra xeral que defina o que se pode chamar río. Os ríos forman parte do ciclo hidrolóxico. A auga que flúe nos ríos é xeralmente recollida das precipitacións a través das escorras, recarga dos acuíferos e mananciais, e a liberación de augas contidas no xeo e neve (ex. glaciares).
Cursos fluviais
Un curso fluvial é un corpo de auga que flúe cunha corrente, confinado entre o leito e as marxes. Os cursos fluviais son importantes como condutores do ciclo hidrolóxico, alimentadores dos acuíferos e augas subterráneas, e corredores para as migracións dos peixes e vida silvestre. O hábitat biolóxico nos inmediatos arredores dunha corrente fluvial chámase zona de ribeira. Dado o estado actual da extinción masiva do Holoceno, as correntes desempeñan un importante papel como corredor biolóxico ao conectar hábitats fragmentados, contribuíndo así a conservar a biodiversidade. O estudo das correntes fluviais e canles, en xeral, é coñecido como hidroloxía de superficie é un elemento central da xeografía ambiental.
Vida
miniatura|250px| [[Lavanco femia cos seus parrulos. A reprodución é esencial para a perpetuación da vida.]]
Aínda que non exista un consenso universal sobre a definición da vida, os científicos, en xeral, aceptan que a manifestación biolóxica da vida caracterízase polos seguintes factores ou funcións: organización, metabolismo, crecemento, adaptación, resposta a estímulos e reprodución. Os seres vivos (plantas, animais, fungos, protistas, archaea e bacterias) teñen estas propiedades comúns: están constituídos por células, teñen unha organización complexa baseada na auga e no carbono, teñen un metabolismo e a capacidade de medrar, responder a estímulos e reproducirse. Por iso, considérase que unha entidade que reúna estas propiedades está viva. Dun xeito máis simple, tamén pode considerarse a vida como o estado característico dos organismos. Aínda así, non todas as definicións que hai sobre a vida consideran esenciais todas estas propiedades; tamén se emprega o termo "vida" no caso de formas análogas creadas polo ser humano, e entón fálase de "vida artificial". A biosfera é a parte da capa máis externa da Terra, incluíndo o aire, a terra, as rochas superficiais e a auga. É nesta parte onde se desenvolveu a vida, e onde se realizan e transforman os procesos bióticos. Dende unha visión xeofísica moi ampla, a biosfera é o sistema ecolóxico global que integra a todos os seres vivos e as súas relacións, incluíndo a súa interacción cos elementos da litosfera (rochas), a hidrosfera (auga), e a atmosfera (aire). Na actualidade, estímase que a Terra contén preto de 75.000 millóns de toneladas (uns 6,8 x 1.013 kg) de biomasa, presente en varios ambientes dentro da biosfera. .
Preto de nove décimas partes da biomasa da terra é de orixe vexetal, da cal depende a supervivencia da vida animal. . Ata a data, identificáronse máis de 2 millóns de especies de plantas e animais, as estimacións realizadas sobre a cantidade real de especies existentes varían entre uns poucos millóns e máis de 50 millóns de especies.
A cantidade de especies existentes na Terra oscila constantemente, posto que continuamente están a aparecer unhas novas e outras deixan de existir, nunha dinámica continúa Na actualidade, a cantidade total de especies está a experimentar unha rápida baixada. .
Evolución
miniatura|dereita|250px|Árbore da vida aceptado na actualidade A vida, tal e como se entende xeralmente, só se constatou que existe no planeta Terra. A orixe da vida é aínda un proceso pobremente comprendido, pero crese que apareceu hai uns 3.900 e 3.500 millóns de anos, durante os eóns do hadeico ou arcaico, nos que a Terra tiña unhas condicións ambientais substancialmente diferentes das actuais. Estas formas vitais primixenias xa posuían a capacidade de autoreplicación e de transmisión hereditaria. Unha vez que a vida apareceu, o proceso da evolución, aparentemente mediante a selección natural, xerou a formación de diversas formas de vida.
O feito de que as formas máis básicas de vida vexetal comezasen a realizar a fotosíntese foi clave para a creación das condicións que fixeron posible o desenvolvemento de formas de vida máis complexas. O osíxeno resultante do proceso acumulouse na atmosfera e deu lugar á capa de ozono. A relación de simbiose entre células sinxelas deu lugar ao desenvolvemento de células aínda máis complexas denominadas eucariotas. As células agrupáronse en colonias e comezaron a especializarse, cada vez máis, dando lugar a verdadeiros organismos pluricelulares. Grazas á capa de ozono, que absorbe as radiacións ultravioletas nocivas, a vida foi colonizando a superficie da Terra.
Os primeiros seres vivos
miniatura|250px| [[Escherichia coli (aumentado 10.000 veces)]] A primeiras formas de vida que se desenvolveron á Terra foron microbios, microorganismos dunha soa célula, de medida moi pequena, por baixo da visión do ollo humano. Foron os únicos seres vivos que existiron ata a aparición dos organismos pluricelulares, agora hai uns mil millóns de anos Os microbios inclúen ás bacterias, os fungos, os archaea e os protistas.
Estas formas de vida pódense atopar en todos os recunchos do planeta onde hai auga en estado líquido, ata no interior das rochas .A súa capacidade reprodutora é moi elevada, cun ciclo moi curto, sendo moi prolíficos. Ademais, teñen un índice de mutación moi alto e poden realizar unha transferencia horizontal de xenes. Estas características convérteos nuns seres altamente adaptables, e capaces de sobrevivir en ambientes de nova aparición, incluíndo o espazo exterior. Forman unha parte esencial do ecosistema planetario, aínda cando fai falta destacar que algúns destes microorganismos son patóxenos, é dicir, son a fonte de moitas das doenzas doutros organismos.