cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
CFM International CFM56
O CFM International CFM56 (designación militar estadounidense F108) é unha familia de motores turboventilador de alto índice de derivación fabricados por CFM International (CFMI), cun rango de potencia de 82 a 150 quilonewtons. CFMI é unha compañía conxunta ao 50% formada pola francesa Safran Aircraft Engines (antes coñecida como SNECMA), e a estadounidense GE Aviation. Ámbalas dúas compañías son responsables da fabricación dos compoñentes e cada unha delas ten unha planta de ensamblaxe final. GE produce o compresor de alta presión, a cámara de combustión e a turbina de alta presión, mentres que SNECMA fabrica o fan, o transmisor, a turbina de baixa presión e o escape. Algúns compoñentes son fabricados pola empresa italiana Avio. Os motores son montados por GE en Evendale, Ohio, e por Villaroche, Francia. Os otores completos son comercializados por CFMI. A pesar das restriccións á exportación iniciais, é un dos motores turboventilador máis comúns no mundo con catro variantes principais.
O primeiro encendido do CFM56 foi en 1974. En abril de 1979 a compañía non recibira ningún pedido en 5 anos e estaba a dúas semanas de disolverse. O programa salvouse cando Delta Air Lines, United Airlines e Flying Tigers elixiron o CFM56 para re-motorizar os seus DC-8 e pouco despois foi elixido para re-motorizar a frota de KC-135 Stratotanker da USAF. Os primeiros motores entraron en servizo en 1982. Nos inicios da súa vida operativa houbo varios incidentes cos álabes do CFM56, incluído un fallo que provocou o desastre de Kegworth, e algunhas variantes do motor experimentaron problemas causados por voar a través da chuvia e a sarabia. Ámbolos dous problemas resolvéronse realizando modificacións nos deseños.
Orixes
As investigacións para a nova xeración de motores a reacción comerciais, os turbofáns cun álto índice de derivación na clase das 10 toneladas de pulo, comezaron a finais dos anos 60. Snecma, que fabricara principalmente motores militares ata entón, foi a primeira compañía en intentar entrar no mercado buscando un socio con experiencia comercial para deseñar e construír un motor desta clase. Snecma considerou a Pratt & Whitney, Rolls-Royce e GE Aviation como socios potenciais, e despois do encontro de dous executivos das compañías, Gerhard Neumann de GE e René Ravaud de Snecma, no Paris Air Show de 1971 tomouse unha decisión. As dúas compañías viron un beneficio mutuo na colaboración e reuníronse máis veces, explicando os conceptos básicos do proxecto conxunto.
Na época Pratt & Whitney dominaba o mercado comercial. GE necesitaba un motor nesa clase, e Snecma tiña experiencia previa traballando con eles, colaborando na produción do turboventilador CF6-50 para o Airbus A300. Pratt & Whitney estaba considerando actualizar o seu JT8D para competir na mesma clase do CFM56 en solitario, mentres Rolls-Royce tiña problemas financeiros que impedían o comezo de novos proxectos; esa situación causou que GE obtivese o título de mellor socio para o programa.
Problemas de exportación
GE solicitou a licenza de exportación en 1972 como a súa principal contribución ao proxecto do motor de 10 toneladas. A Oficina de Control de Municións do Departamento de Estado dos Estados Unidos recomendou o rexeitamento da solicitude por motivos de seguridade nacional; especificamente debido a que a tecnoloxía central era un aspecto do sistema de defensa estratéxica nacional (bombardeiro B-1), fora construído con financiamento do Departamento de Defensa, e exportar a tecnoloxía a Francia podería limitar o número de traballadores estadounidenses no proxecto. A decisión oficial foi tomada nun memorándum de decisións de seguridade nacional asinado polo conselleiro de seguridade nacional Henry Kissinger o 19 de setembro de 1972.
Alalakh
miniatura|300px|Localización dos principais xacementos da Anatolia hitita miniatura|350px|Principais cidades de Siria no II milenio adC Alalakh, ou Alalah, é o nome dunha antiga cidade e a súa asociada cidade-estado do val do río Amuq, localizada na rexión de Hatay ao sur de Turquía preto da cidade de Antioquía, e hoxe en día representada por unha extensa cidade-montículo coñecida como Tell Açana.
Historia
Alalakh foi fundada durante a Idade de Bronce no II milenio adC, como unha das primeiras grandes cidades do Crecente Fértil. O primeiro palacio da cidadela de Alalakh foi construído c. século -XX, contemporáneo da terceira dinastía de Ur.
A súa fundación responde a criterios estratéxicos. A cidade estaba no camiño máis curto entre Alepo e o mar, no cruzamento entre a devandita vía e unha dirixida a norte-sur que levaba, ao norte, a Anatolia e, ao sur, cara á costa sirio-palestina.
Desde a súa privilexiada posición, Alalakh podía controlar estas vías comerciais e a distribución das mercancías cara ao continente e cara a un porto, que pode identificarse razoabelmente con Al-Mina.
A historia escrita do sitio pode comezar baixo o nome de Alakhtum, con taboíñas de Mari do século –XVIII, cando a cidade formaba parte do reino de Iamkhad (moderna Alepo). Un expediente de taboíñas refire que o rei Sumu-Epeh vendeu o territorio de Alakhtum ao seu xenro Zimri-Lim, rei de Mari, conservando para si mesmo o señorío. Trala caída de Mari en -1765, Alalakh estivo baixo a autoridade de Iamkhad. O rei Abba-Ili de Alepo concedeuna ao seu irmán Iarim-Lim, na reorganización do seu imperio que parece seguir a unha revolta, e unha dinastía de descendentes de Iarim-Lin foi fundada, baixo a hexemonía de Alepo, que durou ata o final do século –XVII e en cuxa época Alalakh foi destruída, probabelmente polo rei hitita Hattusilis I, no segundo ano das súas campañas.
O máximo esplendor de Alalakh produciuse en dúas fases. Na primeira fase de desenvolvemento, Alalakh non era unha cidade independente, pero debía ser un dos centros máis importantes do reino amorrita de Iamkhad, cuxa capital era Alepo. A cidade debía ser a maior, se non a única, saída de Iamkhad ao mar. A isto débese talvez o impulso que recibiu dos reis daquela dinastía e explicaría o coidado e as atencións que lle dedicaron aínda que residían en Alepo. Do palacio real do templo, sacados á luz, neste período proceden a maior cantidade de textos que se refiren sobre todo a tres reis: Hammurabi, Iarim-Lin e Niqmepa. o último é un rei local. En cambio o segundo, que foi o artífice do verdadeiro florecemento de Alalakh, era de Alepo e viviu entre -1790 e -1770, en tempos do gran Hammurabi de Babilonia.
Iarim-Lim, que se fixo construír unha residencia en Alalakh, foi moi poderoso, polo menos a nivel local, ata que Hammurabi alcanzou o cumio do seu poder. Nun documento achado no palacio de Mari lese: "Dez ou quince reis seguen a Hammurabi de Babilonia, pero polo menos vinte reis seguen a Iarim-Lin de Iamkhad". Despois, Iarim-Lim fíxose construír na cidade costeira unha residencia que rivalizase co palacio de Mari, ata o punto de que un rei de Ugarit pediu permiso para visitalo.
O palacio foi completamente destruído e saqueado, quizais cando empezaron as campañas dos grandes reis hititas, Hattusilis I e Mursilis I, contra Alepo.
Como consecuencia das destrucións provocadas en Siria polos exércitos hititas e en Palestina polas tropas exipcias, houbo un período de depresión naquelas rexións.
Baixo o goberno da dinastía de Niqmepa, Alalakh debeu alcanzar unha notábel prosperidade económica, testemuñada polas casas dos grandes señores da cidade.
Cara ao -1350, Alalakh foi conquistada polo rei hitita Suppiluliumas I (-1380--1346) e non volveu a reconquistar a independencia, aínda que houbo unha tentativa de revolución filoexipcia, truncada cara ao -1200 como consecuencia da invasión dos pobos do mar.
Despois Siria reapareceu como cun aspecto distinto. Xurdiron por todas partes principados arameos que, ás veces, elixiron para as súas fundacións, lugares nunca ocupados ata entón. De feito, Alalakh foi abandonada tras un intento errado de reocupación, mentres xurdiu un novo asentamento en Tell Ta'yinat.
Tras un intervalo de menos dun século, os rexistros escritos de Alalakh renováronse. Nesta época, foi de novo a sede dunha dinastía local. A maioría da información sobre a fundación desta dinastía provén dunha estatua inscrita co que parece ser a autobiografía do rei fundador da dinastía, que se pode ver nesta ligazón:
Segundo a inscrición, na primeira metade de século -XV, Idrimi, fillo do rei de Alepo puido fuxir da súa cidade a Emar, viaxou por Alalakh, gañou o control da cidade e foi recoñecido como vasalo por Barattarna. A inscrición rexistra as vicisitudes de Idrimi: tras ser a súa familia forzada a fuxir a Emar, abandonouna e uniuse aos "Habiru" de "Ammiya na terra de Canaán", onde os Hapiru recoñecérono como "fillo do seu señor" e reuníronse en torno a el"; tras vivir entre eles durante sete anos, conduciu aos seus guerreiros a un exitoso ataque por mar a Alalakh, de onde chegou a ser rei.
No século -XIV, o hitita Suppiluliumas I derrotou ao rei Tushratta de Mitanni e asumiu o control do norte de Siria, incluíndo Alalakh, a cal el incorporou ao imperio hitita. Unha taboíña recolle a sublevación da terra de Mukish (que é de Alalakh) en Ugarit despois de que o rei de Ugarit alertase ao rei hitita dunha revolta dos reinos de Mukish, Nuhassa, e Niye. Alalakh foi probabelmente destruída polos pobos do mar no século -XII, como o foron moitas outras cidades costeiras de Anatolia e o Levante. O sitio non foi nunca reocupado, o porto da Al-Mina tomou o seu sitio durante a Idade de Ferro.
Escavación
Os restos da cidade, preservados polo Tell Açana, foron escavados polo arqueólogo británico Sir Leonard Woolley nos anos 1935-1939 e 1946-1949, durante os cales foron descubertos palacios, templos, casas privadas e as murallas da fortificación, en 17 niveis arqueolóxicos indo desde o Calcolítico (Nivel XVII, c. -3400 - -3100 ata o final da Idade de Bronce (Nivel 0, século -XII).
Concluída a escavación de Ur, sir Charles Leonard Woolley decidiu acometer unha nova escavación na chaira costeira ao norte de Siria, baixo a xurisdición turca.
Os lugares escollidos foron Tell Açana "A Seca" no Orontes, a pouca distancia do Mediterráneo, e o seu probábel porto, Al-Mina ("O Porto"). Alí non achou máis que fragmentos cerámicos pertencentes ao período entre os séculos -VII e -IV, sen que ningún puidese atribuírse a épocas precedentes.
Pero outro pequeno asentamento, a pouca distancia de alí, tiña na superficie restos cerámicos que podían datarse nos séculos -XIII - -XII. Por iso, o arqueólogo inglés formulou a hipótese de que neste segundo lugar, Sabouni, se achaban polo menos as residencias dos comerciantes máis ricos.
Os restos do porto de Alalakh deberon ser arrastrados polo Orontes, como consecuencia dun cambio de curso deste río, tralo cal unha boa parte de Al-Mina quedou destruída pola erosión.
Tras varios anos de estudos, un equipo da Universidade de Chicago fixo a súa primeira sesión de escavacións en 2003. En 2004, o equipo fixo un estudo para procesar os achados. Tras unha pausa en 2005, o equipo renovou as escavacións no verán/outono de 2006.
As escavacións en Alalakh produciron un corpo de material escrito con demandas de Mari e Ugarit. Preto de 500 taboíñas cuneiformes foron recuperadas no nivel VII, (Idade de Bronce Media) e o nivel IV (Idade de Bronce tardía). A estatua inscrita de Idrimi, c. -1400 - -1500]], proporcionou a autobiografía da mocidade de Idrimi, o seu ascenso ao poder, e os seus feitos, entre outros os militares (hoxe está no Museo Británico). Os textos acadios de Alalakh inclúen unha pequena lista de palabras, presaxios astrolóxicos e conxuros, pero principalmente consisten en taboíñas xurídicas, con rexistros da familia gobernante e dos ingresos percibidos pola terra, ademais de documentos administrativos, que reflicten as comodidades dentro e fóra do palacio real..
Laureano Araujo
Laureano Xoaquín Araujo Cardalda, nado en Berna o 3 de xaneiro de 1964, é un profesor, analista político e autor galego.
Traxectoria
Cursou os seus estudos medios en Berna, no Instituto Económico Kirchenfeld. Na Universidade de Santiago de Compostela licenciouse en dereito e doutorouse en ciencia política. Tras varios anos como funcionario na Administración da Xunta de Galicia, exerce como profesor de carreira de Alemán de ensino secundario.
Álex Vázquez
Alejandro Vázquez-Palacios Gómez, nado en Vigo en 1946, é un pintor galego.
Laureano Araujo
Traxectoria
Entre 2003 e 2009 foi membro do consello de redacción da Revista de Investigaciones Políticas y Sociológicas (RIPS) da Universidade de Santiago de Compostela, de cuxo comité científico forma parte. É o autor de Café Federal, un dos blogs de Praza Pública, e participou na mesa de debate político do programa Vía V de V Televisión.
Álex Vázquez
Traxectoria
Sobriño-neto do arquitecto porriñés Antonio Palacios, ilustrou obras de escritores coma Carlos Casares, Francisco Xosé Fernández Naval, Francisco Fernández del Riego ou Xavier Alcalá e expuxo en Bélxica e Alemaña.
Laureano Araujo
Traxectoria
En 2014 gañou o II premio de poesía Gonzalo López Abente con ''Os días condenados. Fragmentos para un devocionario''.
En 2021 recibiu o XIX Premio Plácido Castro de Tradución coa tradución de Schlump, Erwin: Homicidio, de Friedrich Glauser.
George Gaylord Simpson
George Gaylord Simpson, nado en Chicago o 16 de xuño de 1902 e finado en Tucson o 6 de outubro de 1984, foi un paleontólogo e biólogo teórico estadounidense.
Especialista nos mamíferos do mesozoico e do cenozoico, Simpson foi, xunto con Theodosius Dobzhansky e Ernst Mayr, un dos principais teóricos da Teoría evolutiva sintética. Tempo and Mode in Evolution e The Meaning of Evolution son as súas obras máis representativas.
Profesor no Museo Americano de Historia Natural (1927-1959) e nas Universidades de Columbia (1945-1959), Harvard (1959-1967) e Arizona (1967-1984), Simpson foi un dos paleontólogos máis influentes do século XX.
Traxectoria
Nacen en Chicago, Illinois en 1902. Comenzou os seus estudos universitarios na Universidade de Colorado en 1918. En 1922 trasladouse á Universidade Yale, onde obtivo a súa licenciatura en 1923 e o seu doutoramento en 1926, cunha tese sobre os mamíferos americanos do mesozoico.
Despois dunha estancia posdoutoral no Museo de Historia Natural de Londres, Simpson volveu aos Estados Unidos en 1927 para integrarse no Museo Americano de Historia Natural. Alí seguiu traballando nos mamíferos do mesozoico e do primeiro cenozoico, e participou en varias expedicións, especialmente á Patagonia (1930-31, 1933-34) para o estudo dos mamíferos do eoceno.
En 1942 alistouse no exército norteamericano, servindo no norte de África e en Europa Occidental até 1944. Ao seu regreso aos Estados Unidos foi ascendido a catedrático do departamento de Xeoloxía e Paleontoloxía no Museo Americano de Historia Natural, actividade que combinou coa de profesor de zooloxía na Universidade de Columbia (1945-1959).
En 1959, obtivo a cátedra Alexander Agassiz no Museo de Zooloxía Comparada da Universidade Harvard (1959-1967).
Finalmente, en 1967, trasladouse a Tucson, Arizona, como catedrático de Xeoloxía na Universidade de Arizona. E nesa cidade morreu o 6 de outubro de 1984.
Abreviatura
A abreviatura Simpson emprégase para indicar a George Gaylord Simpson como autoridade na descrición e taxonomía en zooloxía.
Xestosa, Buxantes, Dumbría
Xestosa é un lugar da parroquia de Buxantes no concello coruñés de Dumbría na Comarca de Fisterra. Tiña 71 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales eran 36 homes e 35 mulleres.
Brenzos de Arriba, Losón, Lalín
Brenzos de Arriba é un lugar da parroquia de Losón, no concello pontevedrés de Lalín, na comarca do Deza. Segundo o INE, no 2008 tiña 23 habitantes (12 homes e 11 mulleres), o que supón un aumento de 2 habitantes con respecto ao ano 2000.
Sutrieu
Sutrieu é unha vila francesa do departamento do Ain, na rexión de Ródano-Alpes.
Arnado, Oencia
Arnado é unha parroquia localizada no concello leonés de Oencia, na comarca do Bierzo. Segundo o INE, no 2019 vivían 31 persoas, 20 homes e 11 mulleres.
Ambásidos
miniatura|300px|Parambassis ranga Os Ambásidos (Ambassidae), ou peixes de cristal, son unha familia de peixes mariños e de auga doce, incluída na orde Perciformes. Segundo ITIS este nome de familia non é válido, e admite como correcto o nome máis antigo de Chandidae.
Características
Son peixes de tamaño pequeno (cun tamaño máximo duns 26 cm) e o seu trazo característico é que o corpo é semitransparente. A aleta dorsal ten 7 a 8 espiñas e 7 a 11 radios brandos; a aleta anal ten tres espiñas e 7 a 11 radios brandos; as aletas pelviana, unha espiña e 5 radios brandos.
Clasificación
Divídense en oito xéneros con 49 especies:
Fundación de Roma
dereita|miniatura|300x300px|Luperca aleitando aos xemelgos [[Rómulo e Remo, a lenda máis difundida acerca da fundación de Roma.]] A fundación de Roma é referida por varias lendas, as cales foron unificadas principalmente pola Eneida de Virxilio, onde se reúnen nunha historia coherente distintas versións dalgúns ritos de iniciación daquel tempo.
Lacio e Italia central
miniatura|200x200px|Mapa de Roma e a zona do lago Albano, antigo sitio de [[Alba Longa.]] Suponse, con certa probabilidade, que entre os séculos -X e -VII, Italia central estaba poboada polos dous grupos principais en que se dividían os itálicos: os osco-umbros e os latinos. O Latium Vetus (o antigo territorio do Lacio) estaba poboado por etruscos, volscos, sabinos, ecuos, rútulos e ausonios. Viñeron de diferentes áreas de Italia central, incluíndo Toscana, Marcas e a Liguria.
Entre eles, os latinos desenvolveron unha sociedade organizada que foi a principal fonte da poboación romana. Os latinos orixinalmente quedaron nos Colli Albani (os montes Albanos, na moderna Castelli), a uns 30 ou 80 km ao sueste do monte Capitolino. Logo baixaron cara aos vales, os cales ofrecían mellores terras para a agricultura e a gandaría.
As zonas inmediatas ao río eran moi favorábeis e ademais ofrecían recursos estratéxicos notábeis: o río formaba unha fronteira natural por unha banda, mentres que, por outra banda, os montes daban un resgardo defensivo. Esta posición tamén daba ao latinos control sobre o río, e o seu posíbel tráfico comercial e militar, desde o natural punto de observación na illa Tiberina, a illa situada fronte ao actual Trastevere. Así mesmo podíase controlar o tráfico terrestre, xa que Roma se achaba na intersección dos principais camiños ao mar desde Sabinia, ao sueste, e Etruria, ao noroeste.
Estes montes tiñan nomes expresivos: o monte Celio tamén era chamado Querquetulanus, debido aos carballos (quercus), mentres que o Fagutal (Fagutalis) estaba poboado por bosques de faias (fagus) e o Viminal (Viminalis) pola vimbia (vimen) dos salgueiros. Descubrimentos recentes revelan que o Germalus, sobre a parte norte do Palatium, era o sitio dunha poboación do século -IX con vivendas circulares ou elípticas. Estaba protexida por unha cerca de tapial (quizais reforzada con madeira), e é probábel que este lugar fose onde verdadeiramente se fundou Roma.
O territorio desta federación chamada pomoerium encerraba á chamada Roma Quadrata (cadrada). Esta sería estendida coa inclusión do monte Capitolino e a illa Tiberina xa cando Roma se converteu nun oppidum, unha cidade fortificada. O Esquilino aínda era unha poboación satélite. Este sería incluído coas expansións servias.
Alcano
miniatura|Estrutura química do [[metano, o alcano máis simple.]] Os alcanos son hidrocarburos, é dicir que teñen só átomos de carbono e hidróxeno. A fórmula xeral para alcanos alifáticos (de cadea lineal) é CnH2n+2, e para cicloalcanos é CnH2n. Tamén reciben o nome de hidrocarburos saturados.
Fundación de Roma
Lacio e Italia central
As celebracións do septimontium ("do sete montes"), o 11 de decembro, naquel entón eran consideradas en relación á fundación da cidade. Con todo, como o 21 de abril é a única data nas que todas as lendas se poñen de acordo, recentemente argumentouse que probabelmente o septimontium celebraba máis ben as primeiras federacións entre os poboados dos montes romanos; de feito, unha federación similar era celebrada polos latinos en Cave, unha aldeíña ao sueste de Roma, ou no Monte Cavo en Castelli.
Eneas, Ascanio e Alba Longa
miniatura|234x234px|[[Eneas, o médico Iápixe, Ascanio e Venus, século -I Pompeia.]] miniatura|200x200px|[[Eneas na corte do rei Latino, óleo de Ferdinand Bol, 1661-1663 ca, Ámsterdam, Rijksmuseum.]] miniatura|200x200px|[[Eneas e Iulio observan a porca branca, onde se fundará Roma.]] A lenda sobre a fundación romana tende a relacionar ao nacente pobo coas entidades máis eminentes da súa época, para poder "demostrar" que o seu grande éxito depende tamén da súa orixe especial, ou para completar a súa reputación con referencias de primeira clase. Con todo, esta historia é unha historia completa, e a tradición romana enteira está baseada nela. Hai varias versións desta lenda; a seguinte considérase comunmente como a principal:
Alcano
Características
Os "alcanos" son moléculas orgánicas formadas unicamente por átomos de carbono e hidróxeno, sen funcionalización algunha, é dicir, sen a presenza de grupos funcionais como o grupo carbonilo (-CO), carboxilo (-COOH), amida(-CON=) etc. Isto fai que a súa reactividade sexa moi reducida en comparación con outros compostos orgánicos, e é a causa do seu nome non sistemático: parafinas (do latín, pouca afinidade). A relación C/H é de CnH2n+2 sendo n o número de átomos de carbono da molécula (advertir que esta relación só se cumpre en alcanos lineais ou ramificados non cíclicos, pois nestes a relación é CnH2n). Todas os enlaces dentro das moléculas de alcano son de tipo simple ou sigma, é dicir, covalentes por compartición dun par de electróns nun orbital s, polo cal a estrutura dun alcano sería da forma:
Fundación de Roma
Eneas, Ascanio e Alba Longa
Co heroe semideus Eneas ao mando, os derrotados troianos sobreviventes cruzaron o mar Mediterráneo para alcanzar as costas do Lacio. Chegaron a unha área probabelmente entre o moderno Anzio e Fiumicino, ao suroeste de Roma. Máis comunmente suponse que arribaron a Laurentum (ou Laurento); outras versións din que arribaron a Lavinium, un lugar nomeado por Lavinia, a filla do rei Latino.
Alcano
Características
dereita|miniatura|150px
Gallows (álbum)
Gallows é o terceiro álbum da banda inglesa de hardcore punk Gallows, publicado o 10 de setembro do 2012 a través do selo da banda Venn Records en asociación con PIAS Recordings. Trátase da primeiro álbum co seu novo vocalista, Wade Macneil, que substituíu ao orixinal Frank Carter en agosto do 2011, cando este marchou da banda para formar Pure Love. É tamén o derradeiro álbum co guitarrista Steph Carter.
Fundación de Roma
Eneas, Ascanio e Alba Longa
Latino, sabio rei dos latinos, hospedounos, deixando que reorganizasen a súa vida no Lacio. A súa filla Lavinia fora prometida a Turno, o rei dos rútulos, pero Latino preferiu ofrecela a Eneas; Turno consecuentemente declaroulle a guerra. O resultado foi a morte de Turno e a captura da súa xente. Ascanio, tamén coñecido como Iulo, fillo de Eneas, fundou Alba Longa e foi o primeiro nunha longa serie de reis, entre quen os mellor coñecidos son Procas e os seus fillos Numitor e Amulio. Segundo Dionisio de Halicarnaso, os reis de Alba Longa foron o nexo directo que unía a Ascanio e Rómulo, o fundador de Roma.
Alcano
Características
Os alcanos obtéñense maioritariamente do petróleo, xa sexa directamente ou mediante cracking ou pirólise, isto é, rotura térmica de moléculas maiores. Son os produtos base para a obtención doutros compostos orgánicos.
Gallows (álbum)
O álbum foi producido, mesturado e masterizado polos membros de Spycatcher Thomas Mitchener e Steve Sears no Broadfields Studio. O disco tamén foi publicado e distribuído nos Estados Unidos a través de Bridge Nine Records e en Australia e Nova Zelandia a través de Halfcut Records/Shock Records.
Alcano
Características
Estes son algúns exemplos de alcanos:
Nomenclatura
A nomenclatura IUPAC (forma sistemática de denominar aos compostos) para os alcanos é o punto de partida para todo o sistema de nomenclatura. Baséase en identificar ás cadeas hidrocarbonadas. As cadeas de hidrocarburos saturados lineais son nomeadas sistematicamente cun prefixo numérico grego que denota o número de átomos de carbono, e o sufixo "-ano".
Abundancia dos alcanos no universo
miniatura|O metano e o etano constitúen unha parte importante na composición da atmosfera de Xúpiter Os alcanos son unha parte importante da atmosfera dos planetas gasosos exteriores, como Xúpiter (0,1% metano, 0,0002% etano), Saturno (0,2% metano, 0,0005% etano), Urano (1,99% metano, 0,00025% etano) e Neptuno (1,5% metano, 1,5ppm etano). Titán, un satélite de Saturno, foi estudado pola sonda espacial Huygens, o que indicou que a atmosfera de Titán chove metano líquido á superficie da lúa. Tamén se observou en Titán un volcán que lanzaba metano, e crese que este vulcanismo é unha fonte significativa de metano na atmosfera. Tamén parece ser que hai lagos de metano/etano preto ás rexións polares nórdicas de Titán, como o descubriu o sistema de imaxes por radar da sonda Cassini. Tamén se detectou metano e etano na cola do cometa Hyakutake. A análise química mostrou que a abundancia do etano e o metano son aproximadamente iguais, o que se cre que implica que os xeos formados no espazo interestelar, lonxe do sol, poderían haberse evaporado en forma desigual debido á distinta volatilidade destas moléculas. Tamén se detectou alcanos en meteoritos tales como as condritas carbonáceas.
Abundancia dos alcanos na Terra
miniatura|Extracción de petróleo, que contén moitos hidrocarburos diferentes, incluíndo alcanos A fonte comercial máis importante para os alcanos é o gas natural e o petróleo. O gas natural contén principalmente metano e etano, pero tamén algo de propano e butano: o petróleo é unha mestura de alcanos líquidos e outros hidrocarburos. Estes hidrocarburos formáronse cando os animais mariños e plantas (zooplancton e fitoplancto) mortos e afundidos no fondo dos mares antigos e cubertos con sedimentos nun medio anóxico e cubertos por varios millóns de anos a alta temperatura e presión até a súa forma actual. O gas natural, por exemplo, pódese obter da reacción seguinte:
Estes hidrocarburos foron absorbidos en rocas porosas, e localizáronse nunha cápsula impermeable de roca e aí quedaron atrapados. A diferenza do metano, que se reforma en grandes cantidades, os alcanos superiores (alcanos con 9 átomos de carbono ou máis) raras veces prodúcense en cantidades grandes na natureza. Estes depósitos, por exemplo, campos de petróleo, formáronse durante millóns de anos e unha vez exhaustos non poden ser substituídos rapidamente. O esgotamento destes hidrocarburos é a base para o que se coñece como crise enerxética.
Os alcanos sólidos coñécense como alcatrán e fórmanse cando os alcanos máis volátiles, como os gases e o aceite, se evaporan dos depósitos de hidrocarburos. Un dos depósitos máis grandes de alcanos sólidos é no lago de asfalto coñecido como o lago Pitch en Trinidad e Tobago.
O metano tamén está presente no denominado biogás, producido polos animais e materia en descomposición, que é unha posible fonte renovable de enerxía.
Os alcanos teñen solubilidade baixa en auga; con todo, a altas presións e temperaturas baixas (tal como no fondo dos océanos), o metano pode co-cristalizar coa auga para formar un hidrato de metano sólido. Aínda que este non pode ser explotado comercialmente agora, a cantidade de enerxía combustible dos campos de hidrato de metano coñecidos excede ao contido de enerxía de todos os depósitos de gas natural e petróleo xuntos; o metano extraído do clatrato de metano é entón considerado un candidato para combustibles futuros.
Abundancia biolóxica
miniatura|Os organismos [[Archaea metanogénica no estómago desta vaca son responsables de algo do metano na atmosfera da Terra.]] Certos tipos de bacterias poden metabolizar aos alcanos: prefiren as cadeas de carbono de lonxitude par pois son máis fáciles de degradar que as cadeas de lonxitude impar.
Doutra banda, certas arqueas, os metanóxenos, produce cantidades grandes de metano como produto do metabolismo do dióxido de carbono e outros compostos orgánicos oxidados. A enerxía libérase pola oxidación do hidróxeno:
Os metanóxenos tamén son os produtores do gas dos pantanos en zonas húmidas, e liberan ao redor de dous mil millóns de toneladas de metano por ano - o contido atmosférico deste gas é producido case exclusivamente por eles. A produción de metano do gando e outros herbívoros, que poden liberar até 150 litros por día, e das termitas tamén se debe aos metanóxenos. Tamén producen os alcanos máis simples no intestino dos humanos. Por tanto, as archaea metanoxénicas están no extremo do ciclo do carbono, co carbono sendo liberado na atmosfera despois de ser fixado pola fotosíntese. É posible que os nosos actuais depósitos de gas natural formáronse en forma fimilar.
miniatura|A auga forma pingas sobre a película delgada de cera de alcanos na casca da mazá. Os alcanos tamén xogan un rol, aínda que é certo menor, na bioloxía do tres grupos de organismos eucariotas: fungos, plantas e animais. Algúns fermentos especializados, como Candida tropicale, Pichia sp., Rhodotorula sp., poden usar alcanos como unha fonte de carbono ou enerxía. O fungo Amorphotheca resinae prefire os alcanos de cadea longa nas gasolinas de aviación, e pode causar serios problemas para os avións nas rexións tropicais. Nas plantas, atópanse alcanos sólidos de cadea longa; forman unha capa firme de cera, a cutícula, sobre as áreas das plantas expostas ao aire. Esta protexe á planta da perda de auga, á vez que evita o lixiviado (leaching) de minerais importantes pola choiva. Tamén é unha protección contra as bacterias, fungos, e insectos daniños estes últimos afúndense coas súas patas na substancia cerosa suave, e teñen mobilidade dificultada. A capa brillante sobre as froitas, tales como as mazás, consiste de alcanos de cadea longa. As cadeas de carbono teñen xeralmente entre vinte e trinta átomos de carbono de lonxitude, e as plantas prepáranas a partir dos ácidos graxos. A composición exacta da película de cera non só depende da especie, senón que cambia coa estación e factores ambientais como as condicións de iluminación, temperatura ou humidade.
Os alcanos atópanse en produtos animais, aínda que son menos importantes que os hidrocarburos insaturados. Un exemplo é o aceite de fígado de quenlla, que é aproximadamente 14% pristano (2,6,10,14-tetrametilpentadecano, C19H40). A súa abundancia é máis significativa nas feromonas, materiais que fungen como mensaxeiros químicos, nos cales se fundamenta case toda a comunicación entre insectos. Nalgúns tipos, como o escaravello Xylotrechus colonus, principalmente o pentacosano (C25H52), 3-metilpentaicosano (C26H54) e 9-metilpentaicosano (C26H54), transfírense por contacto corporal. Con outras, como a mosca tsetse Glossina morsitans morsitans, a feromona contén o catro alcanos 2-metilheptadecano (C18H38), 17,21-dimetilheptatriacontano (C39H80), 15,19-dimetilheptatriacontano (C39H80) e 15,19,23-trimetilheptatriacontano (C40H82), e actúa mediante o olfacto en distancias grandes, unha característica moi útil para o control de pragas.
Relacións ecolóxicas
miniatura|Ophrys sphegodes Un exemplo, no que tanto os alcanos de plantas e animais xogan un rol, é a relación ecolóxica entre a abella Andrena nigroaenea e a orquídea Ophrys sphegodes; a última depende para a súa polinización da primeira. As abellas Andrena nigroaenea usan feromonas para identificar un compañeiro; no caso de A. nigroaenea, as femias emiten unha mestura de tricosano (C23H48), pentacosano (C25H52) e heptacosano (C27H56) na proporción 3:3:1, e os machos son atraídos especificamente por este cheiro. A orquídea toma vantaxe deste arranxo de apareamiento para facer que as abellas macho colleiten e diseminen o seu pole; non só as súas flores parécense á devandita especie de abellas, senón que tamén producen grandes cantidades do tres alcanos na mesma proporción que as abellas A. nigroaenea femia. Como resultado, numerosos machos son atraídos ás flores e tentan copular coa súa compañeira imaxinaria; aínda que este comportamento non se coroa co éxito para a abella, permite á orquídea transferir o seu pole, que se dispersará coa partida do macho frustrado a outras florais.
Refinado do petróleo
miniatura|Unha [[refinaría de petróleo en Martinez, California.]] A fonte máis importante de alcanos é o gas natural e o petróleo cru. Os alcanos son separados nunha refinaría de petróleo por destilación fraccionada e procesados en moitos produtos diferentes.
Fischer-Tropsch
O proceso Fischer-Tropsch é un método para sintetizar hidrocarburos líquidos, incluíndo alcanos, a partir de monóxido de carbono e hidróxeno. Este método é usado para producir substitutos para os destilados de petróleo.
Preparación no laboratorio
Xeralmente hai pouca necesidade de sintetizar alcanos no laboratorio, dado que adoitan estar dispoñibles comercialmente. Tamén debido ao feito de que os alcanos son, xeralmente, pouco reactivos química e bioloxicamente, e non sofren interconversións limpas de grupos funcionais. Cando se producen alcanos no laboratorio, adoita ser un subproduto dunha reacción. Por exemplo, o uso de n-butillitio como unha base produce o ácido conxugado, n-butano como subproduto:
Con todo, ás veces pode ser desexable converter unha porción dunha molecular nunha estrutura funcionalmente alcánica (grupo alquilo) usando un método como o de arriba ou métodos similares. Por exemplo, un grupo etilo é un grupo alquilo; cando está unido a un grupo hidroxi, constitúe o etanol, que non é un alcano. Para convertelo en alcano, un dos métodos máis coñecidos é a hidroxenación de alquenos.
Os alcanos ou grupos alquilo poden ser preparados directamente a partir de haloalcanos na reacción de Corey-House-Posner-Whitesides. A deoxigenación de Barton-McCombie elimina o grupo hidroxilo dos alcois, por exemplo.
e a redución de Clemmensen   elimina os grupos carbonilo dos aldehidos e cetonas para formar alcanos ou compostos de substituídos de alquilo:
Punto de ebulición
miniatura|300px|Puntos de fusión (azul) e de ebulición (rosa) dos primeiros 14 n-alcanes, en °C.
Hai dous axentes determinantes da magnitude das forzas de van der Waals:
Baixo condicións estándar, os alcanos desde o CH4 até o C4H10 son gases; desde o C5H12 até C17H36 son líquidos; e os posteriores a C18H38 son sólidos. Como o punto de ebulición dos alcanos está determinado principalmente polo peso, non debería sorprender que os puntos de ebulición teñan unha relación case lineal coa masa molecular da molécula. Como regra rápida, o punto de ebulición increméntase entre 20 e 30 °C por cada átomo de carbono agregado á cadea; esta regra aplícase a outras series homólogas.
Un alcano de cadea lineal terá un maior punto de ebulición que un alcano de cadea ramificada, debido á maior área da superficie en contacto, co que hai maiores forzas de van der Waals, entre moléculas adxacentes. Por exemplo, compárese o isobutano e o n-butano, que ferven a -12 e 0 °C, e o 2,2-dimetilbutano e 2,3-dimetilbutano que ferven a 50 e 58 °C, respectivamente. No último caso, dúas moléculas de 2,3-dimetilbutano poden "encaixar" mutuamente mellor que as moléculas de 2,2-dimetilbutano entre si, co que hai maiores forzas de van der Waals.
Fundación de Roma
Eneas, Ascanio e Alba Longa
O deus Marte ía paseando pola beira dun río da cidade Alba Longa, alí viu a unha muller durmida na beira e quedou namorado no instante. Tiveron dous fillos chamados Rómulo e Remo. Unha vez nacidos os fillos de Rea Silvia, os pais dos xemelgos metéronos nunha canastra e foron transportados polo río e arribaron ás beiras dun lugar. Alí foron salvados por unha loba chamada Luperca que os aleitou. Preto vivía un pastor chamado Fáustulo e a súa esposa Acca Larentia. O pastor atopou aos bebés, levounos á súa casa e adoptounos. Cando se fixeron adultos, os irmáns foron informados da súa historia, e o pastor díxolles que non os tiveron, así que regresaron a Alba Longa, mataron a Amulio e liberaron ao seu avó Numitor, devolvéndoo ao trono.
Rómulo e Remo propuxéronse edificar unha nova cidade no mesmo lugar no que foron atopados pola loba. Decidiron que un construiría a cidade mentres que o outro axudaría. Así que empezaron a preguntar aos deuses para se informaren de quen iría dirixila. Rómulo foi á cima do monte Palatino e tirou a súa lanza no monte para atopar o lugar. A lanza converteuse no Corniolus, a árbore sacra de Roma. miniatura|200x200px|O Palatino desde o [[Foro Romano.]] Rómulo foise á cima do monte Palatino; Remo á cima do Aventino. Rómulo convenceuse de que el fora seleccionado polos deuses, xa que recibiu o agoiro que voaba sobre el foron un círculo de aves, así que tirou a súa lanza no monte para atopar o lugar; cando estaba na terra, a lanza (a cal era de madeira) inmediatamente converteuse no Corniolus, a árbore sacra de Roma.
Para a fundación seguiron os ritos tradicionais da súa época para fundar cidades. Coa axuda dunha vaca e un touro branco, usou un arado para trazar a muralla da cidade. Remo saltou sobre o sulco, violando a muralla, o cal era unha especie de sacrilexio, que foi a primeira pena capital do homo sacer (que era o castigo por pasar), pois a muralla trazábase desde o primeiro momento para ser inviolábel. E de acordo coa tradición, Rómulo matouno a espada, para que os deuses non permitisen que no futuro a muralla fose violada de novo.
Rómulo foi o primeiro rei romano, e reinou ata que desapareceu durante unha tormenta, levado polo seu pai Marte.
Adaptación da lenda
Mentres que o corpo principal da lenda permaneceu máis ou menos o mesmo desde a súa creación, algúns detalles cambiaron, principalmente para xuntar as versións lixeiramente diverxentes e corrixir varios puntos en canto a tempo e xeografía. Tamén as antigas lendas locais aos poucos foron elaboradas para alcanzar harmonía coa historia principal. O efecto destas intervencións sobre a lenda son considerablemente evidentes.
Eneas, fundador de Roma
miniatura|200x200px|Ascanius, de Promptuarii Iconum Insigniorum. Unha das máis temperás versións (do século -V) é a do grego Helánico de Lesbos, e xeralmente é reportada xunto coa versión de Damastes de Sixeo. Nesta versión, o fundador da cidade foi Eneas. Estas versións sobreviviron até o -509 (ano considerado no que comeza a república romana), cando se decataron de que, como existiran sete reis romanos e Rómulo foi o primeiro, existía un oco entre o século -VIII dos primeiros reis e o século -XII da caída de Troia. Así que como Rómulo non podía ser fillo de Iulo, só quedaba como un distante descendente. O tempo entre Iulo e Rómulo foi "enchido" coa serie dos reis de Alba Longa. Eneas podería chegar ás costas do Lacio durante o reinado de Latino (rei dos latinos), para poder chegar a un acordo coas lendas locais. Entón Marte tiña que ser engadido para poder honralo, así que Rómulo volveuse un descendente (por parte de pai) de Marte, mentres que por parte materna Rea Silvia estaba conectada con Eneas mediante a dinastía de Alba Longa. A condena dos fillos de Rea Silvia é só unha das varias recoleccións de leis divinas, da relixión que tan profundamente entrou na vida romana.
Evandro, fundador de Roma
miniatura|202x202px|Evandro, Promptuarii Iconum Insigniorum. Entre os itálicos, como o relato na Teogonía de Hesíodo, os dous irmáns Agre e Latino eran os fillos de Telégono, fillo de Ulises e a bruxa Circe, á cal se lle dedica o monte Circeo, situado ao sur do Lacio, onde se celebraba un culto na súa honra e estaba a súa cova.
Alcano
Punto de ebulición
Punto de fusión O punto de fusión dos alcanos segue unha tendencia similar ao punto de ebulición pola mesma razón que se explicou anteriormente. Isto é, (se todas as demais características se manteñen iguais), a molécula máis grande corresponde maior punto de fusión. Hai unha diferenza significativa entre os puntos de fusión e os puntos de ebulición: os sólidos teñen unha estrutura máis ríxida e fixa que os líquidos. Esta estrutura ríxida require enerxía para poder romper durante a fusión. Entón, as estruturas sólidas mellor construídas requirirán maior enerxía para a fusión. Para os alcanos, isto pode verse no gráfico anterior. Os alcanos de lonxitude impar teñen puntos de fusión lixeiramente menores que os esperados, comparados cos alcanos de lonxitude par. Isto é debido a que os alcanos de lonxitude par se empacan ben na fase sólida, formando unha estrutura ben organizada, que require maior enerxía para romper. Os alcanos de lonxitude impar se empacan con menor eficiencia, co que o empaquetamento máis desordenado require menos enerxía para romper.
Fundación de Roma
Evandro, fundador de Roma
Entre os latinos, díxose que Saturno fora substituído polo seu fillo Xúpiter, así que baixou á Terra e mesturouse cos latinos. Despois, Evandro conduciu ao seu pobo desde Grecia até o Lacio, onde edificou a cidade de Palanteo, que estaba situada sobre un outeiro que posteriormente se denominou monte Palatino. Logo Hércules chegou a liberar estas terras da ameaza do xigante Caco. Finalmente Eneas chegou de Troia, despois de varias aventuras e fundou Roma. Notabelmente nesta versión os latinos non foron creados ou asistidos polos deuses, senón que a cidade foi fundada por Eneas en presenza destas "autoridades".
Alcano
Punto de ebulición
Os puntos de fusión dos alcanos de cadea ramificada poden ser maiores ou menores que a dos alcanos de cadea lineal, dependendo novamente da habilidade do alcano en cuestión para empacarse ben na fase sólida: isto é particularmente verdadeiro para os isoalcanos (isómeros 2-metil), que adoitan ter maiores puntos de fusión que os seus análogos lineais
Fundación de Roma
A data da fundación de Roma
Durante a República Romana, varias datas foron dadas para a fundación da cidade, todas no intervalo entre -758 e -728. Fina lmente, baixo o Imperio Romano a data suxerida por Ático e Varrón (-753) foi acordada, pero nos fasti capitolini o ano dado foi o -752. Aínda que os anos variaban, todas as versións estaban de acordo en que a cidade foi fundada o 21 de abril, un día santo dedicado ao sagrado culto de Pales, deusa dos pastores; na súa honra, Roma celebraba o parritta (ou palilia). Ver tamén Ab urbe condita.
Descubrimentos recentes no Monte Capitolino en Roma brindaron a data da fundación de Roma. O máis destacado entre estes é unha serie de fortificacións defensivas na vertente norte do Monte Capitolino que poden datarse a mediados do século -VIII, cando a lenda di que Rómulo labrou un sulco (sulcus) ao redor do Monte Capitolino para delimitar o perímetro (pomoerium) da súa nova cidade. Os restos da muralla e demais evidencias como esta foron descubertas polas escavacións de Andrea Carandini
Alcano
Condutividade
Os alcanos son malos condutores da electricidade e non se polarizan substancialmente por un campo eléctrico.
Fundación de Roma
O nome de Roma
O nome da cidade considérase xeralmente que se refire a Rómulo, pero hai outras hipóteses. Unha delas refírese a Roma, que sería a filla de Eneas ou Evandro. Tamén pode rastrexarse unha orixe etrusca, que apuntaría á gens etrusca Ruma, ou a Rumon, nome etrusco do río Tíber. Estudos recentes parecen dar preferencia a unha raíz de orixe indoeuropea con significado de "río"; Roma nese caso significaría "a cidade sobre o río".
Alcano
Solubilidade en auga
Non forman enlaces de hidróxeno e son insolubles en solventes polares como a auga. Posto que as enlaces hidróxeno entre as moléculas individuais de auga están apartados dunha molécula de alcano, a coexistencia dun alcano e auga conduce a un incremento na orde molecular (redución de entropía). Como non hai enlaces significativas entre as moléculas de auga e as moléculas de alcano, a segunda lei da termodinámica suxire que esta redución na entropía minimizaríase ao minimizar o contacto entre o alcano e a auga: dise que os alcanos son hidrofóbicos (repelen a auga).
Fundación de Roma
O nome de Roma
Roma é tamén chamada "urbe", e este nome, que despois en latín significaría xenericamente calquera outra cidade, proviría de "urvus", sulco realizado cun arado, aquí, polo de Rómulo.
Sobre o monte Capitolino, o 21 de abril de cada ano, unha campá especial chamada a patarina soa ao mediodía do Campidoglio para conmemorar a fundación de Roma. Nesa ocasión, o famoso canón de Gianicolo permanece silencioso, o único día do ano en que non soa.
Alcano
Solubilidade noutros solventes
A súa solubilidade en solventes non polares é relativamente boa, unha propiedade que se denomina lipofilicidade. Por exemplo, os diferentes alcanos son miscibles entre si en todas as proporcións.
Xeometría molecular
miniatura|hibridación sp3 no [[metano.]] A estrutura molecular dos alcanos afecta directamente as súas características físicas e químicas. Derívase da configuración electrónica do carbono, que ten catro electróns de valencia. Os átomos de carbono nos alcanos sempre teñen hibridación sp3, o que quere dicir que os electróns de valencia están en catro orbitais equivalentes, derivados da combinación do orbital 2s e os orbitais 2p. Estes orbitais, que teñen enerxías idénticas, están orientados espacialmente na forma dun tetraedro, cun ángulo de cos−1(−⅓) ≈ 109.47° entre eles.
Lonxitudes de enlace e ángulos de enlace
Unha molécula de alcano ten só enlaces simples C – H y C – C. Os primeiros resultan do traslape dun orbital sp3 do átomo de carbono co orbital 1s dun átomo de hidróxeno; os últimos do traslape de dous orbitais sp3 en átomos de carbono diferentes. A lonxitude de enlace é de 1,09×10−10 m para un enlace C - H e 1,54×10−10 m para un enlace C - C. miniatura|Estrutura tetraédrica do metano.
A disposición espacial dos enlaces é similar á de catro orbitais sp3; están dispostos tetraedricamente, cun ángulo de 109,48° entre eles. A fórmula estrutural que representa ós enlaces coma se estivesen en ángulos rectos uns con outros, aínda que común e útil, non corresponde coa realidade.
Conformacións
A fórmula estrutural e os ángulos de enlaces non adoitan ser suficientes para describir a xeometría dunha molécula. Hai un grao de liberdade para cada enlace carbono - carbono: o ángulo de torsión entre os átomos ou grupos unidos aos átomos a cada extremo dun enlace. O arranxo espacial descrito polos ángulos de torsión da molécula coñécese como a súa conformación.
miniatura|200px|Proxeccións de Newman das dúas conformacións límite do etano:: eclipsada á esquerda, alternada á dereita.
miniatura|200px|[[Modelos de bólas e paus dos dous rotámeros do etano.]]