cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xunta Suprema do Reino de Galicia
Articulación do poder político en Galicia a comezos do século XIX
A comezos do século XIX en Galicia, coma no resto de España, o poder político, é dicir, o control inmediato dos órganos de decisión política, estaba en mans das dúas clases que tiñan o poder económico e social: a nobreza e o alto clero. Consolidárase, aparentemente, un equilibrio social formado por dous grandes bloques: o das elites ou perceptores de rendas e dereitos (nobreza e alto clero) e o dos produtores. Unha fina tea separaba os campesiños ricos dos fidalgos, que formaban o primeiro chanzo da escala nobiliaria. Algúns (poucos) dos primeiros, valéndose de medios legais (comprando a cédula de fidalguía, gañándoa por servizos prestados nas guerras etc.) ou ilegais (prescrición dun suposto título, falsificación de árbores xenealóxicas etc.) conseguían traspasar a fronteira legal instalándose na clase superior. Así mesmo algúns burgueses, chegados de fóra de Galicia no século XVIII, procuraron demostrar a súa fidalguía e, deste xeito, acomodarse socialmente no bloque superior. Mentres funcionou así, o sistema se mantivo, e o equilibrio social parecía consolidado. Pero todo isto se vería ameazado a partir de 1808. O equilibrio, aparentemente ben consolidado, rompeu.
O Reino de Galicia
A principios do século XIX Castela, dentro da monarquía española, compoñíase de 18 provincias (Ávila, Burgos, Cuenca, Estremadura, Guadalaxara, León, Madrid, La Mancha, Novas Poboacións de Andalucía e Serra Morena, Palencia, Salamanca, Segovia, Soria, Toro, Valladolid, Zamora e Illas Canarias), 6 reinos (Córdoba, Galicia, Granada, Xaén, Murcia e Sevilla) e un principado (Asturias).
Aínda que Galicia ostentaba o título de reino, en realidade (o mesmo que os outros reinos) non era, administrativamente, senón unha provincia máis no conxunto de Castela, e do Estado. O profesor Barreiro Fernández escribiu:
O Reino de Galicia estaba dividido en 7 provincias, aínda que cómpre entender que estas provincias non eran tales, senón as 7 cidades que tiñan representación na Xunta do Reino e ás que se lles atribuía a representación dun territorio, pero nas súas capitais non había ningún órgano de goberno propiamente dito, nin gobernadores nin intendentes; o único Gobernador ou Intendente residía na cidade da Coruña. miniatura|280px|Os [[catro reinos de Andalucía e as Novas Poboacións de Andalucía e Serra Morena (en cor verde clara).]]
As provincias do Reino de Galicia e a súa extensión territorial
Estas cidades eran, como se ve, as cinco sedes episcopais, e mais A Coruña e Betanzos por seren cidades de reguengo, ben situadas xeograficamente e importantes pola súa poboación e recursos.
A presenza do poder central en Galicia
A articulación política do Reino de Galicia facíase en dous niveis: no nivel superior estaban os organismos que representaban o poder real ou central, por debaixo do cal situábanse aqueles que, dalgunha maneira, querían representar os intereses do país.
Desde o ano 1480, en que chegou o primeiro gobernador (Fernando de Acuña), até 1834, no que Galicia foi dividida nas actuais 4 provincias, o país estivo sempre rexido por un Gobernador que, ao mesmo tempo, era o capitán xeneral e mailo presidente da Real Audiencia. Esta acumulación de poderes non era só honorífica, xa que "...los Capitanes Generales Presidentes de la Real Audiencia pueden llamar y hacer comparecer a los corregidores, alcaldes mayores y demás jueces y ministros de justicia, tanto para instruirse como para corregirles, amonestarles sobre cualquier punto o negocio que importe al Real Servicio y bien del público" o que implicaba unha concepción do poder que se pode cualificar de vicerreinal: o Gobernador asumía todos os poderes e, nese sentido, era un delegado rexio ou vicerrei. En 1808, cando se produciu a crise institucional do Estado, o Gobernador de Galicia era Francisco de Biedma. Ao facerse co poder real a Xunta Suprema nomeou sucesivamente a varios capitáns xenerais, pero despoxados xa na práctica dos poderes civís, que asumira a Xunta.
O emprego de capitán xeneral aparecera en España durante o século XVI, e tiña funcións tanto militares coma de goberno. Desde o comezo da época borbónica (1711), instituíuse, por mandato do rei Filipe V, e a causa da supresión dos vicerreinos da Coroa de Aragón, a nova figura como Xefe do Exército e Presidente da Audiencia. Coa reforma administrativa de 1835, e debido á redistribución do territorio en provincias, a cuxa fronte estaban funcionarios civís, o capitán xeneral perdeu as funcións gobernativas e quedou como mando supremo dunha rexión militar. Este grao era temporal e o seu titular (un Tenente Xeneral) deixaba de selo ao cesar no posto. O cargo desapareceu da escala activa ao mesmo tempo que as Capitanías Xenerais o ano 2002. Actualmente a única persoa que ostenta ese título é o rei de España.
miniatura|Estatua do [[marqués de Sargadelos diante da súa casa en Ribadeo.]]
En palabras do Padre Mariana as Audiencias eran "una suprema autoridad a propósito de reprimir las gentes, de suyo prestas a las manos y mover bullicios sin hacer caso de las leyes ni de los jueces ordinarios". Pero na mente dos reis, as Audiencias foron moito máis ca iso.
A de Galicia serviu á nobreza non só en canto que foi peza apetecida para situar alí os seus membros, senón tamén porque os seus informes e as súas sentenzas procuraban favorecer os seus intereses. Ás veces de forma escandalosa, coma cando os veciños dos arredores da fábrica de Sargadelos, a pouco da súa fundación en 1798 (o 2 de febreiro de 1809), amotináronse contra a industria dirixidos polos curas e fidalgos da zona, destruíndo as instalacións e ocasionando varios mortos. A Audiencia, en lugar de reprimir severamente aos amotinados, procurou que a Xunta, e incluso o Consello de Castela, e mesmo o rei, os amnistiaran. (Cómpre recordar que o marqués de Sargadelos, dono da fábrica, era un afrancesado)
Na época de Filipe V instituíuse a Real Intendencia. Para afrontar a situación económica que experimentaba o Imperio español a inicios do século XVIII, o rei solicitou asesoría a Francia, que enviou a Juan Bautista Orry, quen recomendou, entre outras medidas, a aplicación do réxime francés de intendencias en España. Despois dalgúns estudos, decidiuse introducir o sistema, destinando nun primeiro momento a estes novos funcionarios, os intendentes, á administración financeira do exército, debido a que o país se encontraba inmerso na guerra de Sucesión española. Os primeiros intendentes remóntanse a 1711. Primeiro nomeáronse varios funcionarios co cargo de superintendente xeral do Exército, para a suxeición dos territorios conquistados tanto no concernente ao exército coma á facenda e gasto público. Debido ao éxito alcanzado, considerouse entón outorgarlles zonas territoriais, denominadas intendencias.
O intendente era un funcionario designado polo rei e dependente del, que gozaba de amplos poderes e tiña como misión a recadación de tributos e a dinamización económica, a través do control das autoridades locais, o coidado das Reales Fábricas, o impulso do desenvolvemento da agricultura e a gandaría, a realización de mapas e censos, o mantemento do urbanismo etc. Esta figura posuía un sentido centralizador e absolutista, propio das reformas da administración introducidas polos Borbóns. En 1718, coa "Ordenanza de Intendentes de ejército y provincia" de 4 de xullo daquel ano, regulouse o seu ámbito xurisdicional, converténdose en intendentes de exército e provincia que, en ocasións, actuaron só no ámbito civil como intendentes de provincia, outorgándoselles competencias en materia de xustiza, facenda, guerra e policía. Con posterioridade, fóronselle engadindo facultades no ámbito económico (agricultura, comercio, industria, transportes) e ás veces acumulaban o cargo de corrixidor na cidade capital da súa provincia (intendente corrixidor). Por exemplo, foi a Intendencia a que interveu e mediou no preito provocado nas rías galegas pola introdución de novos aparellos de pesca por parte dos fomentadores cataláns.
En 1749, o rei Fernando VI reordenou o sistema cunha Intendencia por provincia, xunto co Corregimiento (a xurisdición correspondente a un corrixidor) da capital, aínda que estes cargos volveron a separarse en 1766). Cada intendente estaba auxiliado por un tenente letrado ou alcalde maior subordinados, ou ás veces dous, para o exercicio das funcións xudiciais.
En moitas ocasións aos intendentes encargábanselles comisións especiais para interviren en cuestións de contrabando, polo que co tempo este asunto quedou como propio do Intendente. Así mesmo, a Intendencia foi comisionada para aprehensións de desertores e vagabundos (que eran destinados forzosos á Mariña), para que fixesen presión sobre os reticentes a pagar as contribucións etc. Finalmente, en tempos de Carlos III, encargóuselle tamén o referente a Correos, Camiños e Portos.
Debido a tan amplas atribucións, ás veces mesmo mal definidas, orixinábanse frecuentes conflitos co Gobernador, coa Real Audiencia e incluso coas xustizas dos señoríos e cos corrixidores. Para exercer tan vasta xurisdición, a Intendencia tiña os seus propios tribunais, como se desprende da Instrucción para el Método y Gobierno de las dependencias Judiciales del Tribunal de la Intendencia del Reino de Galicia, publicada en Santiago en 1739.
Os corrixidores eran funcionarios reais, instituídos en Castela por Henrique III, que representaban a autoridade real nos municipios, xestionaban o seu desenvolvemento económico e administrativo, presidían os concellos, dando validez ás súas decisións, e eran xuíces en primeira ou segunda instancia. Os Reis Católicos, no seu afán por uniformar a administración da coroa de Castela, mandaron corrixidores ás principais cidades do Reino. Desta forma a institución do corrixidor converteuse, teoricamente, nunha peza fundamental do centralismo da monarquía absoluta. Pero só teoricamente porque, como se verá, o feito de que estes postos estivesen ocupados por membros da nobreza local, convertíaos en instrumentos moi apropiados para exerceren o poder sobre a terra, mantendo unha política que non coincidía necesariamente coa política central.
O pensamento ilustrado en Galicia
miniatura|180px|Frei [[Martín Sarmiento.]]
Aínda que había un sector máis crítico que, nas súas propostas, se aproximaba a unha solución revolucionaria, polo xeral hai que dicir que o pensamento ilustrado galego, que contaba nas súas filas con intelectuais coma Sarmiento, Lucas Labrada, Luís Marcelino Pereira, Juan Francisco de Castro, Cornide e o cóengo Pedro Antonio Sánchez Vaamonde, entre outros, unicamente procuraba eliminar os atrancos que dificultaban que se cumprisen as leis económicas, coma os excesivos impostos, as trabas á circulación de mercadorías etc., pero sen ofreceren un programa total de solucións que apuntasen a un novo equilibrio de poderes.
Os liberais galegos
miniatura|[[5 de maio de 1789, inauguración dos Estados Xenerais en Versalles.]] miniatura|180px|Toma da Bastilla, cadro de Jean-Pierre Houel (1735-1813). 180px|miniatura|Patente de Luis XVI na que se promulgou a Declaración dos dereitos do home e o cidadán.
No ano 1789 suceden importantísimos acontecementos para a historia:
En 1808 (comezo de guerra da Independencia española) formáronse en Galicia diversos grupos de intelectuais que estaban xa moi afastados das propostas moderadas dos ilustrados e que apuntaban cara a solucións radicais. Ao país, pensaban, non había que reformalo, senón cambialo. Eran os liberais, que se mantiveran un pouco na sombra até 1808 en que a convulsión sufrida por España coa invasión francesa e a aparición da liberdade de prensa lles permitiu presentarse e facer campaña das súas ideas.
A aparición desta xeración de intelectuais e políticos liberais non foi, evidentemente, casual; tivo que ver cos progresos experimentados pola economía europea no último terzo do século XVIII. Unha sociedade que se preocupa das ideas de liberdade, igualdade e democracia revela que ten resolvidos, polo menos en determinadas capas sociais, os problemas económicos máis urxentes.
En Galicia albíscanse unha serie de datos que indican que se estaba a experimentar unha certa reactivación económica a finais do século. Os indicadores máis destacados eran os seguintes:
Entrada do [[Colexio de San Xerome, un dos lugares onde se reunían os liberais santiagueses. (Hoxe sede do reitorado da Universidade).|miniatura]]
Na Universidade de Santiago formaríase un grupo ao redor de Bazán de Mendoza e González Varela, ambos o dous catedráticos desta universidade, e constituído por Sánchez Boado, Patiño, Bedoya entre outros. Este grupo, apoiado por algúns clérigos coma Manuel Acuña Malvar, sobriño do arcebispo Malvar, polo párroco de Bastavales, Francisco Vázquez Aguiar, polo profesor da universidade Regueiro Vázquez, polo impresor Rey, o atrabiliario Fandiño etc., formaría en Santiago unha especie de club que se reunía secretamente en lugares escollidos, coma os apousentos do bibliotecario da universidade, que comunicaban coa sala de Libros prohibidos na que todos eles pasaron moitas horas lendo e discutindo as obras máis recentes, ou nos apousentos do vicerreitor do Colexio de San Xerome, González Varela. Este club foi sistematicamente perseguido polo arcebispo Múzquiz que, no ano 1803, acusou a varios sacerdotes do grupo e desterrou a Acuña e Malvar a Aniago (Valladolid), e pola Inquisición, que actuaba especialmente no campo das lecturas.
Moi distinto era o grupo liberal da Coruña, que estaba formado fundamentalmente por burgueses de fortuna consolidada, coma De Llano, Marcial del Adalid ou Juan Antonio de la Vega Rumeu. Este sector orientouse máis decididamente cara ao campo da economía. Cunha gran visión de futuro, rodeáronse de intelectuais coma Lucas Labrada ou o profesor Vega, que fora expulsado da cátedra de Física da universidade polas súas ideas avanzadas, Pedro Bermúdez del Villar, e outros, que os asesoraban, e que en 1808 aparecían conformando un bloque liberal moi ben constituído.
Fóra da Coruña e Santiago só cómpre resaltar un pequeno grupo localizado en Vigo ao redor de Manuel Llorente Pastor, importante burgués co que se reunían o médico Ricardo Bermúdez, o avogado Manuel Rodal, o marqués de Valladares (Francisco Javier Enríquez y Sarmiento de Valladares) e algúns máis.
Os liberais galegos non podían, daquela, expresar as súas ideas. A Inquisición galega, aínda que non se excedeu, en xeral, perseguindo ás persoas, si que tiña un coidado especial en perseguir as ideas, especialmente no seo da Universidade de Santiago. Pero cando en 1808 se decreta a liberdade de prensa, a oculta ideoloxía desbordouse, o que indica o ben preparados que estaban desde había tempo. Eles mesmos deixaron dito cales eran as súas lecturas preferidas: Adam Smith foi o economista máis citado e, en política, Locke, Rousseau, Condillac, Malebranche e Montesquieu.
De acordo co pensamento máis avanzado entón en Europa, os liberais galegos formulaban unha reforma estrutural da sociedade en base aos seguintes principios:
O proceso revolucionario en España
miniatura|[[La familia de Carlos IV por Goya, 1800-1801. (Museo do Prado).]] miniatura|[[Fernando VII|Fernando de Borbón, Príncipe de Asturias. Retratado por Goya (1800).]] miniatura|Escena do Motín de Aranjuez na representación do mesmo, co Palacio Real de fondo, celebrada o 11 de setembro de 2006. miniatura|[[Napoleón Bonaparte nas Tullerías (1810). Retratado por David.]] miniatura|O infante Francisco de Paula de Borbón (1794-1865), retratado por [[Vicente López Portaña|Vicente López.]] miniatura|[[Joachim Murat, Mariscal de Francia, Príncipe do Imperio, Gran Duque Berg, Rei de Nápoles en 1808. Retrato ca. 1808.]] miniatura|Monumento a Daoíz e Velarde na Plaza del Dos de Mayo de Madrid. O arco é a antiga porta do Cuartel de Monteleón. miniatura|Pedro de Alcántara Álvarez de Toledo y Salm-Salm, duque del Infantado e Presidente do Consello de Castela (1808 - 1809). miniatura|O capitán xeneral José de Palafox, pintado por [[Goya.]] miniatura|[[Xosé I de España|Xosé I Bonaparte, rei de España (1808-1813), retratado por François Gérard (ca. 1806).]] miniatura|[[José Moñino y Redondo, I conde de Floridablanca, Presidente da Xunta Central Suprema e Gobernativa do Reino (1808), retratado por Pompeo Batoni contra 1776.]] miniatura|A infanta [[Carlota Xoaquina de Borbón.]]
En 1808 un conxunto de circunstancias ocasionais crearon unha conxuntura favorábel para que un amplo sector da opinión se comprometese na loita polo poder, co obxecto de levar a cabo unha radical transformación dos supostos que servían de base á España do Antigo Réxime. O fin da etapa reformista dos Borbóns ilustrados (Fernando VI e Carlos III) foi o fin dunha grande ilusión que provocou unha frustración na conciencia nacional. A conciencia da crise do Antigo Réxime é un sentimento xeneralizado na opinión que se fai público, aínda que inicialmente non se formule como un proxecto revolucionario, senón como un programa de reformas. A partir de 1808, e en medio dunha terríbel guerra, especialmente destrutora pola natureza do seu plan estratéxico, os poderes constituídos promoven, con relativa eficacia, o triunfo dos seus respectivos modelos de organización sociopolítica: os afrancesados, en cuxas filas militan algúns elementos de indubidábel capacidade, non vacila en utilizar a posibilidade que Napoleón lles brinda para a realización dun programa de reformas que fixese innecesaria a revolución. A guerra non lles permitiría poñer en práctica o seu programa e, cando chegou a paz, a súa colaboración co inimigo levaríaos ao desterro, e o desprestixio social acompañaríaos de por vida polo seu colaboracionismo. Os liberais, donos do poder en España nos seis anos que durou o conflito armado, non tiveron oportunidade máis que de promulgar as leis que desenvolvían os puntos básicos do seu programa, e aínda isto de forma incompleta.
En todo proceso revolucionario cabe distinguir tres actividades fundamentais: as que apuntan á conquista do poder, as destinadas a crear un novo réxime e as que tenden a configurar a sociedade sobre bases teóricas distintas das vixentes.
O primeiro destes fenómenos iníciase en España coa formación das Xuntas Provinciais en 1808, aínda que non desenvolvería as súas posibilidades até a reunión das Cortes de Cádiz dous anos despois. A constitución dun poder revolucionario implica a simultánea desaparición do poder constituído. En España o motín de Aranjuez e as abdicacións de Baiona son os elementos decisivos na crise da monarquía, en tanto que a pasividade das autoridades ante a presenza dos franceses é a causa da crise do goberno. O baleiro de poder resultante facilitaría as iniciativas das autoridades inferiores (coma a do bando do alcalde de Móstoles) e a constitución de institucións inéditas —as Xuntas Provinciais, a Xunta Central— que non vacilarían en asumir ese poder con todas as responsabilidades que implicaba e, unha vez conseguido, negaríanse a devolvelo aos seus antigos titulares.
O motín de Aranjuez
O motín de Aranjuez, cuxo desenvolvemento transcorreu entre a noite do 17 e a tarde do 19 de marzo de 1808, foi a culminación da política persoal do príncipe de Asturias quen, mercede a unha revolta nas rúas, que fora o resultado dunha conspiración, lograría forzar a man do vello monarca, a quen puxo na continxencia de abdicar. O procedemento, malia o moi popular que era o novo rei e calquera que fose o odio contra Godoy, non podía deixar incólume o prestixio da coroa. Unha vez no trono Fernando VII encontrouse nunha difícil postura debido ao inquietante silencio que Napoleón —cuxos exércitos cubrían parte da Península— mantiña respecto dos acontecementos españois, e chegou mesmo a abandonar o territorio nacional para acudir a Baiona para se entrevistar co emperador.
As abdicacións de Baiona
En Baiona, Napoleón, cuxos plans en relación coa Península sufriron un decisivo cambio ao ter noticia da abdicación de Carlos IV, reuniu aos monarcas españois impoñéndolles a renuncia aos seus dereitos, renuncia que se fixo extensiva aos infantes Carlos (irmán máis novo de Fernando VII) e Antonio (irmán máis novo de Carlos IV). Formalmente, Fernando VII devolvíalle a coroa a seu pai quen, sen esperar a esta renuncia, xa lle cedera ao emperador todos os seus dereitos ao trono de España e as Indias.
Esta capitulación dos monarcas e dos infantes non podía deixar de comprometer o prestixio da coroa, e contribuíu decisivamente ao desconcerto das autoridades establecidas no país, incapaces de tomar unha decisión irreversíbel —declarar a guerra a Francia— sen recibir as oportunas ordes.
Cando Fernando marchou cara a Baiona nomeara unha Xunta de Goberno presidida polo seu tío o infante Antonio e integrada por catro dos ministros do seu efémero primeiro reinado. A imprevisión do monarca en poñerse en mans de Napoleón foi comparábel á das limitadísimas atribucións —materias gobernativas e urxentes— que conferiu á Xunta. Pero de feito, e a pesar de todas as limitacións, a nova institución foi a depositaria dunha soberanía que non foi quen de exercer nos críticos momentos que seguiron ao 2 de maio.
Os sucesos do 2 de maio en Madrid
A Xunta foi incapaz de satisfacer os requirimentos populares e, á vez, manter as boas relacións cos franceses, que lle mandara conservar o rei antes da súa partida, e foi incapaz de evitar a crise que se aveciñaba debido ao crecente descontento da poboación
Un pequeno grupo de persoas logrou impedir o intento, pero a intervención dun batallón da garda, que incluso utilizou a súa artillaría contra os amotinados, desencadeou unha violenta reacción popular que se estendeu a toda a cidade. Os franceses foron atacados, e os madrileños, donos da rúa, trataron de ocupar as portas da cidade para pechalas ás forzas francesas acampadas a extramuros. Murat puido despregar as súas tropas, que atacaron aos paisanos. A Porta do Sol de Madrid e o Parque de Monteleón convertéronse nas horas seguintes nos centros dunha desesperada resistencia protagonizada por civís sen outras armas que as logradas durante o combate, resistencia á que se sumaron unicamente os artilleiros do mesmo parque, no que morreron os capitáns Luis Daoíz e Pedro Velarde e o tenente Jacinto Ruiz, mentres que as restantes forzas da gornición se mantiveron acuarteladas en cumprimento das ordes recibidas. A reacción dos soldados imperiais foi moi violenta, asasinado a xente ás cegas, e a ela seguiu unha sistemática represión ordenada por Murat.
A partir do 2 de maio, a Xunta de Goberno, titular do exercicio da soberanía, recoñecida e obedecida como tal por todas as autoridades do país, entrou en crise, e a dualidade de poderes que coexistían desde a saída do monarca foi liquidada polo duque de Berg, que aproveitou a situación para engadir á súa condición de lugartenente imperial a presidencia da propia Xunta, despois de enviar a Baiona ao infante presidente, co que reuniu na súa persoa a suprema autoridade sobre os españois e os franceses ocupantes. As vacilacións da Xunta e o seu temor a comprometerse cunha iniciativa que desencadease a guerra, descualificouna aos ollos dos españois, que buscarían en autoridades de inferior nivel unha dirección disposta a levalos á loita contra os franceses.
O Consello de Castela e a Xunta de Goberno
O Consello de Castela convertérase, ao longo do século XVIII, na peza clave do sistema institucional español. O hispanista francés Desdevises Du Dézert definiuno dicindo del que:
Sen a colaboración do Consello non era posíbel manexar a complicada engrenaxe da administración española. Pero a súa actuación nos meses críticos de maio e xuño, baixo a presidencia de Arias Mon y Velarde, limitouse, no exercicio das súas funcións gobernativas, ao mantemento da orde, pregándose no exercicio das funcións lexislativas a dar forma legal á vontade das ordes dos invasores e da Xunta de Goberno. En ambos os casos o Consello buscaba desesperadamente, fronte ás medidas que se lle impoñían, librar a súa responsabilidade mediante protestas formais, recorrendo noutros casos, a negar a súa competencia para tomar determinadas decisións. A súa manifesta colaboración cos invasores minará o seu prestixio, e a súa influencia, entre os partidarios de combater aos franceses, que cada día ían en aumento.
Ante a inacción do Consello de Castela que, por outra parte, andaba disperso, e da Xunta de Goberno, institucións das que non se recibían nas provincias máis que recomendacións pacifistas en lugar da esperada incitación á loita contra o francés, correspondería ás audiencias e aos capitáns xenerais, os seus presidentes (nas funcións gobernativas), o exercicio da soberanía, da que non quixeran facerse cargo as instancias superiores. Pero a resistencia destes a asumila (cuxa primeira manifestación debía ser a declaración de guerra a Napoleón) conduce á ruptura do vello sistema, para encher o baleiro de poder. Mesmo naqueles lugares onde non había unha presenza de franceses, coma en Galicia, as autoridades lexitimamente constituídas esforzáronse, con todos os medios ao seu alcance, en manter a orde pública e evitar calquera incidente que puidese incomodar aos invasores.
En contraste con esta política de pacificación xorde unha presión popular para que se lle declare a guerra ao invasor, sen ter en conta o desequilibrio que existía entre as forzas armadas de España e as de Francia. Esta corrente de opinión mobilizou a amplos sectores da poboación até o punto de aparecer como unánime fronte a posición contemporizadora das autoridades. Estes movementos, para lograr impoñer a guerra, veríanse obrigados a adoptar procedementos insurreccionais, revolucionarios, substituíndo as antigas autoridades por institucións cuxa única lexitimidade era a vontade do pobo do que xordían.
A longa serie de alborotos e movementos, á vez patrióticos e insurreccionais, que tiñan lugar en todo o país nos meses de maio e xuño, determinaron un cambio radical na configuración do réxime, de tal xeito que ao final dun curto período de tan só cinco ou seis semanas nin unha soa das autoridades lexítimas continuaba no exercicio do poder. Como consecuencia do levantamento das cidades, constituíronse en todas as partes Xuntas que asumen o exercicio, sen limitacións, da soberanía. A Coruña, Oviedo, Valladolid, Badaxoz, Sevilla, Lleida e Zaragoza foron o lugares nos que o levantamento desembocou na constitución de Xuntas Supremas provinciais que substituíron ás antigas autoridades e promoveron a extensión do movemento a todas as outras cidades.
A antiga administración non existía ou, cando nalgures subsistira, quedara totalmente subordinada á autoridade da correspondente Xunta provincial ou local, que a ratificara pero recortándolle as atribucións.
O carácter popular do levantamento fixo que as forzas que impuxeran a guerra se visen moitas veces na necesidade de recorrer a persoas de maior representación, máis coñecidas, para formaren as xuntas, polo que, en moitos casos, foron as mesmas autoridades derrocadas as que integrasen estas xuntas, aínda que, na súa nova función, actuaban non como axentes da coroa, senón como representantes do pobo.
O resultado máis importante que se derivou dos sucesos de maio e xuño foi a translación do poder a mans de institucións xurdidas do levantamento popular, fenómeno acompañado do sentimento dunha asunción popular da soberanía, sentimento que se ve reflectido en todos os escritos do momento e que tería unha importantísima repercusión na inmediata formulación da organización política. Os textos ao respecto son explícitos e abundantes, pero baste co exemplo da actitude, e a linguaxe empregada, da Xunta Suprema de Galicia:
A Xunta de Goberno e Xuntas Supremas provinciais
A necesidade de coordinar o esforzo bélico (e tamén a conciencia da unidade nacional) conduciron á creación dun goberno central nun prazo excepcionalmente breve, especialmente tendo en conta os medios de comunicación da época, e tamén o pluralismo de poderes que existía. As Xuntas provinciais promoveron, mediante iniciativas desordenadas pero converxentes, a formación dun goberno nacional, cuxa constitución se produciu en pouco máis de tres meses. Pero a unanimidade en canto á necesidade dun goberno central trocábase nunha pluralidade de opinións, difíciles de harmonizar, á hora de determinar a súa composición e mailas súas competencias. As principais alternativas eran tres:
Finalmente triunfou o criterio, intermedio, da Xunta de Sevilla, favorábel a delegar o poder en mans de representantes elixidos polas Xuntas, aceptándose a proposta da de Granada de que fosen dous por cada unha delas. Os delegados procedentes do sur, sen esperar que chegasen os que viñan do máis afastado norte, decidiron constituírse en Xunta Central (o seu nome oficial e completo era Xunta Central Suprema e Gobernativa do Reino) o 21 de setembro de 1808. A Xunta Central, á marxe das funcións de goberno, promoveu a reunión de Cortes (que serían as famosas Cortes de Cádiz), tolerou unha moi ampla liberdade de imprenta e levou a cabo unha consulta ao país, que favoreceu a exposición de toda clase de demandas.
A Xunta Central
A Xunta Central era o único órgano de goberno supremo de España, pois a monarquía non existía de facto dado que os patriotas non aceptaban a Xosé I (proclamado polo seu irmán Napoleón como rei de España en xullo de 1801), e as vellas autoridades, coma o Consello de Castela, andaban dispersas. A composición da Xunta axuda a comprender a súa política. O seu presidente era o conde de Floridablanca, un vello inimigo da Revolución francesa. A súa elección seguramente debíase ao feito de que fora a Xunta de Murcia a primeira en pedir (en xullo de 1808) a constitución da Central. Antano reformista, os sucesos da Revolución francesa fixeron que cambiase de forma radical o seu punto de vista político, converténdose nun reaccionario. Tralo levantamento contra os franceses, José Moñino (Floridablanca) organizou a Xunta Suprema de Murcia, apoiando a candidatura da infanta Carlota Xoaquina de Borbón á rexencia.
Inicialmente a Xunta Central estaba formada por 24 membros, que posteriormente pasarían a ser 35. Entre eles había tres exministros (Floridablanca, Jovellanos e Valdés), cinco grandes de España, tres marqueses, catro condes, dous xenerais, cinco altos funcionarios, catro membros do alto clero e só dous representantes do que se poderia chamar burguesía.
A Xunta tomou o título de Maxestade o que, coa súa mera formulación, saíu ao paso das ambicións dalgúns membros da familia real, coma o citado da Infanta Carlota. Pero, illada en Aranjuez, sen contacto co pobo ou —o que é máis probábel— respondendo á formación tradicional dos seus membros, cometeu o erro de volver a convocar o Consello de Castela, resucitando así no órgano prerrevolucionario o máximo inimigo da súa propia significación. Foi este un dos primeiros e máis graves erros deste corpo político que, porén, subsistiu a pesar dos manexos do Consello, e de que os aliados ingleses facían presión a favor dunha autoridade máis expeditiva.
Levantamento da Coruña
A Coruña foi a primeira das cidades galegas en levantarse en armas contra os franceses. Segundo Díaz Otero:
Cabe preguntarse se estes rumores e este estado de inquietude estaban, ou non, provocados por algún grupo de persoas. A este respecto sábese que un grupo de paisanos se reunía secretamente con oficiais do exército, reunións ás que concorrían, entre outros, Manuel Pardo de Andrade e Sinforiano López. Ademais destes movementos, que se poderían cualificar de internos, houbo algúns outros externos, que terían gran repercusión. Por exemplo, un enviado da Junta de Asturias presentouse ante o rexente da Audiencia, Pagola, que, tras ser informado do levantamento asturiano, deulle ordes ao enviado de que marchase inmediatamente da cidade (para que non causase ningunha alteración da orde).
Producírase, así mesmo, por aqueles días, a chegada do capitán xeneral Filangieri, que viñera co obxecto de pacificar os ánimos, pero que, cunha das súas medidas (o envío do rexemento de Navarra a Ferrol), no fixo senón exaltalos aínda máis.
Estes acontecementos revelan que a poboación da cidade non confiaba nas súas autoridades, crendo —e posibelmente con razón— que tanto as supremas autoridades militares, Filangieri e Biedma, coma as civís, especialmente o rexente da Audiencia, estaban dispostos a entregarse aos franceses. Nestas circunstancias calquera chispa podía facer saltar o pobo, traballado subterraneamente por Sinforiano López e outros liberais. E a chispa saltou os días 30 e 31 de maio.
Efectivamente, despois da pacífica procesión cívica, acabaron os tumultos do día 30 pero, ao día seguinte, mantívose a presión popular na rúa. Como as máximas autoridades militares e civís estaban reunidas na sede da Audiencia, novamente a multitude, sen dúbida alentada por Sinforiano López e outros liberais, pediu a gritos que se adoptasen medidas contra os franceses, que se nomeasen xefes militares de confianza en substitución de Filangieri e Biedma, e que se defendese a relixión, a liberdade e a patria. Resultado desta presión foi a constitución dunha Xunta. Foi así como se levantou en armas a cidade da Coruña, a primeira en facelo en Galicia, cando as autoridades, representantes do Antigo Réxime e moi comprometidas con Godoy, daban mostras de moi pouco, ou nulo, entusiasmo por levantárense contra os franceses. Esta desconfianza, especialmente con respecto ao capitán xeneral Filangieri, non abandonou nunca aos galegos, incluídos, segundo parece, os seus propios soldados que, temerosos de que entregase o exército de Galicia a Napoleón, o asasinaron pouco tempo máis tarde.
Levantamento de Santiago
O 30 de maio, e por dous condutos, chegaron a Santiago as primeiras noticias do alzamento popular da Coruña. Nesta última cidade estaba destacado o padre Conde, vigairo do convento de Santa Clara de Santiago e confesor do arcebispo-señor de Compostela, que o enviara alí co obxecto de seguir de cerca o rumbo que tomaban os acontecementos. O arcebispo Rafael Múzquiz Aldunate era home de Godoy e, posibelmente, dubidaba sobre o partido que debería tomar. Talvez este exceso de precaución axudou a que se tecese unha lenda negra en torno ao arcebispo sobre a súa posíbel conivencia cos franceses. A acusación máis grave contra o prelado foi a do conde de Toreno, que escribiu que:
Tan pronto como o arcebispo ten noticias dos acontecementos da Coruña, constitúe unha Xunta de armamento e defensa presidida por el mesmo. Segundo López Ferreiro, esta xunta foi constituída esa mesma noite, é dicir, a noite do 30 de maio, o que significaría que a Xunta de Santiago sería a primeira de Galicia. O que si é seguro é que, durante esa noite, foron alertadas varias persoas significadas e, baixo a dirección do capitán Armisén, adoptáronse medidas militares, coma a incautación de armamento. O día 31 de maio congregouse unha gran multitude na praza do Obradoiro, que foi arengada polo arcebispo en persoa. Ao mesmo tempo, as institucións eclesiásticas (cabido catedralicio, monxes de San Martiño Pinario) reuníronse en segredo para acordar a forma de axudar ao levantamento. Resultado destas xestións foi a entrega inmediata dun millón de reais por parte do cabido e 300.000 do arcebispo co que a xunta podía xa dispoñer de auxilios inmediatos.
Levantamento noutras cidades e vilas de Galicia
Desde o momento en que as dúas cidades máis importantes de Galicia naquela época se alzaron contra o francés creouse unha especie de modelo de organización que, en xeral, foi seguido nas distintas cidades e vilas: os promotores do movemento estaban pendentes do que acontecese en Santiago e A Coruña; en canto chega a posta e reciben a noticia, provocan unha especie de acción popular tocando a rebato as campás das igrexas, congregando ao pobo ante a casa do concello, obrigando ás autoridades a pronunciarse diante da xente e constituíndo de inmediato a Xunta.
É de supoñer que a ausencia do exército inimigo facilitaría este entusiasmo popular que, seguramente, non sería tanto se xa estivesen en Galicia as divisións de Soult ou de Ney.
A organización do levantamento
Ao alzamento en cada cidade ou vila, seguiu sempre a constitución dunha Xunta, titulada de forma diversa, aínda que o máis frecuente era que se denominase Xunta de armamento e defensa, encargada de organizar as accións contra os franceses. Polo xeral, as Xuntas constituíronse pactando entre si as forzas sociais máis importantes do momento. Non houbo un modelo único, polo menos nun primeiro momento. A xeito de exemplo, a Xunta da Coruña estaba formada da seguinte maneira:
Á vista desta composición está claro que a primeira Xunta da Coruña procurou manter o poder nas mans dos que sempre o exerceran. Non hai ruptura: non se daba entrada aos burgueses, que foran os que máis interviran nos preparativos do alzamento; non figuraba ningún dos líderes do momento, coma Sinforiano López; dos 46 nomeados, 30 xa pertencían á administración, e 9 eran membros do clero, é dicir, non se albisca ningunha intención de realizar un cambio estrutural; iso viría despois.
En Santiago, porén, a elección de representantes foi obra do arcebispo. Os seus 19 membros distribuíanse así:
En Vigo a Xunta, titulada subalterna e consultiva, constituíuse da seguinte forma:
Neste caso, o predominio do exército e do funcionariado é practicamente total.
Que a designación de representantes destas Xuntas foi argallada entre os dirixentes aparece claro nunha denuncia presentada polo concello de Santiago ao gobernador militar da Coruña. Referíndose á Xunta de Santiago pregunta:
miniatura|A Xunta Suprema do Reino de Galicia declarouse soberana.
Constitución e composición
A Xunta local da Coruña manifesta, desde o primeiro momento, a súa pretensión de se converter no núcleo dunha futura Xunta do Reino. Nun comunicado enviado polo presidente da Xunta Francisco de Biedma ás sete cidades con representación na Xunta do Reino o mesmo 31 de maio, dicía que
É dicir, a Xunta da Coruña, que en realidade era soamente local, convoca a Cortes para constituír unha Xunta Superior.
E aínda máis: o 2 de xuño acorda o seguinte:
miniatura|Pazo de Ximonde, na parroquia de [[San Miguel de Sarandón, Vedra|San Miguel de Sarandón (Vedra).]] miniatura|[[Pazo de Aballe (ou Avalle), no lugar da Feira, na parroquia de Santa María de Salceda.]]
Este acordo é da maior importancia, xa que unha xunta local, que acaba de convocar a unha especie de Cortes de Galicia, sen esperar sequera a esta reunión, autoproclámase Xunta Suprema e Gobernativa de Galicia a arrógase o dereito a ditar providencias a todas as demais xuntas. Loxicamente estas medidas incomodaron ás outras xuntas locais, especialmente á de Santiago, que se sentía preterida (o arcebispo estimaba que el tería que ser o Presidente da Xunta Suprema de Galicia), e que seguiu exercendo pola súa parte un poder practicamente soberano, iniciando deste xeito unha guerra aberta entre ambas as Xuntas.
O día 5 de xuño reuníronse na Coruña os representantes das sete cidades con voto na Xunta do Reino, convocada por Biedma o 31 de maio. A representación das sete cidades foi a seguinte:
Froito da primeira reunión foi unha proclama, asinada o mesmo 5 de xuño, na que se reafirmaban no seu carácter de soberanas (ante a ausencia de Fernando VII) e declaraban que os obxectivos supremos do alzamento eran a defensa da relixión, da patria e das vidas e facendas do pobo.
Actuacións da Xunta
A Xunta Superior estivo vixente até a chegada dos franceses a Galicia, en xaneiro de 1809 e, neste curto período de tempo, apenas seis meses, efectuou diversas e importantes actuacións, que se poden reunir en tres apartados:
Militares
miniatura|A Xunta Suprema organizou un exército pra a defensa de Galicia. A Xunta asumiu o alto poder militar aínda que, como é natural, delegouno nunha Xunta de Guerra constituída por militares. Pero é a Xunta quen promove os alistamentos voluntarios e forzosos, efectuando unha repartición máis ou menos proporcional dos efectivos segundo a poboación de cada provincia. Segundo este, correspondían a cada provincia: miniatura|dereita|O capitán xeneral [[Joaquín Blake.]]
'''Efectivos mobilizados pola Xunta Suprema de Galicia
O espírito militar que, como se vería posteriormente durante a guerra, animou á poboación galega, non debía de estar moi arraigado en xuño de 1808, xa que moitos dos chamados a filas procuraron escapar da patriótica chamada empregando os máis variados métodos, mesmo a automutilación, como se deduce dun documento militar da época:
Ademais deste labor de recrutamento, hai que destacar que a Xunta se reservou o nomeamento dos mandos, polo menos dos superiores, como o demostra o feito da substitución de Filangieri por Blake.
Correspondeulle tamén á Xunta todo o referente á intendencia do exército e a organización de corpos coma o de reserva ou o das Milicias Urbanas.
Facenda
Durante a súa actuación, a Xunta non fixo reformas substanciais no sistema contributivo. Tampouco creou un plan racional e extraordinario de recadación de fondos; simplemente preferiu basearse en tres aspectos:
Aínda que non se poden cuantificar as entradas e saídas de diñeiro durante o período de goberno da Xunta (do 5 de xuño de 1808 a xaneiro de 1809), si é posíbel enumerar algunhas achegas salientábeis:
Política internacional
miniatura|[[Francisco Bermúdez de Sangro|Francisco Sangro, embai­xador de Galicia no Reino Unido.]] A Xunta, como depositaria da soberanía, comportouse cara ao exterior como un reino independente. Enviou a Portugal ao brigadier Genaro Figueroa, con poderes e acreditacións, para que contactase cos patriotas portugueses xa en guerra cos franceses. O resultado foi un pacto asinado no Porto o 4 de xullo de 1808 cuxo preámbulo rezaba:
No pacto, acordábase loitar pola restitución da soberanía aos seus lexítimos monarcas, expulsando aos franceses. Galicia comprometíase a axudar ao exército portugués até "arrojar (...) la tiranía francesa". á súa vez Portugal comprometíase a axudar a España cando se vise libre. Rogábase a Inglaterra que garantise o pacto. Foi asinado, por parte portuguesa, polo bispo do Porto como Presidente da Xunta de Goberno establecida nesa cidade, e por parte de España polo brigadier Figueroa. Aínda que a Xunta do Reino de Galicia actuaba como soberana, non era a súa intención, evidentemente, declararse como país independente, senón que o facía en canto a que consideraba que era posibelmente a única parte libre de España, daquela ocupada case por completo por un exército estranxeiro. É dicir, a Xunta de Galicia consideraba que, nese momento, representaba a soberanía española.
A outra fronte de actuación da diplomacia galega foi Inglaterra. O 16 de xuño de 1808 foron designados como representantes ou embaixadores da Xunta perante a corte de San Xaime Xoaquín Freire de Andrade e Francisco Bermúdez de Castro e Sangro:
A resposta do goberno inglés foi plenamente satisfactoria, xa que se comprometeu a enviar a Portugal un exército ao mando do xeneral Wellesley, obrigouse a transportar o exército de Dinamarca, liberou os prisioneiros, asegurou a libre navegación e comezou a enviar municións e diñeiro, desprazando a Galicia, ademais, a sir Charles Stuart con carácter oficial de embaixador. Os envíos de diñeiro tiñan, naturalmente, varias contrapartidas. Ademais da liberdade de comercio que conseguiu Inglaterra a partir dese momento, que facilitou a entrada masiva de lenzos ingleses con notábel prexuízo para a burguesía galega, as remesas de diñeiro, sen xuros, estaban ben aseguradas. Nun documento datado o 29 de xullo de 1808 e transcrito por Díaz Otero podemos ler as condicións do empréstito:
Do éxito da embaixada galega faise eco o historiador conde de Toreno: