cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jayne Mansfield
Vera Jayne Palmer, nada en Bryn Mawr o 19 de abril de 1933 e finada en Eastern New Orleans o 29 de xuño de 1967, foi unha actriz estadounidense de cinema, teatro e televisión coñecida como Jayne Mansfield. Foi tamén animadora de clubs nocturnos e cantante e unha das primeiras Playmates de Playboy. Foi un importante símbolo sexual de Hollywood durante as décadas de 1950 e 1960 cun contrato con 20th Century Fox. Tamén foi célebre pola súa publicitada vida privada e as súas montaxes públicas, como os "fallos de vestiario".
A carreira de Mansfield no cinema foi breve, mais tivo varios éxitos de recadación e gañou un Theatre World Award e un Globo de Ouro. Gozou de éxito no papel da actriz ficticia Rita Marlowe, tanto na versión de Broadway de 1955–1956 como na versión cinematográfica de 1957 de Will Success Spoil Rock Hunter? Outras interpretacións importantes foron en The Girl Can't Help It (1956), The Wayward Bus (1957) e Too Hot to Handle (1960). Foi a primeira actriz estadounidense importante de Hollywood que realizou unha escena espida, en Promises! Promises! (1963).
Mansfield tomou o seu nome artístico do seu primeiro marido, o relacións públicas Paul Mansfield. Estivo casada e divorciouse tres veces e tivo cinco fillos. Presuntamente tivo relacións con numerosos homes, incluídos Robert e John F. Kennedy, o seu avogado Samuel S. Brody e o animador de Las Vegas Nelson Sardelli. O 29 de xuño de 1967, faleceu nun accidente de tráfico en Eastern New Orleans aos 34 anos.
Falecemento
En 1967, Mansfield estaba en Biloxi, Mississippi, por un compromiso no Gus Stevens Supper Club. Tras dúas aparicións na tarde do 28 de xuño, Mansfield, Sam Brody (o seu avogado e parella), o seu chofer Ronnie Harrison (de 20 anos), e tres dos seus fillos (Miklós, Zoltán e Mariska) abandonaron Biloxi despois da medianoite nun Buick Electra 225 de 1966. O seu destino era Nova Orleáns, onde Mansfield ía aparecer no Midday Show da WDSU o día seguinte. Aproximadamente ás 2:25 a.m., na U.S. Highway 90, ao oeste de Rigolets Bridge, o Buick chocou a gran velocidade coa parte traseira dun remolque dun camión que reducira a velocidade porque outro camión estaba esparexendo insecticida que formaba unha néboa. Os tres adultos do asento dianteiro morreron instantaneamente. Os nenos, que durmían no asento de atrás sobreviviron con pequenas feridas.
Trala súa morte, o NHTSA recomendou esixir unha barra parachoques na parte inferior de todos os remolques; a industria dos camións pouco a pouco adoptaron o cambio. Nos Estados Unidos o aparello adoita chamarse "barra Mansfield". O coche foi gardado por un coleccionista privado de Florida, onde se converteu nunha atracción na década de 1970. En 2019 era propiedade de Scott Michaels e amosábase no Dearly Departed Tours & Artifact Museum dos Ánxeles preto do Hollywood Forever Cemetery.
Funeral
O funeral de Mansfield tivo lugar o 3 de xullo en Pen Argyl, Pensilvania. O servizo foi dirixido por Charles Montgomery, pastor da Igrexa Metodista de Sión. Realizouse un funeral privado na capela de Pullis Funeral Home. Un ministro metodista dirixiu a cerimonia. Mickey Hargitay foi o único dos seus ex maridos que asistiu ao funeral.
Mansfield foi enterrada no cemiterio Fairview, ao sueste de Pen Argyl, xunto ao seu pai Herbert Palmer. Na súa tumba, con forma de corazón, lese "We Live to Love You More Each Day" ("Vivimos para amarte máis cada día"). Colocouse un cenotafio no Hollywood Forever Cemetery en Hollywood por parte do club de fans de Jayne Mansfield, mais escribiuse incorrectamente a data do seu nacemento como 1938 (Mansfield tendía a dar información incorrecta sobre a súa idade).
Recoñecemento
miniatura|Estrela de Mansfield no [[Paseo da Fama de Hollywood no 6328 Hollywood Boulevard. A estrela da súa filla Mariska Hargitay situouse próxima á súa en 2013. |alt=Jayne Mansfield's star on the Hollywood Walk of Fame]]
Legado
Mansfield deixou cinco fillo, unha propiedade en ruínas,  inlcuído o Pink Palace, un gran número de seguidores e un impacto duradeiro na cultura popular. O sinxelo "Kiss Them For Me" do grupo Siouxsie and the Banshees e a canción de L.A. Guns "The Ballad Of Jayne", falan de Mansfield e da súa morte.
A súa filla, Mariska Hargitay, converteuse en actriz e estrela de Law & Order: Special Victims Unit.
Varias artistas foron denominadas como "a nova Jayne Mansfield", como a actriz italiana Marisa Allasio. A actriz, modelo e Playmate do Ano en 1993 Anna Nicole Smith foi chamada "unha Jayne Mansfield para os noventa" a causa do seu parecido físico e a mestura de glamour e traxedia na súa vida. A drag queen e actor Divine foi seleccionado polo cineasta John Waters para parodiar a Mansfield en Mondo Trasho. According to The Hollywood Reporter "if it weren't for Mansfield then, there would likely be no Kardashians today".
Filmes de Corea do Sur propostos ó Óscar ó mellor filme internacional
miniatura|[[Bong Joon-ho é o director do primeiro filme surcoreano nomeado e gañador do premio, Gisaengchung (2019).]]
Corea do Sur presentou filmes para o Óscar ó mellor filme internacional por primeira vez no ano 1962. O premio é concedido anualmente pola Academia das Artes e das Ciencias Cinematográficas dos Estados Unidos de América a unha longametraxe producida fóra dos Estados Unidos e cuxo diálogo estea principalmente nunha lingua diferente do inglés. O galardón foi creado para a 28ª edición dos premios, sucedendo os premios honoríficos non competitivos que se presentaron entre 1947 e 1955 en recoñecemento dos mellores filmes en lingua estranxeira estreados nos Estados Unidos. O candidato de Corea do Sur é escollido anualmente por un comité especial composto polo Consello Coreano do Cinema.
Até o ano 2022, trinta e catro filmes surcoreanos foron propostos ó Óscar ó mellor filme internacional, e só un foi finalmente nomeado ó premio, Gisaengchung (2019) quen finalmente gañou o premio, ademais do Óscar ó mellor filme, o Óscar ó mellor director e o Óscar ó mellor guión orixinal. En 2018, Beoning converteuse no primeiro filme surcoreano na lista curta de decembro na 91ª edición dos premios, mais finalmente non foi nomeado. Corea do Norte nunca presentou un filme para participar na competición.
As tres primeiras propostas foron dirixidas por Shin Sang-ok, así como a edición de 1990. Shin fíxose famoso internacionalmente despois de declarar que estivera retido en Corea do Norte entre 1978–1986, e fora obrigado a facer filmes para Kim Jong-il. Lee Chang-dong dirixiu tres dos filmes escollidos por Corea do Sur. Outros seis directores, Lee Doo-yong, Kim Ki-duk, Kim Tae-kyun, Lee Joon-ik, Jang Hoon e Bong Joon-ho, presentaron cadanseus dous filmes.
Propostas
A Academia das Artes e das Ciencias Cinematográficas convidou as industrias cinematográficas de varios países a presentar os seus mellores filmes para o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa dende o ano 1956. O Comité desta categoría supervisa todo o proceso e revisa tódolos filmes enviados. Despois disto, realízase unha votación secreta para determinar os cinco nomeados ó premio. A continuación amósase unha lista dos filmes que presentou Corea do Sur para a súa valoración pola Academia co respectivo ano e cerimonia de entrega. Tódalas propostas foron rodadas en lingua coreana.
Cristianismo e homosexualidade
miniatura|dereita|150px|Neno nunha manifestación de orientación cristiá. A visión que ten o cristianismo da homosexualidade é moi diversa. Algunhas igrexas cristiás son totalmente contrarias á admisión de prácticas sexuais entre persoas do mesmo sexo porque ven nelas unha ofensa ao seu deus. Outras consideran que as relacións sexuais son expresión do amor e admítenas dentro da súa moral. Entre estas dúas posturas extremas hai moitos matices, tantos como interpretacións hai da mensaxe de Xesús de Nazaret.
Catolicismo
A postura oficial da Igrexa Católica provén, en parte, da interpretación tendenciosa dos textos sagrados, e en parte do mantemento dunha tradición patriarcal heterocéntrica.
Actualmente a principal igrexa cristiá por volume de crentes é a Católica. A súa postura oficial no referente á práctica homosexual está expresada no Catecismo, que afirma que "os actos homosexuais son intrinsecamente desordenados. (...) Son contrarios á lei natural. Pechan o acto sexual ao don da vida. Non proceden dunha verdadeira complementariedade afectiva e sexual. Non poden recibir aprobación en ningún caso". Neste principio apréciase a permanencia da filosofía estoica na identificación entre sexualidade aceptable e procreación. No relativo ás persoas homosexuais, o Catecismo afirma que "non elixen a súa condición homosexual; esta constitúe para la maioría deles unha auténtica proba. (...) As persoas homosexuais están chamadas á castidade. Mediante virtudes de dominio de si mesmo que eduquen a liberdade interior (...) poden e deben acercarse gradual e resoltamente á perfección cristiá.".
Protestantismo
Outras igrexas cristiás non católicas non ven nas prácticas sexuais con persoas do mesmo sexo unha violación do seu código moral. Dentro desta corrente integradora, a igrexa cuáquera británica aprobou en xullo do 2009 a celebración de casamentos relixiosos entre persoas do mesmo sexo, e solicitou ao Goberno a súa validación civil. É certo que as congregacións cuáqueras do Reino Unido e Australia son especialmente proclives a considerar as persoas homosexuais en réxime de igualdade, mentres que as dos Estados Unidos e Suráfrica están inspiradas por unha filosofía máis homófoba. En xeral, semella haber unha relación directa entre a maior apertura e o maior desenvolvemento económico e social.
Normalmente aquelas igrexas máis favorables ao trato igualitario son as que levan feito máis avances tamén en materia de igualdade de xénero, como é o caso da Igrexa Episcopaliana ou da Igrexa Luterana Evanxélica de América, que permiten o ordenamento de mulleres e de persoas abertamente homosexuais. Para sorpresa dos seus fieis, a Igrexa Episcopaliana de Míchigan, no ano 1973, informaba:
Pardal montés
O pardal montés, tamén chamado pardal orelleiro ou gorrión orelleiro, (Passer montanus) é unha especie de ave paseriforme da familia Passeridae. É unha ave pequena, coa caluga e píleo de cor castaña e unha mancha negra sobre as meixelas brancas. Ambos os sexos teñen igual plumaxe, e os xoves son unha versión máis clara do adulto. Habita na maior parte de Eurasia temperada e o sueste asiático e foi introducido noutras rexións, como nos Estados Unidos. En Galicia é unha especie sedentaria relativamente común. Aínda que se recoñecen varias subespecies, a aparencia varía moi pouco entre elas. Constrúe o niño nunha cavidade natural, o burato dun edificio ou un niño abandonado por outras especies. A posta de ovos consta de cinco ou seis ovos, os cales fan eclosión en menos de dúas semanas. Este pardal aliméntase principalmente de sementes e en menor medida de invertebrados, sobre todo durante a tempada de reprodución. Igual que con outros paxaros pequenos, é común que sufra infeccións por parasitos, doenzas ou sexa depredado por aves rapaces. A súa esperanza de vida é de aproximadamente dous anos.
É moi común nas vilas e cidades de Asia oriental, mais en Europa vive en bosques e campos abertos, mentres que o seu parente, o pardal común (Passer domesticus), nidifica en zonas máis urbanas. Aínda que a nivel mundial está catalogada en canto ao seu estado de conservación como unha "especie pouco preocupante", en Europa occidental produciuse unha gran diminución nas súas poboacións, debido en parte aos cambios nas prácticas agrícolas que implican un aumento do uso de herbicidas e a perda de restroballos en inverno. En Asia oriental e o oeste de Australia esta especie é considerada unha praga, aínda que tamén serviu de inspiración na arte do oriente distante.
Descrición
miniatura|esquerda|Unha cría. A maioría dos pardais miden de media de 10 a 20 cm de longo, teñen unha plumaxe predominantemente parda ou cincenta, con cola curta e cadrada, e peteiro curto e cónico. O pardal montés é lixeiramente máis pequeno (aproximadamente un 10 %) que o pardal común. As súas medidas son 12,5 a 14 cm de lonxitude, unha envergadura alar de aproximadamente 21 cm e un peso de 24 g. No adulto, o píleo e a caluga son de cor castaña e baixo o oído ten unha mancha negra en forma de ril que contrasta coa meixela branca pura; o queixo, a gorxa e o peteiro son negros. As partes superiores do corpo e as ás son de cor marrón clara con franxas negras, e salientan dúas liñas brancas distintivas nas ás. As patas son marróns claras, mentres que o peteiro, dun ton azul chumbo en verán, faise case negro en inverno.
Esta especie é a única do seu grupo taxonómico sen diferenzas na plumaxe entre os sexos. A plumaxe dos xoves é moi similar á dos adultos, aínda que as cores tenden a ser máis apagadas. Os xoves teñen as meixelas e a mancha da gorxa en tons cincentos e as partes superiores do corpo con franxas grises verticais. O padrón de cores na face é distintivo en calquera idade; na cabeza do macho xove obsérvase unha coloración gris parda, mentres que no adulto o píleo é de cor cobre, sen tons grises. Os adultos e xoves fan unha lenta muda completa en outono, época do ano na que aumentan a súa masa corporal e reducen a graxa almacenada. Á vez que ocorren estes cambios, aumenta a cantidade de auga e sangue no corpo para apoiar o crecemento activo de plumas.
Non ten un canto afinado (ou é bastante silencioso), e as súas vocalizacións inclúen unha serie sons de tipo tschip nas chamadas de machos sen parella ou en cortexo. Utiliza outros renxidos monosilábicos nos contactos sociais, e a chamada de voo é un tec áspero. Un estudo comparativo das vocalizacións dunha poboación de aves procedentes de Alemaña introducida en Missouri demostrou que, en comparación cos pardais europeos, as aves estadounidenses tiñan unha variedade reducida de sílabas compartidas (ou memes) e unha maior estrutura dentro da poboación. Isto podería ser o resultado do pequeno tamaño da primeira poboación de América do Norte e a conseguinte perda de diversidade xenética.
Taxonomía
O pardal montés é unha das especies do xénero Passer, clasificado dentro da familia ds Passeridae. É un grupo de pequenas aves paseriformes que contén entre 15 e 25 especies. Estudos xenéticos indican que o pardal montés se separou relativamente cedo dos demais membros eurasiáticos do seu xénero, é dicir, antes da especiación de P. domesticus, P. flaveolus e P. hispaniolensis. En contra das suposicións de moitos norteamericanos, ningunha das especies euroasiáticas está relacionada co Spizelloides arborea, que é un Emberizidae.
O nome binomial deriva de dúas palabras latinas: passer, 'pardal' e montanus, 'das montañas'. A especie foi descrita por primeira vez por Carl von Linné na súa obra Systema naturæ (1758) co nome Fringilla montana. . Posteriormente, foi trasladada, xunto co pardal común, desde os pimpíns (familia Fringillidae) ao novo xénero Passer, creado polo zoólogo francés Mathurin Jacques Brisson en 1760. O epíteto específico montanus non reflicte axeitadamente as preferencias de hábitat desta especie. O nome "orelleiro" fai referencia á mancha escura que ten na zona do oído.
Subespecies
O aspecto da especie varía pouco en toda a súa distribución xeográfica e as diferenzas entre as sete subespecies existentes recoñecidas son leves. Aínda que se propuxeron polo menos quince subespecies, a mayoría son híbridos das subespecies enumeradas.
Distribución e hábitat
miniatura|Grupo sobre as pólas dunha árbore. A área de reprodución natural comprende a maior parte da Europa temperada e Asia ata o sur do paralelo 68° N (en latitudes máis ao norte os veráns son demasiado fríos e con temperaturas medias por debaixo dos 12 °C en xullo) e desde o sueste asiático ata Xava e Balí. En Europa está ausente en Islandia, nalgunhas rexións de Escocia e Irlanda, así como grandes zonas de Escandinavia, Finlandia, Grecia e parcialmente en Asia Menor. Antigamente nidificaba nas illas Feroe, Malta e Gozo. No sur de Asia encóntrase principalmente nas zonas temperadas. É sedentaria na maior parte da súa distribución xeográfica, pero as poboacións máis setentrionais migran ao sur para invernar, polo que a densidade poboacional aumenta nos meses de inverno no norte de África, sur de Europa, Turquía e o norte do subcontinente indio. Algúns grupos máis reducidos parten desde o sur de Europa cara ao norte de África e Oriente Medio. A subespecie P. m. dilutus chega á franxa costeira de Paquistán en inverno e bandadas de miles destas aves poden atravesar o leste da China en outono.
A especie introduciuse fóra da súa distribución xeográfica natural, pero non sempre conseguiu establecerse permanentemente, quizais debido á competencia co pardal común. Foi introducida con éxito en Sardeña, no leste de Indonesia, Filipinas, as illas Canarias e Micronesia, pero as introducións en Nova Zelandia e as Bermudas non prosperaron. Certas poboacións que viaxaron en barcos lograron colonizar a illa de Borneo. Tamén apareceu como ave errante en Xibraltar, Tunisia, Alxeria, Exipto, Israel e Dubai. Un pequeno grupo cruza o estreito de Xibraltar entre setembro e metade de novembro para pasar o inverno no norte de África; regresan en marzo ou abril.
miniatura|esquerda|Niño baixo a tella dunha casa de madeira no Xapón. Os membros de Passer encóntranse, polo xeral, en hábitats abertos (lixeiramente boscosos), aínda que varias especies, en particular o pardal común (P. domesticus), adaptáronse ás zonas urbanas. En América do Norte, unha poboación de arredor de 15 000 aves estableceuse en St. Louis, nas áreas lindantes de Illinois e no sueste de Iowa. Este grupo descende de doce aves importadas de Alemaña e ceibadas a finais de abril de 1870, como parte dun proxecto para aumentar a avifauna nativa norteamericana. Dentro da súa limitada distribución xeográfica nos Estados Unidos, a especie ten que competir co pardal común nos centros urbanos e, por tanto, encóntrase principalmente en parques, granxas e bosques rurais. En Australia, está presente en Melbourne, cidades do centro e norte de Victoria e algunhas localidades de Riverina en Nova Gales do Sur. En Australia Occidental é unha praga para a agricultura, onde moitas veces chega en barcos desde o sueste asiático.
Malia o que indica o seu nome científico, Passer montanus non habita en zonas moi montañosas e só alcanza os 700 m en Suíza, aínda que ten nidificado a 1700 m no norte do Cáucaso e ata 4270 m no Nepal. En Europa, encóntrase con frecuencia en cantís costeiros, edificios baleiros, salgueiros podados ao longo dos cursos lentos de auga, ou en campo aberto con pequenos parches illados de bosque. Manifesta unha forte preferencia por hábitats próximos a zonas húmidas e rexeita nidificar en explotacións agrícolas mixtas xestionadas de maneira intensiva.
En xeral, cando o pardal montés e o común habitan na mesma zona, este último nidifica nas zonas urbanas mentres que o montés o fai no campo; en gran parte de Australia ocorre o oposto. En rexións con poucas árbores, como en Mongolia, ambas as especies poden utilizar estruturas artificiais para faceren o niño. O pardal montés é unha ave rural en Europa, pero é urbana no leste de Asia; en Asia meridional e central, ambos os paséridos poden establecerse nos arredores de cidades e vilas. Nalgunhas partes do Mediterráneo, como en Italia, tanto P. montanus coma P. hispaniolensis e P. italiae habitan en colonias.
Reprodución
miniatura|Un polo. A ave acada a madureza sexual un ano despois da eclosión, e habitualmente constrúe o seu niño na cavidade dunha árbore ou na parede rochosa de cantís. Algúns niños non están no interior de buratos, senón que están construídos entre as raíces sobresaíntes de Ulex ou algún arbusto similar. Pode facer o niño en cavidades sobre o teito das casas; nos trópicos, as copas de árbores de palma ou o tellado de verandas poden servir como sitios de nidificación. Esta especie pode reutilizar niños con forma de cúpula que foron abandonados por pegas, ou un niño de ramiñas (en uso ou non) dunha ave de gran tamaño, como a cegoña branca, o pigargo, a aguia pescadora, o miñato queimado ou a garza real. Ás veces intenta apoderarse do niño doutras aves en cavidades ou espazos pechados, como os das andoriñas de cu branco, as comúns e as das barreiras ou do abellaruco común.
As parellas poden reproducirse de forma illada ou en colonias, e utilizan facilmente caixas de nidación. Nun estudo realizado en España, as caixas de nidación elaboradas con madeira e cemento tiveron un índice de ocupación moito máis alto que as caixas de nidación só de madeira (76,5 % fronte a 33,5 %), e as aves que se aloxaron en caixas de nidación de cemento tiveron roladas máis cedo, un período de incubación dos ovos máis curto e realizaron máis intentos de reprodución por tempada. O tamaño da posta e a condición física dos polos non foi diferente entre as dúas clases de caixas de nidación, pero o éxito reprodutivo aumentou nas de cemento (posiblemente porque os niños alí eran 1,5 °C máis quentes que nas de madeira).
O niño está composto de feo, herba, la ou outro material, e forrado con plumas que favorecen o illamento térmico. Un niño completo consta de tres capas; base, forro e cúpula. A posta de ovos típica consiste en cinco ou seis ovos (en Malaisia adoitan ser catro ovos), de cor branca a gris clara e fortemente marcados con pequenas manchas, puntos ou lunares; miden 20 x 14 mm e pesan 2,1 g, dos cales o 7 % corresponde á casca do ovo. Ambos os proxenitores incuban durante 12 ou 13 días antes da eclosión. Os polos nacen espidos e son altriciais e son coidados polos seus pais durante 15 a 18 días antes de que abandonen o niño. A rolada pode ter dous ou tres polos adicionais cada ano. Os xoves teñen unha muda completa de cinco a oito semanas despois de emplumaren e reciben a súa primeira plumaxe adulta aproximadamente uns 77 días despois.
Documentouse a hibridación entre o pardal montés e o pardal común en moitas partes do mundo: os machos híbridos tenden a parecerse ao pardal montés, mentres que as femias son máis similares ao pardal común. Unha poboación nidificante nos Ghats Orientais da India, supostamente introducida, posiblemente hibridou con pardais comúns. Polo menos nunha ocasión, unha parella de ambas as especies enxendrou descendencia fértil. En Malta informouse dunha hibridación salvaxe entre P. montanus e os pardais residentes (estes últimos, á vez, eran híbridos dos pardais Passer hispaniolensis e Passer italiae).
O tamaño do ovo non inflúe na mortalidade dos polos; porén os nacidos de ovos grandes medran máis rápido.
Alimentación
En inverno, cando as sementes teñen máis probabilidades de converterse nun factor limitante clave, os membros dunha bandada forman xerarquías de dominio lineais. Para o pardal montés, a posición na xerarquía non depende do tamaño da mancha na gorxa; isto é o contrario no pardal común, xa que o tamaño de dita mancha actúa como un indicador da súa eficacia biolóxica e reduce a necesidade de loitar polo dominio da bandada. Os estudos só mostraron de maneira concluínte que as manchas aumentan de tamaño coa idade. Porén, hai probas de que a mancha negra dos pardais monteses influiría no éxito dos machos nas liortas internas nas bandadas de alimentación.
O perigo de depredación afecta as estratexias de alimentación. Segundo un estudo publicado polo Departamento de Zooloxía Evolutiva da Universidade de Debrecen (Hungría), as fontes de alimento máis afastadas eran visitadas por bandadas máis pequenas, que pasaron menos tempo alimentándose e estiveron máis alerta. No estudo, os pardais que obtiveron comida ou procuraron alimento directamente denomínanse «produtores» e os que acababan de unirse a unha bandada que atopara comida chamáronse «oportunistas». Este oportunismo aumentaba un 30 % en sitios de alimentación a ceo aberto, aínda que isto non se debeu a unha maior vixilancia contra os depredadores. Unha posible explicación é que os sitios con maior risco son utilizados por aves con menores reservas de graxa corporal.
Depredadores
miniatura|O [[Accipiter nissus|gabián é un dos principais depredadores do pardal montés.]] Entre os depredadores están varias aves dos xéneros Accipiter, Falco e Strigiformes, como o gabián (Accipiter nisus), o lagarteiro (Falco tinnunculus), o moucho común (Athene noctua) e, en ocasións, o bufo pequeno (Asio otus) e a cegoña branca (Ciconia ciconia). Aparentemente, o risco de depredación é mínimo durante a súa muda de outono, malia contaren cun menor número de plumas de voo nese momento. Os niños poden sufrir incursións de pegas, gaios, denosiñas, ratas, gatos e serpes constritoras, como a cobra de ferradura.
Parasitos e doenzas
Varias especies de piollos aviarios parasitan os adultos ou os polos, quer aloxados entre a plumaxe quer nos niños. Os ácaros do xénero Knemidocoptes están moi estendidos, e causan lesións nas patas e dedas. As larvas de moscas califóridas (Protocalliphora) son unha causa significativa de morte dos polos.
Os pardais, tanto o montés coma o común, poden sufrir doenzas infecciosas, provocadas por bacterias ou por virus. As infeccións bacterianas constitúen a causa máis importante de morte embrional (fracaso na eclosión) e de morte temperá dos polos. Tamén parecen ter influencia na morte temeprá os niveis relativamente baixos de metais pesados e de pesticidas organoclorados. Tanto os polos coma os adultos son vítimas de infeccións por Salmonella, que poden causar mortalidades masivas de forma episódica. É menos común a infección por parasitos causantes de malaria aviaria (varias especies de Plasmodium ou de Leucocytozoon).
Na China, en 2004, atopouse a cepa mutante H5N1 do virus da gripe aviaria en pardais monteses, identificada como a causa da elevada mortalidade (principalmente en polos e aves xoves) e moi virulenta para as galiñas. A resposta inmunolóxica do pardal montés é menos potente que a do pardal común e propúxose que é un factor no potencial invasivo deste último. Ambas as especies son as vítimas máis frecuentes de atropelos nas estradas de Europa central, oriental e meridional. A idade máxima rexistrada é de 13,1 anos, mais a maioría non supera os tres anos.
Estado de conservación
miniatura|Os restroballos nivais son unha fonte de recursos alimenticios da tempada. A ave ten unha distribución xeográfica extensa, pero con límites pouco definidos. A súa poboación mundial descoñécese, pero estímase en de 52 a 96 millóns de individuos en Europa. Aínda que as tendencias poboacionais non foron avaliadas, non se cre que a especie se estea achegando a límites preocupantes como para considerala ameazada na Lista vermella da UICN (non cumpre o criterio de diminución maior do 30 % en dez anos ou en tres xeracións consecutivas). Por estes motivos, a nivel mundial o estado de conservación da especie avalíase como de «especie pouco preocupante».
Aínda que o pardal montés ampliou a súa distribución xeográfica en Fenoscandia e Europa oriental, as poboacións de gran parte de Europa occidental diminuíron (unha tendencia observada noutras aves de zonas agrícolas, como as lavercas, o trigueirón e a avefría). Entre 1980 e 2003, o número de aves de zonas agrícolas reduciuse nun 28 %. Esta caída das poboacións parece que foi particularmente grave en Gran Bretaña, onde se produciu un descenso do 95 % entre 1970 e 1998, e Irlanda, que só tiña entre 1000 e 1500 parellas a finais de 1990. Nas illas británicas tales descensos poderían deberse a flutuacións naturais, ás que os pardais monteses son proclives. Neste caso, o rendemento da posta mellora considerablemente a medida que diminúe o número de individuos, o que indica que a diminución na posta non foi responsable da redución da poboación e que a supervivencia era un factor crítico. A intensificación e especialización agrícola e en especial, o uso de herbicidas e unha tendencia crecente nas colleitas de campos sementados de outono a expensas de colleitas primaverais que producen restroballos en inverno, probablemente sexa a causa dun forte descenso na poboación, xa que estes cambios reducen a cantidade de insectos dispoñibles para os polos.
Na cultura popular
miniatura|esquerda|Crioceris asparagi (unha praga hortícola), é unha das presas favoritas do pardal montés. miniatura|Detalle de suzume odori de [[Katsushika Hokusai.]] miniatura|Emblema ([[kamon|mon) do clan samurai Uesugi.]] O pardal montés é considerado unha praga nalgúns países. En Australia, por exemplo, causa danos en moitos cultivos de cereais e froitas, e estraga cultivos de cereais, alimento para animais e gran almacenado cos seus excrementos. As normas de corentena prohiben a circulación desta especie en Australia Occidental.
En abril de 1958, o presidente chinés Mao Zedong intentou reducir os danos aos cultivos xerados por pardais monteses (estimados en 4,5 kg de gran por ave cada ano) mediante a mobilización de tres millóns de persoas e moitos espantallos para matar estas aves. Aínda que inicialmente foi exitosa, a «gran campaña dos pardais» pasou por alto a gran cantidade de lagostas e outras pragas de insectos que eran consumidas polas aves. As consecuencias foron a caída da produción das colleitas e unha fame que provociou a morte de 30 millóns de persoas entre 1959 e 1961, así como unha proliferación masiva de pragas de insectos entre a primavera e o verán de 1959 en Shanghai e outras cidades. O 18 de marzo de 1960, Mao tomou a decisión persoal de suspender a loita contra os pardais. Paradoxalmente, a principios do século XXI, o goberno chinés comezou unha campaña para protexer os pardais. Non obstante, a preferencia da ave por certas especies de insectos levou ao seu uso na agricultura para controlar as pragas en árbores froiteiras e en Crioceris asparagi.
Durante moito tempo esta ave inspirou obras de arte chinesa e xaponesa, e era frecuentemente ilustrada sobre poliñas de plantas ou en bandadas voando no ceo, e as representacións de artistas orientais como Utagawa Hiroshige volveron a utilizarse nos selos postais de Antiga e Barbuda, China, Gambia e República Centroafricana. Outras ilustracións máis sinxelas utilizáronse nos selos de Bélxica, Belarús, Camboxa, Estonia e Taiwán. O peculiar aleteo destas aves deu orixe a unha danza tradicional xaponesa, o suzume odori (雀踊り), popular en Sendai e que foi representada por artistas como Hokusai. En Filipinas, onde é unha das varias especies coñecidas vulgarmente como maya —e en ocasións se lle chama especificamente mayang Simbahan («maya de igrexa» ou «pardal de igrexa»)—, o pardal montés é a ave máis común nas cidades. Moitos filipinos nas cidades confúndeno coa anterior ave nacional de Filipinas, o Lonchura atricapilla —tamén chamado alí maya, pero foi diferenciada na linguaxe popular como mayang pula («maya vermella»)—.
Tycho Brahe
Tycho Brahe, nado en Knudstrup o 14 de decembro de 1546 e finado o 24 de outubro de 1601, foi un astrónomo dinamarqués.
Infancia
Knudstrup é unha localidade na provincia de Scania, que por aquel entón pertencía a Dinamarca e que na actualidade corresponde a Suecia. O astrónomo, danés de nobres devanceiros, era fillo de Otto Brahe (ao parecer, gobernador do castelo de Helsingborg e home de considerable influencia). Tycho non foi fillo único, xa que Otto e a súa dona, Beate, tiveran xa de primeiro unha meniña, e logo no 1546 Beate tivo xemelgos, un deles Tycho. Desafortunadamente, o outro xemelgo finou ao nacer e Otto non mantivo a súa promesa de deixar o seu fillo a Joergen. Así a vida do novo Tyge (como lle chamaban agarimosamente os da casa) ou Tycho se iniciou dun modo bastante peculiar. Joergen Brahe era vicealmirante da Armada Danesa, non tiña fillos, polo que recibira a promesa de seu irmán (o gobernador) de que lle deixaría en adopción o seu primeiro fillo home. Mais non sucedeu así, e Joergen non se deu por vencido, e raptou a Tycho levándoo para a súa casa de Torstrup. O Gobernador ameazou a seu irmán con matalo, pero finalmente calmáronse os ánimos e aceptou a evidencia da promesa, o seu fillo sería criado por Joergen, xa que sen dúbida estaría ben atendido co seu tío e, ademais, herdaría a riqueza deste.
A súa nenez na casa de seu tío conformou unha parte do carácter excéntrico e autoritario. Á idade de 12 anos, polo 1559, foi enviado a estudar á Universidade de Copenhague. Durante a súa estancia alí observou unha eclipse de Sol que lle causou unha profunda impresión. O feito ocorría o 21 de agosto de 1560; e, a pesar de ser total en Portugal, viuse coma parcial en Dinamarca. O máis rechamante non lle foi a visión espectacular que tivo a eclipse, senón como puido ser anunciada con anticipación. Nas súas propias palabras, que diría anos máis tarde, describe como "algo divino que o home coñeza os movementos das estrelas tan exactamente que sexa capaz, con moita anterioridade, de predicir as súas colocacións e posicións relativas". Ao parecer, o tema da predición dos eventos astronómicos engaiolou fortemente ao mozo Tycho, que empezou por aquel entón a comprar libros de Astronomía.
Mocidade
Despois de tres anos en Copenhaguen, o seu tío Joergen considerou que xa era tempo de que fose a unha universidade no estranxeiro. A súa intención era de que o rapaz deixase os temas das estrelas e se interesase por outras cousas que poderían converter a Tycho nunha figura importante da política danesa. Polo tanto as Leis era unha das carreiras mais apropiadas e a Universidade de Leipzig dispoñía dunha excelente Escola de Dereito. Seu tío, coñecedor do interese astronómico de Tycho, e de que collera en Copenhaguen unha tradución latina do Almagesto de Tolomeo, enviouno a Leipzig co titor Anders Soerensen Vedel, que logo chegaría a ser famoso como o primeiro gran historiador danés. Vedel tiña neses tempos uns 20 anos, só 4 máis que o seu estudante, e a súa misión era coidar de que Tycho abandonase a súa afección astronómica e concentrase tódalas súas enerxías nos estudos de dereito. Pero apenas un ano, Vedel deuse conta de que Tycho non tiña remedio e permitiulle facer as observacións que Tycho viña facendo ás escondidas, cando el durmía. A partir dese momento as relacións entre eles melloraron e chegaron a ser moi bos amigos.
No 1563, mentres se encontraba en Leipzig tivo lugar outro evento astronómico que calou en Tycho profundamente. Era o 24 de agosto cando ocorreu unha conxunción de Xúpiter e Saturno, chegando os dous planetas a confundírense nun só. O evento era predicible e Tycho deuse conta de que as táboas astronómicas existentes ata a data contiñan erros. As Táboas Afonsinas, baseadas no sistema xeocéntrico de Tolomeo, tiñan un erro dun mes, mentres que as Táboas Prutenicae de Reinhold, de 1551, baseadas nas de Copérnico, a pesar de ser mellores, predicían o evento con varios días de erro. Isto fíxolle ver a Tycho a urxente necesidade de novas e precisas observacións planetarias sobre as cales puidese construír táboas máis exactas. Tycho observou a conxunción con instrumentos moi primitivos e viu a necesidade de dispoñer de instrumentos de calidade para realizar boas observacións.
Xuventude
miniatura|esquerda|250 px|A nebulosa do Cangrexo, descuberta por Tycho Brahe.
No 1565 recibiron, tanto o mozo Tycho como o seu titor, unha carta de Joergen Brahe chamándoos de regreso á casa. É case seguro que Tycho se alegrou, xa que non lle gustaba estudar leis. Así e todo, estalara unha guerra entre Dinamarca e Suecia, o que mantiña a seu tío moi ocupado, polo seu posto de vicealmirante. Ao pouco tempo de volver Tycho, seu tío tivo un accidentado final para a súa vida. Este fin ocorreu mentres o rei Federico II cruzaba a ponte que conducía ao Castelo de Copenhaguen: na compaña de Joergen Brahe e doutros nobres, o seu cabalo asustouse, provocando que o rei caese nas xeadas augas. Joergen, co tempero típico dos Brahe, lanzouse á auga e rescatouno, pero apenas logrou saír con vida. Desafortunadamente contraeu unha pulmonía que se agravou e nada se puido facer para salvalo, morrendo un 21 de xuño de 1565. Por aquel tempo Tycho xa tiña os 18 anos, a noticia foi dura, pois, a pesar das diferenzas de opinión que ambos tiñan, había certa estimación polo seu tío. Xa non había nada que o retivese na casa ou o obrigase a continuar co seu estudo de leis. Outro tío, Steen Bille, aconsellouno despois de ver os seus asuntos en Dinamarca (xa que herdara algunhas propiedades de Joergen) decidiu regresar a Alemaña ao ano seguinte, agora para estudar o que el quería. Dirixíndose primeiro á Universidade de Wittenberg e logo á de Rostock.
Namentres se atopaba na Universidade de Rostock ocorréronlle dous eventos inusitados:
Volveu de Rostock a Dinamarca pero non quedou moi contento coa recepción que tivo, pese a obter unha promesa de Federico II de que lle daría o primeiro posto vacante ao que se presentara. Retornou a Rostock para observar outra eclipse lunar, non tardaría moito en marchar a Wittenberg, en concreto á Universidade de Basel, na cal se graduou a comezos de 1569. Case un ano despois trasladouse a Augsburgo, a capital de Suabia (agora parte de Baviera). Estabeleceu amizade cos irmáns Paul e Johann Hainzel, rexedores da cidade (ao parecer, Johann era o alcalde), astrónomos afeccionados. Tycho deseñou para eles un inmenso cuadrante de 5,8 metros (19 pes) de diámetro, e un sextante de menores dimensións.
Ao redor do ano 1570 Tycho soubo que seu pai estaba enfermo. Chegou á casa en decembro, e daquela a enfermidade de seu pai era terminal. Otto Brahe finou o 9 de maio de 1571 (tiña de 53 anos de idade). Tycho herdou a metade da propiedade de Knudstrup mais non lle gustou vivir aí, e foise á casa do irmán da súa nai en Herrevad, cerca de Helsingborg. Alí continuou as prácticas de química, xa que nesa época a alquimia era considerada como a nai da química, polo tanto, tamén era parte da astroloxía. Porén, no ano seguinte ocorría o evento que o levou de volta ás súas observacións para logo convertelo no máis grande observador do seu tempo. O 11 de novembro de 1572 mirou o ceo namentres daba un paseo e notou unha estrela moi brillante na constelación de Casiopea, onde el sabía ben, sobre as publicacións da época, que nunca houbo estrela de semellante fulgor. Tratábase dunha nova. Tycho fixo as observacións coidadosamente rexistrando as súas variacións de brillo e cor durante meses. Publicou os seus resultados nun libro titulado "De Nova Stella" no ano 1573, que contribuíu a acrecentar a fama de Tycho como astrónomo. Tamén por esta época Tycho fixo casamento cunha rapaza chamada Cristina. A súa esposa era de orixe humilde, e nivel social reducido; de certo é que non se sabe ás boas se foi casamento ou unión, xa que non parece constar ningún rexistro de matrimonio feito pola Igrexa. Pero a cousa debeu ir ben xa que esta muller acompañaría ao astrónomo polo resto da súa vida, dándolle oito fillos, dos cales só dous morreron moi novos.
Observatorio de Urania
250px|miniatura|Acuarela mostrando un plano de Uraniborg.
Corría o ano 1575 cando comezou a dar unha serie de conferencias sobre astroloxía e as orixes da mesma; na Universidade de Copenhaguen cumpre cunha petición expresa do rei Federico II. Tras o remate das conferencias emprendeu unha longa viaxe por Europa, con estancias en Cassel, Basilea e Venecia. Xa en Cassel fixo visita ao Conde de Hesse, Guillerme IV, que era un astrónomo entusiasta e avantaxado. Sabedor este home das intencións de Tycho de establecerse cun observatorio astronómico en Alemaña, Guillerme IV non dubidou en lle escribir ao rei danés algo que podería soar así: "Súa Maxestade non debe permitir que Tycho se vaia, xa que con iso Dinamarca perdería o seu máis grande ornamento". A carta no ía soa, xa que levaba sumada unha recomendación do chanceler Oxe e con elas o Rei Federico II, que tiña certa inclinación a favorecer as ciencias, fixo unha oferta tan xenerosa a Tycho para que se establecera en Dinamarca, e o astrónomo aceptou. Por un Real decreto do 23 de maio de 1576, o rei Federico II outorgáballe a Tycho Brahe a pequena illa de Hven, no estreito de Sund, non lonxe de Copenhaguen, cerca aínda da moderna cidade sueca de Malmö. A cédula incluía tódolos arrendatarios e serventes que nela vivían, coa renda e impostos deles, na forma vitalicia, xunto cunha renda anual de 500 ducados, ao cal aínda agregou un feudo situado en Noruega e unha coenxía, cuxa renda de 2000 ducados debía servir para construír un observatorio dotado dos mellores instrumentos e para contratar axudantes e matemáticos.
Tycho construíu na illa de Hven o Castelo de Urania, o que denominou como "Uraniborg", que foi o mellor observatorio astronómico da era pretelescópica. Co tempo fixo un segundo observatorio en Hven, no Castelo das Estrelas, ao cal tamén lle chamou "Stjerneborg". Tycho estivo traballando para un gran número de estudantes e axudantes, chegando a sumar 40 o número de persoas que traballaban para el na materia científica. Nese tempo tivo coñecidos estudantes, e un deles foi Longomontano, coñecido polo alcume da zona onde era orixinario, pero cuxo nome real era Christen Sorensen Longberg (1562-1647). Fillo dun labrego, o mencionado Longomontano deixara as leiras despois de finar seu pai e así, aos 15 anos de idade foi á escola básica. Once anos máis tarde pasou á Universidade de Copenhaguen, e ao ano seguinte chegou a ser axudante de Tycho. Estivo no Uraniborg ata 1597, cando os dous se foron.
miniatura|250px|esquerda|O [[Sistema Solar segundo Tycho Brahe.]]
O traballo principal de Tycho en Uraniborg foi a confección dun catálogo estelar. Mediu a posición de 777 estrelas con grande precisión. Tamén realizou numerosas observacións dos planetas, na súa particularidade de Marte, que anos máis tarde lle serviron a Kepler para establecer as leis do movemento planetario. Durante a súa permanencia en Hven datouse a aparición de sete cometas, o primeiro deles o 23 de novembro de 1577, que foi observado por Tycho co seu coidado habitual, a pesar de que nese momento non se dispoñía de tódolos elementos que utilizou nas observacións posteriores. Mediu a paralaxe do cometa esa mesma noite do 23 de novembro, achándose o cometa cerca da estrela Epsilon Pegasi. Observado durante varias horas e ao non poder detectar a paralaxe diúrna para o cometa, fixo que a súa situación fose 5 veces máis alá da órbita da Lúa. Tycho descartou de inmediato a antiga teoría que describía os cometas coma exhalacións atmosféricas, a uns poucos quilómetros de altitude. Ademais propinou un segundo golpe á inmutabilidade aristotélica da rexión supralunar. Encontrou que o cometa debía de percorrer ao redor do Sol, máis alá da órbita de Venus. Entre os anos 1582-1583 pareceulle ver que a distancia a Marte era menor a distancia o Sol, o cal lle fixo abandonar o sistema de Tolomeo, pois non estaba observada esta posibilidade. Pero tampouco se atreveu a adherir o sistema de Copérnico, que propón un sistema híbrido, onde a Terra inmóbil é o centro do cosmos e en torno a ela xiran a Lúa e o Sol. Tódolos demais planetas xiran arredor do Sol. Dende un punto de vista cinemático o sistema proposto por Tycho é equivalente ao copernicano.
Finado o Rei Federico II en 1588, a situación de Tycho en Hven comezou a ter complicacións. O príncipe herdeiro, Christian, tiña só 11 anos, polo cal designouse un consello de protectores, composto de 4 membros, que gobernarían ata que o príncipe cumprira os 20. Entre os protectores achábase o chanceler Niels Kaas, grande amigo de Tycho, que lle permitiu seguir gozando dos privilexios que posuía con Federico II. Así e todo, o carácter testán e fogoso de Tycho levouno a ter problemas. Naqueles tempos tivo unha disputa cun dos seus arrendatarios, de nome Rasmus Pedersen, e o caso chegou á Corte Suprema de Xustiza. Tycho foi o suficientemente lonxe na súa disputa como para manter suxeito con grellas a Pedersen (no subterráneo de Uraniborg tiña un cárcere para encerrar aqueles que non cumprían as súas obrigas). Cando a Corte Suprema fallou na contra Tycho, este continuou con hostilidades contra o pobre home, o que interpuxo a Tycho fronte ao príncipe, que se prezaba a si mesmo de ser xusto con todo o mundo, independente da súa condición social. Outros asuntos na contra de Tycho eran que non se preocupaba de manter unha capela nunha das posesións súas, da cal gozaba das entradas, pero que tiña despreocupada pese a varias advertencias. Outro tanto ocorría co mantemento do famoso faro Kullen, que non o facía de boa forma.
En Alemaña
miniatura|esquerda|180 px|Mauerquadrant (Tycho Brahe 1598), mais tamén foi coñecido como "Astronomiae Instauratae Mechanica".
Niels Kaas morre no 1594, e Tycho perde así un grande apoio. E a catástrofe sobrevén cando Christian VI, que xa subira ao trono, cortou varias das rendas de Tycho, entre elas os 500 ducados anuais. Parece que o novo Rei non tiña o interese de seu pai pola ciencia, e considerou que os grandes gastos de Hven eran excesivos. Ademais, molesto con Tycho, quería demostrarlle quen era o que mandaba. Por outra parte, coñecedor da súa reputación astronómica en Europa, non lle cortou totalmente os seus ingresos. Tycho nunha reacción temperamental, abandonou Hven para irse primeiro a Copenhaguen e logo a Rostock (Alemaña), onde tiña amigos. Alí parece que lle escribiu unha carta ao Rei na que lle ofrece volver se lle restauran novamente os seus recursos e se os seus servizos eran valorados adecuadamente. A resposta do Rei foi cortante, onde lle enumera varias das súas queixas e suxírelle que volva a Dinamarca primeiro. Esa foi a fin do incidente para Tycho, que decidiu permanecer no exilio e buscar novo protector. A derradeira observación anotada por Tycho no Hven data do 15 de marzo de 1596.
Xa no ano 1598 atopámolo establecido coa súa familia na casa do Xeneral Heinrich Rantzan, en Wandesbeck, (Hamburgo). Alí escribe un libro no que describe os seus instrumentos que publica co título "Astronomiae Instauratae Mechanica", e que dedica a Rodolfo II, emperador de Bohemia e Hungría. A dedicatoria produciu efecto, pois Rodolfo II invítao a Praga e ofrécelle o posto de Matemático Imperial, cun soldo anual de 3000 floríns (unhas 900 libras), cantidade apreciable, superior á que recibía en Praga calquera outra persoa da corte. Ademais déronlle a elixir entre varios castelos para que instalara o seu observatorio. O castelo Benatek, a uns 30 km. ao norte de Praga, foi o elixido, e Tycho trasládase alí coa súa familia e os instrumentos que conservaba con el. O resto dos instrumentos fóronlle enviados dende Dinamarca. Escribiulles a varios dos seus axudantes para que traballaran con el en Praga, entre eles a Longomontano, que chegou no 1600.
miniatura|150px|dereita|Johannes Kepler, axudante de Tycho.