cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Osamu Tezuka
Traxectoria
Tezuka comezou a debuxar banda deseñada o segundo ano na escola de primaria. Arredor do quinto ano atopou un insecto chamado "Osamushi". O nome do insecto era tan semellante ó seu, que decidiu adoptalo como nome artístico. A súa compañía de animación chamouse Mushi (insecto) Production. Chegou á conclusión de que podería usar o manga como un medio que o axudase a convencer á xente a coidar o mundo. Despois da segunda guerra mundial, creou o seu primeiro traballo (ós 17 anos de idade), Diary of Ma-chan e logo Shin Takarajima, que foron as primeiras obras da idade dourada do manga.
Otero Túñez (homónimos)
Os apelidios Otero Túñez poden referirse a:
Juan Díaz Porlier
Juan Díaz Porlier, nado en Cartaxena de Indias, Colombia, en 1788 e finado na Coruña o 3 de outubro de 1815, foi un militar español.
Traxectoria
No comezo da Guerra da Independencia foi coñecido polo alcume do "Marquesito" por terse feito pasar, para reunir voluntarios, por sobriño de Pedro Caro Sureda, terceiro marqués de La Romana e heroe do regreso a España da división española destinada en Dinamarca.
Con 27 anos, un despois da concesión do título de mariscal pola súa actuación na Guerra da Independencia, desconforme coa vulneración da Constitución gaditana e por non lle gustar o réxime saído do Manifiesto de los Persas, inicia conversacións con outros liberais. Traizoado polo seu propio secretario, foi detido en Madrid e condenado a catro anos de cadea no Castelo de San Antón, na Coruña. De alí saíu en prisión atenuada para tomar baños medicinais no veciño concello de Arteixo, polo que pasou a residir na casa de Andrés Rojo del Cañizal, en Pastoriza, onde seguiu conspirando. Contactou así mesmo con Sinforiano López quen o conectou co grupo liberal da Coruña, formado por burgueses e intelectuais, e cunha parte importante dos oficiais dos batallóns acuartelados na Coruña. Cando as autoridades tiveron noticia destes contactos detiveron e executaron a Sinforiano López en abril de 1815.
miniatura|esquerda|Estatua de Porlier na Coruña. Porlier decidiu convocar o pronunciamento en favor da Constitución do 1812 na noite do 19 de setembro de 1815. Esa noite foi detido o Capitán Xeneral e publicáronse tres proclamas dirixidas ao exército, ao pobo e á oficialidade de Santiago. Despois, a fronte dos batallóns sublevados dirixiuse a Santiago de Compostela con intención de que as autoridades e corpos militares alí acuartelados se unisen ao pronunciamento, pero nun descanso no camiño, no Mesón de Deus, ou de Viqueira, como tamén é coñecido, sito á entrada da vila de Ordes, namentres escribe a carón do lume, foi traizoado por un grupo de sarxentos do 6º Rexemento de Mariña.
Redactou así do seu puño e letra o epitafio que habería de colocarse sobre a súa sepultura. A viúva foi encerrada nunha cela dun pequeno Colexio de Orfas na cidade de Betanzos baixo a custodia de Vicente Feliciano Faraldo, pai de Antolín Faraldo, un dos absolutistas máis fanáticos, que levou o seu celo ao extremo de non lle permitir á esposa de Porlier abrir os baúis que conservaban as roupas e os obxectos persoais do seu marido ata cinco anos despois, cando o levantamento liberal o obrigou a fuxir e a liberar a viúva.
En 1820, tralo triunfo de Riego os seus restos foron inhumados con honra na capela de San Roque, preto da praza onde foi aforcado. En 1823 coa volta do absolutismo foi de novo exhumado e enterrado no cemiterio de Santo Amaro da Coruña, mais non se sabe onde.
Argimiro Rico Trabada
Argimiro Rico Trabada, nado en San Bernabel (Baleira) o 14 de setembro de 1905 e finado en Montecubeiro o 16 de outubro de 1937, foi un mestre e político galego.
Traxectoria
Exerceu como mestre e fixo por libre os estudos de Maxisterio na Escola Normal de Santiago de Compostela (1924-1927). Foi mestre nas escolas da Fontaneira e San Bernabel. Organizou e foi director da Unión Cultural San Bernabé. Organizou a Festa da Árbore na escola do San Bernabel o 10 de maio do 1934. Visitaba asiduamente Montecubeiro, de onde procedía a súa nai, participando en actividades culturais desenvolvidas pola Unión de Labradores de Montecubeiro, e en mitins, como o do 14 de abril de 1936 para celebrar a festa da República, no que pronunciou un discurso defendendo a cultura como factor de liberación.
En outubro de 1937 un grupo de falanxistas fórono buscar á casa e levárono atado cara o monte. Nunha taberna do camiño detivéronse a beber deixando a Argimiro atado á fachada; ao saír pegáronlle patadas e insultárono. Seguiron camiñando ata o lugar elixido onde lle cortaron os testículos e a lingua, sacáronlle os ollos e rematárono de varios tiros.
Lingua korowai
A lingua korowai (ou kolufaup) é unha lingua papúa da provincia de Papúa, Indonesia. É falada polo pobo korowai. Un misioneiro e lingüista neerlandés elaborou un dicionario e unha gramática da súa lingua.
544
Outros
Historia ano a ano
Almoite
O topónimo galego Almoite pode referirse a:
O Pirillueiro, Noia, Noia
O Pirillueiro é un lugar da parroquia de Noia no concello coruñés de Noia, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 63 habitantes (30 homes e 33 mulleres).
Irún
Irún (oficialmente e en Irun) é un concello e cidade do norte de España, en Guipúscoa, fronteirizo con Francia, país do que se atopa separado polo río Bidasoa. Forma xunto co veciño concello de Hondarribia a comarca de Bidasoa Beherea.
Trátase da segunda cidade máis importante de Guipúscoa tras a súa capital, Donostia, contando cunha poboación de 60.951 habitantes (INE 2009), aínda que a aglomeración urbana de Irún (a chamada comarca de Bidasoa-Txingudi, que sumaría as cidades de Hendaia e Hondarribia) supera os 95.000 habitantes.
É a maior das tres cidades cunha vasta extensión e grandes bloques de vivendas como son o barrio do Pinar, Artia, Dumboa e San Miguel (rúa Hondarribia). Polo seu aspecto dá impresión de ser unha cidade maior do que é. Aínda así, a zona vella non é un, é dicir, os restos están repartidos por todo Irún a causa do incendio provocado en 1936 que destruíu a maior parte da cidade e tivo que reconstruírse.
A economía da cidade vira ao redor da súa importancia como paso fronteirizo entre Francia e España; proba diso é o distrito de Behobia, coa súa impoñente torre de oficinas en construción chamada "torre ZAISA". É o principal paso fronteirizo entre estes dous países xunto coa localidade catalá de La Jonquera. É un importante nó ferroviario, loxístico e de transportes. Conta tamén cun importante comercio e certa industria.
Etimoloxía do nome
miniatura|esquerda|Casa do Concello de Irún (2006)|250pxEn 1992 atopáronse importantes restos arqueolóxicos romanos en Irún que parecen confirmar que Irún sería a cidade de Oiasso ou Easo, que os xeógrafos romanos colocaban na costa do territorio vascón e cuxa localización exacta causara certa controversia nos últimos séculos (o xentilicio easonense utilizado para referirse aos habitantes de Donostia baseábase precisamente na suposición de que esta cidade fora a Easo romana). Irún sería o asentamento urbano e portuario relacionado coas próximas minas de Penas de Aya, que xa se explotaban en época romana e cuxa explotación chegou case ata o presente.
Esta introdución vén a colación do feito de que a orixe etimológico do nome de Irún está relacionado co do nome vasco da cidade de Pamplona (Iruña) e o do municipio arabés homónimo de Iruña de Oca. Curiosamente as tres localidades mencionadas, Irún en Guipúscoa, Pamplona en Navarra e Iruña de Oca en Áraba foron posiblemente os tres asentamentos urbanos romanos máis importantes na zona norte do País Vasco e Navarra. Cada cidade posuía un nome latino diferente; Easo, Pompaelo e Veleia, pero no idioma local posuían unha denominación similar. Esta denominación proviría probablemente da palabra vasca (h)iri (cidade) e un segundo elemento que non está claro totalmente, pero que podería ser on (boa): a boa cidade. Mentres que Pamplona conservaría a conciencia da súa antigüidade e a dobre tradición no seu nome; Irún quedaría reducida a unha pequena aldea sen conciencia das súas orixes romanas e Veleia-Iruña converteríase nun despoboado.
Durante a Idade Media e nos séculos posteriores Irún recibiría o nome de Irún-Uranzu. Pero co paso dos anos perdería ese segundo termo do seu nome.
Non hai case diferenzas entre o nome castelán e o vasco da cidade, xa que se pronuncian e acentúan de idéntico xeito. A diferenza estriba na súa transcrición. En vasco, ao non existir acentos segundo as modernas regras de ortografía, o nome se transcribe como Irun, mentres que en castelán faise como Irún. Aínda que a forma Irún foi a que tradicionalmente primou, actualmente a única denominación oficial do municipio é a vascuence de Irun.
O xentilicio dos seus habitantes é o de irunés ou irunesa. Utilízase o de irundarra en vasco.
Barrios
O concello ten oficialmente sete barrios de carácter histórico: Anaka, Behobia, Bidasoa, Lapice-Lapitze, Meaka, Olaberria e Ventas de Irún. Tamén hai outros barrios non históricos como Azken Portu (Porto-Final), Belaskoenea, San Miguel, Arbes, Artía, Centro, Parte Vella, Mendíbil, Dumboa, Anzaran Santiago... entre outros.
Na actualidade os vínculos existentes entre estes barrios e barriadas plásmanse ao longo dos ensaios e do día de San Marcial onde cidadáns iruneses agrúpanse ao redor de compañías de soldados. Cada unha destas compañías adoita estar asociada a unha zona da cidade. Un caso concreto é o do barrio de San Miguel, onde desfilan maioritariamente cidadáns do propio San Miguel, O Piñeiral e Anzarán.
Skyline irunés
Irún dá unha imaxe dunha cidade máis grande do que é. E curiosamente, dispón dun Skyline. Fórmano os barrios do Leste como son Artia (e os seus bloques de vivendas) e a torre Zaisa, en Behobia, actualmente en construción. A torre Zaisa xa tivo problemas para aprobarse, xa que a altura do edificio ao principio era de 28 metros (considerada xa demasiado alta), pero se modificou a 38 metros por mor da gran demanda de espazos para oficinas na cidade. A torre é vertical, futurista e o último remate do complexo de transportes ZAISA. Deseñouse por Juan da Fouce (autor do palacio de xustiza de Irún).
A planta baixa é de 700 metros cadrados, hai sete alturas completas de 360 metros cada unha e unha oitava planta na que só a metade será de oficinas, xa que haberá nela un xardín en altura. A novena planta albergará, baixo a cuberta do edificio, os sistemas de ventilación e outros equipamentos necesarios para o funcionamento do mesmo. Á cidade do transporte de Irún (ZAISA) facíalle falta un elemento que a identificase, unha dotación que ademais de darlle máis espazo, sexa o símbolo dunha contorna de gran puxanza e actividade económica (algo así como unha icona capitalista que desde a súa inauguración dará outra imaxe de Irún).
Aglomeración urbana de Irún e localidades limítrofes
miniatura|270px|O [[río Bidasoa ó seu paso por Irún.]] O río Bidasoa marca o límite oriental do municipio, que fai de fronteira con Francia. As comunas francesas de Hendaia e Biriatou son veciñas de Irún.
Irún limita con Hondarribia ao norte, con Oiartzun ao oeste e ao sur coas localidades navarras de Lesaka e Bera.
Hondarribia, Irún e Hendaia forman un consorcio transfronteirizo que recibe o nome de "Bidasoa-Txingudi".
Historia
Descoñécese exactamente quen foron os seus primeiros habitantes, aínda que existen restos dunha antiga presenza romana. Nos últimos anos realizáronse numerosas escavacións que desenterraron evidencias de presenza romana na plazoleta da Igrexa do Juncal, na Ermida de Santa Elena e nas minas de Arditurri en Penas de Aya. Nestes sitios arqueolóxicos atopáronse restos de cerámica, tezas e vidros e moedas, entre outros obxectos. Estas evidencias levaron a supor que Irún foi a cidade vascoa de Easo ou Oiasso que os xeógrafos grecolatinos situaban na costa do territorio vascón, o cal seria o importante porto romano do Atlántico, xunto co de Bordeos e Londres.
Historicamente Irún tivo unha forte vinculación con Navarra. Na antigüidade formaba parte do territorio da tribo vascoa (que se asentaba en territorio de Navarra), fronte ao resto de Guipúscoa que era territorio da tribo dos várdulos. O dialecto do éuscaro que se fala na comarca, está máis relacionado cos dialectos navarros que cos guipuscoanos. Pódese dicir que Irún é a saída natural de Navarra ao mar. Aínda que Irún está vinculada a Guipúscoa desde o século XIII houbo varios intentos de reincorporar Irún a Navarra; á que chegou a retornar durante uns poucos anos ao principio do século XIX.
En 1200 o territorio, que ata entón formara parte do Reino de Navarra, incorporouse a Castela. A primeira referencia escrita relativa a Irún aparece en 1203, trátase da Carta Poboa outorgada a Hondarribia por Afonso VIII de Castela, dada en Palencia o 18 de abril de 1203. Por esta Carta Poboa, Irún queda incluída na xurisdición civil e criminal da vila de Hondarribia. A Universidade de Irún-Uranzu, mantivo con todo, xurisdición propia no político, económico e militar respecto da veciña vila. Esta situación causou seculares preitos e confrontacións entre as veciñas localidades.
A independencia total de Irún foi alcanzada só séculos máis tarde pola Real Cédula de 27 de febreiro de 1766, outorgada polo rei Carlos III.
A situación estratéxica de Irún na fronteira entre tres reinos (Castela, Navarra e Francia) fixo que a localidade sufrise ao longo da historia numerosos ataques dos reinos veciños.
Tras a descomposición tráxica da monarquía navarra, as intrigas dinásticas que se sucederon e a consecuente loita civil no Reino de Navarra, establecida principalmente entre o partido dos beamonteses (capitaneados na súa orixe por Juan de Beaumont), partidarios de Castela, á que finalmente implicaron, e o dos agramonteses (por Pedro de Agramunt), que fixeron o propio con Francia, resultando finalmente a vitoria dos primeiros, a pesar de perder inicialmente a guerra civil, debido á conquista para a Coroa de Castela por Fernando de Aragón (o "rei católico", que reclamaba dereitos dinásticos ao trono navarro, tan historicamente imbricado coa coroa de Aragón), iso si, "gardando os foros e costumes do devandito reino", practicamente ata hoxe.
En 1512 o rei Fernando o Católico empeza o castelo de Gaztelu Zahar, que foi destruído en 1539 por Carlos I para que, en caso de reconquista polos navarros, que xa contaran co apoio francés para recuperar o reino en anteriores ocasións, non se puidesen facer fortes alí.
Un feito significativo que ocorreu na historia de Irún foi a primeira batalla de San Marcial, o 30 de xuño de 1522, no que o batallón do pobo de Irún, o mesmo que formaba e evolucionaba nas obrigatorias "mostras de armas" forais ou Alardes de Armas, mais 24 xinetas de Irún, capitaneado polos capitáns bidasotarras, Juan Pérez de Azcue e Miguel de Ambulodi e apoiados ademais por 200 xinetes da cabalería do Capitán xeneral Beltrán de la Cueva, que acantonaba en Donostia, a quen os capitáns iruneses houberon de convencer para que interviñese nunha empresa que el vía moi comprometida, venceu ás tropas do rei de Navarra, que tiña apoio do rei de Francia, compostas por un continxente de 3.500 mercenarios alemáns (lansquenetes) e un batallón de 1.000 labortanos, que trataban de reconquistar o reino de Navarra. Á súa vez os casteláns contaban con 1.000 mercenarios alemáns (os mercenarios eran habituais e aqueles tempos).
En 1659 asinouse na Illa dos Faisáns a paz dos Pireneos entre Francia e España. Esta illa foi escenario de numerosas conferencias políticas, vodas de estado e intercambios de prisioneiros entre España e Francia.
O 31 de agosto de 1813 na segunda batalla de San Marcial ponse fin á guerra da independencia. Coa súa vitoria en devandita batalla as tropas españolas xunto coas anglo-portuguesas do Duque de Wellington venceron ás tropas napoleónicas nunha cruenta batalla.
Durante o século XIX a cidade viuse arrasada polas guerras carlistas. Na primeira, a cidade quedou en poder dos carlistas dende o comezo do conflito, mais o 16 de maio de 1837 foi ocupada polos cristinos mandados polo xeneral Lacy Evans. Durante a terceira guerra carlista, aínda que os carlistas conseguiran apoderarse de toda Guipúscoa en 1874, Irún xunto con San Sebastián e Hondarribia permaneceron en poder dos liberais. O 4 de novembro, o xeneral Ceballos comezou o sitio e bombardeou a cidade, contando con once batallóns e vinte e tres pezas de artillería. Non foi ata o día 10 que chegaron a Irún, por mar, procedentes de San Sebastián, os xenerais liberais que conseguiron levantar o asedio. O día 11 de novembro, contras as dúas da tarde, entrou en Irún o xeneral Manuel de la Serna, quen foi recompensado por Afonso XII co título de nova creación de Marqués de Irún.
Finalmente, o último feito bélico na historia de Irún deuse durante a guerra civil en 1936, exactamente o 2 de setembro dese ano. Neste conflito quedou destruída gran parte da cidade, incendiada polo Exército Republicano en retirada, e foi tomada a cima do monte de San Marcial. A toma de Irún polas tropas do bando franquista supuxeron un duro golpe á Segunda República, xa que illou ao territorio leal á República situado no norte, cortando as súas comunicacións con Francia.
En 1943, a Deputación provincial votou maioritariamente ao seu alcalde José Ramón Aguirre Picavea para procurador en Cortes na I Lexislatura das Cortes Españolas (1943-1946), representando aos concellos da provincia.
Economía
A economía de Irún está fortemente vinculada ao sector servizos e especialmente ás actividades relacionadas cos transportes, o comercio e a fronteira. En 1841 trasladáronse as aduanas españolas ao río Bidasoa en Irún, xa que ata entón estas habían estado no interior e as provincias vasco-navarras formaran unha especie de zona franca. Desde mediados do século XIX a cidade de Irún crece ao ritmo que lle marca o aumento dos intercambios comerciais entre España e Francia a través da súa fronteira e a actividade aduaneira e o comercio transfronteirizo. A chegada do ferrocarril en 1864 converteu a Irún en estación terminal do sistema ferroviario español e nun importante nó de comunicacións con Europa xa que aquí fanse os necesarios transbordos para pasar dos trens de ancho de vía peninsular a ancho de vía europeo. As infraestruturas ferroviarias son moi importantes en Irún. Aduaneiros, ferroviarios e policías fronteirizos compuxeron tradicionalmente unha parte importante da poboación activa irunesa.
A entrada en vigor do Tratado de Schengen a principios da década de 1990 coa apertura dun espazo europeo para o libre tránsito de persoas e mercancías dentro da Unión Europea supuxo un duro golpe para a economía irunesa. A apertura de fronteiras reduciu enormemente os trámites aduaneiros, tivéronse que pechar numerosas oficinas de aduanas e a economía local sufriu unha importante recesión durante boa parte da década dos 90.
Industria
Durante certos períodos da historia existiron restricións ao establecemento de industrias en Irún, debido á súa condición de espazo fronteirizo. Debido a iso non posúe unha tradición industrial tan forte como outras localidades guipuscoanas, pero existiron certas empresas locais senlleiras xa desaparecidas como Chocolates Elgorriaga ou Perfumería Gal.
Actualmente existen uns 115 establecementos industriais con máis de 9 empregados no municipio. Esta cifra dobrouse practicamente en pouco máis dunha década.
Segundo o Catálogo Industrial Vasco (CIVEX) estas son as empresas irunesas que superan os 50 traballadores:
Política
Nas eleccións municipais de 2015, gañou as eleccións o PSE-EE con 10 concelleiros que non lle chegaron para conseguir a maioría absoluta (10 concelleiros de 25).
=== Resultados das eleccións municipais de 2015 ===
Lista de alcaldes desde 1979
Esta é unha lista dos alcaldes habidos en Irún dende as primeiras eleccións democráticas en 1979. (*) A elección de Ricardo Etxepare como alcalde en 1983 non estivo exenta de polémica. Fronte ao candidato máis votado (Alberto Bo), saíu elixido Etxepare cos votos do seu partido e unha alianza contra natura que abarcaba desde a esquerda abertzale ata AP. Causouse un importante balbordo por mor deste asunto. O PSE-PSOE logrou que a sesión de investidura se repetise 2 meses despois (11 de xullo de 1983) por un defecto de forma na primeira votación. Nesta segunda ocasión, os concelleiros de AP, seguindo consignas do seu partido, abstivéronse e Alberto Buen saíu elixido alcalde.
(**) A metade da lexislatura 1999-2003, o alcalde Alberto Buen dimite do seu cargo e o seu compañeiro de partido e tenente de alcalde, José Antonio Santano é elixido alcalde. Santano xa fora anunciado con anterioridade como candidato do PSE-EE/PSOE á alcaldía nas eleccións de 2003.
Monumentos naturais
thumb|center|upright=2|Parque Ecolóxico de Plaiaundi
-2300
Outros
Historia ano a ano
Tripla Entente
miniatura|400px|Alianzas militares europeas en 1910. Os aliados da Tripla Entente en verde folla e as [[Potencias Centrais da Tripla Alianza en verde oliva]] A Tripla Entente foi unha coalición conformada pola alianza franco-rusa de 1893, a Entente Cordiale franco-británica de 1904 e o acordo anglo-ruso de 1907.
Eric J. Hobsbawm, no seu libro Historia do século XX, defínea deste xeito: triplo entente, constituída por Francia, Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda e o Imperio ruso. O Reino de Serbia e Bélxica incorporáronse á tripla entente inmediatamente como consecuencia do ataque austríaco contra Serbia (que, de feito, desencadeou o inicio das hostilidades) e o ataque de Alemaña contra Bélxica. miniatura|200px|Póster ruso de 1914 representando á Tripla Entente A nova potencia mundial, Alemaña, gobernada por Guillerme II de Alemaña, en 1890 conseguiu que tres potencias que tiñan importantes diferenzas entre si, Francia, Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda e o Imperio ruso, aproximásense e terminasen por coligarse como a Aliada Maior Nacionalista para facer fronte á Tripla Alianza do Imperio alemán, Imperio austrohúngaro e o Reino de Italia.
A crise definitiva do verán de 1914 demostrou o funcionamento da alianza ao terminar implicando no conflito ás tres potencias signatarias.
As outras unións
Tralo abandono da Tripla Alianza por parte do Reino de Italia en 1915, esta uniríase á Entente polos seus intereses e pola inconformidade que sentía ao non ter garantías nas Potencias Centrais.
Gondar, Dimo, Catoira
Gondar é un lugar da parroquia de Dimo no concello pontevedrés de Catoira, na comarca de Caldas. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 128 habitantes (64 homes e 64 mulleres). A aldea é recorrida pola estrada PO-548.
Toponimia
Segundo Nicandro Ares Gondar deriva do antropónimo gótico que sería o posuidor da vila.
73
Roma
miniatura|200px|Vista actual de Masada
Inger Nilsson
Karin Inger Monica Nilsson, nada en Kisa o 4 de maio de 1959, é unha actriz sueca. É coñecida por interpretar a Pippi Mediaslongas na serie homónima durante 1969. En 1970, recuperou o papel de Pippi en dous filmes secuelas.
Filmografía
miniatura|200px|dereita|Nilsson como Pippi Mediaslongas.
Romanés
Romanés pode referirse a:
A Carracha, Sofán, Carballo
A Carracha é un lugar da parroquia de Sofán no concello coruñés de Carballo na comarca de Bergantiños. Tiña 68 habitantes no ano 2019 segundo datos do IGE, dos cales eran 34 homes e 34 mulleres.
Guamil
O topónimo galego Guamil pode referirse a:
Vilela, Macendo, Castrelo de Miño
Vilela é un lugar da parroquia de Macendo no concello ourensán de Castrelo de Miño na comarca do Ribeiro. Tiña 11 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 4 eran homes e 8 mulleres. Iso supón unha diminución da poboación respecto a 2010, cando tiña 12 habitantes (4 homes e 8 mulleres).
-693
Outros
Historia ano a ano
Tallón
O topónimo Tallón pode referirse a:
Sándwich beta
miniatura|Ilustración do sándwich β da [[tenascina C (entrada de PDB: ).]] O sándwich β é un tipo de dominio proteico que consta de 80 a 350 aminoácidos que é común nas proteínas. Estes dominios están caracterizados por ter dúas follas β opostas antiparalelas. O número de febras que se encontra neses dominios pode diferir dunha proteína a outra. Os dominios de sándwich β son subdivididos en diferentes pregamentos. O pregamento de tipo inmunoglobulina que se encontra en anticorpos (pregamento Ig) consta dun sándwich de 7 e 9 febras β antiparalelas dispostas formando dúas follas β cunha topoloxía de motivo greca. A topoloxía de greca tamén se encontra na transtiretina humana. A topoloxía pregamento jelly roll (~biscoito enrolado) encóntrase en proteínas que se unen a carbohidratos como a concanavalina A e varias lectinas, no dominio de unión ao coláxeno da adhesina de Staphylococcus aureus e en módulos que se unen á fibronectina, como se encontran na tenascina (terceira repetición de fibronectina tipo III). O dominio de lectina de tipo L é unha variación do pregamento jelly roll. O dominio C2 na súa versión típica (PKC-C2) é un sándwich β composto por 8 febras β.
High Energy Astronomy Observatory 3
HEAO 3 (acrónimo de High-Energy Astronomy Observatory 3) foi un observatorio espacial da NASA lanzado o 20 de setembro de 1979 mediante un foguete Atlas-Centaur desde o Centro Espacial de Cabo Cañaveral.
Características
HEAO 3 formou parte dunha serie de tres observatorios espaciais adicados á observación no rango dos raios X e raios gamma, continuando o traballo feito por satélites como o ANS, os satélites das series OSO e SAS e os satélites Vela.
A misión de HEAO 3 era facer unha exploración de todo o ceo en raios gamma e raios cósmicos. Foi lanzado cunha inclinación orbital máis alta que HEAO 1 e HEAO 2 debido a que estaba máis enfocado ó estudo dos raios cósmicos, que penetran mellor na magnetosfera terrestre cerca dos polos. Os obxectivos principais eran determinar a composición isotópica dos raios cósmicos con masas atómicas entre 7 e 56, buscar raios cósmicos formados por núcleos superpesados, de masas de ata 120, e estudar a intensidade, espectro e evolución temporal de fontes de raios gamma e X con enerxías entre 0,06 e 10 MeV.
HEAO 3 foi inxectado nunha órbita inicial de 504 km de apoxeo e 485 km de perixeo, cunha inclinación orbital de 43,6 graos e un período de 94,5 minutos. Reentrou na atmosfera o 7 de decembro de 1981.
Experimentos
HEAO 3 levaba a bordo catro experimentos:
Searching for Bobby Fischer
Searching for Bobby Fischer, estreado no Reino Unido baixo o título Innocent Moves, é un filme estadounidense de 1993 escrito e dirixido por Steven Zaillian. Está protagonizado por Max Pomeranc, Joe Mantegna, Joan Allen, Ben Kingsley e Laurence Fishburne, e está baseado na vida do xogador prodixio do xadrez Joshua Waitzkin, e é unha adaptación do libro homónimo escrito por pai de Joshua. O filme foi nomeado á mellor fotografía na 66ª edición dos Óscar.
Vida media
A expresión vida media ten distintas acepcións segundo o contexto:
Park Bo-gum
Park Bo-gum, nado en Seoul o 16 de xuño de 1993, é un actor surcoreano.
Macroevolución
miniatura|300px|dereita|Evolución do cabalo. A macroevolución é a evolución á escala de pozas xénicas separadas. Os estudos macroevolutivos están enfocados aos cambios que ocorren por encima ou ao nivel de especie, a diferenza da microevolución, que trata de cambios evolutivos máis pequenos (tipicamente descritos como cambios nas frecuencias alélicas) dentro dunha especie ou poboación. A macroevolución e a microevolución describen fundamentalmente procesos idénticos pero a diferentes escalas de tempo.
Park Bo-gum
Filmografía
miniatura|dereita|2016
Macroevolución
O proceso de especiación pode caer no alcance de ambas, dependendo das forzas que se cre que as impulsan. A paleontoloxía, a bioloxía evolutiva do desenvolvemento, a xenómica comparada e a filoestratigrafía xenética achegan a maioría das evidencias sobre os patróns e procesos que poden ser clasificados como macroevolución. Un exemplo de macroevolución é a aparición das plumas durante a evolución das aves a partir dos dinosauros terópodos, vista agora desde desde unha distancia no futuro, aínda que vista a medida que se orixinaban os cambios en desenvolvemento sería denominada microevolución.
O traxecto evolutivo dos équidos (a ampla familia dos cabalos e animais relacionados) vese a miúdo como un exemplo típico de macroevolución unha vez máis desde o punto de vista amplo despois dunha notable acumulación de cambios microevolutivos previos. O xénero inicial Hyracotherium (agora reclasificado como paleoterio), era un herbívoro comedor de follas parecido a un can que vivía a inicios do Cenozoico. A explicación evolutiva preferida é que ao transformarse o seu hábitat nunha pradería aberta árida (que se pode reconstruír polo rexistro fósil de pole e sementes), a presión selectiva actuou para que o animal se convertese nun comedor de herba (como quedou rexistrado polo cambio de dentición e outras características). Así, alongaron as patas e cabeza e reduciron os dedos gradualmente, producindo o xénero actual Equus.
Orixe do termo
O entomólogo ruso Yuri Filipchenko acuñou os termos "macroevolución" e "microevolución" en 1927 nunha obra que escribiu en alemán titulada "Variabilität und Variation". Desde a introdución dos dous termos, os seus significados foron revisados varias veces e o termo macroevolución caeu en certo descreto cando foi adoptado por autores como o xenetista Richard Goldschmidt (1940) e os paleontólogos Otto Schindewolf para describir as súas teorías ortoxenéticas.
Aínda que biólogos destacados como Theodosius Dobzhansky, Bernhard Rensch e Ernst Mayr usan o termo, moitos neodarwinistas non o fan, xa que prefiren falar da evolución como cambios nas frecuencias alélicas sen mencionar o nivel dos cambios (por riba ou por debaixo do nivel de especie). O uso do termo é máis común nas tradicións da Europa continental (de onde procedían Dobzhansky, Mayr, Rensch, Goldschmidt e Schindewolf) e menos común na tradición anglo-americana (como a de John Maynard Smith e Richard Dawkins). Por tanto, o uso do termo "macroevolución" é ás veces utilizado incorrectamente como unha proba de se o escritor é "propiamente" neodarwinista ou non.
A macroevolución e a síntese evolutiva moderna
Na escola de pensamento da síntese evolutiva moderna, a macroevolución considérase como os efectos combinados da microevolución. Así, a distinción entre micro e macroevolución non é fundamental, a única diferenza entre eles é de tempo e escala. Como indicou Ernst W. Mayr, a "evolución transespecífica só é unha extrapolación e magnificación dos eventos que teñen lugar dentro das poboacións e especies...é confuso facer unha distinción entre as causas da micro e macroevolución". Porén, o tempo non é un factor distintivo necesario, a macroevolución pode ocorrer sen unha combinación gradual de pequenos cambios; a duplicación de xenomas completos pode ter como resultado que a especiación ocorra nunha soa xeración; isto é especialmente común en plantas.
Tamén se propuxo que os cambios nos xenes que regulan o desenvolvemento tamén son importantes para producir a especiación a través de cambios súbitos relativamente grandes na morfoloxía dos animais.
Tipos de macroevolución
Hai moitas maneiras de observar a macroevolución; por exemplo, ao observarmos cambios na xenética, morfoloxía, taxonomía, ecoloxía, e comportamento dos organismos. hai probas de que estes elementos da macroevolución están estreitamente ligados uns a outros polo que cando se ve a evolución desde unha desas perspectivas, debe tamén considerarse no contexto das outras. Sahney et al. estableceron a conexión da seguinte maneira: "A medida que se incrementaba a diversidade taxonómica, houbo incentivos para os tetrápodos para moverse a novos modos de vida, nos cales os recursos inicialmente poden parecer ilimitados, hai poucos competidores e posible refuxio contra os perigos. E a medida que se incrementa a diversidade ecolóxica, os taxons diversifícanse a partir dos seus antepasados a moita maior velocidade nas faunas con adaptacións máis superiores, innovadoras ou máis flexibles."
Campos de investigación
Algúns exemplos de asuntos cuxo estudo cae dentro do ámbito da macroevolución son:
As transformacións abruptas dun sistema biolóxico a outro, por exemplo o paso da vida do ambiente acuático ao terrestre ou a transición desde os invertebrados aos vertebrados, son raras. Durante a historia evolutiva da vida emerxeron poucos tipos biolóxicos principais e a maioría deles sobreviviron ata hoxe. Cando as formas de vida dan saltos xigantes, atopan pouca ou ningunha competencia e poden aproveitarse dunha plétora de nichos posibles dispoñibles, seguindo un patrón de radiación adaptativa. Isto pode levar a unha evolución converxente, na que poboacións non relacionadas desenvolven adaptacións similares.
Recentemente, Persi & Horn argumentaron que os eventos macroevolutivos na historia dunha especie existente poden deixar unha marca no seu proteoma: a existencia de seccións de proteínas ordenadas composicionalmente (CO, atopadas en estudos baseados na presenza de Tripletes de aminoácidos Frecuentes). Estes investigadores introduciron un vocabulario de Tripletes frecuentes (FT) e a contaxe da cantidade de Tripletes frecuentes diferentes (DFT) nos proteomas, e atoparon que isto servía para distinguir entre os principais clados eucarióticos.
Discusións semánticas
O termo "macroevolución" vese frecuentemente utilizado no contexto do debate entre creacionistas e evolucionistas, onde é usado polos cereacionistas que alegan unha significativa diferenza entre os cambios evolutivos observados nos estudos de campo e de laboratorio e os cambios macroevolutivos a grande escala que os científicos cren que tiveron lugar hai miles ou millóns de anos. Os creacionistas aceptan que os cambios evolutivos son posibles dentro do que eles chaman "tipos" (kinds) ("microevolución"), pero negan que un "tipo" poida evolucionar a outro ("macroevolución"). Aínda que esta afirmación mantense na vaguidade da indefinición do termo non científico "tipo", a evolución das formas de vida máis alá do nivel de especie (é dicir, "macroevolución" na definición científica) foi observada moitas veces tanto en condicións de laboratorio controladas coma na natureza. Na autodenominada ciencia da creación, os creacionistas aceptan que ocorre especiación dentro dun "tipo creado" ou "baramin", pero poñen obxeccións ao que eles chaman "terceiro nivel de macroevolución" dun novo xénero ou taxons superiores. Xeralmente, hai unha ambigüidade sobre onde trazan a liña nas "especies", "tipos creados" etc. e sobre que eventos e liñaxes entran dentro da denominación microevolución ou macroevolución. A afirmación de que non ten lugar a macroevolución ou que é imposible, non está apoiada pola comunidade científica.
O biólogo Douglas Futuyma, describindo a semellanza fundamental entre macro e microevolución no seu acreditado libro de texto "Evolutionary Biology," escribiu:
Nicholas Matzke e Paul R. Gross acusaron aos creacionistas de utilizar definicións "estratexicamente elásticas" de micro e macroevolución cando discuten sobre este asunto. A definición real de macroevolución aceptada pola vasta maioría dos científicos é "calquera cambio a nivel de especie ou por riba" (filo, grupo etc.) e a de microevolution é "calquera cambio por debaixo do nivel de especie." Matzke e Gross afirman que moitos críticos creacionistas definen a macroevolución como algo que non se pode alcanzar, xa que estes críticos despachan calquera cambio evolutivo observado como "simplemente microevolución".
Os Carrís, Sofán, Carballo
Os Carrís é un lugar da parroquia de Sofán no concello coruñés de Carballo na Comarca de Bergantiños. Tiña 11 habitantes no ano 2019 segundo datos do IGE, dos cales eran 5 homes e 6 mulleres.
Infectoloxía
Infectoloxía ou infeccioloxía é a especialidade médica que se ocupa do estudo das doenzas causadaz por diversos patóxenos como prións, virus, bacterias, protozoos, fungos e animais.
A Regueira, Pexegueiro, Tui
A Regueira é un lugar da parroquia de Pexegueiro, no concello pontevedrés de Tui, na comarca do Baixo Miño. Segundo o padrón municipal de habitantes do Instituto Galego de Estatística no ano 2019 tiña 5 habitantes (12 homes e 14 mulleres), un descenso de 8 habitantes respecto ao ano 1999.
74
Imperio Romano
miniatura|esquerda|225px|Vista actual dunha porción da Selva Negra
Outros
70er
1644
Outros
Historia ano a ano
Grus
Grus ou Grou é unha constelación austral. É unha das 20 constelacións creadas por Pieter Dirkszoon Keyser e Frederick de Houtman entre os anos 1595 e 1597, e a súa primeira aparición é no libro Uranometria de Johann Bayer no 1603. Un nome alternativo (obsoleto na actualidade) para esta constelación era, Phoenicopterus (latín para flamengo), que foi usado en Inglaterra durante o século XVII.
Historia e mitoloxía
Ata o século XVII, Grus foi considerada parte de Piscis Austrinus. Os nomes, en lingua árabe, de moitas das súas estrelas reflicten esta clasificación. Dado que foi creada no século XVII non ten mitoloxía relacionada.
Vasco da Ponte
miniatura|300px|page=6|Manuscrito do Recuento de las casas antiguas del Reino de Galicia na [[Biblioteca Nacional de España.]] Vasco da Ponte, nado en 1470 e finado en 1535, foi un historiador e xenealoxista galego, autor da Relación dalgunhas casas e liñaxes do Reino de Galiza, obra que constitúe unha das fontes historiográficas básicas para a historia medieval da Península Ibérica.
Traxectoria
Son moi escasos os datos vitais sobre o autor e mesmo a grafía correcta do seu nome é obxecto de controversia. A forma máis utilizada foi Vasco de Aponte, seguida por Vasco da Ponte. Tamén aparece citado como Vascus Aegidius de Aponte polo erudito do século XVIII, Nicolás Antonio.
Suponse que o autor era natural e residente da Coruña, pois nesta cidade documéntanse varias personalidades que levaban daquela o apelido, incluíndo dous homónimos, pai e fillo, dos que o primeiro era, a comezos do século XVI, rexedor da cidade herculina. Sábese con seguranza que Vasco da Ponte estaba ao servizo de Fernando de Andrade, conde de Vilalba e de Andrade, da poderosa casa de Andrade, xa que el mesmo o afirma: "don Fernando de Andrade, mi señor". As escasas datacións que o autor inclúe na súa obra permiten estabelecer que debeu vivir entre 1470 e 1535.
Dende que Benito Vicetto rescatou a súa obra en 1872, algún autor dáo como natural da vila de Pontedeume, xa que o apelido o vencella á localidade ou polo menos no que respecta ás orixes familiares. Porén, o antropólogo e investigador Carlos Alberto Lareo defende que os Vasco da Ponte foron unha saga familiar adiñeirada procedente do lugar de Ponte, na parroquia de Oseiro (Arteixo), e que do nome desa localidade procede o apelido distintivo do autor. O documento que o demostra atopouse no Arquivo de Simancas, e foi titulado Heredades de Vasco da Ponte. Está datado en 28 de xuño de 1483 en Santo Domingo de la Calzada e menciona claramente as posesións familiares ou herdades que este persoeiro baixomedieval tiña nas freguesías de San Tirso de Oseiro e Santiago de Arteixo. Di así o documento:
Manuscritos e edicións
A obra de Vasco da Ponte conservouse en diversos manuscritos custodiados na actualidade en arquivos diferentes: Biblioteca de Ajuda de Lisboa, Biblioteca Nacional de Madrid, Fundación Barrié de la Maza, Arquivo Histórico Municipal da Coruña, Archivo Histórico Nacional en Simancas e Madrid, etc. A primeira edición moderna foi realizada por Benito Vicetto na súa Historia de Galicia en 1872. En 1986 fíxose unha edición crítica que confrontaba as diversas variantes manuscritas e edicións impresas. En 2008 Clodio González fixo unha nova edición en galego.
Idioma
Da Ponte redactou a súa obra en castelán, ben que mesturado con numerosos galeguismos que se poden cualificar de interferencias lingüísticas, pois non cabe dubidar de que a súa lingua cotiá debeu ser o galego. Non existe, porén, ningunha proba documental de que houbese unha primitiva redacción en lingua galega que fose logo trasladada ao castelán, como ás veces se sospeita. Algúns autores como Lareo coidan que foi escrita en galego, sendo esa a verdadeira razón da desaparición do manuscrito do que só se conservan as copias citadas traducidas.
Título
Os títulos dos manuscritos son diferentes, sendo os máis utilizados Relación de las casas antiguas de Galicia e Recuento de las casas antiguas de Galicia, con predominio do primeiro. Con todo, nalgún caso utilizáronse outros, tal como Linajes de Galicia, como no manuscrito custodiado na biblioteca da Real Academia de la Historia, en Madrid.
A obra
A análise da Relación mostra que Vasco da Ponte tentou estabelecer unha historia xenealóxica das diversas casas nobiliarias de Galicia, mais é unha obra inacabada e na que se presta unha maior atención a certas liñaxes, das que talvez tiña noticias máis completas. Fáltanlle noticias de liñaxes das provincias de Lugo e Ourense. Ademais as datacións son moi escasas, o que dificulta en ocasións a comprensión correcta dos acontecementos.
Estruturou a súa obra por liñaxes, e para cada unha delas expón un esquema semellante, que atende á ascendencia e posesións da familia, fazañas dos seus membros máis notorios e valoración deles.
Metodoloxicamente, Vasco da Ponte utilizou case exclusivamente a fonte oral, e só en moi contadas ocasións sinala algún documento en apoio das súas afirmacións, mais sempre dun modo xenérico e carente de precisións maiores, fenómeno que, por outra banda, era corrente entre outros xenealoxistas e cronistas da época.
A Ponte de Traba, Noia, Noia
A Ponte de Traba é un lugar da parroquia de Noia no concello coruñés de Noia, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 27 habitantes (12 homes e 15 mulleres).
Vasco da Ponte
A obra
Aínda que o autor participa da mentalidade medieval no relato dos eventos históricos, que responderían a un designio divino, preludia o paso á mentalidade humanista que se está a difundir pola Europa da época, ao introducir o individuo, o ser humano, como dono dos seus actos e motor da historia que el constrúe.
Obra
Cítanse só as edicións máis importantes da Relación:
Semivida (medicina)
En medicina e farmacoloxía a semivida, hemivida, vida metade ou vida media de eliminación dun fármaco en sangue é o tempo que tarda en eliminarse o 50% da concentración plasmática acadada por unha dose dese fármaco. A semivida biolóxica é un parámetro farmacocinético moi importante, xeralmente denotada pola abreviación t1/2, e é fundamental para coñecer os intervalos de aplicación de dito fármaco.
Vida media en eliminacións de primeira orde
Este proceso é, en xeral, un proceso logarítmico de primeira orde. Por exemplo; unha cantidade que é eliminada a unha proporción constante, do axente por unidade de tempo. Noutras palabras, desta forma, a diminución da concentración de dito axente tras unha administración única ven dada por:
A relación entre a constante de eliminación e a vida media ven dada por:
Sabardes, Noia, Noia
Sabardes é un lugar da parroquia de Noia no concello coruñés de Noia, na comarca de Noia. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 26 habitantes (12 homes e 14 mulleres).
A Pereira, Pexegueiro, Tui
A Pereira é un lugar da parroquia de Pexegueiro, no concello pontevedrés de Tui, na comarca do Baixo Miño. Segundo o padrón municipal de habitantes do Instituto Galego de Estatística no ano 2019 tiña 19 habitantes (8 homes e 11 mulleres), un descenso de 14 habitantes respecto ao ano 1999.
Semivida (medicina)
Vida media en eliminacións de orde cero
Nalgunhas circunstancias, a vida media varía coa concentración do medicamento ou droga. Por exemplo, o etanol pode ser inxerido nunha cantidade suficiente para saturar os encimas (basicamente alcol deshidroxenases) que o metabolizan no fígado, e por isto é eliminado do corpo a unha taxa constante (eliminación de orde cero). Deste modo, a vida media, baixo estas circunstancias, é proporcional á concentración inicial de droga ou medicamento A0, e inversamente proporcional á constante de eliminación de orde cero k0, onde:
75
Outros
Historia ano a ano
70er
Erundino Vieito Baña
Erundino Vieito Baña, nado en Lañas (A Baña) e finado en Val do Dubra o 5 de marzo de 1949, foi un guerrilleiro antifranquista galego.
Traxectoria
Dirixente do Partido Galeguista na Baña. Foi mobilizado en 1936 e destinado á fronte de Asturias no Batallón nº 8 de Zapadores da Coruña. Desertou para pasarse ao exército republicano. Formou parte do Batallón Galicia nº 219 onde estivo destinado nunha batería en Colloto. Feito prisioneiro o 10 de novembro de 1937, foi internado nun campo de concentración. Fuxiu do campo o 4 de febreiro de 1938 e regresou á súa parroquia. Estivo agochado durante once anos, actuando como enlace da guerrilla. Quedou citado o 5 de marzo de 1949 cos compoñentes do destacamento Manolo Bello, da IV Agrupación do Exército Guerrilleiro de Galicia, en Zas (Negreira), para cambiar de lugar. Descubertos pola Garda Civil, fuxiron e foron abatidos en Paramos (Val do Dubra).
Salares de Makgadikgadi
miniatura|250px|Imaxe satélite da rexión, cos salares á dereita do delta do Okavango. Os salares de Makgadikgadi atópanse na sabana seca do nordés de Botswana, ó sur de África. Son un dos maiores do mundo, sendo os restos do outrora enorme lago Makgadikgadi. No pasado, este cubriu unha área maior que Suíza, mais secou hai miles de anos. Forman parte do deserto do Kalahari.
Localización e descrición
esquerda|miniatura|250x250px|Mapa Lindando ó sueste co delta do Okavango e rodeado polo deserto de Kalahari, Makgadikgadi non é, tecnicamente, un único salar, senón moitas concas con area do deserto no medio, sendo os maiores Sua (Sowa), Ntwetwe e Nxai Pans.
O salar individual máis grande ten uns 4.900 km². En comparación, o salar de Uyuni, en Bolivia, é un salar dun só piso duns 10.600 km², de cando en cando ten moita auga, e xeralmente menciónase como o máis grande do mundo. Aínda que son unha costra de lama salgada seca a maior parte do ano, os leitos están estacionalmente cubertos con auga e pasto, e son entón un refuxio para as aves e os animais nesta zona tan árida do mundo. O clima é cálido e seco, pero con choivas anuais regulares.
A principal fonte de auga é o río Nata, chamado en Cimbabue Amanzanyama, onde nace en Sandown, a uns 60 km de Bulawayo. Dende o delta do Okavango, a través do río Boteti, tamén lles chega unha cantidade de auga menor.
Estes salares cobren 16.000 km² na conca do Kalahari e forman o leito do antigo lago Makgadikgadi, que se evaporou hai moitos milenios. As escavacións arqueolóxicas en Makgadikgadi revelaron a presenza do home prehistórico, manifestada con abondosos achados de ferramentas de pedra; algunhas destas ferramentas foron datadas en tempos moi antigos, antes da era do Homo sapiens. Os pastores conducían os seus rabaños aquí cando antes a auga era moito máis abundante, no Holoceno.
O lugar máis baixo da conca é o salar de Sua, cunha elevación de 890 m.