cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Linguas maias
Protomaia
miniatura|dereita|Rutas e datas de migración aproximada para as diversas familias lingüísticas maias. A rexión amosada como protomaia é a ocupada no presente polos falantes da rama [[Linguas q’anjob’al|q’anjob’al (azul claro noutras imaxes).]] As linguas maias son descendentes dunha protolingua chamada protomaia ou, en maia kʼicheʼ, Nabʼee Mayaʼ Tzij ("a vella lingua maia"). Crese que a lingua protomaia foi falada nas terras altas de Cuchumatanes, no centro de Guatemala, nunha área que se corresponde co territorio onde se fala o q’anjob’al no presente. A proposta máis antiga sobre esta teoría foi a que identificou as terras altas de Chiapas-Guatemala como o posible "berce" das linguas maias, e foi publicado polo anticuario e estudoso alemán Karl Sapper. Terrence Kaufman e John Justeson reconstruíron máis de 3 000 elementos léxicos da lingua protomaia.
No período arcaico (antes do ano -2000), un bo número de préstamos das linguas mixe-zoque semellan terse incorporado na lingua protomaia. Isto levou á hipótese de que os maias da antigüidade foron dominados polos falantes de linguas mixe-zoque, posiblemente os olmecas. No caso das linguas xincas e lenca, pola contra, as linguas maias foron máis frecuentemente a fonte de préstamos e non os recipientes. Especialistas das linguas maias como Campbell cren que isto suxire un período de intenso contacto entre os maias e os pobos lenca e xinca, posiblemente durante o período clásico (250–900).
Período clásico
miniatura|dereita|Glifos maias do período clásico gravados en estuco no Museo de sitio en [[Palenque, Chiapas|Palenque, México.]] Durante o período clásico, as ramas principais comezaron a diversificarse en linguas separadas. A división entre o protoiucateco (no norte, é dicir, a península do Iucatán) e o protochʼol (no sur, é dicir, as terras altas de Chiapas e a bacía do Petén) produciuse durante o período clásico, cando a maioría das inscricións maias foron creadas. Ámbalas dúas variantes están atestadas nos xeróglifos dos sitios arqueolóxicos maias daquela épica, e as dúas son comunmente chamadas como "lingua maia clásica". Aínda que unha soa lingua de prestixio foi, con moito, o máis frecuentemente rexistrado en textos xeroglíficos existentes, existen evidencias doutras tres variedades maias que foron descubertas no corpus xeroglífico conservado até o presente, a primeira, unha variedade do chʼol oriental atopada en textos escritos na área meridional maia e nas terras altas, unha segunda variedade chʼol occidental difundida na rexión de Usumacinta a mediados do século VII, e unha terceira variedade iucateca descuberta en textos da península do Iucatán. O motivo polo cal só unhas poucas variedades están presentes nos textos glíficos é probablemente a que esas variedades lingüísticas servían como dialectos de prestixio ó longo de todo o territorio maia; os textos xeroglíficos poderían estar escritos na lingua da elite.
Período colonial
Durante a colonización española de América Central, tódalas linguas indíxenas foron eclipsadas polo castelán, que se converteu na nova lingua de prestixio. O uso das linguas maias en moitos eidos importantes da sociedade, como a administración, a relixión e a literatura, chegou á súa fin. Porén, a área maia foi máis resistente á influencia foránea que outras áreas de América, e quizais por esa razón, moitas comunidades maias aínda manteñen unha alta proporción de falantes monolingües. No presente, a área maia está dominada polo castelán. Mentres que un certo número de linguas maias están ameazadas ou perigo de desaparición, outras gozan de vitalidade, con falantes en tódolos grupos de idade e con uso cotián en tódolos dominios da sociedade.
Período moderno
dereita|miniatura|Debuxo con texto escrito en [[lingua chuj en Ixcán, Guatemala.]] Conforme avanzaron as investigacións arqueolóxicas sobre os maias durante o século XX, así como o espallamento dun sentimento nacionalista e ideoloxías de orgullo étnico, moitos pobos de fala maia comezaron a desenvolver unha identididade étnica compartida como "maias", os herdeiros da civilización maia.
A verba "maia" semella derivar da cidade posclásica de Mayapán, no Iucatán; o seu significado máis restrinxido nos tempos precoloniais e coloniais apunta á súa orixe nunha rexión particular da península do Iucatán. O significado actual e máis amplo de "maia", usado para definir as relacións lingüísticas, tamén é empregado para facer referencia a elementos étnicos ou culturais. A maioría dos maias identifícanse primeiro e de forma prevalente co grupo étnico específico, como por exemplo "iucateco" ou "kʼicheʼ"; mais tamén recoñecen un parentesco maia compartido. A lingua foi fundamental para definir os límites dese parentesco. Fabri escribe: "O termo maia é problemático porque os pobos maias non constitúen unha identidade homoxénea. O concepto "maia" converteuse máis ben nunha estratexia de autoidentificación para os movementos maias e os seus seguidores. A Academia de Linguas Maias de Guatemala (ALMG, ou K’ulb’il Yol Twitz Paxil) identificou vinte e unha linguas maias". Este orgullo de unidade levou a unha insistencia en distinguir as diferentes linguas maias, algunhas das cales están tan estreitamente relacionadas entre elas que facilmente poderían ser consideradas como dialectos dunha soa lingua. Porén, o termo de "dialecto" foi historicamente empregada no pasado con connotacións racistas, xa que os estudosos facían unha distinción espúrea entre os "dialectos" amerindios e as "linguas" europeas. Por ese motivo, en anos recentes en Mesoamérica tendeuse a designar as variedades lingüísticas faladas por grupos étnicos diferentes como linguas separadas.
En Guatemala, asuntos como o desenvolvemento de ortografías estandarizadas para as linguas maias son xestionados pola Academia de Linguas Maias de Guatemala (ALMG), que foi fundada polas organizacións maias en 1986. Logo dos acordos de paz de 1996, a academia gañou un recoñecemento crecente como a autoridade reguladora das linguas maias tanto entre os eruditos maias como entre os pobos maias.
Relacións con outras familias
A familia de linguas maias non ten unha relación xenética demostrada con outras familias lingüísticas. As semellanzas con algunhas linguas de Mesoamérica son entendidas como produto do contacto e a difusión de trazos lingüísticos do maia con outras linguas veciñas, e non por ter devanceiros comúns. Demostrouse que Mesoamérica foi unha área dunha substancial difusión lingüística.
Nun escrito de 1997, Lyle Campbell, un experto en linguas maias e lingüística histórica, argumentou que a proposta máis prometedora é a da hipótese "macromaia", que estabelece unha posible ligazón entre as linguas maias, as linguas mixe-zoque e as linguas totonacas, mais aínda son precisas máis investigacións para apoiar ou rexeitar esta hipótese. En 2015, Campbell sinalou que as evidencias recentes presentadas por David Mora-Marin fan que a relación entre as linguas maias e as linguas mixe-zoque sexa "moito máis plausible".
Subdivisións
A familia maia consta de trinta linguas. Polo xeral, estas linguas agrúpanse en 6 grupos principais (iucateco, huasteco, chʼol–tzeltal, qʼanjobʼal, mameano e quicheano). A familia lingüística maia está extremadamente ben documentada e o seu esquema de clasificación xenealóxica está amplamente aceptado e estabelecido, agás por algunhas diferenzas sen resolver.
Un tema aínda a debate é a posición do chʼol e qʼanjobal–chuj. Algúns estudosos pensan que forman unha rama separada occidental (como na imaxe inferior). Outros lingüistas non apoian esta posición dunha relación estreita entre o chʼol e o qʼanjobal–chuj; consecuentemente eles clasifícano como dúas ramas distintas que emanan directamente dunha protolingua. Unha clasificación alternativa propón a rama huasteca xurdindo do nodo chʼol–tzeltal, no canto ser unha rama allea que procede directamente do protomaia.
centro|upright=3.22|Xenealoxía das linguas maias.|frameless
Distribución
miniatura|dereita|Distribución xeográfica actual das linguas maias en México e América Central. miniatura|dereita|Mapa das comunidades lingüísticas maias co tamaño relativo da poboación. (O iucateco e o kʼicheʼ con 900 000 e 400 000 falantes respectivamente. Os estudos estiman que as linguas maias son faladas por máis de 6 millóns de persoas. A maioría deles vive en Guatemala onde, segundo as estimacións, arredor do 40% ou 60% da poboación fala unha lingua maia. En México, a poboación falante de maia estimouse nuns 2,5 millóns de persoas no ano 2010, mentres que a poboación falante en Belize rolda as 30 000 persoas.
Póla occidental
Os parentes máis achegados das linguas chʼol son as linguas da rama tzeltal, o tzotzil e o tzeltal, ámbalas dúas faladas en Chiapas por unha poboación grande ou crecente (265 000 falantes par o tzotzil e 215 000 para o tzeltal). O tzeltal ten ducias de milleiros de falantes monolingües.
Rama oriental
As linguas quicheanas e mameanas, con dúas subrama e tres subfamilias, son faladas nas terras altas de Guatemala.
O qʼeqchiʼ (ás veces escrito kekchi), que constitúe a súa propia subrama dentro do grupo quicheano-mameano, é falado por preto de 800 000 persoas no sur dos departamentos de Petén, Izabal e Alta Verapaz, en Guatemala, así como en Belize por unhas 9 000 persoas. No Salvador é falado por unhas 12 000 persoas como resultado das migracións recentes.
A lingua uspanteca, que provén directamente do nodo quicheano-mameano, é nativo exclusivamente do concello de Uspantán, no departamento de El Quiché, e ten uns 3 000 falantes.
Dentro da subrama quicheana atópase o kʼicheʼ, a lingua maia con maior número de falantes, con arredor de 1 000 000 maias kʼicheʼ nas terras altas de Guatemala, nas vilas de Chichicastenango e Quetzaltenango e na montañas de Cuchumatán, así como emigrantes urbanos en Cidade de Guatemala. O famoso documento mitolóxico maia, Popol Vuh, está escrito nunha variedade antiga da lingua kʼicheʼ a miúdo chamada kʼicheʼ clásico (ou quiché). A cultura kʼicheʼ estaba no seu momento álxido no momento da chegadas dos colonizadores españois. Qʼumarkaj, preto da actual cidade de Santa Cruz del Quiché, foi o seu centro económico e cerimonial. O achi é falado por unhas 85 000 persoas en Cubulco e Rabinal, dous concellos de Baja Verapaz. Nalgunhas clasificacións, como por exemplo a de Campbell, o achi é contado como unha variedade do kʼicheʼ. Porén, debido a unha división histórica entre os dous grupos étnicos, os maias achi non se consideran a si mesmos como kʼicheʼ. A lingua kaqchikel é falada por unhas 400 000 persoas na área que se estende dende Cidade de Guatemala até a costa norte do lago de Atitlán. O tzʼutujil ten preto de 90 000 falantes que viven nos arredores do lago de Atitlán. Outros membros da póla kʼicheʼ son o sacapulteco, falado por preto de 15 000 persoas do departamento de El Quiché, e o sipacapense, que é falado por 8 000 persoas en Sipacapa, San Marcos.
A meirande lingua da subpola mameana é a mam, falada por 478 000 persoas nos departamentos de San Marcos e Huehuetenango. O aguacateco é a lingua de 20 000 habitantes de Aguacatán, un concello de Huehuetenango. O ixil (posiblemente tres linguas diferentes) é falado por 70 000 persoas na rexión do "Triángulo ixil" do departamento de El Quiché. O tectiteco (ou teko) é falado por unhas 6 000 persoas no concello de Tectitán, e por 1 000 refuxiados en México. De acordo co Ethnologue, o número de falantes de tectiteco está a medrar.
As linguas poqom están estreitamente relacionadas coas quicheanas, coas cales constitúen a subpola poqom-kʼiche do nodo quicheano-mameano. O poqomchiʼ é a lingua de 90 000 persoas en Purulhá, Baja Verapaz, e nos seguinte concellos de Alta Verapaz: Santa Cruz Verapaz, San Cristóbal Verapaz, Tactic, Tamahú e Tucurú. O poqomam é falado por unhas 49 000 persoas en diversos puntos de Guatemala.
Rama iucateca
miniatura|As áreas onde o maia iucateco é falado na península do Iucatán. O maia iucateco (coñecido sinxelamente como "maia" polos seus falantes) é a lingua maia máis falada de México. É falada por aproximadamente 800 000 persoas, a gran maioría delas habitantes da península do Iucatán. É a lingua común do Iucatán e dos estados adxacentes de Quintana Roo e Campeche.
As outras tres linguas iucatecas son o mopán, falada por unhas 10 000 persoas principalmente en Belize; a itzaʼ, unha lingua moribunda da bacía do Petén, en Guatemala; e o lacandón ou lakantum, tamén gravemente ameazada con só 1 000 falantes nunhas poucas vilas da Selva Lacandona, en Chiapas.
Rama huasteca
O huasteco (tamén escrito como wastek e huaxtec) é falado nos estados mexicanos de Veracruz e San Luis Potosí por unhas 110 000 persoas. É a máis diverxente das linguas maias modernas. O chicomucelteco foi unha lingua relacionada co huasteco e falada en Chiapas que se extinguiu por volta do ano 1982.
Sound of Silver
Sound of Silver é o segundo álbum de estudio da banda estadounidense de dance-punk LCD Soundsystem, publicado o 12 de marzo de 2007 a través do selo Capitol Records no Reino Unido e de DFA Records nos Estados Unidos o 20 de marzo. Sound of Silver foi producido por The DFA e gravado no ano 2006 nos estudios Long View Farm en North Brookfield, Massachusetts, e DFA Studios na cidade de Nova York.
Linguas maias
Sistema sonoro do protomaia
O protomaia (o devanceiro común das linguas maias reconstruído empregando o método comparativo) ten unha estrutura silábica predominante CVC (consoante-vogal-consoante), só permitindo grupos de consoantes a través dos límites das sílabas. A maioría das raíces protomaias eran monosilábicas, agás unhas poucas raíces nominais disilábicas. Por mor da posterior perda de vogais, moitas linguas maias modernas amosan complexos grupos de consoantes en ámbolos extremos das sílabas. De acordo coa reconstrución de Lyle Campbell e Terrence Kaufman, a lingua protomaia tiña os seguintes sons. Suxeriuse que o protomaia era unha lingua tonal, en base ó feito de que catro linguas maias contemporáneas teñen tons (o iucateco, o uspanteco, o tzotzil de San Bartolo e o mocho’), mais como se pode demostrar que estas linguas teñen un ton innovador de diferentes maneiras, Campbell considera que é pouco probable.
Viladóniga, Cerdido, Cerdido
Viladóniga é un lugar da parroquia de Cerdido no concello de Cerdido na provincia da Coruña. Tiña 16 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 8 homes e 8 mulleres, o que supón unha diminución en relación ao ano 2003 cando tiña 18 habitantes.
Sound of Silver
O disco foi aclamado pola crítica e foi nomeado ao premio ao mellor álbum de electrónica/dance na 50ª edición dos Grammy.
Linguas maias
Evolución fonolóxica do protomaia
A clasificación das linguas maias baséase nos cambios compartidos entre os grupos de linguas. Por exemplo, tódalas linguas do grupo occidental (como o huasteco, o iucateco e o chʼol) cambiaron o fonema protomaia * por, algunhas linguas do grupo oriental manteñen (kʼicheʼ), e outras cambiárono a  ou, como final de palabra,  (no caso mameano). As innovacións compartidas entre o huasteco, o iucateco e o chʼol amosan que se separaron das outras linguas maias antes de que se produciran os cambios atopados noutras ramas.
A palatalización das e  oclusivas non están presentes nas familias modernas. Pola contra están reflectidas de forma diferente en diversas pólas, permitindo unha reconstrución deses fonemas como oclusivos palatalizados. Na póla oriental (chuj-qʼanjobal e chʼol) están reflectidos como e. No grupo mameano están reflectidos como e  e no quicheano como  e. O iucateco salienta doutras linguas occidentais en que as súas oclusivas palatalizadas transfórmanse en ocasións en, e ás veces en.
O nasal velar protomaia * reflíctese como no grupo oriental (quicheano–mameano),  no qʼanjobalan, o chʼol, o iucateco,  e o huasteco, e só se conserva como  no chuj e no jacalteco.
Ditongos
A calidade das vogais clasifícase polo xeral como vogais monofongas. Nos contextos tradicionalmente ditongados, as linguas maias realizarán a secuencia V-V (vogal-vogal) inserindo unha parada glótica que desfai o hiato ou coa inserción de deslizamento entre as vogais. Algunhas linguas da rama quicheana amosan ditongos desenvolvidos a partir de vogais longas históricas, rompendo /e:/ e /o:/.
Gramática
A morfoloxía das linguas maias é máis sinxela que o doutras linguas mesoamericanas, aínda que a súa morfoloxía está considerada como aglutinante e polisintética. Os verbos están marcados por aspecto ou tempo, a persoa do suxeito, a persoa do obxecto (no caso dos verbos transitivos), e pola pluralidade da persoa. Os substantivos posuídos están marcados pola persoa do posuidor. Nas linguas maias, os substantivos non están marcados por caso, e o xénero non está marcado explicitamente.
Orde das palabras
Crese que o protomaia tiña unha orde de palabras básica de verbo obxecto suxeito con posibilidade de cambiar a verbo suxeito obxecto en certas circunstancias, como en oracións complexas, oracións onde obxecto e suxeito tiñan igual animación e cando o suxeito era definitivo. Hoxe, o iucateco, o tzotzil e o tojolabʼal teñen unha orde de palabras fixa de verbo obxecto suxeito. O mameano, o qʼanjobʼal, o jacalteco e un dialecto do chuj teñen unha orde fixa de verbo suxeito obxecto. Só o chʼortiʼ ten unha orde de palabras suxeito verbo obxecto. Outras linguas maias permiten tanto ordes de verbo suxeito obxecto como verbo obxecto suxeito.
Clasificadores numerais
En moitas linguas maias, o feito de contar require do uso de clasificadores numerais, que especifican a clase de elementos a ser contados; o numeral non pode aparecer sen o acompañamento do clasificador. Algunhas linguas maias, como o kaqchikel, non usan clasificadores numerais. A clase é polo xeral asignada de acordo a se o obxecto é animado ou inanimado ou segundo a forma xeral do obxecto. Así, cando se contan obxectos "planos" úsase unha forma diferente de clasificador numeral á que se usa para contar cousas redondas, elementos alongados ou persoas. Nalgunhas linguas maias como o chontal, os clasificadores toman a forma de afixos unidos ó número; noutras como o tzeltal, son formas libres. O jacalteco ten tanto clasificadores numerais como clasificadores de substantivos, e estes últimos poden ser empregados como pronomes.
O significado denotado por un substantivo pode modificarse cambiando o clasificador que o acompaña. En lingua chontal, por exemplo, cando o clasificador -tek é empregado cos nomes das plantas enténdese que os obxectos que están sendo enumerados son árbores enteiras. Se nesta expresión un clasificador diferente, -tsʼit (para contar obxectos longos e esveltos) é empregado no canto de -tek, isto transmite o significado de que só se están contando paus ou pólas da árbore:
Posesión
A morfoloxía dos substantivos maias é bastante sinxela: están influídos polo número (plural ou singular) e, cando están posuídos, pola persoa e o número do posuidor. A posesión pronominal é expresada por unha serie de prefixos posesivos engadidos ó substantivo, como no kaqchikel ru-kej "o seu cabalo" (del ou dela). Os substantivos tamén poderán adoptar unha forma especial que os marca como posuídos. Para os posuidores nominais, o substantivo posuído é flexionado como posuído por un terceiro e seguido polo substantivo posesor, por exemplo, no kaqchikel ru-kej ri achin "o cabalo do home" (literalmente "o seu cabalo o home"). Este tipo de formación é un trazo diagnóstico principal da área lingüística mesoamericana e é frecuente en toda Mesoamérica.
As linguas maias a miúdo diferencian entre a posesión alienable e a inalienable variando o xeito no que o substantivo é (ou non) marcado como posuído. O jacalteco, por exemplo, contrasta deste xeito a inalienable ' "a miña foto (na que aparezo eu)" da alienable ' "a miña foto (tirada por min)". O prefixo we- sinala a primeira persoa do posesivo singular en ámbolos dous, mais a ausencia do sufixo posesivo -e no primeiro marca a posesión inalienable.
Substantivos relacionais
As linguas maias que teñen preposicións normalmente só teñen unha. Para expresar a situación e outras relacións entre entidades, úsase unha clase especial de "substantivos relacionais". Este patrón é común ó longo de Mesoamérica e é outro trazo diagnóstico da área lingüística mesoamericana. En maia, a maioría dos substantivos relacionais derivan metaforicamente das partes do corpo, de xeito que "enriba", por exemplo, é expresada coa palabra para cabeza.
Suxeitos e obxectos
As linguas maias son ergativas no seu aliñamento. Isto significa que o suxeito dun verbo intransitivo é tratado de xeito semellante ó obxecto dun verbo transitivo, mais diferente do suxeito dun verbo transitivo.
As linguas maias ten dous conxuntos de afixos que están unidos a un verbo para indicar a persoa dos seus argumentos. Un conxunto (a miúdo nomeado nas gramáticas maias como o conxunto B) indica a persoa do suxeito dos verbos intransitivos e o obxecto dos verbos transitivos. Tamén se poden usar con predicados de adxectivos ou substantivos para indicar o suxeito.
Outro conxunto (conxunto A) é empregado para indicar a persoa dos suxeitos dos verbos transitivos (e nalgunhas linguas, como o iucateco, tamén dos suxeitos dos verbos intransitivos, mais só nos aspectos incompletivos),e tamén os posuidores de substantivos (incluíndo substantivos relacionais).
Verbos
Ademais de suxeito e obxecto (axente e paciente), os verbos maias teñen afixos que sinalan o aspecto, o tiempo e o modo como no seguinte exemplo::
O tempo gramatical das linguas maias é polo xeral sinxelo. O jacalteca, por exemplo, contrasta só pasado de non pasado, mentres que o mam ten só futuro e non futuro. Os sistemas de aspecto gramatical son moito máis prominentee. O modo gramatical non forma polo xeral un sistema separado en maia, senón que está entrelazado cos sistemas de tempo/aspecto. Kaufman reconstruíu un sistema tempo/aspecto/modo para o protomaia que inclúe sete aspectos: incompletivo, progresivo, completivo/puntual, imperativo, potencial/futuro, optativo e perfectivo.
Estativos e posicionais
Nas linguas maias, os estativos son unha clase de palabras do predicado que expresan unha cualidade ou estado, cuxas propiedades sintácticas se atopan entre as dos verbos e as dos adxectivos das linguas indoeuropeas. Como os verbos, os estativos ás veces poden ser modificados por persoa mais normalmente carecen de inflexións de tempo, aspecto e outras categorías puramente verbais. Os estativos poden ser adxectivos, posicionais ou numerais.
Nestras tres oracións en lingua qʼanjobʼal, os posicionais son telan ("algo grande ou cilíndrico deitado coma se caera"), woqan ("persoa sentada nun obxecto semellante a unha cadeira") e xoyan ("enrolado como unha corda ou unha cobra").
Formación de palabras
É común a composición de novas raíces para formar novos substantivos; tamén hai moitos procesos morfolóxicos para derivar substantivos de verbos. Os verbos tamén admiten afixos derivativos altamente produtivos e de varios tipos, a maioría dos cales especifican transitividade ou voz.
Ó igual que noutras linguas mesoamericanas, hai un uso metafórico xeneralizado de raíces que denotan partes do corpo, especialmente para formar locativos e substantivos relacionais, como no kaqchikel -pan ("dentro" e "estómago") ou -wi ("cabelo" e "enriba").
Préstamos maias
Un bo número de préstamos do maia, ou de orixe potencialmente maia, están presentes noutras linguas, principalmente o castelán, o inglés e algunhas linguas mesoamericanas veciñas. Ademais, as linguas maias tomaron prestadas palabras doutras linguas, especialmente do castelán.
Un préstamo maia é cigarro. Sic é palabra maia para "tabaco" e sicar quere dicir "fumar follas de tabaco". Esta é a orixe máis probable do cigarro.
A palabra galega "furacán" é considerada como unha derivación do nome maia para o deus da tormenta Jun Raqan. Porén, é probable que a palabra pasase ás linguas europeas a partir das linguas caribes ou do taíno.
Sistemas de escrita
miniatura|esquerda|250px|[[Lingua maia iucateca|Escritura maia iucateca no Códice de Dresden, ca. século XI-XII, Chichén Itzá.]] miniatura|dereita|250px|Páxina 9 do [[Códice de Dresden amosando a lingua maia clásica escrita en xeróglifos maias (dende a edición de 1880 Förstermann).]] A complexa escrita das linguas maias na época precolombiana, coñecida hoxe en día a partir dos gravados en numerosos sitios arqueolóxicos maias, foi descrifrada case completamente. A escrita é unha mestura entre un sistema logográfico e silábico.
No período colonial, as linguas maias comezaron a ser escritas nun sistema derivado do alfabeto latino; as ortografías foron desenvolviadas principalmente por gramáticos misioneiros. Non tódalas linguas maias modernas teñen ortografías estandarizadas, mais as linguas maias de Guatemala empregan un sistema estandarizado baseado no alfabeto latino con ortografía fonolóxica que foi desenvolvido pola Academia de Linguas Maias de Guatemala (ALMG). As ortografías das linguas maias de México están a ser desenvolvidas polo Instituto Nacional de Linguas Indíxenas (INALI).
Escrita con glifos
A civilización maia precolombiana desenvolveu e usou un sistema de escrita complexo e completamente funcional, que é o único dos sistemas de escrita de Mesoamérica que foi case completamente descifrado. Civilizacións máis antigas que se asentaban ó oeste e ó norte da área maia, e que tamén tiñan sistemas de escrita cuxas inscricións sobreviviron, inclúen os zapotecas, os olmecas e os zoques (pobos do sur de Veracruz e o oeste de Chiapas), mais os seus sistemas de escrita están aínda sen descifrar. Polo xeral, está aceptado que o sistema de escrita maia adaptouse a partir dun ou máis destes sistemas anteriores. Un bo número de referencias identifican a escrita olmeca como o seu precursor máis probable.
No proceso de descifrado da escrita xeroglífica maia, os estudosos chegaron a comprender que se trataba dun sistema de escrita completamente funcional no que era posible expresar sen ambigüidade calquera oración da lingua falada. O sistema está clasificado como logosilábico, no que os símbolos (glifos ou grafemas) poden ser usados como logogramas ou sílabas. A escrita ten un silabario completo (aínda que non tódalas posibles sílabas foron identificadas), e un escriba maia podería ter escrito calquera cousa foneticamente, sílaba por sílaba, empregando eses símbolos.
O uso e o coñecemento da escrita maia continuou cando menos até a conquista española no século XVI. O bispo Diego de Landa Calderón, da arquidiocese católica do Iucatán, prohibiu o uso da lingua escrita, rematando de maneira efectiva coa tradición mesoamericana da literatura en escrita nativa. Traballou cos colonizadores españois na destrución da maior parte dos textos maias como parte dos seus esforzos de converter ós locais ó cristianismo e arredalos do que el percibía como idolatría pagá. Posteriormente, describiu o uso da escrita xeroglífica nas prácticas relixiosas dos maias iucatecos na súa obra Relación de las cosas de Yucatán.
Ortografía colonial
A ortografía colonial caracterízase polo uso do c no canto /k/ (sempre forte, como en cic /kiik/), k por /q/ en Guatemala ou por /kʼ/ no Iucatán, h por /x/, e tz por /ts/; a ausencia da parada glotal ou da duración vocálica (así como o uso dunha dobre vogal para unha vogal longa glotalizada, como en uuc /uʼuk/), o uso de u por /w/, como en uac /wak/, e o uso variable de z, ç, s for /s/. Porén, as diferenzas máis grandes coa ortografía moderna son os diferentes intentos de transcribir as consoantes exectivas.
Arredor do ano 1550, Francisco de la Parra inventou letras distintivas para as exectivas das linguas maias de Guatemala, o tresillo e o cuatrillo (e derivados). Estas foron usadas en tódolos escritos posteriores de Francisco, e poden ser vistos ocasionalmente no presente [2005]. En 1605, Alonso Urbano dobrou as consoantes para representar as exectivas en otomí (pp, tt, ttz, cc / cqu), e sistemas semellantes foron adoptados polo maia. Segundo outro enfoque, en iucateco engadíase unha barra á letra ou dobrábase o talo da letra.
* Soamente o talo de 𝕡 era dobrado, mais isto non está admitido por Unicode.
A ligadura ꜩ para tz era usada xunto con ꜭ e ꜫ. A convención iucateca de dz para mantense en nomes de familia maias como "Dzib".
Ortografía moderna
miniatura|dereita|Menú de cea escrito en kaqchikel, [[Antigua, Guatemala.]] Dende o período colonial, practicamente toda a lingua escrita maia empregou o alfabeto latino. Antigamente a escrita estaba amplamente baseada no alfabeto castelán e variaba entre os diferentes autores, e só recentemente comezou a estabelecerse o uso de alfabetos estandarizados. O primeiro alfabeto amplamente aceptado foi creado para o maia iucateco polos autores e contribuidores do Diccionario Maya Cordemex, un proxecto dirixido por Alfredo Barrera Vásquez e publicado por primeira vez en 1980. Posteriormente, a Academia de Linguas Maias de Guatemala (ALMG), fundada en 1986, adaptou eses estándares a 22 linguas maias (principalmente en Guatemala). A escrita é amplamente fonética, mais abandonou a distinción entre o apóstrofo para consoantes exectivas e a parada glotal, polo que a exectiva e a secuencia non exectiva  (anteriormente tʼ e t7) son escritas tʼ. Outras grandes linguas maias, especialmente as faladas no estado mexicano de Chiapas, como o tzotzil, o tzeltal, o chʼol e o tojolabʼal, non están incluídas nesta reforma, e son ás veces escritas segundo as convencións e estándares do Centro Estatal de Linguas, Arte e Literatura Indíxena de Chiapas (CELALI), que por exemplo escribe "ts" no canto de "tz" (como no caso das palabras tseltal ou tsotsil).
Literatura
Dende a lingua clásica até o presente, todo un corpus literario foi escrito en linguas maias. Os texto máis antigos que se conservan son as inscricións en monumentos que documentan eventos do goberno, sucesión, ascensión, conquista e eventos astronómicos. Crese que outros tipos de literatura foron escritos en formatos perecedoiros como os códices feitos de amate, sobrevivindo só catro deles ós estragos do tempo e á campaña de destrución dos misioneiros españois.
Pouco despois da conquista española, as linguas maias comezaron a ser escritas en letras latinas. A literatura da era colonial en linguas maias inclúe o famoso Popol Vuh, unha narrativa mítica e histórica escrita no século XVII en kʼicheʼ clásico, mais crese que está baseado nunha obra anterior datada do ano 1550, perdida no presente. O Título de Totonicapán e a obra teatral do século XVII Rabinal Achí son outras obras destacadas en kʼicheʼ, estando escrita esta última en lingua achi. Os Anais dos kaqchike de finais do século XVI, que achegan unha narrativa histórica dos kaqchikel, contén elementos que paralelos ós que aparecen no Popol Vuh. Os relatos históricos e proféticos que se narran nas diferentes variacións coñecidas colectivamente como os libros de Chilam Balam son a fonte das antigas tradicións maias iucatecas. O único libro sobrevivente da poesía lírica antiga, os Cantares de Dzitbalche de Ah Bam, provén do mesmo período.
Ademais destas obras singulares, moitas gramáticas antigas das linguas indíxenas, chamadas "artes", foron escritas por sacerdotes e frades. As linguas recollidas nestas primeiras gramáticas inclúen o kaqchikel, o kʼicheʼ clásico, o tzeltal, o tzotzil e o iucateco. Algunhas destas gramáticas viñan con traducións na lingua indíxena do catecismo católico.
Malia que os pobos maias continuaron a producir unha rica literatura oral no período poscolonial (despois de 1821), moi pouca literatura escrita foi producida neste período.
Por mor de que as linguas indíxenas foron excluídas dos sistemas educativos de México e Guatemala dende a súa independencia, os pobos maias permaneceron amplamente iletrados nas súas linguas nativas, aprendendo a ler e escribir en castelán como moito. Porén, dende o estabelecemento do Cordemex e da Academia de Linguas Maias de Guatemala (1986), a alfabetización nas linguas nativas comezou a estenderse e varios escritores indíxenas comezaron unha nova tradición  de escrita en linguas maias. Salientan dentro desta nova xeración o poeta kʼicheʼ Humberto Akʼabʼal, cuxas obras son a miúdo publicadas en edicións bilingües castelán/kʼicheʼ, así como o estudoso kʼicheʼ Luis Enrique Sam Colop (1955–2011), cuxas traducións do Popol Vuh ó castelán e ó kʼicheʼ moderno lle valeron moitos recoñecementos.
Células MDCK
miniatura|Colonias típicas formadas por células MDCK cultivadas no típico formato bidimensional sobre plástico. As células crecen formando colonias tan apertadas grazas ás súas [[unión intercelular|unións intercelulares, unha característica das células de orixe epitelial.]] As células MDCK (do inglés Madin-Darby Canine Kidney ou células de ril canino Madin-Darby) son unha liña celular modelo de mamífero usada en investigación biomédica. As células MDCK son utilizadas para unha ampla variedade de estudos de bioloxía celular, como os de polaridade celular, adhesións célula-célula (denominadas unións adherentes), mobilidade celular colectiva, e respostas a factores de crecemento. É un dos poucos modelos de cultivo celular que é axeitado para o cultivo celular en 3D e os rearranxos celulares coñecidos como morfoxénese ramificante.
Historia
Despois do seu illamento inicial en 1958 a partir de células epiteliais de túbulo renal dun can Cocker Spaniel feita por S. H. Madin e N. B. Darby, a liña celular que leva os seus nomes foi empregada principalmente como modelo de infección viral de células de mamífero. De feito, eles elixiran illar as células de túbulo renal tendo en mente precisamente que se usarían para ese obxectivo, xa que previamente tiveran éxito estudando a infección viral de células derivadas de túbulos renais doutros mamíferos. Así, o propósito inicial para illar e cultivar células deste tecido non era xerar un novo sistema modelo para estudar a bioloxía das células epiteliais. Houbo que agardar ao ano 1970 ata que un laboratorio, o de Zbynek Brada, publicou un traballo describindo as células MDCK como unha liña celular representativa que levaba as características distintivas das células epiteliais de túbulo renal. Esta conclusión estaba baseada nas actividades de transporte de fluídos de monocapas formadas por células MDCK, a presenza de microvilosidades na súa superficie apical, e a súa capacidade de autoorganizarse en esferas ocas cando crecen tridimensionalmente. No seu informe, os autores especularon con que a "expresión histiotípica" pola cal as células MDCK formaron estruturas que lembraban o seu tecido de orixe podería ser aplicada frutuosamente ao estudo doutros tecidos. As décadas seguintes probaron que así era, aínda que o repertorio para estudar a organización e comportamento de células nos tecidos se ampliou considerablemente.
Durante a década de 1970, atopáronse novos usos para a liña celular MDCK como modelo de tecido epiteliail de mamífero. En 1982 Mina Bissell e colegas mostraron que as monocapas MDCK respondían á adición dun revestimento de coláxeno (denominado "cultivo en sandwich") proliferando e formando túbulos ocos. Isto deu a entender por primeira vez que a liña celular respondería a ambientes en 3D autoorganizando unha estrutura 3D apropiada que lembrase a dos túbulos renais. Nos anos que seguiron, demostrouse que o cultivo de células MDCK incrustadas completamente en coláxeno orixinaba esferas ocas ou acinos. Estas eran simples monocapas epiteliais cunhas partes definidas exterior e interior. Porén, o feito de que as células MDCK non formasen túbulos nesas condicións seguiu sen ter explicación ata máis tarde.
En 1991, a resposta dos acinos MDCK en cultivos tridimensionais ao factor de espallamento foi primeiramente publicada por Lelio Orci e colegas. Cultivaron acinos de células MDCK en xeles de coláxeno con ou sen fibroblastos Swiss 3T3, en cuxos medios podían intercambiarse pero os tipos celulares non estaban en contacto directo. Esta estratexia de cultivo celular, denominada cocultivo, inducía os acinos MDCK a sufrir unha morfoxénese ramificante, na cal as células se rearranxaban formando unha rede de túbulos interconectados que lembraban o desenvolvemento de moitos tecidos. No mesmo ano, descubriuse que o "factor de espallamento" era unha proteína descrita previamente segregada polos fibroblastos, o factor de crecemento de hepatocitos (HGF). Este traballo resolveu un importante enigma dos cultivos MDCK, xa que o tecido a partir do cal se derivaron estas células é tubular, porén desenvolvéranse previamente só dando lugar a acinos esféricos en cultivos 3D. Ademais deste paradoxo inmediato, creouse unha conexión esencial entre a indución aguda da mobilidade celular en cultivos 2D polo "factor de espallamento" e o seu impacto sobre a organización espacial adoptada en tecidos en 3D. Esta conexión segue sendo significativa como ligazón entre mecanismos definidos con precisión da mobilidade celular en 2D e o complexo rearranxo en 3D, cuxa regulación aínda non se coñece ben.
Liña 1 do metro de Barcelona
esquerda|L1|50px 300px|miniatura|Vías da estación de Espanya A liña 1 ou liña vermella do metro de Barcelona é unha liña de ferrocarril metropolitano soterrada que dá servizo na cidade de Barcelona, l'Hospitalet de Llobregat e Santa Coloma de Gramenet. É a segunda liña máis antiga do metro, a máis longa da rede e a única con vía de largo ibérico antigo.
Células MDCK
Morfoxénese ramificante
Estes descubrimentos foron integrados nun modelo para a morfoxénese ramificada centrado no rearranxo transitorio da sinalización da polaridade celular. Isto permite que células normalmente inmóbiles xeren protrusións e migren colectivamente, seguido da rediferenciación e formación de túbulos ocos. En apoio deste modelo, Mostov e colegas identificaron os efectos do HGF sobre os acinos MDCK como a provocación dunha transición parcial desde o fenotipo de célula epitelial ao de mesenquimática. Isto dirixe un programa de sinalización establecido denominado a transición epitelial-mesenquimal, polo cal as células epiteliais sésiles fanse móbiles e rompen os contactos célula-célula. A transición epitelial-mesenuimal propúxose como un cadoiro de sinalización transcricional que impulsa a dispersión das células, aínda que inicialmente os investigadores non combinasen os dous. Dado que nos acinos en 3D as unións célula-célula non rompen, non está claro como relacionar de forma precisa o concepto de transición epitelial-mesenquimal coa morfoxénese ramificada.
Liña 1 do metro de Barcelona
A liña inaugurouse o 1926 co nome de Metropolitano Transversal para unir as terminais ferroviarias que xurdiran en Barcelona. Actualmente une as estacións de Hospital de Bellvitge e Fondo, nun trazado de dobre vía soterrada. As cocheiras atópanse en Santa Eulàlia e La Sagrera, e os talleres na estación de Hospital de Bellvitge. Actualmente ten 20,7 quilómetros de lonxitude e trinta estacións.
Estacións
700px|miniatura|esquerda|Estacións da liña 1
Células MDCK
Morfoxénese ramificante
O grupo de Mostov tamén investigou os medios polos cales o HGF activa a mobilidade celular durante a morfoxénese ramificante das MDCK. Os seus estudos mostraron que a morfoxénere ramificante require o factor de transcrición Erk, augas abaixo do cadoiro da proteína quinase activada por mitóxeno, unha vía de transdución de sinais ben definida implicada na mobilidade celular e a proliferación. A maquinaria de mobilidade celular responsable da morfoxénese ramificante das MDCK non foi especificado polo grupo de Mostov, á parte da necesidade dunha proteína de sinalización implicada en regular a pequena GTPase Rho. Ademais, o laboratorio de Gardel mostrou que a motilidade invasiva das células MDCK en acinos necesita Dia1, que regula as adhesións celulares a fibrilas de coláxeno individuais.
Mentres tanto, outros grupos demostraron a necesidade de proteínas de adhesión célula-matriz extracelular ou os seus reguladores na morfoxénese ramificante das MDCK. Usando un protocolo modificado para cultivos de células MDCK e a morfoxénese ramificante, Gierke e Wittman estableceron a necesidade dunha dinámica de microtúbulos para regular os pasos iniciais na ramificación. Estes investigadores obsevaron un acoplamento adhesivo da célula deficiente á matriz de coláxeno cando os microtúbulos eran desregulados. Este fenotipo indica a importancia do tráfico de adhesións celulares apropiadas e proteínas de protrusión cara á parte frontal da célula a medida que se inicia a morfoxénese ramificante. Este traballo, combinado con observacións do grupo de Mostov, confirmou que a polaridade celular é indispensable para a homeostase acinar das MDCK, así como os comportamentos migratorios durante a morfoxénese ramificante.
Nice to Know You
"Nice to Know You" é unha canción da banda estadounidense de rock alternativo Incubus, publicada como segundo sinxelo do seu álbum Morning View o 13 de maio do 2002. O tema acadou o número 9 das listas da Billboard Modern Rock e Mainstream Rock.
Liña 9 do metro de Barcelona
300px|miniatura|Vista panorámica das portas de seguridade nunha das plataformas esquerda|50px|L9 A liña 9 ou L9 do metro de Barcelona é unha liña de ferrocarril metropolitano soterrada que actualmente ten dous tramos en funcionamento: a L9 Nord, que conecta Santa Coloma de Gramenet, Badalona e os barrios de Bon Pastor e La Sagrera de Barcelona, e a L9 Sud que conecta a Zona Universitària, L'Hospitalet, El Prat de Llobregat e o Aeroporto de Barcelona.
A parte central do seu percorrido é compartida coa liña 10. Xuntamente, cando finalice a súa construción, con 47'8 quilómetros de lonxitude e soterrada en 43,71 km, será a liña soterrada máis longa de Europa, por diante da liña 9 do metro de Moscova (41'5 km), a liña 12 do metro de Madrid (41 km) e a Northern Line do metro de Londres.
Historia
O 12 de febreiro de 2016 entrou en servizo o tramo sur entre o aeroporto e a Zona Universitària, coñecido como L9 Sud. Son, en total, 20 km con 15 estacións situadas en Barcelona, L'Hospitalet e El Prat de Llobregat, cun tempo de traxecto de 32 minutos.
Trazado
Ademais de dar servizo a barrios que non dispón de metro (Bon Pastor, Llefià, la Salut, Singuerlín, Pedralbes e Zona Franca) unirá cinco municipios: Santa Coloma de Gramenet, Badalona, Barcelona, l'Hospitalet de Llobregat e el Prat de Llobregat. Tamén unirá puntos estratéxicos como centros loxísticos, zonas de equipamentos e zonas de servizos como o aeroporto de Barcelona, a Zona Franca, a Fira de Barcelona, a ampliación do Porto, a Cidade da Xustiza, o Parque Güell, o Camp Nou e a Cidade do Básquet, entre outros.
Pazos, Tines, Vimianzo
Pazos é un lugar da parroquia de Tines no concello coruñés de Vimianzo na Comarca da Terra de Soneira. Tiña 10 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales eran 4 homes e 6 mulleres.
União Desportiva de Leiria
O União Desportiva de Leiria, comunmente coñecido como União de Leiria, é un club de fútbol portugués da cidade de Leiria. Fundouse en 1966 e compite no Campeonato Nacional de Seniores. Xoga os seus partidos no Estádio Dr. Magalhães Pessoa, con capacidade para 30.000 espectadores.
Luis Miguel Gracia Julián
Luis Miguel Gracia Julián, coñecido como Luismi, nado en Cáceres (España) o 18 de xullo de 1983, é un futbolista español que actualmente xoga de centrocampista no Cacereño.
Cóndores no entierran todos los días
Cóndores no entierran todos los días é un filme colombiano de 1984 dirixido por Francisco Norden. Estreouse na sección Un Certain Regard do Festival Internacional de Cinema de Cannes de 1994. O filme foi escollido como candidato colombiano para o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa na 57ª edición dos premios, mais finalmente non foi nomeado.
Estéquedon
miniatura|dereita|250px|Lei sagrada relativa ó culto na [[Acrópole, EM 6794 (IG I3 4B)]]
Cualifícase de estéquedon (do grego antigo στοιχηδόν / stoikhêdón, «en ringleira, en fila» [adverbio], derivado do verbo στοιχέω / stoikhéô, «marchar en ringleira, estar en liña») o trazado dun sistema de escritura que aliña as letras á vez horizontal e verticalmente, ao xeito do aliñamento dun exército. As letras ocupan, logo, un espazo idéntico independente de cal for a súa envergadura (por exemplo i e m ocupan o mesmo espazo) e cada liña comprende un número constante de signos, cousa que trae como consecuencia que unha palabra poida atoparse dacabalo sobre dúas liñas.
O estéquedon foi empregado con frecuencia polo alfabeto grego, en especial nas inscricións monumentais do século V antes da nosa era (sobre todo en Atenas). Unhas inscricións tales son prácticas para a transcrición epigráfica de documentos lacunares: sábese en efecto desde principio cantas letras se deben atopar por liña (sobre todo porque o espazo separador de palabras non era habitual).
They Threw Us All in a Trench and Stuck a Monument on Top
They Threw Us All in a Trench and Stuck a Monument on Top é o primeiro álbum de estudio da banda estadounidense de dance-punk Liars, publicado o 30 de outubro de 2001 a través do selo Gern Blandsten Records. No ano 2002 foi reeditado polo selo inglés Blast First. No disco aparece a formación orixinal da banda, o cantante Angus Andrew, o guitarrista Aaron Hemphill, o baixista Pat Noecker (no presente en These Are Powers), e o batería Ron Albertson.
O álbum de Underworld Beaucoup Fish (1999) foi acreditado por Angus Andrew como o traballo máis influente para They Threw Us All in a Trench and Stuck a Monument on Top.
Museo do Ouro
O Museo do Ouro do Banco da República de Colombia é unha institución que contén pezas de ourivaría e olaría de culturas indíxenas do período precolombiano. Atópase no centro histórico da cidade de Bogotá.
Posúe a meirande colección de ourivaría prehispánica do mundo con arredor de trinta e catro mil pezas de ouro e tumbaga, preto de vinte e cinco mil obxectos en cerámica, pedra, cuncha, ósos e téxtiles. Expón pezas de diferentes culturas indíxenas asentadas na actual Colombia antes da chegada dos conquistadores españois, entre as que destacan a calima, a muisca, a Nariño, a quimbaya, a zenú, a tairona, a San Agustín, a Tierradentro, a Tolima, entre outras cousas.
Universidade Rei Xoán Carlos
A Universidade Rei Xoán Carlos (URJC, en castelán: Universidad Rey Juan Carlos) é unha universidade pública española con sede na Comunidade de Madrid. Ten campus en Alcorcón, Aranjuez, Fuenlabrada, Madrid e Móstoles, ademais de varios centros na capital.
A URJC conta aproximadamente con 45.458 estudantes, sendo por iso a segunda universidade da Comunidade de Madrid por número de alumnos matriculados.4 Destaca a nivel nacional nos estudos de administración de empresas, ciencias económicas, ciencias ambientais, fisioterapia, enxeñería, medicina, xornalismo, publicidade, turismo e relacións internacionais.
Campus e centros docentes
miniatura|Facultade de Ciencias Xurídicas e Sociais, en [[Vicálvaro.]] miniatura|Sede da Universidade Rey Juan Carlos na [[Plaza de Manuel Becerra de Madrid.]] miniatura|Biblioteca da URJC no campus de [[Móstoles.]] A Universidade Rey Juan Carlos divídese actualmente en cinco campus universitarios: