cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ferrocarril
Historia
George Stephenson (Wylam, 1781 - Tapton House, Chesterfield, 1848) é considerado o pai do camiño de ferro moderno polas súas pescudas e resultados xunto ao seu irmán Robert. Creou a primeira liña pública do mundo en 1825 entre Stockton e Darlinton, e posteriormente en 1830, entre Liverpool e Manchester, a primeira liña que tamén transportaba pasaxeiros.
As primeiras locomotoras foron:
España
miniatura|esquerda|Locomotora Rocket.
A primeira liña ferroviaria de España foi inaugurada no ano 1837, pero non na metrópole, senón nunha das colonias: o ferrocarril entre A Habana e Güines, na illa de Cuba. Once anos máis tarde, en 1848, inaugurouse o primeiro ferrocarril na península cunha liña, de 28 km de lonxitude entre as cidades de Barcelona e Mataró. Pouco antes, en 1844, os enxeñeiros Juan e José Subercase e Calixto Santa Cruz, ditaminaron nun informe, as características que tiña que cumprir o ferrocarril en España, entre outras, o ancho de vía, que sería de seis pés casteláns, 1674 milímetros, fronte os 4 pés e 8,5 polgadas do ancho da meirande parte dos ferrocarrís construídos até ese momento. En 1851 inaugurouse o tramo de Madrid a Aranjuez, que formou parte do ferrocarril de Madrid a Alacant.
Galicia
miniatura|Estatutos y contrato para la construcción y esplotación del camino de hierro de Santiago al Puerto del Carril, 1863.
O 15 de setembro de 1873 inaugurouse o primeiro ferrocarril de Galicia entre Carril (Vilagarcía) e Cornes (Santiago). Nese momento, España tiña xa uns 6.000 km de vías, distribuídas por tódalas comunidades excepto en Galicia e as illas.
Paralelamente, a Compañía do Ferrocarril de Medina a Zamora e de Ourense a Vigo (MZOV) construíu a liña entre Vigo e Ourense, comezando as obras en 1863 e rematando en 1881 coa conexión das dúas cidades da Galicia sur.
O 4 de agosto de 1883 chegou á Coruña o primeiro ferrocarril que unía Galicia con Madrid. Sen capital para conectar Zamora con Ourense, decidiuse reformular o trazado solicitando a conexión coa liña A Coruña-Palencia en Monforte de Lemos, rematando o tramo Ourense-Monforte en 1885.
A partir desa data, A Coruña, Lugo, Ourense e Vigo teñen relacións ferroviarias directas con Madrid e o resto da rede española. Santiago de Compostela quedou illada por non ter conexión nin con Redondela, punto de enlace con Ourense (logrouse en 1899), nin coa Coruña que non chegará ata 1943.
Galicia entra no século XX con tres liñas ferroviarias baixo a tutela de tres compañías diferentes: o Ferrocarril Compostelano, de Santiago a Redondela; MZOV, de Vigo a Ourense, de Ourense a Monforte e de Guillarei á fronteira portuguesa pola ponte internacional de Tui, e por último, a Compañía do Norte, que xestiona de A Coruña a Monforte e de Monforte a Palencia, coa conexión coa liña principal a Madrid. Para unha xeografía de preto de trinta mil quilómetros cadrados, tratábase dunha rede moi cativa e non tardaron en producirse campañas e iniciativas para facer unha trama ferroviaria máis tupida que enlazara cidades e portos entre os que había intereses económicos e sociais. Considerando os proxectos ferroviarios defendidos e nunca desenvolvidos, os ferrocarrís galegos serían de preto de 2.200 quilómetros fronte aos 1.300 que chegaron a facerse, dos que agora hai en servizo algo máis de 1.100 quilómetros.
Na década de 1920 ademais das liñas de ancho ibérico xa referidas prodúcese a incorporación dos ferrocarrís secundarios de Vigo ao Porriño, primeira fase do truncado ferrocarril a Mondariz e o de Vigo a Baiona e Gondomar. Súmanse ao xa existente de vía métrica entre Vilaoudriz e Ribadeo para o transporte de mineral de ferro. Os dous primeiros, eléctricos e o mineiro con tracción a vapor. Un tranvía, pero a vapor, funcionaba entre Pontevedra e Marín, cidades que perderían esa conexión ferroviaria en 1924 e non a recuperarían até xullo de 2002. As liñas secundarias foron a gran materia pendente que, en 1920 queren resolver un grupo de empresarios coa creación da Compañía Xeral dos Ferrocarrís de Galicia, unha iniciativa que non chegará a pasar da súa declaración de intencións e da publicación dunha memoria a cargo de Domingo Villar Grangel. En 1928, desaparecerá tamén MZOV, incapaz de rematar as liñas de Santiago á Coruña, de Santiago a Ourense e de Ourense a Zamora. No seu lugar quedará a Compañía dos Ferrocarrís do Oeste, froito da incautación que fai o estado das liñas que estaban en situación crítica como as antes citadas de Galicia, a conexión entre Madrid e a fronteira portuguesa por Cáceres e, a partir de 1936 os ferrocarrís andaluces.
A nacionalización
miniatura|Euromed en [[Benicarló, País Valenciano.]]
A partir de 1940 o ferrocarril estivo en situación ruinosa en España. Ós efectos da Guerra Civil española hai que engadir o illamento producido polo comezo da segunda guerra mundial. As empresas privadas non tiñan capacidade nin para mante-lo servizo nin para repara-los danos ocasionados pola guerra. En 1941 prodúcese a nacionalización de tódalas liñas ferroviarias de ancho ibérico e no mesmo ano constitúese a RENFE (Red Nacional de los Ferrocarriles Españoles). Trala nacionalización, o estado pon en marcha un plan para remata-las liñas inacabadas, como a de Santiago-A Coruña, que se inaugura en 1943; Pobra de Seabra-Ourense, en 1957 e Ourense-Santiago en 1958. A liña de Medina a Vigo por Zamora e Ourense rematábase case cen anos despois do seu comezo. As dificultades técnicas e orográficas fixéranse patentes, de xeito especial entre o tramo de Ourense a Pobra de Seabra, o máis difícil do tecido ferroviario español até entón, posto que preto dun terzo discorre entre trincheiras, viadutos e túneles, dos que o do Padornelo, con 5.971 metros é o máis longo das liñas convencionais de Renfe.
Peche de servizos e decadencia
miniatura|300px|[[Ponte Vella Internacional Tui-Valença|Ponte Internacional do ferrocarril en Tui.]]
Coa rede ferroviaria galega rematada a partir de 1958 –agás no corredor de vía estreita entre Ferrol e Ribadeo que non chegará a conectar coa liña transcantábrica até 1972–, os servizos viven un longo período de estabilidade. A chegada das locomotoras Diésel e os automotores rápidos –Taf– nesa mesma década, e os ferrobuses e os Ter a partir dos anos sesenta, relegan a tracción vapor até que en 1966 desaparece practicamente das circulacións galegas. A expansión do automóbil, a mellora das redes viarias supón unha gradual decadencia do ferrocarril que vai agravarse ante os nulos investimentos na modernización e no mantemento, de xeito que a única mellora rexistrada en trinta anos será a electrificación da liña Vigo-Monforte, rematada en 1981. Nos anos 1980 e 1990 desaparecen servizos ferroviarios e outros redúcense ante a escasa ocupación de viaxeiros, o que ocasiona numerosas chamadas de atención por parte da sociedade, que reclama maior participación do ferrocarril no contexto do transporte de viaxeiros e mercadorías en Galicia, adicándolle similar esforzo investidor que o practicado polas administracións ás estradas e aeroportos.
O proceso reivindicativo chega ó punto crítico cando nos plans trazados dende Bruxelas nos comezos da década de 1990 para a alta velocidade europea queda marxinada Galicia. Tras numerosas propostas e contrapropostas, asúmese a necesidade de mellorar as relacións internas, especialmente no chamado Corredor Atlántico (Coruña-Vigo-Porto) cun proxecto de velocidade alta para trens que poidan desenvolver até 220 km/h e conexións de Santiago, A Coruña e Vigo, a través de ramais, tamén a velocidade alta, co Corredor Noroeste de Alta Velocidade que chegará dende Madrid, vía Valladolid. As estimacións prevén o remate das obras en ámbolos dous eixos de actuación antes de 2010. A realidade, manifesta dende 1845 que as obras ferroviarias nunca remataron nin por aproximación, nas datas previstas.
Accidente ferroviario en 2013
O 24 de xullo de 2013 no lugar de Angrois, Sar, a dous quilómetros da entrada da cidade de Santiago de Compostela, tivo lugar o accidente de tren máis grave da historia de Galicia, con 78 vítimas mortais, e o segundo máis grave da historia de España despois do de Torre del Bierzo, que tamén facía ruta dende a meseta ata Galicia.
Liñas en Galicia
miniatura|300px|Mapa das liñas de ferrocarril en [[Galicia en xuño de 2009.]]
O mapa a seguir amosa as liñas de ferrocarril existentes en Galicia en xuño de 2009. Non se teñen en conta ramais privados a empresas ou accesos a portos. Suman aproximadamente uns 1.100 quilómetros. As liñas sinaladas en negro pertencían até o ano 2005 a Renfe e dispoñen de largo ibérico (1.668 mm) mentres que a liña vermella (Ferrol-Ribadeo-Oviedo) é vía estreita de 1 m de ancho e pertence a FEVE. A liña en verde é o antigo camiño de ferro mineiro Vilaoudriz - Ribadeo, tirado nos anos 60 do pasado século. Das liñas en uso só o trazado que entra por Ponferrada cara a Monforte-Ourense-Vigo está electrificado.
Noroeste
miniatura|200px|Noroeste (NO). Noroeste é un punto cardinal entre o norte e o oeste e a igual distancia de ambos. O seu símbolo é NO e NW. É un dos puntos colaterais da rosa dos ventos.
Elaine Murphy
Elaine Murphy é unha dramaturga irlandesa vinculada ao Abbey Theatre e actriz.
Ferrocarril
Liñas en Galicia
alt=Mapa real da rede de ferrocarril galega.|centro|senmarco|745x745px|Mapa real (non simbólico) de todas as liñas da rede, incluídas as desafectadas.
Elaine Murphy
Traxectoria
Murphy empeza a escribir para escena logo dunha experiencia inicial como actriz de teatro e televisión, por iso as súas pezas procuran crear papeis relevantes para as actrices. A súa primeira obra teatral, Little Gem, estreouse no Dublin Fringe Festival en 2018, acadou un éxito inmediato, foi galardoada con diversos premios e representada por diversas compañías. Trátase dunha comedia protagonizada por tres xeracións de mulleres que falan sobre as súas vidas, os seus desexos e a súa sexualidade. Segundo a autora, a obra xorde do contacto coas mulleres irlandesas: "Eu traballo a tempo parcial nunha organización de saúde para a mulleres. Meu Ben creceu a partir de aí, é unha mestura de todas as mulleres que coñecín nos últimos anos: traballadoras, non particularmente ricas nin pobres, ignoradas durante o Tigre Celta, para as que a recesión non suporá un gran cambio, xa sabes, as mulleres coma nós, seguimos tirando para diante."Escribiu varias obras para o Abbey Theatre. A primeira delas, Ribbons, foi un encargo para The Fairer Sex, un programa de pezas breves para promover a aparición de novas dramaturgas. En 2018, despois dun tempo de pausa por razóns familiares (o nacemento dos fillos e a morte da nai) acada o premio PJ O'Connor de teatro radiofónico con Ma, a historia dunha nai alcoólica que se reencontra coa súa filla. A historia parte dunha nova no xornal sobre unha muller xaponesa marcada polas adiccións e a soidade.
Ferrocarril
Elementos da infraestrutura
miniatura|Vía de tren.
Elaine Murphy
Vida persoal
Casou en 2011 co músico e actor Gavin McCaffrey.
Campenlos, Aguións, A Estrada
Campenlos é un lugar da parroquia de Aguións no concello pontevedrés da Estrada na comarca de Tabeirós - Terra de Montes. Tiña 46 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 21 eran homes e 25 mulleres. Iso supón unha diminución da poboación respecto a 1999 cando tiña 60 habitantes (22 homes e 38 mulleres).
Estación de Cartaxena
A Estación de Cartaxena é a única estación de ferrocarril de Adif situada na cidade de Cartaxena, na rexión de Murcia. É terminal para tódolos trens.
Hardware
miniatura|Compoñentes dun ordenador. miniatura|dereita|225px|CPU O hardware, o equipo ou soporte físico, é o conxunto de partes físicas que conforman un ordenador (pantalla, teclado, monitor, rato etc) e os periféricos asociados (impresora etc). Está formado polos elementos de entrada, de control e de saída.
A partir desta palabra criouse a antónima: software.
Etimoloxía
A palabra inglesa harware provén das palabras "hard+ware" = "mercancía+dura", do inglés medio hard (duro) e do alto alemán ware (cousa, mercancía) e significa literalmente a ferralla.
Tipos de hardware
O hardware pode clasificarse en varias categorías, segundo a súa función dentro dun sistema informático:
Historia
A evolución do Hardware, pasou por cinco xeracións, que son:
Falso positivo (medicina)
En medicina, o falso positivo é un erro polo cal ó realizar unha exploración física ou unha proba complementaria o seu resultado indica unha doenza determinada, cando en realidade non a hai.
Exploración física
A exploración física ou exame físico é o conxunto de procedementos ou habilidades da ciencia da Semioloxía clínica, que realiza o médico ó paciente, despois dunha correcta anamnese na entrevista clínica, para obter un conxunto de datos obxectivos ou signos que estean relacionados cos síntomas que refire o paciente.
Unha doenza pode ter un ou varios signos clínicos (exemplo: signos diagnósticos de apendicite). Dependendo do seu grao de sensibilidade e especificidade orientarán mellor ou peor cara á diagnose dun ou varios problemas de saúde. Cando o signo diagnóstico da exploración física realizada ó paciente indica que é positivo, pero en realidade non sofre a correspondente doenza, dise en medicina que é un falso positivo.
Bernd Eichinger
Bernd Eichinger, nado o 11 de abril de 1949 en Neuburg an der Donau (Alemaña) e finado o 4 de xaneiro de 2011 nos Ánxeles, foi un guionista, director e produtor de cine alemán.
Traxectoria
Graduouse na Academia do Cine e da Televisión de Múnic no ano 1973, pouco despois de rematar a carreira fundou a súa primeira produtora, Solaris Film.
No ano 1979 asumiu a dirección de Constantin Film, unha produtora e distribuidora con sede en Múnic que marcou un antes e un despois na industria cinematográfica alemá.
Eichinger faleceu dun ataque ao corazón con 61 anos.
Tocantins
Tocantins é un Estado brasileiro situado ao sueste da Rexión Norte. Ten como límites os Estados do Maranhão ao norte e nordeste, Piauí e Baía ao leste, Goiás ao sur, Mato Groso ao suroeste e Pará ao noroeste. As cidades máis poboadas son Araguaína, Gurupi, Porto Nacional e Palmas, a capital.
Historia
A poboación orixinaria estaba constituída polos grupos apinagé, carajá, xerente, krahô e outros. Os primeiros brancos en aparecer pola rexión foron os misioneiros xesuítas en 1625 coa finalidade de converter ao cristianismo á poboación indíxena que pouco a pouco se foi convertendo en minoritaria fronte aos brancos, negros e mestizos.
Integrado no estado de Goiás, as primeiras ideas de autonomía para a rexión do actual estado do Tocantins xurdiron no século XIX. En 1821 Joaquim Teotônio Segurado declarou un goberno autónomo na rexión, pero o movemento foi reprimido. Soamente no século XX, máis exactamente en 1950, foi retomada a idea. Durante a década de 1970 propúxose no Congreso Nacional a creación do estado que chegou a se aprobar, pero o proxecto foi vetado polo presidente José Sarney. O estado creouse finalmente coa promulgación da constitución de 1988.
Economía
A economía ten por base o comercio e a agricultura (soia, arroz, millo, feixón, cana de azucre), a gandería e cría de aves. As principais riquezas de exportación son o gando de corte e a soia. A industria é relativamente pouco importante en termos de exportación (téxtiles, alimentos, minerais non metálicos, química, construción civil, son as principais). O estado tamén ten reservas minerais de ouro e calcario, e extracción vexetal de palma de babasú.
Turismo
O turismo ten potencial na rexión de paisaxes naturais do Jalapão, e nos seus ríos, como o río Araguaia e o río Tocantins, pero é moi pouco divulgado no propio Brasil, e menos aínda no exterior.
Susana de Roma
dereita|miniatura|230px|Susana de Roma venérase na [[Igrexa Católica o 11 de agosto.]]
Susana (nada en 280 - finada en 295) foi unha cidadá romana decapitada por se negar a ofrecer sacrificios ao deus Xúpiter, considerada santa pola Igrexa Católica.
Naceu en Roma no ano 280, filla de Gabino (futuro santo) e sobriña (segundo os seus haxiógrafos) do papa Caio, ambos os dous familiares achegados do emperador da época, Diocleciano. Pouco despois do nacemento da súa única filla, Gabino enviuvou e fíxose sacerdote. Susana, mentres tanto, foi educada no cristianismo por uns familiares. Posuidora dunha grande intelixencia, dende pequena amososu un grande interese polas escrituras sacras. Á idade de 12 anos dedicaba parte do seu tempo a comentar as mensaxes dos santos padres.
Morre mártir por orde de Diocleciano, sendo decapitada o 11 de agosto do ano 295. A Igrexa lémbraa o mesmo día do seu finamento.
Seaia, Malpica de Bergantiños, Malpica de Bergantiños
Seaia é un lugar da parroquia de Malpica de Bergantiños no concello coruñés de Malpica de Bergantiños na Comarca de Bergantiños. Segundo o IGE no ano 2018 tiña 158 habitantes (77 homes e 81 mulleres).
Historia
Aparece en documentación do século IX co nome de Salagia. A súa xurisdición abranguía parroquias dos concellos de Ponteceso e Malpica de Bergantiños. En Seaia estivo a igrexa parroquial antes de ir para Malpica, e foi arciprestado de seu até que se integrou no de Bergantiños. Na aldea consérvase o Pazo do Arcipreste.
Ocelo (mimetismo)
miniatura|230px|Exemplar de [[Mycalesis patnia mostrando ocelos de distintos tamaños nas súas ás.]] miniatura|230px|Exemplares de [[Chaetodon capistratus cun ocelo na cola para despistar predadores.]] Un ocelo é unha mancha arredondada e moitas veces multicolor, con aparencia dun ollo, que presentan algunhas especies de peixes, bolboretas, réptiles e aves. A súa función biolóxica asóciase co mimetismo.
Desenvolvemento dos ocelos
O estudo do desenvolvemento dos ocelos foi un dos campos máis sobresalientes da bioloxía do desenvolvemento e a evo-devo. Fred Nijhout mostrou que a posición dos ocelos se decide no estadio de eiruga e que os patróns concéntricos son inducidos por un organizador (chamado foco) localizado no centro do ocelo en desenvolvemento.
Estudados desde as orixes da ciencia biolóxica, os fenómenos de asimilación de formas ou de enmascaramentos destinados á protección de individuos ou de especies quedaron englobados baixo o termo de mimetismo a raíz da publicación en 1817 dun compendio de entomoloxía dos británicos W. Spence e W. Kirloy.
Lingua saek
O saek ou sek é unha lingua tai que se fala en Laos e Vietnam.
Ordenador
miniatura|300px|dereita|Macintosh Classic (1990) miniatura|200px|dereita|Un [[Apple IIc Pascal.]] miniatura|200px|dereita|Réplica do [[Zuse Z3, o primeiro ordenador funcional (1941)]]
Un ordenador, tamén chamado computadora ou computador , é unha máquina que realiza cálculos e controla operacións expresadas en termos lóxicos e numéricos. O ordenador é un sistema dixital con tecnoloxía microelectrónica, capaz de procesar datos a partir dun grupo de instrucións denominado programa. A estrutura básica dun ordenador inclúe microprocesador (CPU), memoria e dispositivos de entrada/saída (E/S), xunto ós buses que permiten a comunicación entre eles. En resumo, o ordenador é unha dualidade entre hardware (parte física) tal como: o monitor, o teclado e o disco duro, e software (parte lóxica), que interactúan entre si para unha determinada función.
A característica principal que os distingue doutros dispositivos similares, coma unha calculadora non programable, é que pode realizar tarefas moi diversas cargando distintos programas na memoria para que o procesador os execute.
Etimoloxía
miniatura|upright|Unha «[[calculadora humana|computadora humana» (eufemismo para persoal de apoio que efectuaba cálculos longos) cun microscopio e unha calculadora mecánica.]]
Segundo o Oxford English Dictionary, o primeiro uso coñecido da palabra computer na lingua inglesa atópase no libro The Yong Mans Gleanings (1613), do escritor Richard Braithwait, para referirse a un arithmetician (aritmético): «I haue [sic] read the truest computer of Times, and the best Arithmetician that euer  [sic] breathed, and he reduceth thy dayes into a short number». Este termo aludía a un “computador humano”, unha persoa que realizaba cálculos ou cómputos. Computer continuou co mesmo significado ata mediados do século XX. A finais deste período, contratábanse a mulleres como computadoras porque se lles podían pagar menos que aos seus colegas masculinos. En 1943, a maioría das computadoras humanas eran mulleres; para referirse a elas existía a forma feminina computress (“computadora”), que co tempo cambiouse a programmer (“programadora”).
O Oxford English Dictionary rexistra que, a finais do século XIX, computer empezou a utilizarse co significado de «máquina calculadora». O uso moderno do termo para «computador electrónico dixital programable» data de 1945, baseándose no concepto teórico da máquina de Turing publicado en 1937. ENIAC (1946), sigla de «computador e integrador numérico electrónico» (Electronic Numerical Integrator And Computer), xeralmente considérase o primeiro deste tipo.
No galego o igual que no castelán que se fala en España «computador» provén do termo francés ordinateur e este á súa vez do termo latino ordinator. En parte por cuestións de mercadotecnia, posto que a descrición realizada por IBM para a súa introdución en Francia por François Girard en 1955 situaba as capacidades de actuación da máquina preto da omnipotencia, idea errónea que perdura hoxe en día ao considerar que a máquina universal de Turing é capaz de computar absolutamente todo.
Girard, encargado do Departamento de Publicidade de IBM France, tivo a idea de consultar ao seu antigo profesor de literatura parisiense, Jacques Perret. Xunto con Christian de Waldner, entón presidente da empresa, pediron a Perret que suxerise un «nome francés para a súa nova máquina electrónica de tratamento da información (IBM 650), evitando a tradución literal da palabra inglesa computer, que naquela época estaba reservada ás máquinas científicas». En 1911, unha descrición da máquina analítica de Babbage utilizaba a palabra ordonnateur para describir a súa forza motriz:
Perret propuxo unha palabra composta centrada en ordonnateur: ‘o que pon orde‘ e ten a noción do orde eclesiástico na Igrexa católica (ordinant). Suxeriu, máis precisamente, ordinatrice électronique, de maneira que o feminino, segundo el, puidese distinguir mellor o uso relixioso do uso contable da palabra. Guiraud afirma que IBM France conservou a palabra computer e inicialmente tratou de protexer este nome como marca, pero, como os usuarios adoptaron fácil e rapidamente a palabra ordinateur, a empresa decidiu deixala no dominio público.
En 1984, académicos franceses recoñeceron, no debate Lles jeunes, a technique et nous, que o uso deste substantivo é incorrecto, porque a función do aparello é procesar datos, non dar ordes. Mentres que outros —tamén o creador do termo, Jacques Perret— coñecedores da orixe relixiosa do termo, considérano o máis correcto das alternativas. O uso da palabra ordinateur exportouse as linguas de España: o aragonés, o asturiano, o galego, o castelán, o catalán e o éuscaro.
Antes do século XX
miniatura|upright|esquerda|O [[Ábaco#Ábaco_chinés|suanpan chinés (算盘). O número representado neste ábaco é 6.302.715.408.]] O ábaco utilizouse inicialmente para tarefas aritméticas. O ábaco romano foi desenvolvido a partir de dispositivos usados en Babilonia xa no 2400 a.C. Desde entón, inventáronse moitas outras formas de táboas ou táboas de cálculo. Nunha casa de contador medieval europea, colocábase un pano a cadros sobre unha mesa e os marcadores movíanse sobre ela de acordo con certas regras, como axuda para calcular cantidades de diñeiro. thumb|upright|O [[mecanismo de Anticitera, que se remonta á antiga Grecia ao redor de 150-100 a. C., crese que é un dispositivo temperán de ordenador analóxico .]] Crese que o mecanismo de Anticitera é o computador analóxico mecánico máis antigo coñecido, segundo Derek J. de Solla Price. Foi deseñado para calcular posicións astronómicas. Foi descuberto en 1901 no naufraxio de Anticitera fronte á illa grega de Anticitera, entre as illas de Citerea e Creta, e datouse aproximadamente no c. 100 a.C. Dispositivos de complexidade comparable ao mecanismo de Anticitera non volverían aparecer ata o século XIV.
Construíronse moitas axudas mecánicas para o cálculo e a medición para uso astronómico e de navegación. O planisferio foi unha carta estelar inventada por Abū Rayhān al-Bīrūnī a principios do século XI. O astrolabio foi inventado no mundo helenístico nos séculos I ou II a.C. e a miúdo atribúese a Hiparco. Combinación do planisferio e do dioptra, o astrolabio era efectivamente un computador analóxico capaz de resolver varios tipos de problemas en astronomía esférica. Un astrolabio que incorpora un calendario ordenador mecánico e as rodas de engrenaxe foron inventadas por Abi Bakr de Isfahán, Persia en 1235. Abū Rayhān al-Bīrūnī inventou o primeiro calendario lunisolar mecánico con engrenaxes, unha das primeiras máquinas de procesamento de coñecementos con cable fixo cun redutor de velocidade e rodas dentadas, c. 1000 d.C.
O compás de proporcións, un instrumento de cálculo utilizado para resolver problemas de proporción, trigonometría, multiplicación e división, e para diversas funcións, como cadrados e raíces cúbicas, foi desenvolvido a finais do século XVI e atopou aplicación na artillería, topografía e navegación.
Seixas, Malpica de Bergantiños, Malpica de Bergantiños
Seixas é un lugar da parroquia de Malpica de Bergantiños no concello coruñés de Malpica de Bergantiños na Comarca de Bergantiños. Tiña 57 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales eran 28 homes e 28 mulleres.
Ordenador
Antes do século XX
O planímetro era un instrumento manual para calcular a área dunha figura pechada trazándoa cunha ligazón mecánica. miniatura|upright|esquerda|Unha [[regla de cálculo.]] A regra de cálculo foi inventada ao redor de 1620–1630 polo clérigo inglés William Oughtred, pouco despois da publicación do concepto de logaritmo. A regra de cálculo é un instrumento de cálculo que actúa como unha computadora analóxica de man para facer multiplicacións e divisións. A medida que o desenvolvemento da regra de cálculo progresou, engadíronse escalas que proporcionaban recíprocos, cadrados e raíces cadradas, cubos e raíces cúbicas, así como funcións transcendentais como logaritmos e exponenciais, funcións circulares e hiperbólicas. trigonometría e outras funcións. As regras de cálculo con escalas especiais aínda se utilizan para realizar cálculos rutineiros de forma rápida, como a regra circular E6B utilizada para os cálculos de tempo e distancia en avións lixeiros. miniatura|upright|Boneca autómata no [[Musée d'Art et d'Histoire, en Suíza.]] Na década de 1770, Pierre Jaquet-Droz, un reloxeiro suízo, construíu unha boneca mecánica (autómata) que podía escribir sostendo un bolígrafo. Cambiando o número e a orde das súas rodas internas poderían producirse diferentes letras e, polo tanto, diferentes mensaxes En efecto, podería ser "programada" mecanicamente para ler instrucións. Xunto con outras dúas máquinas complexas, a boneca está no Musée d'Art et d'Histoire de Neuchâtel, Suíza, e aínda funciona.
En 1831-1835, o matemático e enxeñeiro Giovanni Plana ideou un calendario perpetuo, que, mediante un sistema de poleas e cilindros e por encima, podía predicir o calendario perpetuo para cada ano desde o 0 (é dicir, o 1 a.C.) ata o 4000, tendo en conta os anos bisestos e a variación da duración dos días. A máquina de predición das mareas inventada polo científico escocés sir William Thomson en 1872 foi de grande utilidade para a navegación en augas pouco profundas. Utilizaba un sistema de poleas e fíos para calcular automaticamente os niveis de marea previstos para un período determinado nun lugar determinado.
Primeiro ordenador
miniatura|upright|Unha parte da [[máquina diferencial de Charles Babbage.]] Charles Babbage foi un enxeñeiro mecánico inglés e polímata, orixinou o concepto de ordenador programable. Considerado o "pai da computadora", conceptualizou e inventou a primeira computadora mecánica a principios do século XIX. Despois de traballar no seu revolucionario motor diferencial, deseñado para axudar nos cálculos de navegación, en 1833 deuse conta de que era posible un deseño moito máis xeral, un motor analítico. A entrada de programas e datos debía proporcionarse á máquina a través de tarxetas perforadas, un método que se usaba naquel momento para dirixir teares mecánicos como o tear Jacquard. Para a saída, a máquina tería unha impresora, un trazador de curvas e unha campá. A máquina tamén sería capaz de perforar números en tarxetas para ser lidos máis tarde. O motor incorporaba unha unidade aritmética lóxica, estruturas de control en forma de bifurcación condicional e bucles, e unha memoria integrada, o que o converteu no primeiro deseño dun computador de propósito xeral que podería describirse en termos modernos como Turing completo.
A máquina adiantouse un século ao seu tempo. Todas as pezas da súa máquina debían fabricarse a man, o que supoñía un gran problema para un aparello con miles de pezas. Finalmente, o proxecto disolveuse coa decisión do goberno británico de deixar de financialo. O fracaso de Babbage na finalización da máquina analítica pode atribuírse principalmente ás dificultades políticas e financeiras, así como ao seu desexo de desenvolver un computador cada vez máis sofisticado e de avanzar máis rápido do que ninguén podía seguir. Con todo, o seu fillo, Henry Babbage, completou unha versión simplificada da unidade de cálculo da máquina analítica (o muíño) en 1888. En 1906 fixo unha demostración exitosa do seu uso no cálculo de táboas.
Ordenadores analóxicos
miniatura|esquerda|upright|Deseño da terceira máquina de predición de mareas de ir [[William Thomson, 1879-1881]] Durante a primeira metade do século XX, moitas necesidades científicas de computación foron atendidas por computadores analóxicos cada vez máis sofisticados, que utilizaban un modelo mecánico ou eléctrico directo do problema como base para a computación. Agora ben, estes non eran programables e, en xeral, carecían da versatilidade e precisión das computadoras dixitais modernas. O primeiro computador analóxico moderno foi unha máquina de predición de mareas, inventada por sir William Thomson (que máis tarde se convertería en Lord Kelvin) en 1872. O analizador diferencial, un computador mecánico analóxico deseñado para resolver ecuacións diferenciais por integración utilizando mecanismos de roda e disco, foi conceptualizado en 1876 por James Thomson, o irmán máis vello do máis famoso sir William Thomson.
A arte da computación mecánica analóxica alcanzou o seu cénit co analizador diferencial, construído por H. L. Hazen e Vannevar Bush no MIT a partir de 1927. Esta baseouse nos integradores mecánicos de James Thomson e os amplificadores de par inventados por H. W. Nieman. Unha ducia destes dispositivos foron construídos antes de que a súa obsolescencia se fixera evidente. Na década de 1950, o éxito dos ordenadores electrónicos dixitais marcara o fin para a maioría das máquinas informáticas analóxicas, pero os computadores analóxicos seguiron en uso durante a década de 1950 nalgunhas aplicacións especializadas como a educación (regra de cálculo) e avións (sistema de control).
Electromecánica
miniatura|esquerda|upright|Réplica do [[Z3 de Konrad Zuse, o primeiro ordenador dixital (electromecánico) totalmente automático.]] En 1938, a Mariña dos Estados Unidos desenvolvera un ordenador analóxico electromecánico o suficientemente pequeno para usar a bordo dun submarino. Este foi o Torpedo Data Computer, que utilizou a trigonometría para resolver o problema de disparar un torpedo contra un obxectivo en movemento. Durante a segunda guerra mundial desenvolvéronse tamén noutros países dispositivos similares.
En 1941, Zuse deu continuidade á súa máquina anterior co Z3, o primeiro computador dixital electromecánico do mundo totalmente automático e programable. O Z3 foi construído con 2000 relés, implementando unha lonxitude de palabras de 22 bit que funcionaba cunha frecuencia de reloxo duns 5–10 Hz. O código do programa foi fornecido nunha película perforada, mentres que os datos podían almacenarse en 64 palabras de memoria ou fornecerse dende o teclado. Era bastante semellante ás máquinas modernas nalgúns aspectos, sendo pioneiros en numerosos avances como os números de coma flotantes. En lugar do sistema decimal máis difícil de implementar (usado no deseño anterior de Charles Babbage), usar un sistema binario significaba que as máquinas de Zuse eran máis fáciles de construír e potencialmente máis fiables, dado as tecnoloxías dispoñibles nese momento. O Z3 non era en si mesmo unha computadora universal, pero podería ampliarse para ser Turing completo.
O seguinte computador de Zuse, o Z4, converteuse no primeiro computador comercial do mundo; tras un atraso inicial debido á segunda guerra mundial, completouse en 1950 e entregouse ao ETH Zürich (Instituto Federal de Tecnoloxía Suízo de Zürich). O computador foi fabricado pola propia empresa de Zuse, Zuse KG, que foi fundada en 1941 como a primeira empresa co único propósito de desenvolver computadores.
Tubos de baleiro e circuítos electrónicos dixitais
Os elementos de circuítos puramente electrónicos substituíron pronto os seus equivalentes mecánicos e electromecánicos, ao tempo que o cálculo dixital substituíu ao analóxico. O enxeñeiro Tommy Flowers, traballando na Post Office Research Station de Londres na década de 1930, comezou a explorar o posible uso da electrónica para a central telefónica. O equipo experimental que construíu en 1934 entrou en funcionamento cinco anos máis tarde, convertendo unha parte da rede das centrais telefónicas nun sistema electrónico de procesamento de datos, utilizando miles de tubos de baleiro. Nos Estados Unidos, John Vincent Atanasoff e Clifford E. Berry da Universidade Estatal de Iowa desenvolveron e probaron, en 1942, a Atanasoff–Berry Computer (ABC), o primeiro "computador dixital electrónico automático". Este deseño tamén era totalmente electrónico e utilizaba uns 300 tubos de baleiro, con condensadores fixados nun tambor mecánico rotativo para a memoria. miniatura|upright|[[Colossus, o primeiro dispositivo informático electrónica dixital programable, utilizouse para romper os cifrados alemáns durante a segunda guerra mundial. Vese aquí en uso en Bletchley Park en 1943.|alt=Dúas mulleres son vistas polo ordenador Colossus.]] Durante a segunda guerra mundial, os descifradores de códigos británicos de Bletchley Park lograron varios éxitos ao descifrar comunicacións militares alemás encriptadas. A máquina de cifrado alemá, Enigma, foi atacada por primeira vez coa axuda das bombas electromecánicas que a miúdo eran dirixidas por mulleres. Para romper a máis sofisticada máquina alemá Lorenz SZ 40/42, usada para comunicacións de alto nivel do Exército, Max Newman e os seus colegas encargaron a Flowers a construción do Colossus. Pasou once meses desde principios de febreiro de 1943 deseñando e construíndo o primeiro Colossus. Despois dunha proba de funcionamento en decembro de 1943, o Colossus foi enviado a Bletchley Park, onde foi entregado o 18 de xaneiro de 1944. e descifrou a súa primeira mensaxe o 5 de febreiro.
Colossus foi o primeiro ordenador electrónico digital programable do mundo. Utilizaba un gran número de válvulas (tubos sen carga). Tiña entrada de cinta de papel e podía configurarse para realizar diversas operacións de lóxica booleana cos seus datos, pero non era Turing completo. Construíronse nove Colossi Mk II (o Mk I converteuse en Mk II, o que fixo un total de dez máquinas). O Colossus Mark I contiña 1.500 válvulas (tubos) termoiónicas, pero o Mark II, con 2.400 válvulas, era cinco veces máis rápido e sinxelo de manexar que o Mark I, o que aceleraba enormemente o proceso de descodificación. miniatura|upright|esquerda|[[ENIAC foi o primeiro dispositivo electrónico completo de Turing, e realizou cálculos de traxectoria balística para o Exército dos Estados Unidos.]] O ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer) foi o primeiro computador electrónico programable construído nos Estados Unidos. Aínda que o ENIAC era similar ao Colossus, era moito máis rápido, máis flexible e era Turing completo. Do mesmo xeito que o Colossus, un "programa" no ENIAC estaba definido polos estados dos seus cables de conexión e interruptores, moi lonxe das máquinas electrónicas de programa almacenado que viñeron despois. Unha vez que se escribía un programa, había que fixalo mecanicamente na máquina mediante o reaxuste manual de enchufes e interruptores. As programadoras do ENIAC foron seis mulleres, a miúdo coñecidas colectivamente como as "mozas ENIAC".
Combinaba a alta velocidade da electrónica coa capacidade de programarse para moitos problemas complexos. Podía sumar ou restar 5.000 veces por segundo, mil veces máis rápido ca calquera outra máquina. Tamén tiña módulos para multiplicar, dividir e facer raíces cadradas. A memoria de alta velocidade estaba limitada a 20 palabras (uns 80 bytes). Construída baixo a dirección de John Mauchly e J. Presper Eckert na Universidade de Pensilvania, o desenvolvemento e construción de ENIAC durou desde 1943 ata o seu pleno funcionamento a finais de 1945. A máquina era enorme, pesaba 30 toneladas, utilizaba 200 quilowatts de potencia eléctrica e contiña máis de 18.000 tubos sen carga, 1.500 relés e centos de miles de resistencias, condensadores e inductores.
Concepto de computador moderno
O principio do ordenador moderno foi proposto por Alan Turing no seu artigo fundamental de 1936, On Computable Numbers. Turing propuxo un dispositivo sinxelo que denominou "máquina de computación universal" e que hoxe se coñece como máquina universal de Turing. Demostrou que dita máquina é capaz de computar calquera cousa que sexa computable mediante a execución de instrucións (programa) almacenadas en cinta, o que permite que a máquina sexa programable. O concepto fundamental do deseño de Turing é o programa almacenado, no que todas as instrucións para o cálculo almacénanse na memoria. Von Neumann recoñeceu que o concepto central do computador moderno debíase a este traballo. As máquinas de Turing son ata hoxe un obxecto central de estudo en teoría da computación. Salvo polas limitacións impostas polos seus almacéns de memoria finita, dise que os computadores modernos son Turing-completos, é dicir, que teñen unha capacidade de execución de algoritmos equivalente á dunha máquina de Turing universal.
Programas almacenados
upright|miniatura|alt=Tres bastidores altos que conteñen placas de circuítos electrónicos|Unha sección reconstruída do [[Manchester Baby, o primeiro ordenador electrónico de programas almacenados]] As primeiras máquinas de computación tiñan programas fixos. Cambiar o seu funcionamento esixía recablear e reestruturar a máquina. Coa proposta do computador de programa almacenado isto cambiou. Un computador de programa almacenado inclúe por deseño un conxunto de instrucións e pode almacenar en memoria un conxunto de instrucións (un programa) que detalla o cálculo. A base teórica do computador de programa almacenado foi exposta por Alan Turing no seu artigo de 1936. En 1945, Turing incorporouse ao Laboratorio Nacional de Física e comezou a traballar no desenvolvemento dun computador dixital electrónico de programa almacenado. O seu informe de 1945 "Proposed Electronic Calculator" foi a primeira especificación dun dispositivo deste tipo. John von Neumann, da Universidade de Pensilvania, tamén difundiu en 1945 o seu primeiro borrador dun informe sobre o EDVAC.
O Manchester Baby foi o primeiro computador de programa almacenado do mundo. Foi construído na Universidade de Manchester en Inglaterra por Frederic C. Williams, Tom Kilburn e Geoff Tootill, e executou o seu primeiro programa o 21 de xuño de 1948. Deseñouse como banco de probas para o tubo Williams, o primeiro dispositivo de almacenamento dixital de acceso aleatorio. Aínda que o computador foi descrito como "pequeno e primitivo" nunha retrospectiva de 1998, foi a primeira máquina en funcionamento que contiña todos os elementos esenciais dun computador electrónico moderno. En canto the baby, como así a chamaban, demostrou a viabilidade do seu deseño, iniciouse na universidade un proxecto para convertelo nun computador de utilidade práctica, o Manchester Mark 1.
Cronoloxía
A continuación preséntanse resumidamente os principais fitos na historia dos ordenadores, desde as primeiras ferramentas manuais para facer cálculos ata as modernas computadoras de peto.
Uso actual do termo
Nos últimos vinte anos aproximadamente moitos aparatos domésticos, sobre todo as consolas para videoxogos, a teléfonos móbiles, os vídeos, os asistentes persoais dixitais (PDA) e unha chea de aparatos caseiros, industriais, para coches e electrónicos, teñen circuítos homologables á máquina de Turing (coa limitación de que a programación destes aparellos está instalado nun chip de memoria ROM que hai que substituír cada vez que queremos cambiar a programación).
Esta especie de computadoras que se encontran dentro doutras computadoras de uso xeral son coñecidos como microcontroladores ou computadores integrados. Polo tanto, moitas persoas restrinxiron a definición de computadora a aquelas máquinas cuxo propósito principal sexa o procesamento de información e que poidan adaptarse a unha gran variedade de tarefas, sen ningunha modificación física, excluíndo aqueles dispositivos que forman parte dun sistema máis grande como os teléfonos, microondas ou avións.
Hardware
Un ordenador está construído cunha serie de compoñentes físicos ou hardware, cada un executando funcións específicas, e mantendo unha complexa interacción entre eles. Os compoñentes hardware básicos de todo ordenador son:
Funcionalidade
A función básica dun ordenador é o procesamento de información: un ordenador procesa unha información que recibe, nun formato predefinido, do exterior, procésaa de acordo a un programa e devolve unha serie de datos de saída, noutro formato específico.
As funcións suplementarias máis importantes son:
Como funcionan os ordenadores
[[Ficheiro:Personal computer, exploded 4.svg|miniatura|dereita|300px|Vista expandida dun ordenador
1: Monitor
2: Placa base
3: Procesador
4: Portos ATA
5: Memoria principal (RAM)
6: Placas de expansión
7: Fonte eléctrica
9: Disco duro
10: Teclado
11: Rato ]]
Aínda que as tecnoloxías empregadas nas computadoras dixitais cambiaron moito desde que apareceron os primeiros computadores nos anos 40, a maioría aínda utilizan a arquitectura von Neumann, proposta polo matemático John von Neumann.
A arquitectura von Neumann describe un ordenador con 4 seccións principais: a unidade lóxica e aritmética (ALU), a unidade de control, a memoria, e os dispositivos de entrada e saída (E/S). Estas partes están interconectadas por un conxunto de cables denominados buses.
Neste sistema, a memoria é unha secuencia de celas de almacenamento numeradas, onde cada unha é un bit ou unidade de información. A instrución é a información necesaria para realizar o que se desexa coa computadora e as celas conteñen os datos que se necesitan para levar a cabo as instrucións.
A unidade lóxica e aritmética, ou ALU, é o dispositivo deseñado e construído para levar a cabo as operacións elementais como as operacións aritméticas (suma, resta), operacións lóxicas (E, Ou, Non), e operacións de comparación. Nesta unidade é onde se fai todo o traballo computacional.
A unidade de control segue a dirección das posicións en memoria que conteñen a instrución que a computadora vai realizar nese momento; recupera a información poñéndoa na ALU para a operación que debe desenvolver. Transfire logo o resultado ás posicións apropiadas na memoria. Unha vez que ocorre o anterior, a unidade de control vai á seguinte instrución e repite o procedemento.
Os dispositivos E/S serven á computadora para obter información do mundo exterior e devolver os resultados de procesar a devandita información. Hai unha gama moi extensa de dispositivos de E/S como por exemplo os teclados, monitores e unidades de disco flexible.
Torre de Quitapesares
A torre de Quitapesares foi unha fortaleza construída na primeira metade do século XV polo Duque de Arjona, Fadrique Enríquez, nun lugar entre os ríos Sil e Miño, nun paso do Camiño Real entre Os Peares e Monforte de Lemos. Posteriormente foi abandonada.
Localización
Existe controversia sobre a súa localización, dentro do concello de Pantón. Hai fontes que a sitúan na aldea do Cotillón, na parroquia de Acedre, xunto ao curso do río Cabe, debido a unha mala interpretación dun documento do 17 de febreiro de 1591, onde Rodrigo Enríquez de Castro, conde de Lemos, aforaba a Álvaro de Lornís, aforado este anteriormente polo mosteiro de San Vicenzo de Pombeiro; a frase da controversia foi "la mi possa de Quitapesares, que yo tengo e está en el monte de Cotillón cerca de Pombeiro".
A asociación Segredos de Pantón, trala realización dunha investigación determinou finalmente que esta fortificación se atoparía na aldea da Torre de Vilamirón, na parroquia de Pombeiro. miniatura|[[Carta xeométrica de Galicia]] Na toponimia gárdanse marcados lugares cun significado relacionado á torre. Así, o lugar denominado como “Suatorre” fai referencia a "debaixo da torre". O lugar denominado “Forca”, clara alusión á construción para executar os condenados a morte e que está formada por dous paus verticais e outro horizontal colocados no extremo superior deste e do que colga unha corda cun lazo ademais de existir un prado chamado “Chaira da Forca”. Outra proba é que ó pé da Torre de Vilamirón está a aldea de Vilamirón, lugar relacionado co lugar de Penamirón, onde se atopa un castro, e de aí a derivación do seu nome. Co paso dos anos, a proximidade da Torre de Quitapesares a Vilamirón deu como resultado a coñecida Torre de Vilamirón.
Sucira, Boqueixón
Santa Mariña de Sucira é unha parroquia que se localiza no leste do concello coruñés de Boqueixón, na comarca de Santiago. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 90 habitantes (38 homes e 52 mulleres) distribuídos nunha entidade de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 110 habitantes.
Torre de Quitapesares
Localización
No Couto de Pombeiro antes da súa integración no de Santo Estevo de Ribas de Sil, non estaba comprendido o lugar de Cotillón. Sábese con certeza que a torre foi edificada na área de xurisprudencia do Couto, polo tanto a aldea estaba incluída. Xeograficamente é un lugar por onde pasa o Camiño Real proveniente de Bazal e próximos ós ríos Miño e Sil como ditara no seu día o Duque de Arjona.
Sucira, Boqueixón
O topónimo fai referencia á parroquia veciña de Cira (concello de Silleda), a través da expresión latina SUB CIRA ("por debaixo de Cira"), en alusión á súa posición menos elevada.