cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Connecticut
Educación
Todas as institucións educativas en Connecticut necesitan seguir regras e normas ditadas polo Departamento de Educación de Connecticut, composto por nove membros nomearados polo gobernador para mandatos de ata catro anos de duración. Estes nove membros nomean, pola súa banda, un décimo membro para actuar como o comisionado de educación - Presidente do departamento - para mandatos de ata catro anos de duración. Este departamento controla directamente o sistema de escolas públicas do Estado, que está dividido en diferentes distritos escolares. Cada cidade principal (city), diversas cidades secundarias (towns) e cada condado, é atendida por un distrito escolar. Nas cidades, a responsabilidade de administrar as escolas é do distrito escolar municipal, mentres que en rexións menos densamente habitadas, esta responsabilidade é dos distritos escolares operando en todo o condado en xeral. Connecticut permite a operación de escolas charter - escolas públicas independentes, que non son administradas por distritos escolares, pero que dependen de orzamentos públicos para operar. A atención escolar é obrigatoria para todos os nenos e adolescentes con máis de seis anos de idade, ata a conclusión do ensino secundario ou ata os quince anos de idade.
En 1999, as escolas públicas do Estado atenderon preto de 554 mil estudantes, empregando aproximadamente 39 mil profesores. Escolas privadas atenderon preto de 70,1 mil estudantes, empregando aproximadamente 6,9 mil profesores. O sistema de escolas públicas do Estado consumiu preto de 5,08 millóns de dólares, e o gasto das escolas públicas foi de aproximadamente de 9,6 mil dólares por estudante. Cerca do 87,5% dos habitantes do Estado con máis de 25 anos de idade posúen un diploma de ensino secundario.
A primeira biblioteca de Connecticut foi fundada en 1701. Era parte da entón Collegiate Institute, actual Universidade Yale. A primeira biblioteca pública municipal do Estado foi fundada en 1733, en Durham. Actualmente, Connecticut posúe 194 sistemas de bibliotecas públicas, que moven anualmente unha media de 8,4 libros por habitante.
A primeira institución de educación superior de Connecticut foi o Collegiate Institute - actual Universidade Yale - fundada en 1701.
A Universidade Yale é a terceira institución de educación superior máis antiga do país, detrás só da Universidade Harvard e da Facultade William e Maria.
Transporte
250px|dereita|miniatura|Vista dun [[porto (transporte)|porto histórico de Connecticut.]] En 2002, Connecticut posuía 893 quilómetros de vías ferroviarias. A compañía Amtrak fornece servizo de transporte ferroviario de pasaxeiros en Hartford e diversas pequenas cidades localizadas ao longo do litoral do Estado co Océano Atlántico.
En 2003, Connecticut posuía 33.939 quilómetros de vías públicas, dos cales 557 quilómetros eran estradas interestatais, parte do sistema viario federal dos Estados Unidos.
Medios de comunicación
O primeiro xornal de Connecticut, e o máis antigo do país aínda publicado, foi o Connecticut Courant (actual Hartford Courant), que foi publicado por primeira vez en 1764, en Hartford. Actualmente, preto de 110 xornais son publicados no Estado, deles, 19 son diarios.
19 de outubro
O 19 de outubro é o 292º día do ano do calendario gregoriano (293º nos anos bisestos). Quedan 73 días para finalizar o ano.
Acontecementos
miniatura|170px|Voda de [[Alfonso Daniel Rodríguez Castelao|Castelao e Virxinia Pereira.]]
Nacementos
miniatura|100px|Amanda Jones miniatura|100px|Miguel Ángel Asturias
Mortes
miniatura|100px|Camille Claudel
Festas e celebracións
Neste día celébrase o Día Mundial do Cancro de Mama, precedido por uns poucos días, o 13 de outubro, polo Día Mundial do Cancro de Mama Metastásico.
Outros
Os 366 días do ano
Copa do Rei de fútbol 2015/16
A Copa do Rei de fútbol 2015–16 foi a 113.ª edición do torneo de copa da Real Federación Española de Fútbol. O campión obtén unha praza para a UEFA Europa League 2016–17. A final xogouse no Estadio Vicente Calderón de Madrid. O campión foi o FC Barcelona.
Empanada de mazá
miniatura|A empanada de mazá (apple pie) é un dos símbolos da gastronomía estadounidense.
A empanada de mazá é unha empanada doce reenchida con anacos ou compota de mazá. É típica da gastronomía galega coma sobremesa. Tamén é popular en moitas partes do mundo entre as que destacan Gran Bretaña e os Estados Unidos que levan o nome de apple pie.
A torta de mazá é algo semellante, unha torta de froita elaborada cunha masa recuberta de mazá, aínda que atopamos estes pasteis nas pastelarías galegas hoxe en día, non son tradicionais como a empanada. Existen moitas variantes e a mazá pode ser en anacos ou en compota. As mazás poden colocarse directamente por riba da masa ou sobre un leito de crema. Tamén existe unha variante na que se elabora do revés colocando a masa sobre a froita para despois darlle a volta chamada Tarte Tatin, típica de Francia.
É unha das torta de froita máis populares e internacionais.
A empanada de mazá en Galicia
A empanada de mazá faise cunha masa moi semellante á da empanada salgada, mais doce. Para a masa emprégase fariña triga, manteiga (ou manteiga de porco, ovos, azucre, fermento, e leite morno. Para o recheo empréganse mazás (mellor se son pequenas e acedas, tipo bravas. Hoxe en día as variedades máis empregadas son a Reineta, a Golden e a Granny Smith), azucre, canela e pode levar manteiga e limón.
Historia
Sendo descoñecida a orixe da empanada de mazá, é de supor que apareceu espontaneamente nos países de Europa onde existía unha tradición de empanadas e onde se cultivaban as mazás, que é o caso de Galiza e toda a Europa atlántica. No Pórtico da Gloria unha das figuras ten nas mans o que se deu en identificar como a primeira representación dunha empanada galega. En Inglaterra, o libro de cociña The Forme of Cury, editado contra o 1390 polos cociñeiros de Ricardo II de Inglaterra, cita unha receita de torta de mazá chamada tartys in applis. Sendo ese rei membro da Casa de Plantagenet, as artes culinarias da corte británica en dita época eran de tradición anglo-normanda e foran traídas do continente onde existía, a diferenza das Illas Británicas, unha longa tradición gastronómica herdada da conca mediterránea. Segundo esa receita os ingredientes a colocar no interior da masa son mazás, peras, figos e pasas. O recheo tinguíase con sasafrán.
A partir do século XVI espallouse a receita ao longo das colonias inglesas e os colonos británicos, franceses e holandeses levárona ao outro lado do Atlántico a países como os Estados Unidos onde xa no século XVII era xa unha sobremesa moi popular. Destas primeiras receitas traídas polos colonos á actual «American apple pie», símbolo nacional, pouco se modificaron as variantes existentes ao longo do territorio. Os colonos españois e portugueses, na maioría do sur da península ibérica, levaron a empanada salgada, mais non a doce, que ficou en Galiza.
En Francia a receita da torta de mazá, chamada daquela (tourte en francés), aparece en 1651 no libro Le cuisinier françois (O cociñeiro francés), de François Pierre de La Varenne. As mazás cocíanse previamente con manteiga. Perfumábase con "auga de flores" e se botaba azucre por riba antes de enfornar. A receita indicaba que se podía cubrir a torta con tiras de masa.
Variantes
miniatura|250px|Unha torta de mazá tipo holandesa.
Fitosteroide
miniatura|225px|A [[dixitoxina, un fitosteroide e glicósido cardíaco encontrado nos estraloques (Digitalis purpurea).]]
Os fitosteroides ou esteroides vexetais son esteroides naturais que se encontran en plantas. Algúns esteroides de fungos, como o ergosterol considéranse tamén fitosterois. Exemplos son a digoxina, dixitoxina, diosxenina e guggulsterona, así como fitosterois como o β-sitosterol e outros fitoestróxenos como as isoflavonas. Outros exemplos son os brassicosteroides (uns polihidroxiesteroides), a catasteronas, fitoecdisteroides e as teasteronas (uns 22-hidroxisteroides).
A formación de fitosteroides difire do proceso de formación dos esteroides animais en que se producen substitucións no C24 e/ou un dobre enlace no C22.
Os fitoesteroides presentes en alimentos vexetais poden interferir co sistema endócrino ao interaccionaren cos receptores de esteroides ou inhibiren encimas que interveñen no metabolismo de esteroides.
Algúns fitosteroides teñen actividade larvicida, polo que poderían ter un uso como pesticidas. Os da planta Solanum nigrum presentan actividade contra larvas de mosquito.
Outros esteroides extraídos de Alisma orientale mostraron actividade de inhibición de formación de osteoclastos en ratos, polo que favorecen o mantemento do tecido óseo e poderían ter un uso en doenzas nas que hai perda ósea, como osteoporose, artrite reumatoide ou periodontite.
Lonesome Ghosts
Lonesome Ghosts é unha curtametraxe estadounidense de animación de 1937 dirixido por Burt Gillett. É unha produción de Disney distribuída por RKO Radio Pictures o 24 de decembro de 1937, tres días despois da estrea de Snow White and the Seven Dwarfs (1937). Foi animada por Izzy Klein, Ed Love, Milt Kahl, Marvin Woodward, Bob Wickersham, Clyde Geronimi, Dick Huemer, Dick Williams, Art Babbitt e Rex Cox. Está protagonizada por Mickey Mouse, Donald Duck e Goofy como membros dun equipo de exterminadores de pantasmas. É a curtametraxe número 98 da serie de Mickey Mouse, e a novena dese mesmo ano.
Cartas Católicas
As Cartas católicas é unha división dos libros do Novo Testamento que abrangue os escritos en forma epistolar que se atribúen a distintos apóstolos. O adxectivo católico hai que tomalo no seu sentido etimolóxico de universal.
Características, autores e datas de composición
As cartas chámanse católicas por contraposición ás cartas particulares de Paulo de Tarso. As deste sempre tiñan como destinataria unha comunidade concreta (Roma, Corinto...), mentres que as católicas van dirixidas aos critiáns en xeral.
Todas as cartas se titulan co nome do apóstolo que figura como autor. Neste caso, o termo autor habería que entendelo nun senso moi amplo, un pouco ao xeito do que, na filosofía grega, sucede con Pitágoras e a súa escola. Hai que pensar nun autor que crea arredor del un grupo de discípulos, neste caso unha comunidade cristiá, e que inspira os escritos que estes redactan.
En canto as datas de composición, algúns dos escritos se sitúan entre os máis serodios do Novo Testamento, arredor do ano 100 ou 110.
As cartas
Tal como as atopamos hoxe nas versións modernas da Biblia, as cartas ordénanse por tamaño, da máis longa á máis breve:
Colville Young
Colville Young, nado na Cidade de Belize o 20 de novembro de 1932, é un político e escritor belizense, que ocupou o cargo de gobernador xeral de Belize dende o 17 de novembro de 1993 até o 30 de abril de 2021. Substituíu a Elmira Minita Gordon.
Colville foi un dos fundadores do Partido Liberal, unha formación política de curta vida que terminou por unirse ó Partido Democrático Unido. Interesouse polo desenvolvemento das institucións educativas do seu país e nos anos 80 chegou a ser presidente do University College of Belize. Publicou diversos libros sobre literatura belizense, así como poemas e libros de relatos curtos.
Kerava
Kerava (en sueco Kervo) é unha cidade de Finlandia situada na rexión de Uusimaa. En 2018 a súa poboación era de 35 792 habitantes. A superficie do termo municipal é de 30,79 km2, dos cales 0,16 km2 son auga. O concello ten unha densidade de poboación de 1 169 hab./km².
O concello é unilingüe en finés.
Spherical
Spherical é un videoxogo relizado por Rainbow Arts en 1989, fixéronse versións para Amiga, Amstrad CPC, Atari ST, Commodore 64 e ZX Spectrum.
Baseado en Salomon's Key, consiste en guiar unha bóla máxica polos cuartos dun castelo, dirixíndoa cara a un punto determinado.
Fernando Pérez Fernández
Fernando Javier Pérez Fernández, nado en Barbeito (Vilasantar) en 1972, é un político galego do PPdeG, que é alcalde de Vilasantar dende 2011.
Traxectoria
Natural de Barbeito, foi técnico de deporte do concello de Vilasantar dende 2006. En 2011 presentouse ás eleccións municipais encabezando a candidatura do PPdeG de Vilasantar. Obtivo a maioría absoluta superando por 27 votos ao BNG (encabezado por Manuela García Freire), obtendo cinco dos nove concelleiros e foi elixido alcalde.
No ano 2013 foi imputado tras unha querela do BNG por un suposto delito de prevaricación, ao deixar caducar un expediente ao aparellador do concello, tío del. En 2014 a denuncia foi arquivada por non apreciarse indicios de delito, aínda que si constata "certa inactividade" por parte do alcalde respecto do expediente.
Nas eleccións municipais de 2015, volveu gañar con maioría absoluta as eleccións, aumentando a seis o número de concelleiros obtidos, por tres do BNG. Nas eleccións municipais de 2019 volveu a acadar a alcaldía co mesmo número de concelleiros.
Carricanta
Descrición
As carricantas miden entre 15 e 65 milímetros de lonxitude. Posúen un longo rostro que lles permite perfora-la casca das árbores e outras plantas para se alimentaren do zume. Tamén se distinguen pola cabeza ancha e os ollos grandes e avultados.
Presentan catro ás transparentes ou translúcidas, as anteriores grandes e moi visibles, e as posteriores máis pequenas ocultas cando non están voando; nas ás mostran numerosas veas e unha serie de puntos negros. Cando están en repouso, as ás adoptan unha posición de tellado sobre o dorso.
Caracterízanse polo canto que emiten os machos para atraeren as femias, un son intenso e monótono, repetido, producido polo chamado aparato estridulario, situado latero-ventralmente no primeiro segmento abdominal e constituído por membranas quitinosas chamadas timbais e sacos con aire que funcionan a modo de caixas de resonancia. Este son non é propiamente unha estridulación. Cada especie emite un son propio característico. Aínda que este son pode ser emitido a calquera hora do día (son especies de hábitos diúrnos), é máis intenso e frecuente ó solpor e ó amencer.
Ciclo biolóxico
Presentan un desenvolvemento completo que dura de 2 a 17 anos, segundo a especie, se ben a vida adulta só é de 1-2 semanas, o tempo necesario para se reproduciren.
En liñas xerais, as femias poñen os ovos e morren ó pouco. A posta realízase mediante un oviscapto, co que depositan os ovos baixo a casca, en número de ata 300. As larvas nacen no outono, transfórmanse en ninfas e caen ó chan, penetrando na terra grazas ó primeiro par de extremidades anteriores, adaptadas á escavación. Nestas galerías subterráneas permanecen durante anos, alimentándose do zume das raíces. Chegado o momento da muda, saen da terra e soben ás árbores, en maio-xuño, onde mudan a imago e logo a exemplares adultos, desenvolvendo as ás e o aparato xenital.
O apareamento ten lugar durante os meses de verán, variando moito segundo a especie e a rexión xeográfica.
Taxonomía
A clasificación en subfamilias e tribos é obxecto de discusión entre os entomólogos, atopándose aínda en construción.
A carricanta na cultura popular
miniatura|250px|Ilustración das fábulas de La Fontaine. A carricanta e a formiga son os protagonistas dunha afamada fábula atribuída a Esopo que logo foi recreada por La Fontaine e, despois, por Samaniego.
Na literatura oral galega ten moi pouca representación:
Vilaia de Tizi Ouzou
Tizi Ouzou (en ولاية تيزي وزو, en lingua cabila Tizi Wezzu) é unha provincia (wilaya) de Alxeria. A súa capital é Tizi Ouzou.
Divisións administrativas
A provincia divídese en 21 distritos (daïras), e en 67 communes ou municipios.
Campo de Árbore, Cascallá, Becerreá
Campo de Árbore é un lugar da parroquia de Cascallá no concello lugués de Becerreá na comarca dos Ancares. Segundo o IGE, en 2011 tiña 4 habitantes (2 homes e 2 mulleres).
Pipe Dream
Pipe Dream, coñecido en Europa como Pipe Mania, é un videoxogo realizado en 1989 por LucasFilm Games orixinalmente para o Amiga, realizáronse versións para Acorn Electron, Amstrad CPC, Apple II, Atari ST, BBC Micro, Commodore 64, Commodore 128, Game Boy, Macintosh, NES, Sam Coupé, ZX Spectrum e tamén para DOS e Windows 3.1. O programa consiste en situar correctamente os tubos que sexan precisas en cada momento e que manteñan a auga canalizada.
Eslavonia
miniatura|dereita|160px|Mapa da Eslavonia. miniatura|dereita|160px|Mapa da Eslavonia. Eslavonia  (en croata Slavonija) é unha rexión xeográfica e histórica da Croacia oriental. Eslavonia está formada na súa maioría por fértiles chairas, delimitadas en parte ao norte polo río Drava, ao sur polo río Sava e no leste polo Danubio.
Eslavonia non é un ente administrativo, estando Croacia subdividida en 20 condados de dimensións menores, pero representa un dos territorios históricos nos que podería ser dividida a República Croata, xunto con Dalmacia, Croacia Central e Istria.
Xeografía
A rexión esténdese en sete condados e conta cunha poboación de 781.454 habitantes (2001). O centro de maior poboación é Osijek, cunha poboación de 114.616 habitantes. Outras cidades importantes son:
Aínda que a rexión está formada en gran parte por un baixoplano, Eslavonia presenta unha serie de baixorrelevos. Os principais son Psunj, Papuk, Požeška Gora, Ravna Gora, Krndija e Dilj.
miniatura|800px|centro|Chaira de Eslavonia
Fosfatidilinositol fosfato
Fosfatidilinositol fosfato (PIP) pode referirse, segundo a posición do grupo fosfato final, aos seguintes compostos:
Nora Stanton Barney
Nora Stanton Blatch Barney, nada en Basingstoke (Inglaterra) o 30 de setembro de 1883 e finada en Greenwich (Connecticut) o 18 de xaneiro de 1971, foi unha enxeñeira civil, arquitecta e activista feminista estadounidense.
Traxectoria
Era filla de William Blatch e Harriot Eaton Stanton, e neta de Elizabeth Cady Stanton, pioneira do movemento sufraxista en EE.UU.
Foi unha das primeiras mulleres que obtivo o título de enxeñeira nos Estados Unidos. Diplomada pola universidade Cornell en 1905 e aceptada na American Society of Civil Engineers (ASCE) no mesmo ano sendo a primeira muller que ingresou. Porén, negóuselle o ascenso a membro asociado en 1916 só por ser muller. En 2015, foi ascendida postumamente á esta categoría da ASCE.
Seguindo o exemplo da súa avoa e da súa nai, Nora tamén participou no movemento sufraxista e sucedeu a súa nai na presidencia da Women’s Political Union en 1915.
Vida persoal
En 1908, Nora casou co inventor Lee de Forest e foi a responsable da xestión de varias empresas que fundou para promover os seus inventos e a nova tecnoloxía da radio. A parella pasou a súa lúa de mel en Europa anunciando o equipo de radio que desenvolveu. Non obstante, a parella rompeu un ano despois, en gran parte por mor da insistencia de Forest de deixar a profesión e converterse en ama de casa. Pouco despois, deu a luz á súa filla Harriot en 1909.
En 1919, Nora casou con Morgan Barney, un arquitecto naval. A filla da parella, Rhoda Barney Jenkins, naceu o 12 de xullo de 1920, en Nova York, tamén arquitecta e activista feminista. Nora foi moi activa nos movementos feministas e pacifistas e en 1944 foi a autora de World Peace Through a Peoples Parliament (en galego, Paz Mundial a través dun parlamento popular).
Semicuartifusa
Representación gráfica
Represéntase por un círculo negro cunha hasta terminada por seis bandeirolas ao lado.
Uso
É raro encontrar esta figura nas partituras e cando se utiliza acostuma aparecer en pasaxes breves e rápidas incluídas en movementos lentos. Por exemplo, aparece nas Variacións "Je suis Lindor" de Mozart, onde se encontran catro delas na duodécima Variación.
The Four Feathers
The Four Feathers é un filme británico-estadounidense dirixido por Shekhar Kapur que foi estreado no 2002. O filme está baseado na novela homónima'' de A.E.W. Mason.
Sinopse
Harry Feversham é un soldado británico admirado polos seus compañeiros e considerado como un dos mellores do seu rexemento. Apaixonadamente leal á súa fermosa prometida, Ethne, a Harry preséntaselle un prometedor futuro no exército e unha vida feliz xunto á muller que ama. Pero cando un exército de sudaneses rebeldes ataca a fortaleza colonial británica en Khartún e o seu rexemento é chamado a filas para loitar, Harry séntese embargado polas dúbidas e renuncia á misión antes de embarcar cara África. Conmocionado pola decisión do seu fillo, o padre de Harry renega del. Asumindo que está acovardado, tres dos mellores amigos de Harry e Ethne, envíanlle unha pluma branca, un símbolo de covardía, xa que ningún deles pode entender a reacción de Harry.
Certioideos
A dos certioideos (Certhioidea) é unha superfamilia de paseriformes da suborde dos páseros e infraorde dos paséridos, que reúne catro familias.
Descrición
A superfamilia foi proposta por Joel Cracraft et al no ano 2004, na obra:
para formaren un clado de catro familias para integrar un grupo de catro familias dos silvioideos, que propuxeran Sibley e Ahlquist en 1990.
Porén, algúns autores non recoñecen os certioideos nin os silvioideos, e sitúan aos seus representantes entre os muscicapoideos.
Etimoloxía
O nome científico Certhioidea está formado sobre a base da raíz do nome do seu xénero tipo, Certhia, coa adición da desinencia do latín científico -oidea, plural neutro de -oideus, tirado da foma do grego antigo -ειδής, -eidḗs, da raíz de εἶδος, eĩdos "forma", "aspecto", "aparencia", precedida da vogal epentética de unión -o-, para facilitar a pronuncia.
Clasificación
miniatura|240px|[[Certhia brachydactyla (Certíidos).]] A superfamilia inclúe as catro familias seguintes. (Véxase: Barker et al. 2002, 2004; Ericson e Johansson 2003; Beresford et al. 2005).
Porén, algún autores situán a familia dos ticodromádidos dentro desta superfamilia.
Filoxenia
As relacións filoxenéticas entre as familias dos certioideos son:
Neste cladograma, como se ve, os Sittidae constitúen o grupo basal, e os Troglodytidae e os Polioptilidae son taxons irmáns. (Ver: Sibley e Ahlquist 1990; Harshman 1994; Sheldon e Gill 1996; Ericson e Johansson 2003; Barker 2004).
364
Outros
Historia ano a ano
Dean Barrow
Dean Oliver Barrow, nado en Cidade de Belize en 1951, é un avogado e político belizense, que foi primeiro ministro de Belize entre 2008 e 2020. É tamén o líder do Partido Demócrata Unido (UDP).
Avogado de carreira, traballou como ministro de Relacións Exteriores dende 1993 a 1998 e foi o líder da oposición dende 1998 até que a UDP gañou en febreiro de 2008. Barrow comezou o seu primeiro mandato como primeiro ministro en 2008, e empezou o seu mandato termo en 2012. Comezou o seu terceiro mandato ó gañar nas eleccións do 4 de novembro de 2015.
Carreira legal
Barrow é un dos avogados exitosos de Belize e apareceu en varios casos de alto perfil. Comezou o seu traballo legal na compañía de avogados do tío Dean Lindo en 1973 e fíxose socio alí en 1977. Eventualmente formou o seu propio bufete de avogados, Barrow e Williams (con Rodwell Williams) até que deixou o seu cargo antes do 2008. Entre os clientes máis controvertidos da súa firma está Lord Ashcroft e os negocios cos que está conectado, particularmente o Belize Bank e, nalgún momento, Belize Telemedia Limited, anteriormente Belize Telecommunications Limited.
Vida privada
Ten catro fillos, sendo o maior deles o rapeiro "Shyne" Barrow. Barrow está divorciado da tamén avogada Lois Young.
Morus
Morus pode referirse a:
Cascallá, Cascallá, Becerreá
Cascallá é un lugar da parroquia de Cascallá no concello lugués de Becerreá na comarca dos Ancares. Segundo o IGE, en 2019 tiña 20 habitantes (9 homes e 11 mulleres).
Gravidade da Terra
A forza precisa da gravidade da Terra varía segundo a localización. O valor "medio" nominal na superficie da Terra, coñecido como gravidade estándar é, por definición, 9,80665 m/s². Esta cantidade denótase de diversas maneiras como
gn
,
ge
(aínda que isto ás veces significa o valor ecuatorial normal na Terra, 9,78033 m/s²),
g0
ou simplemente g (que tamén se usa para o valor local variable).
O peso dun obxecto na supericie da Terra é a forza cara abaixo sobre ese obxecto, dada pola segunda lei de movemento de Newton, ou. A aceleración gravitacional contribúe á aceleración da gravidade total, pero outros factores, como a rotación da Terra, tamén contribúen e, por tanto, afectan o peso do obxecto. A gravidade normalmente non inclúe a atracción gravitacional da Lúa e o Sol, que se explican en termos de efectos de marea. É unha cantidade vectorial (física), cuxa dirección coincide cunha chumbada.
Variación en magnitude
Unha esfera perfecta non xiratoria de densidade de masa uniforme, ou cuxa densidade varía unicamente coa distancia desde o centro (simetría esférica), produciría un campo gravitacional de magnitude uniforme en todos os puntos da súa superficie. A Terra está a virar e tampouco é esféricamente simétrica; máis ben, é lixeiramente máis plana nos polos mentres sobresae no ecuador: un esferoide achatado. En consecuencia, hai lixeiras desviacións na magnitude da gravidade a través da súa superficie.
A gravidade na superficie da Terra varía ao redor do 0,7 %, de 9,7639 m/s² na montaña Nevado Huascarán no Perú a 9,8337 m/s² na superficie do Océano Ártico. Nas grandes cidades, varía de 9,776 en Kuala Lumpur, Cidade de México e Singapura a 9,825 en Oslo e Helsinqui.
Variación na dirección
A aceleración por gravidade é unha cantidade vectorial. Nunha Terra esféricamente simétrica, a gravidade apuntaría directamente cara ao centro da esfera. Como a Terra é lixeiramente máis plana, en consecuencia hai lixeiras desviacións na dirección da gravidade.
Esta é a razón pola cal o meridiano principal moderno pasa máis de 100 m ao leste do meridiano principal astronómico histórico en Greenwich.
Valores comparativos a nivel mundial
Existen ferramentas para calcular a forza da gravidade en varias cidades do mundo. O efecto da latitude pódese ver claramente coa gravidade nas cidades de alta latitude: Anchorage (9826 m/s²), Helsinqui (9825 m/s²), sendo aproximadamente 0,5 % maior que en cidades próximas ao ecuador: Kuala Lumpur (9776 m/s²), Manila (9780 m/s²). O efecto da altitude pódese ver na Cidade de México (9776 m/s²; 2240 msnm), e comparando Denver (9798 m/s²; 1616 msnm) con Washington, DC (9801 m/s²; 30 msnm), ambos preto dos 39° N. Os valores medidos pódense obter das táboas físicas e matemáticas de Yarwood e Castle 1970.
20 de outubro
O 20 de outubro é o 293º día do ano do calendario gregoriano (294º nos anos bisestos). Quedan 72 días para finalizar o ano.
Acontecementos
miniatura|200px|Exército Vermello
Mortes
miniatura|100px|Paul Dirac
Outros
Os 366 días do ano
Isaura Pazos Campos
Isaura Pazos Campos nada na Estrada cara a 1910 e finada en Pontevedra a finais de outubro de 1998, foi unha política galega.
Traxectoria
Casada con Higinio Carracedo Ruzo. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 agochou ao seu home. Cando unha partida de fascistas veu buscalo obrigándoo a saír do forno que o ocultaba, Isaura ía recargadolle unha escopeta coa que lles disparou e conseguiu fuxir da casa tras ferir a dous dos falanxistas, aínda que foi alcanzado moi preto, xunto a un regato, e alí mesmo o mataron o 28 de novembro de 1938. Detida, foi xulgada en Pontevedra por auxilio á rebelión e condenada a 12 anos de prisión. Tamén foron detidas a súa nai, as súas avoas, Josefa Campos e Manuela Ruzo, as fillas desta, Celia e Berta Carracedo e as veciñas coas que tiñan máis trato acusadas de terlle prestado auxilio a Isaura no tempo do agocho do home. Cando saíu do cárcere instalouse en Poio e despois marchou vivir a Pontevedra dedicándose ao estraperlo. O 7 de xuño de 1948 foi detida con Rosario Goris, Matilde Casalderrey e a irmá desta, Carme, cando con motivo da feira na Estrada, a Garda Civil montou un control no quilómetro 115 do camiño a Santiago. As mulleres enfrontáronse aos gardas e montaron unha liorta. Estivo presa sete meses.
Vida persoal
Casou con Higinio Carracedo Ruzo, e foi nai de Hixinio e Margarita Carracedo Pazos.
Pasítea (Nereida)
Funcións
Pasítea era a encargada de todo o divino (a que chama ao ceo).
Ramón Sobrino Buhigas
Traxectoria
Fillo do médico Luís Sobrino Rivas. Estudou Ciencias Naturais na Universidade de Madrid, doutorándose en 1911. Entre ese ano e 1913 foi profesor da Universidade de Santiago de Compostela e da Escola de Artes e Oficios. Foi catedrático de Historia Natural en Lleida, Palma e Pontevedra, onde dirixiu o instituto até 1921. Despois estudou Odontoloxía en Madrid. En 1931 regresou a Santiago de Compostela, onde exerceu como odontólogo e como profesor de instituto e da Universidade. Foi membro da Real Academia Galega, do Instituto de Estudos Galegos e xefe da Estación Meteorolóxica de Pontevedra. Representou a Real Sociedade Española de Historia Natural no VII Congreso Internacional de Pesca.
Morreu en 1946 no tren que o traía de volta de Valladolid a onde acudira a consultarse das súas doenzas hepáticas.
Obra
miniatura|175px|Ramón Sobrino, retrato en [[Vida Gallega 1923.]]
Historia da pirataría
A pirataría, entendida como práctica de delincuencia no mar, foi unha constante na historia dende a antigüidade ata os nosos días.
Antigüidade
As zonas de maior actividade dos piratas coincidían coas de maior tráfico de mercadorías e de persoas. Aínda que os datos non son moi abondosos, polos mitos sabemos que os gregos clásicos foron bos piratas. Un dos máis famosos foi Xasón, quen guiou os argonautas ata a Cólquida á procura do vélaro de ouro, e que poderiamos entender como un acto de pirataría. Tamén Ulises realizou varios actos de pirataría no seu regreso a Ítaca, como narra Homero na Odisea. Nestes dous exemplos vemos unha constante que se repetirá ao longo dos séculos: os piratas son a miúdo considerados heroes nacionais nos seus países malia practicaren o que en terra se chamaría roubo e secuestro.
Un dos piratas gregos máis famosos dos que si se teñen referencias foi Plutarco de Samos, quen no século VI a.C. saqueou Asia Menor en diferentes expedicións e chegou a reunir máis de 100 barcos.
Dun dos casos máis coñecidos de pirataría contra as liñas de navegación foi vítima o daquela mozo Xulio César, que caeu prisioneiro dos piratas cilicios no ano 75 a.C. Plutarco conta a historia nas súas Vidas paralelas, e sinala que o xefe cilicio estimaba o rescate en 20 talentos de ouro, e que César lle retrucou: ''«¿Vinte? Se coñeceses o teu negocio saberías que vallo polo menos 50''». O cativerio durou 38 días, durante os cales o refén ameazou os seus captores con crucificalos. Finalmente o rescate pagouse e César foi liberado; cando recobrou a liberdade organizou unha expedición durante a cal apreixou os seus captores e os crucificou.
A pirataría, sobre todo a perpetrada polos cilicios, acadou niveis preocupantes contra o final da República. No 67 a.C., o senado romano nomeou a Pompeio "procónsul dos mares", outorgándolle o mando supremo do Mediterráneo e das súas costas ata 75 km mar dentro. Concedéronlle o mando de todos os exércitos costeiros (150 000 efectivos), así como orzamento libre e unha frota ben armada. En diversas operacións eliminou en corenta días todos os piratas de Sicilia e Italia e, tras o asedio e toma de Coracesium, tamén os piratas de Cilicia, acabando en 49 días cos piratas da zona oriental do Mediterráneo.
Pero só uns anos despois, no 30 a.C. o romano Sexto Pompeio levantouse contra Roma e realizou accións que lle permitiron reunir riquezas e armar unha frota propia. Con esta escuadra tomou Sicilia e Sardeña ata que Octavio Augusto lanzou contra el unha frota que o derrotou e o obrigou a navegar ata o Mediterráneo Oriental para pedir refuxio a Marco Antonio. Este, aínda non enfrontado con Octavio, executouno e envioulle a cabeza ao segundo triunvirato de Roma.
Os viquingos
miniatura|Modelo de barco viquingo No 793 os viquingos realizan o primeiro ataque na costa norte de Inglaterra e dous anos despois en Irlanda. Desde esa data ata pouco despois do ano 1000 os pobos do norte realizaron todo tipo de incursións no mar do Norte, o Cantábrico e o Mediterráneo (tanto oriental como occidental). O radio que alcanzaban as súas excursións foi aumentando progresivamente conforme medraban os seus coñecementos da costa e dos ríos navegables. Así, entre outras accións, podemos apuntar:
A formación de grandes partidas para realizar ataques costeiros coincide cando en Escandinavia a poboación comeza a organizarse en reinos extensos e consolidados. As expedicións viquingas adoitaban formalas ducias ou centos de buques navegando e atacando xuntos. Debe terse en conta que o barco viquingo, o drakkar, podía transportar uns 32 ou 35 homes, como o testemuña o barco de Oseberg atopado na granxa Oseberg de Vestfold (Noruega) en 1903.
Un exemplo destas expedicións témolo nas crónicas sobre a primeira incursión normanda á Península Ibérica no 840. Un número indeterminado de naves bordearon a costa asturleonesa ata chegar á torre de Hércules e saquearon a pequena aldea emprazada aos seus pés. Ordoño I tivo noticias da expedición e levou o seu exército contra dela, recuperando boa parte do botín e apreixando ou afundindo entre sesenta e setenta das súas naves, o que quizais non constituía nin a metade da forza desprazada pola expedición, posto que seguiron a súa campaña de saqueos. En Lisboa, os cronistas falan dunha escuadra composta por 53 barcos.
Entre outras expedicións viquingas pode contarse a súa primeira incursión en Al-Ándalus, onde tomaron Cádiz e subiron o Guadalquivir, saquearon Sevilla e foron derrotados por Abd ar-Rahman II; o ataque de París e de York; a captura do rei de Navarra, García Íñigo, no asedio de Pamplona no 858; ou a pretensión ao trono inglés polo rei viquingo Harald III de Noruega derrotado finalmente por Harold Godwinson na batalla da Ponte de Stamford en 1066, onde morreu o monarca pirata.
Numerosas naves normandas eran comandadas e tripuladas por mulleres. É o caso de Rusla de Noruega, filla do rei Rieg e irmá de Tesandus, desposuído do seu trono polo rei Omund de Dinamarca. Rusla armou unha frota coa que atacou todas as naves dinamarquesas que puido, para vingarse da afronta realizada ao seu irmán. Ao remate, Tesandus, posto do lado do rei de Dinamarca, matou a súa irmá.
Día de Tódolos Santos
miniatura|Tódolos Santos, por [[Fra Anxélico]] O Día de Tódolos Santos é unha solemnidade cristiá instituída en honra dos santos todos, coñecidos e descoñecidos, segundo o papa Urbano IV, para compensar calquera falta ás festas dos santos durante o ano por parte dos fieis.
Historia da pirataría
Os viquingos
Non se sabe con certeza a causa do cese dos ataques viquingos. Algúns autores opinan que a aceptación da fe cristiá cara ao ano 1000 pola maioría freou o seu desexo de atacar outros cristiáns. De calquera modo os reinos nórdicos desexaban cada vez máis abrirse ao resto de Europa e comerciar con eles en lugar de invadilos, e un exemplo é o matrimonio do irmán do rei Afonso X o Sabio cunha princesa norueguesa o 31 de marzo de 1252.
Árabes e cristiáns
miniatura|Dhow mozambicano no océano Índico. Os [[dhows son embarcacións tradicionais árabes moi parecidas ás utilizadas por ese pobo en tempos dos abásidas, cando foron destros piratas e os mellores navegantes da súa época.]] Se nos atemos á distancia das súas rutas, os árabes foron os mellores navegantes do seu tempo. Xa no século IX foron capaces de abrir a maior ruta comercial coñecida entre a península Arábiga e a China. A expedicións árabes buscaban materias primas que puidesen logo traballar ou vender, produtos de Oriente e escravos. A zona máis perigosa era o estreito de Malaca.
A toma de escravos pola forza foi progresivamente substituída en África pola compra a intermediarios africanos, conduta que acabou sendo unha práctica moi común e sanguenta para os reinos da África negra, debilitando as súas estruturas. Estas actuacións dos piratas ou comerciantes de escravos árabes contribuíron a expandir o islam en África. Debido a que as leis islámicas non permiten a escravitude entre musulmáns, moitos africanos convertéronse a esa relixión para salvagardar a súa liberdade.
Día de Tódolos Santos
Nos países de tradición católica, celébrase o 1 de novembro, data na que se venera a todos os santos que non teñen unha festa propia no calendario litúrxico. Por tradición é un día festivo non laborable. Na igrexa ortodoxa celébrase o primeiro domingo despois de Pentecoste. A festa tamén a celebran as igrexas anglicana, metodista, luterana e outras igrexas protestantes, non obstante os protestantes festexan nese día os defuntos.
Historia da pirataría
Árabes e cristiáns
Durante os 20 anos seguintes loitou ao servizo do rei Frederico II de Sicilia ata que foi recrutado polo emperador de Bizancio Andrónico II e mandou os almogáraves nas súas vitoriosas batallas contra os turcos. Saqueou Quíos e estableceuse en Galípoli ata ser asasinado por orde do emperador durante un banquete na súa honra.
Pola súa banda, os piratas bérberes e otománs atacaban a metade occidental do Mediterráneo dende os seus portos no norte de África: o sur da Península Ibérica, o arquipélago das Baleares, Sicilia e o sur da península Itálica. Eran organizacións tribais, sen un aparato de estado, mais perviviron como organizacións piratas ao longo de moitos anos ata practicamente o século XIX. Entre os berberiscos destacou sen dúbida Oruç Reis, chamado Barbarroxa, que conquistou Maó en 1535 e que recibiu do sultán de Tunisia en 1510 o goberno da illa de Xerba, para que puidese organizar as súas expedicións de saqueo. Tras a súa morte, o seu irmán Heiredín Barbarroxa continuou os seus ataques.
Día de Tódolos Santos
A orixe desta festividade católica son as tradicións pagás que perduraron en Europa (especialmente na Europa atlántica) até hai ben pouco. En Galicia a tradición máis viva e estendida é a dos magostos. Nos últimos tempos popularizouse a recuperada festividade céltica do fin do verán, O Samaín, mesturándose as tradicións europeas do baleirado de cabazas e nabos coa exitosa estética estadounidense do Halloween.
Historia da pirataría
Árabes e cristiáns
As naves bérberes e otomás eran galeras de pouca altura, propulsadas por escravos non musulmáns, algúns raptados de países europeos e outros comprados na África subsahariana. A galera xeralmente tiña un só mastro con vela cadrada. As accións berberiscas foron aumentando en número e ousadía chegando a tomar posesións en Eivisa, Mallorca e na península con ataques en Almuñécar ou Valencia. Tan intensa foi a sangría humana que se creou unha orde relixiosa, a dos mercedarios especializada en recoller diñeiro co que pagar rescates. Os reis de España loitaron contra deles fortificando a costa meditarránea, tomando Tunes e Alxer (Carlos I e Xoán de Austria), e disputando a batalla de Lepanto no episodio máis importante de loita contra a pirataría no Mediterráneo.
Día de Tódolos Santos
Refraneiro
miniatura|[[Feira de Santos de Monterroso.]]
Historia da pirataría
Árabes e cristiáns
O apoxeo da pirataría bérber chegou no século XVII. Grazas ás innovacións de enxeñería naval os corsarios norteafricanos estenderon os seus ataques practicamente por todo o litoral do Atlántico Norte. Desta época datan ataques a Galicia (Cangas, entre outros), as illas Feroe e mesmo Islandia. É posible que algún destes barcos alcanzase as costas de Groenlandia de forma puntual. No século XVIII a práctica, lonxe de minguar, mantívose e ata aumentou nalgúns momentos grazas á diminución do dominio marítimo español sobre o Mediterráneo occidental coa perda de Orán e Mers-el-Kébir durante a Guerra de Sucesión Española de 1700 a 1714.
Día de Tódolos Santos
Refraneiro
A festividade de Tódolos Santos dá nome ó propio mes de novembro:
Historia da pirataría
Árabes e cristiáns
Os piratas cristiáns tamén atacaban os navíos musulmáns ás ordes dos seus monarcas. Desde as posesións españolas de Italia os piratas recrutaban militares para ataques por todo o Mediterráneo. O máis coñecido destes corsarios é Alonso de Contreras (século XVII).
No norte de Europa
miniatura|Reprodución dunha [[kogge, típica nave do Báltico medieval.]] As cidades do mar Báltico e algunhas da parte oriental do mar do Norte comezaron a unirse comercialmente cara ao ano 1200 para regular primeiro e controlar despois o comercio na zona. Co tempo terminouse formando unha confraría de cidades portuarias chamada a Liga Hanseática, á que acabou pertencendo a práctica totalidade das urbes bálticas constituíndo un auténtico monopolio. A Liga comezou a obter beneficios rapidamente e a converterse nun coloso comercial.
Desgraciadamente a unión económica non se viu acompañada dunha sólida unión política, e os piratas foron a miúdo usados nos conflitos entre as cidades, con asedios e ataques. En 1392 ten lugar o sitio de Estocolmo polas tropas de Margarida I de Dinamarca, e os suecos contratan a irmandade vitaliana, uns navegantes independentes, para que cruzasen as liñas inimigas e lles trouxesen armas, información e sobre todo alimentos. Durante os seis anos seguintes fixéronse poderosos en todo o Báltico, axudando e cobrando por contrarrestar asedios en Rostock, Ribnitz, Wismar ou Stralsund, ata que foron derrotados en 1398 polo cabaleiro teutón Konrad von Jungingen.
Os vitalianos recompuxéronse en Frisia onde foron coñecidos coma os likedeelers, unha sociedade igualitaria que practicaba a pirataría, repartía o botín a partes iguais e non se estruturaba en clases. Os seus principais líderes foron Gödeke Michels, Magister Wigbold e Klaus Störtebecker.
O acoso contra a irmandade vitaliana continuou e en 1400 as tropas de Hamburgo atacáronos na desembocadura do Ems e en 1401 primeiro na do Weser e logo a armada da Liga Hanseática, dirixida por Simón de Utrecht acurralounos no arquipélago de Helgoland e derrotounos. Os demais piratas, xa dispersos en pequenos grupos, foron capturados e executados nas seguintes décadas ata desapareceren en 1433.
A época do gran comercio
O primeiro contacto con América realizárono os españois, a quen seguiron os portugueses, e entre eles dous repartiron o comercio co 'novo' continente. Xa que logo, as outras nacións europeas víronse privadas dunha importante fonte de riqueza, cando menos legalmente, e recorreron á pirataría. Estes piratas foron denominados corsarios por posuíren patente de corso, é dicir, un documento oficial asinado polo rei que lles daba permiso para roubar e saquear no seu nome e que os protexía legalmente a cambio de entregarlle ao monarca unha parte do seu botín. A percepción dos corsarios depende obviamente do observador: para os atacados son delincuentes, mentres que para o estado que os protexe son patriotas e fonte de ingresos. O primeiro rei que entregou patentes de corso foi Henrique VIII de Inglaterra. Os corsarios eran ingleses ou franceses. Dese tempo é o francés Jean Florin, que apreixou o tesouro de Moctezuma.
Os corsarios asemade eran comerciantes que vendían produtos moi necesarios para os colonos e compraban a bo prezo os artigos que estes debían venderlle en exclusiva á Casa de Contratación. Polo tanto, os corsarios tamén foron un motor comercial no Caribe e a el levaron os primeiros escravos da África subsahariana. Nalgúns casos, ao que expiraba a licenza ou acababa a guerra, os corsarios volvían a actividades empresariais e comerciais. O máis famoso dos corsarios do século XVI é, sen dúbida, Francis Drake honrado pola raíña Isabel I de Inglaterra en agradecemento aos servizos prestados e elevado á categoría de sir. Sobriño doutro pirata, tamén ennobrecido pola raíña, John Hawkins, xuntos asaltaron Veracruz en 1568, cando aínda carecía de fortificacións.
O rei español Filipe II, para evitar o ataque dos piratas aos seus navíos ordenou que ningún barco fixese a Rota das Indias sen protección. Para iso formou convois onde as carabelas e as naos eran escoltadas por poderosos galeóns e carracas. Este sistema constituíu un grande éxito e baixou considerabelmente a taxa de embarcacións capturadas.
Pero a existencia de corsarios non impediu que tamén continuase habendo piratas tradicionais, que pasarían a chamarse bucaneiros, que recrutaban a tripulación de entre os habitantes das illas, xente que preparaba e vendía a carne afumada (bucán, en caribe). Os bucaneiros centraron as súas accións no Golfo de México e no Caribe: Cuba, Santo Domingo ou a cidade de Cartaxena de Indias foron os lugares máis castigados. Por exemplo, Henry Morgan asaltou Portobelo (na actual costa panameña), o francés Jean David Nau chamado O Olonés, que atacou Maracaibo ou o neerlandés Laurens de Graff, que saqueou Veracruz foron algúns dos máis importantes.
Esta situación foi cambiando a medida que as colonias ían aumentando en poboación e a metrópole investía en frota, defensas e gornicións. Desta forma, a finais do século XVI os principais piratas e corsarios morreran ou foran feitos prisioneiros: Richard Grenville foi derrotado e executado en 1591 nos Azores, Thomas Cavendish morre en África logo do fracaso dunha expedición, George Clifford perdeu 14 das 28 naves que saíran de Plymouth na Operación Raleigh de 1595.
Ao ano seguinte da derrota da Armada española os ingleses atacan Galicia e saen derrotados. Ao tempo, a gravidade da derrota naval castelá fai que Filipe II invista moito diñeiro en seguridade, reforzando moitas das prazas de América, como Cartaxena de Indias, obra de Juan de Herrera.
A pirataría establece os seus cuarteis xerais nas illas de dominio inglés, como Barbados ou Xamaica, ou francés, como a Illa Tortuga, na costa oriental de Santo Domingo, onde perdurarán dirixindo o tráfico de escravos e realizando actos de pillaxe durante 200 anos máis.
Outro tipo de bandidos do mar foron os filibusteiros, especialistas tanto no roubo e pillaxe de barcos españois como en introducir mercadorías de contrabando, sobre todo en Cuba e nas illas próximas. Belize foi un importante refuxio filibusteiro durante o século XVII. Aínda que pertencía á Capitanía de Guatemala, ao estar a súa costa resgardada por arrecifes e de difícil acceso a través do continente, os filibusteiros atoparon fácil acomodo alí.