cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aeroporto de Milán-Malpensa
O aeroporto de Milán-Malpensa (IATA: MXP, ICAO: LIMC), antigamente aeroporto cidade de Busto Arsizio, é o aeroporto internacional máis grande da área metropolitana de Milán, no norte de Italia. Serve aos 15 millóns de habitantes da Lombardía, Piemonte e a Liguria, ademais dos que vivén na rexión suíza do cantón de Ticino. O aeroporto está situado a 49 km ao noroeste do centro de Milán, próximo ao río Ticino, que divide Lombardía e Piemonte. Ten dúas terminais e dúas pistas de aterraxe ademais dunha terminal dedicada á carga.
No ano 2016 pasaron por Malpensa 19 320 546 pasaxeiros e foi o 29º aeroporto máis concorrido de Europa en termo de viaxeiros. Ata 2008 Malpensa foi un centro de conexións principal para a aeroliña nacional Alitalia. Malpensa é o segundo aeroporto italiano con máis tráfico internacional, despois de Roma-Fiumicino, e é o máis concorrido en termos de carga. Polas súas instalacións pasan 500 000 toneladas de carga anualmente.
O primeiro aeroporto industrial foi aberto en 1909 preto de Cascina Malpensa, unha vella granxa, por Giovanni Agusta e Gianni Caproni para probar os seus prototipos de avións. Ese aeroporto foi aberto para operacións civís en 1948 durante o período de reconstrución tras a guerra co obxectivo de servir á área norte de Milán.
The Wedding Present
The Wedding Present é unha banda inglesa de indie rock formada na cidade de Leeds en 1985 das cinzas do grupo The Lost Pandas. A música da banda evolucionou dende un indie rock de ritmos rápidos, na liña das súas influencias máis obvias, The Fall, Buzzcocks e Gang of Four, cara formas máis variadas. Ao longo da súa carreira a banda estivo liderada polo vocalista e guitarrista David Gedge, o único membro constante do grupo.
Anido, Callobre, Miño
Anido é un lugar da parroquia de Callobre no concello coruñés de Miño na comarca de Betanzos. Tiña 25 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 11 eran homes e 14 eran mulleres.
Ard' o Eixo (Cabanas)
Ard' o Eixo foi un semanario editado en Cabanas entre 1910 e 1911.
Historia e características
Apareceu a principios de novembro de 1910. Tiña como obxectivo a defensa dos labregos da comarca. Cesou a súa publicación en 1911.
Bertel Lauring
Bertel Lauring, nado o 11 de xaneiro de 1928 e finado o 28 de xaneiro de 2000, foi un actor dinamarqués, fillo do tamén actor Gunnar Lauring.
Itero de la Vega
Itero de la Vega é un concello español da provincia de Palencia (Castela e León). A súa poboación é de 184 habitantes (INE 2012).
Ruud Gullit
miniatura|dereita|Ruud Gullit (á dereita) en compaña de Cobi Jones. Ruud Gullit, nado en Ámsterdan o 1 de setembro de 1962, é un ex-futbolista e adestrador neerlandés. Recibiu o premio ao mellor xogador europeo, o Balón de Ouro en 1987, e o World Soccer - mellor xogador europeo en 1987 e 1989. Foi un xogador moi versátil, ocupando diversas demarcacións ó longo da súa carreira.
Traxectoria
Gullit naceu nunha familia procedente de Suriname. O seu primeiro club, aínda sendo un neno, foi o Meerboys polo que fichou en 1970. O seu primeiro contrato profesional conseguiuno en 1978, co HFC Haarlem. Xogaría 91 encontros de liga e anotaría 32 goles.
En 1982, marcha ao Feyenoord e pouco despois, en 1985 ó PSV Eindhoven, co que chegou a anotar 46 goles en 68 encontros.
Silvio Berlusconi ficha a Gullit para o A.C. Milan en 1987 por unha cantidade récord de 7,7 millóns de euros. Alí xuntouse con dous compatriotas seus: Marco van Basten e Frank Rijkaard. Xunto coas estrelas locais Paolo Maldini e Franco Baresi formaron un equipo de lenda. entre os anos 1988 e 1992 o Milan gaña tres veces a Serie A e dúas Copas de Europa, en 1989 e 1990.
Gaña tamén o Balón de Ouro en 1987 e adícallo a Nelson Mandela.
Despois do seu retiro do fútbol internacional no ano 1993, Gullit ficha pola Sampdoria e conseguen gaña-la Copa de Italia de Fútbol. Volveu brevemente ao Milan 1994 pero antes do final da tempada xa estaba de novo na Sampdoria.
En xullo de 1995 marcha ao Chelsea F.C., onde remataría a súa carreira de xogador.
Selección
En 1981 Gullit xoga o seu primeiro encontro internacional coa Holanda contra Suíza Foi un dos xogadores fundamentais na vitoria da Holanda na Eurocopa de Fútbol 1988, o único título de seleccións a nivel absoluto que conseguiu este país.
Gullit retirouse do fútbol internacional en 1994, pouco antes do mundial.
Adestrador
No verán de 1996 Gullit en nomeado adestrador-xogador do Chelsea, e nesa tempada levaría ao club a gaña-la FA Cup, o primeiro titulo en 26 anos. Foi o primeiro adestrador non-británico en consegui-lo trofeo. Rematarían en sexto posto na liga dese ano.
Na seguinte tempada, co Chelsea en segundo posto na liga é despedido por un suposto desencontro económico coa directiva.
Despois do fútbol
Na actualidade traballa coma analista da Eredivisie e da Liga de Campións da UEFA en varias cadeas de televisión.
Persoal
Gullit casou tres veces e ten seis fillos:
Títulos
Selección
Club
Individual
Río Cubia
O Cubia é un río do centro de Asturias, afluente do río Nalón pola esquerda. Ten unha lonxitude de 41 km.
Nace no Pico La Berza, a uns 1.300 metros sobre o nivel do mar, na serra de Porcabezas. O nacemento atópase na parroquia de Tolinas, no concello de Grau. Pasa polas localidades de Tolinas, Las Villas, Villamarín, Santianes de Molenes, Cubia, Perea. La Mata, Grao e Castañéu. Desemboca no río Nalón na parroquia de Castañéu, no concello de Grau.
Os seus principais afluentes son os ríos Vega e Menéndez.
Fernando Castro Santos
Tras adestrar o club santiagués no seu debut na máxima categoría, pasou polos bancos do Celta de Vigo, tamén en Primeira, e por varios equipos da Segunda División. Dirixiu tamén ao Sporting de Braga e ao Leixões, na Primeira Liga de Portugal.
É pai do tamén exfutbolista Diego Castro.
Como futbolista
O 28 de abril de 1974 debutou co primeiro equipo do Pontevedra, nun partido da Terceira División ante o Ensidesa no estadio de Santa Bárbara, formando no centro da defensa a carón de Amavisca e Daniel. Militou no primeiro equipo granate durante as seguintes sete tempadas, pasando pola Terceira, a Segunda e a Segunda División B, acumulando un total de 243 partidos. Retirouse como futbolista ao remate da tempada 1980/81, con 29 anos de idade.
Pontevedra
Inmediatamente trala súa retirada como futbolista iniciou a súa carreira como adestrador, collendo as rendas do Atlético Pontevedrés en xullo de 1981. Tras dúas tempadas co filial en Preferente, en 1983 foi nomeado adestrador do primeiro equipo do Pontevedra, logrando proclamarse na súa primeira tempada campión da Terceira División. Na promoción de ascenso eliminou ao Mensajero e ao Eibar, conseguindo así o pase á Segunda División B. Para a seguinte tempada foi substituído no cargo por José Luis Viñas.
Na tempada 1985/86 dirixiu novamente o Pontevedrés, pero non chegou a rematar o campionato de liga, pois en marzo de 1986 foi reclamado pola dirección do club para adestrar outra vez o primeiro equipo, substituíndo ao cesado Neme. Dirixiu o equipo durante preto de dous anos, ata que foi destituído en decembro de 1987. Deixou así o Pontevedra despois de 22 anos ao servizo do club.
Arenteiro
Iniciou a tempada 1988/89 no Carballiño, como técnico do Arenteiro, que disputaba a segunda campaña na Segunda B da súa historia. Con todo, o seu contrato foi rescindido tras 29 xornadas, co equipo nos postos de descenso, situación que non foi solucionada polo seu sucesor no banco, Alfonso Vilachá.
Compostela
No verán de 1989 pasou a dirixir a SD Compostela, na Terceira División. Na capital galega dirixiu entre outros a Docobo, Gelo, Cao, Cea, Suso Moure ou Juanito e na súa primeira campaña proclamouse campión do Grupo I, logrando así o ascenso directo á Segunda División B. Para a tempada 1990/91 na categoría de bronce, o Compostela reforzouse con varios futbolistas, destacando entre as novas fichaxes Tono, Víctor e Salvador. O equipo de Castro Santos rematou terceiro e na promoción de ascenso superou a Alcoyano, Badajoz e Deportivo Alavés, ascendendo así á Segunda División por primeira vez na súa historia.
Para o debut na categoría de prata chegaron numerosos reforzos, entre eles Bellido, Núñez, Toni, Pichi Lucas, Marić e Ohen, e o equipo compostelán sorprendeu cun oitavo posto na táboa. Na seguinte campaña, a pesar das incorporacións de Fabiano, Nacho e Tocornal, o equipo obtivo unha peor posición na liga, rematando 12º.
Debutou na máxima categoría do fútbol español na tempada 1994/95, realizando unha boa primeira metade da tempada, ocupando a zona media da táboa, pero finalmente acabou loitando por non descender. Obtivo 10 vitorias, entre elas dúas contra o Celta de Vigo, e conseguiu empatar os dous encontros co Real Madrid, equipo que acabou gañando a liga. Finalmente conseguiu manter a categoría, rematando na 16ª posición da clasificación. A pesar de acadar a permanencia e de Santos contaba co apoio masivo dos seareiros do Compostela, o club anunciou en xuño de 1995 que prescindía dos seus servizos, despois de anos de enfrontamentos entre o adestrador e o presidente Caneda. Deixou o Compostela como unha das maiores figuras da historia do club e foi substituído por Fernando Vázquez.
Celta de Vigo
Tras uns meses sen equipo, volveu aos bancos da Primeira División como novo adestrador do Celta de Vigo, que viña de destituír a Carlos Aimar despois de transcorridas só oito xornadas da tempada 1995/96. Colleu o equipo na penúltima posición da táboa (21º) e rematou o campionato na zona media (11º), despois de facer de Balaídos un fortín no que ningún equipo conseguiu vencer. Para a tempada 1996/97 o Celta pechou a contratación de importantes xogadores como Mostovoi, Mazinho ou Dutruel, e mantívose durante a maior parte da tempada pola zona media da clasificación. Acadou as semifinais da Copa do Rei, pero non conseguiu pechar a permanencia en Primeira ata a derradeira xornada, cando goleou ao Real Madrid en Balaídos por 4-0, cun triplete de Gudelj e outro gol de Juan Sánchez.
A mala relación de Santos coa directiva presidida por Horacio Gómez e o desacordo de parte da afección do club con algunhas decisións do adestrador, como a de deixar no banco varias xornadas a importantes xogadores como Eusebio e Mostovoi, propiciou que o club rescindise o contrato que o vencellaba ao club durante un ano máis. A pesar ter que esperar á última xornada para asegurar a categoría, o equipo de Castro Santos practicou un bo fútbol e sentou as bases do futuro Celta europeo.
Sporting de Braga (1ª etapa)
Tras deixar Vigo marchou a Portugal, onde dirixiu o Sporting de Braga na Primeira Liga. Levou consigo a Srđan Bajčetić e co conxunto bracarense debutou na Copa da UEFA, eliminando o Vitesse e o Dinamo Tbilisi, ata caer eliminado nos oitavos de final diante do Schalke 04 de Huub Stevens. Peores resultados obtivo na liga, onde só puido gañar 5 dos primeiros 17 partidos, o que provocou a súa destitución en xaneiro de 1998. Foi substituído polo seu axudante, Alberto Argibay, que acabaría gañando a Copa de Portugal.
Sevilla
A continuación marchou a Andalucía e fichou polo Sevilla, da Segunda División, converténdose no cuarto adestrador da tempada, despois de Julián Rubio, Vicente Miera e Juan Carlos. O equipo ocupaba o 14º posto no momento da chegada de Santos e acabou a liga na 7ª posción. Continuou no club na tempada 1998/99, pero foi destituído trala 18ª xornada, co equipo na novena posición da táboa.
Tenerife
En outubro de 1999 asinou como novo técnico do Tenerife, tamén na categoría de prata, tralo cesamento do italiano Mauro Sandreani. O equipo estaba 12º e baixo a dirección de Santos conseguiu subir até a primeira posición a falta de dez xornadas. Con todo, unha xeira de seis xornadas sen gañar (catro empates e dúas derrotas) propiciaron a destitución do técnico en abril de 2000. Foi substituído polo arxentino Ángel Cappa, que non conseguiu gañar ningún dos seis partidos restantes, acabando o equipo finalmente 14º.
Poli Ejido
Comezada a tempada 2001/02 substituíu a Antonio Tapia no banco do Polideportivo Ejido, penúltimo clasificado da Segunda División cunha soa vitoria en 11 xornadas. Tras un mal inicio, conseguiu sacar o equipo dos postos de descenso na parte final do campionato, conseguindo 36 puntos na segunda volta e a salvación na derradeira xornada.
Sporting de Braga (2ª etapa)
Para a tempada 2002/03 rexeitou a oferta de renovación do Poli Ejido e regresou ao Sporting de Braga, que lle ofreceu un contrato por tres anos. Con todo, non chegou a rematar a primeira das tempadas, pois foi despedido en abril de 2003 debido a un proceso disciplinario. O seu despedimento foi considerado improcedente dous anos despois polo Tribunal do Traballo de Braga, tendo que indemnizar o club ao adestrador.
Córdoba
Pouco despois da súa saída do Sporting de Braga, foi contratado polo Córdoba, para as tres últimas xornadas do campionato de Segunda División, co equipo en perigo de descenso. Conseguiu dúas vitorias, ante Compostela e Oviedo, e un empate ante o Getafe, conseguindo así a salvación. Continuou no banco do equipo andaluz no inicio da seguinte campaña, pero foi cesado en outubro de 2003 debido aos malos resultados obtidos.
Últimos anos
Posteriormente pasou polo Almería e o Vecindario, vivindo con este último na tempada 2006/07 o primeiro descenso da súa carreira como adestrador. Na seguinte tempada regresou ao Poli Ejido, substituíndo ao tamén galego Luis César, cesado no ecuador da competición, co equipo na antepenúltima posición, pero non puido evitar o descenso do club á Segunda División B.
Gordiano III
Marcus Antonius Gordianus, fillo de Antonia Gordiana, filla de Gordiano I e irmá de Gordiano II, naceu no 225, e foi nomeado emperador polos pretorianos á idade de 13 anos.
Fernando Castro Santos
Últimos anos
O 9 de febreiro de 2010 Castro Santos regresou a Portugal, substituíndo a José Mota no Leixões, permanecendo até final da tempada. Non conseguiu endereitar o mal rumbo do equipo, que acabou baixando á Segunda Liga, sendo o terceiro descenso consecutivo do adestrador.
Gordiano III
O seu reinado
Coa morte de Maximino Tracio a mans das súas tropas, despois da morte de Gordiano I e Gordiano II, os senadores Pupieno e Balbino quedaron nomeados como co-emperadores, pero non eran aceptados polo pobo de Roma, e despois de só noventa días, e logo de que lles impuxeran o nomeamento de Gordiano III como césar, foron asasinados polos pretorianos, que nomearon a Gordiano III como emperador, en parte debido ás presións do pobo romano que aínda conservaba a lembranza das virtudes do seu avó e tío.
Fernando Castro Santos
Vida persoal
Casou con María del Carmen Giménez Fariña. Un dos seus fillos, Diego Castro, foi tamén futbolista e xogou igual que seu pai no Pontevedra, antes de pasar pola Primeira División nas filas do Sporting de Gijón e Getafe e de triunfar co Perth Glory na A-League australiana.
Gordiano III
O seu reinado
miniatura|esquerda|Gordiano III no anverso dunha [[Moeda da Antiga Roma|moeda da súa época (antoniniano)]] A elección dun rexente era moi importante pra o inicio do seu reinado, e esa elección recaeu en Aquila Timesiteo, que fora gobernador do imperio en diversas provincias, onde deu proba do seu carácter íntegro e notábel capacidade. A súa entrada no pazo deu coma primeira medida o afastamento de tódolos eunucos que herdara do seu tío, moi propios das rexións orientais, pero nunca ben aceptados en Roma. Unha vez completada esta expulsión, Gordiano III tomou por esposa a filla do seu rexente, Sabinia Tranquilinia, e nomeou o seu sogro prefecto do pretorio.
Polo estudos das súas cartas, sábese que tentou favorecer a situación das clases humildes: unhas favorecen a emancipación dos escravos, noutras trata da condición das mulleres, ás que se refire coma compañeiras dos homes no divino e no humano. Vese a influencia dos cristiáns nestas cartas.
O emperador herdara conflitos contra os godos, sármatas e persas. Pouco se sabe das súas expedicións na zona do Danubio. As crónicas falan dunha vitoria do emperador na Tracia e unha derrota contra os alanos, pero o certo é que esas rexións quedaron ceibes dos bárbaros, aínda que se supón que foi máis polo ouro entregado que pola vía das armas.
Dun xeito moi distinto foron as cousas no Oriente. A morte do rei dos persas Ardeschir no ano 240 deixou o trono en mans do seu fillo Sapor, quen comenza o seu reinado invandindo Mesopotamia e Siria, cando xa caeran no seu poder Nisibe e Carré. Siria tomouna sen oposición pero en Mesopotamia sufriu unha gan derrota, que o obrigou a devolver tódalas conquistas anteriores. A vitoria en Mesopotamia debeuse ao xenio de Timesiteo, conforme as cartas que foron dirixidas ao Senado, pero non puido gozar da vitoria xa que, non se sabe se por causas naturais ou inducidas, Timiseteo morreu pouco despois.
Gordiano III veuse na obriga de nomear un novo prefecto, e esta elección recaeu en Xulio Filipo, quen pouco despois comenza a manobrar para poñer o exército en contra do emperador, desviando provisións e facendo que o exército tentase nomear un novo sucesor. A esta manobra quixéronse opoñer os amigos de Gordiano, pero tanto el como os seus amigos foron asasinados en Zaita, sobre o río Éufrates. Filipo envioulle cartas ao Senado comunicándolles a morte do emperador e mais o seu nomeamento como emperador por parte do exército. O Senado acepta esta condición, aínda que en contra da opinión do novo emperador, divinízao e manda facer un gran mausoleo no seu nome, levantado por Filipo no mesmo lugar onde mandara asasinalo.
A Barbeita, Callobre, Miño
A Barbeita é un lugar da parroquia de Callobre no concello coruñés de Miño na comarca de Betanzos. Tiña 38 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 21 eran homes e 17 eran mulleres.
Moreiras, Xinzo de Limia
San Tomé de Moreiras é unha parroquia do concello ourensán de Xinzo de Limia na comarca da Limia. No ano 2022 tiña 44 habitantes nunha soa entidade de poboación, dos cales 20 eran homes e 24 mulleres, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 58 habitantes.
Historia
Pertenceu ao concello de Moreiras que foi incorporado en 1927 a Xinzo de Limia.
El Diario de Mondoñedo
El Diario de Mondoñedo foi un periódico editado en Mondoñedo en 1894.
Apollo 12
O Apollo 12 foi o sexto voo tripulado do Programa Apollo dos Estados Unidos, e o segundo en aterrar na Lúa. Lanzouse o 14 de novembro de 1969 dende o Centro Espacial Kennedy en Florida, catro meses despois do Apollo 11. O comandante da misión Charles "Pete" Conrad e o piloto do módulo lunar Alan L. Bean levaron a cabo un día e sete horas de actividade na superficie lunar mentres o piloto do módulo de mando Richard F. Gordon permaneceu na órbita lunar. O lugar de aterraxe da misión foi na porción sueste do Océano de Tormentas.
Ó contrario que a primeira chegada á Lúa no Apollo 11, Conrad e Bean acadaron unha aluaxe precisa no lugar esperado, o lugar da misión non tripulada Surveyor 3, que aluara o 20 de abril de 1967. No seu equipo levaron a primeira cámara de televisión a cor á superficie da Lúa nun voo Apollo, pero a transmisión perdeuse debido a que Bean destruíu accidentalmente a cámara ó apuntar con ela cara o Sol. Nun das dúas camiñatas lunares, visitaron o Surveyor e recolleron algunhas partes para levalas de volta á Terra. A misión rematou o 24 de novembro cunha amaraxe exitosa.
Titán (lúa)
miniatura|dereita|300px|Titán.
Titán é a maior lúa de Saturno e a segunda maior de todo o Sistema Solar, despois de Ganímedes, tendo case unha vez e media o tamaño da nosa Lúa. É maior que un dos planetas principais, Mercurio, e que o planeta anano Plutón, e se orbitase ao redor do Sol sería un planeta por dereito propio.
Esta é a única lúa no Sistema Solar que ten unha atmosfera densa, sendo mesmo máis densa que a da Terra. Pénsase que posúe lagos de hidrocarburos e volcáns xeados, e que o metano se comporta case coma a auga na Terra, evaporando e chovendo nun ciclo interminable. Titán é un mundo que se mantivo oculto ata moi recentemente, cuberto por unha densa brétema alaranxada.
En xaneiro de 2005, lanzouse a sonda Huygens que pasou por entre a brétema e tirou as primeiras fotografías da superficie de Titán; mais por mor do neboeiro, e mesmo coas fotografías, ficou moito por saber. Esta sonda levou consigo un millón de mensaxes de persoas de todo o mundo. As mensaxes foron enviadas pola Internet, gravadas nun CD-ROM e lanzadas na sonda en 1997, e poderán permanecer no solo titánico durante millóns de anos e seren descubertas por turistas espaciais do futuro, pois Huygens descendeu á lúa, sendo o descenso máis lonxe da Terra ata a data, a 1200 millóns de km no momento no que se realizou.
miniatura|dereita|250px|Comparación de tamaño entre Titán e a Terra.
Mitoloxía
Titán (do grego Τιτάνας) cando foi descuberto polo astrónomo Christiaan Huygens foi simplemente chamado Saturni Luna (Latín por "Lúa de Saturno"). En 1847 foi cando John Herschel (fillo de William Herschel, o descubridor doutras dúas lúas en Saturno) suxiriu darlle á lúa o nome propio de "Titán", facendo o mesmo para as outras lúas que foran descubertas en Saturno. Todas tomaron nomes de titáns relacionados con Saturno.
Na mitoloxía grega os titáns eran seres anteriores aos deuses do Olimpo, tiñan unha estatura xigantesca e forza descomunal e foran aliados de Saturno (Cronos) na guerra contra Xúpiter (Zeus) e mailos deuses do Olimpo, entre eles Plutón (Hades), Neptuno (Poseidón), xigantes, ciclopes e hecatonquiros, polo dominio do universo. Os titáns, liderados por Saturno, acabaron sendo derrotados despois de dez anos de guerra e foron confinados no Tártaro.
Historia da observación e exploración
290px|miniatura|Unha das primeiras imaxes quitadas de preto do colosal planeta Saturno, pola Pioneer 11. Titán é o punto alaranxado por riba de Saturno, a Terra tería un pouco máis do dobre do tamaño que presenta Titán na imaxe.
O 25 de marzo de 1655 o astrónomo holandés Christiaan Huygens decidiu apuntar un dos seus novos telescopios cara a Saturno, coa intención de estudar os seus aneis. Os telescopios eran de calidade superior ao usado por Galileo na descuberta das grandes lúas de Xúpiter, as chamadas Lúas de Galileo. Huygens abraiou cando viu que para alén dos aneis, Saturno tiña unha gran lúa.
Titán móstrase nos ceos da Terra cunha magnitude entre +7,9 e +8,7, cun disco de 0,8 '' de diámetro e pode ser observado con pequenos telescopios (de diámetros maiores que 5 cm) ou binóculos potentes.
En 1908 Josep Comas i Solà observou a existencia de atmosfera neste satélite de Saturno, publicando o achado na prestixiosa revista Astronomische Nachrichten en 1908 (179 (4290), p. 289-290). O efecto de escurecemento de Titán, e polo tanto a existencia dunha atmosfera no maior satélite de Saturno, non volveu ser confirmado ata 1944 por Gerard Kuiper, quen o corroborou por medio dun espectroscopio, detectando metano no espectro de Titán, e evidenciando que tiña atmosfera. Consecuentemente, esta lúa espertou especial interese entre os astrónomos, e unha serie de observacións por radares, telescopios e modelos de laboratorio amosaron diferentes hipóteses do que sería Titán.
Na pasaxe por Saturno, a Pioneer 11 confirmou a existencia dunha atmosfera bastante densa en 1979. A Pioneer 11 inaugurou así os estudos feitos por sondas interestelares. O 12 de novembro do ano seguinte chegou a sonda Voyager 1 que pasou a 7000 quilómetros de Titán, para a ollar máis preto. A combinación dos datos obtidos pola Voyager 1 revelou que Titán tería unha atmosfera semellante á da Terra primitiva, rica en xofre, argon, metano e hidróxeno, cunha presión de 1,5 bar, o que implicaba que había dez veces máis gas na superficie de Titán que na Terra, mesmo cunha gravidade moito máis fraca (14% a da Terra). En 1981 chegou a Titán a Voyager 2, mais fixo soamente unha visita de lonxe; xa que as imaxes da Voyager 1 non mostraran características da superficie, optouse por que a sonda proseguise viaxe cara a Urano e Neptuno.
esquerda|175px|Capa máis externa da [[atmosfera titánica.]] Porén, todas as imaxes obtidas mostraron un mundo envolvido en néboa, o que tornaba a superficie invisible. Carl Sagan demostrou que Titán podería ter moléculas orgánicas, incluíndo constituíntes de proteínas (coma os aminoácidos). Así, foi creada a misión da sonda Cassini-Huygens (da NASA e a ESA), unha sonda creada especificamente para estudar Titán e o resto do sistema saturniano. A sonda chegou a Saturno o 1 de xullo de 2004, e comezou por cartografar a superficie por radar; A Cassini sobrevoou Titán o 26 de outubro do mesmo ano e tirou imaxes de alta resolución, a apenas 1200 km do planeta, discernindo anacos de claridade e escuridade que non serían visibles para o ollo humano. O módulo de Exploración Huygens (da ESA), que se destinara enteiramente ao estudo da atmosfera e a superficie de Titán, descendeu por entre a néboa e pousou na superficie o 14 de xaneiro de 2005 e as imaxes mostraron unha superficie alieníxena e adversa, moldeada por fluídos líquidos, mais a presenza de líquidos non foi confirmada nas imaxes.
Xeoloxía planetaria
Titán é maior que Plutón e que Mercurio, malia ser menos masivo que este. Ata hai pouco pensábase que era a maior lúa do Sistema Solar, mais en observacións posteriores descubriuse que a súa densa e opaca atmosfera reflicte unha gran cantidade de luz, a cal se estendende moitos quilómetros sobre a superficie e aumenta o seu diámetro aparente.
Titán ten varias semellanzas con outras grandes lúas de Xúpiter (Ganímedes e Calisto) e de Neptuno (Tritón) e é metade xeo (de auga) e metade materia rochosa. Probablemente, posúe varias camadas cun núcleo rochoso de 3400 km rodeado por varias camadas de diferentes formas de cristais de xeo, mais o interior do planeta pode estar aínda quente. A pesar de ser semellante en composición con Rea e co resto das lúas de Saturno, é máis denso debido á compresión gravitacional.
Topografía xeral
A superficie de Titán mostra grandes rexións claras e terreo escuro, incluíndo unha extensa e reflectora área ecuatorial, do tamaño aproximado da Australia. Esta área chámase Xanadu e foi identificada a partir de imaxes en infravermello do Telescopio Espacial Hubble e da sonda Cassini. Existen en Titán outras áreas semellantes a Xanadu e especulárase con que fosen mares de metano ou etano, mais as observacións da Cassini parecen indicar que non é así. A Cassini tirou fotografías de alta resolución de todas estas áreas e atopou marcas lineares enigmáticas, que algúns científicos suxiren que indican actividade tectónica. Outras das descubertas da sonda refiren rexións con material claro cortadas por aliñamentos escuros dentro do terreo escuro.
Para mellor entender as características da superficie de Titán a sonda Cassini usou radares altimétricos e de abertura sintética (SAR, Synthetic-aperture radar) para cartografar zonas da súa superficie. As primeiras imaxes revelaron unha xeoloxía diversa e complexa con áreas escarpadas e outras planas. Existen características que parecen ser de orixe volcánica, liberándose auga mesturada con amoníaco na superficie. Aparecen zonas raiadas que semellan ser causadas por partículas levadas polo vento. Os poucos cráteres de impacto que ten o planeta parece que foron enchidos con choiva de hidrocarburos. A área xa cartografada parece ser levemente chá con ningunha variación de altura maior a 50 metros; así a todo, o radar altimétrico apenas cubriu parte da rexión polar norte.
Nas imaxes tiradas pola sonda Huygens despois de pousar na superficie existen evidencias de erosión na base das rochas, indicando posible actividade fluvial. A superficie é máis escura do que se prevía, consistindo nunha mestura de xeo de auga e hidrocarburos. Crese que o "chan" visible nas imaxes xerouse pola precipitación do neboeiro de hidrocarburos.
Lagos de metano
Hai moito que se considera a existencia de lagos e mares de metano e etano en Titán, hidrocarburos que completan un 'ciclo hidrolóxico' no satélite. Dita presenza foi controvertida ata a elaboración dos datos de Cassini.
Cando a sonda Cassini chegou ao sistema saturniano esperábase que os lagos ou océanos de hidrocarburos puidesen ser detectados pola luz do sol reflectida da superficie, o que non aconteceu ata o de hoxe. As medicións de radar posteriores dende a Terra suxiren que non existe ningún océano de etano en Titán, mais pode ser que aínda existan pequenos lagos.
Os achados da Huygens o 14 de xaneiro de 2005 non mostran área ningunha con líquidos, a pesar de haber unha indicación moi forte de que os houbo no pasado recente. As imaxes da Huygens amosan pequenos montes atravesados por canles escuras de drenaxe. As canles diríxense cara a unha rexión larga, plana e escura. Pensábase inicialmente que a rexión escura fose un lago de fluídos. Aínda non se coñece con claridade se a Huygens se pousou na rexión escura e sólida.
Non se atopou proba ningunha da existencia de líquidos na zona onde se pousou a Huygens. A superficie foi inmediatamente estudada cando a sonda caeu e verificouse que o solo era semellante a area solta ou arxila mollada; isto é, unha codia dura que cobre un material pegañento. Con todo, as análises dos datos que se fixeron suxiren que estes se obtiveron porque a sonda ao caer descolou un seixo grande, e que o terreo sería mellor descrito como unha forma de area feita por grans de xeo. As imaxes tiradas despois de pousar amosan un terreo chan cuberto por seixos. Estes seixos, que poden ser constituídos por xeo de auga, son algo redondos, o que indica a acción de fluídos neles.
miniatura|220px|esquerda|Unha intrigante marca escura que pode ser un lago actual ou antigo de hidrocarburos líquidos. Hipoteticamente, pode que Huygens se pousase en Titán durante unha estación seca, e que os períodos de choiva de metano no pasado recente puidesen formar lagos que despois se evaporaran. O tempo deses intervalos de períodos de choiva é descoñecido, e os científicos lembran que a Huygens pousou soamente nun pequeno lugar nunha lúa do tamaño dun planeta, o que é insuficiente para avaliar todo o globo.
Volcáns xeados
miniatura|220px|Titán observado pola sonda Cassini o 26 de outubro de 2004. Durante a aproximación a Titán pola Cassini, o 26 de outubro de 2004, observouse unha superficie global lisa con poucos cráteres de impacto. Isto suxire que a lúa ten unha superficie que se renova constantemente. As imaxes da Cassini revelaron unha vasta área escura chamada Ganesa Macula que é unha estrutura de 180 km que se asemella ás zonas volcánicas observadas en Venus pola sonda Magellan.
Estes volcáns funcionan a baixas temperaturas, polo que se denominan criovolcáns. Obtivéronse imaxes que suxiren a existencia de criovolcáns activos. A detección de Argon 40 na atmosfera indica que os volcáns cospen plumas de "lava" compostas de auga e amoníaco. A evidencia de actividade volcánica da última misión da Cassini suxire que as temperaturas son probablemente máis altas nos viveiros de criovolcáns.
Dado que a existencia de lagos en Titán permanece por confirmar, algúns científicos consideran que as características escuras na lúa son causadas máis por criovulcanismo que por fluídos na superficie.
Atmosfera e clima
miniatura|300px|Animación dun intervalo de dúas horas que mostra nubes no polo sur de Titán Titán é a única lúa do Sistema Solar cunha atmosfera completamente desenvolvida que consiste en algo máis que vestixios de gases. A presenza dunha atmosfera foi primeiro vista por Gerard Kuiper en 1944. Dende entón as observacións das sondas Voyager mostraron que a atmosfera titánica é máis densa que a da Terra, cunha presión na superficie dunha vez e media a do noso planeta e soporta unha capa de nubes opacas que ocultan aspectos da súa superficie.
A atmosfera está composta por 95% de nitróxeno, (a atmosfera máis densa e rica en nitróxeno do Sistema Solar, a par da Terra), con vestixios significativos de varios hidrocarburos (incluíndo metano, etano, diacetileno, metilacetinelo, cianoacetileno, acetileno, propano, alén de dióxido de carbono, monóxido de carbono, cianóxeno, hidrocianido e helio.) Titán non ten un campo magnético e, por veces, orbita á volta da magnetosfera de Saturno, expóndoa directamente ao vento solar. Isto pode ionizar e levar algunhas moléculas do cumio da atmosfera.
A alta densidade da atmosfera débese esencialmente á baixa temperatura, xa que as colisións entre as moléculas dos gases non son suficientes para as acelerar ata á velocidade de escape. E, a calor xerada dentro do planeta pode vomitar material cara a atmosfera a través dos criovolcáns, tornando así a atmosfera máis espesa.
A néboa
Pénsase que os hidrocarburos se forman na atmosfera superior de Titán e en reaccións que resultan da desintegración do metano pola luz ultravioleta do Sol, producindo unha grosa capa de brétema alaranxada. Esta brétema impediu que as primeiras sondas que observaron Titán puidesen ver a súa superficie, estimulando a curiosidade dos científicos.
Nubes variadas dispersas destacan sobre unha néboa que case cobre de forma completa a atmosfera de Titán. Estas nubes están constituídas probablemente por metano, etano e outros compostos orgánicos simples. Outros compostos químicos máis complexos e en pequena cantidade producen a cor alaranxada que é visible dende o espazo.
A moi espesa atmosfera bloquea a luz do sol, que demora oito días terrestres a atravesar o ceo de Titán. A sonda Huygens non conseguiu detectar a posición do sol durante a súa exploración, e a pesar de ser capaz de tirar imaxes da superficie, os científicos din que o proceso foi coma fotografar asfalto con poeira. Logo, é improbable que Saturno sexa visible dende a superficie de Titán.
A Cassini tamén detectou nubes altas no polo Sur de Titán, mais que non aparentan ser de metano, como sería esperado. A descuberta sorprendeu aos científicos, e estanse a facer estudos para determinar a composición das nubes e decidir se a atmosfera de Titán precisa de ser reavaliada. A Cassini indicou que Titán, tal coma Venus, é un "súper rodador", ou sexa, a atmosfera roda á volta do planeta máis rápido que a superficie.
O ciclo do metano
O metano, ás temperaturas comúns de Titán, atópase no estado gasoso, mais a atmosfera de Titán destrúe gradualmente o metano que vai para a atmosfera superior nun proceso coñecido coma o «ciclo do metano». Así a todo, os compostos máis complexos de carbono, formados a partir de metano son líquidos a esas temperaturas. Estes compostos caen baixo a forma de choiva e forman lagos de varios metros de profundidade, talvez cubertos por bloques de xeo de amoníaco. Os lagos aparentemente evapóranse, mais ningún proceso químico ou físico nas condicións de Titán permite a retransformación destes compostos outra vez en metano. A meirande parte do metano debe ter orixe na superficie ou a través de criovolcáns que alimentan novamente a atmosfera e que, despois de condensarse, volta caer en forma de choiva de metano, completando o ciclo. A Huygens tamén indicou que, periodicamente, chove metano líquido e outros compostos orgánicos na superficie.
Este probable ciclo do metano en Titán aseméllase en parte ao ciclo da auga na Terra. A pesar diso, Titán é un mundo impropio para ser visitado xa que o metano é mortal para o home e a temperatura é extremadamente baixa.
As estacións do ano
Na superficie a temperatura de Titán é de preto de -179 °C. Nesta temperatura o xeo de auga non sublima, creando unha atmosfera sen practicamente ningún vapor de auga.
As temperaturas varían pouco do ecuador aos polos e do día para a noite, onde a temperatura raramente deberá chegar aos -50 °C ao medio día. Tal coma a Terra, Titán ten estacións do ano, e cada unha equivale a sete anos completos da Terra, xa que Saturno demora case que 30 anos a dar unha volta ao Sol. A observación de tempestades na rexión do polo Sur de Titán en xuño de 2005, onde é verán no hemisferio Sur, levou a especular que unha área escura podería ser un reservorio de choivas de metano.
Vida en Titán
Os espectógrafos da Voyager 1 deron a coñecer a existencia de moléculas orgánicas, e en particular de hidrocarburos complexos de metano, que xa se detectaran dende a Terra, mais tamén de acetileno e outros compostos nun mundo que se revelou interesante para os exobiólogos. Foi tamén descuberto ácido cianhídrico (HCN), unhas moléculas un tanto simples compostas por tres átomos, mais que son as bases do ADN, o código con que se "escribe" a vida.
Como existe metano e monóxido de carbono en cantidade suficiente e Titán está suficientemente próximo do Sol, o planeta pode ser afectado pola luz ultravioleta. As radiacións máis fortes do Sol, na atmosfera superior de Titán, levan a que as moléculas de metano (CH4) formen moléculas máis complexas. Os hidrocarburos máis pesados agloméranse e producen as opacas capas de aerosol alaranxado de 200 km de altura, ata seren demasiado pesados e, así, descenden á superficie. Lentamente e durante a historia desta lúa, unha continua capa orgánica foi cubrindo toda a superficie ata, polo menos, centos de quilómetros. Por mor disto Titán presenta semellanzas coa Terra primordial. Titán ten sido visto coma unha Terra primitiva no conxelador, co embrión da vida conxelado.
A existencia de criovulcanismo en Titán ten importantes implicacións na exobioloxía, xa que expón os orgánicos da superficie á auga líquida. A química acuosa permítelle aos hidrocarburos formar especies prebióticas máis evolucionadas e oxidadas, tal coma aminoácidos. Nun modelo teórico, simulando unha bóveda de 1 km de altura, levaríalle 5 × 103 anos en conxelarse á lava feita enteiramente de auga líquida, e ata 12 × 103 anos en caso de que fose de amoníaco deshidratado, permitindo que a química prebiótica evolucionase ben máis do que fora experimentado en laboratorios na Terra.
Así, Titán tal coma a lúa Europa e o planeta Marte, está no cumio da lista dos obxectos astronómicos onde se poden atopar formas de vida primitiva. De aquí a 50 mil millóns de anos cando o Sol amplíe 50 veces o seu tamaño, Titán recibirá a mesma cantidade de enerxía solar que a Terra recibe hoxe. Hipoteticamente e por un curto período de tempo, o satélite podería tornarse nun mundo oceánico onde a vida prosperase.
Batería de Bagdad
En 1936, durante unhas escavacións nun outeiro de Kujut Rabua, unha aldea ao sueste de Bagdad (Iraq), os traballadores do Departamento Estatal Iraquí do Ferrocarril descubriron unha tumba bella cuberta cunha laxa de pedra. Durante dous meses, o Departamento Iraquí de Antigüidades extraeu de alí un total de 613 abelorios, figurillas de arxila, ladrillos cincelados e outras pezas. Foron datados no período dos partos (case cincocentos anos entre 248 a.C. e 226 d.C.). Tamén acharon uns recipientes moi singulares de arxila, con forma de floreiro e de cor amarela claro. No seu interior había un cilindro de cobre, fixado con asfalto á embocadura do pescozo. Dentro do cilindro había unha vara de ferro.
O recipiente medía 13 cm de alto por 4 cm de diámetro, mentres que o cilindro de cobre medía 9 cm de alto por 2,6 cm de diámetro. A vara de ferro sobresaía 1 centímetro e daba a impresión de haber estado revestida dunha fina capa de chumbo.
Nese ano (1939), o arqueólogo alemán Wilhelm König, entón a cargo do Laboratorio do Museo Estatal de Bagdad, identificouno como unha probable pila eléctrica. Describiu o seu achado no 9 Jahre Iraq, publicado en Austria en 1940. A primeira análise deste obxecto consistiu en introducir no seu interior un electrólito, e conectarlle unha lámpada, que se acendeu moi debilmente. O informe oficial que se redactou despois dicía que este obxecto comportábase exactamente igual que unha pila eléctrica moderna.
Logo da segunda guerra mundial, Willard Gray, enxeñeiro en electrónica do Laboratorio de Alta Voltaxe, da General Electric Company, de Pittsfield (Massachussets, EE.UU.), fabricou un duplicado destas baterías e encheunas con sulfato de cobre (aínda que declarou que se podería usar outro líquido electrólito ao alcance dos habitantes de Iraq da época: zume de uva corrente). A pila funcionou e xerou entre un e dous voltios.
Cininóxeno
Existe un terceiro tipo, o cininóxeno T (T-kininogen), que se encontra en ratas, pero non en humanos.
Établissement de la radiodiffusion-télévision tunisienne
Opera dúas cadeas de televisión e varias emisoras de radio. Ofrece os seus servizos en árabe, francés, turco e italiano.
Cininóxeno
Proteínas estreitamente relacionadas son as cistatinas.
Batería de Bagdad
Críticas escépticas
Para König e Gray non había nada máis fácil que afirmar que estes recipientes eran pilas. Con todo, a hipótese das pilas é insostible: non se atoparon restos, nin sequera trazas, de ningún electrólito dentro dos cilindros de cobre. Se estes recipientes se utilizarón como xeradores de tensión, deberían conter algún electrólito, o cal, aínda que pasase moito tempo, puiderinanse detectar na actualidade. Ademais, tampouco se atopou o arame necesario para facer uso das pilas.
O feito de que ao agregar sulfato de cobre como electrólito se xerase unha diferenza de potencial de 1,5 V, non implica que realmente se utilizaron como baterías, xa que calquera outro recipiente que conteña dous metais pode xerar unha tensión eléctrica mínima se se lle agrega algún elemento electrolítico.
O experimento do enxeñeiro Willard Gray (galvanizar en dúas horas unha figura de prata con electrólito de zume de uva) resultou ser falso. A pila de Bagdad podería xerar como máximo 10 mA. Entón para depositar 10 g de ouro teoricamente serían necesarios case 6 días de traballo continuo (e 10 días para depositar 10 g de prata). Na práctica este tempo pódese duplicar ou triplicar.
Se se engade viño, vinagre ou outro ácido, a varilla de ferro desintegrariase en pouco máis de 1 ano. No entanto esas varillas chegaron ata os nosos días, clara mostra que non se utilizou ese par galvánico.
Aqueles que consideran que este artefacto era efectivamente unha pila eléctrica, cualifícana de oopart (acrónimo en inglés de out of place artifact: artefacto fóra de lugar). Os escépticos en cambio pensan que o floreiro só servía para gardar pergamiños e cosméticos. Na serie Cazadores de Mitos, realizan un duplicado destas baterías e tras varias probas conseguen unhas descargas eléctricas bastante dolorosas. Aínda que isto conseguírono usando estatuas "douradas" encima das vaiselas, e conectando varias en serie.
Actualidade
O 11 de abril de 2003, durante a Invasión de Iraq, o Museo Nacional de Iraq en Bagdad, foi asaltado e saqueado. Durante aproximadamente tres días moitas das pezas de incalculable valor histórico foron destruídas ou roubadas. Este é o caso das "baterías de Bagdad".
Aínda que algunhas versións afirman que estas puideron ser retiradas para a súa protección polo mesmo goberno iraquí como medida de proteccion ante os bombardeiros, os máis escépticos consideran que estas pasaron a formar parte do tráfico ilegal de antigüidades mesopotámicas.
Hoxe en día descoñécese o seu paradoiro.
Edición crítica
Na filoloxía ou crítica textual, por edición crítica dun texto enténdese unha publicación do texto mesmo tentando restablecer a súa forma orixinal, respondendo o máis posíbel á vontade do autor, sobre a base do estudo comparado (colación) de cada pasaxe dos diversos testemuños directos e indirectos existentes, ben sexan manuscritos ou textos impresos. A edición preséntase polo tanto cun aparato crítico que cita as variantes de lectura. Pode tamén presentar un stemma codicum que cita os parentescos entre os varios textos postos en relación para atopar o seu arquetipo.
Variantes de lectura
Nun texto chámanse variantes as lecturas que o autor ou o copista admitiron no canto doutras, xeralmente por medio do borrado da pasaxe anterior, ou unha abrasión do soporte, mentres que son variantes alternativas as empregadas pero non admitidas no texto.
As variantes pódense clasificar, segundo un antigo esquema, en catro tipos dependendo de se se realizaron mediante:
Distínguense, por outra banda, variantes formais e variantes substanciais. As variantes poden ser tamén inmediatas ou non inmediatas/tardías. Posto que a miúdo non se chega a establecer unha cronoloxía relativa das variantes que interesan a un determinado segmento, cómpre polo menos establecer cantas e cales foron as fases de elaboración do texto a través de diversos indicios, como poden ser a tinta, cambios de escritura, posición na páxina e similares.
Desde un punto di vista tipográfico, unha edición crítica distínguese por algunhas peculiaridades da compaxinación. O corpo do texto esta xeralmente acompañado por unha numeración na marxe das liñas; ás veces poden aparecer tamén referencias na marxe aos números de páxina dos diversos testemuños. A pé de páxina atópase o aparato crítico, no que o editor (o filólogo autor da edición crítica) testemuña e xustifica as escollas realizadas entre as variantes e as eventuais conxecturas.
A preparación da edición crítica
A edición crítica é o resultado dun procedemento que se pode dividir en tres momentos principais:
Estas fases poden aínda reducirse no caso de tradición unitestemuñal, cando se transmite un texto dado só cun único códice: neste caso naturalmente a recensio limitarase á análise deste testemuño, na constitutio textus só se poderá establecer o texto aténdose ao códice e, no caso de lectura manifestamente non auténtica, tentar conxecturala; o resto da edición, en cambio, (facies graphica, dispositio textus e instructio editionis) será igual á da tradición pluritestemuñal.
Elizalde
Elizalde foi unha marca española de automóbiles e motores de aviación, fabricados polo empresario Arturo Elizalde Rouvier e os seus descendentes en Barcelona entre 1914 e 1951. Fundada en 1910 como Biada Elizalde e Cía., A empresa cambiou de razón social en 1915 e converteuse en Fábrica Española de Automóbiles Elizalde, pasando a constituírse como a Elizalde, SA en 1927. A firma tiña a planta de produción no Paseo de San Juan de Barcelona e destacou polos seus automóbiles de luxo e deportivos, así como polos motores de avións que empezou a producir desde de 1925, pouco despois da morte do seu fundador.
Antecedentes
O 8 de xaneiro de 1908, Arturo Elizalde, o seu cuñado Rafael Biada e Navarro e José María Vallet e Arnau fundaron a Sociedade Mercantil JM Vallet y Cía, coa achega a partes iguais dun capital social de 150.000 pesetas, mentres que Vallet tamén aportaba un taller de reparacións, con maquinaria e persoal especializado, localizado no Paseo de San Juan, núm. 149, de Barcelona. Arturo Elizalde e Rafael Biada exercían de xerentes.