cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guerra de Bosnia
Baixas
O 21 de xuño de 2007, o Centro de Investigación e Documentación de Saraxevo publicou a máis ampla investigación sobre as baixas da guerra de Bosnia-Hercegovina titulado O libro bosnio dos Mortos -unha base de datos que revela 97.207 nomes de cidadáns mortos e desaparecidos durante a guerra de 1992-1995. Un equipo internacional de expertos avaliou os resultados antes de que foran publicados. Máis de 240.000 bases de datos foron recollidas, tratadas, estudadas e avaliadas polo equipo internacional de expertos, obtendo o número final de máis de 97.000 nomes de vítimas, pertencentes a todas as nacionalidades. Das 97.207 mortes documentadas en Bosnia-Hercegovina, o 83 % das vítimas civís foron bosníacos, o 10 % serbios e máis do 5 %, croatas, seguido por un pequeno número doutros, como albaneses ou romanís. A porcentaxe de vítimas bosníacas podería ser superior, pois hai superviventes de Srebrenica que informaron que os seus seres queridos eran 'soldados' para accederen aos servizos sociais e outros beneficios do goberno. A cifra total de mortos podería aumentar até un máximo doutros 10.000 para todo o país debido ás investigacións en curso.
As grandes discrepancias en todas estas estimacións son polo xeral debido á contradición das definicións dos que poden ser considerados vítimas da guerra. Algunhas investigacións computan só as vítimas directas da actividade militar, mentres que outros computan tamén vítimas indirectas, como os que morreron como consecuencia das duras condicións de vida, fame, frío, enfermidades ou outros accidentes causados indirectamente pola guerra. Tamén se utilizaron cifras máis altas cando moitas das vítimas se computaron dúas ou tres veces, tanto en civís como en militares, ademais de que pouco ou nada de comunicación e coordinación pode haber entre estas listas en condicións de guerra. A manipulación dos números á hoxe en día moi utilizada polo revisionismo histórico para cambiar o carácter e o alcance da guerra en Bosnia-Hercegovina. Porén, a maioría dos estudos independentes non foron acreditados por ningún dos gobernos involucrados no conflito e non hai resultados oficiais que sexan aceptábeis para todas as partes.
Non debe esquecerse que tamén houbo baixas significativas por parte das tropas internacionais en Bosnia-Hercegovina. Uns 320 soldados da UNPROFOR morreron durante este conflito.
Limpeza étnica
A limpeza étnica foi un fenómeno común na guerra. Polo xeral, isto implicaba a intimidación, a expulsión forzosa ou o asasinato da etnia indesexada, así como a destrución dos vestixios físicos do grupo étnico, como os lugares de culto, cemiterios e edificios culturais e históricos. De acordo con numerosos fallos do Tribunal Penal Internacional para a ex Iugoslavia, as forzas serbias e croatas realizaron limpeza étnica nos seus territorios, planificadas polos seus líderes políticos co fin de crear estados etnicamente puros (República Serbia e República Croata de Herzeg-Bosnia). Por outra parte, as forzas serbias cometeron o masacre de Srebrenica ao final da guerra, cualificado polo Tribunal como xenocidio. Así mesmo, forzas bosníacas -sobre todo paramilitares chegados de países árabes, muyahidines- levaron a cabo tamén limpieza étnica en aldeas de maioría serbia.
Xenocidio
Un xuízo tivo lugar ante a Corte Internacional de Xustiza, a raíz dunha demanda presentada en 1993 por Bosnia e Hercegovina contra Serbia e Montenegro acusándoa de xenocidio. A Corte Internacional de Xustiza (CIJ), na súa sentenza de 26 de febreiro de 2007 determinou que Serbia non tivo responsabilidade polo xenocidio cometido polas forzas serbias de Bosnia no masacre de Srebrenica en 1995. A CIJ chegou á conclusión, porén, de que Serbia non actuou para impedir o masacre de Srebrenica e castigar aos considerados responsábeis, sobre todo ao xeneral Ratko Mladić e ao Primeiro Ministro serbobosníaco Radovan Karadžić. Ambos os dous están acusados polo Tribunal Penal Internacional para a ex Iugoslavia dos cargos de crimes de guerra e xenocidio.
Os dous máximos responsábeis do xenocidio foron capturados polo goberno de Serbia ante a presión da comunidade internacional: o Presidente da República Serbia, Radovan Karadžić, o 21 de xullo de 2008; e o Comandante en Xefe do exército serbobosníaco, Ratko Mladić, o 26 de maio de 2011.
Úlcera
Unha úlcera é toda lesión aberta da pel ou membrana mucosa con perda de substancia. As úlceras poden ter orixe e localización moi variada. As máis frecuentes son as que afectan á parede do estómago ou duodeno, chamadas úlceras pépticas.
Úlceras pépticas
Afecta á mucosa estomacal (úlcera gástrica) ou duodeno (úlcera duodenal). Ás veces prodúcense tamén úlceras do esófago en pacientes afectados por esófago de Barrett. A maioría das úlceras ocorren na primeira capa de revestimento interior. Ao orificio que atravesa por completo o estómago ou o duodeno chámaselle perforación e supón, pola súa gravidade, unha urxencia médica.
Úlceras cutáneas
A úlcera cutánea é unha lesión da pel que implica perda da epiderme, parte da derme, e incluso da hipoderma; pode tratarse dunha ferida unicamente superficial ou dunha afectación máis profunda. Distínguense varios tipos segundo a orixe: por fricción, por presión ou mixtas. Existen distintos orixes e en moitos casos acostuman a ter unha evolución crónica.
Úlceras por presión
As úlceras por presión constitúen un tipo especial de lesións causadas pola mala irrigación sanguínea e nutrición tisular como resultado da presión prolongada sobre prominencias óseas e cartilaxinosas. Preséntanse principalmente en pacientes prostrados, xa sexa por obesidade, con apoio ventilatorio, rixidez ósea, vellez, etc. Sendo en ocasións necesaria a atención personalizada dun equipo de enfermería dedicado exclusivamente a curar e previr este tipo de úlceras.
Úlcera xenital
Situadas na rexión xenital, en moitas ocasións están causadas por enfermidades de transmisión sexual, como a sífilis, o chancroide e o linfogranuloma venéreo.
Úcera corneal
Este tipo de úlceras ten lugar na córnea. Pode ser consecuencia de infeccións, queratite ou traumatismos sobre o ollo e en ocasións provocan secuelas consistentes en déficit de visión. Unha das úlceras corneais máis frecuentes é a producida polo virus do herpes simple, chamada úlcera dendrítica pola súa forma ramificada.
Úlcera bucal
As úlceras bucais son lesións abertas ocasionadas por diferentes factores:
A sintomatoloxía é dor bucal, lesións visibles na boca e perda de apetito.
Traballo (física)
220x124px|miniatura|dereita|Forza aplicada ao longo dun desprazamento En mecánica (en xeral, na Física), o traballo efectuado por unha forza aplicada sobre unha partícula nun certo desprazamento defínese como o produto escalar do vector forza polo vector desprazamento. O traballo é unha magnitude física escalar, e represéntase coa letra W (do inglés Work) para distinguilo da magnitude temperatura, normalmente representada coa letra T e do tempo, representado por t.
Expresión matemática
O traballo dunha forza F pode calcularse de forma xeral a través da seguinte integral de liña:
O traballo é unha magnitude escalar que pode ser positiva ou negativa. Cando a forza actúa na dirección do movemento, o traballo é positivo, isto é, engádeselle enerxía ao corpo ou sistema. Pola contra, unha forza na dirección oposta ao movemento retira enerxía do corpo ou sistema. O tipo de enerxía, ben enerxía cinética ou enerxía potencial, depende do sistema en consideración.
Como mostra a ecuación de riba, a existencia dunha forza non é sinónimo de realización de traballo. Para que tal aconteza, é necesario que haxa movemento do punto de aplicación da forza e que haxa unha compoñente non nula da forza na dirección do movemento. É por esta razón que aparece un produto escalar entre F e s. Por exemplo, un corpo en movemento circular uniforme (velocidade angular constante) está suxeito a unha forza centrípeta. Porén, esta forza non realiza traballo, visto que é perpendicular á traxectoria.
Esta definición é válida para calquera tipo de forza independentemente da súa orixe. Así, pode tratarse dunha forza de rozamento, gravidade, eléctrica, magnética etc.
Historia
A antiga concepción grega da física limitabase a estática das máquinas simples (o equilibrio da forzas) e non incluía a dinámica nin o concepto de traballo. Durante o Renacemento, empezouse a estudar a dinámica das potencias mecánicas, como denominabanse as máquinas simples, dende o punto de vista da distancia que poderían levantar unha carga,, ademais da forza que poderían aplicar,, o que conduxo finalmente a o novo concepto de traballo mecánico. A a teoría dinámica completa das máquinas simples foi elaborada polo científico italiano Galileo Galilei en 1600 en Le Meccaniche (Sobre a mecánica), na que mostrou a semellanza matemática subxacente das máquinas como amplificadores de forza Foi o primeiro en explicar que as máquinas simples non crean enerxía, só a transforman.
Unidades
A unidade SI de traballo é o joule (J), que se define como o traballo realizado por unha forza dun newton (N) actuando ao longo dun metro (m) na dirección do movemento. O traballo pódese expresar igualmente en N.m, como se desprende desta definición. Estas son as unidades máis correntes, no entanto, na medida en que o traballo é unha forma de enerxía, por veces empréganse outras unidades, por exemplo:
Outras fórmulas
Para o caso simple en que o corpo se traslada en movemento rectilíneo e a forza é paralela á dirección do movemento, o traballo ven dado pola fórmula:
onde F é a forza e s é a distancia percorrida polo corpo. Caso de que a forza se opoña ao movemento, o traballo é negativo. De forma máis xeral, a forza e o movemento poden tomarse como magnitudes vectoriais e combinarse a través do produto escalar:
Esta fórmula é válida para situacións en que a forza forma un ángulo coa dirección do movemento, mais presupón que a magnitude da forza e dirección do movemento sexan constantes. A xeneralización desta fórmula para situacións en que a forza e a dirección varían ao longo da traxectoria (ou do tempo) pode facerse recorrendo ao uso de diferenciais. O traballo infinitesimal dW realizado pola forza F ao longo do movemento infinitesimal ds ven entón dado por:
A integración de ambos os lados desta ecuación ao longo da traxectoria resulta na ecuación xeral inicialmente presentada.
Despotado de Epiro
O despotado de Epiro (chamado tamén despotado de Arta), xurdiu na rexión de Epiro en 1204 tras a caída de Constantinopla en mans dos cruzados e a creación do Imperio Latino de Constantinopla. Existiu entre 1205 e 1358.
Historia
miniatura|O despotado de Epiro desde a súa fundación ao cénit do seu poder en 1230. En 1204, os cruzados conquistaron Constantinopla e, logo de vencer na Batalla de Pemaneo (decembro de 1204), entraron en Bitinia. O emperador Constantino Láscaris morreu na loita en xaneiro do 1205 e o seu irmán Teodoro I Láscaris foi proclamado emperador de Nicea. Pero o patriarca de Constantinopla, Camateo (Kamatheos), que fuxira a Tracia, non quixo ir a Nicea para coroalo. Os búlgaros invadiron Tracia en febreiro de 1205 acompañados por continxentes cumanos e, ao mesmo tempo, Teodoro sufriu unha grave derrota fronte aos cruzados, chamados agora latinos, na Batalla de Adrametium. Os latinos ocuparon case toda Tracia e Bitinia, que converteron en ducados por conta de Saint Pol (Ducado de Demótica) e do conde Luís de Blois (Ducado de Bitinia).
Os gregos de Tracia rebeláronse e Demótica e Adrianópolis entregáronse aos búlgaros. Filipópolis, que era cabeceira dun ducado concedido nominalmente a Rainerio de Trith, foi asediada. Nestas condicións, o gobernador bizantino de Nicópolis, Miguel I Anxo Comneno, proclamouse déspota e estendeu os seus dominios establecendo a capital en Arta. A derrota dos latinos capitaneados polo emperador Balduíno IX, conde de Flandres en Adrianópolis (14 de abril de 1205) supuxo un respiro para Miguel. Luís de Blois morreu, Balduíno foi feito prisioneiro e Godofredo de Villehardouin e o duque veneciano Enrique Dandolo (de 97 anos) conseguiron retirarse a Constantinopla salvando unha parte dos exércitos. Pero Filipópolis foi ocupada polos búlgaros e tiveron que fuxir a Bitinia (maio de 1205) que así puido ser ocupada por Teodoro Lascaris deixando aos latinos Constantinopla e arredores, Rodosto e Selimbria.
A rexencia latina pasou a Henrique, conde de Hainaut, irmán de Balduíno, que foi confirmado no mes de xuño. O déspota de Sinope, David Comneno, aliouse con Henrique contra Teodoro Lascaris pero foi derrotado en Nicomedia. O peso da loita pasou entón á parte occidental onde Bonifacio de Montferrato, rei de Tesalónica, tivo que loitar contra o déspota de Grecia León Sguros ao que gañou nas Termópilas asegurándose o dominio de Tesalia. Outros señores latinos avanzaron máis ao sur: Guillerme de Champlitte e Godofredo de Villehardouin entraron en Beocia e ocuparon Tebas sen loita; despois seguiron ata Atenas e a illa de Eubea (tamén chamada Negroponte).
O Peloponeso someteuse ao déspota Miguel de Epiro e Tebas e Atenas constituíronse en baronía dependente do rei de Tesalónica concedida a Odón I de la Roche; a illa de Negroponte (Eubea -ou Évvoia-) foi doada a Xaime de Avesnes. Godofredo de Villehardouin e Guillerme de Champlitte invadiron o Peloponeso e ocuparon Elide e Arcadia, desfacendo as tropas enviadas polo déspota Miguel na Batalla de Kondura. Guillerme foi proclamado príncipe de Acaia, con poder feudal sobre Atenas e Tebas aínda que feudatario do rei de Tesalónica. Godofredo foi proclamado príncipe de Koron e Kalamata.
O ano 1206 foi de calma, con Miguel intentado refacer as súas tropas. Na primavera de 1207 atacou aos latinos pero foi derrotado na Batalla de Lakos. Esta derrota e os feitos que se desenvolveron na rexión (o fortalecemento do Emperador que asegurou a submisión do reino de Tesalónica, que non respectaba a soberanía imperial) fixeron que en 1209, no Parlamento de Ravenica, Miguel I se recoñecese como vasalo do Imperio latino: unha filla de Miguel casou con Eustaquio, irmán do emperador, selando así a alianza.
En 1210 a debilidade de Miguel obrigouno a asinar un tratado con Venecia (xuño) polo que recoñecía a soberanía feudal da República. Para contrarrestar, intentou expandirse por Tesalia no mes de decembro, pero o exército imperial impediullo. En 1211 tivo que enviar un continxente para loitar á beira do emperador contra o príncipe búlgaro de Prosec.
No verán de 1212, Miguel ocupou Larisa en Tesalia e, ao ano seguinte, rompeu con Venecia e atacou Durazzo, sen poder ocupar esta cidade, pero si algúns territorios dos arredores. Miguel foi asasinado, seguramente por instigación dos venecianos, e foi sucedido polo seu irmán Teodoro I Anxo-Comneno Ducas, que seguiu coa mesma política. Atacou e ocupou Durazzo (1215) e incorporou as rexións entre o río Drin e o mar Adriático.
Reinado de Teodoro
En 1216, Teodoro asegurouse a fronteira norte cun tratado co duque de Rascia ( no centro-norte de Serbia); cos latinos asinou unha tregua. Atacou aos búlgaros e tomou as cidades de Prilep e Ocrida.
En 1217 o emperador latino Pedro I de Courtenay atacou Durazzo pero foi rexeitado ao caer nunha trampa na costa albanesa, caendo prisioneiro. En 1218 Teodoro iniciou unha campaña de catro anos contra o reino de Tesalónica que se desenvolveu basicamente en Tesalia e que trouxo a ocupación de gran parte do reino, desde Platamonia ao sur ata Serres e Drama ao noroeste. Salónica foi asediada e Guido de Pallavicini asumiu a dirección da cidade como rexente o xove Demetrio que marchou a solicitar axuda ao Papa e aos señores italianos. O emperador mandou algunhas tropas ao ano seguinte (1223) pero o ataque de Xoán III de Nicea obrigou a retirar este exército. Teodoro ocupou Adrianópolis e parte de Tracia.
En 1224 chegou a Salónica Guillerme IV de Montferrato para defender a coroa do seu irmán Demetrio, pero as súas tropas foron dezmadas por unha epidemia de peste na que morreu o propio Guillerme. A finais dese ano a cidade capitulou. Teodoro entrou en Salónica e proclamouse emperador (deixando así o título de déspota) mentres os seus soldados se achegaban a Constantinopla. As operacións non seguiron e Teodoro dedicouse a consolidar o seu poder. En 1227 o novo rei de Serbia, Radoslav de Serbia, que acababa de suceder no trono ao seu pai Estevo I de Serbia, declarouse vasalo de Epiro. En 1230 a República de Ragusa recoñeceu a soberanía de Teodoro. miniatura|dereita|200px|O despotado de Epiro do 1230 ao 1251. En 1230, na cima do seu poder, Teodoro atacou ao territorio búlgaro pero sufriu unha importante derrota na Batalla de Clocónica, na beira do río Maritsa (ou Evros), e foi feito prisioneiro; inicialmente foi tratado con honores pero cando se descubriu que el e o seu fillo Xoán preparaban un complot contra o tsar Iván Asen, foi cegado. Os territorios conquistados por Teodoro aos latinos sometéronse ao tsar búlgaro e estes entraron con pouca resistencia en Albania e Durazzo. Manuel, irmán de Teodoro, casado cunha filla de Iván Asen, conservou o poder de Epiro, Etolia, Acarnania e unha parte de Tesalia. Ragusa (=Dubrovnik) rexeitou a soberanía de Epiro en 1232. Serbia fíxoo en 1233 e aliouse con Bulgaria.
Miguel II e as alianzas
En 1237, Teodoro foi liberado xunto ao seu fillo Xoán, Volveu aos seus dominios e, rapidamente, a nobreza púxose ao seu lado e destituíu a Manuel que fuxiu a Nicea. Teodoro, restablecido, abdicou no seu fillo Xoán I. Unha filla casou co tsar búlgaro Iván Asen, garantindo así a neutralidade deste. Con todos estes disturbios, Miguel II, fillo do déspota Miguel I, proclamouse rei de Epiro, Etolia, Acarnania e Corfú (=Kérkyra), deixando a Xoán unicamente os territorios de Tesalia. O exiliado Manuel retornou con soldados prestados polo emperador de Nicea e desembarcou preto de Salónica. Pero Manuel e Teodoro o Cego chegaron a un acordo e estableceuse un goberno conxunto entre Xoán e Manuel.
Nicea encaixou moi mal este acordo. En 1241 enviou tropas a Salónica e, nas loitas, foi feito prisioneiro Teodoro o Cego. A costa de Tesalia e Macedonia foi ocupada polos soldados de Nicea mentres que o interior estaba ocupado por Miguel II de Epiro. Os venecianos aproveitaron para apoderarse de Volos e Almiro, cidades costeiras. As operacións non continuaron pero o reino de Tesalónica era cada vez menor mentres que o despotado de Epiro volvía rexurdir. En 1247, Miguel II ocupou Albania ata Durazzo e a costa de Macedonia que estaban en poder dos búlgaros desde 1230.
En 1248 Nicea buscou a alianza con Miguel. Xoán Ducas Vatatzés propúxolle o enlace de Nicéforo (fillo de Miguel) coa súa neta, proposta que obtivo o apoio de Teodora Petralifina, esposa de Miguel. O enlace concertouse en 1249 (aínda que non se celebrou ata 1256). Teodoro o Cego, que fora liberado e agora era señor de Vodena, opúxose a esta alianza e conseguiu convencer a Miguel de cambiar as súas alianzas e ocupar os territorios dominados de Nicea e Tesalia. Miguel II invadiu estes territorios e ocupou a costa de Macedonia en 1251.
En 1252, Nicea pasou á ofensiva e recuperou as súas posesións, coa fortaleza de Castoria, e chegaron ata Albania. Miguel II pediu a paz e asinou o Tratado de Larissa polo que renunciaba a favor de Nicea os territorios gregos occidentais que tomara a Bulgaria, e Prilep e Croia a Albania; a cambio recoñecíaselle o título de déspota de Epiro, pero como vasalo do Emperador de Nicea.
Teodoro o Cego foi feito prisioneiro de novo en Nicea, onde morreu. Logo dunha campaña de Nicea contra os búlgaros (1255-1256) Miguel II, prisioneiro, enviou finalmente ao seu fillo Nicéforo a casar con María, filla de Teodoro II Láscaris de Nicea, cumprindo o acordo de 1249. A voda celebrouse en Salónica e Teodoro II esixiu como dote os territorios serbios de Miguel II e a cidade de Durazzo. Miguel non puido negarse ao ter ao seu fillo en mans do emperador. Tralo enlace, Miguel invadiu Macedonia e iniciou unha guerra de tres anos (1257-1259) na que Miguel obtivo o apoio de Manfredo, rexente de Sicilia e de Guillerme de Morea e Oreos que en 1258 casou con Ana Comneno Ducas, filla de Miguel II, aportando como dote o territorio do sur de Tesalia; ao ano seguinte (1259), outra filla de Miguel, Helena Anxo, casou con Manfredo de Sicilia e achegou como dote Albania e Kérkyra. miniatura|O despotado de Epiro do 1252 ao 1315. En 1259 librouse a batalla definitiva: as forzas de Miguel II e os seus aliados enfrontáronse a un exército de Nicea enviado por Miguel VII baixo o mando do seu irmán Xoán Paleólogo; inicialmente, os serbios ocuparon Skopia (Skopje) e Kosovo pero en Pelagonia os exércitos de Epiro foron derrotados. O rei serbio Estevo III Urosh retirouse e buscou aliados para facer fronte ao perigo (tratou con Hungría polo que o seu fillo Dragutí casou coa neta do rei húngaro).
Pasaron uns anos de tranquilidade, e en 1263 houbo unha guerra curta co emperador por territorios fronteirizos ao norte de Grecia. En 1266 morreu Manfredo de Sicilia e Miguel II aproveitou para recuperar as posesións albanesas que lle entregou en 1259, aínda que non podo recuperar Corfú que xa recoñecera a Carlos de Anjou. En 1268, Carlos entrou en Durazzo. Miguel II morreu en 1271 e repartiu os seus dominios: ao seu fillo máis vello Nicéforo Andrónico deixoulle Epiro e Albania; ao segundo, Xoán, a parte sur de Tesalia. En 1272, Nicéforo Andrónico renunciou á maior parte de Albania en favor de Carlos de Anjou, rei de Sicilia, para evitar a guerra e retornoulle os territorios ocupados polo seu pai.
Morte de Miguel e repartición de posesións
No ano 1300, Xoán Orsini, fillo do conde de Cefalonia, construíu unha fortaleza nas illa de Leucas que dependía de Epiro pero que reclamaban os de Orsini. Tomé de Epiro casou en 1304 cunha neta do emperador Andróníco II de Bizancio, fortalecendo o partido probizantino, mentres o partido anxevino, representado por Tamara, irmá de Tomé, perdía forza. En 1310 producíronse combates coa compañía catalá dos almogávares que acababan de saír de Tesalia e entraran ao servizo do duque Gualterio de Atenas.
O fin do despotado
Tomé morreu asasinado sen sucesión masculina. Ana Anxo herdou o despotado e, ao estar casada con Giovani de Orsini de Cefalonia, iniciouse a "dinastía Orsini". O fillo de Xoán, Nicolás, casou coa viúva de Tomé. miniatura|O despotado de Epiro do 1315 ao 1358. En xullo de 1315, Fernando de Mallorca desembarcou en Acaia e ocupou algunhas cidades co apoio dalgúns baróns. Aproveitando a confusión, Xoán Orsini tamén invadiu a rexión; algúns dos baróns xuráronlle lealdade. Luís de Borgoña desembarcou en Acaia e derrotou a Fernando de Mallorca en Manolada (5 de xullo de 1316). Os baróns pasáronse ao seu bando pero Luís morreu asasinado no mes de setembro.
Xoán I Orsini morreu en 1317 e foi sucedido polo seu fillo Nicolás. A esposa de Nicolás, Ana Paleólogo, envelenouno en 1323, coa esperanza de someter Epiro e Cefalonia ao Imperio Bizantino, gobernado polo seu pai Andrónico II. Pero o príncipe de Acaia, Xoán de Gravina, ocupou Cefalonia e declarouna feudo de Acaia, instalando no trono como vasalo a Nicéforo I, fillo de Ana e Nicolás; na zona continental, Xoán II Orsini, irmán de Nicolás, foi recoñecido polos señores. Xoán II seguiu a mesma sorte que Nicolás e morreu tamén asasinado pola súa esposa grega.
O fillo menor de idade Nicéforo II foi proclamado e Ana exerceu a rexencia establecendo unha forte alianza co Imperio Bizantino. En 1336, Ana entregou o poder a Bizancio. O xove Nicéforo II foi sacado do país e levado a Nápoles polo partido antibizantino. Cando en 1337 as tropas enviadas polo emperador ían tomar posesión, Nicéforo II, que obtivera a axuda de Catarina de Valois-Courtenai que lle entregou unha frota, presentouse coas naves e librou unha batalla; foi derrotado pero as tribos albanesas non aceptaban a presenza dos bizantinos e rebeláronse. Ocuparon Timorón e asediaron algunhas fortalezas bizantinas. Os bizantinos, mellor armados e coa axuda das tropas do emir de Aidin, pasaron á ofensiva, derrotando aos rebeldes e reconquistando Timorón. Os máis beneficiados foron os serbios que ocuparon algunhas rexións de Albania. Xoán Anxo foi designado gobernador ou déspota vasalo de Bizancio.
En 1340, Nicéforo II volveu presentarse cos restos da súa frota e os barcos obtidos en Nápoles pero foi derrotado polo déspota bizantino de Epiro coa axuda das tropas enviadas polo gobernador de Salónica. Nicéforo II, ao ver que todo estaba perdido, someteuse ao emperador, renunciando aos seus dereitos e contraendo matrimonio con María, filla do influente Xoán Cantacuzeno, establecéndose en Constantinopla. Os anos seguintes, Epiro pasou a mans do rei de Serbia, Estevo Dushan. En 1355, á morte de Dushan, as tribos albanesas sometidas quedaron libres, especialmente os Balsha (ao norte) e os Thopia (ao sur). Nicéforo II regresou a Epiro e foi recoñecido déspota. En 1358 morreu nun combate contra os serbios e o xefe albanés Carlos Thopia fíxose amo da rexión, dando fin ao despotado.
Déspotas de Epiro
Dinastía Comneno Ducas.
Dinastía Orsini.
Casa de Nemanjić
Dinastía Buondelmonti.
Dinastía Tocco
O Escobeiro, Mondariz, Mondariz
O Escobeiro é un lugar da parroquia de Mondariz, no concello pontevedrés de Mondariz, na comarca do Condado. Tiña 109 habitantes no ano 2013 segundo datos do IGE, dos cales eran 48 homes e 61 mulleres, o que supón unha diminución con relación ao ano 2000 cando tiña 130 habitantes.
Queixo de Valdeón
miniatura|250px|Queixo de Valdeón. O queixo de Valdeón é un queixo azul que se produce na provincia de León (España), no corazón dos Picos de Europa no val de Valdeón, antigamente elaborábase un queixo similar denominado "picón de Valdeón" que se adoitaba facer co leite procedente do gando do lugar.
Características
Elabórase tanto con leite de cabra como de vaca ou cunha mestura de ambas e déixase madurar en covas por un período de tempo longo. Trátase dun queixo cun sabor bastante forte e cun alto contido en graxas, a pasta é lixeiramente amarela e de textura branda convérteo nun queixo bo para untar ou para elaborar salsas de acompañamento de carnes ou cogomelos. Elabórase durante todo o ano.
Outra forma de presentación deste queixo é no formato tradicional envolto en papel metalizado de aliaxes de aluminio, dado que facilita a súa conservación e mantemento dos niveis de humidade, como é frecuente na maioría de queixos azuis.
Recentes investigacións levadas a cabo pola Universidade de León, demostraron a presenza do anticanceríxeno Andrastina. Este compoñente prevén tumores canceríxenos polo que o consumo do queixo azul de Valdeón é beneficioso para a saúde.
Plasmodium
Plasmodium é un extenso xénero de protozoos parasitos apicomplexos. A infección en humanos por estes protozoos denomínase malaria, unha doenza moi estendida nos trópicos. Os parasitos teñen dous hóspedes no seu ciclo vital: un mosquito, que é o vector, e un vertebrado. Distintas especies de Plasmodium infectan o ser humano, outros mamíferos, aves e réptiles. As formas máis comúns de malaria humana están causadas por catro especies: Plasmodium falciparum (a máis perigosa), P. vivax, P. ovale, e P. malariae.
O xénero Plasmodium foi descrito inicialmente en 1885. Actualmente contén unhas 200 especies divididas en varios subxéneros, e especies que antes estaban incluídas noutros xéneros foron agora engadidas a Plasmodium. O parasito crese que se orixinou a partir de dinoflaxelados fotosintéticos.
O ciclo vital destes organismos é moi complexo, e comprende unha secuencia de diferentes estadios tanto no vector coma no hóspede. Alterna entre un mosquito, no que se instala no intestino e nas glándulas salivares, e un vertebrado, no que infecta as células sanguíneas e do fígado. O mosquito inxecta o protozoo coas súas secrecións salivares e recólleo ao zugar sangue do vertebrado. O protozoo durante o seu ciclo de vida no vertebrado presenta distintas morfoloxías, que reciben o nome de esporozoítos, hipnozoítos latentes, merosomas e merozoítos, trofozoítos, esquizontes, gametocitos masculinos e femininos, que son captados por outros mosquitos ao zugar sangue. No intestino do mosquito os gametocitos desenvólvense orixinando gametos, que se fecundan formando cigotos móbiles, que se escapan do intestino, e crecen formando novos esporozoítos que se instalan nas glándulas salivares do mosquito, desde onde o mosquito os inxectará no hóspede vertebrado, iniciándose un novo ciclo.
Posada de Valdeón
Posada de Valdeón é un concello español da provincia de León (Castela e León), localizado dentro do Parque Nacional dos Picos de Europa. A súa poboación é de 424 habitantes (INE 2021).
Plasmodium
Taxonomía e hóspedes
O xénero Plasmodium foi creado en 1885 por Marchiafava e Celli e comprende unhas 200 especies recoñecidas. Seguen a describirse novas especies.
Posada de Valdeón
Demografía
Fonte: INE
Contexto natural
Os territorios municipais atópanse incluídos no Parque Nacional dos Picos de Europa, ocupando un extenso val enclavado entre os macizos occidental e central dos mesmos. Nestes macizos podemos atopar alturas que superan os 2.500 metros (Torre Cerredo, Torre Friero, Torre Salinas, Torre Bermeja, Torre Santa...) Atravésao o río Cares de sur a norte. A última vila do val é Caín de Valdeón, onde comeza a famosa ruta do río Cares, que leva a Puente Poncebos (Asturias).
Pódense atopar especies diversas, tanto vexetais como animais tales como o acivro, a abeleira, o castiñeiro, o freixo, o loureiro, o carballo, a aguia real, o gabián, o voitre, a pita do monte, o crebaosos, o lobo, o gato montés, o xabarín, o rebezo, o esquío vermello e a troita, entre outras.
Plasmodium
Taxonomía e hóspedes
En 2006 o xénero precisaba unha reorganización, xa que parece que parasitos situados nos xéneros Haemocystis e Hepatocystis están moi relacionados con Plasmodium. Probablemente outras especies como Haemoproteus meleagridis poderían incluírse neste xénero cando se revise.
Posada de Valdeón
Contexto natural
A capital municipal está situada a 930 metros de altitude.
Historia
Antigamente este territorio formaba parte da tribo cántabra dos Vadinienses e é posible que Paio de Asturias nacese aquí, sendo moi probable que fose coroado rei na paraxe de Corona, a 5 km de Posada.
Plasmodium
Taxonomía e hóspedes
A gama de hóspedes utilizada por estes protozoos entre as ordes de mamíferos non é uniforme. Polo menos 29 especies infectan a primates non humanos; os roedores de fóra das zonas tropicais de África rara vez son afectados; unhas poucas especies infectan a morcegos, ourizos cacheiros e esquíos; pero non se coñecen carnívoros, insectívoros ou marsupiais que actúen como hóspedes. Tamén afectan a aves e réptiles.
En 1898 Ronald Ross demostrou a existencia de Plasmodium na parede do intestino e nas glándulas salivares do mosquito Culex (aínda que non é o transmisor normal en humanos). Por este descubrimento gañou o Premio Nobel en 1902. Porén, tamén foron moi importantes os traballos do profesor italiano Giovanni Battista Grassi, que demostrou que a malaria humana só podía transmitirse polos mosquitos do xénero Anopheles. Nalgunhas especies o vector pode non ser un mosquito.
Poden actuar como vectores os mosquitos dos xéneros Culex, Anopheles, Culiseta, Mansonia e Aedes. Porén, os vectores coñecidos para a malaria humana (máis de 100 especies) pertencen ao xénero Anopheles. A malaria das aves é normalmente transmitida por especies de mosquitos do xénero Culex. En todos os casos, só pican as femias dos mosquitos. Ademais de con sangue, os dous sexos poden alimentarse de néctar, pero a femia necesita alimentarse unha ou dúas veces de sangue para poñer os ovos, porque hai moi poucas proteínas no néctar.
Ciclo de vida
miniatura|350px|Ciclo de vida dos parasitos da malaria.
O ciclo de vida de Plasmodium é moi complexo. Os esporozoítos da saliva vertida por un mosquito femia que pica transmítense ao sangue e sistema linfático do receptor. Os esporozoítos migran ao fígado e invaden os hepatocitos. Este estado latente ou dormente dos esporozoítos no fígado denomínase hipnozoíto, onde poden permanecer latentes moitos anos.
O desenvolvemento desde os estadios hepáticos aos estadios eritrocíticos non foi claro durante moito tempo. En 2006 demostrouse que o parasito sae dos hepatocitos en forma de merosomas que conteñen centos ou miles de merozoítos. Estes merosomas seguidamente se aloxan nos capilares pulmonares e desintégranse alí lentamente nunhas 48–72 horas liberando merozoítos. A invasión dos eritrocitos está potenciada cando o fluxo sanguíneo é lento e as células están moi estreitamente unidas, condicións ambas que se dan nos capilares alveolares.
Dentro dos eritrocitos o merozoíto crece primeiro para formar unha forma anular e despois un trofozoíto máis grande. No estadio de esquizonte, o parasito divídese varias veces para producir merozoítos, os cales abandonan os eritrocitos e viaxan polo sangue para invadir a máis eritrocitos. A maioría dos merozoítos continúan este ciclo replicativo, pero algúns merozoítos diferéncianse en formas sexuais masculinas e femininas chamadas gametocitos, o que ocorre tamén no sangue. Os gametocitos son absorbidos por mosquitos ao zugar sangue.
No intestino do mosquito, os gametocitos desenvólvense a gametos, que se fecundan, formando cigotos móbiles chamados oocinetos. Os oocinetos atravesan a parede do intestino e pasan ao exterior do mesmo, onde se incrustan no exterior da membrana intestinal. Alí, divídense moitas veces para producir un grande número de esporozoítos alongados diminutos. Estes esporozoítos migran ás glándulas salivares do mosquito, desde onde serán inxectados no sangue do seguinte hóspede cando o mosquito lle pique, e o ciclo comeza de novo.
O patrón de alternancia de reprodución sexual e asexual é común en especies parasitas, porque ten certas vantaxes evolutivas. Baixo condicións favorables, a reprodución asexual é superior á sexual, xa que o proxenitor está ben adaptado ao seu ambiente e os seus descendentes comparten todos os seus xenes. Ao haber transferencia a un novo hóspede ou en momentos de estrés, a reprodución sexual é xeralmente superior, xa que intercambia xenes dos dous proxenitores, producindo unha variabilidade nos individuos, algúns dos cales estarán mellor adaptados ao novo ambiente.
A reactivación dos hipnozoítos latentes pode tardar ata 30 anos despois da infección inicial en humanos. Os factores que causan esta reactivación son descoñecidos. Sábese que forman hipnozoítos as especies Plasmodium malariae, Plasmodium ovale e Plasmodium vivax. Ao contrario, a reactivación non ocorre en infeccións por Plasmodium falciparum. Non se sabe se a reactivación do hipnozoíto pode ocorrer con calquera das demais especies que ocasionalmente poden infectar aos humanos.
Evolución
Considérase que os Apicomplexa, o filo ao que pertence Plasmodium, se orixinaron a partir de dinoflaxelados, un grande grupo de protozoos fotosintéticos. Crese que os antepasados dos apicomplexos eran orixinalmente organismos depredadores nos que evolucionou a capacidade de invadir as células intestinais e seguidamente perderon a súa capacidade fotosintética. Porén, algúns dinoflaxelados extintos podían invadir os corpos de medusas e continuar fotosintetizando, o cal é posible debido a que o corpo das medusas é case transparente e deixa pasar a luz. Noutros organismos de corpos opacos esta capacidade probablemente se perdeu rapidamente.
Pénsase que Plasmodium evolucionou a partir dun parasito transmitido pola ruta fecal-oral que infectaba a parede intestinal. En certo momento, este parasito desenvolveu a capacidade de infectar o fígado. Este patrón vese no xénero Cryptosporidium co cal o Plasmodium está distantemente relacionado. Nun momento posterior, este antepasado desenvolveu a capacidade de infectar células sanguíneas e infectar e sobrevivir en mosquitos. Unha vez que a transmisión utilizando os mosquitos quedou firmemente establecida, a previa ruta fecal-oral de transmisión acabou perdéndose.
Unha teoría moderna (2007) suxire que os xéneros Plasmodium, Hepatocystis e Haemoproteus evolucionaron a partir de especies de Leukocytozoon. Os parasitos do xénero Leukocytozoan infectan as células brancas do sangue (leucocitos), e células do fígado e bazo e transmítense polas moscas Simulium, que é un amplo xénero de moscas relacionads cos mosquitos.
Os leucocitos, os hepatocitos e a maioría das células do bazo fagocitan activamente materia particulada facendo que a entrada dentro da célula sexa máis doada para o parasito. O mecanismo de entrada das especies de Plasmodium nos eritrocitos aínda non está moi claro tendo en conta que dura menos de 30 segundos. Non se sabe aínda se este mecanismo evolucionou antes de que os mosquitos se fixesen os principais vectores para a transmisión de Plasmodium. Plasmodium evolucionou hai uns 130 millóns de anos. Este período coincidiu co rápido espallamento das anxiospermas (plantas con flor). Parece probable que o incremento no número de flores levase ao incremento no número de mosquitos e o seu contacto cos vertebrados.
Os mosquitos evolucionaron no que hoxe é Suramérica hai uns 230 millóns de anos. Existen unhas 3500 especies recoñecidas pero ata agora a súa evolución non está ben resolta o que fai que haxa algunhas lagoas no noso coñecemento da evolución de Plasmodium. Parece probable que as aves foran o primeiro grupo infectado por Plasmodium, seguido dos réptiles, probablemente os lagartos. En determinado momento, os primates e os roedores foron infectados polo parasito. O resto das especies infectadas fóra destes grupos probablemente o foron como resultado de eventos relativamente recentes.
En 2007, dispoñiase de secuencias de ADN de case sesenta especies destes parasitos, e a maioría destas eran de especies que infectan hóspedes roedores ou primates. A evolución proposta aquí é en parte especulativa e debería revisarse conforme se obteñan novos datos.
Bioloxía celular
miniatura|Plasmodium é un organismo eucariota que ten un [[núcleo celular|núcleo con características infrecuentes.]] Todas as especies examinadas ata agora teñen 14 cromosomas, unha mitocondria e un plastidio (un orgánulo similar a un cloroplasto). Os cormosomas varían desde un tamaño de 500 kb a 3,5 Mb. Crese que este é o patrón xeral do xénero. O plástidio, a diferenza do atopado nas algas, non é fotosintético. A súa función non se coñece pero hai algunhas evidencias que suxiren que pode estar implicado na reprodución.
A nivel molecular, o parasito produce danos nos glóbulos vermellos do sangue utilizando os seus encimas plasmepsinas, que son aspartato proteases que degradan a hemoglobina.
Taxonomía
O xénero Plasmodium pertence á familia Plasmodiidae (Levine, 1988), da orde Haemosporidia, filo Apicomplexa. Neste orde hai 450 especies recoñecidas. A taxonomía de moitas das especies desta orde está sendo reexaminada por medio de análises de ADN. É probable que moitas das especies sexan reasignadas cando se completen estes estudos. Indícanse a continuación os subxéneros en que se subdivide Plasmodium:
Os xéneros da orde Hemaesporidia Plasmodium, Fallisia e Saurocytozoon causan todos malaria en lagartos. Todos son transportados por dípteros. Os pigmentos están ausentes no hemosporidio Garnia. Os gametocitos non pigmentados son normalmente as únicas formas que se encontran en Saurocytozoon, pero poden atoparse formas pigmentadas nos leucocitos ocasionalmente. Fallisia produce formas non pigmentadas asexuais e formas de gametocitos en leucocitos e trombocitos.
Especies que infectan a humanos
miniatura|200px|Eritrocitos infectados de [[malaria.]]
As especies de Plasmodium que máis comunmente infectan aos humanos son: Outras especies infecciosas para os humanos menos comúns son:
As primeiras catro especies da lista son as que máis comunmente infectan a humanos. Case todos os casos mortais de malaria en humanos son causados pola primeira especie, P. falciparum, principalmente na África subsahariana. Co uso da reacción en cadea da polimerase identificáronse novas especies que poden infectar a humanos.
Informouse dalgunhas posibles infeccións en humanos por Plasmodium eylesi e P. tenue, pero a identificación foi insegura. P. tenue foi proposta no mesmo ano (1914) como especie atopada en aves.
O único hóspede coñecido de P. falciparum e P. malariae é o ser humano. Porén, P. vivax pode infectar chimpancés e orangutáns. A infección nestes simios tende a ser de baixo grao pero pode persistir e permanecer como unha fonte de parasitos para os humanos durante algún tempo.
P. ovale pode ser transmitido a chimpancés. P. ovale ten unha distribución pouco común, xa que se atopa en África, as Filipinas e Nova Guinea. A pesar de que se admite unha pobre capacidade de transmisión a chimpancés, dada a súa descontinua distribución, sospéitase que P. ovale é unha zoonose con algún hóspede primate natural non identificado.
Plasmodium shortii e Plasmodium osmaniae son agora considerados sinónimos de Plasmodium inui A taxonomía en parasitoloxía antes da aparición de métodos baseados no ADN foi sempre problemática, e as revisións son frecuentes, orixinando moitos nomes obsoletos de especies de Plasmodium que infectan a humanos.
O Bañal, As Pontes de García Rodríguez, As Pontes de García Rodríguez
O Bañal é un lugar da parroquia das Pontes de García Rodríguez no concello coruñés das Pontes de García Rodríguez na comarca do Eume. Segundo datos do INE, no ano 2014 tiña 6 habitantes dos cales 3 eran homes e 3 eran mulleres.
O Igrexario, Barrañán, Arteixo
O Igrexario é un lugar da parroquia de Barrañán, no concello coruñés de Arteixo, na comarca da Coruña.
Mario Bava
Filmografía
Bava era fillo de Eugenio Bava, escultor que tamén traballou como fotógrafo de efectos especiais e cámara no cinema mudo italiano. A primeira intención de Bava era converterse en pintor, pero ao ver que non era capaz de vender as súas pinturas a un prezo rendible, entrou no negocio do seu pai, traballando como axudante de fotografía e no departamento de efectos especiais. Comezou a traballar como director de fotografía en 1939, rodando dúas curtametraxes con Roberto Rossellini.
En 1956 completou a rodaxe de I Vampiri, considerado o primeiro filme italiano de terror. Cando o director Riccardo Freda abandonou o proxecto na metada, Bava, contratado como fotógrafo, acabou o filme en varios días, creando tamén os innovadores efectos especiais que precisaba. En 1958 codirixiu The Day the Sky Exploded, primeiro filme italiano de ciencia ficción. O primeiro filme dirixido por Bava en solitario foi o clásico de terror gótico Black Sunday, que converteu en estrela do xénero a actriz Barbara Steele.
A súa obra foi moi influente, dirixindo os primeiros filmes do xénero giallo. O seu filme de 1965 Planet of the Vampires foi un precursor temático de Alien (1979) e Twitch of the Death Nerve (1971) é considerado un dos primeiros filmes slasher e foi arremedado explicitamente en Venres 13, segunda parte.
Bava tivo problemas coa distribución dalgúns dos seus últimos filmes. Lisa and the Devil (1972) non atopou distribuidor e foi logo remontada co título de House of Exorcism e Semaforo Rosso (1974) nunca foi estreada en cines. Retirouse do cinema en 1978 tras codirixir Shock, co seu fillo Lamberto Bava. Porén traballou nos efectos especiais do filme de Dario Argento Inferno). Nalgúns filmes, Bava aparecía acreditado como John M. Old, pseudónimo que tamén empregou o seu fillo.
Faleceu dun ataque ao corazón aos sesenta e cinco anos.
Gennadi Padalka
Gennadi Ivanovich Padalka, nado en Krasnodar (Rusia) o 21 de xuño de 1958, é un cosmonauta ruso que formou parte das misións Soiuz TM-28, Soiuz TMA-4, Soiuz TMA-14, Soiuz TMA-04M e Soiuz TMA-16M e que foi membro das expedicións 9, 19, 20, 31, 32, 43 e 44 á Estación Espacial Internacional. Ten o récord de tempo de permanencia acumulada no espazo cun total de 878,48 días.
Traxectoria
Padalka graduouse na Facultade Eisk de Aviación Militar en 1979 e foi seleccionado como cosmonauta en 1989, participando nas misións Soiuz TM-28, Soiuz TMA-4, Soiuz TMA-14, Soiuz TMA-04M e Soiuz TMA-16M e sendo membro das expedicións 9, 19, 20, 31, 32, 43 e 44 á Estación Espacial Internacional, pasando un total de 878,48 días no espazo.
Vitellaria paradoxa
thumb|Rapaza vendendo manteiga de carité en [[Ghana.]] Vitellaria paradoxa é unha especie arbórea de até 15 metros de altura das sabanas arbóreas do oeste de África da que se tira a coñecida coma manteiga de carité ou xea. A verba francesa karité vén da lingua wolof ghariti, que significa "árbore da manteiga". Esta árbore pode vivir até tres séculos e o diámetro do toro pode acadar o metro.
Tradicionalmente en África Occidental, os seus froitos chámanse de noces, estes froitos son drupas carnosas cun óso de casca fina. Tras a súa ebulición e esmagado obtense unha graxa vexetal chamada de manteiga de carité. Esta substancia é comestíbel e utilizada tradicionalmente na cociña local, tamén se utiliza na industria chocolate ira como substituto da manteiga de cacao. Composto principalmente de ácido palmítico (2-6%); ácido esteárico (15-25%); ácido oleico (60-70%); ácido linolénico (5-15%); ácido linoleico(<1%). Coñécese sobre todo a esta graxa polas súas propiedades hidratantes polo que é utilizada na composición de numerosos preparados da industria cosmética.
Dá os seus primeiros froitos logo de 15 anos. Malia considerar que acada a idade adulta cara os trinta anos, xa neste momento pódense obter até 20 quilos de froitos, é dicir 5 quilos de améndoa seca, das cales se obterá aproximadamente 1 quilo de manteiga de carité. Entre os cincuenta e os cen anos de idade obtense a maior cantidade de froitos, o cal dificulta o seu cultivo.
Etimoloxía
O nome vulgar xíyiri ou xísu (lit. "árbore da xea") na lingua bambara do Malí deu o nome empregado en inglés: shea (pronunciado coma ʃi ou ʃeɪ). Porén na lingua wolof do Senegal chámanlle á árbore de ghariti que deu orixe á verba empregada en francés para a árbore e maila manteiga: karité. De francés pasou ao español (karité) e portugués (carité). O dicinario da Real Academia Galega non recolle aínda esta entrada. En lingua hausa a árbore chámase Kade ou Kadanya.
Antigamente a árbore fora clasificada no xénero Butyrospermum, que significa "semente de manteiga". O nome específico era parkii en honra ao explorador escocés Mungo Park, que coñeceu a árbore cando exploraba o Senegal.