cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mar Mediterráneo
Etimoloxía
En turco, denomínase «Ak Deniz« («mar branco») por oposición ao mar Negro, pois os turcos chaman «branco» ao Sur e «negro» ao Norte. O nome turco tamén se utiliza ás veces en árabe: al-Baḥr al-′Ābyaḍ (البحر الأبيضídem).
Para os antigos exipcios, era «o Gran Verde». Os romanos adoitábano chamar Mare Nostrum («mar noso»). O uso máis antigo do adxectivo mediterraneum para referirse a este mar data de Solino, no século III d.C., e o primeiro que usou Mediterraneum como nome propio foi Isidoro de Sevilla, no século VI. Os árabes, durante a Idade Media, usaban maioritariamente o nome de al-Baḥr al-Rum («mar dos europeos non musulmáns»), seguindo o costume de nomear a mares e océanos coas poboacións que ocupaban as beiras opostas. Outros nomes árabes medievais foron al-Baḥr al-Sham («mar de Siria», preferido polos habitantes do Mediterráneo occidental), al-Baḥr al-Maghrib («mar de poñente» ou «do Magreb», popular entre os árabes do Mediterráneo oriental) e, moi minoritario, o xa citado al-Baḥr al-Mutawāsiṭ.
Xeografía
O mar Mediterráneo conecta
A canle artificial de Suez, de 163 km de lonxitude, conecta o mar Mediterráneo co mar Vermello sen esclusas, xa que o nivel da auga é practicamente o mesmo.
O punto máis occidental do Mediterráneo atópase na transición do mar de Alborán ao estreito de Xibraltar, o punto máis oriental está na costa do golfo de Alexandreta no sueste de Turquía. O punto máis setentrional do Mediterráneo atópase na costa do golfo de Trieste, preto de Monfalcone, no norte de Italia, mentres que o punto máis meridional está na costa do golfo de Sidra, preto da cidade libia de El Agheila.
Illas
As principais illas do Mediterráneo son:
Límites
Os países e territorios que bordean o Mediterráneo son:
Partes
O mar Mediterráneo está subdividido en pequenos mares, cada un coa súa propia designación (de oeste a este):
Clima
Gran parte da costa mediterránea goza dun clima mediterráneo cálido estival. Con todo, a maior parte da súa costa sudoriental ten un clima desértico quente, e gran parte da costa oriental (mediterránea) de España ten un clima semiárido frío, mentres que a maior parte da costa setentrional (adriática) de Italia ten un clima subtropical húmido. Aínda que son pouco frecuentes, fórmanse ocasionalmente ciclóns tropicais no mar Mediterráneo, normalmente en setembro-novembro. .
Historia
O mar Mediterráneo foi un mar clave para a historia. Fenicios e romanos navegaron por el xunto aos gregos, quen excederon os límites do mesmo a través do Estreito de Xibraltar hai uns 3000 anos aproximadamente. Estes navegantes só coñecían as correntes dos ríos e supuxeron que a extensión de auga alén de Xibraltar era un enorme río. Polo tanto, a palabra que significa río no grego clásico era Okeano, e de alí provén a palabra océano.
Civilizacións antigas
miniatura|upright=1.50| Colonias gregas (vermello) e fenicias (amarelas) [[colonias na antigüidade c. do século VI a.C]] miniatura|upright=1.50|O [[Imperio Romano na súa máxima extensión no ano 117 d.C]]
As principais civilizacións antigas situáronse ao redor do Mediterráneo. O mar proporcionoulles rutas para o comercio, a colonización e a guerra, así como alimentos (procedentes da pesca e da recolección doutros produtos do mar) para numerosas comunidades ao longo dos tempos.
Darío I de Persia, que conquistou o Antigo Exipto, construíu unha canle que unía o Mediterráneo co mar Vermello. A canle de Darío era o suficientemente ancha como para que dous trirremes se cruzasen cos remos estendidos e requiría catro días de navegación para atravesalo.
Máis tarde, cando Augusto fundou o Imperio Romano, os romanos referíronse ao Mediterráneo como Mare Nostrum ("O noso mar"), debido a que todas as súas beiras estaban ocupadas por el, xa no século XX Mussolini, querendo recrear o imperio romano, chamouno Mare Nostrum Italiano durante a segunda guerra mundial. Durante os seguintes 400 anos, o Imperio Romano controlou completamente o mar Mediterráneo e practicamente todas as súas rexións costeiras desde Xibraltar ata o Levante.
En 2019, o equipo arqueolóxico de expertos do Centro de Investigación Subacuática da Universidade de Akdeniz (UA) revelou un naufraxio no mar Mediterráneo, de hai 3.600 anos, en Turquía. As 1,5 toneladas de lingotes de cobre achadas no barco serviron para calcular a súa antigüidade. O gobernador de Antalya Munir Karaloğlu describiu este valioso descubrimento como o "Göbeklitepe do mundo submarino". Confirmouse que o pecio, que data de 1600 a.C., é máis antigo que do "naufraxio de Uluburun", que data de 1400 a.C.
Idade Media e imperios
O Imperio Romano de Occidente derrubouse en torno ao ano 476 d.C.. Oriente volveu ser dominante, xa que o poder romano perdurou no Imperio Bizantino, formado no século IV a partir da metade oriental do Imperio Romano. No século VII xurdiu outro poder, e con el a relixión do islam, que pronto se estendeu desde o leste; na súa maior extensión, os árabes, baixo o Umayyad, controlaron a maior parte da rexión mediterránea e deixaron unha pegada duradeira nas súas costas oriental e meridional.
As invasións árabes perturbaron as relacións comerciais entre a Europa occidental e a oriental, á vez que interromperon os itinerarios comerciais cos imperios da Asia oriental. Isto, con todo, tivo o efecto indirecto de promover o comercio a través do mar Caspio. A exportación de grans de Exipto foi redirixida cara ao mundo oriental. A exportación de grans de Exipto foi redirixida cara ao mundo oriental. Os produtos dos imperios do leste asiático, como a seda e as especias, foron levados desde Exipto a portos como Venecia e Constantinopla por mariñeiros e comerciantes xudeus. A incursións viquingas interromperon aínda máis o comercio na Europa occidental e detívoo. Porén, os nórdicos desenvolveron o comercio desde Noruega ata o mar Branco, mentres tamén comerciaban con produtos de luxo de España e do Mediterráneo. Os bizantinos a mediados do século VIII retomaron o control da área arredor da parte nordeste do Mediterráneo. Os barcos venecianos do século IX armáronse para contrarrestar o acoso dos árabes mentres concentraban o comercio de mercadorías asiáticas en Venecia.. miniatura|esquerda|upright|A [[batalla de Lepanto, 1571, rematou coa vitoria da Liga Santa contra os turcos otománs.]] Os fatimíes mantiveron relacións comerciais coas cidades-estado italianas como Amalfi e Xénova antes das cruzadas, segundo os documentos da Geniza do Cairo. Un documento datado no 996 menciona a mercadores amalfitanos que vivían no Cairo. Outra carta afirma que os xenoveses xa comerciaran con Alexandría. O califa al-Mustansir permitira aos mercadores amalfitanos residir en Xerusalén cara a 1060 en lugar do orfanato latino.
As cruzadas propiciaron o florecemento do comercio entre Europa e a rexión de ultramar. Xénova, Venecia e Pisa crearon colonias en rexións controladas polos cruzados e chegaron a controlar o comercio con Oriente. Estas colonias tamén lles permitiron comerciar co mundo oriental. Aínda que a caída dos estados cruzados e os intentos dos Papas de prohibir as relacións comerciais cos estados musulmáns interromperon temporalmente o comercio con Oriente, este continuou.
Con todo, Europa empezou a rexurdir a medida que se foron formando estados máis organizados e centralizados na Baixa Idade Media, tras o Renacemento do século XII. miniatura|upright|O [[Bombardeo de Alxer) (1816)|bombardeo de Alxer pola frota anglo-holandesa en apoio dun ultimato para liberar escravos europeos, agosto de 1816]]
O poder otomán con base en Anatolia continuou crecendo, e en 1453 venceu o Imperio Bizantino coa Conquista de Constantinopla. Os otománs gañaron o control de gran parte da parte oriental do mar no século XVI e tamén mantiveron bases navais no sur de Francia (1543–1544), Alxeria e Tunisia. Barbarossa, o capitán otomán é un símbolo desta dominación coa vitoria na batalla de Preveza (1538). A batalla de Djerba (1560) marcou a cúspide da dominación naval otomá no Mediterráneo oriental. A medida que aumentaba a destreza naval das potencias europeas, estas subleváronse á expansión otomá na rexión librando a batalla de Lepanto (1571) que puxo en xaque o poder da Armada otomá. Foi a última batalla naval librada principalmente entre galeras.
Os piratas berberiscos do noroeste de África aproveitábanse da navegación cristiá e das costas do Mediterráneo occidental. Segundo Robert Davis, entre os séculos XVI e XIX, os piratas capturaron entre 1 millón e 1,25 millón de europeos como escravos
O desenvolvemento da navegación oceánica empezou a afectar a todo o Mediterráneo. Antes, a maior parte do comercio entre a Europa occidental e Oriente pasaba por esta rexión, pero a partir da década de 1490 o desenvolvemento dunha rota marítima cara ao océano Índico permitiu a importación de especias asiáticas e outras mercadorías a través dos portos atlánticos da Europa occidental.
Coa apertura do Canal de Suez sen esclusas en 1869, o fluxo comercial entre Europa e Asia cambiou radicalmente. A ruta máis rápida conducía agora a través do Mediterráneo cara a África Oriental e Asia. Isto provocou unha preferencia polos países mediterráneos e os seus portos ue experimentaron un rápido auxe económico, como Trieste, con conexións directas con Europa Central e Oriental. No século XX, a 1ª e 2ª guerras mundiais, así como a Crise de Suez e a guerra fría provocaron un desprazamento das rutas comerciais cara aos portos europeos do norte, que volveu cambiar cara aos portos do sur grazas á integración europea, a activación da ruta da seda e o libre comercio mundial.
Século XXI e migracións
En 2013, o presidente de maltés describiu o mar Mediterráneo como un "cemiterio" debido á gran cantidade de migrantes que morreron alí afogados despois do envorco das súas embarcacións. O presidente do Parlamento Europeo Martin Schulz dixo en 2014 que a política migratoria de Europa "converteu o Mediterráneo nun cemiterio", referíndose ao número de refuxiados afogados na rexión como resultado directo destas políticas. Un funcionario de Acerbaixán describiu o mar como "un cementerio... onde morre a xente".
Tras o naufraxio de migrantes en Lampedusa en 2013, o goberno italiano decidiu reforzar o sistema nacional de patrulla do mar Mediterráneo autorizando a "Operación Mare Nostrum", unha misión militar e humanitaria para rescatar aos migrantes e deter aos traficantes de inmigrantes. En 2015, máis dun millón de migrantes cruzaron o mar Mediterráneo cara a Europa.
Italia viuse particularmente afectada pola crise dos migrantes europeos xa que desde o ano 2013, máis de 700.000 migrantes desembarcaron en Italia, principalmente africanos subsaharianos.
Natureza
A rexión mediterránea está caracterizada por un alto grao de endemismo, que ocasionou que se considere como un dos lugares de maior concentración de biodiversidade no ámbito mundial. Devandita peculiaridade explícase de diversas formas: baixo impacto da última glaciación na zona, que produciu que actuase como reserva; a presenza de macizos montañosos importantes (por exemplo, o Atlas, a cordilleira do Taurus ao sur, as zonas de Gúdar, Javalambre, Levante), que dota de diversidade estrutural ao biótopo; e tamén a longo prazo historia dos diversos usos da terra por parte da poboación local que creou e mantivo unha ampla gama de hábitats.
Xeoloxía
miniatura|Mapa do primitivo mar [[Paratetis, sucesor do mar de Tetis, e que formou o Mediterráneo cando se foi pechando. O mapa corresponde ao Oligoceno.]] O mar Mediterráneo formouse a partir do primitivo mar de Tetis, de moita maior extensión que o Mediterráneo actual, e foi diminuíndo a medida que a placa Africana aproximábase á Euroasiática. Hai uns 60 millóns de anos, a comezos do Terciario, o mar de Tetis, antecesor do Mediterráneo, inundaba gran parte do norte de África e Europa, que naquel tempo non era máis que un arquipélago de illas.
Durante o Terciario, o mar de Tetis foise estreitando polo leste ata que se formou unha gran cunca mariña case separada do océano aberto. Esta cunca abarcaba nunha mesma masa de auga o Mediterráneo, o mar Negro e o mar Caspio. Por occidente, seguía conectado ao mar aberto a través de superficies hoxe en día emerxidas do sur da Península Ibérica e o norte de Marrocos.
Hai uns 6 ou 5 millóns de anos, o Mediterráneo desecouse ao quedar desconectado do océano Atlántico, un acontecemento coñecido como a crise salina do Mesiniense. Este fenómeno xerou enormes depósitos de sal no fondo do Mediterráneo e diminuíu a salinidade do océano global. Tamén hoxe en día, se o estreito de Xibraltar se pechase, secaríase o Mediterráneo, posto que este é un mar no que se evapora máis auga da que entra polos ríos, debido ao clima cálido e temperado. Este déficit hídrico provoca actualmente unha salinidade máis elevada que no Atlántico, océano do cal recibe a auga que perde debido á evaporación. O fenómeno inspirou o proxecto Atlantropa na década de 1930, que prevía a construción dunha presa no estreito de Xibraltar que permitise producir enerxía e desecar parcialmente o mar.
Dentro duns 5 millóns de anos, o estreito de Xibraltar pecharase novamente e o Mediterráneo quedará reducido a uns poucos lagos hipersalinos. Sábese polos depósitos salinos do fondo do mar que isto xa sucedeu hai algúns millóns de anos, concretamente 5,33. Entón a diferenza de nivel entre o Atlántico e o Mediterráneo provocou a ruptura do dique de roca que se formou no Estreito. O que tardara miles de anos en secar, encheuse nuns poucos anos; especulouse con cifras de ata 2 anos, cunha enchente de 10 metros diarios.
Fauna
miniatura|[[foca monxe|Foca monxe mediterránea, actualmente en estado crítico de extinción.]] A diversidade fáunica do ambiente mediterráneo é enorme, comparable á das plantas. Analizando a riqueza de especies para algúns taxons, obtemos que: das 62 especies de anfibios que hai no Mediterráneo, 35 son endémicas, do mesmo xeito que 111 das 179 especies de réptiles; das 184 especies de mamíferos rexistradas, o 25% son endémicas e 52 especies están ameazadas (sen contar os mamíferos mariños); e que o 28% das especies mariñas achadas no Mediterráneo son endémicas. En canto ás aves, o Mediterráneo é un mar de especial diversidade posto que se acha na ruta migratoria de multitude de especies. Estímase que uns 2.000 millóns de aves migratorias de 150 especies distintas paran nas súas zonas húmidas durante o seu traxecto ou se establecen alí nalgún período curto do ano.
Big Boy (canción de The Jackson 5)
"Big Boy", tamén coñecido como "I'm A Big Boy Now", foi o primeiro sinxelo lanzado por The Jackson 5, en xaneiro de 1968, a través de Steeltown Records. O grupo produciu e interpretou a parte instrumental de moitas das cancións con Steeltown, incluíndo "Big Boy". A canción non tivo éxito nin comercial nin da crítica, pero a familia Jackson quedou encantada co resultado.
The Jackson 5 lanzarían un segundo sinxelo con Steeltown Records antes de asinar con Motown Records. As gravacións orixinais do grupo con Steeltown Records consideráronse perdidas, pero foron redescubertas 25 anos máis tarde. Foron remasterizadas e relanzadas en 1995, con "Big Boy" como sinxelo promocional.
Cantalarrana
O topónimo Cantalarrana pode referirse a:
Ankhiyon ke jharokhon se
Ankhiyon ke jharokhon se (अँखियों के झरोखे से) é un filme indio en lingua hindi de 1978 dirixido por Hiren Nag e coprotagonizado por Sachin e Ranjeeta Kaur. Ravindra Jain compuxo a banda sonora, as cancións foron moi populares, especialmente a de mesmo título que o filme. En 2011 realizouse unha secuela de nome Jaana Pehchana.
Sinopse
Trata da historia de Arun, fillo dun avogado, que queda segundo nun importante exame detrás de Lily, unha modesta e sinxela filla dunha enfermeira, e Arun ferido no seu orgullo decide facerlle a vida imposible no instituto pero Lily non llo toma a mal e co tempo comenzan a xurdir algo entre eles, mais algo inesperado acontecerá que porá o seu amor en perigo.
Pocahontas
Para o artigo referido á película, ver ''Pocahontas.
''miniatura|200px| O único retrato de Pocahontas feito en vida, un gravado realizado en [[Londres de 1616 por Simon van der Meer.]]
Mataoka, coñecida como Pocahontas ou Amonute, nada en 1595 e finada o 21 de marzo de 1617 en Londres, foi a filla máis vella do Xefe Powhatan, xefe da confederación algonquina en Virxinia.
Foi capturada polos ingleses durante as hostilidades anglo-indias de 1613. Durante o tempo que estivo presa, converteuse ao cristianismo e mudou o seu nome por Rebecca. Cando tivo a oportunidade de volver coa súa xente escolleu quedar cos ingleses. En abril de 1614, con 17 anos, casou co empresario do tabaco, John Rolfe, e en xaneiro de 1615 deu a luz ao seu fillo Thomas Rolfe.
En 1616 os Rolfe viaxaron a Londres e Pocahontas foi presentada perante a sociedade inglesa como exemplo de "salvaxe civilizada", coa esperanza de obter máis investimento no asentamento de Jamestown. Converteuse nunha celebridade, recibiu honores e asistiu a unha mascarada no palacio de Whitehall. En 1617, os Rolfe dispoñíanse a volver a Virxinia pero Pocahontas morreu en Gravesend por causas descoñecidas, aos 20 ou 21 anos.
En lingua algonquina, o seu verdadeiro nome era Matoaka, pero entre os powhatan era común ter varios nomes para diferentes situacións polo que se coñecía tamén polos alcumes de Pocahontas, que en algonquino significa pequena licenciosa e Amonute.
Numerosos lugares e produtos nos Estados Unidos levan o seu nome. A súa historia foi idealizada ao longo dos anos e plasmada en arte, literatura e cine. Varios filmes foron realizados baseados en maior ou menor medida na súa vida como The New World, de Terrence Malick, ou as versións de Disney en Pocahontas (1995) e Pocahontas II (1998). Moitas personalidades dos Estados Unidos teñen afirmado ser descendentes dela, a través do seu fillo Thomas, como a primeira dama Edith Wilson, muller do presidente Woodrow Wilson, o actor Glenn Strange, o cantante Wayne Newton ou o astrónomo Percival Lowell.
Desestalinización
A Desestalinización trátase do proceso social e político executado na URSS tras a morte do seu presidente Stalin no 1953, que basicamente consistía na desvinculación da cultura, educación e política da imaxe de Stalin e a desinstalación da sociedade o culto á súa personalidade.
O plan foi impulsado por Nikita Khrushchev, asumendo a xefatura do goberno da URSS tras a morte do seu antecesor.
Pregnenolona
miniatura|dereita|Pregnenolona. [[Número CAS: 145-13-1. Nome IUPAC: 3β-hidroxipregn-5-en-20-ona.]] miniatura|dereita|Modelo da pregnenolona.
A pregnenolona é unha hormona esteroide que intervén como intermediario na ruta de síntese da proxesterona, mineralocorticoides, glicocorticoides, andróxenos, e estróxenos, polo que se considera unha prohormona.
A pregnenolona sulfato é antagonista do receptor GABAB e incrementa a neuroxénese no hipocampo.
Química
Igual cós outros esteroides, a pregnenolona consta de catro aneis de hidrocarburos interconectados. Contén os grupos funcionais hidroxilo e cetona, dúas cadeas etilo, e un dobre enlace no carbono 5 do anel B. É un esterol, cun OH no C3.
Como todas as hormonas esteroides, a pregnenolona é un composto hidrofóbico. Polo contrario, o seu derivado esterificado, a pregnenolona sulfato, é soluble en auga.
Síntese
miniatura|esquerda|350px| Reacción: Pregnenolona-[[Proxesterona]] miniatura|350px|esquerda|Metabolismo da pregnenolona. miniatura|esquerda|350px|[[Esteroidoxénese, na que se mostra a pregnenolona na parte superior esquerda.]] A pregnenolona sintetízase a partir do colesterol. Esta transformación implica a hidroxilación na cadea lateral nas posicións C20 e C22, e a escisión final da cadea lateral. O encima que realiza esta tarefa é o citocromo P45011a1, que forma parte da superfamilia do citocromo P450, e que está localizado na mitocondria, e é controlada polas hormonas trópicas da hipófise, como a ACTH, FSH e LH.
Prohormona
A pregnenolona metabolízase orixinando varias hormonas nalgunha das seguintes tres maneiras:
Neuroesteroide
A pregnenolona e o seu sulfato, igual que a deshidroepiandrosterona e o seu sulfato e a proxesterona, pertencen ao grupo dos esteroides neuroactivos ou neuroesteroides, que se encontran en altas concentracións en certas partes do cerebro, e son sintetizados alí. Os neuroesteroides afectan ao funcionamento sináptico, son neuroprotectores, e melloran a mielinización. Está investigándose o potencial para mellorar o funcionamento cognitivo e a memoria da pregnenolona e o seu éster de sulfato.
A pregnenolona sulfato activa as canles iónicas do receptor potencial transitorio M3 en hepatocitos e illotes pancreáticos causando a entrada de calcio e a posterior liberación de insulina.
Supresión hipofisaria
Todos os corticosteroides teñen numerosas e variadas accións farmacolóxicas. En humanos, unha única dose ou un uso a curto prazo (varios días) practicamente non ten efectos nocivos. Porén, o uso prolongado de corticosteroides podería orixinar a supresión da función hipofisaria (ou pituitaria). A dose limiar diaria para que se dea este efecto é de aproximadamente 0,5 mg para un individuo de 50 kg.
Mastodinia
A mastodinia é o termo médico que se emprega para chamar á dor que se presenta nas glándulas mamarias.
Frecuencia
A mastodinia é moi adoita na muller cando se teñen períodos menstruais. Indícanse os resultados dende 50 até 100% en países de occidente.
Síntomas
A dor mamaria varía de forma importante en canto a gravidade, a cal pode ir dende leve a moi intensa. A maioría dos casos, até un 60% son formas leves, mais en ocasións é tan grave que ocasiona incapacidade para levar unha vida normal, xa que interfere no traballo, vida sexual ou no sono.
A dor obedece a algunhas patoloxías da muller, entre as cales se atopa a mastopatía fibroquística que son cambios que se atopan no parénquima mamario que substitúen o tecido mamario normal por fibrose e zonas de quistes. Esta patoloxía é unha das que máis ocasiona a dor mamario.
Tamén hai algúns alimentos que poden ocasionar dor, como os que conteñen metilxantinas (cafeína, té, chocolates e bebidas gasosas) ou alimentos con altos contidos de graxas. Algúns medicamentos como as usadas para a asma ou a doenza pulmonar obstrutiva, ou aqueles que conteñen hormonas tamén poden ser causantes de mastodinia.
Avea común
Esta planta ten un caule de 50-100 cm de altura e as follas son alternadas, lanceoladas e planas. Ten unha panícula con espigas duns 2 cm de largura. O froito é o cereal utilizado en todo o mundo como alimento.
Etimoloxía
O termo galego avea (en portugués aveia), provén do latín avena, nome que se lle daba á mesma planta. O nome específico sativa provén da verba latina sativus- a- um, que significa o que se cultiva ou planta.
Orixe
O antepasado bravo da avea común (Avena sativa) e da avea forraxeira amarela (Avena byzantina) é a avea bouba hexaploide Avena sterilis. Análises xenéticas mostran que as formas ancestrais de Avena sterilis medraban no Crecente Fértil do Oriente Medio. As aveas domesticadas aparecen relativamente tarde, e lonxe do Oriente Próximo, na Idade de Bronce en Europa.
Correlos, San Pedro de Mor, Alfoz
Correlos é un lugar da parroquia do San Pedro de Mor no concello lugués de Alfoz na comarca da Mariña Central. Segundo o IGE, en 2011 tiña 82 habitantes (39 homes e 43 mulleres).
Helí Rolando Tella Cantos
Helí Rolando Tella Cantos, nado en Gomeán (O Corgo) o 14 de setembro de 1888 e finado en Adai (O Corgo) o 9 de outubro de 1967, foi un militar galego.
Avea común
Orixe
A avea, e tamén o centeo, son xeralmente considerados cereais secundarios, isto é, derivados dunha mala herba do trigo e da cebada, cereais primarios domesticados. O espallamento destes cerais ao oeste, cara áreas máis húmidas e frías, pode ter mellorado a compoñente brava da avea e, en consecuencia, levar á súa domesticación.
Helí Rolando Tella Cantos
Traxectoria
miniatura|250px|Pazo de Adai. Fillo de Policarpo Tella Uz, labrego acomodado, e Mercedes Cantos Camacho, mestra, que finou en 1901. Ingresou na Academia de Infantería de Toledo en 1907, en 1910 obtivo o despacho de 2º tenente e foi destinado a Marrocos. Participou na Guerra do Rif onde conseguiu varias condecoracións: Medalla Militar Individual (1923) e Cruz Laureada de San Fernando (1925). Ascendido a Tenente Coronel, pertencía ao grupo dos militares africanistas.
Papamerda palleiro
O papamerda palleiro ou palleira pomarina (Stercorarius pomarinus) é unha ave mariña da familia Stercorariidae. É unha ave migratoria, que inverna no mar nos océanos tropicais. En Galicia é unha ave de paso relativamente abundante.
Os Ramos, Valverde, Monforte de Lemos
Os Ramos é un lugar da parroquia de Valverde, no concello de Monforte de Lemos. En 2018 estaba deshabitado.
Helí Rolando Tella Cantos
Traxectoria
Coa instauración da Segunda República Española, mostrou unha aberta hostilidade cara o régime. En 1932 secundou a Sanjurjada e foi desterrado a Villa Cisneros no Sáhara Español, de onde fuxiu. Amnistiado polo goberno Lerroux, mandou o primeiro terzo da Legión. Tivo que refuxiarse no Marrocos francés logo de pronunciar un discurso contra a República nun acto oficial. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi xefe dunha das agrupacións da columna Madrid á ordes de Juan Yagüe. Participou na Batalla de Madrid, liderando os avances na fronte de Usera a as posteriores loitas na Cidade Universitaria. Nestes combates resultou ferido, quedando convalecente durante varios meses. O 17 de abril de 1938 foi ascendido a xeneral de brigada. Mandou unha brigada navarra e participou coa 63 División na campaña de Aragón e Cataluña.
Os Ramos, Valverde, Monforte de Lemos
O lugar sitúase a 336 m de altitude, ao norte do Monte de Valverde. Atópase entre a liña de ferrocarril León-A Coruña e as estradas LU-546 e LU-109.
Helí Rolando Tella Cantos
Traxectoria
Ao remate da Guerra Civil era xeneral de brigada e o 12 de xullo de 1940 foi nomeado comandante da 81 División. En 1941 foi nomeado gobernador militar de Burgos, cesando o 23 de xaneiro de 1942. Despois foi nomeado gobernador militar de Lugo. Involucrouse en intrigas monárquicas contra Francisco Franco e no ano 1943 foi separado do exército acusado de empregar soldados e prisioneiros de guerra nas obras do seu pazo de Adai e na súa fábrica de fariña. Foi confinado en Albacete e despois en Palencia. De volta en Lugo foi vitima dun atentado que non conseguiu acabar coa súa vida, aínda que dúas persoas resultaron mortas. Conseguiu a representación dunha casa norteamericana e facía continuas viaxes a Madrid. Finou no pazo de Aldai.
Vida persoal
Casou en segundas nupcias con María de la Concepción Cabrera Benito, condesa de Amayuelas, e foi pai de María Cristina Tella Cabrera que casou con Pedro Manuel Díez Ponce de León, IX marqués de Casinas.
Papamerda palleiro
Taxonomía
A súa relación con outras especies non está completamente resolta; o seu ADN mitocondrial é máis similar ao do papamerda real, pero en morfoloxía e comportamento está máis próximo aos papamerdas pequenos (como o papamerda palanquín). A explicación máis probable é unha extensa hibridación entre a real e unha especie de papamerdas menores, o cal tivo como resultado a xeración dunha poboación híbrida que finalmente evolucionou nunha especie distinta, o papamerda palleiro; ou alternativamente entre o papamerda palleiro e unha especie de papamerda do hemisferio sur, dos que o papamerda real sería a descendencia híbrida, que quizais apareceu moi recentemente no século XV. Xulgando polas características do esqueleto e o comportamento, o primeiro parece o máis probable, xa que o papamerda palleiro comparte varias semellanzas cos papamedas do xénero "Catharacta" (ver papamerda subantártico), mentres que o papamerda real non parece moi diferente dos seus parentes do hemisferio sur.
A diferenza no ADNmt entre o papamerda palleiro e o real é unha das menores entre dúas especies de vertebrados ata agora analizados, sendo menor que a variación encontrada entre diferentes individuos de especies de ampla distribución. A aparente capacidade de hibridación levou á abolición do xénero separado Catharacta para os papamerdas do hemisferio sur e os papamerdas reais.
Etimoloxía
O xénero Stercorarius ten un nome latino que significa "do excremento", pola comida regurxitada por outras aves ás que o papamerda persegue, que antes se pensaba que eran excrementos, que seguidamene o papamerda comía. O nome específico pomarinus vén de pomatorhinus, do grego poma, pomatos, 'tapa' e rhis, rhinos, 'nariz, orificio nasal'. Isto refírese á cera (ou ceroma) que cobre a base do seu bico, característica que comparte con outros papamerdas. O nome non ten nada que ver coa rexión báltica de Pomerania.
Descrición
esquerda|miniatura|É un gran papamerda duns 45 cm de lonxitude, excluíndo as plumas do centro da cola do aduto en verán, que poden engadir outros 10 cm. Mide de 46 a 67 cm de lonxitude, e de 110 a 138 cm de envergadura alar e de 540 a 920 g de peso. O límite máximo de lonxitude inclúe as longas plumas da cola dos adultos na época reprodutora, que teñen uns 10 cm de lonxitude. A identificación desta especie é moi complicada polas úas semellanzas co papamerda palanquín e a existencia de tres morfos. Os papamerdas palleiros son tan grandes coma unha gaivota cana. Son moito máis voluminosos, de ás máis anchas e lembran menos a un falcón que os papamerdas palanquíns, pero mostran a mesma gama de variación de plumaxes. O voo é máis moderado que o da especie menor. Realiza moitas chamadas parlantes ásperas e outras que soan como which-yew.
Os papamerdas palleiros adultos de morfo claro teñen un dorso marrón, partes inferiores principalmente brancas e plumas primarias das ás escuras cun "flash" branco. A cabeza e o pescozo son brancos amarelados cunha parte superior negra. Os adultos de morfo escuro son marróns escuros, e as aves de morfo intermedio son escuros con partes inferiores, cabezas e pescozo algo máis claros. Todos os morfos teñen o flash na á branco, que aparece como un dobre flash diagnóstico na parte inferior da á. Nos adultos reprodutores de todos os morfos, as dúas plumas da cola centrais son moito máis longas que as outras, teñen forma de culler e están retortas con respecto á horizontal. Os xuvenís son aínda máis difíciles de identificar, e son difíciles de distinguir dos papamerdas palanquíns a distancia e só pola plumaxe.
Avea común
Descrición
A avea medra a xeito de planta herbácea de até 1,5 m de altura. Raíces reticulares e potentes, máis abundantes e profundas que no resto de cereais. Talo groso e recto con broullas, baleiro por dentro e pouco resistente ao envorcado (encamado), formado por varios entrenós que terminan en grandes broullas ou nós. O tamaño do talo vai dos 40 aos 140 cm. As follas son lineares, planas, lanceoladas e alongadas, co limbo de cor verde máis ou menos escuro e con pelos na base que o fan áspero ao tacto, sen estípulas e cunha nerviación paralela e bastante marcada. Poden acadar os 45 cm de lonxitude e dos 3 aos 15 mm de largura. Na unión do limbo co talo presentan unha lígula con forma oval e de cor abrancazada, bastante miúda. A disposición no talo é alterna. As inflorescencias son racemosa, en panículas de até 40 cm. Constan dun acio de espiguillas, cun par de pequenas brácteas na base, chamadas glumas, sobre as cales se dispoñen entre dous e tres flores hermafroditas que adoptan unha posición curvada. As glumas son subiguais, de 35 a 50 mm, e presentan de 7 a 9 nervios. O raque do espigallo non se desartella na madureza. As flores son hermafroditas, miúdass e con simetría bilateral, cada unha delas arrodeada por dúas brácteas chamadas glumelas. As glumelas son glabras ou pouco pilosas. A inferior mide de 12 a 25 mm e é bidentada no ápice. A aresta mide de 15 a 40 mm e se inserta en medio do dorso. A glumela superior é tan longacoma a inferior e ten o bordo hialino e dúas cristas ciliadas. Ten dúas lodículas enteiras ou bidentadas. O androceo está formado por tres estames de filamentos longos e magros. As anteras son longas, basifixas, saxitadas e grandes, de cor amarela. As dúas tecas dispóñense formando unha especie de X que vibra co vento. O xineceo é tricarpelar, unilocular e cun ovario súpero. Este fica coroado con dous ou tres estigmas longos e moi plumosos. O froito é un cariópside fusiforme e pilón, cun suco ventral profundo e dun tamaño aproximado de 8-11 x 2-2.5 mm. Normalmente se atopa arrodeado polas glumelas superior e inferior. Contén unha soa semente soldada á parede do ovario. É un froito moi rico en substancias de reserva.
Papamerda palleiro
Alimentación
Aliméntase de peixes, prea, sobras, pequenas aves ata o tamaño dunha gaivota cana e roedores, especialmente lemmings. Persegue e róuballe as súas capturas a gaivotas, carráns e incluso mascatos. Igual que a maioría das especies de papamerdas, realiza este comportamento pirata durante todo o ano, mostrando grande axilidade acosando as súas vítimas. Só a gaivotóns, o pigargo e a aguia real capturan papamerdas palleiros adultos sans. miniatura|Na Costa Dourada no SE de Queensland, Australia
Avea común
Alimentario
A avea ten numerosos usos na alimentación, normalmente enrólase ou esmágase para facer flocos de avea, ou móese en fariña fina de avea. A fariña de avea principalmente cómese en papas de avea, mais tamén pode ser utilizada nunha gran variedade de produtos de panificación, tales como bolos, biscoitos e pans de avea. A avea é tamén un ingrediente en moitos cereais fríos, en particular, muesli e granola. A avea tamén pode ser consumida crúa, pro exemplo as galletas con avea estanse a tornar moi populares.
Úsase tamén a avea en varias bebidas. Na Gran Bretaña, úsase para a produción de cervexa. O leite de avea é unha bebida fría e doce feita de avea moída e leite, é unha bebida popular en toda a América Latina. O caudle de avea, feito a base de cervexa e fariña de avea con especias, era unha bebida tradicional británica e unha das favoritas de Oliver Cromwell.
A avea é tamén amplamente utilizada como espesante en sopas, coma se fai co orxo ou co arroz noutros países.
Pecuario
A avea adóitase utilizar comunmente como alimento para os cabalos. A casca de avea debe ser triturada para se virar comestíbel para as bestas. O gado tamén se alimenta con avea, en gran, en po ou cunha fariña grosa usando un muíño cilíndrico, un muíño de broca ou un muíño de martelos.
A palla de avea valórase polos produtores de cabalos como leito para o gado, por mor á súa suavidade, por estar libre de poeira, e como absorbente natural. A palla tamén pode ser usada para facer zorras de millo. Amarrada nun saco de muselina, a palla de avea foi usada par amaciar a auga do baño.
Saúde
A avea considérase xeralmente un alimento saudábel e nutritivo. A descuberta das propiedades saudábeis para baixar o colesterol levou a unha apreciación aínda maior da avea coma alimento humano.
Fibra solúbel
O farelo de avea é o invólucro exterior da avea. O seu consumo reduce o colesterol LDL - o colesterol "malo" - e, tamén é considerado un dos alimentos que poden reducir o risco de doenza cardíaca.
A avea contén máis fibra solúbel que calquera outro gran, resultando unha dixestión máis devagar e unha sensación prolongada de saciedade. Tense probado que un tipo de fibra solúbel, o beta-glucano, axuda a diminuír o colesterol.
Despois da publicación de artigos sobre as investigacións que unha dieta rica en avea pode axudar a reducir o colesterol, provocou unha febre polo farelo de avea nos EUA a finais de 1980, atinxindo o pico en 1989, cando se comercializaron patacas chips con farelo de avea engadido. A moda dos alimentos con avea foi de curta duración e foi desbotada nos anos 90. A popularidade de fariña de avea e outros produtos de avea volveron a aumentar despois dunha decisión en xaneiro de 1998 da Administración de Alimentos e Medicamentos (Food and Drug Administration, FDA), cando divulgou unha regra final que permitía ás empresas alimentarias a facer unha alegación de saúde nos alimentos que conteñen fibra solúbel de avea (farelo, fariña e flocos), rotulando que 3,00 g diarios de fibra solúbel destes alimentos pode reducir o risco de doenza cardíaca. O alimento integral de avea debe fornecer polo menos 0,75 gramos de fibra solúbel por porción. A fibra solúbel da avea integral ten unha clase de polisacáridos coñecidos como beta-D-glucanos.
Os beta-D-glucanos, ou beta-glucanos, comprenden unha clase de polisacáridos non dixeríbeis que se atopan a miúdo nas fontes naturais tales como grans, orxo, fermentos, bacterias, algas e fungos. Na avea, no orxo e noutros cereais, están localizados principalmente na parede celular do endosperma.
O beta-glucano da avea é unha fibra solúbel e é un polisacárido viscoso formado por unidades do monosacárido D-glicosa. Tamén se compón de polisacáridos de ligazón mixta, isto é, que os enlaces entre as unidades D-glicosa ou D-glicopiranosil son beta-ligazóns 1, 3 ou 1, 4. Este tipo de beta-glucano tamén se refire como unha ligazón mixta (1 → 3) ou (1 → 4)-beta-D-glucano. As ligazóns (1 → 3) creban a estrutura uniforme da molécula de beta-D-glucano e tórnana solúbel e flexíbel. En comparación, a celulosa polisacárida non dixeríbel é tamén un beta-glucano, mais non é solúbel. A razón pola cal é insolúbel a celulosa consiste só en beta-D-ligazóns (1 → 4). As porcentaxes de beta-glucano nos diferentes produtos de avea integrais son: farelo de avea, maior do 5,5% e até 23,0%; avea en flocos, cerca de 4%, e fariña de avea cerca de 4%.
Proteína
A avea é o único cereal que contén só unha proteína tipo globulina ou leguminosa, a avenalina, como a proteína de almacenamento principal (80%). As globulinas caracterízanse pola solubilidade en solución salina diluída. As proteínas de cereais mais típicos, como o glute ou a zeína, son prolaminas. A proteína menor da avea é unha prolamina, a avenina. As proteínas da avea son case equivalente ás da soia; as investigacións da Organización Mundial da Saúde mostraron que son semellantes ás proteínas da carne, do leite ou do ovo. O contido en proteínas das cascas do núcleo da avea varía do 12-24%, o maior entre os cereais.
Propiedades e contraindicacións
A súa semente é alimentaria, proporcionando calcio e substancias minerais (cobalto, cobre, ferro, manganeso, zinc). Emprégase en tratamentos do sistema nervioso e contra o desvelo ou insomnio e como fortificante no caso de diabetes e dispepsias. Emprégase en curas de desintoxicación do tabaco. Suaviza e tonifica a pel, utilizándose industrialmente en xampús, xabróns, cremas e locións. Utilízase moito como materia prima para a alimentación de animais pois é rica en nutrientes.
A avea, o mesmo que o trigo, o orxo, o malte e o centeo, posúe glute na súa composición, deste xeito, non debe ser consumido por celíacos, xa que ten como consecuencia (no caso de ser consumida), unha atrofia das mucosas do intestino delgado, prexudicando o organismo e a absorción de diversos nutrientes.
O extrato de avea pódese utilizar tamén para aliviar irritacións da pel.
A avea tense usado tradicionalmente con fins medicinais, inclusive para axudar a equilibrar o ciclo menstrual, o tratamento da dismenorrea, e para a osteoporose e infeccións do tracto urinario.
Cultivo
miniatura|200px|Avea en [[Saskatchewan preto da época de colleita]] A avea cultívase en todas as zonas temperadas, pois ten unha menor esixencia de calor estival e maior tolerancia pluvial que outros cereais, coma o trigo, o centeo ou o orxo, por iso son particularmente importantes en áreas con veráns húmidos, como o Noroeste de Europa, chegando a ser cultivada con éxito en Islandia. A avea é unha planta anual, e pode ser plantada tanto no outono (para a colleita final do verán) ou na primavera (outono para a colleita temperá).
O plantío da avea en Galicia vén da antigüidade. Noutros lugares, coma no Brasil, é relativamente novo, da década de 1970. A avea seméntase na primavera ou a comezos do verán, en canto o solo está pronto. Unha xermolación ceda é crucial para obter unha boa colleita, xa que a avea fica en dormencia en veráns calorosos. En áreas cálidas, a avea seméntase a finais do verán ou a comezos do outono. A avea é tolerante ao frío, e non lle afectan as xeadas serodias ou a neve.
Normalmente seméntanse arredor dos 125 aos 175 Kg/ha, usando un subsolador ou unha sementadora. Empréganse menores taxas cando se sementa xunto con leguminosas. Taxas algo máis altas poden usarse en solos de boa calidade ou cando existen problemas de malas herbas. Porén cómpre ter en conta que unha densidade moi alta pode dar lugar a problemas de espazo, reducindo a colleita.
A avea de inverno pode cultivarse coma un pasteiro fóra de tempada, para ser incorporada co arado de novo no solo na primavera seguinte coma fertilizante verde, pastoreo de forraxe de inverno ou colleitado a comezos do verán.
Requisitos de fertilización
A avea absorbe cantidades considerábeis de nitróxeno do solo. Tamén toma fósforo na forma P2O5 Polo que se bota fosfato nunha cantidade de 30 a 40 Kg/ha. A avea tamén consome potasio (K2O); adoita botarse arredor dos 15–30 Kg/ha. Normalmente botamos uns 50-100 Kg/ha de nitróxeno en forma uréica ou amoniacal. O nitróxeno é importante para que a planta acade unha altura de abondo, e polo tanto obter unha boa cantidade de palla de calidade. Se na leira onde sementamos a avea platáramos o ano anterior algún lugume, ou cando se botan cantidades altas de esterco, podemos reducir a fertilización con nitróxeno.
Control de herbas daniñas
O vizoso crecemento da avea común tende a afogar a meirande parte das herbas adventicias. Só unhas poucas plantas que medran máis altas, como as ambrosías (Ambrosia spp.), a mostaza branca ( Sinapis alba), a Galium aparine, ou plantas do xénero Diodia, supoñen ás veces un problema que dificultan a colleita e diminúen o rendemento final. Poden controlarse cunha modesta dose de herbicida foliar coma o 2,4-D, mentres a maleza é aínda miúda.
Pragas e doenzas
A avea ten moi poucas enfermidades e pestes, agás algunhas relacionadas coas follas ou co caule, coma a ferruxe que causa o fungo Puccinia graminis. Uns poucos lepidópteros, e eirugas se alimentan destas plantas, por exemplo as avelaíñas: Apamea sordens e Xestia c-nigrum, mais estes raramente se tornan unha peste considerábel.
Colleita
miniatura|Colleitando avea en [[Jølster, Noruega contra 1890. (foto de Axel Lindahl, Museo Noruegués de Antropoloxía)]] As técnicas modernas de colleita dependen do equipamento dispoñíbel, a tradición local e mais das prioridades.
Os agricultores, procurando un máximo rendemento, colleitan cando os grans acadan un 35% de humidade, ou cando os grans máis verdes están xusto tornando a cor crema. Despois colléitase por fileiras, cortando as plantas a uns 10 cm por riba do chan, amoreando a palla en feixes e deixando todo gran orientado no mesmo lado. Os feixes secan uns días ao sol para despois apañarse mecanicamente e finalmente facer as balas de palla.
Tamén pode deixarse a avea en pé até estar completamente madura antes de a colleitar. Isto provoca unha maior perda de rendemento, tanto en palla coma en gran, xa que parte deste cae antes das espigas.
A colleita tradicional implicaba apañar a avea cunha gadaña ou unha fouce, e mallala esmagándoa cos pés do gado. A finais do século XIX e principios do XX, a colleita realizábase cun aglutinante, o gran era reunido e levado a unha máquina malladora.
Almacenaxe
Despois do embalado a avea transpórtase á planta ou granxa usando un transporte axeitado para o gran, e almacénase nun silo. A avea pode almacenarse de forma segura a un 12% de humidade, a niveis máis altos de humidade cómpre secala ou aireala.
Produción, consumo e comercio
miniatura|250px|esquerda|Países produtores de avea en 2005. Durante o período 2002-2011, a avea foi o sétimo cereal no mundo, tanto en superficie cultivada como en produción, representando o 1,8% e o 1,2% respectivamente do total. Debido a que a avea se adapta moi ben a climas fríos e húmidos, os maiores países produtores áchanse entre os 35º e os 50º de latitude norte e os 20º e 40º de latitude sur, concentrándose o 87% da produción mundial no período 2007-2011 nos países da Unión Europea, de América do Norte e da desaparecida Unión Soviética.
Nas últimas cinco décadas reduciuse a superficie cultivada á cuarta parte, pasando de 42,3 millóns de hectáreas na colleita de 1960/1961 a 11 millóns de hectáreas na colleita de 2011/2012. Porén, o rendemento aumentou tamén dun xeito significativo, pasando de 1.481 kg/ha no período 1960/1969 a 1.975 kg/ha no período 2000/2009, practicamente 500 kg/ha máis, que porcentualmente supón un incremento do 33%. Os maiores rendementos medios observados foron de 5.000 kg/ha no período 2006-2010, e déronse en países europeos, concretamente en Irlanda, Reino Unido, Bélxica, Países Baixos e Suíza.
Os maíores produtores mundiais son a Unión Europea, Rusia, Canadá, Australia e Estados Unidos que xuntos representaban o 80% da colleita mundial de 2015/2016. Individualmente, o maior produtor é Rusia, posto que ocupaba Estados Unidos na década de 1960. Polonia, España, Finlandia, o Reino Unido e Alemaña representan aproximadamente o 60% da produción da UE. En América do Sur os principais produtores son o Brasil, a Arxentina e Chile, destacando o crecemento deste último país que en dúas décadas aumentou en máis do dobre a súa produción.
Os maiores produtores son tamén os maiores consumidores. En 2015/2016 foron a UE (7,48 millóns de toneladas), Rusia (4,6), Estados Unidos (2,7), Canadá (1,62) e Australia (1). O liderado en consumo anual per cápita en 2007 foi para Belarús (9,35 quilogramos por habitante), seguida de Dinamarca (7,81 kg/hab) e Letonia (7,23 kg/hab).
O principal exportador é Canadá que, no período 2007/2011, exportou o 80% do volume internacional comercializado; ségueo moi de lonxe Australia, co 8,6%. O maior importador é Estados Unidos co 83,4% da avea importada no período sinalado; o segundo maior importador é México co 4,1%.
Etnoloxía
Moi usada en Galicia no pasado polas súas propiedades nutritivas, especialmente dábaselle aos enfermos en xeito de tortas chamadas: afreitas.
Refraneiro
Refírese ás súas propiedades nutritivas:
LEGO
thumb|Lego Duplo
miniatura|dereita LEGO é a denominación que se dá a unha serie de xoguetes que teñen como elemento principal uns bloques de plástico interconectábeis. A compañía Lego System A/S, a súa fabricante, ten base en Billund, Dinamarca. Foi fundada no ano 1916 polo carpinteiro Ole Kirk Christiansen e dende 1934 pasou a chamarse LEGO, coa contracción das palabras dinamarquesas "LEg GOdt" (xogue ben).
Historia
Ole Kirk Christiansen abriu un taller en 1916 que funcionou como obradoiro ordinario até 1932 cando empezou a facer xoguetes de madeira. En 1947 foi creado o primeiro xoguete de plástico.