cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aligatóridos
Diferenzas cos crocodilos
Os aligátores diferéncianse dos crocodílidos principalmente por teren cabezas máis curtas e anchas, con morros máis obtusos; así como porque o cuarto dente máis grande da mandíbula inferior encaixa nunha fosa especial para el dentro da mandíbula superior, en vez de nunha amosega externa da boca; en que carecen de flecos aserrados que aparecen nas patas traseiras e pés dos crocodilos; en ter as dedas dos pés traseiros palmados pola presenza dunha membrana que non chega a máis da metade dos extremos dos dedos; e unha intolerancia á salinidade, xa que os aligatóridos prefiren claramente as augas doces, mentres que os crocodilos poden tolerar a auga salgada debido a unhas glándulas especializadas para filtrar e expulsar o sal. En xeral, os crocodilos adoitan ser máis perigosos para os humanos que os aligatóridos. Outra característica descuberta recentemente é que tanto os caimáns coma os aligátores americanos comen algo de follaxe e froitas ademais da súa dieta normal de peixe e carne.
Taxonomía
miniatura|Niño de aligátor no [[Parque Nacional dos Everglades, Florida, Estados Unidos]] miniatura|Alligator prenasalis, fósil miniatura|Membro anterior da especie extinguida A. olseni Existen 8 especies de aligatóridos vivas, clasificadas en 4 xéneros.
Tintoretto
miniatura|210px|A última cea, 1592-1594, Unha das súas últimas obras, cumio do manierismo do autor e á vez naturalistas e fantasmagóricas Tintoretto, de nome verdadeiro Jacopo Comin, nado en Venecia o 29 de setembro de 1518 e finado en Venecia o 31 de maio de 1594), foi un dos grandes pintores da escola veneciana e probablemente o último gran pintor do Renacemento italiano. Na súa mocidade tamén recibiu o alcumo de Jacopo Robusti, pois o seu pai defendeu as portas de Padua fronte ás tropas imperiales dun xeito bastante vigoroso. O seu verdadeiro apelido, 'Comin' foi descuberto recentemente por Miguel Falomir, xefe do departamento de Pintura Italiana do Museo do Prado, Madrid, e fíxose público a raíz da retrospectiva de Tintoretto no Prado (2007).
Pola súa fenomenal enerxía e empeño á hora de pintar foi alcumado Il Furioso, e o seu dramático uso da perspectiva e os especiais efectos de luz fan del un precursor da arte barroca. Os seus traballos máis famosos son unha serie de pinturas sobre a vida de Xesús e a Virxe María na Scuola Grande dei San Rocco de Venecia.
Traxectoria
Foi un dos máis grandes pintores da escola veneciana e probablemente o último gran pintor do Renacemento italiano. Pola súa fenomenal enerxía pintando foi alcumado Il Furioso, e o uso dramático da perspectiva espacial e os efectos especiais da luz fixérono precursor da arte barroca co seu característico estilo manierista.
Leiro, Abegondo
Santaia de Leiro é unha parroquia que se localiza no leste do concello de Abegondo na comarca da Coruña. Segundo o IGE en 2016 tiña 166 habitantes (82 mulleres e 84 homes) distribuídos en 7 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999, cando tiña 230 habitantes.
Topónimo
Leiro é posiblemente un topónimo do século X-XIII con orixe céltica en lar, e que deriva no latín como larea para referise aos campos de cultivo.
Torre (xadrez)
A torre (<font face="Arial Unicode MS">♖ ♜ ) é unha peza do xogo do xadrez. Ao comezo da partida cada xogador dispón de dúas, que se sitúan nas esquinas do taboleiro máis próximas á súa posición. En notación alxébrica, as torres brancas empezan situadas nas casas en A1 e H1, mentres que as torres negras comezan en A8 e H8.
A torre móvese tanto horizontal como verticalmente, cara adiante e cara atrás, sen límite de casas, tal e como mostra o diagrama da dereita. A torre tamén participa, xunto co rei, nun movemento especial chamado enroque.
Cando as columnas están abertas o seu xogo faise máis forte polo que adoitan poñerse xeralmente en xogo no medio xogo e no final do xogo da partida. Ten a función táctica de dominar columnas abertas, ou sexa, columnas sen peóns, onde o seu movemento é ben aproveitado. A Torre situada na sétima casa é unha posición coñecida polos efectos devastadores que pode provocar sobre o adversario. As Torres dobradas (na mesma liña ou columna) son unha arma poderosísima, excedendo moitas veces o valor dunha raíña.
Tempada 2004-05 da NBA
A tempada 2004/05 da NBA foi a quincuaxésimo novena na historia da liga. Deu comezo o 2 de novembro de 2004 e rematou o 20 de abril de 2005. A tempada finalizou con San Antonio Spurs coma campións da NBA tras derrotar a Detroit Pistons por 4-3.
Clasificacións
* V: Vitorias * D: Derrotas * %V: Porcentaxe de vitorias * P: Partidos de diferenza respecto á primeira posición
Gama, Cundinamarca
Gama é un concello colombiano do departamento de Cundinamarca, que se atopa na provincia do Guavio, a 113 km ó leste de Bogotá. Gama en lingua muisca, que quere dicir «as vosas costas».
Historia
Na época precolombiana, o territorio do actual concello de Gama estivo poboado polos chíos, da Confederación Muisca, cuxo casarío estaba no sitio de Pauso, hoxe Pueblo Viejo. A nova vila foi fundada por Juan Martín Romero, no ano 1903, asesorado de Luis Santana Pinto, quen adiantaba xestións para a súa elección en concello e creación da parroquia.
Totana
250px|thumb|Mosteiro de Santa Eulalia
Totana é un concello e cidade da Rexión de Murcia, no sueste de España. Pertence á comarca do Bajo Guadalentín, da que é o segundo concello máis poboado por detrás de Mazarrón, con 31.394 habitantes en 2017.
Unha das disciplinas artísticas máis explotadas na cidade de Totana é a música. Pódense apuntar grupos como Inkeys, Mercenarios, The Tracks, e A rúa do silencio entre outros.
Torre Europa
250px|miniatura|Torre Europa A Torre Europa é un rañaceos da cidade de Madrid, o sétimo máis alto da capital española con 121 metros de altura. Ten 30 plantas e alberga oficinas de diferentes empresas. Atópase no complexo empresarial do AZCA, máis concretamente na esquina da Avenida do General Perón co Paseo de la Castellana.
Foi construído en 1985 polo arquitecto Miguel Oriol e Ybarra. Durante os fins de semana, convértese nunha zona destacable de lecer, debido aos restaurantes que abren as súas portas nos niveis inferiores.
O 5 de outubro de 1990 sufriu un incendio na súa planta 29, sen graves consecuencias. O 1 de maio de 2002 a banda terrorista ETA atentou contra o edificio con 20 kg dun potente explosivo, aínda que só destruíu algunhas fiestras.
Shenzhou 11
Shenzhou 11 foi un voo tripulado cara a estación espacial china Tiangong 2. Foi lanzada o 16 de outubro de 2016 mediante un foguete CZ-2F desde o Centro de Lanzamento de Satélites de Jiuquan.
Características
Shenzhou 11 foi unha misión tripulada polo comandante Jing Haipeng e o piloto Chen Dong que se acoplou á estación espacial Tiangong 2, á que permaneceu unida 30 días, durante os cales a tripulación fixo toda unha serie de probas e experimentos. Shenzhou 11 regresou a terra o 18 de novembro.
O Cameleiro
O topónimo galego O Cameleiro pode referirse a:
Wiener Stadthalle
O Wiener Stadthalle é un estadio situado en Viena, Austria, o máis importante da cidade.
Historia e características
Foi construído entre 1954 e 1958 baixo a dirección do arquitecto austríaco Roland Rainer. En 2015 contaba con seis salas. A sala D tiña a forma dun cadrado de cen metros de lado, con capacidade para se adaptar a eventos variados (competicións deportivas, concertos, congresos) e albergar entre 3.000 e 16.000 persoas. Outras das súas salas eran unha pista de xeo e un pavillón de ximnasia.
Neste estadio ofreceron concertos artistas como The Rolling Stones, Green Day, Queen, Frank Sinatra, ABBA, Michael Jackson, Miley Cyrus, Lady Gaga, Kylie Minogue, Shakira, Christina Aguilera, AC/DC, Metallica, Led Zeppelin, Pink Floyd, Dire Straits, Deep Purple, Guns N' Roses, U2, Laura Pausini, The Police, Britney Spears, entre outros.
O recinto foi elixido o 6 de agosto de 2014 como sede do Festival de Eurovisión 2015 que se celebrou o día 23 de maio de 2015 en Viena.
Paio Gómez Chariño
Paio Gómez Chariño, nado cara a 1225 probablemente en Pontevedra e finado en Ciudad Rodrigo en outono de 1295, foi un poeta e nobre galego. Foi o primeiro Señor de Rianxo, Adiantado Maior do Reino de Galicia, destacado aristócrata e militar do reino e sobranceiro trobador en lingua galega.
No seu sepulcro, en Pontevedra, consta o nome de Payo Guomez Charino, pero nos seus textos aparecen diferentes nomes, como Pae Gomez Charinho, Paay Gomez Charinho, Pae Gomez ou Pay Gomez.
Traxectoria
miniatura|dereita|225px|Sartego no convento de San Francisco de [[Pontevedra.]]
miniatura|dereita|225px|A fada e o dragón de [[Xaime Quessada, no Paseo de Alfonso XII de Vigo. Monumento adicado aos poetas, cantores e trobadores da ría de Vigo, Martín Codax, Pero Meogo, Mendiño e Paio Gómez Chariño.]]
Naceu no seo dunha familia da nobreza do suroeste de Galicia e viviu os primeiros anos na vila de Pontevedra. Era fillo de Gonzalo Gómez Chariño e tivo dúas irmás: Teresa e María. Casou con María Xiráldez Maldonado, coa que tivo unha filla, Xoana Mariño Chariño, e tres fillos, Sueiro Gómez, Rui Páez e Álvar Páez Maldonado.
Participou na toma de Sevilla en 1248 coas tropas do rei Fernando III o Santo, polo cal recibiu terras en Sanlúcar de Barrameda. Quizais participou tamén na toma de Xaén dous anos antes. Foi vivir a Rianxo tras recibir o título de Señor da Vila, que herdou o fillo.
Posiblemente formou parte da corte de Afonso X e participaría en batallas navais da época, como a de Cádiz de 1263, a de Alxeciras de 1278, ou nas refregas contra os piratas mouriscos, fre­cuentes na época. Despois pasou á corte de Sancho IV. Entre agosto de 1284 e setembro de 1286 foi Almirante do Mar de Castela, asinando como tal varios documentos nos que se confirman privilexios reais, sucedendo no cargo a Pedro Laso de la Vega, que fora nomeado como tal en 1278. Desde ese cargo ordenou á veciñanza de Pontevedra construír unha galera para o rei, para amolar ao arcebispo compostelán Rodrigo González, o cal puido ser un dos motivos para ser relevado do cargo polos irmáns Pedro e Nuño Díaz de Castañeda.
No verán de 1286 acompañou o rei Bravo na súa peregrinación a Compostela desde as terras do Bierzo por Ourense e Pontevedra, regresando o rei a Castela pola Coruña, Betanzos e Lugo. Durante a súa estancia en Galiza concedeu varios privilexios en vilas, como os asinados en Ponte­vedra en agosto dese ano.
Até 1291 permaneceu afastado da corte, mais nese ano o rei Sancho regresou a Galiza para depor do cargo ao Adiantado Maior do Reino de Galiza, Juan Alfonso de Alburquerque, que apresou Chariño. En 1292 participou como capitán axudando a sufocar a rebelión contra o rei pro­movida por Juan Núñez. O 22 de novembro dese ano, foi nomeado Adiantado Maior de Galiza trala fuga de Juan Alfonso de Alburquerque a Portugal.
A súa viúva viviu en Pontevedra polo menos até 1306 e alí foron ambos soterrados. O seu sepulcro consérvase na igrexa do convento de San Francisco, que fora construído poucos anos antes e ao que a parella concedera varios predios e privilexios. O sepulcro de Chariño, construído posible­mente en 1308, representa ao nobre en posición xacente, cun brasón nobiliario e a cabeza dun león. A finais do século XV engadíuselle un epitafio en caracteres góticos coa inscrición "AQVI : IACE: EL MUI NOBLE: CABALLERO: PAYO GUOMEZ CHARINO. EL PRIMERO SENOR : DERRIANJO: QUE GANO: A SEUILLA SIENDO DE MOROS: Y LOS: PREUILEGIOS: DESTA UILLA: AÑO DE 1…".
Obra
É un expoñente da perfección técnica e estética á que chegou o cancioneiro en galego no século XIII. Coñécenselle 28 composicións: 19 cantigas de amor, 6 cantigas de amigo, un sirventés, unha cantiga de escarnio contra o trobador Afonso Lopez de Baian, e unha peza (CA 256) que foi cualificada de sirventés a Afonso X e de escarnio ou louvanza contra Sancho IV.
Once das cantigas de amor están recollidas no Cancioneiro da Ajuda (246 a 256, sen rúbrica), das cales tres aparecen xunto ás outras dezasete pezas a el atribuídas no Cancioneiro da Vaticana e no da Biblioteca Nacional. Destaca a relación das súas pezas co mar.
Carolina Michaëlis de Vasconcelos pensa que a súa época máis frutífera como autor foi durante a súa estancia na corte de Afonso X. Porén, Armando Cotarelo Valledor opina que escribiu durante un espazo de tempo máis amplo, entendendo que a cantiga de escarnio a Afonso Lopez de Baian é da época da conquista de Sevilla (cara a 1248), e que na tenzón que escribiu se fala dos feitos acontecidos en 1286 nas Cortes de Palencia.
Cando fai cantigas de mestría (quince pezas) adoita empregar estrofas de sete versos (doce pezas), usando as outras tres veces estrofas de seis versos. Para as cantigas de refrán (trece pezas), adoita usar estrofas de seis versos incluído un refrán de dous (once pezas). Para os versos, adoita usar os decasílabos iámbicos (alternan­cia de sílabas átonas con tónicas) de rima aguda, se ben en sete cantigas alterna versos graves con agudos e nunha usa só versos graves.
Entre os recursos utilizados destaca o paralelismo nas cantigas de amigo, o encabalgamento e a fiinda, que usa en seis das súas composicións. Esta estrofa final é propia de trobadores da lírica galego-portuguesa e máis concretamente da corte de Afonso X.
Iliturgis
IIliturgis, Illiturgi ou Iliturgi foi unha cidade ibérica e posteriormente da Hispania romana. Atopábase na Oretania, próxima ao sur do río Betis (actual Guadalquivir), na vía de Córdoba a Cástulo, no actual termo municipal de Mengíbar, co poboamento romano na chamada «Encomenda de Maquiz» e o ibero, descuberto en 2017, no cerro da Muela, aínda que durante moito tempo creuse que estaba preto de Andújar, no que terminou por ser identificado como a antiga Isturgi.
Historia
Durante a Segunda guerra púnica, púxose ao lado dos romanos, e foi asediada polos cartaxineses en dúas ocasións, no 214 a.C. e no 211 a.C., mais con todo, levantáronse os asedios. Cando os irmáns Publio e Cneo Cornelio Escipión foron derrotados, Iliturgi e Cástulo pasáronse ao bando dos cartaxineses. Ademais, de acordo coas fontes romanas, dise que os cidadáns de Iliturgi executaran aos romanos que fuxiran á cidade en busca de refuxio durante a guerra. Cando Escipión o Africano tomou por asalto a cidade no ano 206 a.C., fixo executar a todos os seus habitantes e queimar os seus cadáveres.
Paolo Veronese
miniatura|262px|As vodas de Caná, 1563. Veronese trata os temas evanxélicos como fragmentos da vida cortesá veneciana, nun estilo fastuoso e ostentoso.
Iliturgis
Historia
Foi refundada por Tiberio Sempronio Graco, cando era pretor de Hispania Citerior (181-179 a.C.) e chegou a ser, durante a etapa a etapa imperial, unha cidade considerable que levou o nome de Forum Julium e formou parte da provincia da Bética, e medrou en tamaño.
Paolo Veronese
Paolo Veronese, nado en Verona en 1528 e finado en Venecia o 19 de abril de 1588, foi un importante pintor renacentista veneciano.
Iliturgis
Historia
Eufrasio de Iliturgi dise que foi o seu primeiro bispo cristián. No século VII, o rei visigodo Sisebuto construíu unha igrexa sobre o sepulcro de Eufrasio en Iliturgi, pero durante a conquista musulmá da península ibérica no século VIII, as reliquias de Eufrasio foron trasladadas a Galicia, até o Val do Mao en Samos..
Localización
Durante moitos anos pensouse que a cidade de Iliturgi achábase na actual Andújar. Hoxe en día, a hipótese aceptada pola maioría dos arqueólogos e historiadores e a que a identifica coa Encomenda de Maquiz" no termo municipal de Mengíbar. Aínda que, recentemente, uns autores propoñen que podería acharse baixo a actual cidade de Xaén.
Brief Answers to the Big Questions
Brief Answers to the Big Questions é un libro de ciencia popular escrito polo físico Stephen Hawking, e publicado por Hodder & Stoughton (tapas duras) e Bantam Books (tapas brandas) o 16 de outubro de 2018. O libro aborda algúns dos grandes misterios do universo, e promove unha visión da ciencia como un factor importante para arranxar os problemas da Terra. A editorial describe o libro como "unha selección das máis profundas, accesibles e oportunas reflexións [de Hawking] do seu arquivo persoal", e inclúe, segundo un crítico de libros, arredor de "medio millón de palabras" dos seus ensaios, conferencias e discursos de apertura. O libro estaba incocluso cando o autor faleceu en marzo de 2018, pero completouse cos "seus colegas académicos, a súa familia e o Stephen Hawking Estate". O prólogo do libro foi escrito por Eddie Redmayne, actor gañador do Oscar que interpretou a Stephen Hawking no filme de 2014, The Theory of Everything; conta cunha introdución de Kip Thorne, Premio Nobel de Física; e un epílogo de Lucy Hawking, a filla do autor. Unha parte dos beneficios do libro están destinados á Motor Neurone Disease Association e á Fundación Stephen Hawking.
Christian von Koenigsegg
Christian Erland Harald von Koenigsegg, nado o 2 de xullo de 1972 en Estocolmo, é un empresario sueco, fundador do fabricante de automóbiles deportivos Koenigsegg.
Traxectoria
Christian von Koenigsegg é fillo de Jesko von Koenigsegg, director J K Energiteknik, e da modista Brita. A familia von Koenigsegg procede de Suabia e Baviera dunha familia artistocrática que se remonta ao século XII. Christian medrou en Estocolmo e estudou en Lundsbergs skola e na Escola Escandinava de Bruxelas. En 1994 con 22 anos de idade, fundou a súa propia compañía Koenigsegg automotive AB con diñeiro que tiña aforrado e ao ano seguinte recibiu cartos de seu pai e 1999 logrou dous millóns de dólares dun grupo de 20 investidores, salientando Bård Eker que é o principal accionista da empresa , porén von Koenigsegg é o presidente.
O primeiro prototipo deseñouno o enxeñeiro David Crafoord, e logo de varios anos de desenvolvemento apareceu o primeiro modelo que se fabricou o Koenigsegg CC8S elaborado en Margretetorp en 2002. Despois de acadar unha velocidade de 388 quilómetros por hora o libro Guinness recoñeceuno como o coche fabricado en serie máis rápido do mundo.
Ramon Llull
Ramon Llull (en latín Raimundus ou Raymundus Lullus), nado en Palma en 1235 e finado en 1315, foi un escritor, teólogo e filósofo mallorquín. Considérase o primeiro grande escritor en catalán, ademais tamén escribiu en árabe e latín.
Traxectoria
Nado en Mallorca, pouco despois da súa conquista, no seo dunha familia nobre, aos 31 anos deixa a súa familia e posición para se dedicar ao estudo e á predicación, obsesionándose coa conversión dos musulmáns e xudeus ao cristianismo, aínda que sempre polo convencemento, nunca pola violencia. Con esta finalidade, Llull, vai aprender o árabe e viaxar por Oriente. Escribe máis de 400 obras e vai ser o primeiro en escribir libros filosóficos e teolóxicos nunha lingua vulgar, o catalán.
Helena Cantacuzena
Helena Cantacuzena (en grego: Έλενα Καντακουζηνή), nada en 1333 e finada o 10 de decembro de 1396, foi a emperatriz consorte de Xoán V Paleólogo no Imperio bizantino.
Familia
Era filla de Xoán VI Cantacuzeno e Irene Asanina.
Foi a irmá de Mateo Cantacuzeno e Manuel Cantacuzeno. As súas irmás María e Teodora eran as respectivas esposas de Nicéforo II Orsini e Orhan I.
Emperatriz
Xoán V e Xoán VI foron emperadores rivais nunha guerra civil que se desatou desde 1341 até 1347. As dúas partes por fin chegaron a un acordo. Segundo os seus termos Xoán VI sería recoñecido como principal coemperador con Xoán V máis novo que el. O matrimonio foi selado co matrimonio de Helena con Xoán V.
O matrimonio tivo lugar o 28 de maio de 1347 ou o 29 de maio de 1347. Helena tiña uns trece anos, mentres que ao seu noivo lle faltaba un mes para cumprir o seu décimo quinto aniversario. A paz só durou até 1352 cando o seu esposo renovou as hostilidades contra o seu pai. Xoán VI viuse obrigado a renunciar ao trono o 4 de decembro de 1354. O seu irmán Mateo retería o seu título de coemperador até a súa propia derrota en 1357.
Helena e Xoán V tiveron polo menos nove fillos:
Últimos anos
O 12 de agosto de 1376, Xoán V foi deposto nun golpe de estado polo seu fillo Andrónico IV. Helena foi tomada cativa xunto coa maioría da familia imperial. Andrónico IV foi apoiado principalmente pola República de Xénova. A súa principal oposición proveu da República de Venecia, o inimigo tradicional de Xénova, e Murad I. Andrónico IV cooperara con Savci Bey, un fillo de Murad, nun intento conxunto para depor aos seus respectivos pais en 1373. Murad mantívose hostil cara a el e apoiou a Xoán V.
Murad foi o responsábel da restauración de Xoán V o 1 de xullo de 1379. Andrónico retirouse a Gálata, que estaba baixo control xenovés. Helena foi tomada como refén e permaneceu en cativerio até 1381.
O conflito de Xoán V e Andrónico IV continuou até a morte deste último en 1385. Andrónico IV foi substituído polo seu fillo Xoán VII Paleólogo que logrou derrocar brevemente ao seu avó en 1390. O papel de Helena no conflito foi mínimo xa que poucas fontes aínda a mencionan.
Xoán V foi restaurado no trono pero morreu o 16 de febreiro de 1391. Helena sobreviviulle e retirouse ao convento de Santa Marta adoptando o nome monástico de Hipomona (Paciencia). Morreu aí como monxa.
Got to Be There
Go to Be There é o primeiro álbum na carreira en solitario de Michael Jackson, lanzado por Motown Records o 24 de xaneiro de 1972. O álbum inclúe canción homónima, que foi lanzada o 7 de outubro de 1971 como o primeiro sinxelo de Jackson en solitario. Vendeu preto de 900.000 copias nos Estados Unidos e 3,2 millóns por todo o mundo. Posteriormente, o álbum foi remasterizado e relanzado no 2009 como parte dunha compilación de 3 discos, Hello World: The Motown Solo Collection.
Vilar do Mato, Santiago de Arriba, Chantada
Vilar do Mato é un lugar na parroquia de Santiago de Arriba, do concello de Chantada, na comarca de Chantada, pertencente a provincia de Lugo. No ano 2011 non tiña habitantes segundo datos do INE e do IGE.
Libro de buen amor
miniatura|300px|Folio terceiro do manuscrito T (Toledo) do Libro de buen amor do s. XIV conservado na [[Biblioteca Nacional de España, Vitr. 6/1.]]
O Libro de buen amor é unha obra escrita por Juan Ruiz (arcipreste de Hita) a mediados do século XIV. É unha composición en verso extensa, pertencente ao mester de clerecía. Aínda que escrito cara a 1343, o título co que se coñece actualmente deullo Ramón Menéndez Pidal en 1898; anteriormente fora coñecido como Libro do arcipreste ou Libro dos cantares.
O libro consta de 1728 estrofas, entre as que predomina o tetrástrofo. Constitúe unha colección heteroxénea de diversos materiais, e o fío condutor constitúeo o relato da autobiografía amorosa ficticia do seu autor. Nela representa a través das súas amantes todas as camadas da sociedade medieval do Reino de Castela. Recóllense composicións líricas profanas (serranillas, moitas veces paródicas) ao lado doutras relixiosas, fábulas, apólogos, glosas do Ars Amandi de Ovidio, parodias da liturxia das horas canónicas ou cos cantares de xesta (como o "Combate de don Carnal con doña Cuaresma"), prantos (como o da morte de Trotaconventos, personaxe que constitúe un precedente da Celestina), sátiras (como as dirixidas contra as donas chichas ou o poder igualador do diñeiro), alegorías, moralidades, sermóns, cantigas de cegos e de escolares etc.
Do libro existen tres códices, dos que o de Salamanca (S, actualmente conservado na Biblioteca Real) está considerado o máis completo; os outros son o da Real Academia Española (G, ou de Gayoso) e o de Toledo.
David Koechner
David Michael Koechner, nado o 24 de agosto de 1962, é un cómico e actor estadounidense. É coñecido polos seus papeis como Champ Kind nos filmes de Anchorman e como Todd Packer na serie de NBC The Office.
Koechner comezou na interpretación cando estudou comedia improvisada en Chicago en ImprovOlympic, baixo a dirección de Del Close, antes de unirse a Second City Northwest. Koechner trasladouse a Nova York en 1995, facendo numerosos números de comedia como parte de Saturday Night Live (1995–1996) e como cómico regular en Late Night with Conan O'Brien a mediados da década de 1990. En 1997, Koechner trasladouse ós Ánxeles e comezou a traballar de maneira continua en filmes e comedias de televisión, facendo as súas primeiras aparicións en filmes como Wag the Dog, Austin Powers: A espía que me achouchou e Man on the Moon.
Dicionario electrónico
Un dicionario electrónico é un repertorio lexicográfico (véxase dicionario) accesible mediante a internet. Segundo os criterios utilizados poden incluír maior ou menor información lingüística, existindo desde simples listaxes de palabras, a dicionarios con explicitación da categoría gramatical, inclusión da definición, repertorio fraseolóxico, organizados terminoloxicamente (como unha nomenclatura botánica ou zoolóxica como a Wikiespecies) ou con nomes propios.
Entre as utilidades coas que contan están:
Ligazóns externas
Entre os doutras moitas existentes, velaí unha listaxe dos dicionarios cos que contan as linguas máis achegadas ó galego:
Proteína
miniatura|dereita|Unha representación en 3D da [[estrutura das proteínas|estrutura da mioglobina. Esta proteína foi a primeira cuxa estrutura foi obtida mediante a cristalografía por raios X.]] As proteínas (do grego πρωτεϊνη, primeiro) son unhas macromoléculas formadas por α-aminoácidos. Poden estar formadas por unha ou varias cadeas de aminoácidos. As proteínas son moléculas orgánicas esenciais na estrutura e función dos seres vivos (por exemplo, forman parte integral dos tecidos biolóxicos e moitas delas funcionan como encimas). Levan a cabo unha ampla gama de funcións nos organismos, como a catálise metabólica, replicación do ADN, resposta aos estímulos, transporte de moléculas etc. A súa función nutritiva fundamental é plástica, formadora de estruturas orgánicas. Tamén poden servir en determinados casos como fonte de enerxía, pero nunha alimentación equilibrada esta función é asumida polos carbohidratos e os lípidos.
As proteínas son substancias sólidas, incoloras, coloidais, insolubles en solventes orgánicos, unhas con algunha solubilidade en auga, e outras con algunha solubilidade en solucións acuosas diluídas de ácidos, bases ou sales. Quimicamente, son compostos cuaternarios de carbono (C), hidróxeno (H), osíxeno (O) e nitróxeno (N).
Unha cadea longa de aminoácidos denomínase polipéptido. O termo proteína dáse xeralmente cando o polipéptido ou un conxunto de varios ten unha función e conformación determinada. Porén, os termos péptido, polipéptido e proteína úsanse con frecuencia dun modo pouco específico, xa que ás veces non hai un límite claro entre eles. Nas proteínas normalmente hai 20 aminoácidos (ver aminoácido proteinoxénico), pero poden incorporar algúns máis en casos especiais. Os aminoácidos teñen grupos amino e carboxilo por medio dos que se enlazan por enlace peptídico formando a cadea polipeptídica. As proteínas difiren unhas das outras principalmente na súa secuencia de aminoácidos, que está determinada pola secuencia de nucleótidos dos seus xenes, e que xeralmente dá lugar a un pregamento tridimensional específico da proteína, que lle dá unha estrutura necesaria para a súa actividade. Cada posible combinación de tres nucleótidos (tripletes) que se suceden na secuencia dun xene codifica un determinado aminoácido, segundo as correspondencias do código xenético. En xeral, o código xenético só codifica os 20 aminoácidos proteinoxénicos normais, pero en certos organismos dito código pode codificar por un mecanismo especial a selenocisteína e, en certas arqueas a pirrolisina. Despois de rematada a síntese de proteínas ou mesmo durante a mesma, poden modificarse encimaticamente residuos de aminoácidos da proteína por modificación postraducional, o que altera as súas propiedades físicas e químicas, o pregamento, estabilidade, actividade e, finalmente, a función das proteínas. Ás veces as proteínas levan unidos grupos químicos que non son peptídicos, que se denominan grupos prostéticos ou cofactores. Distintas proteínas poden tamén funcionar en conxunto para realizaren unha determinada función, e a miúdo poden estar asociadas formando complexos proteicos estables.
As proteínas poden purificarse a partir doutros compoñentes celulares utilizando varias técnicas como a ultracentrifugación, precipitación, electroforese e cromatografía; a aparición das técnicas de enxeñaría xenética fixo posible aplicar diversos métodos que facilitan a purificación. Entre os métodos que se utilizan comunmente para estudar a estrutura e función das proteínas están a inmunohistoquímica, mutaxénese dirixida, resonancia magnética nuclear e espectrometría de masas.
Bioquímica
miniatura|dereita|300px|Figura 2: Formas de resonancia do enlace peptídico. A forma neutra e con enlace simple (~60%) está á esquerda, e a forma cargada e con dobre enlace (~40%) está á dereita. miniatura|300px|Estrutura química dunha cadea peptídica. miniatura|dereita|450px|Parte dunha cadea proteica mostrando as ligazóns peptídicas. miniatura|dereita|Ribosoma sintetizando unha proteína e usando o ARNm como molde. O enlace peptídico que enlaza os aminoácidos da proteína establécese entre o grupo amino dun aminoácido e o grupo carboxilo do seguinte aminoácido. Nos extremos os grupos amino e carboxilo quedan libres, polo que se di que a proteína ten un extremo amino terminal ou N-terminal (por onde por convención se considera que empeza a proteína) e un extremo carboxilo terminal ou C-terminal (por onde acaba). O enlace peptídico ten dúas formas de resonancia (o dobre enlace pode estar no C=O ou no C=N), que lle dan certo carácter de dobre enlace e inhiben a rotación arredor do seu eixe, de modo que os carbonos alfa son coplanares. Os outros dous ángulos diedros no enlace peptídico determinan a forma local que adopta o esqueleto da proteína.
Biosíntese
As proteínas son compostos orgánicos de estrutura complexa e masa molecular elevada (entre 15.000 e 20.000.000 Da) e son sintetizadas polos organismos vivos nos ribosomas por medio da combinación dun número maior ou menor de moléculas de aminoácidos, que se ligan por enlace peptídico. Son, pois polímeros formados pola unión de aminoácidos, que son os seus monómeros. Poden ter centos de aminoácidos.
A secuencia de aminoácidos da proteína está determinada pola secuencia de nucleótidos do xene que a codifica. O xene do ADN é transcrito a un ARNm, que madura (en eucariotas) e se dirixe aos ribosomas, únese a eles e é traducido. A secuencia de nucleótidos do ARNm, tomados de 3 en 3, formando codóns, é lida no ribosoma segundo as correspondencias do código xenético. Neste código cada codón determina un aminoácido. . Os aminoácidos chegan ao ribosoma traídos por ARNts, que están entrando e saíndo do ribosoma continuamente. Os ARNts teñen unha secuencia anticodón, complementaria dalgún dos codóns. Hai ARNt específicos para cada aminoácido, e uns encimas chamados aminoacil ARNt sintetases, enlazan cada aminoácido co ARNt correcto. No ribosoma os aminoácidos únense por enlace peptídico formando unha cadea de aminoácidos cada vez máis longa, que permanece unida ao último ARNt que entra. O polipéptido en crecemento denomínase a miúdo cadea nacente. As proteínas biosintetízanse sempre empezando no extremo N-terminal e acabando no C-terminal. O ARNm vai expoñendo sucesivamente todos os seus codóns no ribosoma. Cando se chega a unha secuencia de finalización do ARNm, a cadea polipeptídica libérase. A proteína prégase e pode despois sufrir modificacións postraducionais.
A taxa de síntese proteica en procariotas é máis alta que en eucariotas e pode chegar a 20 aminoácidos por segundo. O tamaño dunha proteína sintetizada pode medirse poo número de aminoácidos que contén e pola súa masa molecular total en daltons, Da, (sinónimo de unidade de masa atómica), ou en kDa. Unha proteína de lévedo media ten uns 446 aminoácidos e uns 53 kDa. A proteína máis longa coñecida é a titina, que se encontra no sarcómero muscular, cunha masa de 3.000 kDa e case 27.000 aminoácidos.
Síntese química
No laboratorio poden sintetizarse pequenas proteínas por un conxunto de métodos chamados síntese de péptidos, que dependen de técnicas de síntese orgánica para producir péptidos con alto rendemento. A síntese química permite a introdución de aminoácidos non naturais nas cadeas polipeptídicas, como a unión de sondas flourescentes ás cadeas laterais de aminoácidos. Estes métodos son útiles en bioquímica e bioloxía celular de investigación, aínda que xeralmente non para aplicacións comerciais. A síntese química é ineficiente para producir polipéptidos de máis duns 300 aminoácidos, e as proteínas sintetizadas poden non adoptar doadamente a súa estrutura terciaria nativa. Os métodos en síntese química avanzan dende o extremo C-terminal ao N-terminal, ao revés ca a síntese biolóxica nos ribosomas, se son en fase sólida, mais os feitos en disolución avanzan no mesmo sentido que o biolóxico.
Composición
Canto á estrutura molecular, as proteínas clasifícanse en:
Proteínas fibrosas e globulares
Son aquelas que presentan moléculas distendidas e filamentosas, semellantes a longos fíos. coláxeno e fibrina son exemplos de proteínas fibrosas. Son raras. Presentan as moléculas enroladas como novelos, e son solúbeis na auga formando micelas. A maioría das proteínas presentan estrutura globular, como, por exemplo, os encimas, anticorpos, hemoglobina, proteínas asociadas á clorofila e proteínas estruturais.
Estrutura tridimensional
Constituída por unha cadea de aminoácidos na que se estabelecen ligazóns por pontes de hidróxeno entre os aminoácidos distantes da cadea. Estas ligazóns confírenlle a forma en hélice alfa, folla pregada beta. Esta estrutura depende, entre outros factores, do medio onde a proteína se prega.
Resulta do enrolamento da hélice ou da folla pregada, e é mantido por pontes de hidróxeno e disulfuro entre aminoácidos da mesma cadea. Esta estrutura confire a actividade biolóxica ás proteínas. Pode ser globular ou filamentosa.
Resulta da asociación de varias subunidades peptídicas con estrutura terciaria; estas permanecen unidas xeralmente a través de ligazóns covalentes coma pontes disulfuro entre cisteínas.
As proteínas non son moléculas totalmente ríxidas. Ademais de teren os seus niveis estruturais característicos, as proteínas poden cambiar entre varias estruturas relacionadas mentres realizan as súas funcións. No contexto desde rearranxos funcionais, estas estruturas terciarias e cuatrernarias son normalmente denominadas "conformacións", e as transicións entre elas chámanse cambios conformacionais. Tales cambios están a miúdo inducidos pola unión de moléculas substrato ao sitio activo dun encima, ou á rexión física da proteína que participa na catálise química. En proteínas en disolución tamén sofren a variación na estrutura por vibración térmica e a colisión con outras moléculas.
As proteínas poden dividirse informalmente en tres clases principais, que se correlacionan con estruturas terciarias típicas: proteínas globulares, fibrosas e de membrana.
Determinación da estrutura
O descubrimento de cal é a estrutura terciaria dunha proteína ou a cuaternaria dun complexo proteico pode proporcionar importantes indicios sobre como realiza a proteína a súa función. Os métodos experimentais máis comúns para a determinación da estrutura son a cristalografía de raios X e a espectroscopía de resonancia magnética nuclear (NMR), as cales poden fornecer información a resolución atómica. Porén, os experimentos de NMR poden proporcionar información a partir da cal pode estimarse un conxunto de distancias entre pares de átomos, e as posibles conformacións finais dunha proteína determínanse resolvendo a distancia xeométrica problema. A interferometría de polarización dual é un método analítico cuantitativo para medir a conformación da proteína total e os cambios conformacionais debidos a interaccións ou outros estímulos. O dicroísmo circular é outra técnica de laboratorio para determinar a composición en folla beta ou helicoidal interna das proteínas. A microscopia crioelectrónica utilízase para producir información estrutural de baixa resolución sobre complexos proteicos moi grandes, incluídos virus ensamblados; unha variante coñecida como cristalografía electrónica pode tamén producir información de alta resolución nalgúns casos, especialmente para cristais bidimensionais de proteínas de membrana.
As estruturas resoltas almacénanse xeralmente en Protein Data Bank (PDB), unha fonte de acceso libre da que se poden obter datos de miles de proteínas en forma de coordenadas cartesianas para cada átomo da proteína. Coñécense moitas máis secuencias que estruturas de proteínas. Ademais, o conxunto de estruturas xa resoltas é predominantemente o de proteínas que poden ser sometidas facilmente ás condicións requiridas na cristalografía de raios X, que é un dos principais métodos de determinación estrutural. En especial, as proteínas globulares son comparativamente máis doadas de cristalizar en preparacións de cristalografía de raios X. As proteínas de membrana, polo contrario, son difíciles de cristalizar e están subrepresentadas na PDB. As iniciativas baseadas na xenómica estrutural intentaron remediar estas deficiencias resolvendo sistematicamente estruturas representativas dos principais tipos de pregamento. Os métodos de predición de estruturas das proteínas tratan de proporcionar métodos de xerar unha estrutura plausible de proteínas cuxas estruturas non foron aínda determinadas experimentalmente.
Desnaturalización e renaturalización
As proteínas poden desnaturalizar. Isto acontece cando, por acción de substancias químicas ou da calor as proteínas sofren alteración da estrutura terciaria ou a quebra das ligazóns non covalentes da estrutura cuaternaria.
As proteínas perden a súa conformación e, consecuentemente, a súa funcionalidade. A desnaturalización pode ser reversíbel ou irreversíbel.
Dependendo da forma pola cal a proteína foi desnaturalizada, a súa conformación nativa pódese recuperar (renaturalización) retirándose lentamente o axente desnaturalizante, como por exemplo facer unha diálise contra auga para retirar o axente desnaturalizante urea.
Función biolóxica
As proteínas son as principais moléculas da célula, que levan a cabo as instrucións especificadas na información xenética. Coa excepción de certos tipos de ARN, a maioría das demais moléculas biolóxicas son elementos relativamente inertes sobre as cales actúan as proteínas. As proteínas supoñen a metade do peso seco dunha célula de Escherichia coli, mentres que outras macromoléculas como o ADN e ARN supoñen só o 3% e 20%, respectivamente. O conxunto de proteínas expresadas nunha determinada célula ou tipo celular denomínase proteoma.
Igual que outras macromoléculas biolóxicas como os polisacáridos e ácidos nucleicos, as proteínas son partes esenciais do organismo e participan virtualmente en todos os procesos celulares. Moitas proteínas son encimas que catalizan reaccións bioquímicas e son esenciais no metabolismo. As proteínas tamén teñen funcións estruturais e mecánicas, como a actina e miosina do músculo e as proteínas do citoesqueleto, o cal forma un armazón que mantén a forma celular. Outras proteínas son importantes na sinalización celular, respostas inmunes, adhesión celular e o ciclo celular. As proteínas son tamén necesarias nas dietas dos animais, xa que os animais non poden sintetizar todos os aminoácidos que necesitan e deben obter os aminoácidos esenciais da dieta. Por medio do proceso da dixestión, os animais degradan as proteínas a aminoácidos libres que son despois absorbidos no intestino e utilizados no metabolismo.
As proteínas teñen as seguintes funcións:
Estrutural e motil
Son aquelas que participan dos tecidos dándolles rixidez, consistencia e elasticidade. Son proteínas estruturais: coláxeno ( cartilaxes), elastina, fibroína (arañeiras), queratina (cabelo), resilina (moi elástica, nas ás de insectos) e outras.
Algunhas proteínas estruturais interveñen na motilidade celular ou de todo o organismo. Algunhas delas teñen propiedades contráctiles e interveñen nos movementos das células musculares e outras, como é o caso da actinae miosina. Outras proteínas que interveñen na motilidade intracelular son a cinesina e dineína. A proteína tubulina non é contráctil, pero forma os flaxelos e cilios.
Regulatoria
Algunhas hormonas (substancias que exercen algunha función específica sobre algún órgano ou estrutura dun organismo) son de natureza proteica, como por exemplo a insulina, hormona do crecemento ou hormona paratiroide. Outras interveñen na sinalización celular como receptores de moléculas sinalizadoras eucariotas, ou son represores de xenes bacterianos. Moitos receptores teñen un sitio de unión exposto na superficie da célula e un dominio efector dentro da célula, o cal pode ter unha actividade encimática ou poden sufrir un cambio conformacional detectado por outras proteínas do interior da célula.
Defensa
Os anticorpos son proteínas (inmunoglobulinas) que participan na defensa do organismo contra microorganismos e todo tipo de substancias estrañas. A afinidade de unión dun anticorpo pola súa molécula diana é extraordinariamente alta. Tamén teñen unha función defensiva impedindo a perda de sangue nas hemorraxias, como o fibrinóxeno ou a trombina. Outras son tóxicas, como a ricina, que é unha forma de defensa das plantas. No plasma de peixes antárticos hai proteínas anticonxelantes que os defenden da conxelación.
Enerxética (nutrición e reserva)
Obtención de enerxía a partir dos aminoácidos que compoñen as proteínas. Esta é unha función de urxencia en organismos superiores, cando a indispoñibilidade de ácidos graxos ou monosacáridos así o dita. Porén, hai algunhas proteínas que están especializadas na nutrición e reserva enerxética, como a caseína do leite, a ovoalbumina do ovo ou a gliadina das sementes de trigo.
Encimática
Posibilitan as reaccións bioquímicas, permitindo reducir a enerxía libre de Gibbs de activación e acelerando as reaccións. Coñécense máis de 4000 reaccións catalizadas por encimas. Os encimas son xeralmente moi específicos e catalizan só unha ou unhas poucas reaccións químicas. Os encimas levan a cabo a maior parte das reaccións do metabolismo, interveñen na replicación do ADN, reparación do ADN e transcrición xenética. Algúns encimas actúan sobre outras proteínas par engadir ou quitar grupos químicos nun proceso chamado modificación postraducional. O grao de aceleración proporcionado pola catálise encimática é xeralmente enorme, por exemplo, incrementando a velocidade de reacción arredor de 1017 veces con respecto a unha reacción non catalizada no caso da orotato descarboxilase.
As moléculas que se unen e sobre as que actúa o encima denomínanse substratos. O substrato entra nunha rexión do encima denominada centro activo, onde ten lugar a reacción. Aínda que o encima pode estar formado por centos de aminoácidos, só unha pequena fracción dos aminoácidos interaccionan co substrato, e na catálise adoitan estar implicados só tres ou catro aminoácidos.
Transporte
As lipoproteínas transportan lípidos polo sangue. Algunhas proteínas son transportadores de membrana, que levan moléculas dun lado a outro da membrana.
Unión a outras moléculas
miniatura|dereita|Modelo do encima [[hexoquinase. A escala, na esquina superior dereita aparecen dous dos seus substratos, ATP e glicosa.]]
A principal característica das proteínas que lles permiten realizar o seu diverso conxunto de funcións é a súa capacidade de unirse a outras moléculas de forma específica e firme. A rexión das moléculas proteicas responsable da unión a outras moléculas denomínase sitio de unión e é xeralmente unha depresión na superficie da molécula ou "peto". Esta capacidade de unión está mediada pola súa estrutura terciaria, a cal define o peto do sitio de unión, e polas propiedades químicas das cadeas laterais dos aminoácidos que o rodean. A unión das proteínas a outras moléculas pode ser extraordinariamente forte e específica; por exemplo, a proteína inhibidora da ribonuclease únese á anxioxenina humana cunha constante de disociación subfemtomolar (<10−15 M) pero non se pode unir a ningún dos seus homólogos de anfibios, as onconases (>1 M). Cambios químicos extremadamente pequenos como a adición dun só grupo metilo a unha molécula á que se debe unir a proteína pode ás veces ser suficiente para case eliminar a unión; por exemplo, a aminoacil ARNt sintetase específica do aminoácido valina distingue esta do aminoácido leucina de cadea lateral moi similar.
As proteínas poden unirse a outras proteínas ou a pequenas moléculas substrato. Cando as proteínas se unen especificamente a outras copias da mesma molécula, poden oligomerizarse para formar fibrilas; este proceso ocorre a miúdo en proteínas estruturais que constan de monómeros globulares que se autoensamblan para formar fibras ríxidas. As interaccións proteína-proteína tamén regulan a actividade encimática, o control do progreso do ciclo celular e permiten a ensamblaxe de grandes complexos proteicos que levan a cabo moitas reaccións moi relacionadas cunha función biolóxica común. As proteínas poden tamén unirse ou mesmo integrarse nas membranas cellares. A capacidade de unirse a outras moléculas para inducir cambios conformacionais nas proteínas permite a formación de redes de sinalización celular de enorme complexidade. As interaccións entre proteínas son reversibles, e dependen fortemente da dispoñibilidade de diferentes grupos de proteínas ás que se asocian para formar agregados que son capaces de realizar un determinado conxunto de funcións. O estudo da interacción entre proteínas específicas é fundamental para comprender aspectos importantes das funcións celulares, e finalmente as propiedades que distinguen os distintos tipos celulares. miniatura|dereita|Diagrama de fitas dun [[anticorpo de rato contra o cólera que se une a un antíxeno carbohidrato.]]
Métodos de estudo
As estruturas e actividades das proteínas foron estudadas in vitro e in vivo. Os estudos in vitro de proteínas purificadas en condicións controladas son útiles para descubrir como unha proteína leva a cabo a súa función: por exemplo, os estudos de cinética encimática exploran os mecanismos químicos da actividade catalítica dun encima e a súa afinidade relativa por varios posibles substratos. Os experimentos in vivo estudan as actividades das proteínas dentro das células ou dentro do organismo no seu conxunto, e poden proporcionar información complementaria sobre o lugar onde actúa a proteína e como se regula.