cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guerra sucia na Arxentina
Tortura sistemática
Era habitual combinar violación e tortura. Máis aló da tortura eléctrica e a violación, os instrumentos, métodos e grao de crueldade dos tormentos, excede a comprensión dunha persoa normal: simulacros de fusilamento, o submarino, estiletes, pinzas, drogas, o cubo (inmersión prolongada dos pés en auga fría/quente), queimaduras, suspensión de barras ou do teito, fracturas de ósos, cadenazos, lategazos, sal sobre as feridas, supresión de comida e auga, ataque con cans, rotura de órganos internos, empalamento, amestramentos, sufrir tortura ante ou presenciar a tortura de familiares e ás veces nenos, manter as feridas abertas, permitir as infeccións masivas, cosido da boca...
O sadismo dos torturadores é un dato común. Todos os detidos-desaparecidos eran torturados: homes, mulleres, anciáns, anciás, adolescentes, discapacitados, mulleres embarazadas e nenos (hai varios casos de nenos menores de 12 anos torturados fronte aos seus pais).
O coñecido xornalista e director do diario La Opinión, Jacobo Timerman, que estivo detido-desaparecido e foi liberado pola presión internacional, escribiu en 1982 un dos primeiros libros de denuncia aberta, titulado Prisionero sin nombre, celda sin número. Timerman di alí que:
O informe da CONADEP define o que deberon padecer os desaparecidos como un descenso ao inferno.
Voos da morte
miniatura|250px|Fokker F 28 da mariña de guerra arxentina no aeroporto militar de Aeroparque. miniatura|285px|O aeroporto militar que se atopa no extremo sur (esq) do [[Aeroparque Jorge Newbery|Aeroparque era utilizado para os voos da morte.]]
Os "voos da morte" foron un selo atroz da guerra sucia na Arxentina. Mediante os "voos da morte" miles de detidos-desaparecidos foron tirados ao mar vivos e drogados, desde avións militares.
As evidencias sobre o asasinato de opositores arroxándoos desde avións son incuestionables e non hai controversia sobre iso. Xa en 1977, durante o réxime militar, apareceron varios corpos nas costas dos balnearios atlánticos de Santa Teresita e Mar del Tuyú, uns 200 km ao sur da Cidade de Buenos Aires. Os cadáveres foron enterrados rapidamente como NN no cemiterio de General Lavalle, pero previamente os médicos policiais que interviñeron informaron que a causa de morte debeuse ao ”choque contra obxectos duros desde grande altura”.
En 1995, un mariño da ESMA, Adolfo Scilingo, crebouse emocionalmente e relatoulle cumpridamente ao xornalista Horacio Verbitsky, o modo como se aplicaba unha metodoloxía de exterminio denominada polos seus propios autores como voos. . Debido a estas confesións Scilingo resultou condenado a 640 anos de prisión, en España, onde se atopa cumprindo a súa pena.
Scilingo, nos seus testemuños, detalla o procedemento, a autorización da Igrexa católica, a utilización de inxeccións, o tipo de avións (Electra, Skyvan ), a ampla participación dos oficiais e a utilización do aeroporto militar que se atopa en Aeroparque (cidade de Buenos Aires), entre outros detalles.
Sen ben existen poucos datos, a desaparición dos cadáveres dos detidos-desaparecidos arroxándoos ao mar desde avións, parece ser un método xeneralizado, ademais das tumbas clandestinas. A Forza Aérea uruguaia recoñeceu en 2005 que se realizaban voos da morte en combinación coas Forzas Armadas arxentinas (Operación Cóndor).
En 2005 probouse por primeira vez o itinerario seguido por un grupo de vítimas asasinadas mediante voos da morte. O Equipo Arxentino de Antropoloxía Forense (EAAF) identificou os restos das nais de Praza de Maio, Esther Ballestrino, María Eugenia Ponce, Azucena Villaflor, a militante Ángela Auad, e as monxas francesas Léonie Duquet e Alice Domon determinando que as mesmas foran secuestradas en Buenos Aires, detidas e torturadas na ESMA e lanzadas vivas ao mar desde un avión fronte ás praias de Mar del Tuyú.
O filme "Garage Olimpo" trata do tema.
Operación Cóndor
miniatura|200px|Memorial de [[Orlando Letelier no lugar que foi asasinado: Sheridan Circle, Wáshington DC.]] miniatura|200px|[[Henry Kissinger citado xudicialmente en Francia pola Operación Cóndor.]] A Guerra Sucia na Arxentina foi parte dunha operación continental. A Operación Cóndor foi o nome co que se designou o plan de intelixencia e coordinación entre os servizos de seguridade dos réximes militares do Cono Sur (a Arxentina, Chile, o Brasil, Paraguai, o Uruguai e Bolivia), con conexións coas forzas militares do Perú, Ecuador, Colombia e Venezuela, e cooperación e apoio operativo dos Estados Unidos. A Operación Cóndor constituíu unha organización clandestina internacional para a práctica do terrorismo de Estado a escala continental.
A Operación Cóndor puido ser descuberta basicamente a partir dos documentos secretos do goberno estadounidense desclasificados en época do presidente Bill Clinton.
Foi concibida e deseñada polo entón Coronel chileno Manuel Contreras quen en 1975, redactou un extenso documento coas proposicións para o seu funcionamento. O primeiro paso cara á organización produciuse a mediados de 1975 cando o Coronel chileno Mario Jahn, viaxou a Paraguai e entregou ao Coronel paraguaio Benito Guanes, o documento de organización do mecanismo e invitouno a participar na Primeira Reunión de Traballo de Intelixencia Nacional, realizada en Santiago de Chile entre o 25 de novembro e o 1 de decembro de 1975. Nesa reunión decidiuse organizar a Operación Cóndor entre os seis países do Cono Sur (a Arxentina, Bolivia, o Brasil, Chile, Paraguai e o Uruguai). Logo sumaríanse, con distintos graos de compromiso, o Perú, Ecuador, Colombia e Venezuela. Tivo o seu centro de operacións en Santiago de Chile e o seu principal coordinador foi Manuel Contreras, quen era coñecido como "Cóndor Un".
Entre decenas de secuestros e atentados contra opositores, a Operación Cóndor concretou accións de gran resonancia pública como:
O 26 de abril de 2000 o ex gobernador de Río de Xaneiro Leonel Brizola sostivo que os expresidentes do Brasil, João Goulart e Juscelino Kubitschek, foron asasinados no marco do Plan Cóndor, simulándose un ataque cardíaco e un accidente, respectivamente e que iso debía ser investigado. .
A Forza Aérea uruguaia recoñeceu oficialmente a realización de voos da morte conxuntos co réxime militar arxentino. .
O goberno dos Estados Unidos participou activamente da Operación Cóndor. O 22 de agosto de 1978 o servizo de intelixencia estadounidense enviou ás súas principais embaixadas en Suramérica a seguinte advertencia:
Organicamente, a Operación Cóndor comezou a ser desmontada cando caeu a ditadura arxentina en 1983. Con todo, os contactos e os asasinatos coordinados continuaron. En abril de 1991, púxose en marcha a Operación Silencio para impedir o axuizamento dos responsables.
O 31 de maio de 2001, mentres Henry Kissinger se atopaba en París, foi notificado polo xuíz Roger Lle Loire de que debía presentarse a declarar sobre a súa participación na Operación Cóndor, o que provocou a inmediata saída do exsecretario norteamericano, de Francia. Poucos meses despois, Kissinger debeu cancelar unha visita ao Brasil, porque o goberno non podía garantirlle inmunidade xudicial.
O 22 de decembro de 1992, descubriuse nunha estación de policía de Lambaré, Asunción (Paraguai), os chamados arquivos do terror, expedientes nos que existen constancias documentais sobre o terrorismo de estado no Cono Sur. Segundo os arquivos descubertos en Lambaré (Asunción) en 1992, o plan Cóndor causou 50.000 mortos, 30.000 desaparecidos e 400.000 presos. .
En febreiro de 2004, o xornalista estadounidense John Dinges, publicou Operación Cóndor: Una década de terrorismo internacional en el cono sur, onde entre outras cousas revela que os militares uruguaios intentaron asasinar ao deputado estadounidense Edward Koch en 1976.
Bibliografía específica sobre a Operación Cóndor: ver
Operación Charly: a exportación do método arxentino a Centroamérica
miniatura|Edificios utilizados pola [[Escola das Américas en Panamá.]]
A partir de 1979 o réxime militar arxentino comprometeuse activamente en desenvolver a guerra sucia en Centroamérica, capacitando a forzas militares e paramilitares de contrainsurxencia en Nicaragua, Honduras, O Salvador e Guatemala, e exportando a experiencia arxentina.
Os militares arxentinos comezaron a realizar operacións encubertas que a CIA xa non podía realizar baixo a administración demócrata do presidente James E. Carter e en sintonía cos grupos máis conservadores norteamericanos, comezaron a proclamar que os Estados Unidos deixara inerme ao hemisferio fronte ao comunismo e que eles debían cumprir ese papel.
O Operativo Centroamérica foi executado a partir do grupo de militares que xa actuaban na Operación Cóndor. miniatura|250px|Graffiti en Nicaragua, 1980. En 1979, produciuse o triunfo do Frente Sandinista de Liberación Nacional en Nicaragua e ese mesmo ano o presidente da Xunta Militar arxentina, o xeneral Viola, expuxo ante a XIII Conferencia de Exércitos Americanos realizada en Bogotá, un plan de latinoamericanización do modelo terrorista estatal.
Pero será fundamentalmente o xeneral Galtieri quen, en consonancia co triunfo de Ronald Reagan nos Estados Unidos, levaría á Arxentina a comprometerse plenamente na Guerra Sucia Centroamericana, baixo os aliñamentos estratéxicos norteamericanos. Galtieri presentaba como un valor a súa capacidade para levar a guerra sucia ata as últimas consecuencias tanto militar, como política e culturalmente.
Poucos días antes de asumir como presidente da Xunta Militar, Galtieri expuxo nun curto discurso pronunciado en Miami, a decisión do goberno militar arxentino de constituírse nun aliado incondicional dos Estados Unidos na loita mundial contra o comunismo:
A principios de 1982 Estados Unidos e a ditadura arxentina planearon a creación dun grande exército latinoamericano, que sería liderado por un militar arxentino, co obxectivo de invadir Nicaragua e aniquilar aos sandinistas. Paradoxicamente, a invasión das Malvinas decidida polo propio Galtieri puxo fin á intervención arxentina en Centroamérica, pero a Guerra Sucia na rexión continuou ata ben entrados os anos 90 cun saldo de centos de miles de desaparecidos.
Bibliografía específica sobre a Operación Charly en Centroamérica: ver
As vítimas
Aínda que existe unha discusión sobre a cantidade de vítimas, tódolos involucrados están de acordo en que as persoas que resultaron asasinadas, desaparecidas, torturadas e exiliadas, suman varias decenas de miles.
As vítimas pertencen a tódolos sectores e estratos da poboación, con todo unha parte importante aínda que non ben determinada está integrada por combatentes, pertencentes maioritariamente ás organizacións guerrilleiras e tamén, aínda que en menor número, ás forzas militares e policiais.
O goberno militar recorreu á figura do terrorismo para dirixir a represión, pero polo alcance que lle outorgou virtualmente calquera persoa podía ser considerada terrorista. O xeneral Videla declaraba en 1978 ao The Times de Londres que "un terrorista non é soamente alguén cun arma de fogo ou unha bomba, senón tamén alguén que difunde ideas contrarias á civilización occidental e cristiá".
O informe Nunca Más contén unha descrición dos desaparecidos polo seu grupo de referencia; máis da metade eran traballadores; en especial foron asasinados os sindicalistas pertencentes a comisións internas de fábricas, como nos casos emblemáticos de Ford e Mercedes Benz. Entre os desaparecidos e asasinados existía unha importante cantidade de adolescentes; neste caso é emblemático o secuestro e desaparición do grupo de adolescentes coñecido como a Noite dos lapis. Tamén foron detidos, desaparecidos e asasinados persoas discapacitadas, anciás, sacerdotes e monxas (como o Masacre de San Patricio dos pais palotinos, ou das Monxas Francesas Léonie Duquet e Alice Domon ), xornalistas (como Julián Delgado ou Rafael Perrota), artistas (como Héctor Oesterheld ou Haroldo Conti), deportistas, avogados (como o laboralista Norberto Centeno ou de dereitos humanos, como Sergio Karakachoff) etc. Nalgúns casos tratábanse de familiares ou simplemente persoas nomeadas por outros detidos sometidos a tortura; nalgúns casos tratouse de funcionarios que simpatizaban co réxime militar como Elena Holmberg ou Héctor Hidalgo Solá; noutros casos tratouse de simples casos de roubo e extorsión como con Fernando Branca, ou de intentos de ocultar erros como no caso da adolescente sueca Dagmar Hagelin. Entre as vítimas tamén se atopan as nais fundadoras da Asociación Nais da Praza de Maio Azucena Villaflor, Esther Ballestrino e María Ponce.
Os nenos desaparecidos-secuestrados
Un caso especial das vítimas son os nenos desaparecidos-secuestrados, entregados a familias que convalidaron a subtracción de identidade, e que nalgúns casos foron cómplices do asasinato dos seus pais. Existe a certeza de que a maioría deses nenos seguen con vida. Para atopar a eses nenos, un grupo de avoas e avós de detidos-desaparecidos crearon a organización Avoas de Praza de Maio, dirixida por Estela de Carlotto. Desde que se estableceu a democracia en 1983 e ata setembro de 2006, as Avoas atoparan a 85 deses nenos. As Avoas da Praza de Maio estiman que ao redor de 500 nenos foron secuestrados e privados da súa identidade. Hoxe eses nenos xa son novos e enfrontan dificultades psicolóxicas sumamente complexas debido a que as persoas a quen consideraban os seus pais, en quen naturalmente confiaban, negáronlles a súa identidade e orixe, e nalgúns casos foron cómplices ou coñeceron aos asasinos dos seus pais biolóxicos.
A coñecida banda de rock arxentina, Bersuit Vergarabat, realizou a pedido das Avoas de Praza de Maio unha canción que reflicte o drama destes mozos. A canción denomínase Victoria Clara e carece de copyright.
A discusión sobre a cantidade de persoas desaparecidas
miniatura|350px|dereita|O axente secreto chileno Arancibia Clavel informa que se computaron 22.000 mortos e desaparecidos ata 1978.
Existe un debate distorsionado por fortes argumentos ideolóxicos sobre a cantidade de desaparecidos entre 1976 e 1983.
Na cultura popular estableceuse o número de 30.000 desaparecidos, suma que é sostida polas organizacións de dereitos humanos, as forzas políticas de esquerda e centro-esquerda, as organizacións estudantís e os sindicatos, ás que pertencían a maior parte das vítimas.
A Secretaría de Dereitos Humanos, sobre a base das persoas que percibiron indemnizacións do Estado ata 2003, ten rexistrados 13.000 desaparecidos. A CONADEP rexistrou 9.089 casos de desaparicións forzadas.
Existen abundantes evidencias de que o goberno militar levaba detallados rexistros dos detidos-desaparecidos e a sorte que correron, que non puideron ser achados. O documento máis importante atopado ata 2006 sobre os rexistros clandestinos e a cantidade de desaparecidos e asasinados durante o réxime militar é un informe do axente secreto chileno Enrique Arancibia Caravel, cuxo nome en clave era Luís Felipe Alemparte Díaz, que foi achado por John Dinges en 2002 entre máis de 1500 follas que lle foron confiscadas polos xuíces federais arxentinos en 1978 e que permaneceron gardadas entre os arquivos do tribunal desde entón. Ao final do seu informe, realizado en xullo de 1978, infórmase que o exército arxentino tiña computados ata ese momento 22.000 mortos e desaparecidos. O documento di textualmente:
Autores de crimes de lesa humanidade e xenocidio
A violación de dereitos humanos na Arxentina entre 1976 e 1983 foi parte dun plan de represión sistemática decidido nos máis altos niveis do goberno militar.
A estrutura para a execución directa da represión ilegal organizouse fundamentalmente a través de "grupos de tarefas", "centros clandestinos de detención", equipos de interrogación e tortura, e equipos de exterminio e desaparición de cadáveres. Estes equipos a miúdo estaban vinculados e actuaban no ámbito das zonas e subzonas militares e baixo ordes dos seus respectivos xefes.
Os equipos de represión ilegal estaban integrados por persoal das tres forzas armadas, policía, prefectura, médicos, sacerdotes e nalgúns casos persoal paramilitar. Adicionalmente altos directivos de empresas privadas e dependencias públicas, así como directores e profesores de colexios e universidades, colaboraron activamente cos mecanismos ilegais de represión.
Na Arxentina, como noutros casos de violacións masivas de dereitos humanos, produciuse un debate sobre o alcance e gravidade da responsabilidade penal para os autores directos, en relación ao lugar que cada un ocupaba na cadea de mando. En total calcúlase que 1180 policías, militares e civís foron autores directos de crimes de lesa humanidade. Por circunstancias diversas a identidade dalgúns represores tomou un maior estado público:
As Xuntas Militares e presidentes
O Proceso de Reorganización Nacional era conducido por unha Xunta de Comandantes da que dependía un presidente. Nos sete anos que durou sucedéronse catro xuntas; só na última o presidente non pertenceu nunca á Xunta.
Unha vez establecida a democracia o presidente Raúl Alfonsín ordenou o Xuízo ás tres primeiras Xuntas, que se realizou en 1985, no que resultaron condenados Videla, Massera, Agosti, Viola e Lambruschini. Logo foron indultados polo presidente Carlos Menem en 1990.
Con posterioridade foron novamente axuizados por outros delitos como os relacionados cos roubos de bebés, delito non alcanzado polos indultos. Algúns deles tamén foron procesados en España por delitos de terrorismo e xenocidio; en 2006 a súa extradición aínda estaba pendente.
Os membros da última xunta e o último presidente foron procesados pola redacción do chamado Documento Final sobre a Loita contra a Subversión e o Terrorismo e a sanción dunha lei de autoamnistía, debido a que iso encubriu o secuestro de nenos.
Os Xefes de Zona, Subzona e Area
150px|miniatura|Zonificación militar da Arxentina 1975-1983. O país dividiuse en 5 zonas militares, correspondentes aos cinco corpos en que se dividía o exército. Ao comandante de cada corpo do Exército correspondíalle facerse cargo da zona. Cada zona estaba dividida á súa vez en subzonas e áreas. Cada un dos xefes de zona, subzona e área tiña mando directo para a represión ilegal na súa xurisdición. Por exemplo, a Cidade de Buenos Aires era unha subzona, situada dentro da Zona 1; á súa vez a subzona Cidade de Buenos Aires, estaba dividida en 6 áreas.
Os xefes de zona e subzona actuaban con total autonomía. A súa capacidade para tomar decisións que implicasen violacións de dereitos humanos era absoluta. O xeneral Martín Balza definiunos como "señores da guerra... verdadeiros señores feudais..."
Foron, nalgún momento, xefes de zona os seguintes xenerais:
O xeneral Balza declarou que estes militares son dos poucos que poden sabelo todo.
Alfredo Astiz
Alfredo Astiz é o caso máis emblemático da represión ilegal. Era capitán da Mariña de Guerra e pertenceu ao Grupo de Tarefas da Escuela de Mecánica de la Armada. Infiltrouse entre as Nais de Praza de Maio simulando ser familiar de desaparecidos. Actuou como secuestrador das Nais de Praza de Maio, das monxas francesas Léonie Duquet e Alice Domon, da adolescente arxentino-sueca Dagmar Hagelin, entre outros casos de transcendencia mundial. Viuse beneficiado polas leis de Punto Final e Obediencia Debida. Logo de anuladas, en 2003, foi procesado e detido en 2006. En Francia foi condenado en ausencia a prisión perpetua.
Miguel Etchecolatz
Miguel Etchecolatz é un ex policía que foi a man dereita do ex Xeral Ramón Camps, Xefe de Policía da Provincia de Buenos Aires. Foi o responsable directo do operativo da Noite dos lapis. Inicialmente foi condenado a 23 anos de prisión como responsable de executar 91 tormentos pero a Corte Suprema anulou a sentenza por aplicación da Lei Obediencia Debida. Foi condenado e cumpriu unha condena de sete anos pola supresión de identidade dun fillo de desaparecidos. En 2006 foi axuizado novamente e condenado a reclusión perpetua.
Jorge Eduardo Acosta
Jorge Eduardo Acosta, coñecido como "o Tigre", era un capitán de corveta xefe do Grupo de Tarefas 3.3.2 baseado na ESMA e dese centro clandestino de detención. Era quen tomaba as decisións sobre tortura e morte na ESMA. En particular foi quen tomou a decisión de arrebolar ao río ao grupo de monxas francesas Duquet e Domon e as nais de Praza de Maio Villaflor, Ballestrino e Ponce, así como a morte de Dagmar Hagelin. Está procesado por delitos contra a humanidade en Italia e España. Coa anulación da Lei de Obediencia Debida reabríronse as causas nas que está involucrado.
Julio Simón
Julio Simón, coñecido como "o Turco Julián", foi un integrante da Policía Federal Arxentina que actuaba como torturador no CCD o Olimpo. Levaba unha cruz esvástica como chaveiro. Está condenado polo secuestro de nenos e torturas.
Ramón Camps
O xeneral Ramón Camps estivo a cargo da Policía da provincia de Buenos Aires. Tivo baixo a súa dirección varios dos centros clandestinos de detención (CCD) situados na provincia. Entre os casos nos que interveu atópanse o Caso Timerman e a Noite dos lapis. Caracterizouse polo seu antisemitismo acérrimo. Foi condenado á pena de 25 anos de prisión pero nunca foi a prisión. Indultado en 1990. Morreu en 1994.
Raúl Guglielminetti
Raúl Guglielminetti, alias "Maior Guastavino", foi un axente de intelixencia pertencente ao batallón 601 que foi relacionado con múltiples actividades criminais clandestinas. A partir de 1978 conduciu o Grupo de Tarefas Exterior (GTE) que organizou a colaboración do réxime militar arxentino coa guerra sucia en Centroamérica, coñecida como Operación Charly. Foi integrante da denominada "Banda de Aníbal Gordon", foi relacionado co secuestro do empresario Osvaldo Sivak en 1985 e foi vinculado ao tráfico de armas e de drogas.
Empresarios e empresas
miniatura|O Falcon verde, usado habitualmente nos secuestros, converteuse nun símbolo da represión ilegal. Numerosas empresas e empresarios foron autores directos de crimes de lesa humanidade. Existen probas directas da participación de altos directivos das seguintes empresas en crimes de lesa humanidade: Ford, Mercedes Benz, Acindar, Dálmine Siderca, Ingenio Ledesma, e Astarsa.
A investigadora Vitoria Basualdo, pertencente á Universidade de Columbia di:
José A. Martínez de Hoz
José Alfredo Martínez de Hoz, que foi Ministro de Economía entre 1976 e 1980, foi axuizado penalmente nun caso no que existe evidencia de participar activamente no secuestro dos empresarios Federico e Miguel Gutheim, propietarios da algodonera SADECO. Martínez de Hoz viaxara á Filipinas onde un grupo chinés solicitoulle intervir para que os empresarios arxentinos cumprisen un contrato comercial de dous millóns e medio de dólares. Os Gutheim (pai e fillo) foron secuestrados pouco despois de que Martínez de Hoz volvese de Filipinas, e durante o seu secuestro foron levados en dúas oportunidades a negociar cos acredores chineses e nunha oportunidade a reunirse co ministro. En 1990 Martínez de Hoz foi indultado polo presidente Carlos Menem. O 4 de setembro de 2006 un xuíz declarou a nulidade do indulto e reabriu o caso.
Relixiosos da Igrexa católica
Atópase probada a participación directa de relixiosos católicos na comisión de crimes de lesa humanidade. A xornalista Miriam Lewin testemuñou que mentres era trasladada encadeada e encapuchada na ESMA, onde se atopaba detida-desaparecida, puido ver fugazmente a unha persoa con roupa de bispo ou arcebispo.
Un dos campos de concentración da Mariña era unha Casa de Exercicios Espirituais da Igrexa católica no Delta do Paraná. A Igrexa sostivo que non coñecía o que alí sucedía porque lle venderon o inmoble á Mariña.
No libro El Vuelo, inclúese o seguinte diálogo no que o represor Adolfo Scilingo relata como foi aconsellado polo capelán da ESMA para proceder a eliminar os detidos-desaparecidos mediante os voos da morte:
Christian Von Wernich foi un sacerdote católico capelán da Policía da provincia de Buenos Aires, que adoitaba visitar os centros clandestinos de detención, e tivo participación directa na desaparición dalgunhas persoas, así como na subtracción da identidade da filla de Elena da Cuadra e Héctor Beratti, que naceu en cativerio e logo os seus pais chamárona Ana Liberdade. En 2003 foi detido no marco do xuízo que se lle segue por crimes de lesa humanidade. Defendendo a Ramón Camps, de quen era o seu confesor, von Wernich declarou que:
O día 9 de outubro de 2007 foi condenado a cadea perpetua ao ser atopado culpábel de 7 homicidios, 42 privacións ilexítimas da liberdade e en 32 casos de torturas. Os xuíces tamén concluíron que os crimes realizáronse no marco dun xenocidio realizado entre 1976 e 1983.
Funcionarios norteamericanos
Documentos secretos desclasificados do goberno dos Estados Unidos revelaron que Henry Kissinger sabía dos crimes de lesa humanidade que se cometían na Arxentina, que amparou deliberadamente á ditadura militar para evitar que a presión internacional puidese evitar as violacións de dereitos humanos, e que lle recomendou ao goberno arxentino asasinar os opositores antes de que asumise o cargo o presidente James Carter. .
Colaboracionistas
A partir da segunda guerra mundial definiuse como colaboracionistas a aquelas persoas que colaboran coas forzas de ocupación que cometen crimes de lesa humanidade, xustifícanos e comparten a súa.
Nesta situación atópanse varias persoas e organizacións que colaboraron activamente co goberno militar aínda sen cometer eles mesmos crimes de lesa humanidade.
Empresas e empresarios
A participación do sector empresario no Proceso de Reorganización Nacional foi ampla e protagónica ao momento de co-organizar o golpe de estado e o goberno. Nalgúns casos participaron directamente na violación de dereitos humano. Noutros casos moitos empresarios simplemente aproveitaron a ausencia de estado de dereito para descoñecer os dereitos laborais. Moitos empresarios e empresas colaboraron máis activamente coa ditadura, xustificando e dando apoio técnico ao goberno, e facendo caso omiso das violacións de dereitos humanos, aínda coñecendo a súa existencia.
En primeiro lugar, a colaboración empresaria co golpe de estado organizouse a través da Asamblea Permanente de Entidades Gremiales Empresarias (APEGE). A APEGE foi fundada en agosto de 1975, poucos meses antes do golpe, polas principais asociacións empresariais, cun fin claramente desestabilizador do goberno democrático e de creación dunha instancia única de diálogo coas Forzas Armadas. O 16 de febreiro de 1976 organizou unha folga empresaria que é considerada como o inicio da conta regresiva do golpe.
A APEGE estaba integrada polo Consejo Empresario Argentino (CEA), a Sociedad Rural Argentina, a Cámara Argentina de Comercio, a Asociación de Bancos Argentinos (ADEBA), e a maioría das cámaras patronais sectoriais.
As organizacións empresariais apoiaron aberta e explicitamente ao goberno militar. José Alfredo Martínez de Hoz, presidente do Consejo Empresario Argentino (CEA), foi ministro de Economía. O goberno militar entregoulle a Secretaría de Gandería á Sociedad Rural Argentina, representada por Jorge Zorreguieta (o pai de Máxima Zorreguieta) activo lobista da SRA e activista da APEGE.
O goberno militar entregoulle o Banco Central á Asociación de Bancos Privados de Capital Argentino (ADEBA). O presidente de ADEBA, Narciso Ocampo, dixo ante a Asemblea de Gobernadores do Banco Interamericano de Desarrollo de 1976:
O amplo apoio que o sector empresario brindou ao golpe de estado viuse claramente na reacción do mercado financeiro. A Bolsa reabriu as súas actividades o 5 de abril de 1976 cun aumento das accións de 250% nunha soa xornada.
Máis recentemente, o 21 de agosto de 2005, o presidente da Sociedad Rural Argentina, Luciano Miguens, nun acto público expresou a súa solidariedade con Juan Carlos Demarchi, un dirixente ruralista que foi Xefe de Intelixencia da área Militar 2.3.1, que foi procesado e detido por delitos de lesa humanidade durante a ditadura. Os socios da entidade empresaria brindáronlle o seu apoio cun aplauso pechado
Funcionarios civís
Entre os colaboradores civís atópanse os funcionarios civís do goberno militar que non cometeron eles mesmos crimes de lesa humanidade. Algúns deses funcionarios foron moi coñecidos como Domingo Cavallo, Roberto Alemann, Oscar Camilión, Alberto Natale, Américo Ghioldi etc.
Un caso paradigmático de "condena social" é o de Jorge Zorreguieta, pai da princesa Máxima de Holanda lobista empresario da Sociedad Rural Argentina quen chegou a ser Secretario de Agricultura logo da ditadura, a quen o goberno holandés impúxolle restricións para estar presente en actos públicos debido á súa condición de ex funcionario do réxime militar.
Discutiuse ata que punto funcionarios de menor xerarquía poden ser considerados colaboracionistas. Entre as persoas cuestionadas atópanse a dirixente do ARI Elisa Carrió ,que se desempeñou como asesora da fiscalía de Estado e secretaria da Procuración do Superior Tribunal na provincia do Chaco, Eugenio Zaffaroni quen continuou desempeñándose como xuíz durante o goberno militar, e o dirixente do PJ Juan José Álvarez. quen se desempeñou na Secretaría de Intelixencia do Estado (SIDE) entre 1981 e 1984
Xornalismo e televisión
En termos xerais, e con moi contadas excepcións, pode dicirse que a prensa arxentina colaborou amplamente co réxime militar, encubrindo os crimes e xustificando o seu proceder. Os grandes periódicos como Clarín e La Nación colaboraron abertamente. O mesmo pode dicirse de condutores e xornalistas televisivos ou radiais como Mirtha Legrand, José María Muñoz, Bernardo Neustadt ou Mariano Grondona. Aquí debe destacarse a valente posición de dous diarios conservadores, La Prensa e Buenos Aires Herald que denunciaron desde as súas páxinas a situación de violación masiva de dereitos humanos.
Partidos políticos
Nos partidos políticos existiron dirixentes que colaboraron abertamente co goberno militar e en moitos casos foron funcionarios. Na Unión Cívica Radical Ricardo Balbín realizou declaracións apoiando ao ditador Videla e desmentindo a existencia de detidos-desaparecidos. No Partido Socialista Democrático o seu secretario xeral Américo Ghioldi foi embaixador en Portugal. O Partido Comunista de la Argentina tivo unha posición de apoio aos gobernos de Videla e Viola a quen propuxeron un goberno de converxencia cívico-militar. O actual dirixente macrista Santiago de Estrada foi Subsecretario de Seguridade Social. Alberto Natale, deputado nacional do Partido Demócrata Progresista, foi intendente de Rosario entre 1981-1983, mentres que Rafael Martínez Raymonda, presidente do PDP desempeñouse como embaixador en Italia. Pola súa banda, a Fuerza Federalista Popular (FUFEPO) intentou presentarse como partido do Proceso de Reorganización Nacional, feito que resultou na designación de Horacio Guzmán como gobernador de Jujuy.
O 1 de decembro de 1978, un grupo de ex-lexisladores realizou unha cea de homenaxe ao xeneral Videla. Mentres que o peronismo coa firma do seu presidente Deolindo F. Bittel rexeitou o evento, a dirección do radicalismo asistiu en pleno: Ricardo Balbín, Juan Carlos Pugliese, Rodolfo García Lenda, Rubén Rabanal, Antonio Tróccoli, Francisco Rabanal, Carlos Raúl Contín, Juan Trilla, Cándido Tello Vermellas e Aldo Tessio. Á reunión tamén asistiu oficialmente o Partido Comunista representado por Fernando Nadra, membro do Comité Central, e Juan Carlos Comínguez, ex-deputado nacional, e algúns peronistas como Luís Rubeo en contra da resolución do seu partido. En cambio non concorreron Luis León, Fernando de la Rúa, Carlos Perette e Raúl Alfonsín.
Moitos dirixentes de partidos políticos aceptaron ser intendentes do goberno militar. Abaixo se transcribe a cantidade de intendentes militares que pertencían a partidos políticos:
A Igrexa católica
A Igrexa católica Arxentina brindou un importante apoio ao goberno militar e á preparación do golpe de estado, e nalgúns casos relixiosos participaron directamente nos crimes de lesa humanidade. Adolfo Scilingo, en El Vuelo, relata que os voos da morte foron aceptados expresamente por altos membros da Igrexa católica como un método cristián de asasinato. A xornalista Miriam Lewin que estivo secuestrada na ESMA relata no libro Nuestra Santa Madre de Olga Wornat, que mentres estaba detida puido ver por debaixo da venda a presenza dun bispo ou arcebispo da Igrexa católica.
En 2002 a Igrexa católica pediu perdón polos pecados cometidos durante a ditadura militar de 1976-1983.
Con todo ata 2006 a Igrexa católica Arxentina negouse a abrir os seus arquivos, entre os que se atopan os informes dos capeláns militares que poderían brindar información sobre as persoas desaparecidas.
A comunidade internacional
A comunidade internacional como tal foi incapaz de deter ou condenar a violación masiva de dereitos humanos na Arxentina, Chile, Uruguai e Bolivia. Esa incapacidade debeuse en gran medida ao bloqueo sistemático de todo intento de sancionar á Arxentina que realizaron tanto Estados Unidos como a Unión Soviética.
No caso de Estados Unidos, a súa participación no golpe de estado e o encubrimento dos crimes de lesa humanidade foi unha política consciente proposta por Henry Kissinger. Os documentos secretos do goberno norteamericano desclasificados non deixan lugar a dúbidas sobre a complicidade directa dos Estados Unidos e Kissinger persoalmente na violación masiva de dereitos humanos.
No Memorándum de Conversación do Departamento de Estado dos Estados Unidos do 7 de outubro de 1976 rexístrase unha conversación entre Henry Kissenger e o chanceler arxentino contraalmirante Cesar Augusto Guzzetti onde Kissinger pronuncia a seguinte frase:
A Unión Soviética pola súa banda estableceu unha estreita relación comercial coa ditadura militar durante os gobernos de Videla e Viola. Por mor diso, o Partido Comunista de la Argentina defendeu o carácter progresista destes militares e a URSS bloqueou as sancións que se solicitaban contra a Arxentina nos foros internacionais.
Isidoro Gilbert no seu libro El Oro de Moscú: historia secreta de la diplomacia, el comercio y la inteligencia soviética en la Argentina escribe:
Cuba tamén mantivo unha posición tolerante fronte á violación de dereitos humanos na Arxentina actuando como interlocutor do goberno militar tanto ante os países do bloque soviético como o Movemento de Países Non Aliñados.
En varios países de Europa, principalmente Francia, apoiáronse actividades de denuncia das violacións de dereitos humanos na Arxentina. En 1978, o famoso futbolista holandés Johan Cruyff tomou a decisión de non participar na Copa do Mundo realizada na Arxentina como unha forma de protesta.
En 1980, a Academia Sueca concedeulle o Premio Nobel da Paz a Adolfo Pérez Esquivel, un loitador polos dereitos humanos, que constituíu unha importante medida para poñer en evidencia a situación.
En 1981 o grupo musical Queen realizou catro recitais en Buenos Aires, Mar del Plata e Rosario, no que criticaron abertamente á ditadura militar e prognosticaron a súa caída, que tivo grande impacto na mocidade.
Varios países tiveron unha actitude de recepción e protección dos exiliados arxentinos. Entre eles destacáronse México, Costa Rica, Venezuela, España, Francia, e Suecia.
Resistencia e oposición
A pesar das condicións extremas de represión varios grupos políticos, sindicais, de dereitos humanos, mantiveron unha actividade de resistencia e oposición á ditadura militar dentro do país.
En primeiro lugar destacáronse os organismos de dereitos humanos como as Nais de Praza de Maio, as Avoas de Praza de Maio, a Asamblea Permanente por los Derechos Humanos (APDH), o Servicio de Paz y Justicia, o Centro de Estudios Legales y Sociales (CELS), entre outros.
Varios sindicatos da Confederación General del Trabajo (Arxentina) (CGT) mantiveron tamén unha activa posición opositora, declarando decenas de folgas desde o inicio mesmo do réxime. En 1979 a Comisión dos 25 declarou a primeira folga xeral e en setembro de 1981 a CGT convocou á primeira manifestación aberta contra a ditadura militar. Aínda antes, coas folgas prohibidas, buscáronse formas de loita a días do golpe como o "traballo a tristeza" que desenvolveron militantes gremiais en Luz e Forza, ferroviarios e automotrices, que motivaron unha onda de secuestros, entre eles Victor Vázquez do segundo, e Mario Marrero, mozo comunista obreiro de General Motors.
Entre os partidos políticos, mantiveron unha activa oposición varios grupos do Partido Justicialista, Franja Morada e o Movimiento de Renovación y Cambio pertencentes á Unión Cívica Radical, o Partido Socialista Popular, o Movemento ao Socialismo, o Partido Intransixente, o Partido Comunista Revolucionario, entre outros. En 1980 as mocidades destes partidos reorganizaron as Mocidades Políticas como instancia de acción conxunta. En realidade as Mocidades Políticas actuaron desde poucas semanas despois do golpe, participou a Federación Xuvenil Comunista, a do PC, non a do Comunista Revolucionario. Impulsaron eventos importantes como os pronunciamentos en favor da CUTA, contra o golpe de García Meza en Bolvia, en apoio a Nicargua, Xornadas pola Paz no Beagle e, principalmente o Seminario Xuvenil da Asemblea Permanente polos Dereitos Humanos, que por primeira vez elaborou unha lista de mozos secuestrados pola ditadura, chegando á conclusión de que eran maioría entre os chamados desaparecidos, e lanzou a definición que logo se popularizase de "O delito de ser mozo". En 1981 cinco partidos (Justicialista, Radical, Intransigente, MID e demócrata-cristiano) co apoio do Partido Socialista Popular (Arxentina), organizaron a Multipartidaria para apertar ao goberno militar a retirarse e estabelecer un réxime democrático.
O movemento estudantil tamén mantivo unha precaria organización clandestina fundamentalmente a través da Federación Universitaria Arxentina. Unha investigación máis seria do período permite situar nos primeiros anos do golpe esforzos importantes por parte dos secundarios, principalmente as prohibidas e perseguidas revistas estudantís, que chegaron a máis dun centenar en todo o país, e foron base da reorganizacion dos prohibidos centros estudantís. No caso universitario o motivo mobilizador foi a loita contra o arancelamento que impulsou o ministro Moyano Llerena, chegándose en 1980 a xuntar 20.000 firmas en petitorios. En ámbolos dous casos, secundarios e universitarios, a coordinación entre as mocidades políticas foi decisiva, e aínda máis cando se tomou a decisión de volver gañar as rúas, con mobilizacións das agrupacións en Rosario e Capital que foron violentamente reprimidas.
Na Igrexa católica Arxentina, a pesar da pasividade xeral das súas autoridades, existiron varios grupos e persoas que adoptaron unha activa posición de defensa dos dereitos humanos. Entre eles poden destarcarse as monxas francesas Léonie Duquet e Alice Domon, os pais palotinos de Belgrano, o bispo da Rioxa Monseñor Enrique Angelelli , entre moitos outros.
No exterior organizáronse grupos de exiliados entre os que se destacaron a Casa Arxentina en México e Madrid, así como os grupos organizados en París.
As organizacións guerrilleiras Montoneros e ERP foron perdendo presenza ata quedar sumamente debilitadas.
O 30 de marzo de 1982 as forzas opositoras, co liderado da CGT e a Multipartidaria, organizaron unha gran manifestación popular contra a ditadura que produciu a primeira gran fisura do réxime.
Consecuencias da Guerra Sucia
miniatura|200px|"Dijimos [[Nunca Más": graffitti en Buenos Aires, 2006.]] Logo da derrota na Guerra das Malvinas o goberno militar viuse debilitado ata o punto de ter que chamar a eleccións democráticas sen condicionamento algún para o 30 de outubro de 1983. Poucos meses antes o goberno militar ditou a Lei 22.924 coñecida como Lei de Autoamnistía. Esta lei foi un acto desesperado do goberno militar en retirada e foi reiteradamente declarada inconstitucional ata durante os meses finais do Proceso de Reorganización Nacional. O 15 de decembro de 1983, cinco días logo de asumir, o presidente Alfonsín enviou ao Congreso un proxecto de lei declarando nula a lei de auto-amnistía e unha semana despois o proxecto foi sancionado como Lei Nº 23.040, a primeira lei da nova etapa democrática.
A CONADEP e o Informe Nunca Más
Tamén o 15 de decembro de 1983 o presidente Alfonsín creou a Comisión Nacional sobre a Desaparición de Persoas (CONADEP), integrada por personalidades independentes como Ernesto Sabato, Magdalena Ruiz Guiñazú, Graciela Fernández Meijide, entre outros, coa misión de relevar, documentar e rexistrar casos e probas de violacións de dereitos humanos, para fundar o xuízo ás xuntas militares.
No 20 de setembro de 1984 a CONADEP produciu o seu famoso informe titulado Nunca Más e os seus membros concorreron a entregalo ao presidente Alfonsín acompañados dunha multitude de 70.000 persoas.
Xuízo ás Xuntas Militares
Finalmente o mesmo 15 de decembro de 1983 Alfonsín sancionou os decretos 157/83 e 158/83. Polo primeiro ordenábase axuizar aos dirixentes das organizacións guerrilleiras ERP e Montoneros; polo segundo ordenábase procesar ás tres primeiras xuntas militares que dirixiron o país desde o golpe militar do 24 de marzo de 1976 ata a Guerra das Malvinas de 1982, excluíndo así á última xunta que decidiu entregar o poder a un goberno elixido democraticamente sen condicionamentos.
O 4 de outubro de 1984 a Cámara Federal da Capital Federal (tribunal civil) tomou a decisión de desprazar ao tribunal militar que estaba axuizando ás xuntas para facerse cargo directamente do xuízo.
O fiscal foi Julio César Strassera e o fiscal adxunto Luís Gabriel Moreno Ocampo. O xuízo realizouse entre o 22 de abril e o 14 de agosto de 1985. Tratáronse 281 casos.
Os integrantes da Cámara Federal de Apelacións no Criminal e Correccional da Capital Federal que xulgou ás Xuntas Militares foron Jorge Torlasco, Ricardo Gil Lavedra, León Carlos Arslanián, Jorge Valerga Araoz, Guillermo Ledesma e Andrés J. D´Alessio.
O 9 de decembro de 1985 ditouse a sentenza condenando a Jorge Rafael Videla e Emilio Eduardo Massera a reclusión perpetua, a Roberto Eduardo Viola a 17 anos de prisión, a Armando Lambruschini a 8 anos de prisión e a Orlando Ramón Agosti a 4 anos de prisión. En cambio foron absoltos Omar Domingo Rubens Graffigna, Leopoldo Fortunato Galtieri, Basilio Lamí Dozo e Jorge Isaac Anaya.
Polas características que tivo, a condena ás xuntas militares realizada por un goberno democrático constituíu un feito sen precedentes no mundo, que contrastou fortemente coas transicións negociadas que tiveron lugar naqueles anos no Uruguai, Chile, o Brasil, España, Portugal e Suráfrica.
Sublevacións militares e leis de Punto Final e Obediencia Debida
Durante eses anos a democracia estivo permanentemente ameazada por sectores das Forzas Armadas que se negaban a aceptar o axuizamento por violacións aos dereitos humanos durante o réxime militar anterior. Para intentar manter baixo control o descontento nas Forzas Armadas, en 1986 o Congreso sancionou a Lei de Punto Final impoñendo un prazo de 60 días para procesar a acusados de delitos de lesa humanidade cometidos durante o goberno militar.