cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vangardas
As vangardas plásticas
Os principais nomes da plástica galega -tamén chamados Renovadores ou Os Novos en maior o menor medida vinculados ás vangardas históricas, ás veces debatendo o seu alcance con intelectuais coetáneos, son Carlos Maside, Maruxa Mallo, Manuel Colmeiro, Cándido Fernández Mazas, Manuel Torres, Arturo Souto, Laxeiro, Urbano Lugrís, Eugenio Granell e Luís Seoane, todos eles nacidos nunha estreita franxa cronolóxica entre 1897 e 1912.
Rúa, Cervo
Santa María de Rúa é unha parroquia que se localiza no concello lucense de Cervo. Segundo o padrón municipal de 2004 tiña 325 habitantes (167 homes e 158 mulleres), distribuídos en 25 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 340 habitantes. Segundo o IGE, no 2014 a súa poboación descendera ata os 256 habitantes, sendo 125 homes e 131 mulleres.
Vangardas
As vangardas plásticas
Como ocorre no caso da literatura, son diferentes en cada caso a filiación vangardista e o coñecemento mesmo dunha proposta cuxo centro máis próximo orbitaba ao redor dos cenáculos parisienses. O grao de asunción das propostas máis avanzadas dependeu unhas veces da idade (a produción máis recoñecida de Seoane e de Granell dáse no exilio americano, após 1936, e o mesmo ocorre en Galicia coa do pintor Lugrís); outras tivo que ver co impacto do intenso debate, xa instalado desde os tempos de Nós, entre a urxencia dunha arte popularista orientada á propaganda e o imperativo -innegociable para os nomes máis novos- da modernidade estética. Varias serán as estratexias para intentar conciliar os dous referentes (alternar deseños de tipo crítico na prensa con obra máis avanzada, aproximarse ás versións máis sociais -socialistas- da vangarda ou optar polo expresionismo). Risco e Castelao, bos coñecedores, respectivamente, da teoría da vangarda e das manifestacións pictóricas da modernidade do seu tempo, acabaron considerando que tanto o momento político coma o grao de desenvolvemento cultural da sociedade galega desaconsellaban unha arte allea á comprensión maioritaria.
Rúa, Cervo
Lugares e parroquias
miniatura|esquerda|Vista dende a igrexa parroquial.
Vangardas
As vangardas plásticas
No entanto o pulo dos Renovadores, máis ou menos próximo á plenitude vangardista, acabouse revelando crucial para tirar a arte galega das servidumes do rexionalismo pictórico, unha "arte de orde" do gusto da burguesía.
A vangarda musical
As propostas musicais de vangarda en Galicia, incomprendidas por parte das elites culturais nacionais da época, xiraron en torno á figura de Jesús Bal y Gay, quen igual que moitos compañeiros de xeración tivo que desenvolver a súa obra  no exilio. Participa desde 1921 nos actos culturais da Residencia de Estudiantes de Madrid, na que ingresa en 1924; alí, en contacto con varias expresións artísticas dos -ismos, formará parte do “Grupo dos Oito”, unha serie de músicos e musicólogos fundamentais para entender a evolución da música culta na Península durante o século XX. Nese mesmo ano de 1924 participa con outros intelectuais de Lugo na fundación da revista Ronsel (xunto coa coruñesa Alfar, medios galegos abertos á modernidade en diversas disciplinas). É no 1925 cando, integrado no periódico El Pueblo Gallego, encabeza as sinaturas do texto que se publica baixo o título "Un manifesto contra el caciquismo". En 1927 formará parte do Seminario de Estudos Galegos. Por causa do seu activismo político, que viña de longo (desde principios de 1930 entrara a militar na organización AGRA, Acción Galega Radical Autonomista, de corte radical e nacionalista, onde estaban tamén outros destacados intelectuais galegos, algúns da órbita da vangarda coma Carlos Maside, mais tamén Otero Espasandín, Bouza Brey, Ben-Cho-Shey e Fermín Fernández Penzol), Bal y Gay vese obrigado a exiliarse en México e será durante ese período cando forxe a súa amizade con Igor Stravinskii, ao que consultará moitas das súas creacións e co que se sentirá identificado, converténdose nun defensor absoluto da obra do compositor ruso.
Xogos da Francofonía
Os Xogos Francófonos (Jeux de la Francophonie, en francés) son unha combinación de eventos artísticos e deportivos de países de lingua francesa, realizados cada catro anos dende o 1989. O evento é aberto a atletas e artistas de todos os membros da Francofonía. O número de participantes varia entre 1.500 e 3.000 atletas e artistas.
Island hopping
Island hopping, saltar entre illas, foi a táctica usada polo exército dos Estados Unidos durante a segunda guerra mundial na fronte do Pacífico contra o Imperio Xaponés.
Deseñada polo Xeneral MacArthur e apodada tamén leap frogging ("Saltos de ra"), consistía en centralos recursos e a acción bélica na conquista dunhas poucas illas importantes e pouco defendidas do Océano Pacífico para así poder ir "saltando" ata o arquipélago xaponés. Esta táctica chegaba a sortear posicións xaponesas moi ben defendidas e fortificadas, e ademais, grazas ó emprego de submarinos para facer un bloqueo naval, impedía que o Xapón utilizase os recursos das illas sorteadas polos Estados Unidos.
Isto causou que moitas tropas xaponesas que ocupaban illas pequenas (especialmente de Filipinas e Guam) quedasen completamente illadas das novidades da guerra, e décadas despois aínda pensasen que a guerra continuase, e seguisen defendendo a súa posición, nalgúns casos ata ben entrados os anos 70.
A Carreira, Celanova, Celanova
A Carreira é un lugar da parroquia de Celanova no concello ourensán de Celanova na comarca da Terra de Celanova. Estaba deshabitado no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE.
El Semanario Católico
El Semanario Católico foi un periódico publicado en Mondoñedo en 1887.
Historia e características
Apareceu o 1 de xaneiro de 1887. Dirixido por Julián de Diego Alcolea.
Orde dos Predicadores
A Orde dos Predicadores (en latín Ordo fratrum praedicatorum, O.P.) é unha orde relixiosa católica fundada por Domingos de Guzmán, despois foi canonizado como san Domingos de Guzmán. Os membros desta orde coñécense popularmente como dominicos ou dominicanos.
Traxectoria
Fundada no século XIII en Languedoc, foi aprobada oficialmente polo papa Honorio III coas bulas de 22 de decembro 1216 e de 21 de xaneiro 1217.
A orde fundou a Escola de Salamanca de teoloxía, filosofía e economía. Alcanzou o seu maior número de membros durante a expansión do catolicismo nos territorios de América, África e Asia contidos en coroas de Portugal e España, onde o traballo de persoas como Bartolomé de las Casas é recoñecido pola súa contribución temperá para a defensa dos dereitos humanos.
Estado de Durango
Durango é un dos 31 estados que xunto co Distrito Federal conforman as 32 entidades federativas de México. No ano 2015 tiña 1.754.754 habitantes.
Oledo
Oledo é unha freguesía portuguesa do concello de Idanha-a-Nova, conta con 27,67 km² de área xeográfica e 355 habitantes (2011). Densidade de 12,8 hab/km². A aldea de Oledo sitúase a pouco máis de 30 km de España, e a apenas 7 km de Idanha-a-Nova e a 25 km da capital do distrito, Castelo Branco.
Estado de Durango
Xeografía
miniatura|200px|Paisaxe de Sierra Madre Occidental.
Oledo
Poboación
thumb|357x357px|Evolución da Poboación (1864 / 2011)|left thumb|328x328px|Grupos por idade (2001 e 2011) centre|frameless|454x454px
Estado de Durango
Clima
Na maior parte do estado o clima é seco e semiseco, con choivas escasas durante todo o ano. No alto da serra o clima é temperado con choivas en verán e con xeadas e nevadas no inverno, por mor das baixas temperaturas e os ventos húmidos procedentes do Pacífico.
Flora e fauna
miniatura|[[Ursus americanus]] Durango foi distinguido pola súa fauna nos últimos anos, pois atopáronse de novo animas dados por extinguidos, como o oso negro mexicano, e documentáronse arredor de 30 individuos de oso gris. O lobo mexicano estivo a piques de desaparecer no estado de Durango durante o século XX, pero grupos de protección da fauna local lograron reproducilo e reintroducilo no seu hábitat natural, con acordos cos rancheiros e as autoridades do estado. O puma ou león de montaña parece frecuentar as serras de piñeiros e enciñeiras. Nos altos bosques da Sierra Madre Occidental encóntrase unha especie rara de abeto, abies durangensis, que crece nos municipios lindeiros con Sinaloa e Chihuahua.
Historia
En 1777, como parte das reformas borbónicas, as provincias do norte do Vicerreinado foron organizadas na Comandancia Xeral das Provincias Internas, entidade autónoma do Vicerreinado en cuestións militares e administrativas, pero apoiada financieiramente polo mesmo.
miniatura|200px|esquerda|Pancho Villa durante a súa etapa de bandoleiro.
Economía
miniatura|200px|esquerda|Turismo nocturno na cidade de Durango.
A mineiría constitúe a rama económica que máis riqueza produce. Durango é a segunda entidade produtora de ouro e prata no país despois de Sonora, terceira en chumbo, quinta en cobre e sexta en cinc. Porén, os beneficios económicos da produción de metais preciosos non se aprecian nos centros mineiros, convertidos en simples unidades de extracción de riqueza. Neles só habitan os traballadores absolutamente indispensables para operar: técnicos e obreiros, reducidos en número pola alta tecnificación que caracteriza os procesos de extracción e beneficio.
Grupos étnicos
No actual territorio duranguense conviven 5 grupos étnicos dos 65 que hai en México: tepehuanos, nahuas, huicholes, coras e rarámuris. Os menonitas son outro importante grupo étnico alóctono que reside no estado.
Crenzas e relixións
miniatura|200px|esquerda|Catedral basílica de [[Victoria de Durango.]] En Durango a confesión de fe de maior práctica e representación é o catolicismo. Durango está dividido en dioceses e parroquias segundo as áreas lingüísticas e xeográficas que conforman a entidade.
Educación
miniatura|150px|Universidade Juárez do Estado de Durango.
A Universidade Juárez do Estado de Durango incorporouse en 1938 á Universidade Nacional Autónoma de México, adoptando o lema "Por mi Raza hablará el espíritu" e o seu escudo actual.
Madalena Sibila de Saxonia
Madalena Sibila de Saxonia (en Magdalena Sibylle von Sachsen), nada o 23 de decembro de 1617 e finada o 6 de xaneiro de 1668, foi a princesa-electa da Dinamarca entre 1634 e 1647 e duquesa de Saxe-Altemburgo como esposa de Frederico Guillerme II de Saxonia-Altenburgo.
Familia
Madalena Sibila era a oitava filla do segundo casamento do príncipe-elector Xoán Xurxo I de Saxonia coa duquesa Madalena Sibila de Prusia. Entre os seus irmáns estaba a duquesa Sofía Leonor de Saxonia, esposa do conde Xurxo II de Hesse-Darmstadt, o príncipe-electo Xoán Xurxo II de Saxonia e o duque Mauricio de Saxe-Zeitz. Os seus avós paternos eran o príncipe-elector Cristiano I de Saxonia e a marquesa Sofía de Brandemburgo. Os seus avós maternos eran o duque Alberte Frederico de Prusia e a duquesa María Leonor de Cleves.
Mal das ovellas tolas
O mal das ovellas tolas é unha enfermidade do tipo encefalopatía esponxiforme transmisible (EET) que afecta tanto a ovellas como cabras, principalmente entre os 2 e 5 anos de idade. A enfermidade cáusaa un prión. Caracterízase por alteracións no carácter e nos movementos do animal, con frecuentes tremores, tropezóns e o rañado continuo do corpo, que adoita rematar coa morte do animal.
Aínda que é unha enfermidade coñecida en Europa desde o século XVIII, co nome de scrappie ou, en castelán, tembladera, foi obxecto de grande atención pública desde os anos 90 do século XX pola súa relación coa enfermidade de Creutzfeldt-Jakob ou co mal das vacas tolas.
Hugo Mallo
Hugo Mallo Novegil, nado en Marín o 22 de xuño de 1991, máis coñecido como Hugo Mallo é un futbolista galego. Xoga de lateral dereito e desenvolveu toda a súa carreira no Celta de Vigo, sendo o segundo xogador con máis partidos oficiais na historia do club, só por detrás de Manolo.
Traxectoria
miniatura|Hugo xogando no 2011 Comezou a xogar no equipo local Salgueiriños FC e tras un ano no Pontevedra CF ficha polas categorías inferiores do Celta de Vigo. Na tempada 2009/10 fai a pretempada co primeiro equipo ás ordes de Eusebio Sacristán, debutando xa no primeiro encontro da tempada ante o CD Numancia. Ese ano alternaría o filial co primeiro equipo.
O ano seguinte, xa con Paco Herrera como adestrador acada a titularidade no lateral do primeiro equipo, estatús que mentivo tamén tralo ascenso a Primeira División, porén unha grave lesión impediu que rematase a tempada do seu debút na máxima categoría.
Selección galega
Foi convocado pola selección galega para o partido contra Venezuela disputado no estadio de Riazor o 20 de maio de 2016, que finalizou con empate (1–1).
Traxectoria
Actualizado a 9 de xullo de 2017.
A magnitude da traxedia
A magnitude da traxedia é unha novela en lingua catalá do escritor Quim Monzó, publicada en 1989 pola editorial Quaderns Crema co título orixinal de La magnitud de la tragèdia. Foi traducida ao galego por Manuel Cortés Tallón e publicado por Edicións Positivas en 1991. En 1989 recibiu o Premio de Novela da revista El Temps.
Trama
Ramon-Maria é un home viúvo que traballa como trompetista nun teatro de variedades. Unha noite, logo de cear cunha vedette compañeira de traballo, vai con ela á cama, pero está moi bébedo e non logra ter unha erección. Porén, conségueo ao cabo dunhas horas, e a erección acaba por ser permanente. Ao cabo duns días vai á consulta dun urólogo, e dinlle que ten unha doenza mortal, e que lle quedan sete semanas de vida.
Ramon-Maria vive coa filla da súa muller, Anna-Francesca, unha adolescente que quere adicarse ao teatro ou ser doutora. A relación entre eles é moi mala, e a pesar de compartir vivenda, non dialogan, chegando ela a desexar a morte del.
Unha vez que é consciente de que lle queda pouco tempo de vida, procura aproveitar o tempo que lle queda. Adoptando diversos roles, sempre coa erección enriba. Xa cara ao final, decide que lle vai deixar uns bos cartos á súa fillastra, aínda que só sexa para que ela se sinta culpable.
Pola súa parte, Anna-Francesca está nunha fase de descubrir a propia sexualidade e sentimentos amorosos. Ten relacións cun profesor de latín do seu instituto que sae cunha amiga súa, e despois descobre que o profesor xa fora amante da súa nai e amigo do seu padrastro. Por outra banda, pensa en diversas formas para matar a Ramon-Maria sen que pareza un crime, ben cun envelenamento, ou ben simulando un accidente ou un suicidio.
Finalmente, o día en que Ramon-Maria sabe que a súa fin está preto, ao lle saír sangue pola uretra ao exacular, vai falar con Anna-Francesca para explicarllo. Porén, antes de escoitarlle, ela dille que suba ao tellado a arranxar o depósito de auga. Ramon-Maria cae do tellado e morre, e as autoridades explícanlle a Anna-Francesca a enfermidade do seu padrastro. Ela comeza a facer plans de futuro na súa casa, pero aos poucos días recibe unha carta do banco explicándolle que ten que facer fronte a unha hipoteca.
Narración
A obra desenvólvese en terceira persoa, cun narrador omnisciente, que coñece os sentimentos, desexos e pensamentos dos personaxes. Hai numerosas descricións de diversas accións, como as relacións sexuais.
A trama ten lugar na cidade de Barcelona. Ramon-Maria e Anna-Francesca viven nunha casa nun barrio residencial, pero adoitan ir até o centro. Amais, Anna-Francesca vai de excursión a uns 100 km, a casa dun profesor nunha pequena vila da costa. O tempo da narración dura uns dous meses, e ten lugar entre marzo e maio de finais da década de 1980.
Traducións
Amais do galego, a obra foi traducida ao castelán, alemán, inglés, finés, francés hebreo, italiano, neerlandés, sueco e checo, entre outras.
Giovanni Mele
Giovanni Mele, nado o 19 de outubro de 1885 en Acquaformosa (Calabria) e finado o 10 de febreiro de 1979, foi un eclesiástico grecocatólico italo-albanés, primeiro bispo de Lungro dende 1919 até o seu pasamento.
Traxectoria
Naceu o 19 de outubro de 1885 en Acquaformosa, unha vila italo-albanesa de Calabria. Estudou no seminario diocesano de Cassano all'Ionio e, entre 1899 e 1908 no Pontificio Colexio Grego de Santo Atanasio. O 7 de xuño de 1908 foi ordenado sacerdote polo bispo Lazar Mladenov.
O 19 de febreiro de 1919 o papa Bieito XV, coa constitución apostólica Catholici fideles erixiu a eparquía de Lungro para os italo-albaneses de Italia continental. O 10 de marzo de 1919 Giovanni Mele foi nomeado bispo da nova eparquía. Recibiu a consagración episcopal o 8 de xuño de mans do bispo grego Isaias Papadopoulos, quen foi asistido polo bispo Giuseppe Schirò e polo abade Arsenio Pellegrini.
Manifestou unha grande preocupación pola restauración da pureza do rito bizantino na súa diocese e na defensa da súa especificidade: se realizaron fortes reformas na catedral de San Nicolao de Mira, que se converteu na primeira igrexa en ter unha división do seu espazo interior pola presenza do iconostasio; sempre asinaba nas actas da Conferencia Episcopal Calabresa engadindo a cláusula "in quanto compatibile con il rito greco".
Finou no cargo o 10 de febreiro de 1979, e foi sucedido por Giovanni Stamati.
Smrt u Sarajevu
Smrt u Sarajevu é un filme bosníaco de 2016 dirixido por Danis Tanović. Foi escollido para competir polo Oso de Ouro na 66ª edición do Festival Internacional de Cinema de Berlín. En Berlín gañou o Gran Premio do Xurado, así como o premio FIPRESCI. Foi escollido como candidato de Bosnia e Hercegovina para o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa na 89ª edición dos premios, mais finalmente non foi nomeado.
Celanova, Celanova, Celanova
Celanova é unha vila da parroquia de Celanova no concello ourensán de Celanova na comarca da Terra de Celanova. Segundo o INE e o IGE en 2011 tiña 3507 habitantes (1607 homes e 1900 mulleres).
É capital do concello ao que dá nome.
Estereoisomería
En química, a estereoisomería é un tipo de isomería. Os estereoisómeros son isómeros que teñen a mesma fórmula molecular e a mesma secuencia de átomos enlazados, cos mesmos enlaces entre os seus átomos, pero que difiren soamente na orientación tridimensional dos seus átomos no espazo. Diferéncianse, por tanto, do outro gran tipo de isómeros, os isómeros estruturais, nos cales os átomos están enlazados nunha orde diferente dentro da molécula.
Clasificación
Distínguense os seguintes tipos: Pódese presentar en compostos con cadeas abertas, e en aneis.
miniatura|dereita|200px|Exemplo de [[atropoisomería no 6,6’-dinitro-2,2’-difenilbenzoico.]]
Os isómeros configuracionais son illables, xa que cómpre unha gran cantidade de enerxía para interconvertelos (enerxía necesaria para a rotura de enlaces), mentres que os isómeros conformacionais xeralmente non son illables, debido á facilidade de interconversión aínda a temperaturas relativamente baixas. A rama da estereoquímica que estuda os isómeros conformacionais que son illables (a maioría derivados do bifenilo) chámase atropoisomería.
Isómeros conformacionais ou confórmeros
Hai algunhas moléculas que poden illarse en varias conformacións, debido ás grandes barreiras de enerxía entre as diferentes conformacións. Os 2,6,2',6'-bifenilos tetrasubstituídos poden situarse nesta última categoría.
Isómeros configuracionais
O número de estereoisómeros dun composto depende do número de centros quirais que posúe. A (+)-glicosa posúe cinco carbonos asimétricos e posúe, por tanto, 25 = 32 estereoisómeros. Un deles, a α- D -glicosa é a unidade estrutural do amidón; a β- D -glicosa, outro estereoisómero, é a unidade estrutural da celulosa. Poden ser de dous tipos segundo sexan ou non sexan imaxes especulares entre si: enantiómeros e diastereoisómeros.
Enantiómeros
miniatura|dereita|220px|As dúas formas enantiómeras dunha molécula cun [[carbono asimétrico.]] Os enantiómeros son estereoisómeros que se relacionan entre si por unha reflexión: son imaxes especulares entre si, e non son superpoñibles. As mans humanas son un exemplo macroscópico de estereoisomería. Todos os centros estereoxénicos ou estereocentros nun isómero teñen a configuración oposta no outro. Dous compostos que son enantiómeros entre si teñen as mesmas propiedades físicas, a excepción da dirección en que desvían a luz polarizada. Tamén teñen as mesmas propiedades químicas, agás o modo en que interaccionan con diferentes isómeros ópticos doutros compostos. Por esta razón, os enantiómeros puros presentan actividade óptica e poden ser separados só co uso dun axente quiral. Na natureza, só está presente un dos dous enantiómeros da maioría dos compostos biolóxicos quirais, tales como os aminoácidos (excepto a glicina, que é aquiral).
Diastereoisómeros ou diastereómeros
Os diastereoisómeros ou diastereómeros son estereoisómeros que non están relacionados por medio dunha operación de reflexión. Ou sexa, non son imaxes especulares un do outro. Entre eles inclúense os compostos meso, os isómeros cis-trans (E-Z), e os isómeros ópticos non enantioméricos. Os diastereoisómeros dun composto rara vez teñen as mesmas propiedades físicas, a diferenza dos enantiómeros que teñen as mesmas propiedades en calquera ambiente non quiral (en ausencia de luz polarizada). As súas propiedades químicas son semellantes mais non iguais. Cando dous diastereoisómeros se diferencian entre si nun só estereocentro dise que son epímeros.
Formas meso
As estruturas meso, compostos meso ou formas meso son compostos superpoñibles á súa imaxe especular, a pesar de que posúen centros quirais. No exemplo que se mostra a continuación, a forma meso do ácido tartárico forma un par de diastereoisómeros tanto coa forma levo coma coa forma dextro do ácido tartárico; estas últimas forman un par de enantiómeros entre si. As dúas estruturas meso representadas, en realidade, son superpoñibles e forman unha soa e única estrutura.
Debe terse en conta aquí que as etiquetas D - e L - presentes nos isómeros de arriba (que indican a posición de substituíntes) non significan o mesmo ca as etiquetas d- e l-, utilizadas nos nomes de compostos con moita frecuencia (que indican a desviación do plano da luz polarizada). Como é doado confundirse a IUPAC recomenda usar os signos (+) e (-) en vez de d- e l-. O isómero d- (ou +) desviaría a luz polarizada á dereita, e o l- (ou -) á esquerda. Pero un isómero D - non ten por que necesariamente desviar a luz polarizada á dereita, senón que simplemente ten determinados substituíntes á dereita.
Isomería cis-trans
A estereoisomería cis-trans está habitualmente ligada á presenza de dobres enlaces C=C porque a rotación arredor do dobre enlace está restrinxida, mantendo os substituíntes posicións fixas respecto aos outros. Se os substituíntes nun carbono do dobre enlace son os mesmos, entón non existirá este tipo de isomería.
Tradicionalmente, os estereoisómeros ligados ao dobre enlace nótanse como cis (en latín, "deste lado") ou trans (do latín, "cruzado" en lados opostos), en referencia á posición relativa dos substituíntes a cada lado dun dobre enlace. Os exemplos máis simples de isomería cis-trans son os etenos 1,2-disubstituídos, como o 1,2-dicloroeteno (C2H2Cl2), cuxos isómeros se mostran á dereita.
Isomería E-Z
miniatura|dereita|220px|Trans-2-fluoro-3-metilpent-2-eno ou ben, (Z)-2-fluoro-3-metilpent-2-eno. A molécula I é o cis-1,2-dicloroeteno e a molécula II é o trans-1,2-dicloroeteno. Debido a que ocasionalmente pode darse ambigüidade, a IUPAC adoptou un sistema máis rigoroso no que aos substituíntes de cada extremo do dobre enlace se lles asigna unha prioridade en función do seu número atómico. Se os substituíntes de alta prioridade están no mesmo lado do dobre enlace, ao composto se lle asigna a letra Z (do alemán, zusammen, "xuntos"). Se están en lados opostos do enlace, se lles asigna a letra E (do alemán, entgegen, "enfrontados"). No exemplo anterior, o cloro ten un número atómico maior ca o hidróxeno, e por iso é o grupo de maior prioridade. Utilizando esta notación para nomear as moléculas anteriores, a molécula I é o (Z)-1,2-dicloroeteno e a molécula II é o (E)-1,2-dicloroeteno. Non sempre Z e cis (ou ben, E e trans) son intercambiables. Vexamos a molécula seguinte de fluorometilpenteno:
miniatura|dereita|250px|Isómeros cis e trans do 1,2-dimetilciclopentano.
O nome correcto desta molécula é, ou ben, trans-2-fluoro-3-metilpent-2-eno, porque os grupos alquilo que forman a cadea carbonada principal (é dicir, os grupos metilo e etilo) están en lados opostos do dobre enlace, ou ben, (Z)-2-fluoro-3-tilpent-2-eno, porque os grupos de maior prioridade que hai a cada lado do dobre enlace están no mesmo lado do dobre enlace. O átomo de flúor é o grupo de maior prioridade no lado esquerdo do dobre enlace, e o grupo etilo é o de maior prioridade no lado dereito da molécula.
Os termos cis e trans úsanse tamén para describir a posición relativa de dous substituíntes dun anel: cis, se están do mesmo lado; trans, se están en lados diferentes.
miniatura|dereita|220px|Isómeros sin e anti nun composto con dobre enlace C=N.
Isomería sin-anti
É unha isomería similar á isomería xeométrica cis-trans, pero en vez de afectar a un dobre enlace C=C, faino a outros dobres enlaces diferentes, como C=N; N=N ou N=S.
É típica de iminas, oximas, azocompostos. Denomínase sin ao isómero que ten os seus grupos de maior prioridade xuntos, e anti no caso de que ditos grupos de maior prioridade estean opostos.
Isomería endo-exo
miniatura|dereita|220px|Isómeros endo e exo. A ponte e o substituínte que determinan esta isomería en vermello. Os isómeros endo-exo preséntanse en compostos bicíclicos como o 2-norborneol. A ponte actúa como un dos grupos. Se deixamos a ponte nunha posición fixa e nos fixamos na posición do outro substituínte, pódense presentar dúas situacións: que o outro substituínte estea do mesmo lado ca a ponte (isómero exo, que sería similar a cis), ou que estea do lado oposto (isómero endo, similar a trans).
Isomería in-out
Os isómeros in-out tamén se presentan en aneis cando unha cadea actúa como grupo substituínte a ambos os lados. Por exemplo en sales de diaminas tricíclicas co átomo de nitróxeno como cabeza de ponte a ambos os lados e cadeas longas actuando como ponte, nas que o enlace N-H pode estar situado cara a dentro ou fóra da molécula.
España
España, denominada tamén en tratados internacionais e de xeito protocolario Reino de España , é un país soberano membro da Unión Europea, constituído en Estado social e democrático de Dereito, e cuxa forma de goberno é a monarquía parlamentaria. O seu territorio, con capital en Madrid, ocupa a maior parte da Península Ibérica, ao que se lle engaden os arquipélagos das Illas Baleares, no mar Mediterráneo occidental, e das Illas Canarias, no océano Atlántico nororiental, así como no norte do continente africano, as prazas de soberanía das cidades autónomas de Ceuta e Melilla, ademais dos distritos e posesións menores das illas Chafarinas, o Peñón de Vélez da Gomera o peñón de Alhucemas e Perejil. O enclave de Llívia, nos Pireneos, completa o conxunto de territorios xunto coa illa de Alborán, as illas Columbretes e unha serie de illas e illotes fronte ás súas propias costas.
España atópase no suroeste do continente europeo, e comparte fronteiras terrestres con Francia e co principado de Andorra ao norte, con Portugal ao oeste e co territorio británico de Xibraltar ao sur. Nos seus territorios africanos, comparte fronteiras terrestres e marítimas con Marrocos. Comparte con Francia a soberanía sobre a illa dos Faisáns na desembocadura do río Bidasoa e cinco facerías pirenaicas.
De acordo a Constitución Española, o castelán ou español é a lingua oficial do Estado. Outras linguas son recoñecidas como cooficiais nas súas respectivas comunidades autónomas conforme os seus Estatutos de autonomía. As modalidades lingüísticas de España son un dos seus patrimonios culturais, obxecto de especial respecto e protección.
A economía española é a 14ª economía mundial en termos de PIB, por diante de Indonesia e de Turquía, e segundo Eurostat, o PIB per cápita español situouse, en 2011, no 99% da media da Unión Europea, por diante de Chipre.
Ademais, segundo o informe de 2010 da ONU, ten un índice de desenvolvemento humano de 0.878, o 23º maior do mundo, por diante doutros grandes países europeos, como Grecia, Italia ou Reino Unido.
Orixe da palabra Hispania
miniatura|esquerda|[[Castelo de Sancti Petri, visto desde Chiclana de la Frontera (Cádiz). Neste lugar achábase o Templo de Hércules Melkart.]] O nome de España deriva de Hispania, nome co que os romanos designaban xeograficamente o conxunto da península ibérica, termo alternativo ao nome Iberia, preferido polos autores gregos para referirse ao mesmo espazo. Con todo, o feito de que o termo Hispania non é de raíz latina levou á formulación de varias teorías sobre a súa orixe, algunhas delas controvertidas.
«Hispania» provén do fenicio i-spn-ya, un termo cuxo uso está documentado desde o segundo milenio antes de Cristo, en inscricións ugaríticas. Os fenicios constituíron a primeira civilización non ibérica que chegou á península para expandir o seu comercio e que fundou, entre outras, Gadir, a actual Cádiz, a cidade habitada máis antiga de Europa Occidental.
Os romanos tomaron a denominación dos vencidos cartaxineses, interpretando o prefixo i como «costa», «illa» ou «terra», con ya co significado de «rexión». O lexema spn, que en fenicio e tamén en hebreo pódese ler como saphan, traduciuse como «coellos» (na realidade damáns, uns animais do tamaño do coello estendidos por África e o Crecente Fértil). Os romanos, xa que logo, déronlle a Hispania o significado de «terra abundante en coellos», un uso recolleito por Cicerón, César, Plinio o Vello, Catón, Tito Livio e, en particular, Catulo, que se refire a Hispania como península cuniculosa (nalgunhas moedas acuñadas na época de Adriano figuraban personificacións de Hispania como unha dama sentada e cun coello aos seus pés), en referencia á vez que viviu na Hispania.
Sobre a orixe fenicia do termo, o historiador e hebraísta Cándido María Trigueros propuxo na Real Academia das Boas Letras de Barcelona en 1767 unha teoría diferente, baseada no feito de que o alfabeto fenicio (do mesmo xeito que o hebreo) carecía de vocais. Así spn (sphan en hebreo e arameo) significaría en fenicio «o norte», unha denominación que tomarían os fenicios ao chegar á península ibérica bordeando a costa africana, véndoa ao norte da súa ruta, polo que i-spn-ya sería a «terra do norte». Pola súa banda, segundo Jesús Luis Cunchillos na súa Gramática fenicia elemental (2000), a raíz do termo span é spy, que significa «forxar ou bater metais». Así, i-spn-ya sería a «a terra na que se forxan metais».
Separadamente da teoría de orixe fenicio, que é a máis aceptada malia que o significado preciso do termo segue sendo obxecto de discusións, ao longo da historia propuxéronse diversas hipóteses, baseadas en similitudes aparentes e significados máis ou menos relacionados. A principios da Idade Moderna, Antonio de Nebrija, na liña de Isidoro de Sevilla, propuxo a súa orixe autóctona como deformación da palabra ibérica Hispalis, que significaría a cidade de occidente e que, ao ser Hispalis a cidade principal da península, os fenicios, e, posteriormente os romanos deron o seu nome a todo o seu territorio. Posteriormente, Juan Antonio Moguel propuxo no século XIX que o termo Hispania podería provir da palabra éuscara Izpania que viría significar que parte o mar ao estar composta polas voces iz e pania ou bania que significa «dividir» ou «partir». A este respecto, Miguel de Unamuno declarou en 1902: «A única dificultade que atopo [...] é que, segundo algúns paisanos meus, o nome España deriva do vascuence 'ezpaña', beizo, aludindo á posición que ten a nosa península en Europa». Outras hipóteses supoñían que tanto Hispalis como Hispania eran derivacións dos nomes de dous reis lendarios de España, Hispalo e o seu fillo Hispano ou Hispan, fillo e neto respectivamente de Hércules.
Evolución da Hispania a España
miniatura|upright|Busto de [[Traxano, primeiro emperador hispano do Imperio Romano (Gliptoteca de Múnic).]] A partir do período visigodo, o termo Hispania, ata entón usado xeograficamente, comezou a empregarse tamén cunha connotación política, como mostra o uso da expresión Laus Hispaniae para describir a historia dos pobos da península nas crónicas de Isidoro de Sevilla.
A palabra «España» deriva foneticamente de HĬSPANĬA, de xeito regular a través á palatalización do /n/ en /ñ/ ante iode latina -A, a perda do H- inicial (que se dá en latín tardío) e a abertura do Ĭ en posición inicial a. Con todo, España non pode considerarse a tradución ao español da palabra latina Hispania, xa que o uso moderno designa unha extensión diferente.
Uso do termo España ata a Idade Media
A evolución da palabra España é acorde con outros usos culturais. Ata o Renacemento os topónimos que facían referencia a territorios nacionais e rexionais eran relativamente inestables, tanto desde o punto de vista semántico como do da súa precisa delimitación xeográfica. Así, nos tempos dos romanos «Hispania» correspondía ao territorio que ocupaban na península, Baleares e, no século III, parte do norte de África (a Mauritania Tingitana, que se incluíu no ano 285 na diocese Hispaniarum).
No dominio visigodo, o rei Leovixildo, tras unificar a maior parte do territorio da España peninsular a fins do s. VI, titúlase rei de Gallaecia, Hispania e Narbonensis. Santo Isidoro narra a procura da unidade peninsular, finalmente culminada no reinado de Suintila na primeira metade do s. VII e fálase da nai España. Na súa obra Historia Gothorum, Suintila aparece como o primeiro rei de «Totius Spaniae». O prólogo da mesma obra é o coñecido De laude Spaniae (A respecto da gabanza a España).
Nos tempos do rei Mauregato foi composto o himno O Dei Verbum no que se cualifica ao apóstolo como dourada cabeza refulxente de «Ispaniae» («Oh, vere digne sanctior apostole caput refulgens aureum Ispaniae, tutorque nobis et patronus vernulus»). miniatura|Manuscrito da [[Estoria de España de Afonso X o Sabio.]]
Coa invasión musulmá o nome de Spania ou España transformouse en اسبانيا, Isbāniyā. O uso da palabra España segue resultando inestable, dependendo de quen o use e en que circunstancias. Algunhas crónicas e outros documentos da alta Idade Media designan exclusivamente con ese nome (España ou Spania) ao territorio dominado polos musulmáns. Así, Afonso I o Batallador (1104–1134) di nos seus documentos que «El reina en Pamplona, Aragón, Sobrarbe e Ribagorza», e cando en 1126 fai unha expedición ata Málaga dinos que «foi ás terras de España». Pero xa a partir dos últimos anos do século XII xeneralízase novamente o uso do nome de España para toda a península, sexa de musulmáns ou de cristiáns. Así se fala dos cinco reinos de España: Granada (musulmán), León con Castela, Navarra, Portugal e coroa de Aragón (cristiáns).
Identificación coas coroas de Castela e Aragón
A medida que avanza a reconquista varios reis proclamáronse príncipes de España, tratando de reflectir a importancia dos seus reinos na península. Trala unión dinástica de Castela e Aragón, comézase a usar nestes dous reinos o nome de España para referirse a ambos, circunstancia que, polo demais, non tiña nada de innovadora; así, xa en documentos dos anos 1124 e 1125, con motivo da expedición militar de Afonso I de Aragón por Andalucía, referíanse ao Batallador -que unificara os reinos de Castela e Aragón tralo seu matrimonio con Urraca I- cos termos «reinando en España» ou reinando «en toda a terra de cristiáns e sarracenos de España».
Evolución independente do xentilicio
O xentilicio «español» evolucionou de forma distinta ao que cabería esperar (cabería esperar algo similar a «hispánico»). Existen varias teorías sobre como xurdiu o propio xentilicio «español»; segundo unha delas, o sufixo «-ol» é característico das linguas romances provenzais e pouco frecuente nas linguas romances faladas entón na península, polo que considera que sería importado a partir do século IX co desenvolvemento do fenómeno das peregrinacións medievais a Santiago de Compostela, polos numerosos visitantes francos que percorreron a península, favorecendo que co tempo se divulgase a adaptación do nome latino hispani a partir do «espagnol», «espanyol», «espannol», «espanhol», «español» etc. (as grafías gn, nh e ny, ademais de nn, e a súa abreviatura ñ, representaban o mesmo fonema) con que eles designaban os cristiáns da antiga Hispania. Posteriormente, sería o labor de divulgación das elites formadas o que promoveu o uso de «español» e «españois»: a palabra «españois» aparece vinte e catro veces no cartulario da catedral de Huesca, manuscrito de 1139-1221, mentres que na Estoria de España, redactada entre 1260 e 1274 por iniciativa de Afonso X o Sabio, empregouse exclusivamente o xentilicio «españois».
Historia
Artigo principal: Historia de España
Prehistoria e Protohistoria
miniatura|Réplica do teito da [[cova de Altamira.]] O actual territorio español aloxa dous dos lugares máis importantes para a prehistoria europea e mundial: a serra de Atapuerca (onde se definiu a especie Homo antecessor e achouse a serie máis completa de ósos de Homo heidelbergensis) e a cova de Altamira (onde por primeira vez se identificou a arte paleolítica).
A particular posición da Península Ibérica como «Extremo Occidente» do mundo mediterráneo determinou a chegada de sucesivas influencias culturais do Mediterráneo oriental, particularmente as vinculadas ao Neolítico e a Idade dos Metais (agricultura, cerámica, megalitismo), proceso que culminou nas denominadas colonizacións históricas do I milenio a. C. Tanto pola súa localización favorable para as comunicacións como polas súas posibilidades agrícolas e a súa riqueza mineira, as zonas este e sur foron as que alcanzaron un maior desenvolvemento (Cultura dos Millares, Cultura do Argar, Tartessos, pobos iberos). Tamén houbo continuos contactos con Europa Central (Cultura dos Campos de Urnas, celtización).
Idade Antiga
miniatura|esquerda|[[Castro de Santa Trega, na Guarda, exemplo de castro celta do norte de España.]]
Os iberos foron os primeiros pobos dos que se ten constancia escrita de que ocuparon a Península Ibérica. Sábese que había poboacións protoiberas, polos restos arqueolóxicos atopados. Os gregos e fenicios foron os que deixaron os primeiros escritos, aínda que nunca entraron en contacto con eles. Os vascóns entrarían nesta categoría.
Actualmente, defínense os iberos polos seus trazos culturais. Segundo este criterio, os turdetanos ou túrdulos, que ocuparon as terras do antigo reino de Tartessos, considéranse iberos; mentres que, segundo criterios etnográficos ou lingüísticos, non o serían. A bibliografía sobre os iberos adoita achegar datos contraditorios e isto débese ás diferentes adopcións de criterios. miniatura|esquerda|Teatro Romano de [[Mérida, España|Mérida, en Estremadura.]]
Sobre o ano 1200 a. C., tribos celtas, incluíndo probablemente cántabros e ástures, entraron na península polo norte e establecéronse en gran parte do seu territorio, asentándose e mesturándose cos iberos. As poboacións que ocupaban unha ampla franxa entre estes dous pobos coñécense como celtiberos. Semella que as montañas nas que vivían os vascóns nunca foron completamente romanizadas, polo que se considera incerta a súa orixe, aínda que se considerou a posibilidade de que se tratase dunha poboación protoibérica. Moitos historiadores consideran hoxe en día  que a vasconización foi tardía; os vascóns habitarían a zona da actual Aquitania, chegando á península no final da Idade Antiga, ocupando o antigo solar dos caristios e várdulos.
Ao redor do ano 1100 a. C., os fenicios chegaron á península e fundaron, 80 anos despois da guerra de Troia, Gadir, a Gades romana, no que hoxe en día se atopa a cidade de Cádiz. A súa fundación sitúase no ano 1104 adC polo que é considerada a cidade da Europa Occidental de cuxa fundación se teñen referencias máis antigas, (tendo como referencia a fundación de Cartago sobre o século IX a. C.). Á vez, os gregos fundaron as súas colonias pola costa mediterránea de Iberia, nome que deron á península.
miniatura|esquerda|200px|Busto do [[Emperador romano|emperador Adriano, nado en Itálica, actualmente Santiponce, na provincia de Sevilla.]]
Entre a primeira e segunda das guerras púnicas entre Roma e Cartago, os cartaxineses invadiron a península. As súas colonias máis importantes establecéronas na illa de Eivissa e en Cartagena, nome que fai referencia á nova Cartago e absorberon outras cidades inicialmente fenicias como Cádiz ou Málaga. Derrotada Cartago, Roma iniciaría unha ocupación da península, que se prolongaría ao longo de case 200 anos. Nas primeiras décadas da ocupación os romanos tiveron que facer fronte ao longo sitio de Numancia, cidade celtibera situada nas beiras do río Douro, nas proximidades da actual Soria, que se prolongaría por case 30 anos, e á guerra de guerrillas exposta polo caudillo lusitano Viriato. Trala morte de Viriato (139 a. C.), a loita dos pobos prerromanos contra Roma volveríase máis disgregada e esporádica, aínda que non remataría totalmente ata os tempos do emperador Augusto co relativo sometemento de cántabros e ástures. Relatos desta guerra atopámolos nas páxinas do cronista romano Catón. A ocupación culminaría co pleno dominio da península baixo o poder romano e a súa conversión en provincia baixo o nome de Hispania. O nome de Hispania deriva de Ispania e este á súa vez posiblemente dunha palabra púnica, co significado de terra de coellos, aínda que hai outras posibilidades (ver Etimoloxía no punto 1 deste mesmo artigo). Por primeira vez aparece con sentido histórico en Tito Livio 59 a. C., que fala de Hispania e de hispani (hispanos, con sentido unitario).
miniatura|[[Muralla de Lugo, construída no período romano. Patrimonio da humanidade da UNESCO.]] miniatura|[[Acueduto de Segovia, patrimonio da humanidade da UNESCO.]]
Idade Media
No ano 409, os suevos, alanos e vándalos invadiron a Península Ibérica. Poucos anos despois, no ano 416, os visigodos entraron en Hispania como aliados de Roma, botando os alanos e vándalos da península, e permanecendo os suevos na Gallaecia.
A primeira idea de Hispania/España como país materialízase coa monarquía visigoda. Os visigodos aspiraban á unidade territorial de toda Hispania e conseguírona coas sucesivas derrotas dos suevos, vascóns e bizantinos. A unidade relixiosa viría coa reconciliación de católicos e arianos e cos concilios da Igrexa visigoda, un órgano no que, reunidos en asemblea, o rei e os bispos de todas as dioceses do reino sometían a consideración asuntos de natureza tanto política como relixiosa, con vocación de lexislar en todo o territorio nacional. Así, Santo Isidoro de Sevilla na súa Historia Gothorum aledábase porque Suintila "foi o primeiro que posuíu a monarquía do reino de toda España que rodea o Océano, cousa que a ningún dos seus devanceiros lle fora concedida...". A monarquía visigoda estableceu ademais unha capital que centralizaba tanto o poder político como o relixioso en Toletum (actual Toledo). Con todo, o carácter electivo da monarquía visigótica determinou case sempre unha enorme inestabilidade política caracterizada por continuas revoltas e asasinatos.
O declive da monarquía visigoda comeza arredor do ano 689, cando o islam chega á África máis noroccidental, e pouco tempo despois a guerra dinástica visigoda que enfrontaba os herdeiros do rei Vitiza co duque Rodrigo. Coa aparente usurpación de Rodrigo, os vitizanos chegan a un pacto cos exércitos musulmáns do norte de África, e así no ano 711, prodúcese un novo conflito bélico, a coñecida como batalla de Guadalete, no que as tropas vitizanas e musulmás lograron depor a Rodrigo. Con este episodio, comeza a entrada do islam na Península Ibérica e a conversión da aristocracia visigoda en Hispania, converténdose esta nun emirato ou provincia do imperio árabe chamada Al-Ándalus con capital na cidade de Córdoba.
O islam avanzou axiña polo sur da península. No ano 712 Toledo -a capital visigoda- caeu baixo gobernadores musulmáns. Dende entón, todas as cidades de Hispania foron capitulando, supoñendo a fin do período visigodo na Península Ibérica. Con todo, alén dos Pireneos, os visigodos resistiron algúns anos máis na Septimania, ata o 719. A partir de entón, os exércitos do emirato dirixiron os seus esforzos cara ao outro lado dos Pireneos, contra o reino Carolinxio. O noroeste da Península Ibérica, a antiga Gallaecia -especialmente a máis setentrional, foi porén a única entidade administrativa na que non penetrou o islam. Descoñécese se a aristocracia galega, asturiana ou vasca mantivo algún tipo de vasalaxe nominal co emirato, ou simplemente era un territorio inicialmente alleo á expansión.
miniatura|esquerda|A [[muralla de Ávila, erixida na Idade Media.]]
Na parte nororiental da península e na Septimania goda, os godos que fuxiran para o reino dos francos pediron axuda a estes. Así Carlomagno emprendeu unha serie de campañas militares coa intención de establecer un territorio de distensión militar, máis coñecido como marca. A Marca Hispánica constituíuse a comezos do século IX para evitar a penetración dos musulmáns no territorio do Reino dos Francos. Así foi como os francos dividiron ese territorio en diversos condados, onde señores feudais de orixe franca ou goda representaban o rei dos francos; tendo, xa que logo, un desenvolvemento algo diferente ao que experimentaron os reinos cristiáns ibéricos occidentais. Estes condados en pleno proceso de feudalización emanciparíanse de facto do dominio franco logo da crise carolinxia do século IX, ao empezar a transmitirse hereditariamente os condados; aínda que ata 988 os condes de Barcelona renovaron o pacto de vasalaxe cos reis francos.
miniatura|Interior da [[Mesquita-Catedral de Córdoba.]] Os séculos VIII e IX significarían un crecente poderío musulmán na península, malia a oposición dos núcleos cristiáns do norte. No final do século VIII, o omeia Abd al-Rahman I, fuxido de Siria, fai de Al-Andalus, no político, un emirato independente do califato de Damasco. miniatura|esquerda|200px|Basílica de Santa María A Real de Covadonga, no [[Principado de Asturias.]]
No século X, Abd al-Rahman III converte Al-Andalus en califato independente de Damasco, xa con autonomía relixiosa e non só política, como ata entón. É unha época de puxanza cultural, grazas ás innovacións nas ciencias, as artes e as letras; cunha especial atención que dedicaron ao desenvolvemento das cidades. As cidades máis importantes foron Valencia, Zaragoza, Toledo, Sevilla e Córdoba. Esta, durante o século X, con Al-Hakam II, chegou a ser a maior cidade de Europa Occidental, contando con 500.000 habitantes, sendo o maior centro cultural da época. Con todo, a decadencia dos territorios musulmáns comezou no século XI, cando comezaron as loitas entre as distintas familias reais musulmás e o califato se desmembrou nun mosaico de pequenos reinos, chamados taifas.