cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Taking Off (canción)
"alt.end" é o equivalente norteamericano, editado no mesmo tempo e coas mesmas caras-b. O tema ten a mesma progresión e melodía (aínda que é un pouquiño máis rápida) como o seu tema "In Your House".
Campionato do Mundo de Motociclismo de 250 cc
O Campionato do Mundo de Motociclismo de 250cc foi unha das categorías do Campionato do Mundo de Motociclismo de velocidade, regulado pola FIM. Disputouse entre 1949 e 2009, pasando a ser Moto2 a partir do 2010.
Función hiperbólica
As funcións hiperbólicas son unhas funcións con definicións baseadas na función exponencial, ligada mediante operacións racionais e son análogas ás funcións trigonométricas. Estas son: dereita|miniatura|300x300px|Curvas das funcións hiperbólicas <font color="#b30000">sinh, <font color="#00b300">cosh e <font color="#0000b3">tanh dereita|miniatura|300x300px|Curvas das funcións hiperbólicas <font color="#b30000">csch, <font color="#00b300">sech e <font color="#0000b3">coth O seno hiperbólico O coseno hiperbólico A tanxente hiperbólica e outras derivadas:
Relación entre funcións hiperbólicas e funcións circulares
As funcións trigonométricas sen(t) e cos(t) poden ser as coordenadas cartesianas (x,e) dun punto P sobre a circunferencia unitaria centrada na orixe, onde t é o ángulo, medido en radiáns, comprendido entre o semieixe positivo X, e o segmento OP, segundo as seguintes igualdades:
Tamén pode interpretarse o parámetro t como a lonxitude do arco de circunferencia unitaria comprendido entre o punto (1,0) e o punto P, ou como o dobre da área do sector circular determinado polo semieixe positivo X, o segmento OP e a circunferencia unitaria. dereita|miniatura|300x300px|Animación da representación do seno hiperbólico. De modo análogo, pódense definir as funcións hiperbólicas, como as coordenadas cartesianas (x,e) dun punto P da hipérbole equilátera, centrada na orixe, cuxa ecuación é
onde t é o dobre da área da rexión comprendida entre o semieixe positivo X, e o segmento OP e a hipérbole, segundo as seguintes igualdades:
Tensión
O termo tensión pode referirse a:
Función hiperbólica
Relación entre funcións hiperbólicas e funcións circulares
Con todo, tamén pode demostrarse que é válida a seguinte descrición da hipérbole:
dado que
Duplicación do argumento
Téñense as seguintes fórmulas moi semellantes ás súas correspondentes trigonométricas o que leva á seguinte relación: e por outra banda que leva a: tense estoutra relación que permite ter
Derivación e integración
Ademais a integración ao ser a operación inversa da derivación é trivial neste caso.
A derivada de sinh(x) está dada por cosh(x) e a derivada de cosh(x) é sinh(x). O gráfico da función cosh(x) denomínase catenaria.
Inversas das funcións hiperbólicas e derivadas
As funcións recíprocas das funcións hiperbólicas e as súas derivadas son:
Relación coa función exponencial
Da relación do coseno e o seno hiperbólico pódense derivar as seguintes relacións: e
Estas expresións son análogas ás que están en termos de senos e cosenos, baseadas na fórmula de Euler, como suma de exponenciais complexas.
Desoxiadenosina difosfato
A desoxiadenosina difosfato ou difosfato de desoxiadenosina, abreviado como dADP, é un nucleótido formado polo nucleósido desoxiadenosina esterificado cun grupo de dous fosfatos. A molécula está formada polo azucre desoxirribosa enlazada coa base nitroxenada adenina por enlace N-glicosídico entre o carbono 1' do azucre e o nitróxeno en posición 9 da base, e un grupo de dous fosfatos esterificado no carbono 5', os cales están unidos entre si por enlace anhidro.
A dADP, como en xeral todos os desoxirribonucleótidos difosfato (menos o dTDP), fórmase a partir do ribonucleótido difosfato correspondente, neste caso ADP, cuxa ribosa é reducida en posición 2' a desoxirribosa pola ribonucleótido redutase. Nesta reacción intervén a proteína transportadora de hidróxeno tiorredoxina. Tiorredoxina reducida + ADP → tiorredoxina oxidada + dADP + H2O
O dADP pode fosforilarse nunha reacción co ATP para dar dATP, catalizada por unha quinase. ATP + dADP → ADP + dATP
Freixeiro, Lores, Meaño
Freixeiro é un lugar da parroquia de Lores no concello pontevedrés de Meaño na comarca do Salnés. Tiña 88 habitantes no ano 2016 segundo datos do IGE, dos que 41 eran mulleres e 47 homes, o que representa un descenso respecto ós anos 2010, cando tiña 91 veciños, e 2005, cando eran 92.
Folículo ovárico
miniatura|dereita|Folículo ovárico humano.
Os folículos ováricos son as estruturas situadas nos ovarios que conteñen os ovocitos. Están compostos por agrupacións de células de forma en conxunto máis ou menos esférica que conteñen o ovocito (óvulo inmaturo) no seu centro. Estas estruturas sofren unha transformación ao longo do ciclo ovárico, xa que periodicamente crecen e se desenvolven, ata culminar na ovulación (expulsión do óvulo que levan dentro). Nos ovarios humanos en cada ciclo menstrual só chega a madurar completamente e a ovular un folículo ovárico normalmente. O proceso de maduración do folículo ovárico denomínase foliculoxénese. Os folículos son tamén lugar de produción de hormonas: estróxenos e inhibina nos folículos preovulatorios, e proxesterona e estróxenos nos folículos postovulatorios (corpo lúteo).
En consecuencia, unha vez o folículo ovárico se desenvolveu, exerce as seguintes funcións básicas:
Estrutura
miniatura|300px|esquerda|Sección dun folículo ovárico maduro de gato a 50 aumentos.
Ovocito
Cada mes, un dos ovarios da muller libera un ovocito maduro. O núcleo do ovocito denomínase vesícula xerminal (ver a imaxe). Unha vez que o ovocito é expulsado do ovario denomínase óvulo. Os ovocitos que inician a meiose denomínanse ovocitos primarios e están detidos na profase da 1ª división meiótica. Dentro dos folículos fórmanse os ovocitos secundarios, que non completan a meiose ata a fecundación (se esta se produce).
Nos humanos os ovocitos que se estableceron no ovario antes do nacemento poden permanecen todos dormentes ata a puberdade, e despois, algúns permanecen así durante uns 40 anos (ata a menopausa), xa que só se desenvolven uns cantos en cada ciclo, dos cales só ovula un en cada ciclo.
Granulosa
As células da granulosa son as células do interior do folículo que rodean o ovocito; o seu número aumenta en resposta ao aumento de gonadotropinas circulantes ou descende en resposta á testosterona. Tamén producen péptidos implicados na regulación da síntese de hormonas no ovario. A hormona estimulante dos folículos (FSH) induce ás células da granulosa a expresar os receptores da hormona luteinizante (LH) nas súas superficies; cando a LH circulante se une a estes receptores, cesa a proliferación celular. As células da granulosa converten os andróxenos que lles chegan das células da teca en estróxenos (estradiol) por acción do seu encima aromatase, e cando o folículo se transforma en corpo lúteo convértenos en proxesterona.
Teca
As células da granulosa están encerradas nunha fina capa de matriz extracelular, a membrana basal folicular ou lámina basal (na imaxe fibro-vascular coat). Por fóra da lámina basal, están as dúas capas da teca que envolve todo o folículo, chamadas teca interna (vascularizada e secretora de hormonas esteroides) e teca externa (conxuntiva e non secretora). As hormonas segregadas pola teca interna son andróxenos, que serán convertidos en estróxenos nas células da granulosa. Cando o folículo se converte en corpo lúteo, a teca interna produce andróxenos e proxesterona.
Desenvolvemento dos folículos
Os ovocitos rodéanse doutras células formando folículos primordiais xa no período fetal. Desde a puberdade certo número de folículos ováricos primordiais aumentan de tamaño en cada ciclo e sofren un desenvolvemento no que se distinguen varios estadios.
Folículo primordial
Durante o período fetal, cando os ovocitos están na fase meiótica do pre-leptoteno, rodéanse dunha capa de células formada por unhas vinte células foliculares, planas, procedentes do estroma ovárico, e da membrana de Slavjanski. Os ovocitos que non se rodean desta capa dexeneran (atresia). O desenvolvemento dos folículos non continúa ata a puberdade.
Folículo primario
Son os máis pequenos, indistinguibles a simple vista. As células planas que rodean ao ovocito evolucionan a cúbicas ou cuboidais, pero só forman unha soa capa celular. O ovocito, aumenta lixeiramente de tamaño.
Folículo secundario
O ovocito está rodeado de varias capas de células, empeza a formarse a zona pelúcida arredor do ovocito.
Piornedo, Donís, Cervantes
Patrimonio
Esta aldea é famosa polas pallozas que se poden ver nas súas rúas, típicas das antigas aldeas da montaña luguesa. Unha delas, a Casa do Sesto, está musealizada para dar a coñecer como era a vida nestas singulares construcións. Ademais, é punto de partida de varias rutas de sendeirismo que permiten aproximarse á riqueza natural, paisaxística e etnográfica dos Ancares.
Folículo ovárico
Folículo secundario
Unha lámina basal, chamada membrana de Slavjanski, separa estas células do estroma ovárico.
Follículo pre-antral
As células foliculares que rodean o ovocito fanse cúbicas e voluminosas e reciben o nome de células da granulosa ou granulares. Continúan desenvolvéndose e forman varias capas celulares avasculares chamadas granulosa. A zona pelúcida formada por glicoproteínas xa está ben establecida e situada entre a membrana plasmática do ovocito e a granulosa.
Na periferia da membrana de Slavjanski, as células do estroma ovárico vanse diferenciar na teca interna, moi vascularizada, que secreta os precursores dos estróxenos, e en teca externa, que é un simple tecido conxuntivo.
Follículo antral
As secrecións das células foliculares crean pequenas cavidades na granulosa denominadas corpos de Call e Exner. Estas cavidades únense unhas a outras formando unha cavidade única chamada antro, chea de líquido folicular. O ovocito e a granulosa que o rodea forma o cúmulo oóforo (ou cúmulo ovíxero ou promontorio), que está case rodeado do antro e é cada vez máis fino consonte o antro se fai máis grande.
Folículo de De Graaf
É o folículo maduro preparado para ovular. Debe o seu nome a Reinier De Graaf. Fórmase durante as horas que preceden á ovulación.
Despois da ovulación, o folículo, xa sen ovocito, transfórmase no corpo lúteo produtor de hormonas (proxesterona e, en menor medida, estróxenos).
Desenvolvemento dos ovocitos nos folículos ováricos
Durante o desenvolvemento embrionario as células xerminais orixinan ovogonias, que proliferan por mitose. As ovogonias están rodeadas por células da pregranulosa.
A proliferación mitótica das ovogonias remata cando as ovogonias entran en meiose. No feto humano as ovogonias seguen en mitose ata o segundo ou terceiro trimestre de embarazo. Como despois de empezar a meiose as ovogonias non proliferan (e denomínanse xa ovocitos primarios), o número total de gametos dos que potencialmente dispoñerá a muller queda establecido neste momento. Os ovocitos que empezaron a meiose quedan detidos no dictioteno da profase da primeira división meiótica, na que permanecerán durante anos ata chegar á puberdade nos humanos.
Unha vez que se forman os folículos e empezan os ciclos menstruais os ovocitos primarios convértense en secundarios dentro dos folículos ováricos maduros e permanecen detidos na segunda división meiótica, que non se completará ata que se produza a fecundación, orixinándose o cigoto.
Patoloxía
Un folículo ovárico que sexa máis grande de 2 cm considérase un quiste ovárico.
A función ovárica pode ser medida pola ultrasonografía xinecolóxica do volume folicular. Hoxe, o volume dos folículos ováricos pode medirse rapidamente de forma automática con imaxes de ultrasóns reconstruídas tridimensionais.
A rotura dun folículo pode producir dor abdominal.
Criopreservación e cultivo
Os folículos poden desenvolverse a partir de tecido ovárico criopreservado. A criopreservación do tecido ovárico pode servirlle á muller para preservar a súa función reprodutiva alén do seu límite natural ou cando o seu potencial reprodutivo pode desaparecer por unha terapia anticanceríxena, por exemplo, en tumores malignos hematolóxicos ou cáncer de mama.
Para o cultivo in vitro de folículos, hai varias técnicas que optimizan o creemento dos folículos, como o uso de medios de crecemento definidos, factores de crecemento e soportes tridimensionais de matriz extracelular. Utilizando métodos moleculares e inmunoensaio pode avaliarse o estado de maduración e orientar a súa adecuada diferenciación.
Foro romano de Clunia Sulpicia
Historia
Construíuse no século I, quizais debido ao nomeamento da cidade como capital de convento xurídico, aínda que é posterior ao primeiro trazado urbano da cidade, como demostra a reestruturación que se observa na Casa 3.
Lleida
Lleida (en catalán: Lleida, [ˈʎɛjðə], pronunciación local: [ˈʎejðɛ]) é un municipio e cidade do oeste de Cataluña, capital da provincia de Lleida e da comarca do Segrià. Está situada no curso do río Segre, arredor dun outeiro coroado pola antiga catedral, a Seu Vella. Con 139.809 habitantes en 2013 é a segunda capital catalá e a sexta cidade máis poboada da comunidade.
Foro romano de Clunia Sulpicia
Características
No foro desenvolvéronse as actividades políticas, comerciais, xudiciais e relixiosos do municipio, pero tamén as relacionadas co feito de que Clunia fose a capital dun convento xurídico. Está situado no centro da cidade, no punto máis alto do outeiro. A planta é rectangular, de 160 m de lonxitude e 115 de anchura. miniatura|300px|Mapa coa extensión do convento xurídico de Clunia administrado dende o foro. Como resultado das escavacións na súa parte oriental, sábese que albergaba os seguintes edificios:
Trás do templo había un espazo con propósitos relixiosos, delimitado para separalo do resto do foro por medio de dous muros curvos. O recinto quedou pechado ao sur por un pórtico sobre un pavimento, interrompido por unha aula aberta no eixe co templo. Neste espazo atopouse un tanque de posible uso ritual.
Lleida
Existen probas de asentamentos na área da cidade de Lleida polo menos dende a Idade de Bronce. Dende o século VI a.C. e ata a conquista romana converteuse na principal cidade dos ilerxetes, un pobo ibero que a denominou Iltirta. A cidade, que os romanos denominaron Ilerda, no século VIII foi invadida polos musulmáns e reconquistada en 1149 polas tropas de Ramon Berenguer IV e Ermengol VI. En 1297 Xaime II fundou o Estudo Xeral, que sería a primeira universidade de Cataluña e da antiga Coroa de Aragón, así como a segunda de España tras a Universidade de Salamanca (cuxo antecedente sitúase na Universidade de Palencia).
Historia
miniatura|250px|esquerda|Monumento a Indíbil (esquerda) e Mandonio (dereita). Iltrida (a Lleida en tempos dos iberos) era a capital dos ilerxetes. Os seus caudillos máis famosos foron Indíbil e Mandonio que estaban aliados cos cartaxineses contra os romanos. O ano 215 AC. foi decisivo. Tivo lugar a Batalla do Ebro, onde Asdrúbal, irmán de Aníbal e comandante do exército cartaxinés cae derrotado fronte aos romanos. Os seus aliados Indíbil e Mandonio serían finalmente dominados o ano 206 AC.
O ano 195 aC. trouxo consigo unha nova e importante insurrección das tribos ilerxetes, lacetanas e ausetanas que foi sufocada polo cónsul Marco Porcio Catón e que supuxo a morte dos caudillos ilerxetes Indíbil e Mandonio.
O final da segunda guerra púnica traería consigo a romanización e asimilación por parte das estruturas indíxenas da cultura romana. Iltirta converteríase en Ilerda. O ano 49 AC. Xulio César librou unha batalla da Guerra Civil Romana contra Pompeio Magno diante das súas murallas. Unha época escura, polos poucos datos que se teñen, foi a da dominación visigoda aproximadamente desde o ano 375 ao 716.
Aeroporto de Huesca
Infraestruturas
Para dotalo dunhas instalacións modernas, capaces de atender dentro duns adecuados niveis de seguridade e calidade a demanda de tráfico aéreo, Aena executou importantes obras de infraestruturas, consistentes fundamentalmente na construción dunha nova Área Terminal e un novo Campo de Voos.
Declarado aeroporto de interese xeral e incorporado á rede de Aena en outubro de 2000, o aeroporto atópase aberto para operacións de voo visual desde o 21 de decembro de 2006. O 10 de maio entraron en vigor os procedementos instrumentais baseados no novo VOR/DME que se instalou. Actualmente existen dúas zonas de voo diferenciadas, unha para uso exclusivo dos planeadores e outra para as aeronaves con motor. Así, asegúrase a compatibilidade de ambos tipos de aeronaves, ao ter asignados espazos aéreos diferenciados. Tamén conta cunha escola privada de pilotos de voo comercial.
O seu primeiro voo transcorreu entre Huesca e A Coruña, nun acto histórico para a provincia. Os ocupantes do avión foron os xogadores do equipo de balonmán de Huesca, que se dirixían á cidade galega a xogar un partido.
Lleida
Historia
O rei franco Ludovico Pío saqueou a cidade no 801, aos poucos días Amrus Al-Leridi recuperouna así como o resto dos territorios entre o 802 e o 809. Estas escaramuzas provocarían o endurecemento do trato cara aos mozárabes, que finalmente tiveron que emigrar.
Aeroporto de Huesca
Aeroliñas e destinos
En febreiro do ano 2011 Pyrenair cesou as súas actividades, deixando ao aeroporto sen ningunha actividade comercial ata que Air Europa comezou un servizo estacional cara o aeroporto de Menorca que tamén foi abandonado.
Lleida
Historia
No século IX os tugibíes constituíron un reino de taifa, aínda que finxindo certa fidelidade ao emir de Córdoba. O último rei de Lleida foi Sulaymán, destronado polos almorábides en 1102. Estes usaron Lleida como base de incursión nos condados cataláns.
En 1149 a cidade rendeuse ás tropas cristiás de Ramón Berenguer IV o Santo e de Ermengol VI de Urgell. Outorgouse a Carta de Poboación á cidade en 1150.
En 1264 o Rei Xaime I "o Conquistador" outorgou á cidade o Privilexio de Concesión da Paeria, que en diante sería a forma do goberno municipal. En 1232 o mesmo monarca, Xaime I, concede á cidade o Privilexio de Concesión da Feira de San Miguel.
O 1297, Xaime II fundou o famoso Estudi General (Studium Generale), grazas a unha bula pontificia de Bonifacio VIII. O Estudi General é, xa que logo, a universidade máis antiga do antigo Reino de Aragón, e permaneceu activa ata 1717, cando Filipe V ordenou o seu peche e a destrución do burgo universitario.
Os séculos seguintes estiveron marcados pola recesión, agravados por guerras e epidemias que culminaron coa (1640-1652). A cidade quedou deteriorada e Filipe V atopou unha Lleida en ruínas. Finalmente, co decreto de Nova Planta (1714) Lleida perdeu os seus foros e a Universidade. A Seu Vella, pechada ao culto desde 1797, converteuse en cuartel militar.
miniatura|250px|dereita|[[Universidade de Lleida]]Durante o século XVIII, a cidade recuperou a súa imaxe e dimensión. Baixo o reinado de Carlos III construír a Catedral Nova. As súas novas formulacións ilustradas achegaron figuras, como Blondel e o Barón de Maials, que deron á cidade unha fisionomía urbanística acorde co seu papel de capital da provincia, e a aplicación aos cultivos dos novos estudos de agronomía. A comezo do século XIX, Lleida sufriu unha nova invasión, a napoleónica, no transcurso da Guerra de Independencia. O ferrocarril chegou á cidade en 1860.
Xeografía
A cidade atópase arredor dun outeiro situado xunto ao río Segre. O monte é coñecido como Turó de la Seu, xa que nel atópase a Seu Vella, a 154 metros sobre o nivel do mar. O termo municipal esténdese aos dous lados do Segre, única vía fluvial do concello xunto co Noguerola, sendo o de maior extensión da comarca do Segrià.
Limita ao noroeste cos concellos de Almacelles, Alpicat, Gimenells i el Pla de la Font e Tamarit de Llitera (este último na provincia de Huesca), ao norte con Torrefarrera e Torre-serona, ao nordés con Alcoletge i Corbins, ao leste con Els Alamús e Bell-lloc d'Urgell, ao sueste con Artesa de Lleida e Torregrossa, ao sur con Albatàrrec e Aspa, ao suroeste con Alfés, Montoliu de Lleida i Sudanell, e ao oeste con Alcarràs.
Entidades de poboación
O termo está formado pola cidade de Lleida, 56 partidas e as entidades municipais descentralizadas de Raimat e Sucs. As partidas do concello son:
Clima
miniatura|250px|Climograma de Lleida Lleida ten un clima mediterráneo árido con tendencia continental, que é o propio do Val do Ebro. Os invernos son húmidos e moi fríos e os veráns cálidos, con choivas escasas e seca estival. Non é estraño que ao longo do ano poidan rexistrarse temperaturas dalgúns graos centígrados baixo cero no inverno e de ata 40 °C no verán. É característica a néboa que no inverno adoita ocupar o val do Segre durante días. É por esta última cuestión polo que Lleida foi tida como cidade de castigo en certas épocas históricas. Do mesmo xeito o pendón da bandeira é de cor morada (símbolo de castigo).
Festas locais
Tanto a Festa Maior de primavera como a de outono son presididas simbolicamente por un grupo de 12 xigantes emblemáticos, propiedade da Paeria: dona Violant e o infante Berenguer, Rei Xaime I o Conquistador e Reina dona Leonor, Xigantes Chineses, o Rei Mouro e dona Zobeida, os Faraóns e os emperadores Marco Antonio e Cleopatra, os máis antigos de Cataluña, construídos en 1840. Adoitan saír acompañados por Lo Marraco, monstro totémico da cidade.
Barrios
miniatura|250px|dereita|O Parc de la Mitjana de Pardinyes
Transportes
miniatura|250px|dereita|Estación de trens [[Estación de Pirineus|Lleida-Pirineus]] As principais vías de acceso á cidade por estrada son a autoestrada AP-2 e a autovía A-2, que a conectan con Madrid, Zaragoza e Barcelona, a N-240, que enlaza a cidade con Tarragona, Reus e Huesca, a N-230 con Francia, a c-13 con Andorra e a C-12, coñecida como Eix de l'Ebre. A medio prazo, dúas novas autovías unirán Lleida con Huesca e Vielha.
Ademais varias liñas de autobuses conectan Lleida con case todos os municipios do Segrià e doutros da súa provincia, Cataluña, resto de España e Europa. En canto á mobilidade interna, a cidade dispón dunha rede municipal de 17 liñas urbanas de autobús, xestionadas pola empresa Autobusos de Lleida, e unha empresa de taxis, Tele Radio Taxi Lleida.
Lleida dispón dunha estación de tren, Lleida-Pirineus, onde Renfe Operadora serve varias liñas rexionais, nacionais e, desde 2003, a alta velocidade (AVE). Doutra banda, FGC opera a liña Lleida-La Pobla de Segur desde 2004.
En 2010 inaugurouse o aeroporto de Lleida-Alguaire, situado 18 km ao norte da cidade.
Lleida, partida polo río Segre en dúas metades, dispón de varias pontes que as unen: Pont Vell (anterior ao século II), Pont Nou (1973), Pont de la Universitat (1993), Pont de Pardinyes (1995), Passarel·la de Blondel (1997), Passarel·la dels Camps Elisis (2003), Pont Príncep de Viana (2010) e Passarel·la dels Maristes (2010).
Electroquímica
miniatura|O químico [[John Frederic Daniell|John Daniell (esquerda) e o físico Michael Faraday (dereita), fundadores da electroquímica.]] A electroquímica é unha póla da química que estuda as reaccións que toman lugar na interfase dun condutor eléctrico, onde o eléctrodo está composto dun metal ou un semicondutor, (incluíndo o grafito) e un condutor iónico (o electrólito).
Se unha reacción química é causada por un voltaxe externo, ou se a voltaxe é causado por unha reacción química, como o que sucede nunha batería, trátase dunha reacción electroquímica. Polo xeral a electroquímica encárgase de estudar as situacións onde as reaccións de redución-oxidación ocorren en dúas compartimentos separados. A transferencia directa de cargas dunha molécula a outra non é de interese na electroquímica.
Mercedes Queixas
Mercedes Queixas Zas, nada na Coruña o 22 de xullo de 1968, é unha profesora, escritora e política galega, deputada no Parlamento de Galicia.
Anta
Anta pode referirse a:
Mercedes Queixas
Traxectoria
Estudou no IES de Monelos e licenciouse en Filoloxía Hispánica, subsección galego-portugués, na Universidade da Coruña. En 1996 aprobou as oposicións de secundaria na especialidade de Lingua Galega e Literatura. Exerceu o primeiro ano no IES Monelos e logo no CPI Alcalde Xosé Pichel, de Coristanco, labor que compaxinou desde 2005 coas funcións de secretaria xeral da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega. Entre 2007 e 2010 foi coordinadora territorial de Equipos de Normalización e Dinamización Lingüística da provincia da Coruña, dependente da Secretaría Xeral de Política Lingüística. Entre 1995 e 2000 foi coordinadora da editorial Laiovento. Formou parte da cerna de ProLingua, e é membro da Sección de Lingua, Literatura e Comunicación do Consello da Cultura Galega. Dende decembro de 2018 é membro correspondente da Real Academia Galega. Nas eleccións autonómicas de 2020 ocupou o terceiro posto da candidatura do BNG pola provincia da Coruña sendo elixida deputada do Parlamento de Galicia.
Anta
Como topónimo, pode referirse a:
Mercedes Queixas
Traxectoria
Publicou colaboracións en La Voz de Galicia, El Ideal Gallego, Sermos Galiza e Nós Diario.
Obras
miniatura|Presentando un traballo sobre [[María Victoria Moreno, 14/05/2018]]
Poesía
Partituras (2019), con Xoán Carlos Domínguez Alberte. Laiovento. 134 páxs. ISBN 84-8487-448-5.
7 de marzo
7 de marzo é o 66º día do ano no calendario gregoriano e o 67º nos anos bisestos. Quedan 299 días para acabar o ano.
Nacementos
miniatura|100px|Alessandro Manzoni.
Mortes
miniatura|100px|Manuel Curros Enríquez.
Outros
Os 366 días do ano
Relixión da Roma antiga
miniatura|Interior do [[Panteón de Roma|panteón, templo de todos os deuses, en Roma (hoxe transformado en igrexa).]] A relixión na Roma Antiga caracterizouse polo politeísmo, con elementos que combinaron influencias de diversos cultos ao longo da súa historia. Dese modo, na súa orixe, crenzas etruscas, gregas e orientais foron sendo incorporadas aos costumes xa tradicionais de acordo con súa efectividade.
A idea de efectividade dun ritual para agradar a un deus ou deuses é a idea que inunda o escenario relixioso da época. A noción de nosa sociedade de tradición xudaico-cristiá canto á relixión liga os rituais á fe, algo que non era tido en conta polos romanos. Para eles os deuses simplemente existían, non había necesidade de cuestionar ese feito.
O Estado romano propagaba unha relixión oficial que prestaba culto aos grandes deuses, como, por exemplo, Xúpiter, pai dos deuses; Marte, deus da guerra; ou Minerva, deusa da arte. Na honra deses deuses eran realizados festivais, xogos, sacrificios e outras cerimonias. Posteriormente, diante da expansión militar que conduciu ao imperio, moitos deuses das rexións conquistadas tamén foron incorporados aos cultos romanos, así como algúns deuses romanos foron incorporados ás rexións conquistadas.
No ámbito privado, os cidadáns, á súa vez, tradicionalmente buscaban protección nos espíritos domésticos, os chamados lares, e nos espíritos dos antepasados, os penates, aos cales rendían culto dentro de casa.
Pietas
Segundo os pescudadores, a relixión desempeñaba un papel fundamental na definición da sociedade e nas relacións de poder. Ao participar dos cultos, era garantida a pax deorum ("paz divina", en latín), a harmonía civil e a maior integración destas comunidades no imperio levando a unha maior integración de cultos relacionados ao poder imperial.
Dentro do carácter social da relixiosidade romana, a importancia que é establecida nas relacións persoais é expresada polo termo latino pietas, literalmente traducido como "piedade". A pesar da súa conexión co verbo piare ("calmar", "borrar unha falta", "conxurar un mal presaxio"), a pietas designaba a observación escrupulosa dos rituais, mais tamén o respecto ás relacións entre as persoas no propio ámbito social. Para un fillo, a pietas consistía en obedecer ao pai, e ao mesmo tempo existía a pietas que os membros dun grupo debían á cidade á que pertencían. Con todo, máis importante que eses deberes era a pietas con relación aos deuses. As ideoloxías humanitarias dos séculos XVIII e XIX tentaron retomar esa concepción; porén, desacralizaron a vella concepción da pietas romana. A pietas tamén era representada en moedas por obxectos de culto ou como unha figura feminina realizando sacrificios cun fogo. Ela tiña tal importancia na vida cotiá romana que posíbeis fallos durante o ritual (de aí a idea de impiedade) eran unha cuestión de coidados permanentes.
O sacrificio
esquerda|miniatura|Sacrificio romano, relevo en mármore no [[Museo do Louvre ]] Tanto no culto público como no privado, o sacrificio consistía na ofrenda de determinada materia alimentar. Cereais, uva, viño e principalmente vítimas animais. Efectuábanse libacións preliminares sobre o lar portátil (foculus), que representaba o foculus do sacrificante, e situábase fronte ao templo, ao lado do altar. A parte reservada aos deuses (fígado, pulmón, corazón e algúns outros pedazos) era queimada sobre o altar. A carne era consumida polo sacrificante e polos seus compañeiros no culto privado, e polo corpo de sacerdotes nos sacrificios celebrados en favor do Estado.
A tríade capitolina
miniatura|Xúpiter, estatua no [[Ermitage.]] miniatura|Xuno, estatua no [[Museo do Louvre.]] miniatura|Minerva, estatua no Ninfemburgo en [[Múnic.]] Ao contrario dos gregos, que desde cedo organizaron un panteón estruturado, os romanos presentaban, no comezo da súa época histórica, só unha agrupación xerárquica das divindades. A tríade arcaica estaba composta por Xúpiter, Marte e Quirino, completada por Xano e Vesta. Na calidade de deus dos "comezos", Xano foi colocado no cume da lista, e Vesta, protectora da cidade, no final. Xúpiter é por excelencia o deus soberano, celeste e fulgurante, rexente da xustiza e fiador da fecundidade. Marte representaba entre todos os pobos itálicos o deus guerreiro. Quirino é solidario da comunidade dos viri, a reunión do pobo romano.
Canto a Xano e Vesta, a súa incorporación á tríade arcaica dá continuidade a unha tradición indoeuropea. Espacialmente, Xano encóntrase nos limiares das casas e nas portas. No ciclo temporal, é el quen rexe os comezos do ano. O peche das portas do templo de Xano en Roma, ocorrido raras veces, simbolizaba que o imperio estaba en paz. O nome de Vesta deriva dunha raíz indoeuropea que significa "queimar", pois o fogo perpetuo constitúe o lar de Roma. Xeralmente, os templos deberían ser inaugurados e orientados segundo as catro direccións celestes (ter catro cantos, ser cuadricular), mais a casa da deusa Vesta non debería ser inaugurada, visto que toda a forza dela está sobre a terra, por iso o seu santuario é circular: é unha aedes sacra, non un templum.
So a dominación etrusca, a vella tríade Xúpiter, Marte e Quirino perde a súa actualidade, sendo substituída pola tríade Xúpiter, Xuno e Minerva, instituída na época dos Tarquinios. Debido á influencia etrusca e helena, as divindades eran representadas en estatuas antropomórficas e con atributos distinguidos. Iuppiter Optimus Maximus, como pasa a ser chamado, é presentado aos romanos so a imaxe modificada do Zeus heleno, e o seu templo era considerado o principal templo de Roma.
Xuno era probabelmente considerada a máis importante das deusas romanas, pero tamén podía ser desconcertante. O seu nome latino, Xuno, deriva dunha raíz que expresa "a forza vital". As súas funcións son múltiples: rexe a fecundidade das mulleres, pero tamén o comezo dos meses. No Capitolio ela era Regina ("raíña"), título que reflectía unha tradición de realeza sagrada.
Minerva á a padroeira das artes e dos artesáns. O nome é probabelmente itálico (derivado de "men", que designa toda e calquera actividade do espírito). Os romanos recibírona por intermedio dos etruscos, pero xa na Etruria, Menrva (Minerva) representaba unha adaptación de Palas Atenea.
A tríade capitolina non prolongou ningunha tradición romana. Xúpiter era o único representante da herdanza indoeuropea. A asociación entre Xuno e Minerva foi obra dos etruscos. Para eles, a tríade divina tamén exercía un papel na xerarquía do panteón. Sábese, por exemplo, que ela presidía a fundación dos templos.
Os flamines
esquerda|miniatura|Relevo cos flamines. Altar da Paz, en [[Roma.]] O culto público, so o control do Estado, era efectuado por certo número de oficiantes e confrarías relixiosas - no en tanto, eses cargos sacerdotais non se consideraban algo distinto das maxistraturas regulares do Estado. Na época da monarquía romana, o rei ocupaba o primeiro posto na xerarquía sacerdotal: el era o rei das cousas sagradas (rex sacrorum). Despois do rei, viñan, na xerarquía sacerdotal, os 15 flamines. En primeiro lugar, os tres flamines maiores: os de Xúpiter (flamen Dial), de Marte (flamen Marcial) e de Quirino (flamen Quirinal). Os flamines non formaban unha casta e non constituían un colexio. Cada flamen era autónomo e ligado a unha divindade. O flamen de Xúpiter estaba repleto de prohibicións: non podía se afastar de Roma, non debía aparecer espido baixo o ceo (aos ollos de Xúpiter), nin ver o exército romano, nin montar a cabalo, debía evitar o contacto coas cousas impuras e os mortos ou con aquilo que evocaba a morte.
Houbo un intervalo de case setenta anos no nomeamento do flamen dial desde a morte do último en -86. Un novo sacerdocio só foi inaugurado nos anos -20, baixo o principado de Augusto (reinou do -27 ao 14). Este evento, xunto con outros, foi celebrado no grande friso da Ara Pacis), mostrando a Augusto na fronte e os outros catro flamines a seguilo. A mensaxe é a de que o dano causado polo lapso foi afastado polo novo pontífice máximo. [[Ficheiro:Augustus_as_pontifex_maximus.jpg|miniatura|Augusto como pontífice
máximoEstátua no Museo Nacional Romano ]]
O pontífice
Ao lado do flamen Dial, o pontífice (pontifex) desempeñaba, no círculo sagrado do rei, unha función complementaria. O colexio dos pontífices, máis precisamente o pontífice máximo (pontifex maximus), de quen os outros eran só o prolongamento, dispuña ao mesmo tempo de liberdade e de iniciativa. O pontífice máximo era o líder e falaba polo colexio no senado. Comparecía ás reunións en que se decidían sobre os actos relixiosos, respondía polos cultos sen titulares e fiscalizaba as festas. No tempo da República Romana, incumbía ao pontífice máximo nomear os flamines maiores e as vestais, sobre os cales posuía poderes disciplinares e ser o conselleiro e tamén ás veces, o representante destas últimas. O colexio dos pontífices estaba composto por nove membros desde -300, noutros momentos, eran elixidos por 17 das 35 tribos
As vestais
esquerda|miniatura|Vestal As seis vestais estaban vinculadas ao colexio pontificial. Escollidas entre os seis e os dez anos de idade polo pontífice máximo, as vestais eran ordenadas por un período de 30 anos. Protexían o pobo romano alimentando o fogo da cidade, que tiñan a obrigación de nunca deixar extinguir. A súa forza relixiosa dependía da virxindade. A condena dunha virxe vestal por mala conduta sexual era un evento raro, pero significativo. O castigo era parte dun ritual de purificación do Estado. Por ser sacrosanta, a vestal non podía ser executada. Por iso, era confinada nunha cámara subterránea cunha cama, unha lampadiña e un pouco de auga e comida, abandonada á morte. Os cómplices do sexo masculino eran azoutados publicamente até a morte.
As virxes vestais tiñan privilexios dos cales ningunha outra muller en Roma podía gozar: eran mantidas en condicións de luxo, con diñeiro público; estaban libres da autoridade paterna; gardaban testamentos e tratados, e podían elas mesmas ter un testamento; podían declarar nos tribunais sen facer xuramento; mesmo os maxistrados máis condecorados tiñan que lles ceder o paso.
As funcións deses tres tipos de sacerdotes era aconsellar o Senado sobre todos os asuntos referentes aos sacra, aconsellar o pobo en temas da lei sagrada, incluíndo a lei dos mortos, supervisar os asuntos da lei familiar (adopción, herdanza, etc.) e manter os rexistros do Estado.
Outros colexios
Estes tres colexios non eran consultados polo senado.
O culto privado
dereita|miniatura|F Fresco de [[Pompeia coa imaxe do Xenio no centro, flanqueado polos Penates e os Lares. No extremo esquerdo está Mercurio, e no extremo dereito, Baco.]] Os romanos expresaban a súa devoción aos deuses con ofrendas nos templos e, en santuarios domésticos, aos deuses Lares, aínda que fixesen, tamén, procesións, oracións e sacrificios públicos. O culto doméstico non parece ter mudado moito durante a historia romana. O fogo doméstico constituía o centro do culto e nel eran ofrecidos sacrificios alimentares cotiáns. O culto dirixíase aos Penates e aos Lares, personificacións mítico-rituais dos antepasados, e ao Xenio, especie de "dobre" que protexía o individuo. O xenio era a esencia abstracta do individuo, non existindo nunha forma corpórea.
Os ritos funerarios, que terminaban o noveno día tras o enterro ou inhumación, prolongábanse no culto regular dos "pais defuntos" (divi parentes) ou Manes. Dúas festas éranlles consagradas: as Parentalia, en febreiro, e as Lemuria, en maio.
Eran os rituais que garantían as relacións entre o home e a relixión. Garantir os ritos representaba a certeza do mantemento da sociedade como a querían, ordenada e segura. Ao respectar as regras de comportamento, como o respecto aos deuses, sobre todo nos seus espazos, ao curvarse baixo a autoridade dos rituais, o cidadán garantía a orde social e a paz divina.
Festivos e festivais
esquerda|miniatura|Este [[fresco mostra un home romano celebrando un festival relixioso, probabelmente as Compitalia.]] O calendario romano mostra cerca de corenta festivais relixiosos. Algúns duran moitos días, outros só un ou menos. A través do calendario romano que se coñece hoxe, suponse que festivais oficiais eran organizados en amplos grupos estacionais que incluían distintas tradicións locais. Algúns dos festivais máis antigos e populares incorporaron xogos (ludi; tales como carreiras e presentacións teatrais). Outros festivais necesitaban só da presenza e de ritos dos seus sacerdotes, ou de grupos menores, como as mulleres no rito de Bona Dea.
Outros festivais públicos non estaban no calendario e ocorrían debido a outros eventos. O triunfo dun xeneral romano era celebrado como o cumprimento de votos relixiosos, a pesar destes tenderen a ser ofuscados polo significado político e social do evento. Durante a República, a elite política competía para superar uns aos outros en exhibicións públicas, e incluíronse nos xogos competicións de gladiadores. No Principado, todo tipo de exhibición ficou baixo o control do emperador: os maiores foron subsidiados polos propios emperadores, e os eventos menores eran promovidos polos maxistrados como un deber sagrado. Festivais e xogos adicionais podían celebrar aniversarios. Outros, como os tradicionais xogos seculares republicanos, marcaban unha nova era (saeculum) e eran importantes para manter valores tradicionais e unha identidade romana común.
O significado e orixe de moitos festivais arcaicos confundían até mesmo a elite intelectual romana, mais canto máis escuros eran, maior era a oportunidade para a reinvención e reinterpretación - algo que non foi perdido nin no programa de reforma relixiosa de Augusto, nin co seu "creador de mitos" da época, Ovidio. Nos Fastos, un longo poema escrito por este e que trata dos festivos romanos de xaneiro a xuño, Ovidio presenta un ollada única ao saber antigo de Roma e a costumes populares e prácticas relixiosas que se tornan imaxinativas, divertidas e indecentes. É un traballo descritivo, de imaxinación e etimoloxía poética que reflicte o amplo humor e espírito burlesco de respectábeis festivais como os das Saturnalia, Consualia e a festa de Ana Perena nos idos de marzo, onde Ovidio trata o asasinato do recentemente-deificado Xulio César como totalmente fortuíto para as festividades entre a poboación romana.
Porén, calendarios oficiais preservados de distintas épocas e lugares tamén mostraron a flexibilidade na omisión e adición de eventos, indicando que non había un calendario estático e autoritario esixido. Ao final do imperio, baixo regras cristiás, novos festivais cristiáns foron incorporados polo cadro romano que xa existía, ao lado de polo menos algúns dos festivais tradicionais.
Rituais de interacción relixiosa
Coa expansión de Roma, houbo unha gradual adopción dos ritos romanos nas cidades do imperio por diversos motivos, como a obtención de dereitos políticos, a existencia de comunidades romanas nesas cidades e elites locais con intereses nos cultos romanos, pero o principal motivo xerador desa mudanza foron as relacións entre Roma e esas cidades como a presenza do exército romano ou os lazos sociais con Roma, por exemplo.
Interpretatio
O principal mecanismo polo cal a cultura romana entraría nas provincias sería a lei. De entre eses mecanismos destácase a interpretatio, a través da cal se aceptaba a equivalencia entre os deuses locais e deuses estranxeiros a través dos seus atributos en común. É por iso polo que a visión común que se ten da relixión romana é que é derivada da relixión grega, xa que esa equivalencia é bastante evidente nese caso. O termo interpretatio sería máis correcto que o termo sincretismo, debido ao sentido pexorativo que este recibiu na época moderna.
Os casos máis famosos da interpretatio son provenientes da comparación entre deuses romanos e gregos: Zeus e Xúpiter, Ares e Marte, Atenea e Minerva e Hera e Xuno. Porén, outros deuses vindos das provincias tamén foron asociados, como o celta Dagda e Xúpiter e a frixia Cibeles e Magna Mater.
Acclamatio
Na Roma Antiga, as divindades romanas tiñan días regulares de festas, pero a súa "presenza" non era correcta, precisando do convite - a un ritual, festival ou a vir en socorro dos celebrantes - e do esforzo daqueles que a convidan para atraer a súa presenza. Un deses recursos é a acclamatio. O termo acclamatio remite á creación de versos para "pedir en voz alta en favor ou contra alguén ".
As acclamationes eran fórmulas rituais vocalizadas perante unha audiencia con intención de se obter a aprobación tanto por parte da divindade como da audiencia, elementos fundamentais na comunicación entre os humanos e os deuses. Había tamén elementos específicos do ritual, como vestimentas específicas, himnos, pregarias, performances musicais, e sinais aromáticos de perfumes e incensos, viño e carnes queimándose no altar. As acclamationes tiñan tres funcións:
Euocatio
A euocatio era un ritual antigo de guerra, realizado no campamento romano, que prometía ás divindades dos pobos inimigos que serían recibidas e adoradas en Roma. Desa forma, primeiro convidaba a divindade coa acclamatio e, despois, realizábase a euocatio. Ese ritual "revela unha concepción indoeuropea totalmente oposta á dos semitas: o deus adversario non é un inimigo que ten que morrer co seu rei e co seu pobo; é dispoñíbel e asimilábel". Para Le Bonniec, a euocatio sería un rito de excepción; para outros historiadores, euocatio sería un dos fundamentos da interpretatio.
Cultos estranxeiros
Na Roma Antiga, co pasar dos séculos, distintos cultos e divindades foron incluídos no sistema relixioso da cidade. Aínda que por moito tempo as pescudas históricas apuntasen para unha inmutabilidade da realidade ritual, novas tendencias veñen sendo dirixidas cara a un intenso proceso de apropiacións e renovacións dos cultos estranxeiros. A pesar da tolerancia que os romanos tiñan cos cultos, deuses e ritos estranxeiros, esta non era de principio. Ao que todo indica, eran tolerantes ao que non parecía ser perigoso, e o contrario ocorría cando algo lles indicaba perigos, como no caso do incidente das Bacanais ocorrido durante a República e citado en Tito Livio. Porén, en xeral, non tiñan problemas con moitos cultos e divindades pola semellanza que estes tiñan cos seus tradicionais - a interpretatio explicada enriba.
Mediante unha aceptación formal do senado, que posuía posición central na dinámica da relixión, incluíndo os cultos, templos e os festivais, moitos cultos estranxeiros entraron na cidade de Roma. O "permiso" de entrada ocorría cando a relixiosidade do "outro" era atestada como non perigosa para a cidade e o pobo romano.
Variando o tempo, na divindade, na necesidade e na ocasión da súa entrada, algúns deuses e deusas tiveron os seus cultos e festivais incluídos no calendario oficial romano, asumindo regularidade, aumentando a importancia e tornándose público, pro populo, ou sexa, cos seus gastos financiados polo Estado romano e dirixidos ao pobo de Roma.
Como exemplo desa integración e oficialidade dos cultos, temos o caso de Magna Mater, que ten súa entrada oficial en Roma no século -III, así como o de Isis, no século I.
O culto de Isis
esquerda|miniatura|Templo da deusa exipcia [[Isis en Pompeia.]] Un dos exemplos máis coñecidos de cultos estranxeiros adoptados polos romanos é o culto á deusa exipcia Isis. Isis foi coñecida polos romanos a partir da fundación de Alexandría en -332/-331 preto do Delta do Nilo, rexión que foi dominada coa conquista de Alexandre o Grande. O culto á deusa Isis foi introducido en Roma aínda non oficialmente por Tiberio Graco (-163 a -132), o pai dos dous grandes tribunos, porén foi despois proscrito. Durante o Principado, outros deuses exipcios apareceron nos cultos de Roma, como Osiris, (marido-irmán de Isis) ..
Porén, o culto só foi oficialmente autorizado polo emperador Calígula (37-41), que tamén foi o responsábel do culto ser introducido no calendario romano, que era organizado de acordo coas datas festivas. Isis era a deusa de devoción de Calígula e de moitos outros romanos. O culto á deusa tamén foi coñecido noutras partes do mundo antigo, como a Britania, pois, coa expansión do Imperio Romano, expandíronse tamén os seus cultos e costumes, no proceso cultural que chamamos Romanización. Isis foi facilmente aceptada pola poboación romana nas provincias, e o feito de o seu culto ser adoptado por un emperador facilitou ese proceso.