cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dublín
O dominio inglés
miniatura|270x270px|[[Catedral da Santísima Trindade de Dublín, popularmente coñecida como Christ Church.]] Os seguintes invasores foron os anglonormandos, enviados polo rei Henry II ("Henrique II"). Liderados polo conde de Pembroke, máis coñecido como Strongbow ("forte nó"), chegaron ao Condado de Wexford en 1169. Dublín pronto foi derrotada pola potencia das súas tropas e os normandos axiña se dispuxeron a modificar a faciana da vila. O rei garantiulle á cidade un foro en 1171 e estableceu a súa corte aquí. Os edificios sobreviventes máis antigos da cidade datan desta época, incluíndo Christ Church (a igrexa de Cristo), Saint Patrick's Cathedral (a catedral de San Patricio) e partes do Dublin Castle (Castelo de Dublín). Porén, debido ó feito de que a madeira era a materia prima principal para as súas construcións, restan moi poucos edificios orixinais conservados que se poidan ver hoxe en día.
Os costumes e a lingua dos ingleses prevaleceron na cidade e na súa contorna, nunha zona que se deu en chamar Pale, pero os potentados irlandeses influían en todas partes (dando lugar á expresión beyond the Pale, "alén do Pale"). Contra 1542, o rei Henry VIII (Henrique VIII) autoproclamouse rei de Irlanda e Inglaterra, e a Reforma chegou a Irlanda. Por volta do ano 1592, fundouse o College of the Holy and Undivided Trinity of Queen Elizabeth ("Colexio da Indivisa e Sagrada Trindade da raíña Sabela") en terreos expropiados polo priorado de All Hallows ("Tódolos Santos"). Comunmente coñecido coma Trinity College, este centro protestante de ensino desenvolveu unha ilustre tarefa na historia de Dublín durante os últimos catro séculos.
Co rei Charles I (Carlos I) destronado e a monarquía inglesa abolida, Oliver Cromwell chegou a Dublín cun enorme exército en 1649, iniciando unha época especialmente salvaxe e sanguenta na historia de Irlanda. Trala restauración da monarquía en 1660, Dublín comezou a adoptar a forma coa que a coñecemos agora. Dispuxéronse Saint Stephen's Green e Phoenix Park (a Praza de santo Estevo e o Parque Fénix) e erixíronse moitos edificios públicos significativos coma o Royal Hospital (Hospital real) en Kilmainham, agora Museum of Modern Art (Museo de arte moderna).
Durante o século XVIII iniciouse unha época dourada para Dublín, onde a cidade floreceu tanto física coma culturalmente. Parliament House (o Parlamento) que agora é o Bank of Ireland (Banco de Irlanda), Custom House (a Alfándega), Mansion House, Four Courts e Marsh's Library (Biblioteca Marsh) construíronse todos durante este período. Jonathan Swift, o autor de Gulliver's Travels ("As viaxes de Gulliver") volveu á cidade en 1713 para converterse no Deán da Saint Patrick's Cathedral, e o músico Händel estivo en Dublín en 1742 para dirixir a primeira representación do seu "Mesías".
O xurdimento do nacionalismo
miniatura|270x270px|Four Courts.|alt= Logo veu un século de revoltas políticas. Daniel O'Connell axudou a conseguir a emancipación do catolicismo en 1829 e, xa que se desenvolveu unha clase media católica, Dublín comezou a converterse nunha cidade irlandesa distinta. A cidade logrou escapar ós peores efectos da "epidemia da pataca" que decimou a unha boa parte de Irlanda na década de 1840 e axiña se espallou grazas ós inmigrantes que afluían do rural circundante. No entanto, o efecto da epidemia no campo en conxunto foi devastador: dunha poboación total de oito millóns e medio, aproximadamente un millón morreron de inanición e emigraron arredor dun millón e medio, principalmente a Gran Bretaña e Norteamérica. A epidemia serviu para aumentar os sentimentos antibritánicos e unha abortada rebelión por parte da Irish Republican Brotherhood (Irmandade republicana irlandesa) en 1868 levou a esixir o Irish home rule (Dereito civil irlandés). O caso da autonomía irlandesa foi levado ó parlamento inglés de Westminster polo líder protestante Charles Stewart Parnell. Porén, Parnell morreu en 1891, pero o seu lugar político foi ocupado por dous movementos culturais: a Gaelic League (Unión gaélica), que se estableceu para revitalizar a lingua irlandesa, e o rexurdimento literario irlandés. William Butler Yeats desenvolveu un papel central na reconstitución do orgullo nacional coa fundación do Abbey Theatre (Teatro Abbey) en 1904, dando prominencia a dramaturgos coma Sean O'Casey e J. M. Singe. Este nacionalismo cultural desembarcou nun nacionalismo político coa creación do Sinn Féin ("Nós mesmos"), un movemento político que avogaba polo boicot do parlamento inglés. Co Reino Unido ocupado na primeira guerra mundial, o Sinn Féin organizou a ocupación de varios edificios estratéxicos por todo Dublín, e declarou a República de Irlanda dende a súa sede central na General Post Office (Oficina central de correos) o luns de Pascua de 1916.
Tras seis días de loita vinte mil efectivos das forzas británicas conseguiron abortar o Alzamento de Pascua, e executaron 15 dos capitáns rebeldes. Xurdiu unha onda de simpatía pública e o Sinn Féin asegurouse unha vitoria aplastante nas eleccións de 1918. Axiña se seguiu unha guerra de independencia entre os exércitos británico e republicano irlandés e, tras dous anos de loita, Michael Collins asinou un tratado en 1921 do que resultou a creación do Estado Libre de Irlanda, que abranguía a 26 dos 32 condados insulares. Os outros seis condados déronse en chamar Irlanda do norte e permaneceron dentro do Reino Unido. Collins dixo daquela que estaba asinando a súa sentenza de morte e o ano seguinte demostrouse que tiña razón. O tratado provocou a división entre diferentes faccións dentro do Sinn Féin e estoupou unha amarga Guerra civil que durou un ano e implicou a destrución de boa parte da cidade. Éamon de Valera gañou a loita polo control político do novo estado e comezou un período de conservadorismo político que durou ata o final da década de 1950.
Irlanda independente
Irlanda declarouse república en 1949, pero non foi ata finais da década de 1960 cando Dublín comezou a expandirse cara a fóra. De Valera retirouse para asumir o posto honorífico de Presidente de Irlanda mentres que o novo Taoiseach (Primeiro ministro) Sean Lemass tomou posesión e comezou o proceso de modernización e industrialización do país. Quizais o momento máis definitorio da historia recente de Dublín foi a entrada de Irlanda na CEE en 1973.
Irlanda transformouse nos últimos trinta anos dun país predominantemente agrícola a unha economía industrial vibrante. Dublín é hoxe en día unha moderna capital europea que presume dunha poboación nova e ben preparada, atractiva para moitos investimentos estranxeiros. A igrexa e o goberno veñen distanciándose cada vez máis como evidencia o resultado do referendo de 1995 a favor do divorcio, e a flexibilización das leis relativas á homosexualidade ou ó aborto.
As iniciativas gobernamentais para estableceren o International Financial Services Centre ("Centro de servizos financeiros internacionais") no corazón da cidade tivo éxito dabondo para atraeren moitos dos maiores bancos de investimento mundiais e Dublín agora se sitúa como un importante centro financeiro. Irlanda tamén é punteira en tecnoloxía da información e electrónica, e Dublín converteuse nun importante centro europeo para a produción de programas informáticos. O progreso económico dos últimos dez anos foi sorprendente, e o "tigre celta" agora ten unha renda per cápita superior á de Gran Bretaña por primeira vez na historia de Irlanda. Porén, este proceso de modernización trouxo problemas ademais de beneficios. Prosperou unha cultura da droga e do crime organizado paralelamente ó resto da economía, malia a loita levada a cabo polo goberno.
Conducir pola cidade habitualmente ten lugar a unha velocidade que está entre lenta e nula. Inda así, Dublín por fortuna conserva boa parte da calidez e grandiosidade da época xeorxiana. Para unha cidade cunha poboación de case un millón de habitantes, permanece compacta e encantadora, e os lugares de interese están a unha distancia dabondo como para dar un paseo. Este factor, xunto coa súa rica tradición literaria e a reputación de exuberancia moza e de amistosa benvida, converteuna nun dos destinos turísticos favoritos en todo o mundo.
Topónimos de Dublín
St.=Street, Sq.=Square, Gr.=Green, Lr.=Lower, Upr.=Upper, Sth.=South, Rd.=Road
Política
alt=|miniatura|270x270px|Leinster House, sede do [[Parlamento Nacional da República de Irlanda.]]
Goberno nacional
O Parlamento Nacional da República de Irlanda, chamado en irlandés os Oireachtas, consiste no Presidente de Irlanda e dúas cámaras, Dáil Éireann (a Cámara de Deputados ou Representantes) e o Seanad Éireann (Senado). Os tres teñen a súa sede na cidade. O Presidente de Irlanda vive en Áras an Uachtaráin, antiga residencia do Gobernador-Xeral do Estado Libre Irlandés, situada dentro dun dos parques máis grandes de Europa, o Phoenix Park, só 10 km² máis pequeno que o Richmond de Londres, pero maior que o Central Park de Nova York. As dúas cámaras dos Oireachtas teñen a súa sede en Leinster House, antigo palacio ducal ao sur da cidade, dende a creación do Estado Libre Irlandés o 6 de decembro de 1922.
Goberno local
A cidade está gobernada polo Dublin City Council ou Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath en irlandés (anteriormente denominado Dublin Corporation ou Bardas Bhaile Átha Cliath), que é presidido polo Lord Mayor de Dublín, que é elixido anualmente e que reside na Mansion House (en irlandés Teach an Ardmhéara). O Dublin City Council ten dúas sedes: a principal é o Dublin City Hall (Halla na Cathrach en irlandés e antigamente Royal Exchange), construído entre 1769 e 1779; ademais, o Dublin City Council foi adquirindo moitos dos terreos que compuñan o Wood Quay en distintas fases entre 1950 e 1975 para finalmente anunciar que sería o lugar elixido para as súas novas oficinas, levantando unha gran polémica, xa que a construción das mesma suporía a destrución dun dos lugares máis emblemáticos da cidade.
O Concello é unicameral e consta de 52 membros electos cada cinco anos a partir das elecciónss municipais. O partido ou coalición de partidos coa maioría dos asentos, é o que decide quen senta na comisión, as políticas a seguir, e quen é o "Lord Mayor". O Concello está presidido polo Presidente da Cámara e ten un orzamento anual destinado á xestión do tráfico, o lixo, planificación etc. O Dublin City Manager é responsable da execución das decisións da Cámara Municipal. As Reunións do Consello teñen lugar na sede do Dublin City Council, a antiga Royal Exchange, retomado para o uso do goberno da cidade en 1850.
O actual Lord Mayor é Gerry Breen, pertencente ao Fine Gael. No 2008, o Goberno anunciou plans para unha reforma no goberno local que incluían plans para a elección dun alcalde con poderes executivos. O Ministro de Medio Ambiente John Gormley dixo que o novo alcalde debería conseguir un goberno local máis eficiente para os cidadáns da capital. O plan incluía tamén plebiscitos locais, presuposto participativo, entre outras medidas. Aínda que se publicou un proxecto de lei para lograr os trocos en outubro do 2010, a nova lei non completara o seu paso polo Oireachtas cando o Partido Verde deixou o goberno, propiciando as eleccións xerais a principios do 2011.
Composición actual da cámara municipal
Logo das eleccións municipais irlandesas do 2019, a composición da cámara municipal de Dublín quedou conformada do seguinte xeito:
Clima
Dublin posúe un clima temperado marítimo, caracterizado por invernos suaves e veráns frescos, sen temperaturas extremas. Con todo, contrariamente á crenza popular, Dublin non ten unha pluviosidade moderada, recibindo a metade das precipitacións que se recollen no Oeste de Irlanda. A capital irlandesa ten menos días de choiva de media que Londres. As temperaturas máximas oscilan entre os 7.6 °C de media en xaneiro e os 18.9 °C de media en xullo e as mínimas entre os 2.5 °C de media nos meses de xaneiro e febreiro e os 11.4 °C de media no mes de xullo. Nos últimos anos superáronse as temperaturas medias históricas, por exemplo os 31 °C en xullo do 2006, 12 °C máis elevada que a máxima temperatura de media rexistrada historicamente. Os meses máis fríos adoitan ser xaneiro, febreiro e marzo, se ben o inverno do 2009-2010 foi o máis frío dende 1963, rexistrando unha temperatura mínima histórica de -12.4 °C no Aeródromo de Casement. Os meses con máis días soleados de media son maio e xuño.
O mes máis húmido de media é decembro, co, 76 mm de choiva, mentres que o mes máis seco é febreiro, con 50 mm. A precipitación total media anual (e outras formas de precipitación) é 732,7 mm, inferior a Sydney, Nova York e mesmo Dallas. Debido a estar situada nunha latitude norte, Dublín ten preto de 19 horas de luz no verán, e nove horas no inverno.Os ventos fortes achegados polas borrascas atlánticas poden afectar á capital irlandesa, mais xeralmente con menor intensidade que noutras partes de Irlanda. Os ventos mais fortes son máis frecuentes durante os meses de inverno, podéndose rexistrar en calquera momento, especialmente entre outubro e febreiro. Durante un dos últimos temporais rexistráronse ventos de ata 151 km/h no Aeródromo de Casement o 24 de decembro de 1997.
Transporte
Dublín conta cunha ampla rede de transporte público operado por diversos operadores de transporte, a maior parte parte dos cales son entidades estatais ou "case estatais".
Transporte ferroviario
Ademais de todos estes sistemas ferroviarios metropolitanos, a capital irlandesa conta cunha rede ferroviaria que a conecta con outras cidades importantes do resto do país e Irlanda do Norte. As principais estacións ferroviarias son as de Heuston Station, Dublin Connolly e Docklands.
Transporte aéreo
Dublín conta co maior aeroporto da República de Irlanda e de toda a Illa, e o 23º aeroporto de maior tránsito de Europa. Está situado a 10 km ao norte do centro da cidade na localidade de Collinstown (Fingal) e conta con accesos en autobús e coche. Este aeroporto conecta a capital irlandesa con outras cidades da Illa e cun bo número de destinos internacionais en Europa, América do Norte, Áfica e Oriente Medio principalmente. A ruta a Londres dende este aeroporto é o corredor aéreo máis transitado da Unión Europea.
Demografía
A Cidade de Dublín é a área administrada polo Dublin City Council, mais o termo "Dublin" refírese xeralmente á área urbana contigua que inclúe partes dos concellos limítrofes de Dun Laoghaire-Rathdown, Fingal e South Dublin. Ademais, as catro áreas do tradicional Condado de Dublín. Esta área é coñecida tamén como Dublin Region. A poboación da área administrativa do City Council era de 505.739 no censo do 2006, cando a poboación da área urbana era de 1.045.769. A poboación do Condado de Dublín era de 1.186.159, e a do Gran Dublín de 1.661.185. A poboación da cidade aumenta rápido, e estímase que contra o 2020 podería superar os 2,1 millóns de habitantes.
Dende finais da década dos noventa do século XX, Dublín experimentou un significativo aumento da inmigración, xeralmente de cidadáns doutros países da Unión Europea, especialmente Reino Unido, Polonia e Lituania. Tamén hai un número importante de cidadáns non europeos, especialmente da China e Nixeria (chegando a coñecerse unha zona do Dublín central como Little Africa). Ademais hai un importante índice de inmigración interna de cidadáns doutros puntos do país que se instalan na capital.
Deporte
Na cidade de Dublín atópanse as sedes de tódalas federacións deportivas nacionais da República de Irlanda. No ano 2010 foi designada Capital Europea do Deporte.
Na capital irlandesa atópase o terceiro estadio con maior capacidade de Europa, Croke Park, propiedade da GAA e cunha capacidade para 82.300, sendo superado unicamente polo Camp Nou de Barcelona (99.354 espectadores) e polo Wembley Stadium de Londres (90.000 espectadores). Croke Park é un estadio adicado á práctica dos deportes gaélicos, se ben excepcionalmente foi empregado para a práctica do rugby e do fútbol durante o tempo que tardou en construírse o novo Landsdown Road ou Aviva Stadium (cunha capacidade para 51.700 espectadores e que foi sede da final da UEFA Europa League no 2011) en substitución do vello Lansdowne Road, construído en 1872 e cunha capacidade para 48.000 espectadores (36.000 espectadores todos sentados). Tanto Croke Park como o Aviva Stadium teñen acollido concertos multitudinarios como os de U2 (en 2005 e 2009) no primeiro ou os de Michael Bublé no segundo os días 24 e 25 de setembro do 2010.
Cidades irmás
Dublín está irmandada coas seguintes cidades :
Oliver Stone
William Oliver Stone (nado o 15 de setembro de 1946 en Nova York) é un director de cine e guionista estadounidense. Stone fíxose coñecido a finais dos anos 80 e principios dos 90 por dirixir unha serie de películas sobre a Guerra do Vietnam, na cal participou como soldado de infantería. O seu traballo céntrase frecuentemente en cuestións políticas e culturais contemporáneas, a miúdo dun xeito controvertido. Stone gañou tres Oscar: ao mellor guión adaptado por Expreso de medianoite (1978), e mellor director por Platoon (1986) e Born on the Fourth of July (1989).
Os filmes de Stone adoitan a usar moitas cámaras e formatos distintos, incluíndo VHS, películas de 8 mm e de 70 mm. Ás veces usa varios formatos nunha única escena, como en Asasinos natos (1994) e JFK (1991).
As verzas na cultura popular galega
A seguir recóllese a pegada das verzas na cultura popular galega, recollida de textos etnográficos, dicionarios e enciclopedias.
Para cura-la tose das vacas, dáselles unto de porco envolto nunha folla de verza e crese que cura decontado.
Para as frieiras e as queimaduras da xente utilizábanse couselos fritidos en aceite, envoltos logo nunha folla de verza que se mete na borralla para que quente, e despois, ben quentes, póñense sobre as frieiras.
Linosa
A illa é mencionada polo grego Estrabón e por Plinio o Vello na Naturalis Historia como Aethusa, Αιθουσσα e Algusa Αλγουσσα en grego. O nome 'Lenusa' aparece no século XVI polo Dominico Thomas Fazzello. O nome Linosa naceu en 1845 utilizado polo xinete Bernardo María Sanvinsente.
Xeografía
É de orixe volcánico e as súas orixes son relativamente recentes: de acordo cos estudos xeolóxicos, Linosa xurdiu durante o Cuaternario e ten a súa orixe nas erupcións producidas ao longo da falla que se estende entre a costa leste de Sicilia e a costa de Tunisia.
O cráter volcánico é aínda moi evidente: no centro da illa, baixo e ancho (600 metros de diámetro), esténdese o cráter principal, a Fossa del Cappellano, moi cultivada. Coróana tres conos: Monte Vulcano (195 m), Monte Rosso (186 m) e Monte Nero (107 m), ademais dun pequeno cráter de 50 m nas ladeiras deste último. A actividade eruptiva deste último cráter (o máis pequeno) terminou ao redor de 2.500 anos atrás. Na actualidade a illa está dormida. miniatura|left|upright=2.5|Panorámica da illa
Historia
A illa de Linosa, ao longo dos séculos, foi nomeada con nomes diferentes. Xa na época de Plinio o Vello incluía a palabra "Aethusa" para indicar unha illa de orixe volcánico no Estreito de Sicilia, despois o termo sufriu diversos cambios pasando "LENUS", logo "Larniusa" e finalmente "Algusa".
Ante a falta total de fontes de auga e a distancia da terra firme é fácil ver que a ocupación da illa é bastante recente. Con todo, en tempos antigos era un refuxio para os que navegan o Mare Nostrum e é seguro que Roma a utilizou durante as guerras púnicas como base, permanecen os restos de 150 tanques para a provisión de auga de choiva, ademais o mar que a rodea está cheo de restos de naufraxios que afundiron ao longo dos séculos. Á dominación cartaxinesa e romana, seguiron os sarracenos / árabes, os normandos e os Anjou e despois os Aragoneses. Desde entón, a illa estivo deshabitada e servía como un porto á piratería do Mediterráneo.
En 1555 parte da frota de Carlos I de España ao regresar da vitoria de Tunisia sobre os turcos, foi sorprendida por unha forte tormenta e algúns barcos foron destruídos nas rocas de Linosa.
En 1630, Carlos II de España concede á familia Tomasi o título de Príncipe de Lampedusa (e polo tanto o mando de Linosa). En 1776 un dos príncipes Tomasi aconsellou ao rei de Nápoles para vender as illas aos ingleses que mostraban moito interese polo seu valor estratéxico, pero o rei non cedeu e finalmente comproulla ó príncipe.
Nos anos sesenta do século XX Linosa comeza a cambiar a cara: primeiro chegaron as innovacións técnicas que viñan acompañadas por un desenvolvemento turístico. A SIP instala en 1963 a primeira central telefónica, en 1967 entrou en funcionamento unha planta de enerxía, en 1968 inaugurouse o novo edificio da gardería, dedicada a Pedro Taviani e o de Primaria e Secundaria. En 1983 a construción da potabilizadora asegura unha subministración continua de auga potable. En 1976 a RAI tamén instala un repetidor para a primeira e segunda canle.
A illa adquiriu ao longo dos anos, unhas condicións de vida decentes, aínda que moitos servizos séguense mellorando. miniatura|right | 250px | típicas vivendas da illa
AG-59
A AG-59, tamén coñecida como autovía Santiago-A Estrada é unha vía autonómica galega, na actualidade cobre o traxecto de Santiago de Compostela á Ramallosa e está previsto que continúe até A Estrada, coa posibilidade da prolongación até Cerdedo ou Forcarei para enlazar coa N-541 ou a PO-534.
Actualmente co tramo de Santiago de Compostela-A Ramallosa están en servizo uns 5,9 quilómetros de lonxitude, a prolongación até A Estrada, serían outros 11,5 quilómetros de lonxitude, e a posibilidade da prolongación até Cerdedo ou Forcarei, podería sumar outros 16 quilómetros.
O primeiro tramo de Santiago de Compostela á Ramallosa foi inaugurado o 21 de novembro do ano 2008, tras dous anos das obras, que se empezaron a executar en maio do ano 2006.
Stjepan Mesić
Stjepan Mesić, nado en Orahovica o 24 de decembro de 1934, é un político croata, coñecido popularmente como Stipe Mesić. Foi presidente do seu país dende o 18 de febreiro de 2000, foi reelixido o 16 de xaneiro do 2005 para un segundo mandato de cinco anos que rematou o 18 de febreiro de 2010.
Denis Sassou Nguesso
Inicios na política
Naceu no distrito de Oyo, no norte do país, cando este aínda era unha colonia francesa, no seo dunha familia católica da tribo mbochi. Seus pais eran Julien Nguesso e Émilienne Mouebara. Era o irmán máis novo da familia. Alistouse no Exército en 1960, xusto antes da independencia do país. Recibiu adestramento militar en Alxeria e Saint Maixent, en Francia, antes de regresar ao seu país para unirse ao rexemento de paracaidistas de elite.
Tiña tendencias socialistas e apoiou a oposición a Fulbert Youlou en Les  Trois  Glorieuses de agosto de 1963. A pesar disto, tomou parte no golpe de estado que levou a Marien Ngouabi ao poder, e foi un dos primeiros membros do Partido Congolés do Traballo (PCT) cando se fundou en decembro de 1969.
En 1970 Sassou Nguesso foi nomeado Director de Seguridade e ministro do novo consello presidencial. Cando Ngouabi foi asasinado Nguesso desempeñou un papel importante no mantemento do control, liderando brevemente o Comité Militar do PCT que controlou o Estado até a sucesión por parte do coronel Joachim Yhombi-Opango. Sassou Nguesso foi recompensado cunha promoción a coronel e o posto de vicepresidente do CMP.
Primeira presidencia
Permaneceu no cargo de vicepresidente até o 5 de febreiro de 1979, cando Yhomby-Opango foi expulsado do poder nun golpe de estado no que se lle acusou de corrupción e perversión política. O 8 de febreiro o CMP elixiu a Nguesso como novo presidente e no Terceiro Congreso Extraordinario do PCT o seu cargo foi confirmado.
Sassou Nguesso sorprendeu a moitos observadores internacionais que vían nel unicamente un home forte desde un punto de vista militar ao amosar unhas fortes conviccións marxistas, así como habilidades para a política práctica. Negociou préstamos co FMI e permitiulle aos investidores de Francia e Estados Unidos acceder ás extraccións de petróleo e minerais. Tamén viaxou a Moscova en 1981 para asinar un pacto de amizade de vinte anos coa Unión Soviética. Foi reelixido presidente por outros cinco anos no Congreso do PCT celebrado en 1984, nos que moderaría as políticas socialistas se a situación así o requiría. Foi presidente da OUA entre 1986 e 1987. A finais de 1987 enfrontouse a unha revolta militar no norte do país coa axuda de Francia.
Tralo Congreso de 1989, Sassou Nguesso viu como se colapsaba o bloque comunista en Europa do Leste e, baixo a presión francesa, empezou a preparar o proceso de transición ao capitalismo. En decembro de 1989 anunciou a fin do control gobernamental da economía e declarou unha amnistía parcial para os presos políticos. Ao ano seguinte tratou de mellorar a situación económica e reducir os niveis de corrupción do seu goberno. Desde agosto de 1990 permitiuse a formación doutros partidos políticos e Sassou Nguesso realizou unha visita oficial simbólica aos Estados Unidos que poñería os cimentos dunha nova serie de préstamos do Fondo Monetario Internacional a finais daquel ano. En febreiro de 1991 decidiuse establecer un goberno democrático e Nguesso apartouse da primeira liña política, deixando que Andre Milongo fose nomeado presidente provisional do CSR até as eleccións de 1992.
Afastamento do poder
Nas eleccións de xuño e xullo de 1992 o PCT conseguiu soamente 19 dos 125 escanos da Asemblea Nacional, a UPADS (Union panafricaine pour la démocratie sociale) de Pascal Lissouba foi o partido máis votado e o MCDDI (Mouvement Congolais pour la démocratie et le développement intégral) de Bernard Kolelas a segunda forza política. Nas eleccións presidenciais de agosto, o combate político librouse entre Lissouba (UPADS) e Kolelas (MCDDI). Lissouba gañou a segunda volta co 61% dos votos. Nguesso foi eliminado na primeira volta tras obter un 17% dos votos.
Lissouba empezou o seu goberno entre acusacións de manipulacións dos votos, o que provocou que incrementase a represión para poder manter o poder. Desde novembro de 1993 até finais de ano, os choques entre os partidarios de Kolelas e Lissouba acabaron cunha cifra de 1.500 mortos. En 1994 Sassou Nguesso abandonou o país con destino a París, de onde non volvería até 1997 para participar nas eleccións electorais programadas para xullo.
Segunda presidencia
O 5 de xuño de 1997 Lissouba ordenoulle ao seu exército que rodease a residencia de Sassou Nguesso en Brazzaville. A milicia de Nguesso combateu co exército e estalou un conflito maior. Ngueso conseguiu o apoio de Angola e do 11 ao 14 de outubro as súas tropas tomaron Brazaville. Lissouba fuxiu e Nguesso foi nomeado presidente o 25 de outubro.
Sassou Nguesso preparouse para permitir unha volta á democracia e empezar un proceso de transición de tres anos en 1998, pero o empeoramento das loitas coa oposición levaron ao fracaso do proxecto. Co incremento do poder das forzas gobernamentais e os subseguintes acordos de paz de 1999 as eleccións reprogramáronse para 2002, aínda que non todos os grupos rebeldes asinaron os acordos. O 10 de marzo Sassou Nguesso gañou con case o 90% dos votos, pois impediuse participar aos seus dous rivais principais, Lissouba e Kolelas, e o único rival de certo talle, Andre Milongo, pediulle aos seus partidarios que boicotearan as eleccións e polo tanto retirouse das mesmas. Acordouse unha nova constitución en xuño de 2002 que lle garantía ao presidente novos poderes e ademais estendía o seu mandato a sete anos ademais de instituír unha nova asemblea bicameral.
Tendo exercido como presidente da Organización para a Unidade Africana, foi elixido presidente da Unión Africana, a organización sucesora da OUA en xaneiro de 2006. Gañou as eleccións presidenciais de 2002 e 2009.
En outubro de 2021, Denis Sassou N'Guesso foi citado no escándalo dos "Pandora Papers". Segundo o consorcio internacional de xornalistas, foi en 1998, xusto despois do regreso ao poder de Denis Sassou N'Guesso, cando a compañía Investimento interafricano rexistrouse nas Illas Virxes Británicas, un paraíso fiscal do Caribe. Denis Sassou N'Guesso nega en bloque que sexan documentos.
Bromo
O bromo é un elemento químico de número atómico 35 e símbolo Br. Pertence ó grupo dos halóxenos.
Características principais
O bromo é o único elemento non metálico que se atopa en estado líquido a temperatura ambiente. Xa antes de ferver é moi volátil, a 20 °C a súa presión de vapor é superior a 100 mm de Hg, polo que un frasco aberto faise rapidamente irrespirable un recinto. O líquido é vermello, móbil e denso e volátil; se evapora facilmente a temperaturas e presións estándar como vapor vermello (cor parecida ao que presenta o dióxido de nitróxeno) que presenta un forte e forte cheiro. Este halóxeno parécese quimicamente ao cloro, pero é menos reactivo (algunhas reaccións son máis violentas que as do cloro por estar en estado líquido e ao haber maior aglomeración molecular, aínda que iso si, a enerxía de enlácelos é sempre menor que o cloro, só que este, está en estado gasoso). O bromo non é moi soluble en auga e disólvese mellor en disolventes non polares como o disulfuro de carbono, CS2, ou o tetracloruro de carbono, CCl4. Reacciona facilmente con moitos elementos e ten un forte efecto branqueador. Como líquido é un extraordinario disolvente do xofre, con quen finalmente reacciona, dando S2, Br2, e en presenza de humidade HBr e sulfúrico.
O bromo é altamente reactivo. Destrúe o caucho, a cortiza, o papel, e, entre os metais, fai arder vigorosamente o Aluminio e o Titanio ata ao mercurio e tamén ataca e disolve o ouro. O tántalo e o platino resisten ben ao bromo seco e húmido; con metaloides como arsénico, antimonio reacciona enerxicamente. Explota con fósforo branco, con potasio, e con redutores fortes. É un axente oxidante o seu Potencial de Redución de Eº= 1,07 voltios é alto. (O Cloro 1,36 voltios) oxidante, sendo máis oxidante húmido. Reacciona vigorosamente con aminas, alquenos e fenoles, así como con hidrocarburos aromáticos e alifáticos, cetonas e acedos carboxílicos (estes son bromados por adición ou por substitución). Con moitos dos metais e outros elementos, o bromo anhidro é menos reactivo que o húmido; con todo, o bromo seco reacciona vigorosamente con aluminio, mercurio, titanio e cos metais alcalinos e alcalinotérreos.
Aplicacións
O bromo molecular emprégase na fabricación dunha ampla variedade de compostos de bromo usados na industria e na agricultura. Tradicionalmente, a maior aplicación do bromo foi para a produción de 1,2-dibromoetano, que se empregaba como aditivo nas gasolinas que tiñan como antidetonante tetraetilo de chumbo. O bromo emprégase na fabricación de produtos de fumigación, axentes ininflamables, produtos para a purificación de augas, colorantes, bromuros empregados en fotografía (por exemplo o bromuro de prata, AgBr), desinfectantes, insecticidas etc.
Abundancia e obtención
A maior parte do bromo atópase no mar en forma de bromuro, Br-. No mar presenta unha concentración duns 65 µg/g.
O bromo molecular, Br2 obtense a partir das salmoiras, mediante a oxidación do bromuro con cloro, unha vez obtido este: É necesario empregar un proceso de destilación para separalo do Cl2.
Aproximadamente prodúcense no mundo 500 millóns de quilogramos de bromo por ano. Os Estados Unidos e Israel son os principais produtores.
Isótopos
Na natureza atópanse dous isótopos: 79Br e 81Br, os dous cunha abundancia de preto do 50%.
Precaucións
O bromo elemental é altamente tóxico e a partir pequenas trazas (10 ppm), tanto por vía dérmica como inhalado, pode causar problemas inmediatos de saúde ou en doses maiores a morte. É moi irritante tanto para os ollos como para a gorxa; en contacto coa pel produce queimaduras dolorosas. O seu manexo impropio supón un serio risco para a saúde, requirindo unhas máximas precaucións de seguridade. Segundo normativa da UE a partir de xaneiro do 2007 prohibiranse os retardantes de chama polibromados polos seus efectos negativos para a saúde e impacto nos ecosistemas, feito que adoita acontecer cos derivados haloxenados orgánicos.
Porto de Somosierra
miniatura|Porto de Somosierra, lado norte. O sinal está situado na antiga estrada [[N-I, paralela á actual A-1.]]
O porto de Somosierra é un porto de montaña entre a Serra de Somosierra ao oeste e o Macizo de Ayllón ao leste. Ten unha altura de 1.444 m.
Serve de límite entre a Comunidade de Madrid, que queda ao sur, e a provincia de Segovia (Castela e León), que queda ao oeste. Está atravesado pola autovía nacional A-1, aínda que evita o tramo máis alto do porto cun túnel. No porto librouse a famosa batalla de Somosierra entre o exército español e o francés en 1808, durante a Guerra da Independencia Española.
Forte da Ínsua
O Forte da Ínsua é unha fortificación situada na freguesía de Moledo, no concello de Caminha, no distrito de Viana do Castelo, en Portugal.
A insua de Santo Isidro está situada no esteiro do río Miño, a douscentos metros da costa.
Antecedentes
Esta pequena illa foi utilizada como lugar de culto. En época cristiá había nela unha pequena ermida, baixo a invocación da Nosa Señora da Ínsua.
O primitivo forte
Durante o reinado de Xoán I de Portugal, franciscanos de Galicia ergueron na illa un mosteiro entre os anos 1388 e 1392. Algúns autores datan nesta época a primeira defensa local, coa función de protección da barra do río e dos relixiosos.
O rei Manuel I de Portugal tería reformado e ampliado esa defensa en 1512, ao igual que faría anos máis tardes Filipe I de Portugal. Porén non existen vestixios desas estruturas engadidas.
O forte setecentista
miniatura|250px|esquerda|Un baluarte do Forte da Ínsua. Situado nunha rexión fronteiriza estratéxica para o acceso a Caminha, a actual estrutura débese ao contexto da Guerra da Restauración da independencia portuguesa, durante o reinado de Xoán IV de Portugal, mandada construír entre 1649 e 1652 por Diogo de Lima.
Reparada e reforzada nos séculos seguintes, foi abandonado até que en 1940 pasou a mans do Ministério das Finanças de Portugal.
Actualmente está en condicións precarias de conservación, rexistrouse a perda dos soportes de madeira dos tellados e das tellas, dos azulexos seiscentistas, das pinturas e das imaxes da capela. A estrutura pode ser visitada polo público, sendo a travesía até a illa feita por pequenas embarcacións locais.
Características
O forte presenta planta cuadrangular con baluartes nos vértices. Un revelín protexe o portón de armas. En torno ao terraplén, ao abrigo das murallas, atópanse os depósitos e barracóns da tropa. No centro estarían as edificacións de servizo: Casa de Comando e cuartel da tropa, cociña e capela. Un pozo de auga potable abastecía á gornición, composta por un Gobernador (comandante) e doce prazas, renovadas semanalmente. Ese pozo destaca por se situar no mar, sendo un dos tres únicos existentes no mundo con esa característica.
Lista de Príncipes de Mónaco
Esta é unha lista cronolóxica dos gobernantes do principado do Mónaco. A maioría pertencen á Casa de Grimaldi; as excepcións, que consisten xeralmente en administradores do principado sobre períodos de ocupación estranxeira, tamén están anotadas.
London Symphony Orchestra
miniatura|dereita|250px|A LSO co director [[Jerry Goldsmith no 2003.]] A London Symphony Orchestra (en galego Orquestra Sinfónica de Londres, e frecuentemente abreviada como LSO) é unha das orquestras sinfónicas máis importantes do Reino Unido e do mundo. Foi fundada en 1904, e dende 1982 ten a súa sede no Barbican Centre de Londres.
ZX Spectrum
dereita|miniatura|300px|Sinclair ZX Spectrum de 48K.
O Sinclair ZX Spectrum ou ZX Spectrum foi un microordenador de 8 bits baseado no microprocesador Z80 de Zilog, fabricado pola compañía británica Sinclair Research e lanzado ao mercado o 23 de abril de 1982.
En Europa, o Sinclair ZX Spectrum foi o microordenador doméstico máis popular da década dos 80.
O seu deseño optimizado e compacto fixo as delicias de miles de afeccionados á informática e os videoxogos.
Características
As características do ZX Spectrum orixinal incluían:
En definitiva, o deseño do computador era incriblemente optimizado e espremía os seus aparentemente pequenas posibilidades ao máximo. Todas estas características convertían ao ZX Spectrum nun equipo moi alcanzable e versátil, o que achegou a microinformática a un elevado número de persoas.
Sistema de gráficos
miniatura|esquerda|128px|Paleta de cores do Spectrum Unha das peculiaridades do ZX Spectrum é o seu sistema de vídeo, posto que é capaz de mostrar unha matriz de 256x192 pixeles con 16 cores en menos de 8kB, aínda que a resolución destas cores é a nivel de carácter, 8x8 pixeles.
Así, temos 256x192 = 6144 bytes destinados á luminosidade (2048 bytes para cada terzo de pantalla) e 32x24 = 768 bytes dedicados á cor, totalizando un total de 6912 bytes.
O problema de ter distintas resolucións para a luminosidade e a cor obrigaba aos programadores de xogos, especialmente durante as últimas etapas de vixencia do computador, a adoptar solucións enxeñosas para minimizar as colisións entre cores, fenómeno coñecido como "attribute clash" no mundo anglosaxón.
Forza centrípeta
A forza centrípeta é á forza que tira dun obxecto cara ao centro dun camiño circular mentres que o obxecto segue dita traxectoria a unha rapidez constante (sendo a rapidez a magnitude da velocidade).
O termo centrípeta provén das palabras latinas centrum (centro) e petere (dirixirse cara...), e pode ser derivada a partir das leis descubertas por Isaac Newton.
A forza centrípeta sempre actúa en forma perpendicular á dirección de movemento do corpo sobre o cal aplícase. No caso dun obxecto que se move en traxectoria circular con rapidez cambiante, a forza neta sobre o corpo pode ser descomposta nun compoñente perpendicular que cambia a dirección do movemento e unha tanxencial, paralela á velocidade.
A forza centrípeta non debe ser confundida coa forza centrífuga, tal como se explíca na sección Malentendidos Comúns
Fórmula básica
Onde:
= vector de aceleración centrípeta.
v \,= módulo da velocidade (rapidez) tanxencial.
r \,= radio da curvatura.
= vector unitario radial.
\omega \,= velocidade angular.
Segundo a segunda lei de Newton, se hai unha aceleración ha de existir unha forza na dirección desta aceleración, e con módulo en función da fórmula centrípeta, que é igual a:
Onde {m} é a masa do obxecto en rotación e os demais parámetros son os da anterior ecuación.
Exemplo
Supóñase que unha pelota é atada ao redor dunha corda e faise virar en círculo a velocidade angular constante. A pelota móvese nunha traxectoria circular porque a corda exerce sobre ela unha forza centrípeta.
Outro exemplo pódese ver en Modelo de Tiovivo, onde un programa realizado en linguaxe Java permite parametrizar algunha das variables que interveñen empregando un carrusel.
Malentendidos comúns
Tende a existir confusións entre a forza centrípeta e a centrífuga. A forza centrífuga é unha forza ficticia que xorde cando se usa un marco de referencia rotatorio. Para eliminala, o marco de referencia debe ser inercial (é dicir sen aceleración). Só entón pódense empregar con seguridade as leis do movemento de Newton.
Tampouco a forza centrípeta debe confundirse coa denominada forza central. A forza central é unha clase de forza física entre dous obxectos que cumpre con dúas condicións: (1) a súa magnitude depende só da distancia entre os dous obxectos e (2) a súa dirección apunta ao longo da liña que une os centros destes dous obxectos. Exemplos de forzas centrais son a forza gravitatoria entre dúas masas e a forza electrostática entre dous obxectos cargados. A forza centrípeta que mantén un obxecto en movemento circular é a miúdo unha forza central.
Probable causa da confusión na definición de forza centrífuga
A definición de forza centrífuga crea confusión debido a que non estaría explicada axeitadamente por parte da ciencia. Se se aplica o sentido común, algo di que é real. Pero a ciencia interprétaa como ficticia. En www.chilecientífico.cl (Chile) está publicado un artigo, "Análise do movemento circular", que aclararía esta confusión.
Demostración xeométrica
miniatura|300px|Figura 1: Os vectores de posición e velocidade móvense de forma circular
A fórmula descrita da Aceleración Centrípeta é posible demostrala con argumentos xeométricos recorrendo á figura anexa. O círculo á esquerda da figura mostra un obxecto que se despraza nunha traxectoria circular con rapidez constante en catro diferentes instantes. O vector posición denótase con \mathbf{R} e a súa velocidade tanxencial é \mathbf{v}.
O vector \mathbf{v} sempre é perpendicular ao vector de posición, xa que o primeiro sempre é tanxente á traxectoria; por tanto, xa que o vector \mathbf{R} móvese circularmente, así tamén o fai \mathbf{v}. O movemento circular da velocidade móstrase no círculo á dereita da figura, xunto coa súa aceleración \mathbf{a}, asociada ao cambio de orientación do vector velocidade.
Xa que os vectores de posición e velocidade móvense en forma conxunta aínda que perpendicular, estes describen círculos no mesmo período ou tempo chamado T. O tempo calcúlase deste xeito:
Xa que o perímetro da traxectoria circular é {2\pi R} \,. Por analoxía coa traxectoria da dereita da figura,
Igualando ambas ecuacións, e despexando a obtemos.
Alfredo Blanco Rodríguez
Alfredo Blanco Rodríguez, máis coñecido como Cholo, nado en Pontevedra o 7 de agosto de 1944, é un exfutbolista galego. Xogaba de defensa e desenvolveu a maior parte da súa carreira no Deportivo da Coruña.
Forza centrípeta
Demostración xeométrica
Comparando os dous círculos da Figura 1 tamén se mostra que a aceleración apunta cara ao centro da circunferencia, en forma oposta ao vector.
Alfredo Blanco Rodríguez
Traxectoria
Aínda que naceu na Pontevedra criouse dende pequeno na Coruña, onde xogou ao fútbol en equipos infantís como o Galera e o Júpiter, antes de ingresar no Orzán. En 1962 pasou ao Fabril, adestrado por Neira, co que debutou na Terceira División o 30 de decembro contra o Foz no campo Martínez Otero. Militou ata 1966 no equipo fabrilista, compartindo defensa entre outros con Manolete ou José Luis.
Forza centrípeta
Derivación usando cálculo
Sexa un vector que describe a posición dunha masa puntual, como función do tempo. Posto que se asume que existe movemento circular uniforme, sexa, onde r \! é unha constante (o raio do círculo) e é o vector unitario que apunta dende a orixe ata a masa puntual. A dirección deste vector é descrita por \theta \,, que é o ángulo entre o eixo x e o vector unitario, medido en sentido contrario ás agullas do reloxo dende dito eixo. En termos de coordenadas cartesianas, nas direccións dos eixos x \! e y \! (\mathbf{i} e \mathbf{j}, respectivamente) o vector unitario exprésase así:
Alfredo Blanco Rodríguez
Traxectoria
Na tempada 1966/67 foi cedido ao Langreo, da Segunda División, xunto aos seus compañeiros fabrilistas Giráldez e Guitián. Debutou na categoría de prata na terceira xornada, contra o Calvo Sotelo en Puertollano, e disputou un total de 29 encontros, tendo como compañeiros na defensa a Jáuregui e Poladura. O equipo acabou por conseguir a permanencia nunha promoción contra a Ponferradina.
Forza centrípeta
Derivación usando cálculo
Nota: a diferenza dos vectores unitarios cartesianos, os cales son constantes, en Coordenadas polares a dirección dos vectores unitarios depende do ángulo \theta \,, e en xeral teñen derivadas respecto ao tempo non nulas.
Derivando a para achar a velociade, obtense:
Alfredo Blanco Rodríguez
Traxectoria
De volta na Coruña, pasou a formar parte do primeiro equipo deportivista para a tempada 1967/68, tamén en Segunda, categoría á que acababa de descender. Debutou co equipo de Eguiluz nunha vitoria a domicilio sobre o Rayo Vallecano e disputou un total de oito partidos na tempada, logrando o ascenso como campións de Segunda.
Forza centrípeta
Derivación usando cálculo
Pero a expresión entre parénteses, como se pode demostrar, corresponde a un vector perpendicular a que denominamos  e que apunta en dirección de valores crecentes de \theta \,.
Por tanto:
Onde:
Alfredo Blanco Rodríguez
Traxectoria
Na tempada 1968/69 xogou 17 partidos na Primeira División, da man do adestrador Cheché Martín, debutando na máxima categoría nunha vitoria por 1-0 sobre o FC Barcelona en Riazor. Cholo foi un habitual do once do Deportivo neses anos, nos que o Deportivo descendía e ascendía case cada ano. Disputou un total de 168 partidos oficiais co club galego, compartindo defensa entre outros con Aurre, Domínguez, Sertucha, Campanal, Bellod, Luis ou Zugazaga, e tendo como adestradores a Roque Olsen e Arsenio Iglesias.
A tempada 1972–73 foi difícil para o Deportivo e para o propio Cholo, relegado á suplencia. O equipo coruñés tivo catro adestradores esa campaña: o chileno Fernando Riera, Carlos Torres, Enrique Orizaola e José Antonio Irulegui, que non puideron evitar o descenso do club a Terceira División por primeira vez na súa historia. Cholo participou en 19 partidos, sendo relegado á suplencia en favor dun emerxente Ramón Piña, de 17 anos.
Forza centrípeta
Derivación usando cálculo
Este resultado é consistente coa expectativa de que a velocidade debe dirixirse ao redor do círculo e que a magnitude da mesma debe ser r\omega \!.
Derivando novamente \mathbf{v}, e observando que:
Alfredo Blanco Rodríguez
Traxectoria
En agosto de 1974 foi traspasado ao Lugo, que militaba por aquel entón na Terceira División. Foi titular durante case toda a tempada no club lugués, a carón dos defensas Álvarez, Miguel Galán e Fariña, disputando 35 partidos de liga e 5 de Copa.
Forza centrípeta
Derivación usando cálculo
Se encontra que a aceleración, é:
Alfredo Blanco Rodríguez
Traxectoria
Trala súa retirada involucrouse no xogo da chave, competindo e presidindo a Federación Galega de Chave dende a súa mesma creación en 1996.
Forza centrípeta
Derivación usando cálculo
Así, o compoñente radial da aceleración é:
Dende logo, se a velocidade angular \omega \! é constante, o compoñente tanxencial faise nulo, a diferenza do compoñente radial.