cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alfabeto árabe
Historia
O alfabeto árabe xurdiu ao redor do século IV dunha evolución do alfabeto nabateo, que procedía da variante siríaca do alfabeto arameo, e esta variante deriva do alfabeto fenicio. O texto máis antigo coñecido do alfabeto árabe é unha inscrición de finais do século IV atopada na montaña de Jabal Ramm (a 50 km ao leste de Aqaba, Xordania), pero a primeira en usala plenamente. é un documento trilingüe (grego, siríaco e árabe) do ano 512 atopado en Zebed (Siria). De antes da chegada do islam, consérvanse poucos textos en alfabeto árabe; só quedan cinco inscricións das que non cabe dúbida (aínda que algún outro texto poida ser preislámico). No século VII engadíronse puntos arriba e debaixo das letras para diferencialas, a lingua aramea tiña menos fonemas que o árabe e as 15 letras arameas tiñan que servir para os 28 sons do árabe, coas ambigüidades resultantes. O documento máis antigo conservado que utiliza estes puntos é tamén o papiro árabe máis antigo, chamado PERF 558, e datado en abril do 643. Pero este sistema de diferenciación de sons non foi obrigatorio ata moito máis tarde. Na segunda metade do século VII introduciuse a hamza, antes da invención do alfabeto siríaco e da vocalización tiberiana do hebreo. Cara ao século VIII cambiouse a orde das letras, que se unían por afinidade de forma. Tamén se engadiron os signos vocálicos e diacríticos para facilitar a lectura e eliminar parcialmente as ambigüidades, utilizando inicialmente un sistema de puntos vermellos. Segundo algunhas fontes o seu uso expandiuse a instancias do gobernador omeia de Iraq, al-Hajjaj ibn Yússuf. Un punto encima da consoante significaba unha a; un punto debaixo da consoante unha i, un punto encima da liña unha u e puntos dobres significaban nunación. Non obstante, este sistema tamén causou certa confusión cos puntos de letras, e uns 100 anos despois impuxose o sistema actual de diacríticos ("fatha" ([a]), "kasra" ([i] ), "damma" ([u]), sukun (ausencia de vogal) e o tanwín para nunación ou xeminación).
Cando o alfabeto árabe se expandiu a países que tiñan outras linguas con sons non presentes en árabe, inventáronse novas letras para representar estes sons. Unha das alteracións máis comúns foi o uso de tres puntos arriba ou abaixo. Por exemplo प para o son [p] e ч para o son [tʃ] presente en urdú, persa e kurdu ou г para representar o son [ɡ] do persa e do kurdo.
Idiomas que utilizan o alfabeto árabe
Cada unha das linguas que usan este alfabeto ten a súa propia versión, normalmente con letras adicionais.
Estrutura do alfabeto árabe
O alfabeto árabe está composto por 28 letras básicas e escríbese de dereita a esquerda. Non hai diferenza entre as letras escritas e as impresas e non existe diferenciación entre letras minúsculas e maiúsculas. A maioría das letras únense coa seguinte, mesmo cando son impresas, e a súa aparencia cambia dependendo de se son precedidas ou seguidas por outras letras ou se están soas. O alfabeto árabe é un abjad impuro (as vogais curtas non se escriben pero as longas si) así que o lector debe coñecer o idioma para poder repor as vogais. Porén, nalgunhas edicións do Corán ou nalgúns traballos didácticos emprégase unha notación con marcas diacríticas para sinalar a vocalización. Ademais, en textos vocalizados, hai unha serie doutros caracteres diacríticos dos cales o máis moderno é unha indicación da omisión das vogais (sukūn) e da prolongación das consoantes (šadda).
Presentación do alfabeto
O alfabeto árabe pode transliterarse e transcribirse de varias maneiras. O método preferido neste artigo será o DIN-31635. Alternativas pertencentes a outros estándares están indicados despois das barras oblicuas.
A liña horizontal diacrítica sobre as vogais longas é a miúdo substituída por un circunflexo porque é máis sinxelo de escribir na maioría dos teclados.
SATTS, o Standard Arabic Technical Transliteration System (Sistema técnico estándar de transliteración do árabe), é un sistema militar estándar estadounidense de transliteración do alfabeto árabe ó alfabeto latino.
Letras principais
As letras que carecen dunha versión inicial ou media nunca se unen ás seguintes letras. Coma por exemplo ﺀ hamza.
Notas
A letra ʾalif maqṣūra, escrita comunmente co Unicode 0x0649 (ى) do árabe, é algunhas veces substituída, en farsi/persa ou urdu, polo Unicode 0x06CC (ی), chamada "Farsi Yeh" dado que é máis apropiada para a pronunciación nesas linguas. Os glifos son idénticos nas formas única e final ( ﻯ ﻰ ), pero non nas formas inicial e media, nas que a Farsi Yeh gaña dous puntos debaixo ( ﯾ ﯿ ) mentres que a ʾalif maqṣūra non os ten.
Escribindo o hamza
Inicialmente, a letra ʾalif indicaba unha glotal oclusiva, ou stop glotal, transcrito coma [ʔ], confirmando unha orixe común co Fenicio. Actualmente emprégase da mesma maneira que noutras abjads, con yāʾ e wāw, coma mater lectionis, é dicir, unha consoante que substitúe a unha vogal longa. Ademais, a través do paso do tempo o seu valor fonético foi escuro, xa que, ʾalif serve principalmente para substituír fonemas ou funcionar coma soporte gráfico para certos diacríticos.
Os detalles sobre coma escribir o hamza son discutidos abaixo, tralos datos sobre as vogais e os sinais de división en sílabas, porque as súas funcións están relacionadas.
Ligaduras
A única ligadura obrigatoria é lām+'alif, tódalas outras ligaduras (yaa - meem etc) son opcionais.
e un glifo da palabra Allah:
O primeiro emprégase tras tódalas mencións ó nome de Sagrado profeta (que Allah o bendiga e lle conceda paz). O último é un work-around debido á incompetencia da maioría dos procesadores de textos, que son incapaces de mostrar o Sagrado Nome correctamente debido ó seu sistema de mostralos símbolos vogais. Compare o seguinte texto, que depende do seu navegador e as fontes que teña instaladas:
الله
Vogais
Xeralmente, as vogais curtas non se escriben en árabe, non obstante hai excepcións como poden ser os textos sagrados (como o Corán) ou didácticos, que son coñecidos como textos vogalizados.
As vogais curtas deben escribirse con diacríticos situados enriba ou debaixo da consoante que as precede na sílaba. (Tódalas vogais en árabe, sexan curtas ou longas, seguen a unha consoante. Contrariamente ó que parece sempre hai unha consoante ó inicio de nomes coma Alí — en árabe ʾAlī — ou nunha palabra coma ʾalif.)
O a longo que segue a unha consoante distinta de hamzah escríbese cun signo curto-a na consoante máis un alif despois del (ʾalif).
O i longo ten como signo o i curto máis o yaa yāʾ, e o u longo ten como signo o u curto máis o waaw, polo tanto aā = ā, iy = ī e uw = ū);
O a longo seguido do son hamzah pode ser representado por un alif-madda ou por un hamzah flotante seguido por un alif.
Nos textos non vogalizados (aqueles nos que as vogais curtas non se escriben), as vogais longas son representadas pola consoante en cuestión (alif, yaa, waaw). As vogais longas escritas no medio dunha verba trátanse coma consoantes ¿tomando? sukūn (ver abaixo) nun texto que teña moitos diacríticos.
Long vowels written in the middle of a word are treated like consonants taking sukūn (see below) in a text that has full diacritics.
Para aclaralo, as vogais se situarán enriba ou debaixo da letra د dāl polo que cómpre le-los resultados [da], [di], [du] etc. Teña en conta que د dāl é unha das seis letras que non se unen pola esquerda e está usada aquí coma exemplo. Outras letras si que se unen a ʾalif, wāw' e yāʾ''.
Shadda
ّ shadda marca a xeminación dunha consoante; kasra (ver abaixo) móvese, cando está presente, entre o shadda e a consoante xeminada.
Sukūn
Unha sílaba árabe pode ser aberta (rematar nunha vogal) ou pechada (se remata nunha consoante).
Cando a sílaba é pechada, pódese indicar que a consoante que a pecha non vai acompañada dunha vogal marcándoa cun signo chamado sukūn, que ten a forma "°", para eliminar calquera ambigüidade, especialmente cando o texto nos se vocaliza: é preciso lembrar que un texto padrón componse exclusivametne de series de consoantes; así, a palabra qalb, "corazón", escríbese qlb. Sukūn permite saber onde non colocar unha vogal: qlb podería, de feito, lerse /qVlVbV/; mais se se escribe cun sukūn por riba do l e o b b, só se pode interpretar como a forma /qVlb/ (canto a saber que vogar empregar, cómpre memorizar a palabra); escríbese isto: قلْبْ (sen ligadura: ق‌لْ‌بْ).
Pódese pensar que nun texto vocalizado non se precisa do sukūn porque a ausencia dunha vogar detrás dunha consoante poderíase sinalar simplemente non escribindo ningunha marca sobre ela, de maneira que قِلْبْ sería redundante. Non resulta ser así por causa de que esa convención ("a ausencia dunha marca vocálica significa a ausencia dun son vocálico) non existe: de feito, k + u + t + b pódese ler "kutib". Unha regra deste tipo tería sentido se todos os que escribisen a marca vocálica estivesen obrigados a escribir todas as marcas vocálicas na mesma palabra, o que non acontece. De feito, pódense escribir tantas marcas vocálicas como se queira.
Porén, no Corán cómpre escribir todas as marcas vocálicas: nel, o sukuun por riba dunha letra (excepto o alef, que indica un "a" longo) indica que se pronuncia mais que non vai seguido dunha vogal curta, mentres que a ausencia de calquera signo por riba dunha letra (a excepción do alef) indica que a consoante non se pronuncia.
Lectura
O alfabeto de uso máis común actualmente, chamado hiŷā'ī (هِجَائِي) ou alifbā'ī (أَلِفْبَائِي), agrupa as letras por similitude gráfica. Moitos grafemas teñen un mesmo trazo básico e distínguense entre si grazas a uns puntos situados encima ou debaixo do trazo. Estes puntos incorporáronse na época da expansión islámica: ata entón, a escritura utilizábase pouco e frecuentemente como unha especie de taquigrafía de uso persoal para elaborar rexistros, contratos, albarás etc. As necesidades ligadas á administración do novo Estado islámico, así como á correcta transmisión do Corán fixeron necesario o perfeccionamento do sistema de escritura. As letras representan consonantes ou vogais longas. En caso de necesidade poden utilizarse uns signos diacríticos adicionais para representar as vogais breves. Devanditos signos úsanse sobre todo en textos didácticos e en escritos cuxa correcta vocalización considérase especialmente importante, como o Corán. De feito, inventáronse precisamente para asegurar a correcta transmisión do libro sacro, sobre todo entre musulmáns non árabes.
No caso de que non se utilicen os diacríticos vocálicos, que é o caso na maioría dos textos, para unha correcta lectura o lector debe coñecer a palabra ou ben deducir a súa vocalización pola súa morfoloxía e polo contexto. Esta é unha característica común a todas as escrituras alfabéticas semíticas. Exemplos:
As vogais longas poden deducirse da presenza das semiconsonantes ي (E) e و (W), que polo xeral aparecen unidas ás vogais breves i e ou para dar as correspondentes longas, e polo signo álif ( ا ), que xeralmente representa a vogal a longa, aínda que en inicio de palabra pode representar calquera vogal.
Salvo contadísimas excepcións, a cada grafema corresponde un fonema, isto é, non existen letras mudas nin letras que en determinadas posicións, ou unidas a outras, teñan un valor distinto ao que lles corresponde en principio.
Nos dialectos árabes falados, algunhas letras teñen varios valores diferentes ao que teñen en árabe clásico. Moitas veces, estas particularidades locais de pronuncia mantéñense cando o falante tenta utilizar o árabe estándar, polo que se indican no apartado de descrición das letras. Pero convén aclarar que o árabe estándar ten unha pronuncia estándar, que é a que se ensina nas escolas e que se considera universalmente como a mellor. Así pois, a pesar de que moitos exipcios pronunciarán [ʔalbek] en lugar de [qalbuk] cando falan na súa casa, calquera locutor árabe de televisión, xa sexa exipcio ou doutro país, pronunciará sempre a letra qaf como unha oclusiva uvular.
As letras
alt=|miniatura|upright|Máquina de escribir con teclado árabe. Na escritura árabe as letras da mesma palabra escríbense sempre ligadas entre si, salvo 6 letras que non poden conectarse coa letra seguinte (aínda que si coa anterior), o que obriga a deixar un pequeno espazo de separación; estas 6 letras que non conectan son: alif (ا), dāl (د), ḏāl (ذ), rā' (ر), zāy (ز) e wāu (و).
Grafemas auxiliares
miniatura|upright|Páxinas do Corán, os diacríticos serven para transcribir todos os sons e así evitar malinterpretaciones
Vocais breves:
Numerais arábigos
Hai dúas clases de numerais arábigos; os numerais arábigos estándar e os numerais orientais, usados na escritura arábiga en Irán, Paquistán e a India. En Árabe, eses números son chamados "números hindús" (أرقام هندية). Hoxe en día nos países do Norte de África utilízanse habitualmente os numerais arábigos occidentais; porén nos tempos medievais a utilizábanse uns numerais lixeiramente diferentes (dos cales, a través de Italia, derivan os números usados en Occidente).
O Cruceiro, Présaras, Vilasantar
O Cruceiro é un lugar da parroquia de Présaras, no concello coruñés de Vilasantar, na comarca de Betanzos. Segundo o Instituto Nacional de Estadística en 2018 tiña 31 habitantes (18 homes e 13 mulleres).
Tolosa, España
Tolosa é unha vila e un concello da provincia vasca de Guipúscoa. A súa poboación a inicios do ano 2006 era de 17.830 habitantes, nunha área de 37,39 km².
Durante 2 anos, no período 1854-1855 foi a capital da provincia guipuscoana.
Cidade industrial é famosa polas súas fábricas de papel.
Cabreiros
O topónimo galego Cabreiros pode referirse a:
E tamén:
Vía romana
Os romanos, por razóns militares, comerciais e políticas, impulsaron a construción de estradas, que denominaron viae (nominativo plural do nominativo singular via), palabra derivada da raíz indoeuropea *wegh-, que significa "ir", no sentido de "transportar nun vehículo" (voz proveniente da mesma raíz). As viae foron primariamente sentidas como estradas para carros, é dicir para carretaren materiais dunha localidade a outra. Moitas desas vías foron aínda utilizadas nos milenios posteriores.
Estas extensas estradas foron de grande importancia para manter tanto a expansión como a estabilidade do Imperio. As lexións movíanse con rapidez por elas. Porén na Antigüidade tardía esas mesmas estradas xogaron un importante papel nos reveses militares sufridos polos romanos, ao canalizaren as invasións bárbaras.
As primeiras vías romanas: un útil estratéxico
A primeira vía foi creada en 312 a.C., por Appius Claudius Caecus, para unir Roma e Capua: foi a denominada Vía Apia. A fins da República, o conxunto do territorio da península italiana estaba dotado destas grandes arterias, ostentando cada ruta o nome do censor que a creara. Estas vías non estaban pavimentadas salvo excepcionalmente: no interior das cidades e nas súas proximidades (excepto a Vía Apia, que fora progresivamente laxeada en todo o seu percurso).
A expansión da rede viaria: un útil comercial
A medida que se expande o Imperio, a administración adaptará o mesmo esquema nas novas provincias. No seu apoxeo, a rede ruteira romana principal atinxirá, tendo en conta vías secundarias de menor calidade, arredor de 150.000 km. Os comerciantes romanos viron moi logo o interese deses eixos viarios. A diferenza doutras civilizacións mediterráneas que fundaran o seu desenvolvemento comercial case unicamente a partir dos seus portos, os romanos utilizarán a súa rede de estradas en paralelo coa súa frota comercial. Isto favorecerá os intercambios no interior continental, provocando unha expansión mercantil fulgurante. Rexións enteiras especializaranse e comerciarán entre elas (viños e aceite en Hispania, cereais en Numidia, cerámicas e produtos cárnicos na Galia, por exemplo).
Externsteine
miniatura|Externsteine, outubro de 2018.
Vía romana
Execución do trazado
Unha vez tomada a decisión de construír unha vía, a delimitación do trazado era logo confiada a topógrafos e axudantes xeómetras, os mensores. Para traballar, os mensores utilizaban varios instrumentos:
Externsteine
Externsteine (51.86889°N, 8.9175°W) é unha formación rochosa singular de 40 metros de altura situada no val atravesado polo río Wiembecke ao seu paso pola cidade de Horn-Bad Meinberg no estado histórico do Principado de Lippe. Este monumento natural alemán recibe medio millón de visitantes cada ano. O Externsteine forma parte dunha reserva natural propiedade do Landesverband Lippe, subdivisión administrativa do Estado de Renania do Norte-Westfalia, e controlada en colaboración coa estación científica especializada en Bioloxía de Lippe.
Vía romana
Execución do trazado
De xeito xeral, as vías romanas caracterízanse polo seu trazado rectilíneo. Evitan ao máximo as zonas pantanosas e as beiras inmediatas aos cursos de auga. Cando non quedaba máis remedio que franquealas, a vía atravesaba por un vao ou sobre unha ponte, de madeira ou de pedra, obra da que quedan aínda magníficos exemplares. En zonas montañosas, buscan un trazado a media ladeira, por razóns de comodidade e seguranza. Moitos trazados abrazan as curvas de nivel ou ben líganas de modo brusco, por medio de fortes pendentes (un exemplo na Gallaecia, son os "Cóbados de Larouco", na Vía Nova). As vías ensanchábanse nas curvas para facilitar que as carruaxes, carentes de bestas, virasen mellor.
Despois da toma de medicións, os mensores sinalaban o trazado por medio de marcos.
Externsteine
Externsteine no folclore alemán
Os estudos despois de 1993 recuperan o material das escavacións deste período, 1934/35, e a arqueóloga Uta Halle emprega estes resultados para facer unha documentación histórica dos usos máis recentes do Externsteine pola política e cultura alemá, onde se citan a reunión de grupos neo-pagáns, neo-nazis e un incremento do turismo ordinario até os 50.000 visitantes ao día.
Vía romana
Método construtivo
A construción era acometida desde varios tramos independentes de lonxitudes variábeles. Isto explica os lixeiros cambios de orientación que se observan con frecuencia. A obra era confiada, entre outros, a soldados, aos que se daba así unha ocupación en tempos de paz. Os tramos realizados por eles atopámolos nas proximidades de campamentos militares. Outros tramos foron construídos por escravos, colonos de propiedades próximas e presos. Ao contrario da idea tan espallada e admitida, a vía romana non segue un padrón-tipo fixo, senón que son tramos de maior ou menor calidade e mellor ou peor reparados. A execución da vía era diferente segundo a topografía do chan:
Preparado o terreo para a calzada, colocábanse diferentes estratos de materiais locais:
Contrariamente a unha idea moi difundida, a vía romana estaba raramente pavimentada, a excepción de nas proximidades das cidades ou en zonas especiais.
O perfil da calzada era empenado, facilitando o deslizamento das augas pluviais para foxos de drenado situados a cada beiril. Estes foxos servían ás veces como fonte de subministración de materiais de aluvión para reparacións. As vías eran un privilexio das tropas, das carruaxes e dos vehículos de transporte de persoas. Con frecuencia hai camiños que duplican as vías para facilitar o paso de xentes da pé e da cabalo.
Clasificación das vías romanas
Os escritos de Siculus Flacus, mensor romano do século I d.C., danos a clasificación seguinte :
As viae publicae
miniatura|300px|dereita|Miliario de [[Nerón na Vía da Prata no Municipium Cáparra, Cáceres.]] Son as grandes vías do Imperio, as arterias principais da rede de comunicacións, que unen entre si as grandes cidades. Son denominadas tamén viae praetoriae (vías pretorianas), viae militares (vías militares) ou viae consulares (vías consulares). O Estado toma a cargo o finanzamento da súa construción, mais pode esixir contribucións das cidades e dos grandes propietarios dos dominios agrarios atravesados por estas vías.
Levan con frecuencia o nome da persoa que impulsara o proxecto da súa construción (Agripa para a Via Agrippa, Domicio Ahenobarbo para a Via Domitia). Nalgunhas ocasión o nome corresponde á zona que comunica, como a Via Latina, ou a fin para que fora executada, como a Via Salaria, que era unha primitiva ruta de aprovisionamento de sal.
A xestión destas vías é confiada á vixilancia dun curator viarum (procurador das vías), un funcionario estatal. Emite ordes para traballos nas calzadas, especialmente reparacións.
A anchura media, constatada, dunha via publica, é de 6 a 12 m.
As viae vicinales
Son ramais que parten das viae publicae,permitindo unir os diferentes vici (plural de vicus, designación dunha localidade menor) dunha mesma rexión. Constitúen sen dúbida a maior parte das estradas da rede total.
A anchura media dunha via vicinalis era de arredor de 4 m.
Velaquí algúns exemplos na Galia de viae vicinales : a Vía "Regordane" que unía Le Puy con Montpellier ou a Vía de Aquitania a unir Narbona e Burdigala, hoxe Bordeos.
As viae privatae
Enlazaban os grandes dominios, as villae, coas viae vicinales e publicae. Eran calzadas privadas, reservadas ao uso só dos propietarios que as financiaban totalmente. Atopámolas nas lindes dos grandes latifundios.
A anchura media dunha via privata estaba entre 2,50 e 4 m.
Os documentos viarios
O traballo de enxeñeiros e mensores non estaba limitado ao cálculo e marcado das vías. Mercé a inmensa cantidade de datos que achegaban (distancias entre cidades, obstáculos, pontes etc.), forneceron a base do traballo das persoas encargadas de elaborar os mapas.
A base do traballo dos cartógrafos romanos era o rolo, de longo e ancho estabelecido e recheo por enteiro. Isto implica unha distorsión da vista de conxunto. Non se coñece a perspectiva e a escala, como nas nosas guías, mapas e itinerarios actuais. Porén o viaxeiro romano podía atopar numerosas indicacións sobre as etapas e as paradas, a lonxitude desas etapas, os obstáculos ou os lugares notábeles (capitais, santuarios), cousas que importaban abondo ao viaxeiro desa época.
O mapa xeral das ramificacións das vías consulares estaba exposto, en mármore, no Foro Romano. Dese mapa se realizaban, para vender, copias en pergamiño; incluso había mapas parciais para un itinerario concreto.
A "Tabula Peutingeriana"
O documento, máis coñecido e completo, chegado ata nos é a Táboa de Peutinger, ou Tabela Teodosiana. esquerda|miniatura|300px|Tabula Peutingeriana (vista parcial). Pódese ver arriba os Balcáns; no centro a "bota" italiana; abaixo, África Norte É, en realidade, a copia feita por un moxe alsaciano no século XIII, a partir dun documento realizado a inicios do século III por Castorius, que podería ser mesmo unha copia do mapa do Imperio de Agripa, destinada ao seu sogro, o emperador Augusto. Doada ao humanista Konrad Peutinger, gárdase actualmente na biblioteca de Viena, Austria.
Consta de 11 follas (en total 6,80 m por 0,34 m), representa o mundo coñecido na época, desde Britania (Inglaterra) ata o Norte de África, e desde o Atlántico ata a India.
O Itinerario de Antonino
O Itinerario de Antonino é, unha guía onde se enumeran, para todas as rutas, a lista das etapas e as distancias. Debeu ser redactada no goberno de Caracalla (de onde deriva a denominación, pois a "gens" Antonina era a de Caracalla), logo remodelada, verosimilmente, na época da Tetrarquía, a finais do século III, xa que se cita Constantinopla. Sen dúbida foi realizada a partir dun mapa mural.
Outros documentos
As Táboas de barro de Astorga, infórmanos dalgúns itinerarios da Gallaecia romana.
Outros documentos, ligados a un itinerario preciso, tamén se coñecen. Tal é o caso, por exemplo, de itinerarios de peregrinación a Xerusalén, como os de Eusebio de Cesarea, o de Nicomedes, ou o de Teógnis de Nicea. Son máis tardíos (século IV), pero o sistema era igual: etapas, distancias entre as mesmas, paradas etc.
Complementos das vías romanas
A construción da vía non se limitaba á calzada propiamente dita. Un conxunto de complementos permitirá aos viaxeiros deslocarse nas mellores condicións posíbeles.
Miliarios
miniatura|Miliario de 201 d.C., preto de [[Sankt Margarethen im Lungau, Austria]] A intervalos regulares, columnas cilíndricas de 2 a 4 m de alto e de 50 a 80 cm de diámetro, cunha base cúbica, achantada no solo uns 80 cm máis ou menos.
Psilocybe australiana
Psilocybe subaeruginosa ou Psilocybe australiana é un cogomelo alucinóxeno orixinario de Australasia e Nova Zelandia, que contén psilocibina e psilocina coma principais compoñentes activos.
Vía romana
Miliarios
As distancias son indicadas en millas. A milla romana, milia passum, eran mil pasos (en realidade dobres pasos), que é o que en realidade significa milia passum ( e de milia precisamente sae milla). Como o paso estaba talonado en 1,48 m de aí que a milla equivalla a 1,480 km ou 1.480 m. Porén non todas as vías están medidas con esa milla nin ese paso. Así na Via Domitia hai miliarios cun sistema de medida distinto.
Pontes de madeira
Frecuentemente, as pontes eran por enteiro de madeira, sostidas por postes.
Ou ben, para maior solidez, os sustentantes eran de pedra, pero o piso da ponte era de táboas de madeira.
A ponte de Trier, na actual Alemaña, era unha destas pontes de piares de cantería e calzada de madeira. Na actualidade os piares consérvanse, mais a calzada, moito máis recente, é de pedra entallada. Algo similar debeu ser a Pontóriga, sobre o río Sil, no actual concello de Carballeda de Valdeorras.
Pontes de pedra
miniatura|dereita|250px|Ponte romana sobre o Támega, Chaves, Tras-os-Montes. O cilindro superior corresponde a estela do Padrâo dos Povos A construción máis espectacular das estradas romanas foi a construción de pontes permanentes de pedra, sobre cursos de auga de ancho mediano. Permitían a circulación en calquera circunstancia, mesmo nos períodos de cheas das augas. Estas construcións teñen aguantado o paso dos séculos e son, a miúdo, aínda utilizadas na actualidade (débese ter en conta que moitas foran reparadas en épocas imntermedias). Ademais, as pontes favoreceron o asentamento de poboación e a creación de novas localidades.
En función do longor a salvar, as pontes podían ter un só arco ou contar con varios. Neste último caso, os piares ían provistos de tallamares dirixidos cara a corrente, a fin de evitar que fosen golpeados con dano por obxectos flotantes, logo das cheas (troncos p.ex.). Para amortecer a presión das augas cando as fortes cheas, colocabanse estribos rectangulares ou redondeados. A ponte máis espectacular do antigo Imperio romano talvez sexa a Ponte de Alcántara, sobre o río Texo, na actual provincia de Cáceres. Na antiga Gallaecia é sen dúbida a ponte do río Bibei, na provincia de Ourense.
Pontes de barcas
Para franquear os cursos de auga de anchura meirande, os romanos utilizaron pontes de barcas cunha parte sólida, sobre cada beira, con postes de ancorado metidas na mesma auga, para obter unha mellor estabilidade do complexo.
Vaos
miniatura|250 px|dereita|Tropas romanas cruzando un río sobre unha ponte de barcas, relevo da Columna Traxana, séc. I As estradas debían salvar a miúdo vaos. Estes pasos eran, con frecuencia, simplemente enlaxados ou preparados con pedras unidas con cal, sostidas con taboleiros de madeira. As escavacións teñen descuberto, porén, vaos de importancia, construídos con grandes bloques de aparello e con muros de sostemento, canles para drenaxe da auga e calzada para paso. Estes vados chegaron a evolucionar como pontes de madeira ou pedra.
Outras solucións
En zonas montañosas, enfin, se se consideraba necesario, en lugares estreitos, tallábase a rocha para permitir o paso, e mesmo perfurábanse pequenos túneles, por seguridade, e aínda se entallaban calzadas a pico. Tamén se podían construír muros de contención para poder ensanchar a vía.
Edificacións diversas
Para comodidade de viaxeiros e mercadorías, a administración romana instalou estacións viarias ao longo das vías: as mutationes e as mansiones.
Relevos e albergues
A mutatio é un estación de relevo, colocada cada 10 ou 15 km, para simple parada e cambio ou relevo eventual de cabalaría.
Cada tres mutationes había unha mansio (mansión), distando entre elas, pois, arredor de 30 ou 45 km. Para identificalas ben adoitaban estar pintadas de vermello. Atendidas por un caupo, son lugares de etapa bien equipados, onde eventualmente se podía facer noite. Había alí un mesón para comidas, un servizo de cabalerizas - o stabulum -, un ferreiro, ou ben un carreteiro, encargado do mantemento e reparación de vehículos. Os nobres tiñán, porén, necesidade de algo mellor nos seus desprazamentos. En tempos antigos as casas do beiril da estrada debían ofrecer hospitalidade por mandato legal, o que posibelmente orixinou as tabernae. O termo en principio significou hostal, máis que taberna. O desenvolvemento de Roma impulsou o das tabernas, que se volveron máis luxosas, acadando unha boa ou má reputación, consonte o nivel dos seus servizos. Un destes hostais de mellor calidade foi a Tabernae Caediciae en Sinuessa, na Vía Apia. Posuía un grande almacén con odres de viño, queixos e xamóns. Varias cidades, aínda existentes, desenvolvéronse en torno as tabernae, como Rheinzabern, no Rheinland (Alemaña), e Saverne en Alsacia (Francia). Nestes dous casos mantense no nome da localidade unha clara derivación do vocábulo taberna.
Servizo de correos
miniatura|dereita|300px|[[Arco de Berà na Vía Augusta]] Existiron dous tipos de servizos postais, un público e outro privado:
Monumentos civís, militares e sacros
Para confortamento espiritual e para estar so a protección dos deuses tutelares. os viaxeiros encontraban con regularidade, ao longo das vías, lugares de culto, como templos ou fanum. Pregaban a Mercurio, deus do comercio e dos viaxeiros, a Diana, gardiá dos camiños, ou ben a divindades locais. Facíanse ofrendas de moedas ou de exvotos, ou mesmo sacrificios.
Máis grandiosos e a miúdo erguidos por doadores, desde o emperador a particulares ricos, levantábanse mausoleos, trofeos ou arcos triunfais. Chea de mausoleos, ás beiras está a Vía Apia, e un belo exemplar, ben conservado é o mausoleo dos Xulios en Glanum Saint-Rémy-de-Provence); restos dun trofeo, conmemorando o triunfo de Augusto sobre os pobos veciños, é o sito en La Tourbie; o arco de Berà, preto de Tarragona sitúase sobre a Vía Hercúlea ou Vía Augusta.
Pirrolisina
A pirrolisina  (abreviada como Pyl ou O) é un aminoácido natural codificado xeneticamente utilizado por algúns procariotas (algunhas arqueas metanoxénicas e unha especie de bacteria), que forma parte de encimas que interveñen no metabolismo de produción de metano. Os eucariotas non o utilizan. É un aminoácido similar á lisina, pero cun anel de pirrolina engadido unido ao final da cadea lateral da lisina (concretamente leva un 4-metilpirrolina-5-carboxilato unido por enlace amida ao ϵN da lisina). Prodúcese por unha aminoacil ARNt sintetase especial e utiliza un ARNt especial, e forma parte dun código xenético cun funcionamento especial propio deses procariotas, no cal un dos codóns de finalización da síntese proteica (UAG) codifica para a pirrolisina. Considérase o 22º aminoácido proteinoxénico.
Codificación xenética
A diferenza do que ocorre durante as modificacións da lisina para orixinar hidroxilisina, metil-lisina, e hipusina, que son modificacións postraducionais, a pirrolisina incorpórase ás proteínas directamente durante a tradución no ribosoma igual cós 20 aminoácidos típicos, e está codificada por un codón do código xenético, aínda que dun modo especial. Está codificada polo codón UAG do ARNm, que normalmente é o codón de terminación ámbar, que indica o final da síntese proteica. Para que se produza este cambio de función do codón UAG só se require a presenza na bacteria de dous xenes, que son: o xene pylT, que codifica un ARN de transferencia especial que leva o anticodón CUA, e o xene pylS, que codifica unha aminoacil ARNt sintetase de clase II, que ten a función de cargar con pirrolisina o ARNt especial derivado do xene pylT. Ademais, unha teoría propón que o codón UAG debe ir seguido (en dirección ao extremo 3') no ARNm por unha secuencia de nucleótidos chamada secuencia PYLIS, que formaría unha estrutura de talo-bucle (stem-loop), a cal puido ser identificada en ARNm de varios procariotas, pero o papel funcional exacto deste motivo como sinal que dá lugar á inserción de pirrolisina é aínda discutido e non parece que sexa igual ao do elemento SECIS para a selenocisteína nin tan esencial.
Aínda que ao primeiro se pensou que a síntese de pirrolisina se faría de xeito similar á de selenocisteína, hoxe sabemos que non é así. A selenocisteína non existe como aminoácido libre, senón que se forma a partir da modificación dunha serina unida ao ARNt. Polo contrario, a pirrolisina si existe como aminoácido libre e únese ao seu ARNt especial usando unha aminoacil ARNt sintetase especial.
O uso deste tipo de ARNt especiais no laboratorio pode servir como ferramenta para introducir aminoácidos con determinados grupos químicos en posicións específicas de proteínas, e para realizar diversos experimentos. (Ver código xenético expandido).
Función catalítica
A pirrolisina forma parte de varios encimas metiltransferases e é fundamental para o seu funcionamento, xa que está situado no seu centro activo e intervén na catálise. Pénsase que o anel da pirrolisina pode rotar no centro activo con relativa liberdade e desprega e sitúa adecuadamente o grupo metilo dos substratos metilaminas do encima para ser atacado por un cofactor corrinoide (anel de corrina con cobalto) do encima.
Evolución
Os xenes pylT e pylS forman parte dun operón en Methanosarcina barkeri, e teñen homólogos noutros membros da familia Methanosarcinaceae que foron secuenciados, como: M. acetivorans, M. mazei, e M. thermophila. Os xenes que conteñen codificación para a pirrolisina son o da monometilamina metiltransferase (mtmB), a dimetilamina metiltransferase (mtbB), e a trimetilamina metiltransferase (mttB). Tamén se atoparon homólogos dos xenes pylS e pylT na arquea antártica Methanococcoides burtoni e na bacteria grampositiva Desulfitobacterium hafniense.
A presenza destes xenes en Desulfitobacterium é de especial interese, porque as bacterias e as arqueas son dominios separados na clasificación dos seres vivos (hai tres dominios: arqueas, bacterias e eucariotas). Como inicialmente parecía que o uso da pirrolisina era exclusivo das Methanosarcinaceae, o sistema fora descrito como unha "invención arqueana tardía" na cal se engadiu un novo aminoácido ao código xenético. Pero despois concluíuse que o xene "PylRS estaba xa presente no "último antepasado común universal" (LUCA) de hai uns 3 mill millóns de anos, pero que só persistiu nos organismos que utilizaban as metilaminas como fonte de enerxía. Outra posibilidade é que a evolución do sistema implicase unha transferencia horizontal de xenes entre organismos non emparentados. Os outros xenes do operón Pyl median a biosíntese da pirrolisina, o que fai que se describa o operón como unha "casete de expansión do código xenético natural".
Existen algunhas diferenzas entre os sistemas bacterianos e arqueanos estudados. A homoloxía do pylS non existe en dúas proteínas de Desulfitobacterium hafniense. E o máis interesante é que o codón UAG parece actuar como codón de parada ou stop en moitas das proteínas dese organismo, e só se determinou o uso nun só caso da codificación dese codón para a pirrolisina en dito procariota. Polo contrario, nas arqueas metanoxénicas non foi posible identificar ningún sinal UAG de parada non ambiguo (que só actúe como sinal de stop). Como en D. hafniense se coñece só un sitio no que se engade a pirrolisina non foi posible determinar se hai algunha secuencia adicional característica, análoga ao elemento SECIS para a incorporación da selenocisteína, que controle a adición de pirrolisina. Propúxose previamente que existiría unha secuencia específica "PYLIS" na dirección 3' do ARNm, que formase unha estrutura en talo-bucle no ARNm, e que forzase a incorporación de pirrolisina en vez de finalizar a tradución de proteínas nas arqueas metanóxenas. Porén, o modelo PYLIS perdeu apoios en vista da ausencia de homoloxía estrutural entre os elementos PYLIS e a falta de codóns UAG de stop nesas especies.
Potencial para unha tradución alternativa
O ARNt co anticodón CUA ou ARNt(CUA) pode cargarse con lisina in vitro pola acción concertada das lisil ARNt sintetases de clase I e II de M. barkeri (chamadas LysRS1 e LysRS2), as cales non recoñecen a pirrolisina. Hipotetizouse orixinalmente que a carga do ARNt(CUA) con lisina era o primeiro paso para a tradución dos codóns UAG ámbar como pirrolisina, por un mecanismo análogo ao usado para a selenocisteína. Pero datos máis recentes favorecen a idea dunha carga de pirrolisina no ARNt(CUA) polo produto proteico codificado no xene pylS, o que levou a suxerir que o complexo LysRS1:LysRS2 pode participar nunha vía paralela deseñada para asegurar que as proteínas que conteñen o codón UAG poden ser traducidas completamente (sen quedaren truncadas) utilizando a lisina como aminoácido substituto en caso de que houbese deficiencia de pirrolisina. Outros estudos atoparon que non se requiren os xenes que codifican LysRS1 e LysRS2 para o crecemento normal con metanol e metilaminas cun nivel normal de metiltransferases.
O Cádavo, Sacos, Cerdedo-Cotobade
O Cádavo é un lugar da parroquia de Santa María de Sacos, no concello pontevedrés de Cerdedo-Cotobade. Segundo o IGE en 2015 tiña dez habitantes (tres homes e sete mulleres), tres menos ca en 2005.
Neste lugar atópase a capela do Anxo da Garda e a mámoa da Abeleira.
Marina Tsvetaeva
Marina Ivanovna Tsvetaeva (en Мари́на Ива́новна Цвета́ева), nada en Moscova o e finada en Elabuga o 31 de agosto de 1941, foi unha poeta rusa e soviética. A súa obra está considerada entre as maiores da literatura rusa do século XX. Viviu e escribiu sobre a revolución rusa de 1917 e a fame negra que a seguiu en Moscova. Nun intento de salvar a súa filla da inanición, levouna a un orfanato estatal en 1919, onde faleceu de fame. Tsvetaeva abandonou Rusia en 1922 e viviu na pobreza coa súa familia en París, Berlín e Praga antes de volver a Moscova en 1939. O seu marido Sergei Efron e a súa filla Ariadna Èfron (Alya) foron arrestados acusados de espionaxe en 1941 e o seu marido foi executado. Tsvetaeva cometeu suicidio en 1941.
Como poeta lírica, a súa paixón e atrevida experimentación lingüística márcana como cronista da súa época e das profundidades da condición humana.
Traxectoria
Tsvetaeva naceu en 1892, filla do fundador do Museo Pushkin de Moscova, Ivan Tsvetaev. De familia acomodada e aínda moi nova, publicou con grande éxito Vecherny Albom ("Álbum da tarde"). Continuou a traballar en literatura e coñeceu e tratou os grandes escritores. Colocouse á altura de Pasternak, Akhmatova e Mandelstam. Tsvetaeva, ao padecer a reprobación oficial, non puido atopar vivenda nin traballo. Era tan pobre que a súa filla Irina houbo de ir a un orfanato, onde, debidos ás condicións famélicas, morreu.
Despois da revolución rusa, tivo que exiliarse en Berlín, Praga (1922) e posteriormente en Francia (1925) co seu marido Sergei Efron, antes oficial branco en activo, que se desenganou pouco a pouco coa actitude dos emigrados. Viviu catorce anos en Francia, a desgusto e deprimida. Tivo dúas fillas, Irina e Ariadna, e un fillo, Georgii.
Finalmente, en 1939, regresou á Unión Soviética co seu fillo Georgii para reunirse co seu marido, que regresara a Rusia coa súa filla Ariadna en 1937, como responsable da contraespionaxe soviética. Tsvetaeva escribiu ao xefe do NKVD, Beria, pedindo información e defendendo o seu marido, tras unha desgraciada misión oficial. En 1941, Efron e Ariadna foron arrestados, e o home foi fusilado o 16 de outubro de 1941. Ariadna tivo que autoacusarse como era habitual, mais tras permanecer oito anos no gulag, foi arrestada novamente en 1949 e enviada ao desterro no raion de Turukhans. Só foi rehabilitada en 1955.
Cando comezou a Gran Guerra Patria, coa ocupación nazi, Tsvetaeva foi evacuada a Elabuga, Tartarstán, onde finalmente se suicidou en 1941.
A pesar de todas estas desgrazas (e da conciencia escrita delas) deixou obras moi vivas, de impresionante calor, intransixente e cheas de valentía, onde está a lembranza de toda unha serie de escritores e artistas da súa época, así como o retrato das súas propias obsesións, cunha lingua entrecortada e agudísima. A súa correspondencia cruzada con Paternak e Rilke (publicadas a partir de 1979) dá a medida da súa personalidade, a súa forza especial e a atracción de todo tipo que ela exerceu.
A súa obra salvouse da destrución e do esquecemento grazas á súa filla Ariadna Efron. Na Unión Soviética permaneceu case inédita ata despois da segunda guerra mundial, cando comezou a darse a coñecer a través da literatura en follas clandestinas (samizdat).
Tributo
O 8 de outubro de 2015, Google Doodle conmemorou o 123 aniversario do seu nacemento.
Charlotte Corday
Traxectoria
miniatura|esquerda|Casa natal de Corday miniatura|300px|Charlotte Corday despois de matar a [[Jean-Paul Marat|Marat, pintura de Paul Jacques Aimé Baudry.]] Natural de Saint-Saturnin-des-Ligneries, Charlotte de Corday pertencía a unha familia da aristocracia da Normandía. Era descendente por liña materna de quinta xeración do dramaturgo Pierre Corneille.
Cando Corday era unha moza, morreron a súa irmá máis vella e a súa nai, Charlotte Marie Jacqueline Gaultier de Mesnival. O seu pai, Jacques François de Corday, Seigneur d'Armont (1737–1798), incapaz de superar a pena polas mortes, enviou a Corday e as súas irmás máis novas ao convento Abbaye aux Dames de Caen, onde accedeu á biblioteca da abadía e atopou por primeira vez os escritos de Plutarco, Rousseau e Voltaire. A partir de 1791, viviu en Caen coa súa prima Madame Le Coustellier de Bretteville-Gouville. Ambas desenvolveron unha relación moi próxima e Corday era a única herdeira das posesións da súa prima.
Despois de que a revolución se radicalizase e encamiñase cara ao Terror, Corday comezou a simpatizar cos xirondinos. Admiraba os seus discursos e gañou o cariño de moitos dos grupos xirondinos que coñeceu mentres vivía en Caen. Tamén respectaba os seus principios políticos e aliñouse co seu pensamento. Considerábaos o movemento que ao final salvaría Francia.
A decisión de Corday de matar a Marat foi estimulada non só pola súa repugnancia aos masacres de setembro, dos que consideraba a Marat responsables, senón polo seu medo a unha guerra civil total. Ela cría que Marat estaba ameazando a república e que a súa morte remataría coa violencia na nación. Tamén cría que o rei Luís XVI non debera ser executado. O 9 de xullo de 1793, Corday deixou a súa prima, colleu unha copia de Vidas paralelas de Plutarco e foi a París, collendo un cuarto no Hôtel de Providence. Comprou un coitelo de cociña cunha folla de 15 cm. Durante os seguintes días escribiu Addresse aux Français amis des lois et de la paix ("Carta ao pobo francés, amigos da lei e da paz") para explicar os motivos para asasinar a Marat.
Corday planeaba asasinalo fronte á Convención Nacional para que servise de exemplo, mais tras chegar a París descubriu que Marat xa non acudía ás reunións porque a súa saúde estaba deteriorándose por unha doenza na pel (quizais dermatitis herpetiformis). Entón viuse forzada a cambiar o plan e presentouse na súa casa do número 30 da rue des Cordeliers antes do mediodía do sábado 13 de xullo (véspera do cuarto aniversario da toma da Bastila), informando de que tiña coñecemento dun plan de sublevación xirondina en Caen; foi afastada por Catherine Evrard, irmá da prometida de Marat, Simonne. Cando volveu esa noite, Marat deixouna pasar. Nesa época, levaba a maioría dos seus asuntos na bañeira a causa do seu problema na pel. Marat escribiu os nomes dos xirondinos que ela lle deu e entón cravoulle o coitelo no seu peito. Antes de morrer, Marat implorou Aidez, ma chère amie! ("axúdeme, querida amiga!"). En resposta do berro de Marat, Simonne Evrard correu ao cuarto. A ela uniuse un repartidor do seu xornal, que agarrou a Corday. Dous veciños, un cirurxián militar e un dentista intentaron revivir a Marat. Chegaron logo oficiais republicanos para interrogar a Corday e calmar a multitude histérica que parecía preparada para linchala.
O xuízo durou catro días, tralos que foi condenada á morte. No xuízo testemuñou que levara a cabo o asasinato ela soa. O 17 de xullo de 1793, catro días despois do asasinato, Corday foi executada con guillotina na Place de Greve levando a capa vermella que denotaba un traidor condenado por asasinar un representante do pobo. Permaneceu en calma mentres estaba soa de pé no cadafalso entre unha gran e curiosa multitude, aínda que resultou empapada por unha súpeta chuvieira de verán. O seu cadáver foi disposto no cemiterio da Madeleine.
Merín, Vedra
San Cristovo de Merín é unha parroquia que se localiza no norte do concello coruñés de Vedra na comarca de Santiago. Segundo o IGE en 2018 tiña 115 habitantes (53 mulleres e 62 homes) distribuídos en 8 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 163 habitantes.
San Pedro mártir
Celébrase o domingo despois do 29 de abril, e aínda que na actualidade decaeu a asistencia, foi unha das romarías máis importantes da comarca de Santiago.
Comarca de Arzúa
A comarca de Arzúa é unha comarca galega situada na provincia da Coruña cuxa capital é Arzúa. Pertencen a ela os concellos de Arzúa, Boimorto, O Pino e Touro. Linda polo norte coas comarcas de Ordes e Betanzos, polo leste coa comarca da Terra de Melide, polo oeste coa comarca de Santiago, e no sur ten a comarca do Deza, xa na provincia de Pontevedra.
Poboación
A Comarca de Arzúa ten unha poboación avellentada tal e como mostra a seguinte táboa:
A Trigueira
Co topónimo A Trigueira podémonos referir a varios lugares de Galicia:
Monstros na escuridade
Monstros na escuridade (en Skrímsli í myrkrinu) é un libro infantil escrito e ilustrado por Áslaug Jónsdóttir, xunto con Kalle Güettler e Rakel Helmsdal e publicado orixinalmente no ano 2007. Monstros na escuridade é o terceiro libro de "Monstro Pequeno e Monstro Grande".
Foi traducido ó galego polo equipo de Sushi Books e publicado por este selo editorial de Rinoceronte Editora no ano 2017.
A Fraga, Baroncelle, Abadín
A Fraga é un lugar da parroquia de Baroncelle, no concello lugués de Abadín, na comarca da Terra Chá.
Chevroux, Ain
Chevroux é unha vila francesa do departamento do Ain, na rexión de Ródano-Alpes.
Homógrafo
Os homógrafos son palabras que se escriben igual pero teñen significados diferentes, como por exemplo mango (froita) e mango ("rabo"), que teñen sentidos diferentes, etimoloxías diferentes e a mesma representación gráfica e a mesma pronuncia.