cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mercurio (planeta)
Xeoloxía superficial
miniatura|upright|esquerda|[[Messenger_(sonda_espacial)#Instrumentos|MASCS exploración espectral da superficie de Mercurio por MESSENGER]] A superficie de Mercurio ten unha aparencia similar á da Lúa, mostrando extensas chairas similares ás dos mares lunares e grandes cráteres, o que indica que estivo xeologicamente inactivo durante miles de millóns de anos. É máis heteroxénea que a superficie de Marte ou da Lúa, que conteñen importantes extensións de xeoloxía similar, como mares lunares e mesetas. As características do albedo ten áreas de reflectividade marcadamente diferentes, que inclúen cráteres de impacto, a exección resultante e o sistema de raios. As características do albedo máis grandes corresponden as chairas de maior reflectividade. Mercurio ten dorsais (tamén chamadas "cristas engurradas"), semellantes os altiplanos da Lúa, montes (montañas), planitiae (chairas), rupes (acantilados) e vallis (vales).
O manto do planeta é químicamente heteroxéneo, o que suxire que o planeta pasou por unha fase oceánica de magma no inicio da súa historia. A cristalización dos minerais e o envorco convectivo deron lugar a unha codia en capas, químicamente heteroxénea, con variacións a grande escala na composición química observadas na superficie. A codia é baixa en ferro pero alta en xofre, como resultado das condicións máis fortes de redución química que se atopan nos outros planetas terrestres. A superficie está dominada por piroxeno e olivina pobres en ferro, representados por enstatita e forsterita, respectivamente, xunto con plaxioclasio rico en sodio e minerais de magnesio, calcio e ferro-sulfuro. As rexións menos reflectantes da codia son ricas en carbono, moi probablemente en forma de grafito.
Os nomes das características de Mercurio proceden de diversas fontes. Os nomes procedentes de persoas limítanse aos falecidos. Os cráteres levan o nome de artistas, músicos, pintores e autores que fixeron contribucións destacadas ou fundamentais no seu campo. As cristas, ou dorsais, levan o nome de científicos que contribuíron ao estudo de Mercurio. As depresións ou fossae reciben o nome de obras de arquitectura. Os montes reciben o nome da palabra "quente" en varios idiomas. As chairas ou planitiae reciben o nome de Mercurio en varios idiomas. As escarpas ou rupēs reciben o nome dos barcos das expedicións científicas. Os valleys ou vales reciben o nome de cidades, pobos ou asentamentos abandonados da antigüidade.
Concas e cráteres de impacto
miniatura|upright|esquerda|Imaxe en cor mellorada dos cráteres Munch, Sander e Poe entre chairas volcánicas (laranxa) preto de Caloris Basin
Mercurio foi moi bombardeado por cometas e asteroides durante e pouco despois da súa formación hai 4.600 millóns de anos, así como durante un episodio posterior posiblemente separado chamado bombardeo intenso tardío que rematou hai 3.800 millóns de anos. Mercurio recibiu impactos en toda a súa superficie durante este período de intensa formación de cráteres, facilitado pola falta de calquera atmosfera para retardar os impactadores. Durante este tempo Mercurio estivo volcánicamente activo; as cuncas estaban cheas de magma, producindo chairas suaves semellantes os mares lunares atopados na Lúa. Descubriuse un cráter infrecuente con canales radiantes que os científicos chamaron "a araña".". Despois foi nomeado Apollodorus.
Os cráteres en Mercurio varían de diámetro desde pequenas cavidades en forma de cunca ata cuncas de impacto con aneis múltiples de centos de quilómetros de diámetro. Aparecen en todos os estados de degradación, desde cráteres con raios relativamente frescos ata restos de cráteres moi degradados. Os cráteres de Mercurio difiren sutilmente dos cráteres lunares en que a área cuberta polos seus exectos é moito máis pequena, unha consecuencia da gravidade superficial máis forte de Mercurio. Segundo as normas da Unión Astronómica Internacional (UAI), cada novo cráter debe levar o nome dun artista que fose famoso durante máis de cincuenta anos, e que morrese fai máis de tres anos, antes da data en que se lle dea o nome ao cráter.
O cráter máis grande coñecido é Caloris Planitia, ou Caloris Basin, cun diámetro de 1.550 km. O impacto que creou a conca de Caloris foi tan poderoso que provocou erupcións de lava e deixou un anel montañoso concéntrico de ~2 km de altura arredor do cráter de impacto. O chan da conca de Caloris está cuberto por unha chaira xeolóxicamente distinta, dividida por dorsais e fracturas nun patrón aproximadamente poligonal. Non está claro se son fluxos de lava volcánica inducidas polo impacto ou unha gran lámina de fusión do impacto.
Nas antípodas da conca de Caloris atópase unha gran rexión de terreo infrecuente e montañoso coñecida como "Terreo Raro". Unha hipótese para a súa orixe é que as ondas de choque xeradas durante o impacto de Caloris viaxaron ao redor de Mercurio, converxendo nas antípodas da conca (a 180 graos de distancia). As altas tensións resultantes fracturaron a superficie. Alternativamente, suxeriuse que este terreo se formou como resultado da converxencia de exectos nas antípodas desta conca. miniatura|upright|O cráter Tolstoj atópase na parte inferior desta imaxe no [[limbo de Mercurio]] En xeral, identificáronse 46 cráteres de impacto. Un cráter notable é o cráter Tolstoj de 400 km de ancho e varios aneis, que ten unha manta de expulsión que se estende ata 500 km desde o seu bordo e un chan cuberto de materiais de chaira lisa. O cráter Beethoven ten unha manta de expulsión de tamaño similar e un bordo de 625 km de diámetro. Do mesmo xeito que a Lúa, a superficie de Mercurio probablemente sufriu os efectos dos procesos de meteorización espacial, incluídos os impactos do vento solar e dos micrometeoritos.
Chairas
Hai dúas rexións de chairas xeoloxicamente distintas en Mercurio. As chairas entre cráteres son as superficies visibles máis antigas de Mercurio. anteriores ao terreo fortemente craterizado. Estas chairas entre cráteres parecen borrar moitos cráteres anteriores e mostran unha escaseza xeral de cráteres máis pequenos por baixo dun 30 km de diámetro.
As chairas lisas son zonas planas moi estendidas que enchen depresións de diversos tamaños e teñen un gran parecido coas marías lunares. A diferenza da maría lunar, as chairas lisas de Mercurio teñen o mesmo albedo que as antigas chairas entre cráteres. A pesar da falta de características inequivocamente volcánicas, a localización e a forma redondeada e lobulada destas chairas apoian fortemente as orixes volcánicos. Todas as chairas lisas de Mercurio formáronse significativamente máis tarde que a conca de Caloris, como demostran as densidades dos cráteres apreciablemente menores que no manto de exección de Caloris.
Características de compresión
Unha característica infrecuente da superficie de Mercurio son os numerosos pregamentos de compresión, ou rupes (acantilados), que atravesan as chairas. Estes tamén existen na Lúa, pero son moito máis destacados en Mercurio. Mentres o interior de Mercurio arrefriaba, contraeuse e a súa superficie comezou a deformarse, creando cristas engurradas e escarpas lobuladas asociadas a fallas de pulo. As escarpas poden alcanzar lonxitudes de 1000 km e alturas de 3 km. Estas características de compresión pódense ver enriba doutras características, como cráteres e chairas suaves, o que indica que son máis recentes. A cartografía das características suxeriu unha redución total do radio de Mercurio no intervalo de ~1 a 7 km. A maioría da actividade ao longo dos principais sistemas de pulo probablemente rematou hai uns 3,6–3,7 millóns de anos. Atopáronse escarpas de fallas de pulo de pequena escala, de decenas de metros de altura e con lonxitudes no rango duns poucos quilómetros, que parecen ter menos de 50 millóns de anos, o que indica que a compresión do interior e a consecuente actividade xeolóxica superficial continúan ata o presente.
Vulcanismo
miniatura|upright|O [[Picasso (cráter)|cráter Picasso -o gran pozo en forma de arco situado no lado leste de Mercurio- postulouse que se formou cando o magma subterráneo diminuíu ou drenou, facendo que a superficie colapsase no baleiro resultante.]] Existen probas da existencia de fluxos piroclásticos en Mercurio procedentes de volcáns en escudo de baixo perfil. Identificáronse 51 depósitos piroclásticos, onde o 90% deles atópanse dentro de cráteres de impacto. Un estudo do estado de degradación dos cráteres de impacto que albergan depósitos piroclásticos suxire que a actividade piroclástica ocorreu en Mercurio durante un prolongado intervalo de tempo.
Unha "depresión sen bordo" dentro do bordo suroeste da conca de Caloris consta de polo menos nove orificios volcánicos superpostos, cada un individualmente de ata 8 km de diámetro. É polo tanto un "volcán complexo". Os pisos de ventilación están polo menos 1 km por debaixo dos seus bordos e parécense máis aos cráteres volcánicos esculpidos por erupcións explosivas ou modificados polo colapso en espazos baleiros creados pola retirada do magma cara a un conduto. Os científicos non puideron cuantificar a idade do sistema complexo volcánico pero informaron de que podería ser da orde de mil millóns de anos.
Condicións da superficie e exosfera
miniatura|upright|Composición do polo norte de Mercurio, onde a NASA confirmou o descubrimento dun gran volume de xeo de auga, en cráteres que alí se atopan permanentemente escuros. A temperatura superficial de Mercurio varía de 100 a 700 K (−173 a 427 °C) nos lugares máis extremos: 0°N, 0°W ou 180°W. Nunca supera os 180 K nos polos, pola ausencia de atmosfera e un forte gradiente de temperatura entre o ecuador e os polos. O punto subsolar alcanza uns 700 K durante o perihelio (0ºW ou 180ºW), pero só 550 K no afelio (90° ou 270°W). No lado escuro do planeta, a temperatura media é de 110 K. A intensidade da luz solar na superficie de Mercurio varía entre 4,59 e 10,61 veces a constante solar (1,370 W·m−2).
Aínda que a temperatura da luz do día na superficie de Mercurio é xeralmente moi alta, as observacións suxiren cunha probabilidade moi alta que existe xeo (auga conxelada) en Mercurio. O fondo dos cráteres máis profundos dos polos nunca están expostos á luz solar directa e alí as temperaturas permanecen por debaixo dos 102 ºK, moito máis baixas que a media global. Isto crea unha trampa fría onde se pode acumular xeo. O xeo da auga reflicte fortemente o sinal do radar, e as observacións realizadas polo radar do sistema solar Goldstone (GSSR) de 70 metros e o observatorio radioastronómico VLA a principios da década de 1990 revelaron que existen manchas de alta reflexión preto dos polos. Aínda que o xeo non é a única causa posible destas rexións reflexivas, os astrónomos pensan que é a máis probable.
Estímase que as rexións xeadas conteñen aproximadamente 1014–1015 kg de xeo, e pode estar cuberto por unha capa de regolito que inhibe a sublimación. En comparación, a capa de xeo da Antártica ten unha masa duns 4×1018 kg, e o casquete do polo sur de Marte contén aproximadamente 1016 kg da auga. Aínda non se coñece a orixe do xeo en Mercurio, pero as dúas fontes máis probables son a desgasificación de auga do interior do planeta ou a deposición por impactos de cometas.
Mercurio é demasiado pequeno e quente para que a súa gravidade conserve calquera atmosfera significativa durante longos períodos de tempo; ten unha tenue exosfera delimitada pola superficie que contén hidróxeno, helio, osíxeno, sodio, calcio, potasio e outros a unha presión superficial inferior a aproximadamente 0,5 nPa (0,005 picobares). Esta exosfera non é estable: os átomos pérdense continuamente e repoñense de diversas fontes. Os átomos de hidróxeno e de helio probablemente proveñen do vento solar, difundíndose na magnetosfera de Mercurio antes de escapar de novo ao espazo. A desintegración radioactiva de elementos da cortiza de Mercurio é outra fonte de helio, así como de sodio e potasio. MESSENGER atopou altas proporcións de calcio, helio, hidróxido, magnesio, osíxeno, potasio, silicio e sodio. O vapor de auga está presente, liberado por unha combinación de procesos como: cometas que chocan contra a súa superficie, pulverización catódica que crea auga a partir do hidróxeno do vento solar e do osíxeno das rochas, e sublimación a partir de depósitos de xeo de auga nos cráteres polares permanentemente sombreados. A detección de grandes cantidades de ións relacionados coa auga como O+, OH−, e H3O+ foi unha sorpresa. Dada a cantidade destes ións detectada na contorna espacial de Mercurio, os científicos supoñen que estas moléculas foron expulsadas da superficie ou a exosfera polo vento solar.
O sodio, o potasio e o calcio foron descubertos na atmosfera durante a década de 1980-1990, e pénsase que son resultado principalmente da vaporización da rocha superficial golpeada por impactos de micrometeoritos. incluíndo actualmente o cometa Encke. En 2008, foi descuberto magnesio polo MESSENGER. Os estudos indican que, ás veces, as emisións de sodio localízanse en puntos que se corresponden cos polos magnéticos do planeta. Isto indicaría unha interacción entre a magnetosfera e a superficie do planeta. Mercurio tería unha pequena cola baseada no sodio emitido.
O 29 de novembro de 2012, a NASA confirmou que as imaxes de MESSENGER detectaran que os cráteres do polo norte contiñan xeo de auga. O investigador principal de MESSENGER Sean Solomon é citado no The New York Times estimando que o volume do xeo era o suficientemente grande como para "encerrar Washington, D.C., nun bloque xeado de dúas millas e media de profundidade".
Ambiente xeral
Se un explorador andase pola superficie de Mercurio, vería un mundo semellante ao chan lunar. Os montes ondulados e cubertos de poeira foron erosionados polo constante bombardeo de meteoritos. Existen escarpas con varios quilómetros de altura e centenas de quilómetros de lonxitude. A superficie está punteada de cráteres. O explorador notaría que o Sol parece dúas veces e media maior que dende a Terra; porén, o ceo está sempre (exceptuando o lugar xusto onde se atope o Sol) negro pois Mercurio practicamente non ten atmosfera e a que ten non é suficiente para causar a dispersión da luz. Ó ter o ceo negro, se o explorador ollase fixamente para o espazo, vería dúas estrelas brillantes, unha con tonalidade crema, Venus, e a outra azul, a Terra.
Historia do coñecemento sobre o planeta
Antes da Mariner 10, pouco se coñecía de Mercurio por causa da dificultade de observalo cos telescopios terrestres: na máxima distancia, visto desde a Terra, está apenas a 28º de separación do Sol. Por iso, só se pode ver, durante o día, ben inmediatamente antes de nacer o Sol ou ben inmediatamente despois do solpor. Cando se observa ó amencer ou ó anoitecer, Mercurio está tan baixo no horizonte, que a luz ten que pasar a través do equivalente a 10 veces a capa da atmosfera terrestre que pasaría se Mercurio estivese directamente por riba de nós.
Durante a década de 1880, Giovanni Schiaparelli creou un esquema onde mostraba algunhas estruturas de Mercurio. Concluíu que Mercurio debería estar "preso" ao Sol de modo a acompañar o seu movemento, tal como a Lúa está "presa" á Terra. En 1962, os radioastrónomos estudaron as emisións de radio de Mercurio e concluíron que o lado escuro é quente de máis para estar preso, acompañando o movemento. Era de esperar que fose moito máis frío se estivese sempre virado para o lado oposto ó Sol. En 1965, Pettengill e Dyce estimaron o período de rotación de Mercurio, baseándose en observacións de radar, de 59 +- 5 días. Máis tarde, en 1971, Goldstein mellorou o cálculo do período de rotación para 58,65 +- 0,25 días por medio de observacións do radar. Despois de observacións máis próximas obtidas pola Mariner 10, o período foi estimado en 58,646 +- 0,005 días.
Rotación
A pesar de non estar preso ao Sol, o seu período de rotación está relacionado co período orbital. Mercurio xira unha vez e media por cada órbita. Por causa desta relación de 3:2, un día en Mercurio (desde o nacer do Sol ata ao nacer do Sol do día seguinte) dura 176 días terrestres, conforme se mostra no diagrama seguinte.
No pasado distante de Mercurio, o seu período de rotación debe ter sido menor. Os científicos especularon que a rotación debe ter sido de preto de 8 horas, mais ó longo de millóns de anos foi gradualmente retardando por influencia do Sol. Un modelo deste proceso mostra que este retardo levaría 109 anos e debería ter elevado a temperatura interior uns 100 kelvin.
Mariner 10
Moitos dos descubrimentos científicos sobre Mercurio veñen da sonda espacial Mariner 10 que foi lanzada en 3 de novembro de 1973. Pasou en 29 de marzo de 1974 a unha distancia de 705 km da superficie do planeta. En 21 de setembro de 1974 pasou por segunda vez o 16 de marzo de 1975 pola terceira vez. Durante estas visitas, foron obtidas máis de 2.700 fotografías, cubrindo o 45% da superficie de Mercurio. Ata ese momento, os científicos non sospeitaban que Mercurio tiña un campo magnético. Pensaban que, por ser pequeno, o seu núcleo solidificárase hai moito tempo. A presenza dun campo magnético indica que o planeta ten un núcleo de ferro que está polo menos parcialmente fundido. Os campos magnéticos son xerados pola rotación dun núcleo condutivo fundido e este efecto é coñecido como efecto de dinamo.
A Mariner 10 mostrou que Mercurio ten un campo magnético que é un 1% máis forte que o da Terra. Este campo magnético está inclinado 7 graos en relación ao eixo de rotación de Mercurio e produce unha magnetosfera á volta do planeta. A orixe do campo magnético é descoñecida. Pode ser producido polo núcleo de ferro parcialmente líquido no interior do planeta. Outra orixe do campo pode ser a magnetización residual das rochas férreas que foron magnetizadas cando o planeta tiña un campo magnético forte, durante a súa xuventude. Cando o planeta se solidificou, a magnetización residual permaneceu.
Densidade
Xa antes da Mariner 10, sabíase que Mercurio tiña unha alta densidade. A súa densidade é de 5,44 g/cm³ e é comparable á densidade da Terra, de 5,52g/cm³. Nun estado non comprimido a densidade de Mercurio é 5,5 g/cm³ en tanto a da Terra é apenas de 4,0 g/cm³. Esta alta densidade indica que o planeta está constituído por 60 a 70 por cento en peso de metal e 30 por cento en peso de silicatos. Isto dá un núcleo cun raio de 75% do raio do planeta e un volume do núcleo de 42% do volume do planeta.
Características da superficie
As fotografías obtidas pola Mariner 10 mostran un mundo que parece a lúa. Está cribado de cráteres, contén cuncas de aneis e moitas correntes de lava. Os cráteres varían en tamaño desde os 100 metros (a resolución de imaxe máis pequena que se consegue obter pola Mariner 10) ata 1.300 quilómetros e están en varios estados de conservación. Algúns son recentes con arestas vivas e raios brillantes. Outros están altamente degradados, con arestas que foron suavizadas polo bombardeo de meteoritos. O maior cráter en Mercurio é a bacia Caloris Planitia. Unha bacia foi definida por Hartmann e Kuiper (1962) como unha "depresión circular larga con aneis concéntricos distintos e liñas radiais". Outros consideran calquera cráter con máis de 200 km como unha bacia. A bacia Caloris ten 1.300 quilómetros de diámetro, e probabelmente foi causada por un proxectil cunha dimensión de máis de 100 km. O impacto produciu unha elevación con aneis concéntricos con tres quilómetros de altura e expeleu materia polo planeta ata unha distancia de 600 a 800 quilómetros. (Outro bo exemplo dunha bacia con aneis concéntricos é a rexión Vallalla en Calisto, unha lúa de Xúpiter). As ondas sísmicas producidas polo impacto en Caloris concentráronse no outro lado do planeta e provocaron unha zona de terreo caótico. Despois do impacto, o cráter foi parcialmente cheo con lava. Mercurio está cheo de grandes peñascos ou escarpas que aparentemente se formaron cando Mercurio arrefeceu e sufriu unha compresión dalgúns quilómetros. Esta compresión produciu unha crista engurrada con escarpas de quilómetros de altura e centenas de quilómetros de lonxitude.
A maior parte da superficie de Mercurio está cuberta de planicies. Moitas delas son antigas e cribadas de cráteres, mais algunhas das planicies teñen menos cráteres. Os científicos clasificaron estas planicies como planicies intercráteres e planicies suaves. As planicies intercráteres están menos saturadas de cráteres que teñen menos de 15 km de diámetro. Estas planicies probabelmente foron formadas cando as correntes de lava cubriron os terreos máis antigos. As planicies suaves son recentes con poucos cráteres. Existen planicies suaves ó redor da cunca Caloris. Nalgunhas áreas poden ser vistas pequenas porcións de lava a encher os cráteres.
Formación do planeta
A historia da formación de Mercurio é semellante á da Terra. Hai preto de 4.500 millóns de anos formáronse os planetas. Esta foi unha época de bombardeo intenso sobre os planetas, que eran alcanzados pola materia e fragmentos da nebulosa da que se formaron. Logo no inicio desta formación, Mercurio probabelmente ficou cun núcleo metálico denso e unha cortiza de silicatos. Despois do intenso período de bombardeo, correntes de lava percorreran o planeta e cubriron a cortiza máis antiga. Nesa época, moitos dos fragmentos desapareceron e Mercurio entrou nun período de bombardeo máis lixeiro. Durante este período formáronse as planicies intercráteres. Entón Mercurio arrefeceu. O núcleo contraeuse, o que á súa vez quebrou a cortiza e produciu as escarpas. Durante a terceira etapa, a lava correu polas rexións máis baixas, producindo as áreas máis chas. Durante a cuarta etapa, os bombardeos de micrometeoritos crearon unha superficie de poeira que é coñecida por regolito. Algúns meteoritos pouco maiores chegaron á superficie e produciron os cráteres de raios luminosos. Alén de colisións ocasionais de meteoritos, a superficie de Mercurio xa non está activa e permanece no mesmo estado de hai millóns de anos.
Mercurio, a teoría da gravitación universal e a teoría da relatividade xeral
Mercurio ten sido un planeta que permitiu probar os límites da Lei da Gravitación Universal de Newton, contribuíndo a afianzar a Teoría da Relatividade Xeral de Einstein. Dende o descubrimento da anomalía do seu movemento de translación en relación co calculado segundo as leis de Kepler e a TGU, segundo remarcou Le Verrier en 1859, non se deu explicación a tal desviación ata a aplicación da TRX en 1917.
Somalia
Somalia (somalí: Soomaaliya, árabe: الصومال, As-Sumal) é un país africano do Corno de África, limitado ao norte por Djibuti e polo Golfo de Adén, do outro lado do cal se atopa o Iemen, ao leste e ao sur polo Océano Índico, por onde fai fronteira cun arquipélago iemení dominado pola illa de Socotorá e ao oeste por Kenya e pola Etiopía. A súa capital é Mogadixo. Somalia é o único país africano no que toda a poboación fala soamente unha lingua, o somalí.
Historia
A Guerra Civil de Somalia, aínda que intermitente, ten sido unha constante desde 1977. No 1991, a rexión norte do país declarou a súa independencia (Somalilandia), a pesar da súa relativa estabilidade, en comparación coa tumultuosa rexión sur, non foi recoñecida como estado independente por ningún goberno estranxeiro.
No 1993 iniciouse, primeiramente no sur, unha acción humanitaria da ONU que conseguiu diminuír a fame no país, con todo, a ONU acabou por retirarse o 3 de marzo do 1995, despois de sufrir baixas significativas.
En 1998 rexistráronse outras dúas escisións no país, e unha cuarta no 1999, todas elas de contornos pouco claros. A última escisión conduciu á autonomía da Somalia do suroeste, porén dada a difícil situación no que atinxe ás fronteiras da Somalia cómpre ponderar un pouco antes de atribuír este título.
O 26 de decembro do 2004, unha das catástrofes naturais máis devastadoras da historia contemporánea, o tsunami que varreu os países do suroeste Asiático, tamén afectou a Somalia, destruíndo poboacións e, segundo as estimativas, causando a morte a preto de 300 persoas.
Política
A Somalia non ten un goberno nacional de facto dende o 1991 cando estoupou a guerra civil. O 14 de outubro de 2004 o Parlamento de Transición da Somalia elixiu a Abdullahi Yusuf Ahmed, expresidente do Puntland como presidente do país.
Subdivisións
A Somalia está dividida en 18 rexións (gobolka):
Sarah Mkhonza
Sarah Mkhonza, nada en Siphofaneni (distrito de Lubombo) o 7 de maio de 1957, é unha escritora e activista a favor dos dereitos da muller de Eswatini. Reside nos Estados Unidos de América.
Somalia
Xeografía
O territorio somalí está composto principalmente de chairas, mesetas e terras elevadas. No norte, no entanto, as montañas Karkaar sitúanse a distancia variable do Golfo de Adén. O tempo é cálido durante todo o ano con veráns inclementes, agás nos territorios de maior altitude do norte do país. A pesar de localizarse no ecuador terrestre a chuvia no país é rara, e a maior parte de Somalia atópase en terreo árido ou semiárido, adecuado tan só para o pastoreo nómade que practica máis da metade da poboación. Só nunhas áreas de choivas moderadas, no noroeste e suroeste, onde se atopan os dous ríos importantes do país, practícase unha agricultura de certa importancia.
Sarah Mkhonza
Traxectoria
Doutorouse pola Universidade Estatal de Míchigan. Traballou como xornalista no The Swazi Sun e The Observer, e ensinou inglés e lingüística na Universidade de Suazilandia. Debido á censura e a persecución, en 2005 solicitou asilo político nos Estados Unidos.
Cofundou a Asociación de Mulleres Africanas e o Grupo de Fondos de Libros Africanos na Universidade Estatal de Míchigan. Foi docente no Centro de Estudos e Investigacións Africanas na Universidade Cornell, na Universidade de Boston e na Universidade Stanford. En 2002 recibiu o Premio Hammett-Hellman de Human Rights Watch. Recibiu tamén o premio Oxfam Novib/PEN.
Somalia
Economía
A Somalia ten unha economía de mercado. É un dos países máis pobres do planeta, con relativamente poucos recursos naturais.
A maior parte da economía foi devastada na guerra civil. A agricultura é o sector máis importante, coa cría de gando respondendo por case 40% do PIB e por 65% das exportacións. Gran parte da súa poboación que vive da cría de gando é nómade ou seminómade. A banana é outro importante produto de exportación. O azucre, o sorgo, o millo e os peixes prodúcense só para o mercado interno.
O pequeno sector industrial baséase no procesamento de produtos agrícolas, e responde por 10% do PIB. Moitas industrias fecharon por causa da guerra civil
Hospital Hijas de Galicia
O Hospital Hijas de Galicia, tamén coñecido despois como Hospital Materno Infantil Diez de Octubre e Hospital Universitario Ginecobstétrico Diez de Octubre, é un hospital da Habana fundado en 1924 pola Asociación Hijas de Galicia (Hijas de Galicia, Sociedad Sanitaria y de Auxilio Mutuo), para dar cobertura sanitaria ás mulleres galegas emigradas a Cuba en situación de precariedade.​
En 1959 o Hospital foi confiscado polo castrismo e continuou prestando os seus servizos. Localizado no barrio de Luyanó, ofrece atención xinecolóxica, obstétrica e pediátrica aos municipios Diez de Octubre e San Miguel del Padrón e docencia de pre e posgrao, sendo centro de referencia nacional en cancro cérvico uterino.
Antecedentes
Entre 1880 e 1930, fóronse a América medio millón de galegos. As mulleres supoñían apenas un 20% do total, pois os países de acollida buscaban principalmente man de obra barata masculina. A partir da crise mundial do ano 1929, a porcentaxe de mulleres emigrantes subiu ata ou 40 ou 45%. Máis de 60.000 mulleres sen recursos de Galicia embarcáronse na aventura dun futuro próspero, a miúdo co apoio das súas familias, para contribuír á mellora da economía familiar. Eran mulleres que viaxaban soas ou con nenos pequenos, de escasa ou nula formación, co paradigma común da pobreza. A miúdo precedían a noivos e familiares que xa embarcaran con anterioridade cara a Cuba. Algunhas xa no propio barco, outras ao chegar a porto, eran captadas por familiares ou  noivos "protectores" que xeralmente as seducían para  abandonalas logo. Outras traballaban de criadas e eran explotadas ata caer en  desgraza. Así adoitaba ser ou método para ser prostituídas en redes organizadas de trata de brancas. Cando enfermaban non tiñan acceso aos centros de saúde e moitas delas morrían de sífilis.
Unha iniciativa promovida por un grupo de activistas feministas, constituíu o 12 de xuño de 1912 a sociedade Solidaridad Pontevedresa para tentar paliar a situación das súas compatriotas menos favorecidas, como contrapartida ao entón poderoso Centro Gallego de La Habana que só prestaba asistencia sanitaria aos homes. O 18 de xaneiro de 1917, Solidaridad Pontevedresa transformouse en Hijas de Galicia, Sociedade Sanitaria e de Auxilio Mutuo. miniatura|Escultura na entrada do Hospital, 2019
Sanatorio Concepción Arenal
Durante 12 anos esta Asociación gañou integrantes e diñeiro, o que lle permitiu que en 1924 poideran comprar un terreo e levar a cabo un proxecto de adquisición dunha clínica, situada nas alturas de Luyanó, na cal puidesen ser asistidas as Hijas de Galicia. A proposta de Andrea López Chao, o Sanatorio levou o nome Concepción Arenal.
Carl Bosch
Traxectoria
Estudou no Instituto Politécnico de Charlottenburgo (hoxe Universidade Técnica de Berlín) e, a partir de 1892, na Universidade de Leipzig onde se licenciou en 1898.
En 1919 ocupou a dirección xeral de BASF. En 1925 foi un dos fundadores da empresa IG Farbenindustrie, importante grupo de empresas químicas alemás resultado da fusión de BASF, Agfa e Hoechst, do que logo sería director xeral entre 1935 e 1940.
Hospital Hijas de Galicia
Sanatorio Concepción Arenal
O Hospital tiña 6 pavillóns de dúas plantas, 10 salas de especialidades e unha flotilla de 6 coches para traslados. Facía consultas a domicilio e traballaban nel 19 médicos, 9 enfermeiras, 26 axudantes e administrativos. Atendía a 206 asociadas e menores ao día e entregaba medicamentos gratis. Debido á alta demanda decidiron ampliar con novas edificacións e o proxecto culminou en 1957, cando quedou constituída a súa última estrutura. En 1958 inaugurouse o pavillón de oito plantas que albergou a Maternidade e o Fogar-Albergue.
Carl Bosch
Traxectoria
Bosch morreu o 26 de abril de 1940 na cidade de Heidelberg, situada no estado de Baden-Württemberg.
Hospital Hijas de Galicia
Sanatorio Concepción Arenal
A súa localización no barrio habanero de Luyanó converteu a zona na Nova Galicia, xa que dun lado atopábase o Hospital La Benéfica para homes, pertencente ao Centro Gallego, e do outro lado o Hijos de Galicia para mulleres.
Carl Bosch
Traxectoria
En 1899 comezou a traballar en BASF, entre 1908 e 1913 desenvolveu con Fritz Haber o proceso Haber-Bosch de síntese do amoníaco a partir de hidróxeno e nitróxeno sometidos a altas presións. Este método permitiu empregar gas amoníaco na fabricación dos estercos artificiais, que tanta influencia terían no desenvolvemento da agricultura en todo o mundo. Despois da primeira guerra mundial traballou na síntese do petróleo e o metanol con procedementos de química de alta presión. En 1925, Bosch foi un dos fundadores de IG Farben e dende 1935 director xeral.
Hospital Hijas de Galicia
Cambio de titularidade e evolución
En 1959 foi confiscado polo castrismo e, a pesar de que Asociación desapareceu, o hospital continuou. Aínda que atende unha comunidade máis heteroxénea, que inclúe aos de nacionaldade cubana, parte da poboación que se consulta ou traballa nel, se non é galega de primeira xeración, si o é por descendencia. Mesmo que a súa denominación cambiou varias veces (Hospital Materno Infantil Diez de Octubre, Hospital Universitario Ginecobstétrico Diez de Octubre) segue sendo coñecido popularmente como Hijas de Galicia. Na súa última remodelación mantivo as iniciais HG (Hijas de Galicia) como logotipo.
Carl Bosch
Traxectoria
En 1931 foille outorgado o premio Nobel de Química, compartido con Friedrich Bergius, polo descubrimento e desenvolvemento do método de síntese química a alta presión.
Hospital Hijas de Galicia
Actividade
miniatura|Entrada do Hospital, coas iniciais de Hijas de Galicia (HG), 2019 Despois de 1959 pasou a ser Hospital materno-infantil. Contaba con 324 camas e chegou a ser a segunda maternidade do país, un dos de maior número de nacementos a nivel nacional e o de maior cantidade de nacementos da capital. Converteuse nun centro docente, onde se impartiu docencia de pre e posgrao e onde se graduaron médicos cubanos e doutros países de América Latina, tamén especialistas de Xinecobstetricia, Pediatría e Neonatoloxía.
Carl Bosch
Recoñecementos
Na súa honra bautizouse o asteroide (7414) Bosch descuberto o 13 de outubro de 1990 por Lutz D. Schmadel e Freimut Börngen.
Hospital Hijas de Galicia
Actividade
En 2012 o hospital deixou de ser materno-infantil e pasou a ser xinecobstétrico. A partir dese momento mantén esta serie de condicións, con máis de 30 investigacións e ensaios clínicos convidos con centros do polo científico. Ademais, foi sede de mestrías en atención integral á muller e atención integral ao neno.
O 12 de outubro de 2019, o Hospital celebrou os 95 anos de historia. Como parte das actividades pola data, desenvolveuse a XXVII Xornada Científica Materna Dez de Outubro 2019. O encontro incluíu un amplo programa con conferencias maxistrais, de temas libres e mesas redondas sobre a situación actual das Arbovirosis; a repercusión do Dengue na saúde materno prenatal; o labor do persoal sanitario para mellorar a saúde das embarazadas, en especial das causas máis importantes de agravamento e a mortalidade, achega das ciencias técnicas e os medios diagnósticos.
En xaneiro de 2019 foi moi prexudicado co paso dun tornado que azotou A Habana, sufrindo danos na súa estrutura, rotura e perda da marquetería de aluminio, perda do 90% dos ventanais, da cristalería; afectáronse as cubertas, perdeuse a rede hidrosanitaria e hidráulica; dunha dotación de 74 tanques, afectouse máis do 80% e tamén os canos. Recibiu medios e material xinecobstétrico do Fondo de Poboación das Nacións Unidas e posteriormente obtivo a condición de Proeza Laboral polos labores de recuperación despois do paso do tornado.
Recoñecementos
Ten premios vinculados ao desenvolvemento das investigacións a nivel do Instituto Superior de Ciencias Médicas da Habana; na ANIR, desde o ano 1993, destacado a nivel provincial e nacional; ten ratificada a condición 8 de Outubro, máximo recoñecemento outorgado por esta asociación. O centro foi seleccionado para participar na Primeira Conferencia do Sindicato da Saúde e a Primeira e Segunda da ANIR.
Agen
miniatura|dereita|Centro histórico de Agen. Agen é unha cidade da Aquitania, nas beiras do Garona, no departamento de Lot e Garona; está a 48 m altitude. En 2009 tiña 33 920 habitantes.
Famosas son as cirolas pasas producidas na zona.
Historia
O asentamento, Civitas Agenensium, data da época galo-romana; da época romana non queda ningún resto arquitectónico, en parte destruídos pola invasión árabe do século VIII. Foi unha vila importante na Idade Media, disputada durante tres séculos polo rei de Inglaterra e o rei de Francia ata que en 1453 pasa definitivamente a Francia.
En 1856 chega o ferrocaril á cidade.
Administración
O seu alcalde (2014) é Jean Dionis du Sejour, da Unión dos Demócratas e dos Independentes.
Celebridades
Agen é o lugar de nacemento de Jacques Boé (Jasmin) un dos promotores do movemento dos Félibrige ou Rexurdimento occitano.
Capela da familia Gadd
A capela da familia Gadd (en finés Gaddin kappeli) é unha capela funeraria de estilo barroco construída en 1785 situada en Nokiantie 22a, no barrio de Rahola, Tampere (Finlandia). Foi contruída pola familia Gadd, e entre 1785 e 1854 foron enterrados nela un total de 28 membros da familia. Posteriormente retiráronse os corpos da capela e foron trasladados ao camposanto.
A capela está clasificada como lugar protexido polo seu interese arquitectónico, cultural e paisaxístico. Ao lado da capela encontrábase a igrexa parroquial de Harju, construída antes de 1639 e demolida en 1858.
Axenor
Axenor foi un personaxe da mitoloxía grega, rei de Tiro. Era fillo de Poseidón e Libia, e pai de Europa.
Cando a súa filla, Europa, foi raptada por Zeus, Axenor enviou a Cadmo e os seus outros fillos para que a recuperaran, prohibíndolles volver sen ela.
A Retorta, San Simón da Costa, Vilalba
A Retorta é un lugar da parroquia de San Simón da Costa, no concello lugués de Vilalba, na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2010 tiña 4 habitantes (3 homes e 1 muller).
O Pouso, Adelán, Alfoz
O Pouso é un lugar da parroquia de Adelán no concello lugués de Alfoz na comarca da Mariña Central. Segundo o IGE, en 2011 tiña 6 habitantes (4 homes e 2 mulleres).
Portomartiño, Xesta, A Lama
Portomartiño é un lugar da parroquia de Xesta no concello pontevedrés da Lama, na comarca de Pontevedra. Segundo o IGE, en 2011 tiña 7 habitantes (2 homes e 5 mulleres).
Mieres, Xirona
miniatura|dereita|150px|Bandeira de Mieres, La Grrotxa miniatura|dereita|150px|Localización da comarca da Garrotxa en Cataluña Mieres é un concello da comarca da Garrotxa, na provincia de Xirona. En 2006 contaba con 331 habitantes, distribuídos nunha área de 26,29 km2.
miniatura|esquerda|275px|Vista de Mieres, La Garrotxa
Iria López Teixeiro
Iria López Teixeiro, nada en Fene en 1981, é unha escritora en lingua galega.
Traxectoria
É Técnica Superior de Realización na Escola de Imaxe e Son da Coruña. Traballou na montaxe de Galicia Visual de Adivina Producciones para Televisión de Galicia no 2001. Editou o vídeo do documental Camiño de Santiago, a Orixe de Jorge Algora. Como técnica de posprodución ten traballado en distintas películas e documentais. Como directora ten realizado os documentais De Cores, Bandeiras Interiores e Dando a Nota, nomeado aos Mestre Mateo de 2008.
Mieres, Xirona
Xeografía
A agricultura é de secaño, con viñas e oliveirais. Na ganderia destaca o bovino.
Iria López Teixeiro
Traxectoria
Como escritora deuse a coñecer ao gañar o 1º Premio Biblos-Pazos de Galicia coa novela Meniña de Cristal, sendo tutelada por Xosé Luís Méndez Ferrín.
Mieres, Xirona
Demografía
O municipio alcanzou o seu máximo poboacional a mediados do século XIX (1.511 habitantes en 1857) e aínda nas primeiras décadas do século XX superaba o millar de habitantes. A partir da década de 1940 comezou a perder poboación continuamente, aínda que os dous últimos decenios están marcados pola estabilidade.
Estación de Córdoba
miniatura|250px|Tren [[AVE na estación de Córdoba-Central]] A estación de Córdoba, chamada anteriormente Córdoba-Central, é unha estación de pasaxeiros situada na cidade andaluza de Córdoba. Tanto a estación de pasaxeiros como a de mercancías da cidade, son estacións de referencia do sur peninsular polo seu alto tráfico e o súa gran capacidade de conexións co resto do país. Ten paradas de autobús e taxis que facilitan o acceso aos viaxeiros a calquera punto da cidade.
Ata Córdoba chega a liña de ferrocarril convencional que une Madrid co sur peninsular, tendo na cidade a separación da liña que leva ata Málaga e Alxeciras. A outra liña continúa cara a Sevilla, onde se separa á súa vez cara a Cádiz ou Huelva. Tamén chega ata Córdoba a liña de AVE, bifurcándose cara a Sevilla ou cara a Málaga e Granada.
Está situada na Praza das Tres Culturas, cun acceso fácil pola Rolda Oeste de Circunvalación de Córdoba.
A estación de Córdoba foi construída para facilitar o acceso a Andalucía cun tren de alta velocidade, que se comezou a fraguar polo goberno español en 1986 cando decidiron construír o Novo Acceso Ferroviario a Andalucía (NAFA) en ancho internacional para circular a alta velocidade como xa existía noutros países.
Durante a súa construción, apareceron restos arqueolóxicos que quedaron parcialmente destruídos. A antiga estación de Cercadilla quedou en desuso (actualmente é a sede de RTVA provincial).
A estación posúe catro vías con ancho internacional especial para os trens de alta velocidade e outras catro de ancho ibérico para os servizos de Media distancia Renfe e longo percorrido por ancho ibérico.
Córdoba tamén conta cos apeadoiros de Rabanales, El Higuerón e Villarrubia, os cales (fóra de Rabanales) non están en uso. Espérase a continuación do seu servizo coa posta en marcha da liña de Proximidades de Córdoba.
Impacto da estación e a alta velocidade
O soterramento das vías supuxo tamén a integración e recuperación de barrios marxinais, ao eliminar a barreira que supuña as vías do tren. Ademais, a chegada da alta velocidade outorgoulle a Córdoba maior dinamismo económico.
Media distancia Renfe
Córdoba é cabeceira da liña de Media Distancia Córdoba-Bobadilla, Córdoba-Sevilla e Córdoba-Xaén. É intercambiador de tráfico das liñas de Media Distancia de alta velocidade (Avant) a Sevilla e a Málaga.
Longo Percorrido
En orde de importancia atópanse os trens AVE, que representan a maioría do tráfico de longa distancia, especialmente por mor da inauguración da L.A.V. Córdoba-Málaga co que Córdoba conta cun AVE a Madrid cada media hora, pois en Córdoba conflúen os trens AVE procedentes de Sevilla Santa-Justa e Málaga María-Zambrano. Por Córdoba tamén circulan os dous trens Altaria que usan o N.A.F.A., o Arco García Lorca con destino Barcelona pola rede de ancho ibérico xuntándose en Córdoba co procedente de Málaga-María Zambrano e os dous trens Trenhotel que une Cádiz con Barcelona-Sants e Málaga-María Zambrano con Barcelona-Sants.
Montouto, Santalla de Pena, Begonte
Montouto é un lugar da parroquia de Santalla de Pena no concello lugués de Begonte na comarca da Terra Chá.
Yvonne Blake
Yvonne Ann Blake, nada en Manchester o 17 de abril de 1940 e finada en Madrid o 17 de xullo de 2018, foi unha deseñadora de vestiario hispano-británica, gañadora dun premio Óscar e catro premios Goya. En 2012 converteuse na primeira muller galardonada co Premio Nacional de Cinematografía sen ser actriz. Ademais foi presidenta da Academia das Artes e as Ciencias Cinematográficas de España (AACCE) dende 2016 ata 2018.
Traxectoria
Nada en Manchester, aos 16 anos obtivo unha bolsa para estudar arte, deseño e escultura no Regional College of Art & Design de Manchester. Posteriormente viaxou a Londres e presentou o seu cartafol na Casa Bermans, creadora de vestiarios como os de Cleopatra. Ao ver os seus esbozos, ofrecéronlle un posto de axudante de Cynthia Tingey, deseñadora estable da casa e creadora do vestiario de estrelas de cine.
Na súa primeira etapa en España, Blake participou na rodaxe de dous filmes, Duffy, protagonizada por Susannah York, James Coburn e James Mason, e o western cómico A Talent for Loving. Nesta rodaxe coñeceu o que foi o seu marido, Gil Carretero, que era segundo axudante de dirección. En 1971 gañou o Oscar ao mellor vestiario co filme Nicolás e Alexandra, unha superprodución dirixida por Franklin J. Schaffner e producida por Sam Spiegel.
O 14 de xullo de 2016, Blake asumiu en funcións o posto de presidente da Academia das Artes e as Ciencias Cinematográficas de España tras dimitir o seu predecesor, Antonio Resines. O 15 de outubro, ao ser a única candidata nas eleccións, a institución ratificouna como a súa presidenta.
O 3 de xaneiro de 2018 foi ingresada de urxencia no Hospital Universitario Ramón y Cajal tras sufrir un ictus. Unha semana despois abandonou a UCI e comezou a recuperación. Polo seu mal estado de saúde, Blake abandonou as súas responsabilidades de presidenta da AACCE. O 9 de abril a Academia nomeou a Blake presidenta de honor da institución, designou a Mariano Barroso como presidente en funcións e convocou eleccións a presidente. Yvonne Blake faleceu o 17 de xullo de 2018 aos 78 anos, sen acabar de recuperarse do ictus que sufrira seis meses atrás.
Arreforión
O edificio tiña unha planta cadrada de doce metros de lado e consistía nunha sala única cun pórtico, un patio cunha saída posterior mediante unha escaleira que conectaba co templo de Afrodita, na parte baixa da rocha da acrópole despois duns pasos subterráneos. A súa construción está datada no ano -470.
Shima
Shima (志摩市, しまし, Shima-shi) é un concello da prefectura de Mie no Xapón. Está situado no centro-leste da prefectura, na parte sur da península de Shima, na zona da provincia histórica de Shima, ao sur da rexión de Chūbu, ao oeste da rexión de Tōkai e ao leste da rexión de Kinki, no centro da illa de Honshu. A súa superficie é de 179,72 km² e a poboación de 55.582 habitantes (2009) e ten unha densidade de poboación de 309 hab./km².
O concello de Shima limita cos concellos de Minamiise, de Ise e de Toba.
Historia
A cidade de Shima foi fundado pola fusión de 5 concellos (Hamajima, Daiō, Shima, Ago e Isobe) do distrito de Shima en 1 de outubro de 2004.
Eleccións municipais en Valga
Estes foron os resultados das eleccións municipais no concello de Valga dende 1979.miniatura|200px|[[Galería de imaxes de casas dos concellos de Galicia|Casa do concello de Valga]]
Composición das Corporacións
Corporacións democráticas en Valga desde a aprobación da Constitución de 1978.
Batalla de Tocarema
A batalla de Tocarema foi unha batalla entre unha alianza das tropas do conquistador español Gonzalo Jiménez de Quesada e o zipa Sagipa do sur da Confederación muisca, e os indíxenas panche. A batalla tivo lugar na tarde do 19 de agosto e a mañá do 20 de agosto de 1538 na verea Tocarema de Cachipay, Cundinamarca, Colombia que resultou nunha vitoria dos conquistadores.
A vitoria dos poderes coloniais españois sobre os panches non acabaron completamente coa resistencia indíxena no oeste de Cundinamarca. Foron precisas novas expedicións de conquista para subxugar os veciños occidentais dos muiscas, descritos polos cronistas Pedro de Aguado, Pedro Simón, Juan Freyle e Lucas Fernández de Piedrahita como belicosos e caníbales.
Mitose
dereita|miniatura|350px|A mitose é a división do núcleo e a separación das cromátides de cada cromosoma a unha célula filla. A mitose ou división do núcleo é o proceso polo cal os cromosomas duplicados se distribúen equitativamente entre as células fillas. É un proceso continuo que, para facilitar o seu estudo, se divide en cinco fases: profase, prometafase, metafase, anafase e telofase. Interfase, mitose e inicio da citocinese nunha célula 2n=6|centro|miniatura|900px
Caso da hepatite C en Galicia
O procedemento xudicial aberto pola fiscalía contra o SERGAS foi o primeiro destas características no Estado Español, e estivo xestionado polo Xulgado de Intrución número 3 de Santiago de Compostela a cargo do maxistrado Andrés Lago Louro, o mesmo xuíz que levou o caso do accidente de Angrois.
Cargos imputados
Ademais do SERGAS, imputado como persoa xurídica, foron imputados dous altos cargos do departamento de saúde da Xunta de Galicia: Félix Rubial, Director Xeral de Asistencia Sanitaria do SERGAS e responsábel da xestión da Área Sanitaria de Vigo; e Carolina González-Criado Mateo, Subdirectora Xeral de Farmacia.