cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Petín
Patrimonio
A ponte de Portomourisco, sobre o río Xares, foi construída para facilitar o acceso aos peregrinos cara á ermida da Virxe das Ermidas. É de pedra de cantaría ben labrada, cun só arco moi amplo. Mide 122 pés de longo, 16 de ancho e 24 de alto. Os construtores foron os mestres Manuel de Lastra e Alonso Sánchez. As obras leváronse a cabo entre setembro de 1702 e decembro de 1703, cun custo total de 29.685 reais de billón.
Na casa familiar dos Quiroga, situada na praza maior da vila, viviu e pasou consulta o médico Xosé Quiroga, prezado na zona polos coñecementos médicos e polo trato humano. O seu fillo, Xosé Quiroga Suárez, foi o primeiro presidente da Preautonomía Galega, e fillo predilecto de Petín.
Lugares de Petín
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Petín vexa: Lugares de Petín.
Cánidos
Os cánidos (Canidae) son unha familia de mamíferos da orde Carnivora, de réxime carnívoro ou omnívoro. Inclúe a cans, lobos, raposos, coiotes, e chacais. Estes animais son todos dixitígrados.
Clasificación
Familia Canidae
Gonzalo Valdivia
Gonzalo Valdivia Navarro, coñecido artisticamente como El Alquimista, nado o 3 de outubro de 1972 en Segovia, é un músico español. A súa achega máis famosa foi como guitarrista do grupo Héroes del Silencio, xunto ao seu irmán Juan Valdivia, guitarrista titular da banda, durante a xira "Héroes del Silencio Tour 2007". Ademais, creou varios proxectos propios e participou en colaboracións.
Gran Premio do Reino Unido de 1970
O Gran Premio do Reino Unido de 1970 foi unha carreira de automobilismo de Fórmula Un, celebrada o 18 de xullo de 1970 no circuíto de Brands Hatch, Kent, Inglaterra. Foi a sétima carreira do Campionato do Mundo da tempada de.
Gustaf Munch-Petersen
Gustav Munch-Petersen, nado en Copenhaguen o 18 de febreiro de 1912 e finado na Batalla do Ebro cando loitaba coas Brigadas Internacionais o 2 de abril de 1938, foi un escritor vangardista e pintor dinamarqués.
Traxectoria
Medrou no seo dunha familia acomodada. Foi fillo de Valfrid Palmgren, sueca de nacemento, profesora asociada de sueco na Universidade de Copenhaguen, e Jon Julius Munch-Petersen, profesor en investigación de Enxeñaría na Escola Politécnica, da capital dinamarquesa. Gustaf graduouse no instituto en 1930, iniciando despois varios cursos académicos, sen ningún que lograse captar o seu interese máis aló dun curto período. En troques, enfocouse na arte (apoiado economicamente polos pais), conseguindo debutar como escritor con Det nøgne menneske (O humano espido''), en 1932.
Por outra banda, tamén logrou exhibir os seus cadros en diversas exposicións en 1932. En 1935 trasladouse á illa dinamarquesa de Bornholm, onde casou con Lise Hjort. En 1937 uniuse ás Brigadas Internacionais e pelexou na guerra civil española, onde, ao ano seguinte, morreu na Batalla do Ebro. Algúns lle acreditan o berro: «¡No pasarán!», da Resistencia antifascista. Munch-Petersen deixou á súa muller, un fillo e familia en Dinamarca.
O seu curmán, Arne Munch-Petersen, era un comunista que morreu nos anos 40 en Moscova, durante as purgas stalinistas.
Revenga de Campos
Revenga de Campos é un concello español da provincia de Palencia (Castela e León). A súa poboación é de 168 habitantes (INE 2012).
Catholicon (dicionario)
miniatura|Marca do impresor Jehan Calvez, que figura na versión incunábel do Catholicon [[Lingua bretoa|bretón en 1499.]] O Catholicon (do grego Καθολικόν, 'universal'), incunábel —un termo reservado para as obras impresas antes de 1500— escrito en bretón, francés e latín, foi o primeiro dicionario de bretón e o primeiro dicionario de francés. Tamén foi a primeira obra trilingüe publicada en Occidente cristián.AS súas seis mil entradas foron redactadas en 1464 por Jehan Lagadeuc, clérigo nado na manoir de Mézedern, no Bro Dreger, e impreso por Jehan Calvez o 5 de novembro de 1499 en Treger a iniciativa do mestre Auffret Quoatqueveran, cóengo da diocese de Treger.
Este Catholicon é referido por algúns historiadores como «Catholicon Armoricum», en referencia a Armórica, o nome en latín da rexión que na época romana incluía Bretaña. É un dicionario diferente ao «Catholicon Anglicum», que é un dicionario inglés-latín compilado case ao mesmo tempo en Inglaterra. Este Catholicon Armoricum tamén se distingue do Catholicon de Xoán de Xénova, un dicionario de finais do século XIII escrito en Italia e que lle serviu de referencia.
Presentación
O traballo completouse o 16 de agosto de 1464. Este dicionario foi nomeado «Catholicon» por analoxía co Catholicon do dominico Xoán de Xénova (Johannes Balbus) de Xénova, difundido a partir de 1282, no cal se inspirou Jehan Lagadeuc, sempre gardándose ao adoptar o título. Estaba destinado a promover a aprendizaxe do latín para os futuros clérigos que ingresasen á universidade. As entradas están en bretón porque «les Bretons, en leur très grand nome, sont largement déficients en français» (os bretóns, na súa gran maioría, son en gran parte deficientes en francés), sinala no prólogo.
Un manuscrito consérvase nos fondos latinos da Bibliothèque nationale de France baixo a sinatura «Latin 7656». Está composto por 131 páxinas escritas á inversa. Falta ao redor dun terzo dos folletos. Trátase dunha copia do orixinal.
Tubeway Army
Tubeway Army foi unha banda de punk rock e new wave inglesa baseada en Londres liderada polo vocalista Gary Numan. Foi o primeiro grupo da era post-punk en ter un número 1 baseado nos sintetizadores, co seu sinxelo "Are 'Friends' Electric?", e o seu disco Replicas entraría na lista británica de álbums a mediados de 1979. Tras o seu lanzamento, Numan optou por abandonar o nome de Tubeway Army e publicar música co seu propio nome como compositor, produtor e única figura pública do grupo, aínda que mantivo aos músicos de Tubeway Army como banda de acompañamento.
David Hand
David Dodd Hand, nado en Plainfield (Nova Jersey) o 23 de xaneiro de 1900 e finado en San Luis Obispo (California) o 11 de outubro de 1986, foi un realizador de debuxos animados estadounidense, coñecido polos seus traballos na Walt Disney Productions. Hand colaborou en numerosas curtas de Disney durante os anos trinta, sendo director dos clásicos Snow White and the Seven Dwarfs e Bambi.
Traxectoria
Hand comezou a súa carreira como animador na serie de debuxos mudos Out of the Inkwell durante os anos vinte. Uniuse ao estudio de Disney en 1930, durante un impulso de Disney de recrutar ao mellor do mundo da animación. Hand logo destacaría, contribuíndo nas Silly Symphonies en títulos como Midnight in a Toy Shop, The China Plate e Egyptian Melodies.
En 1932 foi considerado nun dos mellores animadores da Disney (a pesar dalgunhas críticas como que o seu traballo era "demasiado mecánico"), como tamén se converteu nun dos mellores amigos de Walt Disney. A habelencia organizativa de Hand converteuno no terceiro director dos estudios de Disney tras Burt Gillett e Wilfred Jackson. Fixo o seu debut como director da compañía coa curta de Mickey Mouse Building a Building, e seguiu como director da serie das Silly Symphonies como tamén de máis curtas Mickey Mouse, con títulos tales como The Flying Mouse, Who Killed Cock Robin?, Three Orphan Kittens e Thru the Mirror. A finais dos anos trinta, a habelencia de xestión de Hand permitiulle ascender na xerarquía do Estudio para acabar sendo a man dereita do propio Disney. Pero como o historiador Michael Barrier anota: "A posición de Hand era totalmente insostible. El era o segundo dunha organización cun líder que, máis novo que o propio Han, non tiña intención ningunha de pórse a un lado nin de compartir poder."
Banato
O termo banato, antigamente un territorio gobernado por un Ban, pode referirse a:
David Hand
Traxectoria
Tras abandonar Disney en 1944, Hand foise para Inglaterra para a prestixiosa Gaumont British Animation de J. Arthur Rank en Moor Hall en 1946 para producir as series de debuxos de Animaland (9) e Musical Paintbox (10). Cando estes foron incapaces de ser distribuídos polos Estados Unidos o estudio pechou en 1950 e Hand trasladouse a Colorado onde traballou os dezaoito anos seguintes na Alexander Film Company, facendo tanto anuncios como filmes. O seu peche puxo fin aos plans do estudio de producir dúas longametraxes animadas das adaptacións de The First Men in the Moon de H. G. Wells como tamén de The Hunting of the Snark de Lewis Carroll.
O fillo de Hand, David Hale Hand, formou David Hand Productions, que é dona dos dereitos das dezanove curtas da Gaumont (nove de Animaland e dez de Musical Paintbox) e espera producir novos filmes con personaxes das curtas (por exemplo Ginger Nutt). En 1994, Hand foi recoñecido, a título póstumo, dentro das Disney Legends, persoas que axudaron a facer da Disney o que foi.
Fairey Swordfish
O Fairey Swordfish foi un avión torpedeiro fabricado pola Fairey Aviation Company e usado pola Fleet Air Arm da Royal Navy durante a segunda guerra mundial. Cariñosamente coñecido como "Stringbag" polos seus tripulantes, xa estaba anticuado en 1939, aínda que conseguiu algúns éxitos espectaculares durante a guerra, entre os que destacan o afundimento dun e o dano de dous acoirazados da Regia Marina na batalla de Taranto, e a famosa paralización do Bismarck. Principalmente operou como avión de ataque a frotas, porén, durante os seus últimos anos tamén foi usado como avión anti-submarino e de adestramento. Deseñado nos anos 30, houbo varios intentos para substituñir ao Swordfish, pero finalmente mantívose en combate ata o día da vitoria aliada en Europa.
Tamén foi usado pola Royal Air Force (RAF), ademais de por varias forzas do estranxeiro, como a Real Forza Aérea do Canadá (RCAF) e a Armada dos Países Baixos. O Swordfish afundiu máis tonelaxe de buques do Eixo que calquera outro avión aliado durante a guerra.
Orixes
En 1933 Fairey, tras terse establecido como un recoñecido construtor de avións navais, comezou a desenvolver un novo avión de tres asentos destinado aos roles de recoñecemento e torpedeiro. Recibindo a designación interna de T.S.R. I, por Torpedo-Spotter-Reconnaissance I, o deseño proposto adoptou unha configuración de biplano cun único motor radial Bristol Pegasus IIM de 645 cabalos. A compañía elixiu inicialmente realizar este desenvolvemento como unha iniciativa privada autofinanciada mentres buscaba posibles clientes. O desenvolvemento do T.S.R. I realizouse en paralelo coas actividades de Fairey con respecto á especificación S.9/30 do Ministerio do Aire, para o cal a compañía estaba desenvolvento un avión distinto pero en moitos aspectos semellante, impulsado porén por un motor Rolls-Royce Kestrel ademais de empregar unha configuración distinta de temón e deriva.
O 17 de abril de 1934 o prototipo do T.S.R II, o K4190, realizou o seu primeiro voo, pilotado por Staniland. En comparación co anterior prototipo, o K4190 estaba equipado cun modelo máis potente do motor Pegasus, cunha baía adicional na parte posterior da fuselaxe para contrarrestar as tendencias de xiro, e a á superior estaba lixeiramente máis inclinada cara atrás para compensar o aumento da lonxitude da fuselaxe; xunto con outros axustes aerodinámicos na parte traseira do avión. Durante o posterior programa de probas de voo, o iK4190 foi transferido á fábrica de Fairey en Hamble-le-Rice, Hampshire, onde se lle instalaron dous frotadores; o 10 de novembro de 1934 realizouse o primeiro voo do K4190 coa súa nova configuración. Tras as exitosas probas na auga, o K4190 realizou unha serie de probas de catapultaxe e recuperación a bordo do cruceiro de batalla HMS Repulse. O K4190 posteriormente recuperou as súas rodas antes dun extenso proceso de avaliación por parte do Aeroplane and Armament Experimental Establishment en RAF Martlesham Heath.
En 1935, despois de rematar con éxito as probas en Martlesham, o Ministerio do Aire realizou un pedido inicial por tres avións de pre-produción; foi nese momento cando o T.S.R II recibiu o nome de Swordfish. Os tres avións de pre-produción estaban impulsados polo motor Pegasus IIIM3, pero adoptaron unha hélice Fairey-Reed de tres pás en vez da de dúas pás usadas no prototipo. O 31 de decembro de 1935 o primeiro Swordfish de pre-produción, o K5660, realizou o seu voo de estrea. O 19 de febreiro de 1936 o segundo avión, o K5661, foi o primeiro en ser entregado. O derradeiro dos tres avións de pre-produción, o K5662, completouse cunha configuración de hidroavión e realizou probas na auga no Marine Aircraft Experimental Establishment en Felixstowe, Suffolk.
Fabricación e máis desenvolvementos
miniatura|250x250px|Swordfish I A principios de 1936 asinouse un contrato inicial por 68 avións, designados Swordfish I. Fabricados na factoría de Fairey en Hayes, West London, o primeiro exemplar de produción completouse a principios de 1936 e o tipo entrou en servizo coa (FAA) en xulo dese ano. A principios de 1940 Fairey estaba ocupada co Swordfish e outros tipos como o novo torpedeiro Fairey Albacore. O Almirantazgo dirixíuse a Blackburn Aircraft coa proposta de transferir a actividade de fabricación do Swordfish á compañía, que inmediatamente comezou a construír unhas novas instalacións de fabricación e montaxe en Sherburn-in-Elmet, North Yorkshire. Menos dun ano despois, o primeiro Swordfish fabricado por Blackburn realizou o seu voo de estrea. Durante o ano 1941 a fábrica de Sherburn encargouse principalmente da fuselaxe, xunto coa montaxe final e as probas dos avións rematados.
Realizáronse esforzos por dispersar a produción e empregar factorías na sombra para minimizar os danos causados polos bombardeos da Luftwaffe. As principais subensamblaxes do Swordfish foron producidas por catro subcontratistas baseados na veciña Leeds, esas partes transportábanse por terra ata Sherburn para a súa montaxe final. As primeiras entregas de Sherburn completáronse co estándar Swordfish I, e a partir de 1943 entraron en produción os mellorados Swordfish II e Swordfish III, substituíndo o modelo orixinal. O Swordfish II levaba o radar ASV Mk. II e tiña superficies inferiores de metal nas ás de abaixo para poder levar foguetes de 3 polgadas. Modelos posteriores tamén adoptaron o máis potente motor Pegasus XXX. O Swordfish III estaba equipado co radar centimátrico ASV Mk.XI entre as patas do tren de aterraxe, perdendo a capacidade de levar torpedos, e mantivo o motor Pegasus XXX.
O 18 de agosto de 1944 rematou a fabricación do Swordfish, entregándose o derradeiro avión, un Swordfish III, ese mesmo día. Construíronse case 2 400, 692 deles por Fairey e 1 699 por Blackburn nas súas instalacións de Sherburn. A versión máis numerosa do Swordfish foi a Mark II, da cal se completaron 1 080 unidades.
Murska Sobota
Murska Sobota (en húngaro, Muraszombat; en alemán, Olsnitz) é unha cidade de Eslovenia, capital da rexión tradicional de Prekmurje, no noroeste do país, limítrofe con Austria e Hungría. Ten unha poboación de 20.000 habitantes.
O seu nome provén dun río próximo, o Mura.
Historia
Este territorio estivo baixo control de varios países e non foi incorporado a Eslovenia ata o ano 1919. No seu momento era a cidade máis setentrional da República Federal Socialista de Iugoslavia e no transcurso da historia pasou facilmente de man en man entre croatas, húngaros e eslovenos. Isto deixou na zona unha gran diversidade étnica, que provocou unha gran represión durante a ocupación nazi.
En 1991, durante a Guerra dos dez días entre Eslovenia e o Exército Federal de Iugoslavia, a cidade foi bombardeada sen causar vítimas mortais.
Economía
Pasou dunha economía dominada pola produción téxtil, a metalurxia e agrogandería, a unha actividade económica de procesado, construción, comercio e do sector servizos.
Ligazóns externas
Mestna občina Murska Sobota Општина Мурска Собота
Carles Riera i Albert
Carles Riera i Albert, nado en 1960, é un sociólogo, psicoterapeuta e activista político catalán.
Traxectoria
Foi director da Fundació Pere Mitjans dende 1984 até 1988, así como cofundador e director da Fundació Randa-Lluís Maria Xirinacs. Foi presidente do Centre Internacional Escarré per a les Minories Ètniques i Nacionals entre 2010 e 2015, e fundador e presidente da Fundació Desenvolupament Comunitari entre 1993 e 2015. Tamén foi membro do Consello Internacional do Fórum Social Mundial entre 2002 e 2012. É terapeuta de L'Espai de Gestalt dende o ano 2010 e sociólogo da cooperativa La Fàbrica dende 2013.
Na década de 1980 foi integrante e voceiro da Crida a la Solidaritat en Defensa de la Llengua, la Cultura i la Nació Catalanes; nos 90 foi membro do secretariado da Assemblea d'Unitat Popular e actualmente é membro da organización independentista catalá Endavant.
Nas eleccións ao Parlamento de Cataluña de 2015, foi candidato da Candidatura d'Unitat Popular - Crida Constituent pola circunscrición de Barcelona. Nas eleccións ao Parlamento de Cataluña de 2017 foi cabeza de lista da Candidatura d'Unitat Popular - Crida Constituent.
É pai de tres fillos.
Antonio Docampo
Antonio Docampo García, nado na Coruña en 1929 e finado na mesma cidade o 26 de xaneiro de 2017, foi un cineasta galego.
Traxectoria
Foi o cámara de El andamio dirixida por Rogelio Amigo, unha historia sobre o ambiente obreiro galego na posguerra, premiada no Festival de San Sebastián en 1958. Tamén é autor de He matado a un hombre (1965), Mano Izquierda, La Gaita Gallega, Así es Galicia, El Gas, Botadura del 'Butrón' (1973) e Lalín, capital do Deza (1987).
Javián Antón
Traxectoria
Tras o seu paso polo programa en 2001, formou parte do grupo Fórmula Abierta con tres dos seus compañeiros entre 2002 e 2004. En 2007 participou no reality Supervivientes. Realizou estudos de enxeñería técnica industrial electrónica. Participou en varios musicais e actualmente atópase no grupo La Década Prodigiosa, no que volveu coincidir con Mireia, excompañeira de OT e Fórmula Abierta.
Antonio Docampo
Recoñecementos
Recibiu a medalla da Academia Galega de Belas Artes en 1999.
Vida persoal
Casou con María Dolores Arias Longueira e foi pai de Patricia e Marta Docampo Arias.
Javián Antón
Traxectoria
En outubro de 2016 participou en OT: El Reencuentro xunto aos seus 15 excompañeiros, unha serie de tres documentais e un gran concerto para rememorar os 15 anos da primeira edición do programa.
Fórmula Abierta
Sinxelos:
Digoxixenina
A digoxixenina (pronunciado /digoksiʃenína/), abreviada DIG, é un esteroide que se encontra exclusivamente nas flores e follas das plantas estraloques das especies Digitalis purpurea, Digitalis orientalis e Digitalis lanata, onde está unida a azucres formando glicósidos (por exemplo, o lanatósido C).
Uso en biotecnoloxía
A digoxixenina é un hapteno, unha pequena molécula con elevada antixenicidade, que se utiliza en moitas aplicacións moleculares de xeito similar a outros haptenos moi usados como o 2,4-dinitrofenol, a biotina e a fluoresceína. Tipicamente, a digoxixenina introdúcese quimicamente (conxugación) en biomoléculas (proteínas, ácidos nucleicos) para ser detectada en posteriores ensaios.
Proteínas que se unen á DIG.- Tinberg et al. deseñaron proteínas artificiais que se unen á DIG. A mellor foi a DIG10.3, que era unha proteína de 141 aminoácidos que se unía á DIG cunha constante de disociación (Kd) de 541 (+/- 193) pM.
Os anticorpos anti-digoxixenina con altas afinidades e especificidade utilízanse en diversos inmunoensaios biolóxicos (por exemplo en ELISA). Os anticorpos son etiquetados con tinguiduras, enzimas ou fluorescencia, directamente ou secundariamente, para a visualización e detección.
A digoxixenina é, pois, unha inmunoetiqueta multiusos, e especialmente un marcador estándar en inmunohistoquimica para a hibridación in situ. Neste caso é conxugada a unha soa especie de nucleósido trifosfato de ARN (normalmente de uridina), que se incorpora despois ao ARN (unha "ribosonda") a medida que este se sintetiza pola maquinaria celular..
Permite realizar o seguinte:
Son
miniatura|230px|Transmisión do son nun fluído. Prodúcese unha onda de presión por compresión que fai que o resto das partículas se compriman entre elas. miniatura|Un [[tambor produce son por medio da vibración da súa membrana.]] O son é a sensación producida no órgano do oído pola mudanza de presión atmosférica xerada polo movemento vibratorio dos corpos, transmitido por un medio elástico. Está producido por ondas de compresión do medio (lonxitudinais). A función do medio transmisor é fundamental, pois o son, como vibración mecánica, non se propaga no baleiro (onde non hai materia que se poida mover). O ar é para nós o medio transmisor natural do son. A velocidade de propagación do son no ar é de aproximadamente 340 m.s−1 a 15ºC de temperatura.
O son defínese como a compresión mecánica ou ondas lonxitudinais que se propagan nun medio (sólido, líquido ou gasoso). A gran maioría dos sons son combinacións de sinais, pero un son teoricamente puro pode ser descrito a través dunha determinada velocidade de oscilación (ou frecuencia) medida en Hertz (Hz) e amplitude (ou a súa relacionada enerxía) a través de medidas como o nivel de decibeis. O rango do son audible ao ouvido humano está aproximadamente entre 20 Hz e 20 kHz a amplitudes típicas con variacións longas en curvas de resposta. Enriba e abaixo deste rango están os ultrasóns e os infrasóns, respectivamente.
O ser humano e moitos animais perciben o son a través do sentido da audición polos oídos, pero os sons de baixa frecuencia tamén poden ser sentidos por outras partes do corpo. Os sons son utilizados de diversos modos, especialmente para comunicación a través da fala ou, por exemplo, música. A percepción do son tamén pode ser usada para adquirir información acerca do ambiente circundante en relación a propiedades como características espaciais e presenza doutros animais ou obxectos. Por exemplo, os morcegos usan un tipo de localización por eco en canto voan. Os navíos e os submarinos usan o sonar. Os seres humanos adquiren e usan a información espacial percibida nos sons.
A "cantidade" percibida de son (enerxía de onda de presión) defínese como intensidade sonora e mídese en sons. O ouvido humano é moi sensible ao son que se atopa no medio da escala de frecuencias audibles. A amplitude dunha onda sonora mídese en pascal e a intensidade dun son mídese en decibeis en relación á escala citada. A intensidade sonora mínima audible ó longo de todas as frecuencias audibles defínese como Limiar Absoluto de Audición (ATH).
Ventoselle, A Rigueira, Xove
Ventoselle é un lugar da parroquia da Rigueira, no concello de Xove, na comarca da Mariña Occidental. Segundo o IGE, en 2015 tiña 32 habitantes (13 homes e 19 mulleres).
Son
Os estudos científicos do son atópanse xeralmente encadrados no campo da acústica. A percepción dos sons, i.e. audición, estúdase na psicoacústica, que tamén implica unha relación estreita entre a percepción e a psicoloxía. O modelo psicoacústico procura sistematizar os sons que poden ser ouvidos (deixando fora os que son inaudibles). Ademais, a clase de técnicas e métodos que envolven o procesamento do son chámanse xeralmente métodos de procesamento dixital de son.
miniatura|dereita|300px|Representación esquemática do [[oído e da propagación do son. Azul: ondas sonoras. Vermello: tímpano. Amarelo: Cóclea. Verde: células de receptores auditivos. Púrpura: espectro de frecuencia de resposta do oído. Laranxa: impulso do nervio.]]
Física do son
miniatura|Compresión esférica (longitudinais) ondas. A física do son é estudada pola acústica, que trata tanto da propagación das ondas sonoras nos diferentes tipos de medios continuos como a interacción destas ondas sonoras cos corpos físicos.
miniatura|dereita|260px|[[onda sinusoidal; Variación de frecuencia; Abaixo podemos ver as frecuencias máis altas. O eixo horizontal representa o tempo.]]
Propagación do son
Certas características dos fluídos e dos sólidos inflúen na onda de son. É por iso que o son se propaga nos sólidos e nos líquidos con maior rapidez que nos gases. En xeral canto maior sexa a compresibilidade (1/K) do medio tanto menor é a velocidade do son. Tamén a densidade é un factor importante na velocidade de propagación, en xeral canto menor sexa a densidade (ρ), a igualdade de todo o demais, maior é a velocidade da propagación do son. A velocidade do son relaciónase con esas magnitudes mediante:
Nos gases, a temperatura inflúe tanto a compresibilidade como a densidade, de tal maneira que un factor de suma importancia é a temperatura do medio de propagación.
A propagación do son está suxeita a algúns condicionantes. Así a transmisión de son require a existencia dun medio material onde a vibración das moléculas é percibida como unha onda sonora. Na propagación en medios compresibeis como o aire, a propagación implica que nalgunhas zonas as moléculas de aire, ao vibrar xúntanse (zonas de compresión) e noutras zonas afástanse (zonas de rarefacción), esta alteración de distancias entre as moléculas de aire é o que produce o son. En fluídos altamente incompresibeis, como os líquidos, as distancias vense moi pouco afectadas pero maniféstase en forma de ondas de presión. A velocidade de propagación das ondas sonoras nun medio depende da distancia media entre as partículas de devandito medio, por tanto, é en xeral maior nos sólidos que nos líquidos e nestes, á súa vez, que nos gases. No baleiro non pode propagarse o son, nótese que por tanto as explosións realmente non son audibles no espazo exterior.
As ondas sonoras prodúcense cando un corpo vibra rapidamente. A frecuencia é o número de vibracións ou oscilacións completas que efectúan por segundo. Os sons producidos son audibles por un ser humano medio se a frecuencia de oscilación está comprendida entre 20 Hz e 20000 Hz. Por encima desta última frecuencia tense un ultrasón non audible polos seres humanos, aínda que algúns animais si poden ouvilos. A intensidade dun son está relacionada co cadrado da amplitude de presión da onda sonora. Un son grave corresponde a unha onda sonora con frecuencia baixa mentres que os sons agudos correspóndense con frecuencias máis altas.
Magnitudes físicas do son
A caracterización dun son arbitrariamente complexo implica analizar:
Velocidade do son
miniatura|Avión [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet|F / A-18 da mariña de guerra dos Estados Unidos achegándose á barreira do son. O halo branco está formado por pingas de auga condensada que se cre que son o resultado dunha caída na presión de aire ao redor da aeronave (Singularidade de Prandtl-Glauert).]]
miniatura|Comportamento das ondas de son a diferentes velocidades.
A velocidade do son no aire pódese calcular en relación á temperatura da seguinte maneira:
Onde:
Se a temperatura ambiente é de 15 °C, a velocidade de propagación do son é 340 m/s (1224 km/h ). Este valor corresponde a 1 MACH.
Resonancia
É o fenómeno que se produce cando dous corpos teñen a mesma frecuencia de vibración, un dos cales empeza a vibrar ao recibir as ondas sonoras emitidas polo outro.
Para entender o fenómeno da resonancia existe un exemplo moi sinxelo. Supóñase que se ten un tubo con auga e moi preto del (sen entrar en contacto) temos un diapasón, se golpeamos o diapasón cun metal, mentres botan auga no tubo, cando a auga alcance determinada altura o son será máis forte; isto débese a que a columna de auga contida no tubo ponse a vibrar coa mesma frecuencia que a que ten o diapasón, o que evidencia por que as frecuencias refórzanse e en consecuencia aumenta a intensidade do son.
Un exemplo é o efecto de afinar as cordas da guitarra, posto que ao afinar, o que se fai é igualar as frecuencias, é dicir pór en resonancia o son das cordas.
O aparello auditivo
Os sons son percibidos a través do aparello auditivo que recibe as ondas sonoras, que son convertidas en movementos dos osiños óticos e percibidas no oído interno que á súa vez as transmite mediante o sistema nervioso ao cerebro. Esta habilidade tense mesmo antes de nacer.
A voz humana
miniatura|dereita|300px|A [[espectrograma|espectrografía da voz humana revela o seu rico contido harmónico.]] A voz humana prodúcese pola vibración das cordas vocais, o cal xera unha onda sonora que é combinación de varias frecuencias e os seus correspondentes harmónicos. A cavidade buco-nasal serve para crear ondas cuasiestacionarias polo que certas frecuencias son denominadas formantes. Cada segmento de son da fala vén caracterizado por un certo espectro de frecuencias ou distribución da enerxía sonora nas diferentes frecuencias. O oído humano é capaz de identificar diferentes formantes do devandito son e percibir cada son con formantes diferentes como cualitativamente diferentes, iso é o que permite por exemplo distinguir dúas vogais. Tipicamente o primeiro formante, o de frecuencia máis baixa está relacionado coa abertura da vogal que en última instancia está relacionada coa frecuencia das ondas estacionarias que vibran verticalmente na cavidade. O segundo formante está relacionado coa vibración na dirección horizontal e está relacionado con se a vocal é anterior, central ou posterior.
A voz masculina ten un ton fundamental de entre 100 e 200 Hz, mentres que a voz feminina é máis aguda, tipicamente está entre 150 e 300 Hz. As voces infantís son aínda máis agudas. Sen o filtrado por resonancia que produce a cavidade buco nasal, as nosas emisións sonoras non terían a claridade necesaria para ser audibles. Ese proceso de filtrado é precisamente o que permite xerar os diversos formantes de cada unidade segmental da fala.
Sons da fala
As linguas humanas usan segmentos homoxéneos recoñecibles dunhas decenas de milisegundos de duración, que compoñen os sons da fala, tecnicamente chamados fonos. Lingüísticamente non todas as diferenzas acústicas son relevantes, por exemplo as mulleres e os nenos teñen en xeral tons máis agudos, polo que todos os sons que producen teñen en media unha frecuencia fundamental e uns harmónicos máis altos e intensos.
Os falantes competentes dunha lingua aprenden a "clasificar" diferentes sons cualitativamente similares en clases de equivalencia de trazos relevantes. Esas clases de equivalencia recoñecidas polos falantes son os constructos mentais que chamamos fonemas. A maioría de linguas naturais teñen unhas poucas decenas de fonemas distintivos, a pesar de que as variacións acústicas dos fonos e sons son enormes.
O son na música
O son, en combinación co silencio, é a materia prima da música. En música os sons cualifícanse en categorías como: longos e curtos, fortes e débiles, agudos e graves, agradables e desagradables. O son estivo sempre presente na vida cotiá do home. Ao longo da historia o ser humano inventou unha serie de regras para ordenalo até construír algún tipo de linguaxe musical.
A altura
A altura, ou altura tonal, indica se o son é grave, agudo ou medio, e vén determinada pola frecuencia fundamental das ondas sonoras, medida en ciclos por segundo ou hertzs (Hz).
Para que os humanos poidamos percibir un son, este debe estar comprendido entre o rango de audición de 20 e 20.000 Hz. Por baixo deste rango temos os infrasons e por encima os ultrasóns. A isto denomínaselle rango de frecuencia audible. Canta máis idade se ten, este rango vai reducíndose tanto en graves como en agudos.
Na música occidental fóronse establecendo tons determinados chamados notas, cuxa secuencia de 12 (C, C#, D, D#, E, F, F#, G, G#, A, A#, B) vaise repetindo formando oitavas, en cada unha destas duplícase a frecuencia. A diferenza entre distintas notas denomínase intervalo.
A duración
É o tempo durante o cal se mantén un son. Podemos escoitar sons longos, curtos, moi curtos etc. Os únicos instrumentos acústicos que poden manter os sons o tempo que queiran, son os de corda fregada, como o violín, e os de vento (utilizando a respiración circular ou continua); pero polo xeral, os instrumentos de vento dependen da capacidade pulmonar, e os de corda segundo o cambio do arco producido polo músico.
A intensidade
É a cantidade de enerxía acústica que contén un son, é dicir, o forte ou suave dun son. A intensidade vén determinada pola potencia, que á súa vez está determinada pola amplitude e permítenos distinguir se o son é forte ou débil.
A intensidade do son divídese en intensidade física e intensidade auditiva, a primeira está determinada pola cantidade de enerxía que se propaga, na unidade de tempo, a través da unidade de área perpendicular á dirección en que se propaga a onda. A intensidade auditiva fundaméntase na lei psicofísica de Weber-Fechner, que establece unha relación logarítmica entre a intensidade física do son que é captado, e a intensidade física mínima audible polo oído humano.
Os sons que percibimos deben superar o limiar auditivo (0 dB) e non chegar ao limiar de dor (140 dB). Esta calidade medímola co sonómetro e os resultados exprésanse en decibels (dB) en honra ao científico e inventor Alexander Graham Bell.
O timbre
Unha mesma nota soa distinta se a toca unha frauta, un violín, unha trompeta etc. Cada instrumento ten un timbre que o identifica ou o diferencia dos demais. Coa voz sucede o mesmo. O son dado por un home, unha muller ou un neno teñen distinto timbre. O timbre permitiranos distinguir se a voz é áspera, doce, rouca ou suave. Tamén inflúe na variación do timbre a calidade do material que se utilice. Así pois, o son será claro, xordo, agradable ou molesto.
Clasificación dos sons
Os sons pódense clasificar en dúas ramas: deterministas e aleatorios.
Os sons deterministas
Os sons deterministas pódense representar sempre a través dunha expresión matemática que indica o xeito en que varía a correspondente presión sonora en función do tempo; podemos coñecer a súa evolución temporal coñecendo a súa frecuencia e amplitude. Dentro deste grupo de sons atopamos como máis representativos os sons periódicos simples, os sons periódicos complexos e os transitorios. Os sons periódicos clasifícanse a súa vez en sinusoidais e complexos.
É o tipo de son máis simple que existe, componse dunha única frecuencia constante que ten o seu espectro nunha soa liña.
Este son caracterízase por unha frecuencia de orixe, denominada fundamental ou primeiro harmónico, e un conxunto finito (e ás veces infinito) de frecuencias múltiplos desta.
Este son é o resultante da brusca liberación de enerxía baixo a forma, por exemplo, dunha forte explosión. Aparece repentinamente e ten unha duración breve. Estes sons conteñen un gran número de compoñentes de frecuencia que non gardan relación harmónica entre si, senón que forman un espectro continuo.
Os sons aleatorios
Os sons aleatorios están formados por moitas frecuencias de valor non predicible, habitualmente reciben o nome de “ruído”. Neste caso, en lugar de empregar o espectro de frecuencia, faise uso da chamada densidade espectral de potencia, e dicir, da potencia sonora por unidade de frecuencia. Un tipo de son aleatorio característico é o Ruído Branco.
Ruído branco e ruído rosa
Defínese como aquel ruído que presenta unha densidade espectral de potencia constante. Dado que a luz branca é aquela que contén todas as frecuencias do espectro visible, o ruído branco deriva o seu nome de conter tamén todas as frecuencias.
É un sinal non correlativo, é dicir, no eixe do tempo o sinal toma valores sen ningunha relacións uns cos outros. Nunha gráfica espectral de frecuencia, no dominio da frecuencia, veríamos todas as compoñentes coa mesma amplitude, facendo o efecto dunha liña continua paralela ao eixe horizontal.
Adóitase empregar como sinal de probas, inda que en realidade prefírese o ruído rosa dado que a súa densidade espectral asemellase máis a do son real e como o percibimos nos.
Nunha gráfica de eixe horizontal de comportamento logarítmico, unha medida de ruído branco veriámola ascendente a 3 dB por oitava, ao contrario que o ruído rosa, que, nese caso, si se ve plano.
É un ruído aleatorio que posúe unha densidade espectral de potencia constante que se relaciona a través de 1/f coa frecuencia.
O seu nome deriva pois é un intermedio entre o ruído branco (constante) e o ruído vermello ou browniano (que se relaciona 1/f2).
Este ruído ten a mesma enerxía en tódalas oitavas, é por isto que a súa enerxía decae 3 dB por oitava. Ao escoitalo, resulta máis escuro que o ruído branco.
No mundo do son o ruído rosa é moi empregado, por un lado o espectro é moi parecido ao da maioría dos instrumentos harmónicos, e por outro, dado que na maioría de gráficas se emprega unha escala logarítmica no eixe horizontal, o ruído rosa vese como se tivera un espectro plano.
Fonética
En fonética, son é o mesmo que realización, é dicir, o que realmente é capaz o ser humano de producir sonoramente na comunicación lingüística.
Contaminación acústica
miniatura|O tránsito rodado dos vehículos nas cidades é unha das principais fontes de contaminación sonora. Imaxe dunha rúa de [[São Paulo.]] As actividades humanas comportan habitualmente a produción de sons, que estes cheguen a ser unha incomodidade, unha molestia ou que cheguen a afectar a saúde física ou psíquica das persoas depende do tipo de ruído, da súa duración e do momento e o lugar onde se produzan. Fálase de contaminación acústica cando o ruído comporta repercusións graves sobre a saúde, a calidade de vida dos seres vivos ou o funcionamento normal dos ecosistemas.
As fontes de contaminación acústica máis importante son: o tránsito de todo tipo de vehículos (aéreos e terrestres), as actividades industriais e produtivas, as actividades de lecer (concertos, acontecementos deportivos) e a veciñanza (berros, música).
A contaminación acústica poden ter consecuencias negativas sobre a saúde humana como a diminución temporal ou permanente da capacidade auditiva (pode chegar á xordeira), sensacións de nerviosismo e irritabilidade, alteracións do sono, depresiónsetc.
Lexislación
Até a década do 1970 non apareceron as primeiras leis que timidamente tentaban regular a produción de ruído e a exposición a determinados niveis de ruído. O precedente máis antigo sería a prohibición de utilización do claxon preto dos hospitais e as indicacións de silencio nestas institucións.
En xeral as lexislacións establecen límites máximos do nivel de emisión sonora en función das horas, habitualmente faise unha diferenciación entre día (entre as 7 e as 21h), anoitecer (entre as 21 e as 23 h) e noite (entre as 23 e as 7 h) e entre zonas con diferente grao de tolerancia. Normalmente regúlanse os límites de emisión sonora, actividades especificamente sometidas a control polo seu impacto ambiental, niveis de exposición, normas construtivas ou os métodos de cálculo e aparellos de medida a utilizar. De maneira adicional á lexislación ambiental, tamén adoita haber normas respecto ao ruído na lexislación laboral, en especial a relativa á seguridade e riscos laborais.
Crédito
O termo crédito pode referirse a:
Órbita (anatomía)
As órbitas son as dúas cavidades situadas a ambos os lados da liña media da faciana destinadas a acoller os ollos e os anexos.
Rubiá
Rubiá é un concello da provincia de Ourense, pertencente á comarca de Valdeorras. Segundo o padrón municipal en 2014 tiña 1494 habitantes (1716 en 2003). O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «».
Órbita (anatomía)
Características xerais
miniatura|esquerda|200px|Vista anterior dunha órbita e o globo ocular.
O volume contido no interior é de aproximadamente 30 ml, estando formado polo globo ocular, o nervio óptico, a musculatura extraocular, o paquete vasculonervioso (arteria, vea e nervio), a glándula lacrimal e a graxa periorbitaria.
Rubiá
Xeografía
O concello ten 100,7 km², e abrangue 10 parroquias. Limita ao norte e ao leste coa provincia de León, ao sur con Carballeda de Valdeorras e ao oeste co Barco de Valdeorras.
É predominantemente montañoso, localizándose ao noroeste a zona máis abrupta, a serra da Enciña da Lastra, que se alonga pola parte central e oriental do concello, e onde nacen dous ríos, o Meiral e o Galir, afluentes do Sil. Ten unha altitude media duns 600 metros, sendo as cotas máis altas os picos das Tres Penas Marías (1268 m), O Piornal (1528 m) e Portelo da Tara (1099 m).
Historia
A zona estivo poboada desde a prehistoria, conservándose dous poboados castrexos: o castro de Pardellán e o castro de Cabeza. Durante a romanización construíronse varias vías.
Na idade media albergou varios mosteiros. Desa época consérvase un templo románico en Pardollán. Hai tallas barrocas, como o retablo do Rosario e a talla dos doce apóstolos do retablo maior da parroquial de Rubiá, ou a talla da Virxe do Rosario, o Sagrario coa Verónica na porta (obras de Gregorio Español) e a pequena talla de santo Antón Abade en Biobra.
Entre a arquitectura civil destaca a Casa Grande de Rubiá e a ponte de Regueiral.
Sendeirismo
Rubiá conta coa ruta homologada de sendeirismo PR-G 144 "Ruta Natural dos Castros a Nivieira". É unha ruta sendeirista circular de 6 km con principio e fin en Rubiá.
No concello localízase a árbore senlleira aciñeira de Covas.
Lugares de Rubiá
Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Rubiá vexa: Lugares de Rubiá.
Órbita (anatomía)
Características xerais
Denomínase rebordo orbitario ó bordo óseo que dá entrada á cavidade orbitaria, estando formado por arriba polo arco orbitario do frontal, por dentro e por debaixo pola apófise ascendente do maxilar superior, e por fóra e por abaixo, polo bordo anterosuperior do malar.
Parede superior
Está constituída polo óso frontal e pola cara inferior da á menor do esfenoide. Nesta parede atópase a glándula lacrimal na parte máis lateral e a tróclea do músculo oblícuo maior na parte medial.
Parede inferior
Formada pola cara superior da pirámide do maxilar superior, pola cara superior do malar e pola cara superior da apófise orbitaria do óso palatino. Na unión deses tres ósos fórmase un suco óseo denominado canle suborbitario.
Noite de Guy Fawkes
miniatura|dereita|Festividade ao pé do castelo de Windsor en 1776. A noite de Guy Fawkes (en inglés: Guy Fawkes Night, tamén coñecida en inglés como Bonfire Night; en galego: a noite das fogueiras) é unha celebración que se realiza principalmente no Reino Unido a noite do 5 de novembro, para conmemorar o fracaso do atentado do 5 de novembro de 1605, coñecido como a conspiración da pólvora, co que unha facción de católicos, entre os que se atopaba Guy Fawkes, tentaron destruír o Palacio de Westminster, a sede do parlamento en Londres.
Órbita (anatomía)
Parede interna (medial)
Formada polo lacrimal, a lámina papirácea do etmoide, as ás maiores do esfenoide e a apófise ascendente do maxilar superior. A lámina papirácea do etmoide é unha zona con pouco espesor óseo e sofre frecuentes afectacións por afundimentos en traumatismos graves.
Parede externa (lateral)
Correspóndese coa poza temporal. Está formada polo óso malar (apófise orbitaria), pola á maior do esfenoide (cara anterior) e pola parte máis externa da bóveda orbitaria do frontal. Limita coa fendedura esfenomaxilar, que comunica a fosa orbitaria coa fosa pterigomaxilar.
Noite de Guy Fawkes
Historia e características
No leste de Inglaterra até 1859 era obrigatorio por decreto celebrar a salvación do rei, unha celebración que incluía espectáculos pirotécnicos e a construción de cacharelas sobre as que se queimaban os Guys, uns bonecos coa efixie de Guy Fawkes, o máis coñecido de todos os conspiradores de 1605. A véspera do 5 de novembro os nenos usaban os Guys para pedir diñeiro ao berro de "penny for the guy". Tradicionalmente, o "penny" (penique) serviu para comprar pirotecnia.
Maxi Rolón
Maximiliano Brian Rolón, nado o 19 de xaneiro de 1995 en Rosario (Santa Fe) e finado en Pujato o 14 de maio de 2022, foi un futbolista profesional arxentino da canteira do FC Barcelona que xogaba como extremo esquerdo.
Era irmán xemelgo do tamén futbolista Leonardo Rolón.
Traxectoria
Nado en Rosario (Santa Fe), Rolón comezou a súa carreira como futbolista nas categorías inferiores do Atlético Luján, club da súa cidade natal. No ano 2007 fichou pola canteira do FC Barcelona, aínda que non se mudou a La Masia até tres anos despois. Con todo, en 2013, foi cedido á UE Cornellà por mor da súa condición de cidadán extracomunitario, regresando ao club en xaneiro do ano seguinte para formar parte do "Xuvenil A". En maio dese mesmo ano foi ascendido ao FC Barcelona B da Segunda División. Tras ser ligado a unha posíbel cesión ao Lleida Esportiu en agosto, finalmente permaneceu no club barcelonés, debutando como profesional o 4 de outubro ante o CD Lugo no Mini Estadi. O 20 de setembro de 2015, co seu equipo agora na Segunda División B, marcou o seu primeiro gol como sénior ante a UE Olot na primeira vitoria da temporada. O de febreiro do ano seguinte rescindiu o seu contraro, asinado co Santos do Brasileirão. Tras a falta de oportunidades no club paulista, asinou o 31 de xaneiro de 2017 co Lugo de LaLiga2. A nivel internacional foi campión do Suramericano Sub-20 de 2015 coa.
Club Balonmano Cantabria
A nivel individual destacou Talant Dujshebaev, xogador do club dende 1992 a 1997 e que foi nomeado en dúas ocasións Xogador do Ano da IHF, ademais de adxudicarse ao longo da súa carreira numerosos títulos nacionais e internacionais. Durante a maior parte da súa historia, o club xogou no Pavillón de La Albericia, aínda que tamén nas súas últimas tempadas disputou partidos no Palacio de Deportes de Santander, que dispuña de maior capacidade que o anterior.
Inicios
O Club Balonmano Cantabria fundouse en 1975 baixo o nome de Grupo Deportivo Teka Santander, logo da fusión do La Salle Authie o Santander OJE. Por motivos de patrocinio chamouse GD Teka Ciclotour. Herdeiro club La Salle Authi de Los Corrales de Buelna, ocupou a súa praza, xa que as súas instalacións non estaban cubertas e non podía participar na segunda categoría nacional. O porteiro de La Salle Authi, José Antonio Revilla, fundou este club tras falar con José Gómez, responsable da empresa Teka, que os patrocinou con 25 000 pesetas e accedeu a ser o presidente da entidade. Logo de varios anos na segunda categoría, na tempada 1979-80 disputou a fase de ascenso a División de Honra, a máxima categoría nacional. Para iso debía impoñerse nun dos dous grupos creados, mais non o conseguiu. Ao ano seguinte tampouco puido conseguir o ascenso, sendo o club malagueño Caja de Ronda o que ascendeu no grupo B. O ano seguinte tamén disputou a fase de ascenso, mais nesa ocasión ascendeu o CD Cajamadrid, no grupo 2. Na tempada 1982-83 volveu disputar o ascenso enfrontándose no grupo A ao NIFSA Las Palmas, ao Móstoles e ao San Antonio. Tras cinco encontros, o Teka enfrontouse en Santander ao NIFSA, líder do grupo, ao que derrotou por 25-15, conseguindo o ascenso de categoría. Pouco despois enfrontouse ao campión do outro grupo, que tamén conseguiu o ascenso, o Granollers-2. Este partido decidía o campión nacional de Primeira, e que gañou o Teka por 26-21. O equipo nese partido estivo composto por Goñi, Badín, Merino, Iglesias, Solar, Morante, Mazorra, Charly, Sagarduy, Sanromán, Bárcena e Ortiz. Pasaran oito tempadas en Primeira División e realizaran tres intentos frustrados nas diferentes fases de ascenso a División de Honra, nas cales mantivérase o mesmo adestrador, Rafael Pastor, e o mesmo capitán, Pedro Bárcena.