cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nosa Señora de Fátima
Primeiro período: aparicións do anxo (1916)
esquerda|miniatura|225x225px|En Valinhos, o monumento dunha aparición do Anxo de Portugal (ou Anxo da Paz) aos tres pastoriños. Segundo o testemuño dos seus protagonistas, no ano 1916, tres nenos pastores, Lucía dos Santos, de dez anos, e os seus curmáns, Jacinta e Francisco Marto, de seis e nove anos respectivamente experimentaran, en tres ocasións distintas durante a primavera e o verán de 1916 unha presenza anxélica mentres apacentaban as súas ovellas, dúas veces na cova Loca do Cabeço, en Valinhos, e outra no Poço do Arneiro, na casa de Lucía, en Aljustrel. Este Anxo de Portugal, ou Anxo da Paz, tal como eles chamárono, aprendeulles a rezar para pedir a conversión dos pecadores, aconsellounos como practicar o sacrificio cotián e a adoración a Deus a través da eucaristía. Na súa narración, os nenos considerárono como unha preparación para as visitas da Virxe María que ían ter lugar posteriormente, entre o 13 de maio e o 13 de outubro de 1917.
De maio a setembro
miniatura|O tres pastoriños de [[Fátima, Portugal|Fátima: Lucía dos Santos (esquerda da fotografía), e os seus curmáns, Francisco Marto (centro) e Jacinta Marto (dereita)]] O domingo 13 de maio de 1917, o tres nenos foron a pastorear as súas ovellas como de costume, a un lugar coñecido como Cova da Iria, preto da súa vila natal de Fátima en Portugal. Lucía describiu ter visto, sobre unha aciñeira, a unha muller «máis brillante ca o sol», vestida de branco, cun manto con bordos dourados e cun rosario nas mans, que lles pediu que retornasen o mesmo día e á mesma hora durante cinco meses consecutivos, encomendándolles o rezo do rosario. Francisco declarou non escoitar nin falar coa Señora, senón só vela. Abraiados, correron de regreso á vila e anunciárono a todos, atopándose coa previsíbel incredulidade dos seus veciños —incluíndo os pais de Lucía—. Os pais de Jacinta e Francisco, porén, si os creron.
Os rapaces anunciaron máis aparicións, o día trece dos meses de xuño e xullo. Tras a segunda aparición, en xuño, declararon que se lles anunciara a morte de Jacinta e Francisco. Por mor da mortífera epidemia de gripe coñecida coma «gripe española» que arrasou Europa e América, Francisco e Jacinta Marto caeron doentes en decembro de 1918. Francisco non se recuperou e morreu o 4 de abril de 1919. Jacinta mellorou algo a súa saúde, mais ao pouco tempo sufriu unha pleurite putulenta e foi internada no hospital de Vila Nova de Ourém no verán de 1919. Trasladada a Lisboa, morreu o 20 de febreiro de 1920. esquerda|miniatura|225x225px|Valinhos, onde a Virxe de Fátima tamén apareceu aos pastores. Nas mensaxes que os nenos transmitían, a Virxe exhortaba ao arrepentimento, á conversión e á práctica da oración e a penitencia como camiño de reparación polos pecados da Humanidade. Paulatinamente, os nenos experimentaron unha transformación profunda, baseada na práctica da oración e de exercicios de piedade. Como forma de se disciplinar, os nenos comezaron a levar cordóns apertados ao redor do van e a realizar distintas obras de penitencia ou mortificación.
Algunhas das mensaxes transmitidas polos cativos presaxiaban guerras e calamidades no mundo. Segundo o relato de Lucía, o 13 de xullo de 1917 na Cova de Iria-Fátima foilles confiado aos nenos o chamado «segredo de Fátima», dado a coñecer pola Santa Sé durante o pontificado de Xoán Paulo II. Despois do relato da terceira aparición que incluíu a revelación do «segredo de Fátima», os nenos foron secuestrados por mandato do alcalde de Vila Nova de Ourém e sometidos a castigos físicos co obxectivo de que revelasen o contido desa mensaxe.
En posteriores retornos os nenos foron seguidos por miles de persoas que se concentraban no lugar. Entre as recomendacións, segundo os testemuños dos nenos, a Virxe fixo fincapé na importancia do rezo do Santo Rosario para a conversión dos pecadores e do mundo enteiro. A Virxe María tamén pediría a construción dunha capela no lugar, capela que foi o xerme do actual santuario de Fátima.
13 de outubro de 1917
miniatura|Fotografía do 13 de outubro de 1917, durante o chamado «milagre do sol». Segundo os escritos de Lucía, a última aparición da Virxe ao tres pastores tivo lugar o 13 de outubro de 1917, día en que se produciu o chamado «milagre do sol», presenciado por 70.000 persoas, entre eles algúns xornalistas e personalidades públicas da época. O xornalista Avelino de Almeida, do diario O Século, repetía no seu relato: "eu vino... eu vino".[cita
Terceiro período: cronoloxía posterior
miniatura|Interior da Basílica do [[Santuario de Fátima.]] miniatura|A Capela das Aparicións (en [[Fátima, Portugal|Fátima).]] Os feitos que tiveron lugar en Fátima despois de 1917 poden resumirse na cronoloxía a seguir: Os días 12 e 13 de maio de 1991, o Papa Xoán Paulo II volve a Fátima por segunda vez como peregrino, no décimo aniversario do seu atentado.
O 13 de maio de 2000, Xoán Paulo II, na súa terceira visita a Fátima e perante unha multitude de peregrinos, beatifica a Francisco e Jacinta e revela a terceira parte do segredo de Fátima. O Papa insiste na importancia das mensaxes e na santidade dos nenos. Preséntaos como exemplo de oración, amor e penitencia.
miniatura|Copia fotostática da páxina 353 do semanario Ilustração Portugueza nº 610, do 29 de setembro de 1917, que presenta un artigo titulado: Carta a alguén que pide un testemuño insospeitado (Carta a alguem que pede um testemunho insuspeito), ilustrado por fotografías da multitude contemplando o chamado «milagre do sol», o día 12 de setembro dese ano.
Posición da Igrexa católica e a súa interpretación do «segredo de Fátima»
A posición oficial da Igrexa católica sobre todo o acontecido, no tocante á doutrina, exprésase no seu catecismo:O «segredo de Fátima» propiamente, a Igrexa católica interpretouno como unha visión profética da reconversión de Rusia ao cristianismo. En efecto, no mesmo ano das «aparicións de Fátima» tivo lugar a Revolución de Outubro ou Revolución bolxevique, segunda fase da Revolución rusa de 1917, que conduciría ao nacemento da Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas (URSS) en 1922 cun sistema político de partido único dominado polo Partido Comunista até 1990. Tamén se considera que, coa desintegración da URSS en 1990, a profecía cumpriuse. Así mesmo interprétase que a terceira mensaxe do «segredo de Fátima» incluíu unha profecía sobre o intento de asasinato de Xoán Paulo II, que ocorreu o 13 de maio de 1981, no 64° aniversario da primeira aparición de Fátima. Así o expresou a Santa Sé:
Efemérides
miniatura|356x356px|Figura orixinal da Virxe de Fátima, na capela das aparicións da Cova da Iria, [[santuario de Fátima, Portugal.]] Desde as primeiras novas sobre as aparicións da Virxe de Fátima, os Papas amosáronse acorde aos acontecementos.
Santuario
O actual santuario, cuxo nome completo é Santuario da nosa Señora do Rosario de Fátima está construído en Cova da Iria, lugar onde a Virxe se apareceu a Lucía, Francisco e Jacinta. O Santuario está localizado en Fátima, pertencente ao municipio de Ourém, en Portugal, o cal inclúe a Basílica da nosa Señora do Rosario, que comezou a construírse en 1928. Consagrouse o 7 de outubro de 1953, e ao ano seguinte a Santa Sé concedeulle o título de basílica menor durante o pontificado de Pío XII.
Considérase que o santuario de Fátima é un dos centros de peregrinación popular máis importantes do mundo. No ano 2011 o santuario recibiu 7,3 millóns de peregrinos. Os peregrinos españois, italianos e polacos son os máis numerosos entre os estranxeiros. Nas súas inmediacións establecéronse máis de 50 casas de relixiosas femininas e unhas 15 congregacións masculinas que inclúen un seminario.
Homenaxes a Fátima
Nalgunhas cidades de Portugal, Arxentina, Venezuela, España, Nicaragua, entre outros países, construíronse escolas en homenaxe a Nosa Señora de Fátima, así como parroquias e capelas. En Galicia existen varias, entre elas a parroquia de Nosa Señora de Fátima en Vigo.
Notas
<references group="Nota" />
Carolina Regueiras
Carolina Regueiras, nada en Amoeiro e finada o 28 de xuño de 1937, foi unha labrega galega asasinada polos falanxistas.
Traxectoria
Muller de Juan Antonio Dopazo, un libertario retornado do Uruguai que traballaba de fontaneiro en Ourense. Coa sublevación do 18 de xullo de 1936, Juan Antonio pasouse ao bando leal. Carolina foi violada e asasinada o 28 de xuño de 1937, a súa morte foi rexistrada a causa de dous disparos na testa. O seu cadáver apareceu na estrada de Amoeiro a Tamallancos deliberadamente exposto en día de feira.
Osturňa
miniatura|400px|Distrito no que se encontra Osturna Osturňa (Osztornya en húngaro) é un concello de Kežmarok, Eslovaquia.
Breogán
Breogán, tamén identificado como Brigo, é un rei mitolóxico céltico de Galicia que é descrito como o fundador da cidade de Brigantia e o construtor dunha gran torre, identificada coa Torre de Hércules (coñecida durante a Antigüidade e a Idade Media como Farum Brigantium). A principal fonte documental sobre Breogán é o Lebor Gabála Érenn, un compendio medieval sobre os mitos fundacionais dos irlandeses. Neste compendio é descrito como o fillo de Brate, e o pai de Ite e Bile, entre outros, así como o devanceiro dos gaels. Ademais cóntase como os gaels descenden de Adán, a través dos fillos de Noé, e como chegaron a Irlanda a través de Galicia.
Osturňa
Demografía
Ten 398 habitantes, o 93% da poboación é de nacionalidade eslovaca, 1% checa.
Relixión
Por relixións o 84.42% é grecocatólica e 8.79% catolicoromana.
Breogán
É a personificación nacional de Galicia, sendo mencionado dúas veces no himno Os Pinos a través de referencias metafóricas a Galicia como o "Fogar" e a "Nazón de Breogán".
Etimoloxía
Unha posible explicación da orixe do nome de Breogán podería ser da expresión "Breo-genus" (fillo de Breo), sendo Breo o Brate gaélico. Mostra disto poden ser as aras votivas adicadas ao "deus lar Berobreo" localizadas no Monte Facho de Donón, no concello de Cangas do Morrazo. As aras están escritas en latín, sendo de resaltar que "deus lar" significaba na súa orixe "defunto divinizado", polo que se podería traducir como aras adicadas ao "defunto divinizado" Berobreo.
A lenda
miniatura|esquerda|"A chegada dos fillos de Miled", ilustración de [[J. C. Leyendecker en Myths & Legends of the Celtic Race de T. W. Rolleston, 1911.]] De acordo cos relatos do Lebor Gabála Érenn, os devanceiros de Breogán pasaron 440 anos vagando pola Terra, someténdose a unha serie de probas e tribulacións, unha historia que está baseada na dos israelitas do Antigo Testamento. Esta parte da lenda foi creada en tempos medievais, nos séculos XI-XII, cando existía unha gran tradición cristiá no momento da súa transcrición. Eventualmente embarcaron dende Exipto, fuxindo das pragas da época de Moisés e chegaron á península Ibérica, conquistándoa. Isto débese contrastar co achado dun escudo celta en Faiyum, Exipto, tal como nos mostra a obra clásica The Celts de T.G. Powell, onde se destaca que existían "mercenarios" celtas en Exipto dende o ano 274 a.C.
No noroeste da península, un dos líderes celtas, Breogán, fundou a cidade chamada Brigantia (identificada coa Coruña) e erixiu unha gran torre, a Torre de Breogán (identificada coa Torre de Hércules construída polo romanos). Dende o máis alto da torre, o seu fillo Ite albiscou a illa de Irlanda. A visión desa terra provocou que os gaels e Ite navegasen cara a Irlanda nunha expedición pacífica. Alí, Ite sería asasinado polos tres reis dos Tuatha Dé Danann, Mac Cuill, Mac Cécht e Mac Gréine. En vinganza, os oito fillos do neto de Breogán, Míl Espáine, e os nove irmáns de Ite, partiron dende Brigantia a Irlanda en trinta e seis naves lideradas por Érimón e Éber Donn, e conquistárona. O nome Míl Espáine provén do latín Miles Hispaniae ("soldado de Hispania") e é probablemente unha invencións dos escritores cristiáns.
Os fillos de Míl, coñecidos como os milesianos, desembarcaron no Condado de Kerry e abríronse camiño loitando até o outeiro de Tara. Durante a conquista, as esposas dos treis reis dos Tuatha Dé Danann, Ériu, Banba e Fodla, pedíronlles que a illa recibise o seu nome: Ériu é a forma máis antiga do nome moderno de Éire, e Banba e Fodla eran empregados como os nomes poéticos para Irlanda, como Albion para Britania. En Tara, os fillos de Míl reuníronse cos tres reis, e decretouse que os invasores regresasen ás súas naves e navegasen unha distancia de nove ondas, e se eran quen de desembarcar de novo, Irlanda sería súa. Navegando de novo, os Tuatha Dé Danann empregaron a súa maxia para desencadear unha treboada, na cal cinco dos fillos de Míl pereceron, quedando só con vida Éber Finn, Érimón e Amergin o poeta. Porén, Amergin realizou unha invocación chamando polo espírito de Irlanda coñecida como a "Canción de Amergin" grazas á cal puideron desembarcar e tomaron a illa na batalla Tailtiu. Os tres reis dos Tuatha Dé Danann foron derrotados en combate singular polos tres fillos superviventes de Míl, Éber Finn, Érimón e o propio Amergin. Despois da vitoria, Amergin dividiu o reino entre Érimón, quen gobernou no norte, e Éber Finn, que gobernou no sur.
Un ano despois da batalla de Tailtiu, Éber Finn non estaba conforme gobernando só a súa metade e loitou contra o seu irmán en Airgetros, sendo derrotado e asasinado, e dous anos máis, Érimón derrotou a Amergin noutra batalla. A tradición local en Drogheda sinala o seu lugar de enterramento baixo Millmount. Érimón converteuse no único gobernante de Irlanda. O alto reinado alternaríase entre os descendentes de Éber e os de Érimón. Entre os fillos de Éber estaban Conmáel, Ér, Orba, Ferón e Fergna.
Difusión da lenda
miniatura|dereita|Folio 53 do [[Libro de Leinster. Lebor Gabála Érenn está rexistrado en máis dunha ducia de manuscritos medievais e o Libro de Leinster é só unha das fontes primarias do texto.]] A primeira mención na historiografía á relación entre Galicia e as illas Británicas provén do século V, onde o historiador da Gallaecia Paulo Orosio na súa obra Historiæ adversus paganos (417) ou "Historia contra os pagáns" menciona a "Torre de Brigantia" como un faro moi alto que mira cara a Britania, o cal podería suxerir unha relación marítima entre Galicia e as illas. Ademais, describe a Irlanda "entre Iberia e Britania".
A lenda de Breogán recollida no Leabhar Gabhála entre os ano 900-1000 xa era coñecida en Galicia naquela época como demostra a lenda galega de Trezenzonio, sendo un caso excepcional de mitoloxía compartida entre dúas nacións atlánticas. A lenda de Trezenzonio é unha historia semellante sobre un monxe que viaxou a unha illa marabillosa que divisou dende o máis alto da Torre de Brigantia, e foi escrita en latín nos primeiros anos do século XI en Galicia. A historia, preservada en dous manuscritos do século XIV, é coñecida como Trezenzonii de Solistitionis Insula Magna ("A Grande illa do solsticio de Trezenzonius"). O seu fillo foi Bile, que á súa vez era o pai de Milesius (tamén chamado Míl Espáine), o suposto devanceiro de tódolos irlandeses. Malia que isto é considerado como un mito, a teoría da conquista de Irlanda por pobos provenientes da península Ibérica en tempos prehistóricos concorda cun estudo xenético elaborado en 2006 na Universidade de Oxford, que concluíu que a maioría da poboación das illas Británicas é descendente de granxeiros e pescadores neolíticos orixinarios das rexións norteñas da península Ibérica.
En decembro de 1601, os irlandeses perderon a batalla de Kinsale contra Inglaterra e debido a isto moitos condes gaélicos dediciron abandonar o país para evitar represalias (véxase Fuga dos Condes). O conde Hugh Roe O'Donnell (en Aodh Ruadh Ó Domhnaill), un líder rebelde que loitou en Kinsale, foi un dos numerosos irlandeses que decidiron quedar en Galicia. Escapou dende Castlehaven o 6 de xaneiro de 1602, e chegou á Coruña o día 14, onde foi recibido con honras polo Gobernador de Galicia e polo Arcebispo de Santiago de Compostela, onde foi fundado o Antigo Colexio dos Irlandeses en 1605. Alí foi levado a "visitar a Torre de Betanzos, onde segundo as lendas dos bardos os fillos de Milesius partiron cara a Illa do Destino". O feito de que o conde O'Donnell fose levado a visitar o faro amosa que a lenda de colonización de Irlanda era coñecida en Galicia no século XVII.
Tamén do século XVII é a historia do príncipe Gatelo, un rei que fundou a cidade de Brigancia, casou coa princesa Scota, e despois colonizou Irlanda e Escocia.
Descendentes
Breogán tivo nove fillos máis alén de Bile, o pai de Míl Espáine. Deles, Ite foi o primeiro en chegar a Irlanda e foi asasinado polos fillos de Cermait, o que provocou que a súa familia se vingase. O fillo de Ite, Lughaidh, conmemórase no topónimo Corca Luighe, e os irmáns de Ite están presentes noutros lugares de Irlanda: Breogha, Cuailgne, Muirtheimhne e Cualu nos territorios dos seus descendentes; Fuad, Bladh e Eibhle nas montañas (Sliabh Fuaid en the Fews, Slieve Bloom, e Slieve Felim respectivamente) e Nár en "Ros Náir" en Slieve Bloom e "Cathair Náir" en Slieve Mish.
No himno de Galicia
O primeiro texto do himno de Galicia, creado por Eduardo Pondal, foi titulado orixinalmente Breogán. Logo de varias redaccións, o texto definitivo publicouse o 22 de maio de 1890 como Os Pinos. Na letra do himno, Breogán é mencionado dúas veces, e nel Galicia descríbese poeticamente coma o fogar e a "nazón" de Breogán.
Na onomástica
Segundo datos do ano 2019 do Instituo Nacional de Estatística de España, Breogán é o nome propio de 610 persoas en Galicia, cunha media de idade de 15,7 anos.
Ademais é o nome propio de personalidades galegas como o escritor Breogán Riveiro, o xogador de fútbol Breogán Pereiro ou o político Breogán Riobóo.
No deporte
miniatura|250px|dereita|O CB Breogán nun partido de 2018. O equipo profesional de baloncesto da cidade de Lugo, o Club Baloncesto Breogán, fundado en 1966 polos irmáns Juan e José Ramón Varela Portas, recibe o seu nome na súa honra. O equipo de piragüismo Club Breogán do Grove tamén recibe o nome polo personaxe mitolóxico. Tamén o Fillos de Breogán, primeiro equipo galego de fútbol gaélico, fai referencia no seu nome a esta personaxe mitolóxica.
Na música
No ano 2014, o grupo de folk galego Luar na Lubre gravou o álbum en directo Torre de Breoghán. A Luz dos Milésians xunto coa Orquestra Sinfónica de Galicia. O álbum foi publicado o 2 de decembro de 2014, baixo o selo Warner Music. Está baseado en episodios do relato de Lebor Gabála Érenn (Libro das invasións de Irlanda), no que se narra a invasión de Irlanda polos Milesios, que chegarían procedentes de Brigantia (A Coruña). No DVD inclúese o concerto íntegro, que foi gravado en directo os días 21 e 22 de xuño de 2014, no Palacio da Ópera da Coruña.
Nos videoxogos
O videoxogo The Waylanders, desenvolvido polo estudio coruñés Gato Studio, está ambientado na lenda de Breogán e na construción da torre de Brigantia. Parte da historia está relacionada co Libro das Invasións e a conquista de Irlanda.
Axeitos
Axeitos pode referirse a:
Prusia (rexión)
miniatura|230px|Prusia no contexto das [[pobos bálticos|tribos bálticas contra o ano 1200.]] miniatura|230px|Mapa do [[Territorio de Memel, a Prusia Oriental e a Cidade Libre de Danzig (1923-1929).]] miniatura|230px|A [[provincia de Prusia dentro do Reino de Prusia, no seo do Imperio alemán en 1871.]] Prusia (en antigo prusiano: Prūsa, en alemán: Preußen, en latín: Borussia) é unha rexión histórica do leste de Europa situada nos confíns das actuais Polonia e Rusia, centrada na baía de Gdańsk na costa sueste do mar Báltico e que se estendía terra adentro até a Masuria.
O seu nome vén dunha deformación do dun dos seus pobos autóctonos, os borusios ou prusianos, de orixe báltica.
A rexión foi colonizada e xermanizada polos cabaleiros teutónicos nos séculos XI e XII que a disputaron durante moito tempo aos polacos. Distínguese unha Prusia Oriental e unha Prusia Occidental, que foron reunidas temporalmente nunha Provincia de Prusia do Imperio alemán.
O seu territorio divídese hoxe entre o nordés de Polonia (Varmia e Masuria), o enclave ruso da óblast de Kaliningrado e o oeste de Lituania (Territorio de Memel).
O antigo estado alemán de Prusia (1525–1947) deriva o seu nome desta rexión.
Xeografía
Prusia esténdese a carón do litoral báltico, e ten un relevo maioritariamente chan (de feito, o nome de "Polonia" vén da palabra eslava polié, que significa "chaira"). O punto máis baixo encóntrase en Raczki Elblaskie, en Polonia (1,8 m baixo o nivel do mar). Abundan as zonas lacustres, especialmente en Masuria, onde ocupan o 12 % da súa superficie total.
O solo de Prusia está formado polo Escudo Báltico e a Chaira Sármata. A inclinación do terreo é de sur a norte, é dicir, cara ao mar Báltico.
Ríos
Os principais ríos que atravesan a rexión, e desembocan no Báltico, son o Vístula e o Oder o Vístula (en polaco, Wisła), de 1.047 km de lonxitude, que baña ao redor da metade do territorio, e que nace moi ao sur, nos montes Tatra (Cárpatos), cruza as rexións da Pequena Polonia e Mazovia, pasando por Cracovia e Varsovia, as dúas capitais que tivo Polonia. Na súa desembocadura forma un delta.
O Oder (en polaco, Odra) ten unha lonxitude de 854 km, e o seu principal afluente e o Warta (en alemán Warthe), de 808 km de percorrido; Oder e Warta forman unha conca hidrográfica que drena a rexión histórica, afluíndo ás baías o norte de Szczecin.
Cadeliña, Chandrexa de Queixa
San Pedro de Cadeliña é unha parroquia do concello de Chandrexa de Queixa na comarca da Terra de Trives, na provincia de Ourense. No ano 2007 tiña 12 habitantes, deles 6 eran homes e 6 eran mulleres, o que supón unha diminución de 1 habitante en relación ao ano anterior, 2006.
Prusia (rexión)
Ríos
A porción final das concas do Vístula e do Oder comprende a maior parte da rexión, que está percorrida por un sistema de ríos que principalmente se unen ao Vístula desde o leste. Estes ríos son propios da chaira. Son navegábeis en moitos treitos. Ademais, hoxe están unidos por canles. Pero o efecto de drenaxe nunha gran parte do territorio é débil, especialmente na rexión lacustre. O predominio de zonas pantanosas, o nivel do terreo e os pequenos lagos impiden un movemento de auga a grande escala. Os ríos teñen un réxime de dous períodos de gran caudal ao ano. O primeiro débese ao desxeo na primavera, o que incrementa o volume dos ríos na chaira; o segundo está causado polas chuvias intensas de xullo.
Lagos
Na rexión encóntranse numerosos lagos de orixe glaciar (orixinados na glaciación de Würm). Os máis deles están en Masuria, na que ocupan o 12 % da súa superficie total, pero tamén os hai en Pomerania. A porción nordeste, á que se chama distrito dos lagos, está escasamente poboada porque lle faltan recursos para a agricultura e a industria.
Costa
O litoral encóntrase, como quedou dito, no mar Báltico, entre a desembocadura do Oder e a lagoa de Crulandia, pasando pola baía de Danzig e a lagos do Vístula. É unha costa baixa e areosa. Fáltanlle portos naturais, excepto os de Szczecin, no noroeste, nas bocas do Oder, e o de Gdańsk, na desembocadura do Vístula. Hai un porto artificial, Gdynia, construído tras a primeira guerra mundial.
Clima
As pautas meteorolóxicas a curto e longo prazo da rexión son de transición e variábeis pola colisión de diversas masas de aire por riba da superficie do país. O aire mariño móvese cruzando Europa occidental, o aire ártico barre desde o océano Atlántico Norte e o aire subtropical chega desde o océano Atlántico Sur.
Aínda que o aire ártico domina durante gran parte do ano, a súa conxunción con correntes máis cálidas modera as temperaturas e xera considerábeis precipitacións, nubes e néboa. O clima é frío, moi rigososo en inverno. A primavera chega lentamente en marzo ou abril, traendo principalmente días soleados despois dun período alternando condicións invernais e primaverais. Os veráns, que se estenden desde xuño até agosto, é xeralmente menos húmido que o inverno; son suaves, con temperaturas que varían entre os 15º e os 25 °C. Os chuvascos e as tormentas alternan con tempo seco e soleado, que se produce cando prevalecen os ventos do sur. A principios do outono o tempo é xeralmente soleado e temperado, antes dun período chuvioso e máis frío en novembro, ren que comenza a transición ao inverno. O inverno máis cru, que pode durar dun a tres meses, trae frecuentes tormentas de neve. O rango de temperaturas medias é de 6 °C. A costa báltica, influída por moderados ventos do oeste, ten veráns máis frescos e invernos máis temperados. Nas zonas ao longo do Vístula entre Varsovia e o mar Báltico e o extremo noroeste, a media de precipitacións é de menos de 500 mm.
Medio ambiente
O bioma dominante é o bosque mixto báltico. A principal característica natural son as inundacións. Os problemas medioambientais melloraron moito desde o ano 1989 debido ao declive da industria pesada e á crecente concienciación ecolóxica nos gobernos posteriores ao comunismo. A contaminación atmosférica, porén, segue a ser un serio problema debido ás emisións de dióxido de xofre de fábricas alimentadas por carbón, e a chuvia ácida resultante causou danos no bosque. A contaminación da auga por residuos industriais e urbanos é tamén un problema, como a forma de dispoñer dos residuos tóxicos. Os niveis de contaminación deberían seguir diminuíndo conforme as estruturas fabrís se vaian adaptando aos estándares da Unión Europea.
Xeografía humana
miniatura|230px|A Igrexa de Cristo Rey en [[Gdańsk.]]
As zonas lacustres e forestais están pouco poboadas. O principal grupo étnico é o dos polacos, do tronco eslavo. Actualmente é máis homoxéneo que antes da segunda guerra mundial, pois hai que ter en conta que durante a guerra morreron varios millóns de persoas, entre elas moitos milleiros de xudeus e, despois, houbo moitos alemáns que tiveron que marchar, e numerosos ucraínos, belarusos e lituanos foron desprazados á URSS. Esta emigración compensouse coa chegada de polacos que vivían en territorios que quedaron despois da guerra en poder da URSS. Segundo o censo de 2002, o 96,7 % da poboación é polaca e entre o resto hai ucraínos (0,1 %), belarusos (0,1 %) e alemáns (0,4 %).
Os polacos pertencen ao tronco racial e lingüístico eslavo, que fala nun 97,8 % o polaco. A relixión maioritaria é a católica, nun 89,8 %. Hai minorías de ortodoxos orientais (1,3 %) e protestantes (0,3 %).
As cidades principais son Gdańsk e Szczecin (antes, en alemán, Stettin, hoxe en Polonia, e Kaliningrado (antes, en alemán, Könisberg), en Rusia.
Orixes
A rexión estaba orixinalmente ocupada por un pobo báltico, os borusios ou prusianos, cuxo nome deu por deformación o de "Prusia", así como por tribos escandinavas e godos. Ao redor do 350 a.C., Piteas, un viaxeiro grego, designou o territorio co nome de "Mentenomon" e aos seus habitantes como "Guttones", que posteriormente deu o termo de "godos".
Chegada dos viquingos
Os viquingos comezaron a penetrar na Europa oriental contra os séculos VII e VIII e comerciaron cos borusios. Os mercados máis importantes deste comercio foron as cidades de Truso (hoxe Elbląg) e Kaup, onde se estableceron un certo número de escandinavos. Truso ocupaba tamén unha posición central nas rotas comerciais do leste a través do mar Báltico, e sábese que varios mariñeiros prusianos se encontraban tamén no porto sueco de Birka.
Ao final deste período, no século XI, os daneses Harald o do dente azul e Knut o Grande enviaron varias expedicións contra os prusianos que conduciron á destrución de moitas vilas de Prusia, incluíndo Truso e Kaup. Porén, fracasaron en establecer unha sólida cabeza de ponte na rexión.
A instalación dos cabaleiros teutónicos
miniatura|230px|O Estado da [[Orde Teutónica contra 1260.]] miniatura|230px|O Estado da [[Orde Teutónica en 1400.]] Na Idade Media os pobos bálticos estaban entre os últimos pobos de Europa que aínda eran pagáns. As múltiples campañas de evanxelización organizadas polos cabaleiros polacos da Orde de Dobrin (Bracia Dobrzyńscy) encontraron pouco eco e, ao principio do século XIII, os borusios invadiron a Mazovia. O duque polaco Conrado de Mazovia chamou entón na súa axuda, en 1225, aos cabaleiros teutónicos alemáns.
A Cruzada Báltica (ou campaña de Prusia) comezou en 1231 baixo o mando de Hermann Blake. A conquista fíxose sobre todo grazas á construción de castelos e fortes, e de razzias sobre as vilas bálticas. Os primeiros castelos contruíronse ás beiras do Vístula, en Thorn (1231), Elbing e Kulm, e despois na beira do mar Báltico, en Sambie (Samland en alemán).
O pobo borusio que vivía en parte grazas á pesca viuse entón privado do seu acceso ao mar. Königsberg foi fundada en 1255. A mediados do século XIII, os borusios intententan unha última revolta que non fará máis que precipitar o seu declive. De 170 000 antes da conquista, non son máis que 90 000 contra 1300. Prusia convértese entón nunha terra de Drang nach Osten (colonización alemá cara o leste).
miniatura|230px|esquerda|Panorámica actual de Marienburgo.
As cidades de Prusia experimentan entón unha expansión espectacular e a construción de portos permite o comercio co resto do mar Báltico. O país tamén se estende cara ao oeste pola anexión de Danzig.
A Prusia teutónica coñece unha época de prosperidade até o século XV, beneficiándose da súa condición de terra de cruzada debido aos esporádicos combates contra os lituanos que seguían a ser pagáns. Pero, en 1386, o casamento de Ladislau II Iagelión, gran duque de Lituania, coa herdeira de Polonia Eduvixes I (que foi beatificada o 8 de agosto de 1986 en Cracovia polo papa Xoán Paulo II, e canonizada o 8 de xuño de 1997 na mesma cidade e polo mesmo papa), cambia a situación diplomática na rexión, ao crearse a Unión de Krewo entre os dous Estados.
Decadencia da Prusia teutónica
O 14 de agosto, o Gran Mestre da Orde Teutónica Ulrich von Jungingen declarou a guerra á Unión de Krewo. Inmmediatamente as forzas teutónicas pasaron á ofensiva e invadiron a Gran Polonia e a Cujavie, pero os polacos responderon á invasión reconquistando Bydgoszcz. Un acordo de armisticio asinado o 24 de xuño de 1410, permitiu aos lituanos e polacos prepararse para terminar coa ameaza teutoa de vez. A batalla de Grunwald, o 15 de xullo seguinte, tamén coñecida como "batalla de Tannenberg", marcaría o inicio da decadencia dos cabaleiros teutónicos.
A primeira paz de Toruń, asinada o 1 de febreiro de 1411, impúxolle aos cabaleiros unha compensación financeira tan grande que non tiveron máis remedio que recorrer a unha suba de impostos moi elevada, porque o tesouro estaba practicamente baleiro. A poboación prusiana rebelouse entón de novo contra os cabaleiros alemáns e pediu axuda ao rei de Polonia Casimiro IV. A guerra dos Trece Anos estalou unha vez máis entre a Orde e Reino de Polonia en 1454, durante a cal Prusia se empobreceu. A batalla de Puck en 1462 foi unha vitoria decisiva dos polacos que se traduciu no segundo tratado de Toruń, polo que a Orde Teutónica cedía a Polonia o leste da Pomerania, así como os voivodatos prusianos de Elbląg (en prusiano, Elbling), Malbork e Chełmno (Culm ou Kulm en alemán) que logo formarían a Prusia Real. O resto da "Prusia Teutónica" permaneceu en posesión da Orde, pero sometida á soberanía feudal de Polonia.
A comezos do século XVI, un novo terremoto sacode profundamente os fundamentos da Orde cabaleiresca alemá. En efecto, desde 1520 o vento da Reforma sopra sobre os Estados do Sacro Imperio Romano Xermánico.
En 1511, Albert de Brandeburgo foi elixido cono 37º Gran Mestre. Aínda que era sobriño do rei de Polonia Sexismundo I, dirixiu unha guerra contra el desde 1519 a 1521 que rematou cunha tregua de catro anos. Ao final da tregua, negociou co seu tío un acordo que lle permitiu converterse ao luteranismo. Sexismundo aceptou coa condición de que Prusia continuase sendo un feudo vasalo do Reino de Polonia. O acordo final selouse polo tratado de Cracovia, que se asinou o 5 de abril de 1525. Albert transformou o que quedaba da vella Prusia teutoa no Ducado hereditario de Prusia e trasladou o seu goberno a Königsberg.
Tupamaros
miniatura|Bandeira dos Tupamaros Os Tupamaros, tamén coñecidos como MLN (Movimiento de Liberación Nacional) foi unha organización de guerrilla urbana no Uruguai nos anos 60 e 70 e que na actualidade actúa como partido político na Fronte Ampla. Toma o nome de Túpac Amaru II, líder dunha revolta contra os españois no século XVIII.
O 31 de xullo de 1963 realizan a primeira acción armada, o asalto ao Club de Tiro Suízo, apropíanse de varias armas e munición, Raúl Sendic idenficado pola policía como o ideólogo marchou ao exilio. Ao longo do ano foron incorporándose ao grupo inicial membros procedentes do anarquismo e o maoísmo, seguironlle máis accións armadas pero ningunha foi reivindicada ata que a partir de decembro de 1964 comezaron a asinar as súas accións co nome de Tupamaros, independizándose do PSU.
Tras ser practicamente desbaratado pola policía en 1966, o MLN-T recuperouse, cunha serie de accións que combinaban a recollida de fondos e materiais para a organización, o axustizamento dalgúns funcionarios policiais acusados de torturas e a propaganda política.
Contra 1970 a loita armada fíxose de maiores proporcións, realizando algunha das súas accións máis coñecidas, como o secuestro e axustizamento en agosto de 1970 do funcionario norteamericano Dan Mitrione, enviado polos Estados Unidos para asesorar á policía, ou a fuga do penal Punta Carretas en 1971.
En 1972 detívose á case toda a dirección da organización, mantidos como reféns tras o golpe de estado de 1973, os tupamaros deixaron de realizar accións armadas no Uruguai.
Rexión Autónoma do Tíbet
A Rexión Autónoma do Tíbet (en བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས།) ou Rexión Autónoma de Xizang (en 西藏自治区), é unha rexión autónoma da República Popular da China, onde habitan 7,5 millóns de membros do pobo tibetano. Foi estabelecida formalmente no ano 1965 para substituír a Área do Tíbet, unha división administrativa que a República Popular herdou da República da China, uns 5 anos despois da dimisión do Kashag coa revolta do Tíbet de 1959, e 13 anos despois da incoporación do Tíbet en 1951.
Dentro da China, o Tíbet é identificado como unha rexión autónoma. As fronteiras actuais do Tíbet foron estabelecidas no século XVIII e inclúe a metade do Tíbet etnocultural. A Rexión Autónoma do Tíbet é a segunda meirande división administrativa da China segundo a área despois de Xinjiang, abranguendo 1 228 400 km2, e os seus terreos duros son os menos densamente poboados de todo o estado.
Eleccións xerais de España de 1881
200px|miniatura|Práxedes Mateo Sagasta As Eleccións Xerais de 21 de agosto de 1881 en España foron convocadas baixo o reinado de Afonso XII en base ao disposto na Constitución española de 1876, vixente ata 1931, na coñecida como Restauración borbónica en España.
Antecedentes
En 1878 o grupo de vellos unionistas dirixido por Manuel Alonso Martínez abandona o Partido Liberal-Conservador e regresa ás filas do Partido Constitucional de Sagasta, que abandonara en 1875. En 1880, tras cinco anos consecutivos de goberno, continúa a erosión do Partido Liberal-Conservador. O 9 de marzo de 1880, o xeneral Arsenio Martínez Campos, pásase cos seus seguidores ao Partido Constitucional. Ese mesmo ano abandonan as filas conservadoras e súmanse ás liberais José Pousada Herrera, antigo dirixente da Unión Liberal e presidente do Congreso nas primeiras Cortes da Restauración, así como un grupo de vellos notables do Partido Moderado que non atopan acomodo nas filas conservadoras, como o conde de Xiquena ou Balmaseda. A raíz destas incorporacións, o Partido Constitucional pasou a denominarse Partido Liberal Fusionista. En xaneiro de 1881 Sagasta, fortalecido o seu partido, reclama ao rei Afonso XII que cese aos conservadores e chame ao goberno aos liberal-fusionistas. O rei accede á demanda de Sagasta e o 8 de 1881, Sagasta asume por primeira vez na Restauración a presidencia do Consello de Ministros.
Características
O número de votantes para estas eleccións era de 846.961 (o 4,99% da poboación total), mediante sufraxio restrinxido. Elixíronse 392 deputados o día 20 de agosto de 1881.
Illa Roosevelt
A illa Roosevelt é unha illa cuberta polo xeo, aproximadamente de 130 km de longo na dirección NO-SE por 65 km de ancho, e uns 7.500 km² de superficie, que está na parte leste da barreira de xeo de Ross na Antártida. A súa parte central elévase uns 550 msnm.
Foi chamada polo seu descubridor o almirante Richard Evelyn Byrd en 1934 en honra a Franklin Delano Roosevelt, entón Presidente dos Estados Unidos.
Reclamación territorial
A illa é reclamada por Nova Zelandia como parte da Dependencia Ross, pero esta reclamación está suxeita ás disposicións do Tratado Antártico.
Nueva Galicia
Nueva Galicia pode referirse a:
Azoreiros
O topónimo Azoreiros pode referirse a:
Vilfredo Pareto
miniatura|Vilfredo Pareto Vilfredo Pareto, nado o 15 de xullo de 1848 e finado o 19 de agosto de 1923, realizou importantes contribucións ao estudo da economía (e da socioloxía), especialmente no campo da distribución da riqueza e a análise das eleccións individuais. Foi o creador do concepto de eficiencia de Pareto, e contribuíu ao desenvolvemento da microeconomía, con ideas como a da curva de indiferenza.
Economía
O índice de Pareto é a medida da desigualdade da distribución do ingreso.
Foi un autor moi prolífico. Escribiu obras de economía e panfletos antigubernamentales desde 1870 ata a chegada de Mussolini para criticar o intervencionismo e a falta de democracia. Na súa primeira etapa intelectual, que logo tomaría outro xiro, foi continuador dos neoclásicos e demócrata radical.
En socioloxía foi un grande innovador. Desprezou algúns postulados económicos (pensamento 100% racional) desde a socioloxía, tomando en consideración os elementos residuales instintivos, non lóxicos nin racionais.
Política
Para Pareto hai dúas clases de homes: raposos e leóns. Os raposos son calculadores, pensadores e materialistas, mentres que os leóns son conservadores, idealistas, resolven pola forza e burocráticos. Introduce o concepto de elite. Para Pareto a elite son os mellores da sociedade. A elite non é hereditaria, e polo tanto haberá unha circulación de elites.
A elite do poder péchase fronte a nova elite que xorde da masa pero acaba sendo substituída. É un ciclo. Pode suceder a través dunha revolución ou por substitución gradual. Unha boa elite é onde hai un bo equilibrio entre raposos e leóns. Cando hai moitos raposos na elite os leóns rebélanse, e viceversa. Cando unha elite é decadente débese exterminar; a elite debe ser de calidade e circulante.
Pareto influíu moito sobre o fascismo italiano. Os fascistas intentaron apropiarse de Pareto, e Pareto en certo xeito correspondeulles (Mussolini nomeouno senador vitalicio), malia estar en desacuerdo con algunhas das súas políticas.
Telepizza
Telepizza é unha empresa multinacional de comida rápida, especializada en pizzas. Foi fundada en San Sebastián de los Reyes (Madrid, España) en 1986 por Leopoldo Fernández Pujals e un grupo de hostaleiros madrileños e vigueses.
Juan Antonio Dopazo
Juan Antonio Dopazo, nado en Amoeiro, foi un político galego.
Traxectoria
Libertario retornado do Uruguai, traballaba de fontaneiro en Ourense. Logo ingresou no POUM. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 pasouse ao territorio controlado polo goberno lexítimo. A súa muller Carolina Regueiras foi violada e asasinada o 28 de xuño de 1937. Foi condenado a 12 anos de prisión. Posteriormente casou con Carmen Rodríguez Nóvoa.
Tesitura
En música, o termo tesitura (do italiano tessitura) fai referencia á zona da extensión de sons de frecuencia determinada que é capaz de emitir unha voz humana, ou un instrumento musical. Adóitase indicar sinalando o intervalo de notas comprendido entre a nota máis grave e a máis aguda que un determinado instrumento ou voz é capaz de emitir.
Tamén pode estar referido especificamente á parte da voz dun cantante na que se produce a mellor calidade sonora e un timbre máis adecuado.
A tesitura no canto
Frecuentemente, na voz humana distínguese entre a tesitura e a extensión vocal. A extensión vocal, é dicir, a extensión sonora da voz, é o marco de frecuencias realizables, sen considerar volume e calidade do son. En voces sas, comunmente é de dúas oitavas ou máis. O termo tesitura úsase para denominar á parte da extensión vocal na cal se poden realizar sons controlables e utilizables musicalmente.
As características para definir a tesitura dunha voz son:
As tesituras de cantantes profesionais en ópera deben ser de dúas oitavas ou máis; en tenores un pouco menos de dúas oitavas. Dentro das voces chamadas guturais, tan usadas no black metal e outros estilos, atópanse notas non alcanzables pola voz humana normal. Segundo Peter-Michael Fischer, a tesitura do cantante comeza unha cuarta xusta (cinco semitóns) por encima da súa nota máis grave posible (o seu «cero fónico») e chega ata unha cuarta por baixo da nota máis aguda da voz («límite fónico»).
Para clasificar voces para o uso coral, distínguense catro grupos principais, cuxa tesitura é menor que dúas oitavas, para poder incluír voces menos preparadas:
Amedeo Carboni
Amedeo Carboni, nado en Arezzo o 6 de abril de 1965, é un exfutbolista italiano. Xogaba de lateral esquerdo e foi internacional coa selección italiana.
Xogou profesionalmente durante 22 tempadas, nas que estivo principalmente na Roma (sete tempadas) e no Valencia (nove), gañando oito títulos nas etapas nestes dous equipos.
Rock and roll
miniatura|Elvis Presley O rock and roll ou rock'n'roll é un xénero musical orixinado na década de 1950, a partir do chamado rhythm and blues, música negra estadounidense.
Historia e características
As diferenzas do Rock coas músicas das que provén, (Country e Blues, son máis de énfase e de actitude que puramente musicais. A finais dos corenta comezaron a aparecer fusións entre os dous estilos, "Moving all over" (Hank Williams, 1947) e "Rocket 88" (Jackie Brenston, 1951) poden ser consideradas mostras iniciais de Rock, pero até que aparece a rebelión xuvenil, os topetes e o sexo entre adolescentes, a poder ser no asento traseiro dun automóbil, non se pode falar de Rock.
Por primeira vez os mozos non querían levar a vida dos seus pais e facían desta diferenza unha cuestión cultural. O rock canalizouna, deulle nome, serviulle de trilla sonora e moito máis que é difícil de comprender hoxe. Como ben dixo John Lennon, antes de Elvis Presley non había nada. A continuidade vese tamén en que a formación clásica do rock é aquela do Blues eléctrico de Chicago da que evolucionou principalmente: Voz, dúas guitarras, baixo e batería. Pese a tantas cousas en común non se pode falar do rock como un blues tocado por brancos, ao blues faltáballe o carácter explosivo e as gañas de vivir que transmiten desde os primeiros discos de Rockabilly até os Sex Pistols.
A partir de 1955 houbo unha explosión que abaneou os Estados Unidos. O rock invadiu as emisoras, os cines, as salas de baile e indignou á sociedade benpensante que contraatacou co escándalo Payola. A era do rock acabou en 1959, coa morte de Buddy Holly, Chuck Berry, Bo Diddley no caldeiro e Elvis facendo a mili en Alemaña, habería que agardar a que a semente prendese en Inglaterra e volvese no 1964 en forma de British Invasion para que o rock se convertese na plétora de variedades musicais co que o asociamos hoxe.
A invasión significou moitas cousas, desde unha volta ás raíces negras do rock até unha ampliación da súa base social e unha dignificación como forma artística, despois de discos como o "Revolver" dos Beatles ou o "Pet Sounds" dos Beach Boys o rock transcendeu o seu carácter de revolta xuvenil. Os setenta viron a disgregación da até entón sólida comunidade, por un lado os "dinosauros" (superbandas que facían tours interminábeis e tiñan un grande éxito repetindo o que fixeran nos sesenta) e o Rock sinfónico, por outro a música disco crearon un ambiente para a revolución do punk, que se musicalmente era un regreso á primitiva agresividade e proximidade do R'n'R, estética e politicamente significou unha ruptura que acentuou a división existente: un punk odiaba a un fan do rock comercial, nunha dicotomía que aínda se mantén.
Cultura do Sáhara Occidental
A cultura do Sáhara Occidental está marcada polo modo de vida nómade dos seus habitantes e pola climatoloxía do deserto.
Gastronomía
Igual que en todos os países do Magrebe o ingrediente principal é o cuscús, que acostuma ser acompañado por todo tipo de alimentos. As influencias da cociña do sur, o fan consumir con acompañamento de cacahuete. O porco apenas se consome, xa que non é legal segundo as leis islámicas. Por outra banda os saharianos consomen moita carne de camelo e mais de cabra. Algunhas tribos son coñecidas por cultivar trigo, cebada e outros cereais que empregan nos seus pratos.
Dado que son nómades case toda a súa dieta está baseada na carne, o leite e outros derivados. As tribos costeiras consumían cantidades abondo de peixe, arroz...
Bebidas
É moi importante a inxestión de té. Adoita ser unha especie de ritual no que beben tres cuncas; existe un dito popular: "a primeira cunca din que é amarga como a vida, a segunda doente como o amor e a terceira suave como a morte".
Arte africana occidental
O continente africano acolle gran diversidade de culturas, caracterizadas cadansúa por un idioma propio, unhas tradicións e unhas formas artísticas características. Pese a que a enorme extensión do deserto do Sáhara actúa como barreira divisoria natural entre o Norte de África e o resto do continente, ha considerábeis evidencias que confirman todo un contínuum de influencias entre ambas as dúas zonas a través das rutas comerciais que cruzan África desde tempos remotos.
As artes africanas son fiel reflexo das ricas historias, filosofías, relixións e sociedades dos habitantes deste vasto continente. A arte africana, amen da súa importancia, inherente as xentes que a produciran, ten inspirado tamén algúns dos máis importantes artistas e movementos da arte contemporánea tanto de Europa como de América. Os artistas occidentais do século XX admiraran a importancia que se concedera á abstracción na arte africana, estimulando así a súa falta de preocupación polo naturalismo.
A historia da arte africana remonta aos tempos prehistóricos. Entre as representacións artísticas máis antigas están as pinturas e gravados rupestres de Tassili e Ennedi, no Sáhara (-6000 e século I, respectivamente).