cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jacob Elordi
Traxectoria
Elordi tivo a súa primeira experiencia en Hollywood na película Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales como extra. Tivo o seu primeiro papel na película australiana Swinging Safari no 2018 e interpretou o papel de Rooster. Tamén tivo un protagónico papel na película romántica de Netflix The Kissing Booth, onde protagoniza a Noah Flynn, que se estreou en maio de 2018. E seguiu The Kissing Booth 2 que se rodou a mediados de ano do 2019 en Cidade do Cabo e estreouse en xullo de 2020. A película The Kissing Booth 3 estreouse o 11 de agosto de 2021.
En 2019, protagonizou o filme de terror The Mortuary Collection, e actuou na serie de televisión de Euphoria como Nate Jacobs.
Chinavita
Chinavita é unha vila e concello da provincia de Neira, parte do departamento colombiano de Boyacá. O centro urbano de Chinavita atópase a 39 quilómetros da capital do departamento, Tunja, no Altiplano Cundiboyacense. Limita cos concelos de Tibaná e Ramiriquí polo norte, Ramiriquí e Miraflores polo leste, Garagoa polo sur e Pachavita e Úmbita polo oeste.
Campohermoso
Campohermoso é unha vila e concello do departamento colombiano de Boyacá, parte do subrexión da Provincia de Lengupá. Conta con 3.949 habitantes (2015) e ten unha temperatura media anual de 23 °C.
Limita polo norte cos concellos de Páez e Miraflores, polo oeste cos concellos de Garagoa e Macanal, polo sur cos concellos de Santa María e San Luis de Gaceno, e polo leste cos concellos de Paéz, San Luis de Gaceno e o río Upía.
Xosé Bouzó Fernández
Traxectoria
Orixinario de Guillade (Ponteareas). En 1985 licenciouse en Filoloxía galega e portuguesa pola Universidade de Santiago de Compostela. Foi profesor de lingua e literatura galegas no colexio San Miguel e no instituto Santa Irene. No Grupo Educativo O Castro-San Miguel traballou como profesor de educación física, e creou varias asociacións deportivas e foi adestrador de atletismo, baloncesto e voleibol. En 1988 superou as oposicións de profesor de educación física, sendo destinado ao IES Ricardo Mella, e ao ano seguinte obtivo destino definitivo no IES Manuel Antonio. Ao curso seguinte foi escollido director do centro. Despois traballou no instituto da Cañiza, o IES Proval de Nigrán, e desde 1995 no IES Primeiro de Marzo de Baiona, onde é xefe de departamento de educación física.
Colabora no Instituto de Estudos Miñoráns e participou na creación do grupo S.O.S. Groba en defensa da serra da Groba. Xunto con Xurxo Pérez Pintos deseñou e levou a cabo os paseos pedagóxicos que desde a década de 1990 fan parte das Xornadas do Ensino organizadas en Vigo pola Asociación Socio-Pedagóxica Galega e a CIG. É tamén empresario no sector educativo e inmobiliario (Vigo, Lisboa) e no desenvolvemento agroforestal na parroquia de Guillade (Ponteareas) e na xuradía de Marzán (O Rosal).
Obra
Na súa época universitaria comezou a publicar poemas na revista Dorna e na do IEM.
Lovesendo Ramírez
Lovesendo Ramírez (ou Ramires), nado c.940 e morto c.1020, foi un nobre da península Ibérica medieval, príncipe infante do Reino de Galiza ao ser fillo de Ramiro II.
Horace Hayman Wilson
Horace Hayman Wilson, nado en Londres o 26 de setembro de 1786 e finado na mesma cidade o 8 de maio de 1860, foi un historiador, lexicógrafo e numismático orientalista, o primeiro en ocupar a cátedra de Lingua Sánscrita na Universidade de Oxford.
Lovesendo Ramírez
Familia
Era fillo do rei Ramiro II e de Onega, a súa terceira esposa. Lovesendo casou cunha nobre de orixe musulmá, Zayra Ibn Zayda (c. 940 -?) que tras o matrimonio cambiou o seu nome polo de Ortega, filla de Zaydan Ibn Zayd (883 -?) e Aragunte Fromariques (c.890 -?). Que se seipa tiveron un só fillo:
Horace Hayman Wilson
Traxectoria
Horace Hayman Wilson cursou o seu ensino secundario en Soho Square, no seu Londres natal.
En 1804, Wilson comezou os seus estudos de Medicina no Hospital Saint Thomas, de Londres, e en 1805 aprobou o seu ingreso no Colexio de Cirurxiáns. En 1808 viaxou á India como cirurxián asistente no establecemento de Bengala da Compañía Británica das Indias Orientais. Nesta primeira viaxe, que durou seis meses, iniciou os seus estudos orientais e aprendeu a lingua hindustana. Os seus coñecementos de química e metalurxia levárono nesa época á Casa da Moeda de Calcuta, onde colaborou durante un tempo con John Leyden.
Durante moitos anos foi secretario do comité de instrución pública e supervisou os estudos do Sanskrit College de Calcuta. Foi un dos máis firmes opositores á proposta de que o inglés fose o único medio de instrución nas escolas nativas, e durante un tempo foi obxecto de duros ataques.
En 1832, a Universidade de Oxford elixiu a Horace H. Wilson para ocupar por primeira vez a cátedra Boden de Lingua Sánscrita, acabada de crear, polo que residiu nesa cidade entre 1833 e 1836. Wilson publicara un anuncio dunha columna na páxina 3 de The Times do 6 de marzo de 1832, cunha listaxe dos seus logros e das actividades previstas, xunto con testemuños, entre eles o dun candidato rival, sobre a súa idoneidade para o posto. En 1836 foi nomeado bibliotecario da Compañía das Indias Orientais, o que o obrigou a visitar a súa cátedra en Oxford só uns días cada trimestre. Tamén impartiu clases no East India Company College. O 10 de abril de 1834 foi elixido membro da Royal Society de Londres.
Por recomendación de Henry Thomas Colebrooke, Wilson foi nomeado o 2 de abril de 1811 secretario da Sociedade Asiática de Bengala, en cuxa revista colaborou con artigos moi relevantes. Foi tamén membro da Sociedade Médica e Física de Calcuta, e membro fundador da Royal Asiatic Society, que dirixiu desde 1837 ata a súa morte.
Así mesmo, pertenceu á Royal Numismatic Society, de Londres, da que foi o seu terceiro presidente, entre 1841 e 1843, e posteriormente foi restituído no cargo entre 1845 e 1847.
Wilson casou con Frances Siddons, neta da famosa actriz Sarah Siddons.
Horace Hayman Wilson finou o 8 de maio de 1860 aos 73 anos,  e foi soterrado no cemiterio de Kensal Green.
Obra
miniatura|Retrato en óleo de Horace Hayman Wilson, de autor descoñecido. Wilson interesouse fondamente pola lingua e a literatura antigas da India e foi o primeiro en traducir o Rigveda ao inglés. En 1814 publicou o texto sánscrito cunha tradución libre en verso rimado inglés do poema lírico de Kālidāsa, o Meghadūta ("Mensaxeiro das nubes").
Preparou o primeiro dicionario sánscrito-inglés, publicado en 1919, a partir de materiais compilados por eruditos nativos, complementados coas súas propias investigacións, que conta cunha segunda edición aumentada en 1832. Esta obra só foi superada polo Sanskritwörterbuch (1853-1876) de Rudolf Roth e Otto von Böhtlingk, que expresaron o seu recoñecemento cara a Wilson no limiar da súa grande obra.
En 1827, Wilson publicou Select Specimens of the Theatre of the Hindus, que contiña un estudo moi completo da dramaturxia india, traducións de seis obras completas e breves recensións doutras vinte e tres. A súa Mackenzie Collection (1828) é un catálogo descritivo da extensa colección de manuscritos e antigüidades orientais, sinaladamente do sur da India, realizada polo coronel Colin Mackenzie, depositada daquela en parte na Oficina da India de Londres —posteriormente parte das Coleccións da Oficina Oriental e da India da Biblioteca Británica— e en parte en Madrás.
Escolma de publicacións
Esta é unha listaxe dos traballos monográficos máis salientables publicados por Horace Hayman Wilson ao longo da súa traxectoria:.
Ohalo II
Ohalo II é un xacemento arqueolóxico en Israel, preto de Kinneret, na beira suroeste do mar de Galilea. É un dos xacementos arqueolóxicos de cazadores-recolectores mellor conservados do Último Máximo Glacial, datado por radiocarbono ao redor de 23.000 BP (calibrado). Está na unión do Paleolítico Superior e o Epipaleolítico, e atribuíuse a ambos os períodos. O sitio é significativo por dous achados que son os máis antigos do mundo: as primeiras vivendas de xesta e evidencias do cultivo de plantas a pequena escala máis antigos, uns 11.000 anos antes do inicio da agricultura. Os numerosos restos de froitas e cereais conservados en condicións anaeróbicas baixo limo e auga tamén son extremadamente raros debido á súa rápida descomposición xeral.
Historia
Ohalo II é o nome que recibe o sitio arqueolóxico situado na beira suroeste do mar de Galilea no val do Rift do Xordán en Israel. O xacemento está formado polos restos de seis aneis de carbón onde estiveran vivendas de xesta durante o Paleolítico Superior. As cabanas teñen forma ovalada e miden entre 9 e 16 pés de lonxitude. Eran de deseño sinxelo, estaban construídos con ramas de árbores e xestas, e "probabelmente só tardaron unhas horas en facer". Os fogares estaban situados fóra das casetas.
Ademais das casetas, o lugar tamén contén unha fosa e unha zona que probablemente foi utilizada como vertedoiro. O lugar está cheo dun tesouro de artefactos, incluíndo sílex, ósos de animais e restos de froitas e grans de cereais. No lugar identificáronse centos de especies de aves, peixes, froitas, vexetais, grans de cereais e grandes animais. Estes achados ampliaron moito o coñecemento das prácticas de caza e recolección do Paleolítico Superior.
No momento en que os cazadores-recolectores se estableceron en Ohalo II, o Mar de Galilea estaba recentemente formado e puido ser atractivo para moitos grupos de persoas. Despois de que Ohalo II estivese ocupado durante un período de tempo relativamente curto, probabelmente só unhas poucas xeracións, a aldea ardeu ata o chan. Descoñécese se a queima foi intencionada ou accidental. Pero o que puido ser tráxico para os seus antigos habitantes resultou ser unha bendición para os arqueólogos: ao mesmo tempo que a aldea era destruída, o nivel da auga do mar de Galilea subiu e enterrou o lugar. Afortunadamente,"... augas tranquilas e relativamente profundas cubriron o lugar, e comezou a deposición inmediata de capas finas de arxila e limo. Xuntos, os sedimentos de auga selaron o sitio e protexeron os restos in situ durante milenios. Desde entón, a taxa de descomposición foi extremadamente baixa nas condicións anaeróbicas mergulladas e a conservación do material orgánico foi excelente. "Esta inmersión (probabelmente en combinación coa carbonización) retardou o crecemento das bacterias nos restos vexetais orgánicos, evitando a súa destrución e conservándoas durante milenios no fondo do lago. Pode ser que o aumento do nivel do mar que fixo posible a conservación en Ohalo II fose causado polo aumento da temperatura global ao final do último período glaciar ou por un terremoto que cambiou o curso da auga que desemboca no mar de Galilea. O xacemento foi descuberto en 1989, cando unha prolongada seca provocou un descenso de 9 metros no nivel da auga no mar de Galilea.
Escavacións
Dani Nadel da Universidade de Haifa escavou Ohalo II en 1989 durante a primeira caída dos niveis de auga inducida pola seca no Mar de Galilea. Porén, cando a seca diminuíu e as augas do mar de Galilea aumentaron, o lugar tornouse inaccesíbel, e os traballos en Ohalo foron detidos durante 10 anos, até que a auga retrocedeu de novo en 1999. A Autoridade de Antigüidades de Israel organizou as escavacións en Ohalo II, que continuaron cando o nivel do mar o permitiu. As dúas escavacións principais en Ohalo II ocorreron entre 1989 e 1991 e entre 1999 e 2000.
O sitio abarcaba 2000 metros cadrados, e revelou material infrecuentemente ben conservado. Ademais da materia orgánica rara atopada, os arqueólogos tamén descubriron restos de varias pequenas vivendas, lareiras fóra das vivendas, un enterro humano e ferramentas de pedra. A escavación de Ohalo II revelou tres sorpresas: material orgánico que estivo ben conservado durante miles de anos, pistas sobre como prosperou a xente durante un dos períodos máis fríos da historia e algunhas das primeiras probas de cama da historia da humanidade. É posíbel que o xacemento sexa maior que a área que foi escavada, pero a menos que o nivel do mar continúe baixando, os arqueólogos non poderán investigar toda a extensión do xacemento.
Restos orgánicos
miniatura| Foces compostas para a colleita de cereais en Ohalo II, Israel de 23.000 anos Os arqueólogos realizaron un estudo exhaustivo da cabana 1 en Ohalo II; esta cabana deu máis de 90.000 sementes. As sementes representan máis de 100 especies de cebada e froitos silvestres. Unha concentración tan alta de sementes na caseta fai que sexa moi improbable que fosen depositadas accidentalmente na caseta por forzas naturais como o vento. Ademais, a análise estatística demostra que a concentración de materia vexetal era significativamente maior arredor das paredes que no centro. Se as sementes foran depositadas polo tellado derrubado, teríanse espallado uniformemente polo chan. Ademais, só 13 especies de froitas e cereais supoñen preto da metade do total de sementes que se atopan na zona; estes inclúen grans de bromo ( Bromus pseudobrachystachys ), cebada silvestre ( Hordeum spontaneum ) e grans de herba de millo ( Piptatherum holciforme ), só por citar algúns. Isto suxire unha marcada preferencia de certas especies de plantas comestibles. Unha semente de especial interese provén do froito Rubus, que era fráxil, difícil de transportar e preferibelmente consumido inmediatamente despois da recollida. A presenza de sementes de Rubus no lugar de Ohalo II podería indicar que as sementes foron secadas ao sol ou polo lume para o seu almacenamento: probas temperás para a planificación avanzada do consumo de alimentos vexetais. O máis importante é que a concentración extremadamente alta de sementes que se agrupan arredor da pedra de moer na parede norte da cabana 1 levou ao arqueólogo Ehud Weiss a crer que os humanos en Ohalo II procesaban o gran antes de consumilo.
Un estudo de 2015 informou de que os seus "achados representan os primeiros indicios da presenza de proto-malezas nun sitio anterior á domesticación das plantas neolíticas uns 11.000 anos. Este estudo mostra por primeira vez que as proto-malezas creceron nas proximidades dos campamentos humanos e moi probabelmente tamén en pequenas parcelas cultivadas.
A distribución espacial exacta da semente ao redor dunha pedra de moer indica ademais unha preparación extensa. As sementes estaban espalladas en forma de U ao redor da pedra de moer, Weiss hipotetizou que unha muller estaba en ancas no extremo aberto da U e distribuía activamente as sementes ao seu redor mentres moía.
Pedra de moer na cabana 1
miniatura| Fouces compostas para a colleita de cereais en Ohalo II, Israel, de 23.000 anos. Artefacto con micrografías do uso de cereais semimaduros e do desgaste da prensión Existen evidencias significativas que suxiren que o centro de actividade dos habitantes da cabana 1 estaba ao longo do muro norte onde a pedra trapezoidal de 40 cm estaba colocada. Parece que alguén intentou incrustar a pedra no chan. Os habitantes de Ohalo II trouxeron area para proporcionar unha base debaixo da pedra de moer e pequenas lastras para proporcionar apoio adicional. Realizouse un estudo de grans de amidón e atopáronse restos de grans na superficie da pedra de moer. Isto apoia a teoría de que era realmente para fins de moenda. Porén, a evidencia etnográfica comparativa de grupos de cazadores-recolectores de África e Australia suxire que as pedras de moer tamén se poderían ter empregado para a fabricación de ferramentas de sílex, para bater ocres e ósos ou para rachar ovos e noces.
Ferramentas de sílex
As ferramentas de sílex en Ohalo II son moi variadas, representando todas as etapas de redución do núcleo e distribúense nun patrón. As láminas forman unha gran porcentaxe dos restos da cabana I, que tamén inclúen láminas, escamas, elementos primarios, elementos de recorte de núcleos e núcleos. Hai 132 ferramentas retocadas, que son versións modificadas de lascas de pedra. Na zona sur, especialmente ao redor da entrada da cabana 1, atopouse unha concentración bastante grande de minúsculas follas e lascas, xunto con outros fragmentos angulares e agretados. Tamén se atoparon núcleos pesados e elementos primarios nesa proximidade. É probábel que os individuos fixesen tallas líticas preto da entrada pola luz da porta.
Fouces para colleitar cereais
A análise do uso de cinco láminas de sílex brillantes atopadas en Ohalo II, un campamento de pescadores-cazadores-recolectores de 23.000 anos de antigüidade na beira do mar de Galilea, no norte de Israel, ofrece a evidencia máis antiga do uso de ferramentas na colleita de cereais. Os rastros de desgaste indican que se utilizaron ferramentas para a colleita de cereais silvestres semiverdes, case maduros, pouco antes de que os grans estean maduros e se dispersen naturalmente. As ferramentas estudadas non foron utilizadas de forma intensiva, e reflicten dous modos de colleita: coitelos de sílex suxeitos a man e insercións con mango. Os achados arroxan nova luz sobre as técnicas de colleita de cereais uns 8.000 anos antes do Natufian e 12.000 anos antes do establecemento de comunidades agrícolas sedentarias no Próximo Oriente. Ademais, os novos achados concordan ben coa evidencia do cultivo de cereais máis antigo no lugar e do uso de apeiros de moer feitos en pedra.
Distribución espacial e roles de xénero
A concentración de material de sílex na zona de entrada contrasta coa concentración de material vexetal e a colocación de pedras de moer noutras partes da cabana, o que suxire unha separación distinta no espazo de actividade para a preparación de alimentos e a elaboración de ferramentas. É probable que houbese unha división deliberada do espazo dentro da cabana. Non obstante, tamén é posible que estas dúas actividades non estivesen absolutamente restrinxidas ás súas respectivas áreas. A separación espacial pode suxerir a división de xénero entre as tarefas. Non obstante, non está claro se foi ou non así. Aínda que en moitas sociedades hai unha tendencia a que as femias se encarguen da preparación dos alimentos e os machos a cortar o pedernal, hai excepcións a esta regra e a variabilidade cultural é alta.
Igor Volk
Igor Petrovich Volk, nado en Zmiiv (Ucraína) o 12 de abril de 1937 e finado o 3 de xaneiro de 2017, foi un cosmonauta soviético que formou parte da misión Soiuz T-12.
Traxectoria
Volk graduouse na Escola Militar de Pilotos de Kirovograd e no Instituto de Aviación de Moscova en 1956 cun grao de enxeñaría. En 1969 acadou o grao de coronel, adestrando para ser cosmonauta entre decembro de 1978 e xullo de 1980. Foi piloto de probas do transbordador espacial Buran. Participou na misión Soiuz T-12, pasando 11,80 días no espazo. Faleceu en 2017.
Día dos Heroes (Namibia)
O Día dos Heroes é un día festivo nacional en Namibia. É recoñecido pola Nacións Unidas como Día de Namibia. Celébrase anualmente o 26 de agosto, o día conmemora a guerra de independencia de Namibia, que empezou o 26 de agosto de 1966 en Omugulugwombashe.
Orixe
O 26 de agosto de 1966, oito helicópteros da Forza de Defensa de Suráfrica atacaron aos combatentes da guerrilla en Omugulugwombashe. No momento do ataque só había 17 soldados no campamento. Foi a primeira batalla armada da guerra. Omugulugwombashe está declarado como un dos territorios heroicos en Namibia, e é un asentamento na circunscrición electoral de Tsandi, na rexión de Omusati, no norte de Namibia.
En conmemoración do día, o 26 de agosto é festivo en Namibia. Está recoñecido polas Nacións Unidas como o "Día de Namibia" mais en Namibia refírense a el como Día dos Heroes.
Selos postais
O 26 de agosto de 1975, a India e Turquía emitiron selos co título "Día de Namibia".
Chíquiza
Chíquiza é unha vila e concello da provincia Central do departamento colombiano de Boyacá. Chíquiza chamouse San Pedro de Iguaque até o 17 de xullo de 2003, cando o nome foi mudado a Chíquiza. O concello atópase no Altiplano Cundiboyacense co centro urbano nunha altitude de 2 900 metros e a 24 quilómetros da capital do departamento, Tunja. Chíquiza limita con Arcabuco polo norte, con Sora e Sáchica polo sur, con Villa de Leyva polo oeste e Motavita polo leste.
Parque Arqueolóxico do Solsticio
miniatura|250px|Parque Arqueolóxico do Solsticio. O Parque Arqueolóxico do Solsticio (en Parque Arqueológico do Solstício), tamén coñecido en fontes académicas como AP-CA-18, é un parque arqueolóxico que se atopa no estado de Amapá, no Brasil, preto da cidade de Calçoene. É un exemplo de arte rupestre de interese histórico e turístico coñecido por conter o Observatorio Astronómico de Calçoene. Componse dun círculo de megálitos, coloquialmente coñecido como o Stonehenge do Amazonas, de 127 bloques de granito, cada un deles de até 4 metros de altura, de pé nun círculo de máis de 30 metros de diámetro na beira do río Rego Grande no cumio dun outeiro. Os arqueólogos cren que este sitio foi construído por pobos indíxenas con fins astronómicos, cerimoniais ou funerarios, e probablemente unha combinación.
Círculo megalítico
O sitio, coñecido pola comunidade científica dende os anos 1950, componse de cando menos 127 rochas dispostas en formato circular, no cumio dun outeiro. Crese que foi construído como un antigo observatorio astronómico polos antigos pobos indíxenas que habitaban a rexión. O círculo megalítico tem 30 m de diámetro, con pedras de granito de até 4 m de altura. Aseméllase a outro círculo megalítico atopado na Güiana Francesa, cuxa datación indica ter máis de 2000 anos de antigüidade. Probabelmente foi construído hai máis de mil anos e usado por, cando menos, 300 anos.
O círculo de Calçoene foi alcumado como o "Stonehenge do Amapá", nunha referencia a Stonehenge, en Inglaterra. As escavacións no lugar, executadas por arqueólogos, comezaron en 2006. Baseándose nas características de anacos de cerámica atopados nos arredores do sitio arqueolóxico, os expertos estiman a súa antigüidade entre 500 e 2000 anos.
Un dos bloques de pedra do círculo megalítico foi posicionado de maneira que o Sol, durante o solsticio de inverno do hemisferio norte, que ocorre o 21 de decembro, está xusto enriba del facendo que a súa sombra desapareza. Ademais, o posicionamento desta rocha é tal que a proxección de sombras durante todo o día é diminuta. É este aliñamento dun dos bloques de rocha co solsticio de decembro o que levou aos arqueólogos a acreditar que o lugar era un observatorio astronómico, e que ao observar o círculo megalítico de Calçoene está a ollar os restos dunha cultura avanzada.
Copa Galicia de fútbol 1957/58
A Copa Galicia 1957/58 foi unha competición de fútbol organizada pola Federación Galega de Fútbol na que participaron dezaseis equipos galegos de Terceira División e Serie A. O torneo foi disputado en forma de eliminatorias a dous partidos. Comezou en maio de 1958 e rematou en xuño dese mesmo ano.
Os equipos participantes foron o Gran Peña Fútbol Club, a Unión Deportiva Guardesa, a Sociedad Deportiva Club Órdenes, o Club Arenal, o Alondras Club de Fútbol, o Arosa Sociedad Cultural, o Club Deportivo Cambados, o Coruxo Fútbol Club, o Club Santiago, o Club Deportivo Lugo, o Zeltia Deportiva Porriño, o Tuy Racing Club, a Sociedad Deportiva Juvenil de Ponteareas, a Sociedad Deportiva Louriña, o Club Lemos e a Agrupación Deportiva Couto. Proclamouse campión o Gran Peña.
Endosulfán
O endosulfán (endosulfan) é un insecticida e acaricida organoclorado sen patente, prohibido na Unión Europea e que está sendo prohibido ou retirado progresivamente en todo o mundo. Converteuse nun agroquímico moi controvertido debido á súa aguda toxicidade, potencial de bioacumulación e acción como perturbador endócrino. Debido ao seu perigo para a saúde humana e para o medio ambiente, negociouse unha prohibición global da fabricación e uso do endosulfán baixo a Convención de Estocolmo en abril de 2011. A prohibición entrou en vigor en 2012, facendo excepción con certos usos durante cinco anos máis. Daquela máis de 80 países, incluíndo a Unión Europea, Australia, Nova Zelandia, varias nacións de África occidental, os Estados Unidos, o Brasil, e o Canadá prohibírono xa ou anunciaron unha retirada progresiva para cumprir co acordado na Convención de Estocolmo. Aínda se seguiu usando moito na India e na China malia as leis contra o seu uso, e tamén se seguiu usando nuns poucos países máis, anes de que entrase en vigor a prohibición total. Fabricábao a compañía israelita Makhteshim Agan e varios fabricantes da India e a China. En 2011 o Tribunal Supremo da India ordenou a prohibición da súa produción e venda naquel país.
Usos
O endosulfán utilizouse na agricultura en todo o mundo para controlar as pragas de insectos, como as de aleiródidos, áfidos, cicadélidos, escaravello da pataca e piéridos das verduras. Debido ao seu característico modo de acción, é útil no tratamento das resistencias; porén, como non é específico, pode causar un impacto negativo en insectos beneficiosos. Porén, considérase que é só moderadamente tóxico para as abellas do mel, e menos tóxico para elas que os insecticidas organofosfatos.
Produción
O endosulfán é un derivado do hexaclorociclopentadieno e quimicamentre similar á aldrina, clordano e heptaclor. Prodúcese pola reacción de Diels-Alder do hexaclorociclopentadieno con cis-buteno-1,4-diol e a subseguinte reacción do aduto con cloruro de tionilo. O endosulfán técnico é unha mestura 7:3 de estereoisómeros, designados α e β. O α- e β-endosulfáns son isómeros configuracionais orixinados pola estereoquímica piramidal do xofre tetravalente. O α-endosulfán é o máis estable termodinamicamente dos dous, así, o β-endosulfán convértese irreversiblemente na forma α, aínda que a conversión é lenta.
Efectos sobre a saúde
O endosulfán considérase responsable de moitos incidentes de evelenamento por pesticidas arredor do mundo por ONGs que se opoñen ao uso de pesticidas. É tamén un xenoestróxeno, é dicir, unha substancia sintética que imita ou potencia o efecto dos estróxenos, e pode actuar como perturbador endócrino, causando danos reprodutivos e de desenvolvemento en animais, incluíndo humanos. Tamén actúa como inhibidor da aromatase. Discútese se o endosulfán pode ser carcinóxeno. Con respecto á inxestión por parte dos consumidores de endosulfán de residuos presentes na comida, a Organización da Agricultura e Alimentación das Nacións Unidas concluíu que a exposición a longo prazo a comida con este produto é improbable que supoña unha preocupación para a saúde pública, pero a exposición a curto prazo pode exceder a dose de referencia aguda.
Toxicidade
O endosulfán é agudamente neurotóxico tanto para os insectos coma para os mamíferos, incluíndo humanos. A EPA dos EUA clasifícao na categoría I: "Moi agudamente tóxico" baseándose nun valor de LD50 de 30 mg/kg para as femias de ratas, mentres que a Organización Mundial da Saúde clasifícao na clase II: "Moderadamente perigoso" baseándose nunha LD50 de 80 mg/kg na rata. É un antagonista dunha canle de cloruros regulada por GABA, e un inhibidor dunha ATPase de Ca2+, Mg2+. Ambos os encimas están implicados na transferencia de impulsos nerviosos. Entre os síntomas de envelenamento agudo están a hiperactividade, tremores, convulsións, falta de coordinación, cambaleo, dificultade respiratoria, náuseas e vómitos, diarrea e en casos graves, inconsciencia. Documentouse que doses de só 35 mg/kg causan a morte ás persoas, e moitos casos de envelenamento subletal causaron danos cerebrais permanentes. Os traballadores das granxas con exposición crónica ao endosulfán están en risco de ter erupcións e irritación da pel.
A dose de referencia aguda da EPA para a exposición dietaria ao endosulfán é de 0,015 mg/kg para adultos e 0,0015 mg/kg para os nenos. Para a exposición dietaria crónica, as doses de referencia da EPA son 0,006 mg/(kg·día) e 0,0006 mg/(kg·día) para adultos e nenos, respectivamente.
Perturbación endócrina
Theo Colborn, un experto en perturbación endócrina, considera o endosulfán como un perturbador endócrino coñecido, e tanto a EPA coma a Axencia de Substancias Tóxicas e Reistro de Enfermidades dos EUA consideran que o endosulfán ten o potencial de ser un perturbdor endócrino. Numerosos estudos in vitro documentaron o seu potencial para perturbar hormonas e estudos en animais demostraron a súa toxicidade reprodutiva e no desenvolvemento, especialmente nos machos. Varios estudos documentaron que actúa como un antiandróxeno en animais. O endosulfán afecta aos ciclos de muda dos crustáceos, que son importantes procesos biolóxicos controlados fisioloxicamente de modo endócrino esenciais para o crecemento e reprodución dos crustáceos. As doses ambientalmente relevantes de endosulfán igualan a dose segura da EPA de 0,006 mg/kg/día e afectan a expresión xénica en ratas femias de xeito similar aos efectos dos estróxenos. Non se sabe se o endosulfán é un teratóxeno humano (un axente que causa defectos conxénitos), aínda que ten efectos teratoxénicos significativos en ratas de laboratorio. Unha avaliación de 2009 concluíu que a perturbación endócrina en ratas occorre só a doses de endosulfán que causan neurotoxicidade.
Efectos reprodutivos e no desenvolvemento
Algúns estudos documentaron que o endosulfán pode tamén afectar o desenvolvemento humano. Os investigadores que estudaron os nenos de moitas aldeas do distrito de Kasargod, Kerala, India, ligaron a exposición ao endosulfán con retardos na madureza sexual en varóns. O endosulfán era o único pesticida que se utilizara nas plantacións de anacardio nas aldeas durante 20 anos, e contaminara o medio ambiente das aldeas. Os investigadores compararon os habitantes das aldeas cun grupo de control de rapaces dunha aldea demograficamente similar na que non había unha historia de contaminación polo uso do endosulfán. En relación co grupo de control, os rapaces expostos tiñan altos niveis de endosulfán nos seus corpos, nivei máis baixos de testosterona e retardos na chegada á madureza sexual. Os defectos conxénitos do sistema reprodutor masculino, incluíndo o criptorquidismo, eran tamén máis frecuentes no grupo de estudo. Os investigadores concluíron que "os resultados do noso estudo suxiren que a exposición ao endosulfán en rapaces varóns pode atrasar a madureza sexual e interferir coa síntese de hormonas." Noutros estudos de poboacións expostas ao endosulfán observouse tamén un aumento da incidencia do criptorquidismo.
Un estudo de 2007 do Departamento de California de Saúde Pública atopou que as mulleres que vivían preto de campos de cultivo tratados con endosulfán e o pesticida organoclorado relacionado dicofol durante as primeiras oito semanas de embarazo é varias veces máis probale que dean a luz nenos con autismo. Porén, unha avaliación de 2009 concluíu que a epidemioloxía e os estudos con roedores que suxiren efectos na reprodución dos machos e o autismo están abertas a outra interpretacións, e que a toxicidade reprodutiva e no desenvolvemento en ratas occorre só a doses de endosulfán que causan neurotoxicidade.
Cancro
O endosulfán non está na lista dos carcinóxenos posibles ou probables coñecidos da EPA, a IARC, ou outras axencias. Ningún estudo epidemiolóxico liga a exposición ao endosulfán especificamente co cancro en humanos, mais ensaios in vitro mostraron que o endosulfán pode promover a proliferación de células de cancro de mama humanas. As evidencias de carcinoxenicidade en animais son mixtas.
Un estudo de 2016 do Departamento de Bioquímica, do Instituto Indio da Ciencia de Bangalore publicou na revista Carcinogenesis, que o endosulfán inducía especies reactivas do oxíxeno nunha concentración e de maneira dependente do tempo que orixinaba roturas de dobre febra no ADN e tamén atoparon que favorecía unha reparación do ADN errónea.
Efecto sobre o medio ambiente
O endosulfán é un contaminante ambiental moi espallado. É un composto químico semivolátil e persistente ante os procesos de degadacióin ambientais. Está suxeito a un transporte atmosférico de longa distancia, é dicir, pode viaxar a longas distancias desde onde se utilizou. Así, ocorre en moitos compartimentos ambientais. Por exemplo, unn informe de 2008 do Servizo Nacional de Parques de EUA atopou que o endosulfán contamina comunmente o aire, auga, plantas e peixes dos parques nacionais nos EUA. A maioría destes parques están lonxe das áreas onde se usa o endosulfán. O endosulfán atopouse en lugares remotos como o océano Glacial Ártico, así como na atmosfera da Antártida. Este pesticida tamén se detectou no po procedente do deserto do Sáhara recollido no Caribe despois de que atravesou todo o Atlántico. Este composto é un dos pesticidas organoclorados máis abundantes na atmosfera global.
Este composto degrádase formando sulfato de endosulfán, endosulfán diol, e endosulfán furano, todos os cales teñen estruturas similares ao composto parental e, de acordo coa EPA, "son tamén unha preocupación toxicolóxica… As vidas medias estimadas para os residuos tóxicos combinados (endosulfán + sulfato de endosulfáno) [vai] de aproximadamente 9 meses a 6 anos." En solos, o sulfato de endosulfán é a miúdo o composto dominante.
A EPA afirmou que "baseándose en estudos de laboratorio sobre o comportamento no medio ambiente, os estudos de disipación nos campos terrestres, modelos dispoñibles, estudos de monitorización e literatura publicada, pode concluírse que o endosulfán é un composto químico moi persistente que pode permanecer no medio ambiente por longos períodos de tempo, especialmente en medios ácidos." A EPA tamén chegou á conclusión de que "o endosulfán ten un potencial relativamente alto para bioacumularse nos peixes." Tamén é tóxico para os anfibios; atopáronse niveis baixos en cágados.
En 2009 o comité de científicos expertos da Convención de Estocolmo concluíu que "o endosulfán é probable, como resultado do seu transporte ambiental a longa distancia, que orixine efectos adversos significativos na saúde humana e ambientais, polo cal a acción global está xustificada." En maio de 2011, o comité da Convención de Estocolmo aprobou a recomendación da eliminación da produción e uso do endosulfán e os seus isómeros en todo o mundo. Esta estaba, non obstante, suxeita a certas excepcións. En conxunto, isto levará á súa eliminación dos mercados globais.
Vladimir Beara
Vladimir Beara, nado en Zelovo Sutinsko o 26 de agosto de 1928 e finado en Split o 11 de agosto de 2014, foi un futbolista e adestrador iugoslavo. Está considerado como un dos mellores porteiros da súa época. Destacou no Hajduk Split e no Estrela Vermella, cos que gañou un total de sete ligas iugoslavas. Foi o gardameta que máis veces vestiu a camiseta da selección iugoslava (59), disputando tres Copas do Mundo e gañando unha medalla de prata nos Xogos Olímpicos de 1952.
Nieves García Vicente
Nieves García Vicente, nada en Madrid o 23 de xullo de 1955, é unha Mestra Internacional Feminina de xadrez española.
Vladimir Beara
Inicios
Naceu nunha familia de etnia serbia en Zelovo Sutinsko, actualmente parte de Croacia, e por aquel entón no Reino dos Serbios, Croatas e Eslovenos. Seus pais eran Jakov e Marija, e tiña dous irmáns chamados Ljubo e Sveto. Ao pouco tempo mudouse coa súa familia a Split e durante a Segunda Guerra Mundial chegou a loitar como partisano. Electricista de profesión, practicou ballet e en 1947 ingresou no Hajduk Split.
Hajduk Split
Axiña se converteu no porteiro titular do Hajduk, quitándolle o posto a Branko Stinčić, e militou no equipo preto dunha década, disputando 308 partidos. Neste club converteuse no mellor gardameta do país e nun dos mellores de Europa, e axudou ao equipo a gañar tres ligas iugoslavas nos anos 1950, 1952 e 1955, nun equipo no que destacaban tamén futbolistas como Frane Matošić e Bernard Vukas. Con todo, varios desacordos co club e o feito de sentirse pouco valorado (en parte pola súa orixe serbia), provocaron a súa marcha en 1955, cando fichou polo Estrela Vermella de Belgrado. Foi unha das fichaxes máis célebres e polémicas da historia do fútbol iugoslavo e dende entón pasou a ser considerado un traidor para a afección do Hajduk.
Nieves García Vicente
Competicións internacionais
Participou representando a España nas Olimpíadas de xadrez en 15 ocasións: 1974, 1976, 1978, 1980, 1982, 1984, 1986, 1988, 1990, 1992, 1994, 1996, 1998, 2000 e 2004. En 1976 gañou en Haifa a medalla de bronce por equipos e a medalla de prata individual no segundo taboleiro. Participou tamén no Campionato de Europa de xadrez por equipos en catro ocasiones: 1992, 1999, 2001 e 2003. Este último ano obtivo en Plovdiv a medalla de bronce individual no taboleiro reserva.
Clasificouse dúas veces para os torneos interzonais, preliminares para o Mundial de xadrez feminino. En 1979 en Alacant acabou 9/18, e en 1982 en Tbilisi acabou 8/15.
Vladimir Beara
Estrela Vermella
Militou no Estrela Vermella durante os seguintes cinco anos, conquistando catro títulos da liga iugoslava e dúas Copas de Iugoslava. Participou en tres edicións da Copa de Europa e disputou as semifinais na 1956/57, caendo ante a Fiorentina de Fulvio Bernardini. En 1958 foi o porteiro do Estrela Vermella ante o Manchester United no último partido que o club inglés xogou antes do Accidente de Múnic. En 1963, o porteiro soviético Lev Iashin, declarou tras recibir o Balón de Ouro que o mellor porteiro do mundo non era el, senón Beara.
Últimos anos
Rematou a súa carreira en Alemaña en 1964, despois de xogar no Alemannia Aachen, onde sufriu dúas graves lesións, e no Viktoria Köln.
Selección iugoslava
Foi 59 veces internacional coa selección de Iugoslavia entre 1950 e 1959. Antes xa da súa estrea internacional, formou parte da selección iugoslava no Mundial de 1950, pero non chegou a xogar, sendo o porteiro titular naquel campionato Srđan Mrkušić. Finalmente debutou o 8 de outubro de 1950, nun partido amigable ante Austria no Praterstadion de Viena, encontro que rematou con derrota por 7-2 e no que entrou nos minutos finais como substituto de Mrkušić. Foi titular a partir do seguinte partido e no seu terceiro encontro coa selección tivo unha destacada actuación no empate a dous goles ante Inglaterra en Highbury, na primeira ocasión que un equipo de fóra das illas británicas lograba obter polo menos un empate contra a selección inglesa a domicilio. As súas numerosas paradas naquel encontro déronlle fama en Inglaterra e no resto de Europa.
Formou parte do equipo iugoslavo que conseguiu a medalla de prata nos Xogos Olímpicos de 1952 en Helsinqui. Foi o porteiro titular en tódolos partidos, incluído o histórico empate 5-5 contra a Unión Soviética no estadio de Ratina e o encontro de desempate no que Iugoslavia venceu por 3-1. Na final contra Hungría converteuse nun dos poucos gardametas en conseguir pararlle un penalti a Puskás, pero o equipo iugoslavo acabou perdendo por 2-0, con goles do propio Puskás e de Czibor.
No seu segundo Mundial, o de 1954, foi xa titular, disputando os tres partidos de Iugoslavia, que caeu nos cuartos de final contra Alemaña Occidental. O Mundial de 1958 foi a súa terceira e última participación, e disputou outros tres partidos, chegando de novo aos cuartos de final. Xogou o seu último partido coa selección o 11 de outubro de 1959, nun amigable contra Hungría no estadio JNA, no que Iugoslavia perdeu por 2-4, cun triplete de Flórián Albert
En 1953 foi un dos catro xogadores iugoslavos da selección mundial da FIFA que se enfrontou nun amigable contra Inglaterra en Wembley, como celebración do 90º aniversario da Asociación Inglesa de Fútbol. Beara xogou a segunda parte, substituíndo a Walter Zeman, nun partido que rematou 4-4.
Como adestrador
Entre 1973 e 1975 dirixiu a selección do Camerún e en 1975 gañou a Recopa de África co Tonnerre Yaoundé.
Morte
O 11 de agosto de 2014, a familia de Beara anunciou a súa morte en Split, despois de que sufrise varios accidentes cerebrovasculares durante o ano anterior. Foi enterrado no cemiterio católico de Lovrinac. A decisión tomada pola viúva de Beara, Jadranka, de enterralo nun cemiterio católico foi recibida con críticas, porque Beara era un firme crente da Igrexa Ortodoxa Serbia.
Púrpura de Tiro
A tintura consiste nunha secreción mucosa da glándula hipobranquial do gasterópodo mariño da familia dos murícidos Bolinus brandaris (Linnaeus, 1758), durante moito tempo coñecido como Murex brandaris Linnaeus, 1758.
Algunhas outras especies da familia (por exemplo, Purpura patula do océano Atlántico occidental) tamén poden producir unha substancia similar que se converte nunha duradeira tintura púrpura cando se expón á luz do sol.
Historia
Crese que xa era utilizada polos fenicios contra o ano 1570 a. C. Suxeriuse que o nome Fenicia significa terra da púrpura.
Os fenicios tamén facían unha tintura de cor entre púrpura e índigo, chamada azul real, que se fabricaba a partir dunha especie moi semellante a B. brandaris, Murex trunculus.
A púrpura de Tiro era moi custosa. O historiador Teopompo, do século -IV escribiu: «A púrpura para as tinturas valía o seu peso en prata en Cólofon.»
A tintura foi moi apreada na antigüidade, porque a cor era moi resistente á decoloración, e mesmo volvíase máis brillante á intemperie e baixo a luz do sol. Presentábase en varias tonalidades, sendo a máis prezada a de cor sangue coagulada tinguida de negro. Era un artigo comercial de luxo, moi aprezado polos romanos, que a usaban para tinguir túnicas cerimoniais.
Datos arqueolóxicos de Tiro indican que os caracois se almacenaban en grandes tallas para que se descompuxesen. Isto producía un fedor insoportábel, o que foi mencionado polos antigos autores. Coñécese pouco sobre os seguientes pasos do proceso, e o método antigo para a produción en masa das tinturas "múrex" aínda non se reconstruíu con éxito; crese que esta cor dun ton "sangue coagulada amourada", a máis prezada, conseguíase bañando dúas veces as prendas, unha vez no colorante índigo de M. trunculus e outra na tintura vermello-púrpura de M. brandaris.
O lexicógrafo grego Xuio Pólux, que viviu no século -II, afirmaba que a tintura púrpura fora descuberta por Heracles ou, mellor dito, polo seu can, cuxa boca tinguiuse de púrpura ao mastigar caracois ao longo da costa do Levante mediterráneo. Recentemente o descubrimento arqueolóxico dun número considerábel de cunchas de Murex en Creta suxire que os minoicos puideron ser os pioneiros na extracción da púrpura imperial séculos antes que os tirios. Datacións realizadas a partir de obxectos de cerámica suxiren que a tintura puido ser producida durante o período Minoico Medio entre os séculos XX e XVIII a.C.
Citas bíblicas
Na Biblia distínguese claramente entre dúas cores distintas desta tintura:
Tifloloxía
miniatura|Instrucións en [[braille nunha mesa para cambiar meniños, en Santiago de Compostela.]] miniatura|Na [[Domus (A Coruña)|Domus, un dos museos científicos da Coruña, varios módulos contan con expositores táctiles para o desfrute de persoas cegas ou con alta discapacidade visual.]] A tifloloxía é un campo interdisciplinar e unha disciplina científica dentro da defectoloxía, que se ocupa do estudo da lexislación, do desenvolvemento e rehabilitación de persoas cegas e deficientes visuais. Aínda que orixinalmente estaba enfocado só nas persoas totalmente invidentes, o seu compromiso ampliouse para incluír persoas con discapacidade visual. Así, a tifloloxía hoxe trata os problemas de todas as persoas con discapacidade visual, independentemente do seu grao de discapacidade.
Púrpura de Tiro
Citas bíblicas
Na Igrexa católica os cardeais, os "purpurados", van vestidos de cor escarlata.
Tifloloxía
Etimoloxía
miniatura|Na vila de [[Castelo de Vide, distrito de Portalegre, Alentexo, recuperouse un edificio defensivo do século XVII (na imaxe, ao fondo) para emprazar o Museu de Tiflologia - Centro de Experiência Viva.]] A palabra "tifloloxía" deriva do grego antigo "τυφλός" (typhlós), que significa "cego", e "λόγος" (lógos), que se traduce como "estudo" ou "coñecemento". Por conseguinte, a tifloloxía literalmente significa "estudo da cegueira".
Púrpura de Tiro
Descubrimento do compoñente químico
O principal compoñente químico do colorante tirio foi descuberto en 1909 por Paul Friedländer, sendo o 6,6′-dibromoíndigo, unha substancia que fora sintetizada previamente en 1903. Porén, esta nunca foi sintetizada comercialmente.
Tifloloxía
Historia
A historia da tifloloxía remóntase a séculos atrás, cando varias abordaxes foron desenvolvidas para axudar as persoas con discapacidade visual. Con todo, foi a partir do século XX que houbo un avance significativo nos métodos e tecnoloxías utilizadas.
Co desenvolvemento de recursos como a escrita en Braille e a creación de escolas para cegos, o acceso á educación e á información tornouse máis viábel. Ao longo do tempo, novas técnicas e tecnoloxías foron xurdindo, ampliando aínda máis as posibilidades de inclusión e independencia para as persoas con discapacidade visual.
Desenrolo
miniatura|Traballadora no Blind Works Progress Administration (WPA) de Marion County, [[Indianapolis, Indiana.]] Para superar con éxito numerosos problemas no seu traballo, a tipoloxía está directamente relacionada coa pedagoxía xeral, a didáctica, a psicoloxía pedagóxica e do desenvolvemento, así como con algunhas disciplinas médicas.
Usando a teoría defectolóxica como punto de partida, a tipoloxía vincula principalmente a súa práctica a:
Metas e obxectivos
Os obxectivos e tarefas da tipoloxía pódense clasificar en dous grupos: problemas básicos e tarefas especiais.
Áreas de actuación
A tifloloxía dedícase ao estudo e desenvolvemento de técnicas, recursos e dispositivos para facilitar a inclusión e a independencia das persoas con discapacidade visual parcial ou total. Busca proporcionar oportunidades iguais de acceso á información, educación, cultura e tecnoloxía para as persoas cegas ou con baixa visión. A tifloloxía abrangue diversas áreas de actuación, algunhas das cales inclúen:
Tecnoloxías de asistencia
A tecnoloxía ten un impacto significativo na vida das persoas con discapacidade visual. A tifloloxía busca desenvolver e mellorar tecnoloxías asistivas, como lectores de pantalla, software de recoñecemento de voz, dispositivos de ampliación de texto, entre outros. Estas tecnoloxías proporcionan acceso á información, comunicación e interacción coa contorna.
Orientación e mobilidade
A orientación e mobilidade son áreas esenciais para a autonomía e independencia das persoas con discapacidade visual. A tifloloxía ofrece formación e técnicas para mellorar as habilidades de locomoción, como o uso do bastón branco, o recoñecemento de sons e o desenvolvemento de estratexias de desprazamento seguro.
Accesibilidade cultural
Garantir o acceso á cultura é un dos principios fundamentais da tifloloxía. Para promover a inclusión cultural das persoas con discapacidade visual, desenvólvense estratexias e recursos que lles permiten participar plenamente de actividades culturais. Algunhas medidas inclúen a audiodescrición de obras de teatro, películas e exposicións, a creación de maquetas táctiles que representen monumentos e obras de arte, e a adaptación de libros e materiais educativos en formatos accesíbeis.
Dawn Shaughnessy
Dawn Angela Shaughnessy é unha radioquímica estadounidense e investigadora principal do grupo de elementos pesados do Lawrence Livermore National Laboratory Estivo implicada no descubrimento de cinco elementos superpesados con números atómicos de 114 a 118.