cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gran Premio de Italia de 1977
Resumo da carreira
O feito de que Ferrari correra en casa non impediu que fora James Hunt, quen lograra a pole, mentres que Carlos Reutemann animou aos afeccionados locais ao comezar o segundo por diante de Jody Scheckter terceiro Mario Andretti cuarto e Niki Lauda quinto. Scheckter conseguiu o liderado cun comezo brillante, seguido por Clay Regazzoni, James Hunt, Mario Andretti, Carlos Reutemann, Niki Lauda e Jochen Mass. Pero Regazzoni non tiña ritmo e pronto perdeu postos, mentres Mario Andretti estaba avanzando, pasando a Hunt na segunda volta, e a Scheckter unhas voltas despois, para tomar o liderado. Hunt perdeu posicións con problemas de freos a medida que avanzaba a carreira, e Scheckter retirouse cando o seu motor fallou, deixando a Reutemann e Niki Lauda segundo e terceiro. Lauda pronto pasou a Reutemann, que tivo que retirarse cando trompeou a causa dunha mancha de aceite na pista deixada polo coche do debutante Bruno Giacomelli, deixando terceiro a Alan Jones. A carreira rematou nesa orde; con Andretti logrando a vitoria sobre Lauda, e Jones, quen logrou o seu segundo podio en tres carreiras.
Paul Kruger
Stephanus Johannes Paul Kruger, nado o 10 de outubro de 1825 en Bulhoek e finado o 14 de xullo de 1904 en Clarens, foi un líder bóer, que loitou contra os británicos e foi presidente da República do Transvaal.
Traxectoria
miniatura|190x190px|[[Busto de Paul Kruger nun krugerrand de ouro surafricano.]] Kruger naceu nunha familia de orixe prusiana en Bulhoek, a granxa do seu avó no distrito de Steynsburg e medrou na granxa Vaalbank, tan só foi a escola tres meses. O seu pai uniuse o trek de Hendrik Potgieter en 1836 pouco despois de comezar o Gran Trek, e participou, cargando armas, na batalla de Vegkop contra dos ndebeles.
Os trekkers cruzaron o río Vaal en 1838, e asentáronse primeiro na área agora coñecida como Potchefstroom, máis tarde o pai de Kruger decidiu asentarse no distrito agora coñecido como Rustenburg. En 1841, aos 16 anos, Kruger trasladouse á súa propia granxa, na aba do Magaliesberg, ao ano seguinte casou con Maria du Plessis, pero ela e fillo que acababa de ter morreron aos poucos meses, probablemente de malaria. Casou de novo con Gezina du Plessis, coa que tivo sete fillas e nove fillos.
Membro das milicias afrikáner, en 1854 é o comandante de Rustenburg e en 1860 chegou a Comandante Xeneral da República do Transvaal e membro dunha comisión do Volksraad (Parlamento) que se encargaba da redacción da constitución, ademais xoga un importante papel na finalización das tensións entre o líder do Transvaal, Stephanus Schoeman e M.W. Pretorius.
En 1873 deixa o seu posto de Comandante Xeneral e retírase á súa granxa, Boekenhoutfontein. Malia iso, en 1874 foi elixido para o Consello Executivo e convértese no vicepresidente do Transvaal.
Trala anexión do Transvaal ao Reino Unido en 1877, Kruger convértese no líder do movemento de resistencia africáner.
A primeira guerra anglo-bóer estoupou en 1880, e trala derrota dos británicos en Majuba (1881), Kruger xogou un papel importante nas negociacións que conduciron á restauración da soberanía do Transvaal baixo a soberanía británica.
O 30 de decembro de 1880, Kruger foi elixido presidente do Transvaal, en 1883 fixo unha xira por Europa, pero no Transvaal as cousas cambiaron tralo descubrimento de ouro en Witwatersrand, que converteron ao Transvaal na república máis rica de Suráfrica e meta de milleiros de colonos británicos. Mentres, o goberno de Kruger creou impostos moi gravosos para os propietarios británicos e limitou os dereitos de cidadanía e electorais dos uitlanders (colonos de orixe británica). Cecil Rhodes armou secretamente ao uitlanders para que se sublevasen contra Kruger en 1895, pero o plan fracasou, e o que se coñece como o Jameson Raid.
O 11 de outubro de 1899 estoupou a segunda guerra anglo-bóer, e aínda que nun primeiro momento os bóers humillan aos británicos, dende febreiro os británicos comezan a recuperar o terreo perdido, e o 29 de maio de 1900 Kruger deixa Pretoria diante o avance de Lord Roberts. En outubro deixa o país a bordo dun barco holandés, trasládase a Suíza e alí morre o 14 de xullo de 1904.
Entente Cordiale
miniatura|280px|Unha postal francesa de 1904 que mostra a [[Britannia e Marianne bailando xuntas, simbolizando a nova cooperación entre as dúas nacións]]
Historia
Tratouse dun acordo de non agresión e de regulación da expansión colonial entre os dous países. Pero, máis alá da preocupación inmediata pola expansión colonial incluída no tratado, a sinatura da Entente Cordiale marcou e o fin de séculos de conflitos intermitentes entre ambos os dous estados e os seus antecesores, e substituíu o modus vivendi que existira desde o final das Guerras napoleónicas en 1815 cun acordo máis formal.
A Entente Cordiale foi a culminación da política de Théophile Delcassé, o ministro de Asuntos Exteriores de Francia desde 1898, que cría que unha comprensión franco-británica daría a Francia certa seguridade contra calquera sistema de alianzas alemás en Europa occidental. O mérito para o éxito da negociación pertence principalmente a Paul Cambon, o embaixador de Francia en Londres, e ao secretario do Asuntos Exteriores británico Lord Lansdowne.
Este tratado foi a base para a formación dun sistema de alianzas entre o Reino Unido e Francia (aos que se sumarían o Imperio ruso e, máis tarde, os Estados Unidos) durante a primeira guerra mundial, alianza coñecida como a Tripla Entente.
Centenario
O centenario da Entente Cordiale, en 2004, estivo marcado por un gran número de actos oficiais, incluíndo unha visita de Estado por parte da raíña Isabel II e o Duque de Edimburgo a Francia en abril, e a visita por parte do presidente francés Jacques Chirac ao Reino Unido en novembro.
En dicha ocasión, as tropas británicas marcharon por primeira vez o 14 de xullo no desfile do Día da Bastilla, cos Red Arrows voando no ceo parisiense.
Glándula de Bartholin
As glándulas de Bartholin ou glándulas vestibulares maiores son dúas glándulas do aparato reprodutor feminino situadas a esquerda e dereita do orificio vaxinal lixeiramente posteriores a el. Producen unha secreción mucosa que lubrica a vaxina (probablemente só a zona externa que rodea o orificio vaxinal). Son homólogas embrioloxicamente ás glándulas bulbouretrais ou de Cowper dos machos. Porén, as glándulas de Bartholin están situadas na bolsa perineal superficial, mentres que as glándulas bulbouretrais masculinas están situadas na bolsa perineal profunda.
Función
A súa función é segregar mucus para proporcionar lubricación vaxinal. As glándulas de Bartholin segregan cantidades relativamente pequenas (unha ou dús pingas) de fluído cando unha muller está sexualmente excitada. e no coito. Estas pequenas gotas consideráronse tradicionalmente como importantes para a lubricación vaxinal, pero as investigacións máis recentes feitas por William H. Masters e Virginia E. Johnson demonstraron que a lubricación vaxinal procede de partes máis profundas da vaxina. O fluído pode humedecer lixeiramente a abertura labial da vaxina, facendo que o contacto con esta área tan sensible sexa máis confortable para a muller.
Histoloxía
As glándulas de Bartholin son glándulas secretoras formadas por epitelio cilíndrico simple. En medio destas células epiteliais hai células caliciformes produtoras de mucus. O conduto excretor, que termina no orificio vulvar, está revestido de epitelio plano estratificado.
Patoloxía
Aínda que é pouco usual, é posible que as glándulas de Bartholin se irriten ou infecten, producindo dor. Se o conduto queda obstruído, pode formarse un quiste de Bartholin, e este pode infectarse orixinando un absceso. A inflamación das glándulas de Bartholin denomínase bartolinite.
O adenocarcinoma da glándula é raro, e os tumores benignos e hiperplasia son aínda máis raros.
Epónimo
As glándulas de Bartholin denomínanse así porque as describiu por primeira vez no século XVII o anatomista danés Caspar Bartholin o novo (1655–1738). Algunhas fontes adxudican erroneamente o descubrimento ao seu avó, o teólogo e anatomista Caspar Bartholin o vello (1585–1629). Nos textos antigos usábase o nome latinizado como Bartholinus, de onde procede Bartolino (glándulas de Bartolino), que é outra denominación que se lle deu a estas glándulas.
Dudley R. Herschbach
Dudley R. Herschbach, nado o 18 de xuño de 1932 en San José, California (EUA), é un matemático, químico e profesor universitario estadounidense galardoado co Premio Nobel de Química do ano 1986.
Traxectoria
Estudou na Universidade de Stanford, onde se graduou en 1954 e 1955 respectivamente en matemáticas e química. Posteriormente doutorouse en química na Universidade Harvard en 1958, e iniciou a súa tarefa docente en fisicoquímica na Universidade de California, Berkeley, para retornar en 1963 a Harvard. Desde 2005 é profesor de física na Universidade de Texas A&M.
Investigacións científicas
Xunto a Yuan T. Lee foi un dos primeiros científicos en adoptar a técnica dos haces moleculares con fins de investigación química. A creación en 1959 dun aparello co cal dous haces, cada un deles formado por partículas dunha mesma substancia, podían entrecruzarse permitiu a colisión de átomos e moléculas de diferentes especies, reaccionando entre si. Esta colisión permitiu observar como o produto resultante escapa do lugar no que se cruzan os haces. Co uso dunha variedade de detectores de partículas pódese determinar a enerxía dos produtos da reacción e a forma en que esta enerxía se distribúe entre as diferentes formas posibles, como a translación (movemento da molécula no seu conxunto), a vibración (oscilacións internas das partes das moléculas) e a rotación.
10,000 Maniacs
10,000 Maniacs é unha banda estadounidense de rock alternativo formada no ano 1981. Tras 35 anos de carreira o grupo continúa actuando e publicando material, tendo editado ata a data nove álbums de estudio, seis EPs e tres álbums ao vivo, varios deles conseguindo a certificación de discos de platino.
Illa de Nikumaroro
A Illa de Nikumaroro tamén coñecida como Illa Gardner, é un atol de coral localizado ao oeste do Océano Pacífico pertencente ao grupo das Illas Fénix, na República de Kiribati.
Características
O atol é remoto e está conformado por dous illotes alongados que case pechan a lagoa interior e que lle dan ao atol unha característica forma triangular, a súa vexetación é profusa e conta cunha lagoa mariña central.
Nikumaroro ten aproximadamente 6 km de lonxitude por menos de 2 km de ancho. Hai dúas entradas angostas a través do bordo do atol, bloqueadas por un arrecife ancho, o cal seca ao baixar a marea. Nas augas de Nikumaroro están presentes 21 xéneros de coral duro, con abundante coral vivo na zona oeste, nalgunhas áreas mesmo superando o 50%.
Orixe e historia
Segundo as lendas tradicionais de Kiribati a illa estivo habitada en tempos remotos, moi influenciada pola cultura samoana. O atol recibiu múltiples nomes durante a primeira metade do século XIX (Kemins, Kemis, Motu Oonga, Motu Oona, María Leticia). O 19 de agosto de 1840 o USS Vincennes, da Expedición de Exploración dos Estados Unidos, confirmou a súa posición e rexistrou a illa co nome de Illa Gardner, nome dado orixinalmente en 1825 por Joshua Coffin, do baleeiro de Nantucket Ganges, probablemente en honra ao seu padrasto, o congresista dos Estados Unidos Gideon Gardner.
En 1856, a illa foi reclamada pola compañía CA Williams & Co., de New London, Connecticut, baixo a Lei de illas de guano, aínda que nunca se atoparon depósitos de guano, e os EE.UU. renunciaron ao seu reclamo en 1882. En 1892, a illa foi novamente reclamada, esta vez polo buque HMS Curacao, do Reino Unido. Case inmediatamente, outorgóuselle unha licenza ao empresario John T. Arundel para cultivar palmeiras de coco. Alí establecéronse 29 insulares, e construíronse algunhas estruturas con teitos de ferro corrugado, pero unha seca no ano 1893 resultou no abandono do proxecto de explotación.
O 29 de novembro de 1929, os 35 homes que conformaban a tripulación da fragata británica SS Norwich City, desembarcaron no sector noroeste da illa durante unha tormenta. Houbo polo menos 8 vítimas. A tripulación restante acampou preto das estruturas colapsadas do proxecto abandonado de Arundel, e foi rescatada logo de sobrevivir varios días na illa.
O barco naufragado foi un punto prominente no arrecife por setenta anos, aínda que para o ano 2004 só quedaban cascallos pesados espallados, incluíndo a maciza máquina de vapor da nave.
O 1 de decembro de 1938, membros da Expedición Británica de Inspección de Illas do Océano Pacífico chegaron para avaliar a illa como unha posible posición xa sexa para aterraxes de hidroavións como para a construción dun aeródromo. O 20 de decembro, chegaron máis oficiais británicos con vinte colonos gilbertenses nunha das últimas expansións coloniais do Imperio Británico. Os esforzos para preparar o terreo para o cultivo de palmeiras de coco víronse contrariados por falta de auga potable. Para xuño de 1939 instaláronse exitosamente algúns pozos. Había 58 colonos gilbertenses na illa, incluíndo a 16 mulleres e 26 nenos.
O primeiro supervisor da illa e o maxistrado foi Teng Koata, cuxa esposa, segundo a lenda local, tivo un encontro coa deusa Manganibuka nunha parte remota da illa. O oficial colonial británico, Gerald Gallagher (1912-1941), estableceu o cuartel xeral do Proxecto de Colonización das Illas Fénix nun pobo localizado no extremo occidental da illa, xusto ao sur da entrada máis grande á lagoa. Deseñáronse anchas rúas de grava coralina e un patio de armas. As estruturas máis importantes eran unha casa administrativa feita de palla, un comisariato con armazón de madeira e unha choza radiodifusora. De 1944 a 1945, un equipo de 25 homes dos Gardacostas dos Estados Unidos estableceu unha estación de navegación LORAN na punta sueste da illa, instalando polo menos unha cabana quonset e algunhas estruturas máis pequenas.
Na década dos ´50, a poboación da illa aumentou a 100 persoas aproximadamente, con todo, a principios dos ´60, secas periódicas e fontes inestables de auga potable provocaron a evacuación en 1963 da maioría dos insulares polos británicos ás Illas Salomón, e para 1965, Nikumaroro estaba oficialmente deshabitada.
Situación actual
Nikumaroro é visitado esporadicamente por biólogos atraídos polos seus extensos ecosistemas mariños e aviarios. Os visitantes a miúdo mencionan a calor ecuatorial atafegante da illa, o coral filoso como unha navalla, o denso follaxe e caranguexos sumamente agresivos. Varias especies de quenllas e golfiños tursiops foron observadas nas augas circundantes, e unha certa cantidade destas son tóxicas para os humanos durante certas estacións. O océano máis aló do arrecife é moi profundo e o único ancoradoiro está no extremo occidental, a través do arrecife desde as ruínas do pobo, pero é seguro só cando sopran os ventos alisios do sueste. Desembarcar sempre foi difícil e é usualmente realizado ao sur do ancoradoiro.
O Grupo Internacional non lucrativo para a Recuperación Histórica de Aeronaves fixo numerosas expedicións a Nikumaroro durante os anos 90 co propósito darlle valor á hipótese que sostén que en 1937 Amelia Earhart e Fred Noonan aterraron e morreron na illa logo de fracasar en atopar á Illa Howland durante as etapas finais do seu desafortunado Voo Mundial, incluíndo indicios de que Earhart puido sobrevivir por varios meses antes de que grupos británicos de inspección empezasen a chegar en 1938, momento en que ela e Noonan poderon sucumbir ás lesións, a fame ou a enfermidade.
Fortes tormentas en 2002 destruíron a maioría das estruturas restantes en Nikumaroro, aínda que a tumba de Gallagher aínda pode verse no sitio máis alto do pobo.
Piñeiros, Pedroso, Narón
Piñeiros é un lugar da parroquia de Pedroso no concello de Narón na provincia da Coruña. Tiña 23 habitantes no ano 2015 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 11 homes e 12 mulleres, o que supón unha diminución con relación ao ano 2003 cando tiña 30 habitantes.
Tjóðveldi
Tjóðveldi (República), chamado até 2007 Tjóðveldisflokkurin (Partido Republicano), é un partido político de centro esquerda das Illas Feroe partidario da independencia das Illas. Foi fundado en 1948 como reacción ó feito de que non se proclamara a independencia tralo referendo celebrado en 1946 no que esta opción venceu por unha estreita marxe. En 1998 Høgni Hoydal sucedeu a Heini O. Heinesen como xefe do partido.
Igrexa de Hemse
A igrexa de Hemse (sueco: Hemse kyrka) é unha igrexa medieval luterana en Hemse, na illa sueca de Gotland, pertencente á diocese de Visby.
Historia
A presente igrexa de pedra de Hemse data principalmente do século XIII. Porén, ao redor dun século antes había unha stavkirke no mesmo lugar. A sorprendentemente ben conservada igrexa de madeira foi atopada por casualidade baixo o chan da igrexa de pedra durante unha restauración en 1896, onde algunhas táboas de carballo serviran como anterior chan. A stavkirke é a mellor conservada atopada en Suecia. A igrexa de madeira probablemente construíuse na segunda metade do século XI ou cara o ano 1100, e atópase no presente no Museo Histórico de Estocolmo dende 1941.
A igrexa de madeira foi probablemente substituída polo presente edificio románico ao facerse demasiado pequeno para a congregación. O coro e a súa ábsida construíronse primeiro a finais do século XII. É probable que os cimientos da nave se colocasen durante a construción desa primeira etapa, pero non se rematou ata principios do século XIII. Posteriormente, a mediados de século, engadíuse a torre. A sancristía, na cara norte do coro, é de 1896.
A igrexa ten tres portais, un na fachada sur do coro e os outros dous nos lados sur norte da torre. O portal sur da torre é a entrada principal e trátase do máis elaborado. Engadíuse durante unha modernización da igrexa ao redor do ano 1300, cando o portal sur da nave, no seu momento a entrada principal do edificio, transladouse ao norte da torre.
Durante a restauración anteriormente citada a igrexa foi bastante modificada interiormente dun xeito moi pouco sensible. Posteriormente levouse a cabo outra restauración entre 1962 e 1963 e recuperáronse os frescos medievais.
Arquitectura
A igrexa é un edificio románico relativamente homoxéneo. No interior está decorada con frescos medievais. O máis antigo atópase na torre e representa centauros asaltando a árbore da vida. Debaixo hai dúa inscricións en latín. No coro e na ábsida hai pinturas do Xuízo Final do século XIV, e na nave frescos de mediados do XV que representan a Paixón de Cristo e dous santos: San Xurxo e o Dragón e San Martiño. Tamén hai unha inscrición rúnica na parede oeste do coro, unha repetición do futhark ou "alfabeto" rúnico.
Entre o mobiliario destaca a cruz triunfal, de finais do século XII. A pía bautismal ten un pé románico pero o resto é do século XIV. A campá é da primeira metade do século XV.
Meibion Glyndŵr
Meibion Glyndŵr (en galés: Fillos de Glyndŵr) foi unha organización nacionalista galesa violentamente oposta á perda da cultura galesa e da lingua galesa.
Traxectoria
Creouse en resposta á crise de vivenda precipitada polo gran número de casas de vacacións que eran compradas polos ingleses, o que levou a un aumento nos prezos das vivendas por riba dos medios económicos dos habitantes locais. Foron os responsábeis da queima de casas de vacacións de propietarios ingleses en País de Gales dende 1979 até mediados dos anos noventa.
O grupo acadou relevancia en 1979. Na primeira vaga de accións, oito casas de verán de propietarios ingleses foron destruídas durante o primeiro mes, facendo un total de 200 nos seguintes dez anos. Preto de 300 propiedades foron danadas pola campaña. O cumio tivo lugar a finais dos anos oitenta coa concentración de ataques a fogares de deputados do Partido Conservador, e David Hunt, o daquela secretario para Gales, foi un obxectivo en 1990.
A responsabilidade das accións ten sido reclamada por catro movementos separados: Mudiad Amddiffyn Cymru (o movemento pra defender Gales), Cadwyr Cymru (os gardiáns de Gales), Meibion Glyndŵr (os fillos de Glyndŵr) e o Exército Galés para a República dos Traballadores (WAWR). De todos xeitos, Meibion Glyndŵr ten sido o único grupo que tivo algunha posibilidade de éxito a longo prazo, malia que dende mediados dos noventa este grupo ten estado inactivo e a violencia nacionalista galesa ten cesado, polo menos a un nivel organizado.
Unha reinvestigación sobor os ataques con cartas bomba levou á captura de Sion Aubrey Roberts, polas probas de ADN atopadas en 1993. Moitos casos aínda permanecen sen resolver.
Tense dito recentemente, que eles eran de feito unha fronte do MI5, ou dirixido por axitadores. Porén, non hai evidencias desta teoría.
Historia do rexistro do son
miniatura|225px|Edouard-Léon Scott de Martinville. miniatura|225px|Thomas Alva Edison.
A historia do rexistro do son, a gravación do son de forma artificial, comezou o 25 de marzo de 1857, cando Edouard-Léon Scott de Martinville patentou o seu fonoautógrafo, o primeiro invento para o rexistro sonoro. Sábese que o 9 de abril de 1860 se realizou con este artefacto a primeira gravación da que se ten noticia.
En 1979 inventouse o CD, o primeiro formato dixital para o son, o cal desprazou de inmediato o disco de vinilo e tamén o casete de son. Xa en 1986 comezou a desenvolverse o formato mp3 polos científicos Karlheinz Brandenburg, Popp e Grill. Moito máis tarde, en 1995, Brandenburg usouno por primeira vez no seu propio computador e un ano despois o seu instituto xa tiña 1,2 millóns de euros grazas á patente do formato. Dez anos máis tarde esa cantidade alcanzara os 26,1 millóns. No século XX aparecen os discman xunto ós reprodutores autónomos ou tamén chamados mp3, por que son capaces de reproducir o devandito formato, desprazando os walkman.
Na actualidade, a maioría dos formatos de gravación e reprodución de son teñen formato dixital, aínda que moita xente prefire as gravacións e reproducións analóxicas.
O fonoautógrafo
miniatura|225px|[[Fonoautógrafo, creado en 1857 por Leon Scott. Este dispositivo foi capaz de gravar son, pero non de reproducilo. ]] A primeira invención coñecida dun dispositivo capaz de gravar son foi o fonoautógrafo, do francés Leon Scott, patentado o 25 de marzo de 1857. Este podía transcribir son a un medio visible, pero non tiña un modo de reproducilo despois. O aparello consistía nun corno ou un barril, o cal recollía as ondas sonoras cara a unha membrana, á que estaba atada unha corda. Cando chegaba o son, esta vibraba e movíase e o son podía gravarse nun medio visible. O fonoautógrafo era considerado como unha curiosidade de laboratorio para o estudo da acústica. Era usado para determinar a frecuencia dun ton musical, e para estudar o son e a fala.
Non se entendeu até despois do descubrimento do fonógrafo que a onda gravada polo fonoautógrafo era, de feito, unha gravación do son que tan só precisaba dun medio de reprodución adecuado para soar, e ser escoitada por un usuario.
A primeira gravación da historia
Un equipo logrou ter acceso ás gravacións do fonoautógrafo de Leon Scott, que estaban gardadas na oficina de patentes da Academia das Ciencias de Francia. Escanearon o papel en relevo, cun sofisticado programa de computador desenvolto anos antes pola Biblioteca do Congreso estadounidense. As ondas do papel foron traducidas por un computador a sons audibles e recoñecibles. Un deles, creado o 9 de abril de 1860, resultou ser unha gravación de 10 segundos (de moi baixa fidelidade, pero recoñecible) de alguén cantando a canción popular francesa Au Clair da Lune. Este fonoautograma é a primeira gravación de son coñecida, así como a primeira gravación que é empiricamente reproducible, moi anterior á gravación do reloxo parlante de Frank Lambert e a dun concerto de Händel realizada pola Compañía Edison, que datan de dúas e tres décadas despois, respectivamente.
A invención do fonógrafo por Edison
miniatura|225px|Fonógrafo de Edison. O fonógrafo emprega un sistema de gravación mecánica analóxica no cal as ondas sonoras, que poden ser producidas pola voz ou por outros medios, son transformadas en vibracións e estas crean un suco na superficie, polo que máis tarde pasará unha agulla, a cal recollerá as vibracións no cilindro do fonógrafo. O fonógrafo, de xeito diferente ao fonoautógrafo (que non podía reproducir as súas gravacións realizadas), foi o primeiro que puido tanto gravar como reproducir sons.
Thomas Alva Edison anunciou a invención do seu primeiro fonógrafo o 21 de novembro de 1877, mostrouno por primeira vez o 29 de novembro dese mesmo ano e patentouno o 19 de febreiro de 1878. Un pouco máis tarde patentou o megáfono. Inicialmente empregáronse cilindros de cartón recubertos de estaño; máis tarde de cartón parafinado e finalmente de cera sólida. O cilindro de cera, de maior calidade e durabilidade, comercializouse desde 1889, un ano despois de que aparecese o gramófono.
O disco de vinilo
miniatura|225px|Disco de vinilo. miniatura|225px|Agulla de tocadiscos Bang & Olufsen MMC2. miniatura|225px|Tocadiscos Dual 1219. miniatura|225px|Pick-up Fonica Tranzyston.
O disco de vinilo apareceu en 1888 xunto ó gramófono. Ó principio graváronse discos de 5 polgadas a 78 ou 80 RPM. Para a época os gramófonos usaban motores de corda, que non eran capaces de controlar unha velocidade constante de 78 RPM. Houbo que esperar á aparición dos motores asíncronos. Axiña, en 1900, comezouse a gravar en ambas as dúas caras.
En 1931 inventouse a reprodución a 33 RPM, a cal ó ser menor daba máis duración ao disco, duns quince a uns vinte minutos. En 1945 créase a maneira de facer máis pequenos os sucos e así facer que entren máis sucos que antes. Denominouse "microsuco" e era capaz de chegar a entrar case dez sucos nun milímetro, o cal grazas a esta nova tecnoloxía e á velocidade de 33 RPM, os discos de vinilo agora poden chegar a durar de trinta a máis de corenta minutos.
O gramófono
O gramófono de Berliner foi patentado en 1887 ou 1888. Consta dun prato xiratorio, un brazo, unha agulla ou púa, un amplificador ou bucina e un motor a corda, o cal viraba a 78 ou 80 RPM.
Nun principio os gramófonos utilizaron discos de 5" con goma endurecida, o chamado "vulcanite". Estes discos estiveron dispoñibles por un prazo moi curto, xa que era unha medida experimental. En novembro de 1894 apareceron os discos de 7". Pese a todo os discos de goma endurecida non tiñan un son tal fiel como os do fonógrafo e isto produciu a súa baixa comercialización. O gramófono, igual que o fonógrafo, emprega un sistema de gravación mecánica analóxica no cal as ondas sonoras son transformadas en vibracións mecánicas que fan mover unha púa, a cal traza sucos que conforman unha espiral sobre a superficie dun disco metálico que foi tratado quimicamente. En forma inversa, ó percorrer o suco dun disco cunha púa xéranse vibracións mecánicas, as cales se transforman en sons que son emitidos pola bucina.
O gramófono acabou impoñéndose sobre o fonógrafo polo menor custo de produción das gravacións destinadas a este dispositivo, dado que a partir dun único molde orixinal podían realizarse miles de copias. Para facer gravacións de fonógrafo en masa precisábanse varios fonógrafos gravando os cilindros. Tamén o mecanismo do gramófono era máis sinxelo, máis barato e tiña maior duración, por esas razóns este permaneceu e desprazou ao fonógrafo.
O tocadiscos
O tocadiscos apareceu por primeira vez en 1925, cando aparecen os primeiros amplificadores de válvulas e nace o pick-up. Ademais, coa idea de reproducir os discos de forma eléctrica e non electroacústica, a reprodución eléctrica dos discos traía moitas vantaxes, como poder posuír o control de volume da reprodución. O tocadiscos agora posuía un motor eléctrico que permite que o prato xiradiscos rote a unha velocidade máis constante de 78 RPM ou 33 RPM, logrando así mellor calidade e menor desgaste do disco polo peso do brazo, entre outros beneficios.
Este artefacto converteríase no sistema reprodutor de son que se mantería por máis tempo até a actualidade, tanto para a venda como para o uso. En 1950 aparecen os chamados "combinados", xeralmente tocadiscos con radio e en 1958 empezáronse a publicar os primeiros discos con son estéreo.
A discorola
En 1950, en Chile, apareceu a discorola, que era un simple tocadiscos pero sen o circuíto eléctrico de amplificación, o cal comezou a fabricarse a fins dos anos cincuenta até fins dos anos sesenta pola Corporación de Radio de Chile (CRC), comercializado baixo a súa propia marca CRC, e tamén coa marca RCA Victor. A discorola levaba un cable de saída de son monofónico (unha soa canle), este cable sae da cápsula e pasa por un potenciómetro de axuste de saída, que se conecta á entrada situada detrás dun receptor de radio, tamén monofónico (xeralmente da mesma marca), mediante conectores RCA. O receptor de radio levaba a entrada de son etiquetada como "enchufe de pick-up da discorola" indicando ao usuario que alí podía conectarse unha discorola, e á vez a modo de propaganda, recomendarlle a compra deste artigo. Este tipo de tocadiscos comezaron a fabricarse sen cuberta protectora e só para usarse con discos de 78 RPM. Posteriormente adaptáronse ás velocidades 33 e 45 RPM dos discos microsuco, debido á súa alta demanda e a posterior decadencia dos discos de goma laca. As discorolas foron pensadas principalmente para a xente de clase popular, xa que moitas persoas non tiñan medios para adquirir radios e tocadiscos amplificados por separado. Entón a discorola converteuse no engadido de baixo custo ideal para transformar a radio da casa, moitas veces o único, nun radiofonógrafo capaz de reproducir calquera disco de venda no comercio a un prezo máis accesible.
O rexistro magnético
miniatura|225px|Magnetófono de arame. miniatura|225px|Magnetófono de bobina aberta Telefunken. miniatura|225px|Casete compacto Sony. miniatura|225px|Casete Maxell e microcasete Olympus. Na época en que Edison patentou o fonógrafo, no ano 1878, o sistema de gravación magnética estaba a xestarse grazas a que Oberlin Smith comezou a gravar conversas de teléfono nunha corda de piano. Este proxecto quedou estancado, xa que a tecnoloxía electrónica non estaba desenvolta o suficientemente como para amplificar as débiles correntes que producía o campo magnético gravado. Con todo Smith seguiu experimentando cun artefacto parecido ao fonógrafo, chamado telegráfono.
Smith publicou en 1888 un artigo relacionado con isto na revista Electronic World titulado "Algunhas posibles aplicacións do fonógrafo. Proxecto para utilizar bandas de tea que conteñan limaduras de ferro". Con isto estábase referindo á investigación do magnetófono de arame. Na revista publicou unha idea similar á de gravar son en arame, era a de gravar o son por un arame enrolado nun cilindro cun electroimán, o cal estaba conectado a un micrófono de carbón cunha batería, todo este conxunto integrado nun circuíto en serie. O funcionamento era similar ao do fonógrafo, pero este era máis eléctrico que acústico. As oscilacións eléctricas do micrófono, que son provocadas pola diferenza potencial da batería, fan que o electroimán xere campos magnéticos que son gravados no arame enrolado no cilindro. Este invento presentouno na Exposición Universal de París en 1900, espertando a curiosidade nos visitantes.
En 1903 Valdemar Poulsen perfeccionou ese invento ao introducirlle a polarización por campo continuo. Con todo isto pasa inadvertido, xa que o público se adaptou aos discos fonográficos. Como consecuencia, o rexistro magnético caeu no esquecemento, como evidencia a quebra de Telegraphone Company. A pesar de todo isto, os laboratorios seguiron experimentando co rexistro magnético. En Estados Unidos dous físicos, Carlson e Carpenter, proxectaban utilizar o procedemento magnético a alta velocidade, e así descubriron a polarización magnética por campo alterno de alta frecuencia, este invento foi patentado en agosto de 1927.
O magnetófono de arame
Recentemente, en 1911, cun simple invento, o tubo Audión (máis tarde foi mellor desenvolvido e coñecido como tríodo), un invento de Le DeForest foi posible amplificar estes campos magnéticos e facer realidade o magnetófono de arame, o primeiro sistema magnético de son. Non foi até 1930, que se puido crear un "gravador de arame" coa suficiente fidelidade para lanzalo ao mercado.
Antes de comezar a segunda guerra mundial, os aliados usaron durante todo o conflito bélico os gravadores de arame, ou facían gravacións en pasta, Shellac ou goma laca en discos de 78 a 80 RPM. A posibilidade de regravar o arame facía que este tipo de máquina fose un dispositivo importante á hora de enviar mensaxes. Inicialmente, a gravadora utilizouse para rexistrar o alfabeto Morse, pois os equipos eran capaces de reproducir estados de "magnetismo" e "non-magnetismo" unicamente. Logo foi posible gravar sons. A diferenza das versións militares, estas versións fabricaban o arame con material antioxidante (particularmente engadindo cromo), pero as versións civís non, por iso é que en pouco tempo o óxido encargábase de destruílas. Era un problema de custos e de competencia, posto que a gravadora de cinta xa estaba no mercado para uso comercial.
Aínda que o arame adoitaba enredarse e romper, a maneira máis inmediata de reparalo era simplemente anudándoo, aínda que dunha forma particular, cousa imposible de facer coas cintas de gravación modernas.
O magnetófono de bobina aberta
En 1928 o alemán Fritz Pfleumer solicitou unha patente similar en canto ao principio do gravador de arame. Este emprega tiras de papel ou material plástico recubertas en substancias poeirentas. No ano 1930 paténtase na Arxentina o fotoliptófono, un sistema de gravación que grava e reproduce son en papel imprenta, coa intención de facilitar a moi baixo custo o acceso do gran público á música reproducida. Nese mesmo ano prodúcese a fusión da compañía inglesa Marconi, o que xera a creación de Marconi-Stille, destinado a BBC.
A finais de 1930, os magnetófonos foron empregados por emisoras alemás de radio para gravar con anterioridade os seus programas e evitar os erros da transmisión en directo, anticipándose á tendencia actual da transmisión diferida de programas. A aparición do magnetófono supuxo unha auténtica revolución técnica no ámbito da radiodifusión, pois permitía, ademais da captación dos sons, a súa inmediata reprodución.
En 1932, AEG e IG realizou os primeiros ensaios para a construción de gravadoras de cinta magnética. AEG comercializou os primeiros magnetófonos de arame en 1933. AEG quería descartar as cintas de papel recubertas de óxido de metal, porque se deterioraban con gran rapidez, por iso asociouse coa firma química alemá IG Fabenindustrie (I. G. Farben), filial da multinacional química alemá BASF (Badische Anilin Und Soda Fabrik, polo seu nome en alemán), para desenvolver unha cinta conveniente. Tratábase dunha cinta flexible de acetato de celulosa (material portador) cuberta cunha pintura (laca) de óxido férrico (Fe3Ou4). Estas cintas plásticas eran moito máis lixeiras que as anteriores de metal sólido, o que permitiu que se fabricasen magnetófonos máis pequenos e menos custosos. BASF, en 1934, xa producira uns 50.000 metros da nova cinta magnética.
En 1936 a empresa BASF fixo a primeira gravación pública que usaba o magnetófono AEG sobre cinta magnética. Tratábase dun concerto durante unha visita a Alemaña da Orquestra Filarmónica de Londres. A gravación tivo lugar no propio salón de concertos da empresa BASF en Ludwigshaven, o 19 de novembro de 1936. Sir Thomas Beecham dirixía á orquestra que interpretaba temas de Mozart. Os resultados foron decepcionantes debido á baixa calidade deste novo artefacto, AEG tivo que facer modificacións e mellorar o seu artefacto para solucionar estes problemas.
En 1941 obtivéronse mellorías na relación sinal/ruído e a redución nas distorsións, isto logrouse empregando campos alternos de alta frecuencia para a fase de borrado e a polarización magnética do medio de rexistro. Os primeiros magnetófonos de afeccionados ou para uso doméstico apareceron en 1950 e eran de carrete de cinta aberta. O modelo comercial de magnetófono máis difundido foi o soado Revox. Tamén farían a súa aparición os magnetófonos para estudos discográficos, mediante os cales se eliminaba o proceso de gravación directa de son sobre discos mestres feitos de cera ríxida ou de aluminio con cobertura de laca negra. Este proceso asegurou unha mellor calidade sonora, como o demostran as reedicións de materiais de son desa época en soportes dixitais.
En 1947, nos Laboratorios Bell dos Estados Unidos, invéntase o transistor. Aínda que pese a que non se usase para nada, máis tarde sería un elemento indispensable e daría lugar a unha revolución tecnolóxica.
O casete compacto
O casete compacto introduciuno a empresa Philips en Europa no ano 1963 e nos Estados Unidos en 1964, baixo marca rexistrada co nome de Compact Casete, coa idea de reducir o tamaño tanto dos magnetófonos como das cintas. O casete é unha caixa plástica o máis pechada posible para que non entre po na cinta magnética, cun carrete cuns 100 metros (depende da duración) de cinta plástica recuberta en óxido férrico ou óxido de cromo, e outro carrete receptor da cinta que circula.
En 1965 aparecen as casetes virxes comercializados por Maxell. A finais dos anos 1970, Maxell e TDK repartíanse o mercado das cintas virxes. En 1980 apareceu a cinta de metal de maior calidade, e as compañías discográficas empezaron a lanzar simultaneamente os Long Play e as cintas de casete. En 1971 Advent Corporation introduciu o seu modelo 201, que combinou a redución de ruídos Dolby tipo B cunha cinta de dióxido de cromo (CrO2). O resultado foi un formato apto para o uso musical e o comezo da era de casetes e reprodutores de alta fidelidade. Durante os anos 1980 a popularidade do casete creceu máis como resultado das gravadoras portátiles de peto e os reprodutores HI-FI como o Walkman de Sony, cuxo tamaño non era moito maior que o do propio casete.
O casete de son serviu de inspiración para outros inventos como oVHS, o Casete Compacto Dixital, o Mini DV, o Microcasete, o Minicassette, ou outros que consistan nunha caixa plástica con dúas carretes e unha cinta magnética basicamente.
A era dixital
miniatura|225px|Pioneer LaserActive CLD-A100. miniatura|225px|Cinta VHS. miniatura|225px|Cartucho DAT. miniatura|225px|CD gravable. miniatura|225px|Capas dun CD: A. polycarbonate portador dos datos, B. capa reflectante, C. verniz antioxidante, D. etiqueta impresa, E. o raio láser é reflectido e detectado polo lector. miniatura|225px|Reprodutor de mp3. miniatura|225px|Disco Blu-ray de Panasonic.
A era dixital foi un cambio moi radical para o rexistro do son. Deuse unha gran revolución, xa que esta fixo que a gravación do son sexa máis económica, aínda que entre outras cousas tamén se debe destacar que tanto a gravación como a reprodución do son dixital en comparación ao analóxico fai que se reduza o tamaño do soporte gravado. A reprodución tórnase máis simple, ademais case todos os dispositivos dixitais tenden a ter maior vida útil, tamén os soportes teñen máis duración e mellor calidade. Aínda que ao principio do xurdimento dos medios dixitais para a reprodución eran moi custosos, e a xente quizais tardou en adaptarse aos mesmos, nuns poucos anos o medio dixital desprazou aos discos de vinilo. Anos máis tarde o xurdimento de gravadores e reprodutores dixitais desprazarían ó casete polas mesmas razóns.
O primeiro sistema óptico
O 15 de decembro de 1978 saíu á venda o primeiro sistema óptico, o Laserdisc, dous meses despois sairía á venda as primeiras cintas VHS, e cinco anos despois aparece o CD baseado na tecnoloxía do Laserdisc.
Aínda que apareceu en 1978 foi patentada en 1961, e antes de 1969 Philips desenvolvera un disco de vídeo de modo reflexivo que tiña grandes vantaxes sobre o transparente.
A cinta de son magnética
A mediados de 1980, Sony desenvolveu o primeiro sistema de casete dixital, coñecido como DAT (polas súas siglas en ínglés Digital Audio Tape). Este casete dixital utiliza cinta magnética de 4 mm, encapsulada nunha carcasa protectora, pero aproximadamente á metade do tamaño. Como o seu nome indica a gravación se realiza de forma dixital en lugar de analóxica. Como moitos formatos de vídeo casete, un casete DAT só pode ser gravado por unha banda, a diferenza dun casete de son análogo compacto.
O ProDigi
En 1980 apareceu o ProDigi, un formato multipista dixital que utilizou profusamente marcas como Mitsubishi, Otari e AEG desde finais da década de 1980 até principios do século XXI, cando foi retirado do mercado. O ProDigi, no seu funcionamento básico, é similar aos magnetófonos multipista analóxicos, permitindo tanto a edición física "a tesoira" como a edición electrónica. O ProDigi é moi similar ó DASH, a principal diferenza é que permite un número máximo de pistas inferior (32 pistas ProDigi, fronte a 48 DASH).
O DASH
Un novo formato dixital apareceu por 1982 denominado DASH, que nas súas siglas traducidas indica que é un magnetófono con cabeza estacionaria, ou sexa, que tanto na gravación como na reprodución só a cinta móvese (como tamén o é o S-DAT, en cinta de casete). En 1988 Sony e Tascam adoptaron o formato DASH como formato estándar para o magnetófono multipista dixital.
O DASH, no seu funcionamento básico, é similar aos magnetófonos multipista analóxicos, permitindo tanto a edición física "a tesoira " como a edición electrónica. O DASH proporciona grandes prestacións dirixidas ó campo profesional. Permite desde 2 ata 48 pistas de son, cunha sincronización fiable, e admite unha variación na velocidade de 12,5 %, por enriba ou por debaixo.
Os DASH multipista foron moi aceptados polos estudos de gravación, onde aínda están en uso.
A revolución do disco compacto (CD)
As primeiras aproximacións ó que hoxe en día se coñece como disco compacto realizáronse a finais dos anos 1970. Durante esta época apareceron diversos sistemas de videodisco de lectura mecánica e capacitiva, pero destes prototipos o único que persistiu até a actualidade foi o videoscopio óptico, maiormente coñecido agora como Laser Vision (LV). O disco compacto foi creado polo holandés Kees Immink, de Philips, e o xaponés Toshitada Doi, de Sony, en 1979. O sistema óptico foi deseñado por Philips, mentres que a lectura e codificación dixital foi desenvolta por Sony. Lanzouse en xuño de 1980 á industria e adheríronse ó novo produto 40 compañías de todo o mundo mediante a obtención das licenzas correspondentes para a produción de reprodutores e discos. Os primeiros prototipos de tocadiscos LV (nada que ver cos reprodutores de discos de vinilo) apareceron nos laboratorios ó redor dos anos 1970, e nos anos seguintes varias empresas, como Philips, Disco Vision e Pioneer, investiron para desenvolver un produto viable, que se presentou en 1978.
En 1981, o director de orquestra Herbert von Karajan convencido do valor dos discos compactos, promoveunos durante o festival de Salzburgo e desde ese momento comezou o seu éxito. Os primeiros títulos gravados en discos compactos en Europa foron a Sinfonía alpina de Richard Strauss, os valses de Frédéric Chopin interpretados polo pianista chileno Claudio Arrau e o álbum The Visitors de ABBA. En 1983 produciríase o primeiro disco compacto nos Estados Unidos por CBS (Hoxe Sony Music), sendo o primeiro título no mercado un álbum de Billy Joel. A produción de discos compactos centralizouse por varios anos nos Estados Unidos e en Alemaña, dende onde eran distribuídos por todo o mundo, e xa entrada a década de 1990 instaláronse fabricas en diversos países, como exemplo en 1992 Sonopress produciu en México o primeiro CD de título De Mil Colores de Daniela Romo.
O diámetro da perforación central dos discos compactos foi determinado en 15 mm, xa que os creadores se inspiraron no diámetro da moeda de 10 centavos de florín de Holanda. En cambio, o diámetro dos discos compactos, que é de 12 cm, corresponde á anchura dos petos superiores das camisas para homes, porque segundo a filosofía de Sony, todo debía caber alí.
mp3
A tecnoloxía do formato de son mp3 foi desenvolvida en Alemaña por tres científicos do instituto tecnolóxico de Fraunhofer, Brandenburg (director de tecnoloxías), Popp e Gril, no ano 1986. Máis tarde, en 1992, a Moving Picture Experts Group (de alí o famoso MPEG) aprobou oficialmente a tecnoloxía. Pero non foi ata xullo de 1995 cando Brandenburg usou por primeira vez a extensión .mp3 para os arquivos relacionados co mp3 que gardaba no seu computador. Un ano despois o seu instituto ingresaba en concepto de patentes 1,2 millóns de euros e tan so dez anos máis tarde esta cantidade alcanzou os 26,1 millóns.
Ao principio o formato mp3 utilizábase pola súa difusión en redes de intercambio de música, como Internet. Pero máis tarde, cando os reprodutores de mp3 se fixeron máis populares, o público empezou a coñecer máis o formato mp3 e as súas vantaxes cos reprodutores de mp3 e a versatilidade de Internet facilitou que se estandarizase na sociedade.
O disco Blu-ray
O disco Blu-ray empezou a desenvolverse a partir do 19 de maio de 2005, cando TDK anunciou un prototipo de disco Blu-ray de catro capas de 100GB. O 3 de outubro de 2007, Hitachi anunciou que desenvolvera un prototipo de BD-ROM de 100 GB que, a diferenza da versión de TDK e Panasonic, era compatible cos lectores dispoñibles no mercado e só requirían unha actualización de firmware. Hitachi tamén comentou que está a desenvolver unha versión de 200 GB.
O recente avance de Pioneer permitiulle crear un disco blu-ray de 20 capas cunha capacidade total de 500 GB, aínda que non sería compatible coas unidades lectoras xa dispoñibles no mercado, como faría Hitachi.
Estes discos usáronse para a consola de vídeoxogos Playstation 3. Os discos blu-ray incorporan cinco sistemas anticopia: AACS, BD+ e Rom Mark, SPDG e ICT.