cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Parque Natural do Moncayo
A fauna é variada: dende xabaril, corzos ou porco teixos, pasando polo voitre leonado, aguias reais, bufos e a charrela entre as aves. Os valores naturais deste contorno serviron para que se incluíra o Moncayo coma Sitio Natural de interese Nacional no 1927. Posteriormente reclasificouse coma Parque natural cunha superficie de 9.848 hectáreas englobando ó anterior Parque Natural da Devesa do Moncayo e unha serie de lugares de alto valor ecolóxico non incluídos anteriormente. Na zona destaca o Mosteiro cisterciense de Veruela.
Talibán
miniatura|Bandeira dos talibáns, similar á de [[Arabia Saudita, coa shahada ou profesión de fe do islam.]] Denomínase talibán a un movemento político fundamentalista islámico afgán de carácter sunnita que gobernou a maioría do país a partir de 1996 e ata 2001, malia ter recoñecemento diplomático de soamente tres países: os Emiratos Árabes Unidos, Paquistán, e Arabia Saudita, así como do goberno -non recoñecido internacionalmente- da República chechena de Ichkeria.
Historia e características
Os membros máis influentes, incluíndo Mullah Mohammed Omar, o líder do movemento, eran simples mulás da aldea (eruditos relixiosos islámicos menores), a maioría dos cales estudaran en madrasas paquistanís. O movemento talibán estaba integrado principalmente por paxtos de Afganistán e da provincia da Fronteira do Noroeste Paquistán, pero tamén incluíu a moitos voluntarios non-afgáns do mundo árabe, así como Eurasia, Asia do Sur, e Asia suroriental. miniatura|300px|Unha das estatuas de [[Buda destruída polos talibáns en Bamiyán por seren ídolos. Á esquerda, fotografía de 1963; á dereita, trala destrución en 2001.]] Despois da caída da prosoviética República Democrática de Afganistán en 1992, Afganistán foise enredando nunha guerra civil entre señores da guerra, facendo a vida difícil nas zonas rurais e en especial no sueste do país habitado polos paxtos. Os talibáns emerxeron eventualmente como unha forza capaz de traer orde ó país. A subida dos talibáns axudou á economía eliminando os pagos que os señores da guerra esixían ós comerciantes, trouxo vantaxes políticas reducindo a loita entre faccións (aínda que o talibáns combateron agresivamente contra os seus inimigos, a súa hexemonía relativa reduciu o número de faccións) e trouxo estabilidade relativa impoñendo un sistema de normas ante unha sociedade caótica. A ideoloxía radical dos talibáns apartaría máis adiante a moitos observadores que consideraban inicialmente a súa aparición como positiva. A mitoloxía talibán establece a primavera de 1994, co rapto e violación de dúas raparigas nun punto de control mujahidin na aldea de Sang Hesar nas aforas de Kandahar. O mulá local Omar, veterano da facción Harakat-i Inqilab-i Islami contra o réxime de Najibulá, con outros trinta e tantos talibáns organizou un grupo armado para rescatar as raparigas e colgou o comandante dos mujahidín.
Despois deste incidente, Omar fuxiu á provincia veciña de Baluchistán en Paquistán. Para o outono de 1994 organizara unha milicia ben armada e ben financiada de 1.500 seguidores e a primeira operación significativa constatada foi en setembro de 1994 co asalto á vila fronteiriza de Spin Boldak controlada polas forzas de Gulbuddin Hekmatyar conseguindo unha importante cantidade de armamento e munición, Hekmatyar acusou aos paquistanís de estar detrás da vitoria talibán. Os talibáns fixéronse co control de Kandahar en novembro de 1994 e Herat en setembro de 1995, aínda que son derrotados nun primeiro intento de tomar a capital a mediados de 1995 continuaron a bombardeala conseguindo o 27 de setembro de 1996 entrar en Cabul, e aínda que a guerra continuou os talibán declaráronse o goberno lexítimo do país, baseado na lei islámica, colgaron na forca ao expresidente Mohammad Najibullah e entre as súas primeiras medidas estivo a prohición ás mulleres a acceder á educación e ao traballo, así como a imposición de códigos de vestimenta estritos tanto para as mulleres como para os homes e continuaron ao ano seguinte coa súa política de invisibilidade social da muller, desde a prohibición de facer ruído ao andar ata a prohibición de falar ou viaxar con homes que non foran da súa familia pasando pola prohibición de achegarse ás fiestras das súas casas. O ataque terrorista de 2001 en Nova York levou á caída dos talibáns ao pedirlles os Estados Unidos a entrega de Osama bin Laden e logo da súa negativa o 7 de outubro dese ano co apoio das Nacións Unidas forzas da OTAN coa colaboración da Alianza do Norte invadía o país e o 13 de novembro os talibáns perdían a capital, organizándose os restos das forzas talibáns como guerrillas.
Mesonychoteuthis hamiltoni
Mesonychoteuthis hamiltoni é unha especie de molusco cefalópodo da superorde dos decapodiformes, orde dos egópsidos e familia dos cranquíidos, a única do xénero Mesonychoteuthis,
Novela histórica
miniatura|[[A romaría de Xelmírez|A romeiría de Xelmírez é unha novela histórica de Otero Pedrayo, publicada en 1934.]] A novela histórica é un xénero literario que reflicte máis ou menos fielmente o ambiente, os personaxes e os acontecementos dunha época histórica, mesturando a ficción cos acontecementos históricos. Aínda que con precedentes, naceu no século XIX en Alemaña, aínda que o escritor máis coñecido deste xénero sexa Walter Scott ao que grazas á súa fama estendeu este xénero por todo o mundo.
Precursores da novela histórica
A primeira novela histórica é Quéreas e Calírroe, un relato romántico de aventuras escrito por Caritón de Afrodisias no século I D. de C. no que a acción transcorre no século -V na que os personaxes ficticios alternan con outros reais como o rei Artaxerxes I. No século III un descoñecido (o Pesudo Calístenes) escribiu unha Vida de Alexandre cincocentos anos despois da morte de Alexandre Magno que tería gran repercusión na Idade Media onde se lle coñeceu como o libro de Alexandre; da mesma época é a Vida de Apolonio de Tiana escrita por Filóstrato por encargo da emperatriz Xulia Domna.
A finais da Idade Media o castelán Pedro de Corral escribe a crónica sarracina onde funde feitos históricos con ficcións. Mentres noutras artes, como no teatro, os dramaturgos aproveitaban feitos históricos para as súas ficcións, como William Shakespeare nos seus dramas Xulio César.
Durante o Barroco, a francesa Madeleine de Scudéry publicou varias novelas sobre temas contemporáneos a ela pero en decorados históricos, nunha época onde se estendeu certo subxénero de novelas moralistas en lugares do pasado pero con centos de anacronismos. En 1699 François Salignac da Motte Fénelon publica furtivamente Aventuras de Telémaco, viaxes e aventuras escritas cun propósito didáctico xa que o protagonista pasa por moitos países, esta obra tería moitos seguidores e escribíronse moitas novelas baseándose nel, como a Voyage du jeune Anacharsis en Grèce de Jean Jacques Barthélemy, de gran popularidade que contribuíu á fama da Grecia antiga entre os revolucionarios franceses. Na segunda metade do XVIII publicáronse sen moito éxito, as chamadas novelas de anticuario, na que eruditos despregaban seus coñecementos arqueolóxicos en torno a unha intriga mediocre.
As ficcións barrocas, influenciadas pola novela de Heliodoro, evocaban unha antigüidade puramente decorativa, Chauteaubriand encetaría un novo subxénero ao publicar Os mártires do Cristianismo en 1809.
Historia do xénero
Actualmente considérase a Benedikte naubert como a nai da novela histórica, esta muller alemá pariu este novo xénero a base de crear tramas en base a feitos históricos con personaxes secundarios de tales feitos pero moi ben ambientados tanto nos costumes como na análise psicolóxica. Walter Scott coñeceu a súa obra xa que era tradutor de alemán e publicaría novelas do mesmo xénero que o levarían á fama estendendo este xénero por todo o mundo.
A mediados do XIX o romanticismo foi perdendo adeptos entre as clases altas, que foron atraídas polo Realismo, mentres que o resto de clases sociais seguían a demandar esta clase de literatura ao tempo que xurdían os primeiros estudos folclóricos, o que deu material(personaxes e tramas) a novela histórica nos seus respectivos países; porén algúns autores realistas usaron o xénero como Flaubert e Dickens. A principios do XX o xénero foise abandonando ao mudar os gustos, trala primeira guerra mundial víronse aínda mais criticadas aínda así o xénero continuou, abandonouse o medievalismo polos subxéneros das novelas sobre Grecia e Roma, e como o máis exótico sobre o Exipto antigo, tendo especial relevancia aquelas nas que se daba o conflito entre paganismo e cristianismo.
Na segunda metade do século XX a novela histórica comezou a explorar outros mundos alleos ao mundo grecorromano e medieval, publicáronse novelas históricas sobre os viquingos, sobre Bizancio e mesmo sobre os pobos prerromanos na Penínsua Ibérica. Algunhas incluso trataron sobre feitos recentes, como a Guerra civil española de 1936 vista desde ambos bandos e cuxo subxénero chega até hoxe.
Novela histórica na literatura galega
A finais do século XIX comezan a escribirse as primeiras novelas históricas en Galicia, destacando Antonio López Ferreiro, a principios do século XIX algúns versionan obras e temática da historia de Galicia como Ramón Otero Pedrayo, mesmo seguindo a estela de Valle-Inclán. Contra mediados do XX a novela histórica en Galicia mestúrase dando novos froitos dos que Darío Xohán Cabana é seu máximo expoñente.
As épocas preferidas da novela histórica galega son semellantes a do resto de Europa e de España, a grandes trazos tratan sobre a Idade Media e a Guerra civil española e as súas consecuencias, cun pequeno porcentaxe sobre outras épocas, como a Idade Moderna (Xa vai o griffón no vento, Settecento) e Antiga (Ouveade naves de Tarsish!, O demo á orella.).
Exemplos
miniatura|A tecedeira de Bonaval. 2ª edición.
Tensta (metro de Estocolmo)
miniatura|dereita|Entrada da estación
Tensta é unha estación do metro de Estocolmo, na liña T10 (liña azul), situada no distrito de Tensa da cidade de Estocolmo. A estación entrou en servizo en 1975, e ten un tránsito anual duns 6 000 viaxeiros por día.
Situación
Situada a uns 22 m por debaixo do solo, a estación Tensta encóntrase na liña T10 do metro de Estocolmo, entre as estacións Hjulsta (a derradeira da liña) e Rinkeby.
Historia
A estación Tensta púxose en servizo o 31 de agosto de 1975. A decoración artística da estación foi realizada por Helga Henschen sobre o tema "Unha rosa para os inmigrantes" ("En ros till invandrarna" en sueco). Este tema ten a irmandade como consigna. Pintáronse 18 cadros e cada lenzo está titulado nun idioma diferente.
Ernst Abbe
Ernst Abbe, nado en Eisenach, Turinxia, o 23 de xaneiro de 1840 e finado en Jena o 14 de xaneiro de 1905, foi un físico, matemático, astrónomo e industrial alemán.
Traxectoria
Naceu no seo dunha familia de orixe humilde. Entre 1870 e 1896 foi profesor de Física na Universidade de Jena. Dirixiu a fábrica de óptica de Carl Zeiss en Jena (1875). En 1878 foi nomeado Director do Observatorio astronómico de Jena.
A el débense moitos progresos na óptica instrumental. Ideou un refractómetro, un condensador para microscopios (Condensador de Abbe), unha cámara lúcida (Prisma de Abbe) etc.
Calros Silvar
Traxectoria
En 1977 graduouse en Artes Aplicadas, especialidade de Interiorismo, na Escola de Artes e Oficios Artísticos Nº 10 de Madrid. No curso 1980 acada o título de profesor de Debuxo pola Escuela Superior de Bellas Artes de San Fernando. e en 1982 Licenciouse en Belas Artes, especialidade Pintura, pola Universidade Complutense de Madrid coa tese de licenciatura ''Una experiencia de diseño aplicado a la industria cerámica. Sargadelos 1980-1981''.
Na súa etapa de estudante de Belas Artes iniciouse como humorista gráfico, caricaturista, debuxante de banda deseñada e ilustrador na editorial Codipres, de Madrid, e mais n' A Nosa Terra, de Santiago de Compostela. Dende finais da década dos 1970 até mediados dos 90 colaborou en diversas publicacións periódicas como ilustrador, humorista gráfico e caricaturista (Crash, Can sen Dono, XO!, entre outras), até que centrou a sua actividade no campo editorial, especializándose ao tempo na ilustración da natureza.
Porén, a súa actividade profesional central durante 30 anos foi o Deseño de produto en porcelana, para o Grupo Sargadelos nas Cerámicas do Castro, Sada. Mas a fotografía, o debuxo ou a pintura seguiron a ser actividades recorrentes, que se plasmaron en numerosas exposicións e publicacións ou produtos variados (libros de texto e de literatura en xeral, guías de campo, paneis divulgativos, folletos, cartaces, autocolantes, camisolas, anagramas, etc).
No 1985 promove o Colectivo de Creación audiovisual Ollo de Vidro, inserido na Agrupación Cultural Alexandre Bóveda de A Coruña que, ate a década dos 2000, promove a realización de diaporamas, cursos e exposicións de fotografía ou os populares "Safaris Fotográficos", que dan a coñecer lugares de interese natural e cultural da contorna galega, entre outras actividades no eido audiovisual.
Así mesmo, é o autor e ilustrador da colección A Nosa Natureza, de Promocións Culturais Galegas - A Nosa Terra, sobre diversos aspectos da natureza, narrados didacticamente e co asesoramento de especialistas en cada materia.
Desde 2014 ate o 2019 é propietario de ACADA Comunicación S. L., sociedade localizada en Sada.
Na actualidade participa nas actividades ambientais da Sociedade Galega de Historia Natural; na Fundación para a custodia do territorio Fragas do Mandeo e, no eido da fotografía, no Colectivo Ollo de Vidro.
Fervenzas do Nilo Azul
dereita|miniatura|300x300px|Fervenzas do Nilo Azul. As fervenzas do Nilo Azul (en Tis Abay; que quere dicir "auga fumegante") son unhas fervenzas que se atopan no río Nilo Azul, en Etiopía. Atópase no curso alto do río, a uns 30 km da vila de Bahir Dar e do lago Tana. As fervenzas son unha das atraccións turísticas máis coñecidas de Etiopía.
Atópanse a unha altura de 37 a 45 metros, constan de catro correntes de auga que orixinalmente na estación chuviosa chegaban a facer 400 metros de ancho pero con moi pouca auga na estación seca. A regulación do lago Tana reduce a variación estacional e dende o ano 2003 unha central hidroeléctrica recolle gran parte do seu caudal, agás durante a estación chuviosa. As fervenzas do Nilo Azul illan a ecoloxía do lago Tana do resto do río Nilo e danlle endemismos á fauna do lago.
A curta distancia augas abaixo das fervenzas construíuse a primeira ponte de pedra de Etiopía por parte do Emperador Susenyos no ano 1626. Segundo Manuel de Almeida, a pedra de construción atopouse no afluente Alata, e os expertos construtores proviñan da India con Afonso Mendes, sendo o supervisor das obras o Patriarca Ortodoxo de Etiopía.
Oxford
Localización
Oxford está situada a unhas 50 millas (80 quilómetros) ao noroeste de Londres; as cidades están unidas pola autoestrada M40, que tamén enlaza ao norte con Birmingham. A Canle de Oxford conecta co río Támese en Oxford. A cidade conta cun aeroporto, situado en Kidlington, que ofrece servizos aéreos de negocios e xerais.
Historia
A cidade foi ocupada por vez primeira na época dos saxóns e menciónase por vez primeira nun escrito das crónicas anglosaxoas do ano 912. A Universidade de Oxford é a máis antiga de Inglaterra e menciónase por vez primeira no século XII.
Esquílidos
A soa esquílidos (Squillidae)	é unha familia de crustáceos da clase dos malacostráceos, subclase dos hoplocáridos, orde dos estomatópodos, suborde dos unipeltados, e da súa única superfamilia, a dos esquiloideos.
Descrición
Tanto a superfamilia como a familia foron descritas en 1802 polo zoólogo francés Pierre André Latreille.
Sinónimos
A familia, ademais de polo seu nome cuñado por Latreille, e actualmente válido, coñeceuse tamén polos sinónimos:
Xéneros
Na actualidade, na familia recoñécense os xéneros seguintes:
Boo (programación)
Boo é un linguaxe de programación orientada a obxectos, de tipos estáticos para a Common Language Infrastructure cunha sintaxe inspirada en Python e unha énfase na extensibilidad da linguaxe e o seu compilador. As súas características inclúen a inferencia de tipos, os xeradores, multimétodos, tipado pato opcional, macros, peches, currificación e funcións de primeira clase.
Boo é open source; ten unha licenza tipo MIT/BSD.
Boo intégrase sen fisuras con Microsoft.NET e Mono.
Ola mundo
print "Ola Mundo"
Selección de fútbol de Exipto
A selección de fútbol de Exipto  (en منتخب مصر لكرة القدم) é o equipo representativo de Exipto nas competicións oficiais internacionais de fútbol. É dirixida pola Asociación Exipcia de Fútbol, unha das fundadoras da Confederación Africana de Fútbol (CAF). Exipto foi un dos pioneiros do fútbol africano, sendo o primeiro representante de devandito continente en participar nunha Copa do Mundo de Fútbol. Ademais, é un dos mellores equipos do continente ao ostentar sete títulos da Copa Africana de Nacións, o último deles conseguido en 2010. Entre 1958 e 1961 foi denominada Selección de fútbol da República Árabe Unida produto da súa fusión con Siria; aínda despois Siria rexeitase a unión, este nome foi utilizado mesmo até 1970.
Boo (programación)
Función xeradora da Serie de Fibonacci
def fib: a as long, b as long = 0, 1 while true: yield b        a, b = b, a + b
Exemplo simple de Windows Forms con clases, peches e eventos
import System.Windows.Forms import System.Drawing class MyForm(Form): def construtor: b = Button(Text: "Púlsame") b.Location = Point(100, 50) b.Click += def: MessageBox.Show("!pulsaches o botón!") self.Controls.Add(b) f = MyForm Application.Run(f)
Patrón de deseño asíncrono cun peche
import System def run: print("en execución") print "arrincado" result = run.BeginInvoke({ print("reclamado") }) System.Threading.Thread.Sleep(50ms) run.EndInvoke(result) print "fin"
Currificación
plusX = { ás int | return { b as int | return a + b }} print plusX(3)(4)
Sociedade Ximnástica Lucense
A Sociedade Ximnástica Lucense (en castelán: Sociedad Gimnástica Lucense), coñecida como Ximnástica foi un equipo de fútbol galego da cidade de Lugo. Fundado en 1942 e desaparecido en 1952 foi o xermolo, xunto co Club Deportivo Polvorín, do actual Club Deportivo Lugo. Chegou a competir durante tres dos seus nove anos de historia na Segunda División.
Historia
A Sociedade Ximnástica Lucense fundouse en 1943, entre outros por Felisindo Rodríguez Caride, nacendo da fusión de dous equipos da cidade: a Sociedade Ximnástica Raio e o Club de Lugo. Un ano despois da súa fundación a Ximnástica lograba o seu primeiro título, a Copa Galicia, e tan só catro anos despois conseguía ascender á Segunda División, época na que aínda non existía a Segunda División B e a Primeira División estaba limitada a dezaseis equipos. Este ascenso da Ximnástica tivo tres artífices principais: Anxo Carro Crespo, José Páramo Fernández e Paco Rivera Manso. Porén o equipo só se mantivo tres tempadas na categoría:
A tempada seguinte, despois do descenso á Terceira División, comezou cunha avultada derrota, perdendo por 9-1 nun amigable contra o Celta de Vigo. Este mesmo ano, debido aos axustes da FEF nas categorías, pese a descender da Segunda División tivo que xogar pola permanencia en Terceira, o que puido chegar a supoñer o descenso de dúas categorías nun só ano. Con todo conseguiu manterse, aínda que iso non evitou a desaparición do equipo ao ano seguinte, sendo presidente Rafael Sarandeses. O último partido da Sociedade xogouse en Badalona, onde os lucense perderon por 3-0, xogando ese encontro: Prego; Andréu, Tito, Mantido; Otero, Fiestas; Avelino, Antonio, Sáez, Fraga e Ezcurra. Con respecto ao campionato de Copa, a Ximnástica participou en catro ocasións, chegando até a quinta rolda na edición de 1947/48.
Cara ao Club Deportivo Lugo
Trala desaparición da Ximnástica e a crise do Polvorín, ambas por motivos económicos, un grupo de seareiros locais, encabezados por Armando Rodríguez, fundarían o coñecido como Lugo Sociedade Cultural. Este club, fundando en lembranza do antigo Lugo Sport Club, tentaría ser o sucesor dos éxitos da Lucense. Porén, non tivo moito éxito a nivel deportivo. O club xogou no campo dos Miñóns, e vestiu con camisola branca, cruzada por unha franxa diagonal azul, e pantalón da mesma cor. Ante tal situación as directivas tanto da Ximnástica como do Polvorín, xuntáronse de urxencia para manter conversas e, mediante asemblea extraordinaria, acordar fusionarse entre si. Cómpre aclarar que o equipo resultante desta operación non foi nin unha excisión nin unha continuación, senón que é como club de novo rexistro e con estatuto propio: o Club Deportivo Lugo.
XXVII edición dos Premios Goya
250px|miniatura|De esquerda a dereita: [[Emilio Pina, produtor executivo da gala dos premios; Eva Cebrián, directora do Área de Cine de TVE; Enrique González Macho, presidente da Academia de Cine de España; e Eva Hache, presentadora da gala de 2013.]] A 27ª cerimonia de entrega dos Premios Anuais da Academia "Goya" tivo lugar no Centro de Congresos Príncipe Felipe, localizado no Hotel Auditorium, o 17 de febreiro de 2013. A presentadora foi Eva Hache, quen xa ocupou ese mesmo posto na anterior edición.
Presentación
A presentación da 27ª cerimonia dos Premios Goya tivo lugar o 19 de decembro de 2012 na sede da Academia de Cine, en Madrid. Ao acto acudiron Emilio Pina, produtor executivo da gala dos premios; Eva Cebrián, directora do Área de Cine de TVE; e Enrique González Macho, presidente da Academia de Cine de España; quen deron a coñecer á presentadora da gala, que sería a actriz e humorista Eva Hache, presentadora tamén da cerimonia de 2012 e que lles acompañou naquela roda de prensa.
Así mesmo, durante a presentación déronse detalles e cifras sobre a seguinte entrega de premios: un total de cento vinte películas españolas optarían aos Premios Goya 2013, divididas en setenta e nove de ficción, sete de animación e trinta e catro documentais. Ademais, na 27ª edición participarían cen longametraxes europeas; trece películas iberoamericanas, entre as que por primeira vez había proxeccións portuguesas e brasileiras; e trinta curtametraxes. Os finalistas, que se anunciaron o 8 de xaneiro de 2013, disputaríanse un total de vinte e oito premios.
A cerimonia de entrega de premios, cuxa produción executiva correu a cargo de Emilio Pina, foi dirixida por Manel Iglesias e tivo guión de Edu Arroyo e Cristina López.
A anécdota da velada produciuse ao anunciarse o Goya á mellor Canción, ao nomearse por erro nun primeiro momento como gañador a Pablo Cervantes, pola canción «Línies paral·leles» da película Els nens salvatges.
O Goya de honra, anunciado con anterioridade, foi para a actriz Concha Velasco, quen o recibiu o 28 de xaneiro de 2013 nos Teatros del Canal durante a festa que reúne aos finalistas e tamén o día da gala, en febreiro.
Premios por categoría
Estes son os finalistas da 27ª edición dos Premios Goya, segundo anunciouse o 8 de xaneiro de 2013 na sede da Academia,  e os gañadores, anunciados na cerimonia de entrega o 17 de febreiro de 2013:
Electroforese en xel de agarosa
200px|miniatura|Imaxe dixital do resultado da electroforese de tres dixestións con [[encima de restrición|encimas de restrición de plásmidos en xel de agarosa ao 1% w/v, a 3 volt/cm, tinguido con bromuro de etidio. O marcador do tamaño do ADN é unha escada comercial de 1 kbp. Indícase a posición dos pozos e a dirección da migración do ADN.]]
A electroforese en xel de agarosa é un método de electroforese en xel usado en bioquímica, bioloxía molecular, xenética e química clínica para separar unha poboación mixta de macromoléculas como ADN e proteínas nunha matriz de agarosa, un dos dous compoñentes principais do ágar. As biomoléculas sepáranse aplicando un campo eléctrico para mover as moléculas cargadas a través da matriz de agarosa, e as biomoléculas son separadas por tamaños na matriz do xel de agarosa. As proteínas poden separarse pola carga e o tamaño (a electroforese en agarosa de isoelectroenfoque é esencialmente dependente do tamaño), e a lonxitude dos fragmentos de ADN e ARN.
O xel de agarosa é doado de preparar, e ten relativamente poucos grupos cargados e é especialmente axeitado para a separación de ADN dos tamaños que se adoitan encontrar normalmente nos laboratorios, o que explica o estendido que está o seu uso. O ADN separado pode visulizarse con tinguiduras, normalmente baixo a luz ultravioleta, e os fragmentos poden ser extraídos do xel con relativa facilidade. A maioría das veces a agarosa usada está nunha concentración entre o 0,7 e o 2% disolta nun tampón electroforético adecuado.
Propiedades do xel de agarosa
O xel de agarosa é unha matriz tridimensional formada por moléculas helicoidais de agarosa en feixes supeenrolados que se agregan en estruturas tridimensionais con canles e poros polos cales poden pasar as biomoléculas. A estrutura tridimensional mantense grazas a enlaces de hidróxeno e pode, por tanto, ser alterada quentándoa ata que volva ao estado líquido. A temperatura de fusión é diferente da temperatura de xelificación, dependendo das fontes, o xel de agarosa ten unha temperatura de xelificación de entre 35 e 42 °C e unha temperatura de fusión de 85 a 95 °C. Tamén se dispón de agarosas de fusión baixa e xelificación baixa que se obteñen por modificacións químicas.
O xel de agarosa ten un gran tamaño de poro e unha boa forza de xel, polo que é axeitado como medio anticonvección para a electroforese do ADN e de moléculas proteicas grandes. O tamaño do poro do xel ao 1% estimouse que está entre 100 nm e 200–500 nm, e a forza do xel permite que os xeles se poidan diluír ata o 0,15% para formar un bloque para electroforese en xel. Porén, os xeles de baixa concentración (0,1–0,2%) son fráxiles e, por tanto, difíciles de manexar. O xel de agrosa ten un poder de resolución inferior que o do xel de poliacrilamida para o ADN pero un maior rango de separación e, por tanto, úsase para fragmentos de ADN xeralmente de 50–20.000 pares de bases de tamaño. O límite de resolución dun xel de agarosa para a electroforese en xel de agarosa estándar é dunhas 750 kb, pero é posible tamén unha resolución duns 6 Mb con electroforese en xel de campo pulsado (PFGE). Pode tamén utilizarse para separar grandes proteínas e é a matriz preferida para a electroforese en xel de partículas con raios efectivos maiores de 5 a 10 nm. Un xel de agarosa ao 0,9% ten poros dabondo grandes como para permitir a entrada do virus bacteriófago T4.
O polímero de agarosa contén grupos cargados de piruvato e sulfato. Estes grupos cargados negativamente crean un fluxo de auga en dirección oposta ao movemento do ADN nun proceso chamado electroendosmose (EEO), e pode, por tanto, retardar o movemento do ADN e causar unha difuminción das bandas. Os xeles de maior concentración teñen un maior fluxo electroosmótico. A agarosa de baixa EEO é, por tanto, a normalmente preferida para a electroforese en xel de ácidos nucleicos, pero a agarosa de alta EEO pode utilizarse para outros propósitos. O baixo contido en sulfato da agarosa de baixa EEO, especialmente a agarosa de baixo punto de fusión, é tamén beneficioso en casos nos que o ADN extraído do xel vai ser usado para unha posterior manipulación, xa que a presenza de sulfatos contaminantes pode afectar algúns dos procedementos posteriores, como a ligazón e a reacción en cadea da polimerase (PCR). Porén, as agarosas con EEO cero non son desexables para algunhas aplicacións, xa que poden prepararse engadindo grupos cargados positivamente e ditos grupos poden afectar reaccións encimáticas posteriores. A electroendosmose (EEO) é a razón pola cal se usa a agarosa en vez de ágar, xa que o compoñente de agaropectina do ágar contén unha canidade significativa de sulfato cargado negativamente e grupos carboxilo. A retirada da agaropectina da agarosa reduce substancilmente a EEO, así como reduce a adsorción non específica de biomoléculas á matriz do xel. Porén, para algunhas aplicacións como a electroforese de proteínas do soro sanguíneo, pode ser conveniente unha alta EEO, e pode engadirse agaropectina ao xel utilizado.
Factores que afectan a migración de ácidos nucleicos no xel
Hai varios factores que poden afectar a migración dos ácidos nucleicos no xel: a dimensión dos poros do xel (concentración do xel), tamaño do ADN que vai ser sometido a electroforese, a voltaxe utilizada, a forza iónica do tampón, e a concentración da tinguidura intercalante como o bromuro de etidio se for usado durante a electroforese.
As moléculas pequenas viaxan máis rápido polo xel que as grandes, e o ADN bicatenario móvese a unha velocidade que é inversamente proporcional ao logaritmo do número de pares de bases. Porén, estas relacións non se cumpren con fragmentos de ADN moi grandes, e a separación de fragmentos de ADN moi grandes require o uso de electroforese en xel de campo pulsado (PFGE), a cal aplica correntes que se alternan en dúas direccións e os fragmentos de ADN grandes son separdos a medida que se reorientan coa corrente cambiante.
Para unha electroforese en xel de agarosa estándar, as moléculas grandes resólvense mellor usando un xel a baixa concentración mentres que as moléculas menores sepáranse mellor con xeles de alta concentración. Porén, o xel de alta concentración require períodos de electroforese máis prolongados (ás veces de días).
O movemento do ADN pode vese afectado pola conformación da molécula de ADN, por exemplo, o ADN superenrolado xeralmente móvese máis rápido que o ADN relaxado porque está enrolado apertadamente e é máis compacto. En preparacións de ADN de plásmidos normais poden estar presentes múltiples formas de ADN. A electroforese en xel dos plásmidos normalmente mostra na banda principal a forma con superenrolamento negativo, mentres que o ADN con amosega (forma circular aberta) e a forma circular pechada relaxada aparecen nas bandas menores. Non obstante, a velocidade á que se moven estas diversas formas pode cambiar usando condicións electroforéticas diferentes e a mobilidade do ADN circular máis grande pode verse máis fortemente afectada que a do ADN liñal polo tamaño de poro do xel.
O bromuro de etidio que se intercala no ADN circular pode cambiar a carga, lonxitude e superhelicidade da molécula de ADN, polo que a súa presenza no xel durante a electroforese pode afectar o seu movemento. Por exemplo, a carga positiva do bromuro de etidio pode reducir o movemento do ADN nun 15%. A electroforese en xel de agarosa pode utilizarse para resolver o ADN circular con diferentes topoloxías de superenrolamento.
Os danos no ADN debidos ao aumento do establecemento de enlaces cruzados tamén reduce a migración electroforética do ADN de maneira dependente da dose.
A velocidade de migración do ADN é proporcional á voltaxe aplicada, é dicir, canta maior voltaxe, máis rápido se move o ADN. Porén, a resolución de grandes fragmentos de ADN é peor a voltaxes altas. A mobilidade do ADN pode tamén cambiar nun campo inestable, xa que nun campo que é invertido periodicamente a mobilidade do ADN dun determinado tamaño pode diminuír significativamente a unha determinada frecuencia de ciclos. Este fenómeno pode ter como resultado a inversión de bandas na electroforese en xel de inversión de campo (FIGE), na que os fragmentos grandes de ADN se moven máis rápido que os pequenos.
Mecanismo de migración e separación
A carga negativa do seu esqueleto de fosfato fai que o ADN se mova cara ao ánodo cargado positivamente durante a electroforese. Porén, a migración de moléculas de ADN na solución, e ausencia dunha matriz de xel, é independente do peso molecular durante a electroforese. A matriz do xel é, por tanto, responsable da separación do ADN por tamaño durante a electroforese, e existen varios modelos para explicar o mecnismo de separación de biomoléculas na matriz do xel. Un modelo amplamente aceptado é o modelo Ogston, que trata a matriz do polímero como un baruto. Unha proteína globular ou un ADN con enrolamento ao azar móvese a través de porors interconectados, e o movemento das moléculas máis grandes é máis probable que sexa empecido e ralentizado polas colisións coa matriz do xel e as moléculas de diferentes tamaños poden separarse neste proceso de peneirado.
Porén, o modelo Ogston falla para as moléculas grandes cando os poros son significativamente menores que a molécula. Para as moléculas de ADN de tamaño maior de 1 kb, utilízase xeralmente un modelo de reptación (ou as súas variantes). Este modelo asume que o ADN pode reptar "ao xeito das cobras" a través dos poros como unha molécula alongada. A forzas de campo eléctrico maiores aplícase un modelo de reptación nesgado, no que o extremo en posición dianteira da molécula está fortemente nesgado a ir na dirección cara adiante e tira do resto da molécula. Porén, a microscopia de fluorescencia en tempo real de moléculas tinguidas mostrou unha dinámica máis sutil durante a electroforese, na que o ADN mostraba unha considerable elasticidade a medida que se estiraba na dirección do campo aplicado e despois se contraía formando unha bóla, ou quedaba enganchado en forma de U cando era agarrado polas fibras do polímero.
Procedemento xeral
Os detalles dun experimento de electroforese en xel de agarosa poden variar dependendo do método, pero a maioría segue un procedemento xeral. miniatura|none|Vídeo que mostra o funcionamento da electroforese.
Preparación do xel
miniatura|180px|Carga de mostras de ADN nos pozos dun xel de agarosa usando unha pipeta multicanle.
O xel prepárase disolvendo pos de agarosa nun tampón apropiado, como o TAE ou o TBE, para usalo na electroforese. A agarosa é dispersada no tampón antes de quentalo ata case o punto de ebulición, pero evitando chegar a el. A agarosa fundida déixase arrefriar o suficiente antes de verter a solución nun molde, xa que este podería torcerse ou rachar se a solución de agarosa está demasiado quente. Sitúase un peite no molde para crear os pozos para a carga da mostra e o xel debería estar completamente formado antes do seu uso.
A concentración do xel afecta a resolución da separación do ADN. Para unha electroforese en xel de agarosa estándar, un xel ao 0,8% dá lugar a unha boa separación ou resolución de grandes fragmentos de 5 a 10 kb, mentres que un xel ao 2% dá lugar a unha boa resolución para fragmentos pequenos de 0,2 a 1 kb. Os xeles ao 1% son utilizados a miúdo para unha electroforese estándar. A concentración mídese en peso de agarosa por volume de tampón utilizado (g/ml). Xeles de altas porcentaxes adoitan ser crebadizos e poden non endurecerse uniformente, mentres que os xeles de porcentaxes baixas (do 0,1 ao 0,2%) son fráxiles e nada doados de manexar. Os xeles de agarosa de baixo punto de fusión son tamén máis fráxiles que os xeles de agarosa normais. A agarosa de baixo punto de fusión poden utilizarse por si soa ou simultaneamente con agarosa estándar para a separación e illamento de ADN. A PFGE e a FIGE fanse a miúdo con xeles de agarosa de alta porcentaxe.
Carga das mostras
Unha vez que o xel calla, retírase o peite, que deixa os pozos onde se cargarán as mostras de ADN. O tampón de carga mestúrase coa mostra de ADN antes de que a mestura se cargue nos pozos. O tampón de carga contén un composto denso, que pode ser glicerol, sacarosa ou Ficoll, que aumenta a densidade da mostra de ADN para que esta se afunda ben ata o fondo do pozo. Se a mostra de ADN contén etanol residual despois da preparación, este pode flotar fóra do pozo. O tampón de carga tamén inclúe tinguiduras coloreadas como o xileno cianol e o azul bromofenol usados para monitorizar o avance da electroforese. As mostras de ADN son cargadas usando unha pipeta.
Electroforese
miniatura|Bloque de xel de agarosa nun tanque de electroforese con bandas de tinguidura que indican o progreso da electroforese. O ADN móvese cara ao [[ánodo.]]
A electroforese en xel de agarosa faise normalmente en horizontal en modo submarino no que o bloque do xel está completamente mergullado no tampón durante a electroforese. É tamén posible, pero menos común, realizar a electroforese verticalmente, ou horizontalmente co xel de elevado sobre patas de agarosa usando un aparello apropiado. O tampón utilizado no xel é o mesmo que o tampón para correr o xel no tanque de electroforese, o cal explica por que é posible realizar a electroforese en modo submarino con xel de agarosa.
Para a resolución óptima do ADN maior de 2 kb de tamaño na electroforese en xel estándar, recoméndase de 5 a 8 V/cm (a distancia en cm refírese á distancia entre eléctrodos, polo que esta voltaxe recomendada sería de 5 a 8 multiplicada pola distancia entre os eléctrodos en cm). A voltaxe pode tamén limitarse porque quenta o xel e pode causar que o xel funda se este é corrido a alta voltaxe durante un período prolongado, especialmente se o xel usado é un xel de agrosa de baixo punto de fusión. Unha voltaxe demasiado alta pode tamén reducir a resolución, e tamén orixina bandas moi finas para grandes moléculas de ADN. Voltaxes demasiado baixas poden causar o ensanchamento da banda para pequenos fragmentos de ADN debido á dispersión e difusión.
Como o ADN non é visible á luz natural, o progreso da electroforese monitorízase usando tinguiduras. O xileno cianol (de cor azul clara) comigra cos grandes fragmentos de ADN, mentres que o azul bromofenol (cor azul escura) comigra cos fragmentos máis pequenos. Tinguiduras usadas menos comunmente son o vermello de cresol e o Orange G, que migran por diante do azul bromofenol. Tamén se fai correr á vez un marcador de ADN para a estimación do peso molecular de fragmentos de ADN. Porén, nótese que o tamaño dun ADN circular como o dos plásmidos non pode ser estimado con exactitude cos marcadores estándar a non ser que fose linearizado por dixestión con encimas de restrición, e alternativamente pode usarse un marcador de ADN superenrolado.
Tinguidura e visualización
miniatura|O xel con iluminación [[raios ultravioletas|UV: o ADN está tinguido con bromuro de etidio e aprece como bsandas laranxa resplandecentes.]]
O ADN e o ARN son visualizados normalmente tinguíndoos con bromuro de etidio, o cal se intercala no suco maior da hélice do ADN e fluoresce baixo a luz UV. A intercalación depende da concentración de ADN e así, unha banda cunha alta intensidade indica unha maior cantidade de ADN comparada cunha banda con menos intensidade. O bromuro de etidio pode engadirse á solución de agarosa antes de que xelifique, ou o xel co ADN pode tinguirse máis tarde despois de rematada a electroforese. Destinguir o xel non é necesario pero pode producir imaxes mellores. Existen outros métodos de tinguido; exeplos son o SYBR Green, GelRed, azul de metileno, azul de cresilo brillante, azul Nilo sulfato e cristal violeta. O SYBR Green, GelRed e outros produtos comerciais similares véndense como alternativas máis seguras que o bromuro de etidio, xa que este demostrou ser mutaxénico no test de Ames, aínda que a carcinoxenicidade do bromuro de etidio non foi realmente establecida polo momento. O SYBR Green require o uso dun transiluminador de luz azul. O ADN tinguido con cristal violeta pode verse con luz natural sen usar un transiluminador UV, o cal é unha vantaxe, aínda que pode non producir bandas fortes.
Cando se tingue con bromuro de etidio, o xel visualízase cun transiluminador de luz ultravioleta (UV). A luz UV excita os electróns do anel aromático do bromuro de etidio, e unha vez que volve ao estado fundamental, emítese luz que fai que o complexo do ADN e o bromuro de etidio fluoresza. Os transiluminadores estándar usan lonxitudes de onda de 302/312-nm (UV-B), aínda que a exposición do ADN á radiación UV durante menos de 45 segundos pode producir danos ao ADN e afectar procedementos subseguintes, por exemplo reducir a eficiencia da transformación, da transcrición in vitro e da PCR. A exposición do ADN á radiación UV debería, pois, ser limitada. Usar unha maior lonxitude de onda de 365 nm (no rango do UV-A) causa menos danos ao ADN pero tamén produce unha fluorescencia moito máis feble con bromuro de etidio. Sempre que se poidan seleccionar varias lonxitudes de onda no transiluminador, deberían utilizarse as lonxitudes de onda máis curtas para capturar as imaxes, mentres que as lonxitudes de onda máis longas son as que cómpre usar se hai que traballar co xel durante longos períodos de tempo.
O aparello transiluminador pode tamén conter dispositivos para a captura de imaxes, como unha cámara dixital ou polaroid, que permitan tomar ou imprimir unha imaxe do xel.
Para a electroforese en xel de proteínas, as bandas poden visualizarse con azul Coomassie ou tinguidura de prata. miniatura|Corte de láminas de xel de agarosa. Debe utilizarse equipo protector cando se use o transiluminador UV.
Procedementos finais
As bandas de ADN separadas utilízanse a miúdo para procedementos posteriores, e poden cortarse do xel láminas que conteñan a banda de ADN, que despois é disolto e purificado. Porén, os contaminantes poden afectar algúns procedementos posteriores como a PCR, e a agarosa de baixo punto de fusión é preferible nalgúns casos, xa que contén poucos sulfatos que poidan afectar algunhas reaccións encimáticas. Os xeles poden tamén utilizarse en técnicas de blotting.
Tampóns
En xeral, o tampón ideal debería ter unha boa condutividade, producir menos calor e ter unha vida longa. Na electroforese con agarosa pódense utilizar varios tampóns; algúns comúns para ácidos nucleicos son o Tris/Acetato/EDTA (TAE) e o Tris/Borato/EDTA (TBE). Os tampóns usados conteñen EDTA para inactivar moitas nucleases que requiren un catión divalente para funcionar. O borato no tampón TBE pode ser problemático xa que o borato pode polimerizarse ou interaccionar con cis dioles como os que se encontran no ARN. O TAE ten a menor capacidade de tamponamento, pero proporciona a mellor resolución para ADN longos. Isto significa o uso dunha menor voltaxe e máis tempo, pero obtense un mellor produto.
Propúxose o uso de moitos outros tampóns, por exemplo o borato de litio (LB), a histidina isoeléctrica, tampóns con pK coincidente etc.; na maioría dos casos a razón aducida para o seu uso é utilizar unha menor corrente eléctrica (menos calor) e mobilidades iónicas coincidentes, o que fai que o tampón teña unha maior duración. O tampón Tris-fosfato ten unha alta capacidade de tamponamento peron on pode utilizarse se o ADN extraído ten que usarse nunha reacción sensible ao fosfato. O LB é relativamente novo e non é efectivo á hora de resolver fragmentos maiores de 5 kbp. Porén, pola súa baixa condutividade, pode utilizarse unha voltaxe moito maior (ata 35 V/cm), o que significa un tempo de análise máis curto nunha electroforese de rutina. Poden resolverse diferenzas en tamaño de tan só dun par de bases usando un xel de agarosa ao 3% cun medio de condutividade extremadamente baixa (1 mM de borato de litio).
Aplicacións
Os xeles de agarosa son doados de colocar no molde e de manexarse en comparación con outras matrices e os ácidos nucleicos non son alterados quimicamente durante a electroforese. As mostras son tamén recuperadas facilmente. Unha vez que o experimento remata, o xel resultante pode ser almacenado nunha bolsa de plástico nun refrixerador.
A electroforese realízase en solucións tampón para reducir os cambios de pH debidos ao campo eléctrico, o cal é importante porque a crga do ADN e ARN depende do pH, pero poñela a funcionar durante longo tempo pode esgotar a capacidade de tamponamento da solución. Ademais, diferentes prepracións de material xenético poden non migrar de maneira igual por razóns morfolóxicas ou outras.
Mihails Tāls
Mikhail Tal, nado en Riga (RSS de Letonia) o 9 de novembro de 1936 e finado en Moscova o 28 de xuño de 1992, foi o oitavo Campión do Mundo de xadrez.
Traxectoria
Tal aprendeu o xogo na infancia, grazas ao seu pai, pero xogou ós 17 anos a súa primeira partida cun gran mestre. Apenas 8 anos despois xa era campión do mundo. Obtivo un segundo posto no Campionato letón de 1954, xunto co seu título de mestre da URSS, tras gañar ao campión belaruso Saïgin. Tivo outro éxito ao triunfar na semifinal do campionato da URSS individual. Cara a 1956 quedou a un punto dos vencedores, e no ano 1957 Tal quedou quinto ex aequo na semifinal, algo lonxe do futuro campión do mundo, Petrossian.
Diversas vitorias axudárono a consolidarse no cume. Gañou o campionato soviético en 1958 (12,5/18), logo o interzonal de Portoroz o mesmo ano e, finalmente, ao coroarse campión do Torneo de Candidatos disputado en Iugoslavia en 1959 (axudado por 4 vitorias sobre o mozo Bobby Fischer) obtivo o dereito a disputar o match polo Campionato do Mundo. Precedido polas súas vitorias (conseguira, ademais, o primeiro lugar en Zúric 1959 con 11,5/15 por diante de Fischer, Gligoric e Keres, sumado a 13,5/15 na olimpíada de Leipzig 1960), en 1960, á idade de 24 anos, Tal derrotou ao posicional e estratéxico Mikhail Botvinnik neste encontro, co que se converteu no Campión do Mundo máis novo de todos os tempos (ata que Kaspárov o superou, gañando o título aos 22 en 1985). Botvínnik gañou o encontro de desquite a comezos de 1961, cando Mikhail Tal tivo que dobregarse, aparentemente por problemas de saúde, 8-13. Meses máis tarde gañou o Torneo de Bleg diante de Fischer, pero a súa saúde obrigouno a retirarse de varios torneos, como o dos Candidatos de Curaçao.