cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Joaquín Calvo Sotelo
Obra
Cultivou sobre todo a comedia (Tánger, La visita que no tocó el timbre), o drama de tese ao xeito de Manuel Linares Rivas (La muralla, La cárcel infinita, alegación anticomunista; La ciudad sin Dios, arredor da necesidade da relixión; Dinero, sobre a hipocrisía na amizade; Criminal de guerra, sobre vencedores e vencidos na segunda guerra mundial; El jefe, peza de contido antianarquista que expresa a necesidad social dun poder establecido; Historia de un resentido, obra sobre un escritor fracasado que pretende mostrar a existencia de almas nobres no bando republicano; La herencia, onde se manifesta por ir esquecendo os tráxicos acontecementos da guerra civil) e o drama histórico (María Antonieta, Plaza de Oriente, visión da historia de España desde a Restauración á guerra civil nun ton de nacionalismo e sentimentalismo exacerbado; El proceso del arzobispo Carranza, sobre o famoso proceso da Inquisición de Filipe II contra o erasmista Bartolomé de Carranza do que se beneficiaron fundamentalmente as arcas do rei; El poder, sobre o Renacemento; La pasión de amar, sobre o cisma anglicano desde a perspectiva de Catarina de Aragón).
O seu maior éxito, e a escala internacional, foi La muralla, unha peza de tese moi polémica e traducida a varios idiomas e representada innumerables veces batendo a marca ata entón de calquera obra representada con éxito en España, e que trata o tema dos vencedores e vencidos na Guerra Civil. O protagonista, mentres dirixe un corpo das tropas vencedoras, encarcera a un notario rico prometéndolle que non o fusilará se fai escrituras ao seu favor legándolle os seus bens todos; meu dito, meu feito e malia todo o notario morre. Pasado o tempo, cando goza da súa nova posición, un médico advírtelle que só lle quedan uns meses de vida, e decide salvar a súa alma devolvéndolles os bens os lexítimos propietarios, os herdeiros do notario. Mais ao seu redor levántase unha muralla constituída pola súa dona e os seus fillos, aos que lles dá o mesmo a condena da súa alma, querendo só gozar os bens que el lles vai legar. Con iso demóstrase a hipocrisía das clases burguesas.
Gato
O gato ou gato doméstico (Felis silvestris catus ou Felis catus),  chamado familiarmente micho ou mico, é un mamífero doméstico da familia dos felinos, con unllas retráctiles, carnívoro, de pelaxe espesa e suave. Os humanos adoitan valorar estes animais pola súa compañía e pola súa capacidade de cazar pequenos animais coma os ratos. Existen máis de setenta razas de gatos recoñecidas por varios rexistros.
Os gatos posúen unha anatomía semellante á doutros félidos, cun corpo forte e flexible, rápidos reflexos, unllas retráctiles afiadas e dentes adaptados para a caza de pequenas presas. Os sentidos de gato entran dentro dun nicho ecolóxico crepuscular e predatorio. Estes animais poden escoitar sons demasiado leves ou cunha frecuencia demasiado alta para o oído humano, como os que emiten os ratos e outros pequenos animais, e poden ver en condicións de escuridade. Ó igual que a maioría de mamíferos, os gatos teñen unha peor visión en cor e un mellor sentido do olfacto que os humanos. Malia ser cazadores solitarios, os gatos son unha especie social, e a súa comunicación inclúe o uso dunha variedade de vocalizacións (por exemplo ronronando ou miañando) ademais da emisión de feromonas e da linguaxe corporal específica.
Debido á veneración polos gatos no antigo Exipto, a crenza popular máis común foi a de atribuír a súa domesticación a esta época e lugar, mais coñécense instancias de domesticación máis temperás que datan do Neolítico, ó redor do ano 7500 a.C. Un estudo xenético de 2007 concluíu que tódolos gatos domésticos descenden de gatos salvaxes do Oriente Medio, diverxendo destes ó redor do ano 8000 a.C. no propio Oriente Medio, e outro estudo de 2017 confirmou que os gatos domésticos descenden destes primeiros gatos domesticados no Oriente Medio. Por outra banda, un estudo de 2016 concluíu que o Prionailurus bengalensis pasara por un proceso de domesticación independente na China ó redor do ano 5500 a.C., malia que esta liña particular de gatos domesticados non deixou traza nas poboacións domésticas actuais.
Etimoloxía
O seu nome común procede do latín vulgar cattus ("gato doméstico"), á súa vez do latín catta (usado ó redor do ano 75 d. C. por Marco Valerio Marcial). Considérase que a palabra latina podería ter a súa orixe nunha lingua afroasiática, mais tódalas palabras destas linguas propostas como orixe presentan problemas. Un gran número de referencias indican o termo cabila kaddîska ("gato salvaxe") e o termo nubio kadīs como posibles fontes ou cognados, pero segundo Lionel Bender o termo nubio é un préstamo do árabe قِطَّة (qiṭṭa). Jean-Paul Savignac suxeriu que a palabra latina procedía dun precursor exipcio do copto ϣⲁⲩ (šau) ou da súa forma en feminino, mais segundo John Huehnergard "a fonte [...] era claramente non exipcia en si mesma, onde non se atestigua ningunha forma análoga".
Taxonomía e evolución
O gato pertence á familia dos félidos, unha familia de mamíferos de rápida evoulción que comparte un devanceiro común de hai entre 10 e 15 millóns de anos e inclúe os leóns, os tigres e os pumas entre outros. Dentro desta familia, o gato (Felis silvestris catus) forma parte do xénero Felis, que é un grupo de pequenos felinos composto por unhas sete especies (dependendo do esquema de clasificación que se teña en conta). Os membros deste xénero atópanse en tódalas rexións do mundo e inclúen o Felis chaus no sueste asiático, o F. silvestris silvestris europeo, o F. s. lybica africano, o F. bieti chinés e o F. margarita de Arabia entre outros.
O gato doméstico tería evolucionado do Felis silvestris lybica, que abarca un rango de grandes porcións do Oriente Medio en dirección oeste cara á costa atlántica de África. Hai entre uns 70000 e 100000 anos, este animal daría lugar á liñaxe xenética que eventualmente produciu os gatos domesticados, diverxendo do gato salvaxe ó redor do ano 8000 a. C. no Oriente Medio.
Linneo clasificou inicialmente ós gatos como Felis catus na súa 10ª edición de Systema Naturae publicada en 1758. Debido á filoxenética moderna, os gatos domésticos adoitan considerarse outra subespecie do gato salvaxe, F. silvestris. Isto deu como resultado unha mestura no uso dos termos, xa que o gato doméstico pode denominarse polo seu nome de subespecie, Felis silvestris catus. Os gatos salvaxes tamén recibiron en ocasións a clasificación de varias subespecies de F. catus, mais no ano 2003 a Comisión Internacional de Nomenclatura Zoolóxica fixou o nome para os gatos salvaxes como F. silvestris. O nome científico máis común en uso para o gato doméstico é F. catus. En ocasións tamén se denominaron Felis domesticus seguindo a proposta do naturalista alemán J. C. P. Erxleben en 1777, mais estes non son nomes taxonómicos válidos e só se empregaron en contadas ocasións na literatura científica.
En comparación cos cans, os gatos non sufriron cambios maiores durante o seu proceso de domesticación, xa que as formas e o comportamento do gato doméstico non son radicalmente diferentes ás dos gatos bravos, e os gatos domésticos son perfectamente capaces de sobrevivir en liberdade na natureza. É común que gatos domésticos completamente domesticados se cruzen con poboacións silvestres de F. catus, producindo híbridos como o gato de Kellas. Esta limitada evolución durante a domesticación significa que a hibridación pode darse con moitos outros félidos, sendo notable no caso do Prionailurus bengalensis asiático. Hai varios comportamentos naturais e características dos gatos bravos que os predispuxeron para a súa domesticación como mascotas. Entre estas características está o seu pequeno tamaño, a súa natureza social, a súa linguaxe corporal obvia, o gusto polo xogo e a súa relativa alta intelixencia.
Os gatos manteñen unha relación ben mutualista ou comensal cos humanos. Existen dúas teorías principais sobre a domesticación dos gatos. Nunha delas indícase que as persoas domesticaron ós gatos deliberadamente mediante un proceso de selección artificial por seren útiles predadores de alimañas. Esta teoría foi criticada por improbable, xa que a recompensa por un esforzo tal sería moi pequena. Os gatos xeralmente non seguen instrucións, e malia que comen roedores, outras especies coma os furóns ou os cans Terrier poden ser mellores para controlar este tipo de pragas. A teoría alternativa indica que a xente simplemente toleraba os gatos, e que estes diverxeron gradualmente dos seus parentes salvaxes mediante un proceso de selección natural, adaptándose á cazar as alimañas atopadas preto dos humanos nas aldeas e vilas.
Anatomía
[[Ficheiro:Skeleton diagram of a cat.svg|miniatura|300px|Diagrama do esqueleto dun gato
]] Os gatos domésticos teñen un tamaño semellante ó doutros membros do xénero Felis, pesando habitualmente entre uns 4 e 5 kg. Algunhas razas coma o Maine Coon poden exceder en ocasións os 11 kg de peso. Pola contra, tamén existen rexistros da existencia de exemplares de gatos domésticos moi pequenos, de menos de 2 kg de peso. Adoitan medir unha media de entre 23 e 25 cm de altura e uns 46 cm de lonxitude de cabeza e corpo, sendo os machos habitualmente máis longos que as femias, con colas que miden de media uns 30 cm de largo.
Os gatos posúen sete vértebras cervicais, da mesma forma que a maioría de mamíferos. Teñen 13 vértebras torácicas, sete vértebras lumbares, tres vértebras do sacro e un número variable de vértebras caudais na súa cola. Este número de vértebras lumbares e torácicas son as que lle outorgan ós gatos a súa mobilidade espiñal e flexibilidade. Unidas ó espiñazo teñen 13 costelas, os ombros e a pelve. A diferenza dos brazos humanos, as extremidades superiores dos gatos únense ós ombros por medio de clavículas flotantes libres, que lles permiten pasar o seu corpo por calquera espazo no que lles caiba a cabeza.
miniatura|esquerda|upright=1.5|lang=gl|Esquema da [[anatomía xeral dun gato macho]] O cranio dos gatos é infrecuente entre os mamíferos por ter unhas órbitas de gran tamaño e unha forte mandíbula especializada. Na mandíbula os gatos posúen dentes adaptados para matar as súas presas e desgarrar carne. Cando conseguen cazar unha presa, os gatos dánlle unha mordedura letal no pescozo cos seus dous cairos, insertándoos entre as vértebras da presa e cortándolle a medula espiñal, o que lles provoca unha parálise irreversible e a morte. Comparados con outros felinos, os gatos domésticos teñen os caninos moi preto o un do outro, sendo isto unha adaptación á súa presa preferida de pequenos roedores con pequenas vértebras. O premolar e o primeiro molar compoñen o par carniceiro en cada lado da boca, encargados de rillar de forma eficiente a carne en anacos, como se fosen unhas tesoiras. Estes dentes resultan vitais na súa alimentación, xa que os pequenos molares dos gatos fan que estes sexan practicamente incapaces de mastigar. Malia que os gatos adoitan ter unha mellor dentadura que a maioría dos humanos, cun menor decaemento xeral por mor dunha capa protectora de esmalte máis grosa, unha saliva menos destrutiva, menos retención de partículas de comida entre os dentes e unha dieta na súa maioría libre de azucres, están non obstante suxeitos ás perdas ocasionais de dentes e a infeccións.
Os gatos son dixitígrados, camiñan directamente sobre as súas dedas, mentres que os ósos dos seus pés compoñen a parte inferior da perna visible. Son capaces de camiñar con gran precisión, e ó igual que tódolos felinos pousan cada pata traseira directamente no mesmo lugar onde pousan a pata dianteira correspondente, minimizando o ruído e pegadas visibles que producen. Isto tamén lles proporciona un agarre máis seguro para as súas patas traseiras cando atravesan terreos difíciles. A diferenza da maioría dos mamíferos, o andar dos gatos e rítmico, movendo as dúas patas dun costado antes que as patas do outro. Comparten esta característica cos camelos e coas xirafas. Cando aceleran o paso ata un ritmo de trote, o seu andar cambia a un "diagonal", semellante ó da maioría de mamíferos e outros animais terrestres coma os lagartos, no que as patas traseiras e dianteiras diagonalmente opostas se moven de forma simultánea.
Como case tódolos félidos, os gatos posúen poutas protráctiles e retráctiles. Na súa posición relaxada as garras quedan gardadas entre a pelaxe e a pel ó redor das dedas das súas patas. Isto manén as unllas afiadas ó previr que entren en contacto co chan, e permítenlles asexar ás presas de forma silenciosa. As garras das patas dianteiras adoitan ser máis afiadas que as das patas traseiras. Os gatos poden estender as garras de forma voluntaria, habitualmente en defensa propia, para escalar, cando amasan ou cando precisan dunha tracción extra en superficies brandas. A maioría dos gatos posúen cinco garras nas patas dianteiras, e catro nas traseiras. A quinta garra dianteira é proximal en relación ó resto. Tamén posúen unha protusión que se asemella a unha sexta deda. Estas xemas carpais na parte interior dos pulsos das patas dianteiras, presentes tamén nas gadoupas doutros grandes felinos e dos cans, non teñen unha función no camiñar normal, mais sérvenlles como axuda para non esvarar cando saltan. Algunhas razas de gatos son propensas á polidactilia, algo particularmente común na costa nordeste de Norteamérica.
Fisioloxía
miniatura|[[Termografía de varias partes do corpo dun gato]] A fisioloxía dos gatos aseméllase á do resto de animais carnívoros, mais con varias características pouco frecuentes que se atribúen á súa ascendencia de especies nativas dos desertos. Os gatos son capaces de tolerar temperaturas relativamente altas. Mentres que os humanos adoitan comezar a sentir incomodidade cando a súa temperatura superficial na súa pel supera ós 38 °C, os gatos non amosan incomodidade ata que a súa pel acada uns 52 °C, e son capaces de tolerar temperaturas de ata 56 °C se teñen acceso a auga. Os valores fisiolóxicos normais dos gatos son uns 38,6 °C de temperatura corporal, un ritmo cardíaco de entre 120 e 140 latidos por minuto, e un ritmo respiratorio de entre 16 e 40 respiracións por minuto.
Os gatos conservan calor reducindo o fluxo de sangue cara a súa pel e perden calor por evaporación a través da súa boca. Os gatos posúen unha capacidade mínima de suar, con glándulas localizadas principalmente nas dedas das patas, e só arfan para aliviar a calor a temperaturas moi altas. A temperatura corporal dun gato non varía durante o día, o que forma parte da falta xeral de ritmos circadianos dos gatos e reflicte a súa tendencia de estar activos tanto polo día como pola noite. As feces de gato son comparativamente secas e os seus ouriños presentan unha alta concentración, ámbalas dúas adaptacións que lles permiten reter unha alta cantidade de auga corporal. Os seus riles son moi eficientes, e poden sobrevivir nunha dieta consistente só de carne, sen auga adicional, e poden incluso rehidratarse bebendo auga mariña. Malia que os gatos domésticos saben nadar, son xeralmente reticentes a entrar na auga xa que isto esgótaos con rapidez.
Sentidos
miniatura|Detalle do ollo e pupila dun gato Os gatos posúen unha excelente visión nocturna e son capaces de ver a un sexto do nivel de luz que require a visión humana. Isto débese en parte a que posúen un tapetum lucidum nos seus ollos, o cal reflicte a luz que atravesa a retina de volta ó propio ollo, aumentanto a súa sensibilidade á luz ténue. A diferenza doutros felinos maiores como por exemplo os tigres, os gatos posúen pupilas en forma de fendidura vertical, capaces de enfocar baixo condicións de luz brillante sen sufrir aberración cromática. A baixos niveis de luz, as pupilas dos gatos expándense ata cubrir a maioría da superficie dos seus ollos. Porén, os gatos domésticos teñen unha pobre percepción da cor, e só posúen dous tipos de conos, optimizados para a sensibilidade ó azul e ó verde amarelado, o que lles deixa cunha capacidade limitada para distinguir entre o vermello e o verde.
Os gatos teñen un excelente sentido do oído e poden detectar un amplo rango de frecuencias. Poden oir sons máis agudos que os cans e os humanos, sendo capaces de detectar frecuencias dende os 55 Hz ata os 79 000 Hz, nun rango de 10,5 oitavas, sendo máis efectivo no rango de entre 500 Hz e 32 kHz. Os gatos poden oír ultrasóns, algo que lles axuda na detección e caza de roedores que emiten este tipo de sons. Estas capacidades auditivas vense aumentadas polas súas grandes orellas exteriores móbiles, que amplifican os sons e axúdanlles a detectar a dirección da que proceden os mesmos.
esquerda|miniatura|Vista lateral da cabeza dun gato O sentido do olfacto dos gatos é agudo, en parte polo seu desenvolvido bulbo olfactivo e unha gran superficie de mucosa olfactiva. Son sensibles a feromonas como o 3-mercapto-3-metil-1-butanol, que utilizan para comunicarse por medio dos seus ouriños e glándulas odoríferas. Entre o 70% e o 80% dos gatos son tamén mois sensibles a determinadas plantas que conteñen nepetalactona, especialmente á herba gateira, xa que son capaces de detectar esta substancia en proporcións de menos dunha parte por mil millóns. Outras plantas tamén producen este tipo de respostas nos gatos, como por exemplo a Actinidia polygama e a Valeriana officinalis.
Os gatos posúen relativamente poucas papilas gustativas en comparación cos humanos, ó redor dunhas 470 en comparación das 9 000 da lingua humana. Os gatos domésticos e os bravos comparten unha mutación xenética que lles impde que as súas papilas gustativas para o doce se unan a moléculas azucradas, o que lles impide detectar este sabor. Pola contra, as súas papilas son sensibles ós ácidos, ós aminoácidos presentes nas proteínas e ós sabores amargos. Ó igual que outros animais, posúen un órgano de Jacobson na boca que usan no proceso de comportamento coñecido como reflexo de Flehmen, que lles permite detectar certos aromas. Ademais, os gatos teñen unha preferencia de temperatura distinctiva para a súa comida, preferindo a comida a uns 38 C de temperatura, asemellándose á temperatura dunha presa recentemente cazada, e rexeitando de forma rutineira a comida fría ou refrixerada.
Os gatos posúen ducias de vibrisas, especialmente na súa cara. Estas axúdanlle na navigación e na obtención de sensacións, e fornécenlles información sobre a anchura de buracos e da localización de obxectos na escuridade, tanto ó tocar estes obxectos directamente como sentindo correntes de aire. Tamén posúen reflexos corneais para protexer os seus ollos. Cando caen dende lugares altos, entre os 90 cm e os 3 metros de altura, os gatos poden xirar o seu corpo de forma reflexa e endereitarse grazas ó seu agudo sentido do equilibrio e a súa flexibilidade, o que se coñece domo reflexo de endereitamento dos gatos. Os gatos sen cola (como moitos espécimes das razas manx e cymric) tamén posúen esta capacidade, xa que os gatos utilizan principalmente o movemento das pernas e a conservación do momento angular para aterrar desta forma.
Saúde e xenética
A esperanza de vida media dos gatos domésticos foi en aumento dende os anos 1980. A comezos desa década era duns sete anos, aumentando ata os 9,4 anos en 1995 e ata os 15,1 anos en 2018. Existen non obstante rexistros de gatos que viviron ata superar 30 anos de idade, e o gato máis lonxevo coñecido, Creme Puff, chegou ós 38 anos de idade. Castrar ou capar ós gatos incrementa a súa esperanza de vida. Os gatos machos castrados viven de media o dobre que os non castrados, mentres que as femias castradas viven de media un 62% máis que as non castradas. A castración resulta beneficiosa para a saúde dos gatos, xa que os machos castrados non poden desenvolver cancro testicular, as femias non desenvolven cancro uterino ou ovárico, e ámbolos dous pasan a ter un menor risco de cancro de mama.
Os gatos poden verse afectados por unha ampla serie de problemas de saúde, incluíndo doenzas infecciosas, parasitos, feridas e doenzas crónicas. Existen vacinas dispoñibles para moitas destas doenzas, e os gatos domésticos adoitan recibir tratamentos para eliminar parasitos como por exemplo os vermes e as pulgas. O gato doméstico é un organismo diploide que posúe 38 cromosomas e aproximadamente 20 000 xenes. Identificáronse ó redor de 250 trastornos xenéticos nos gatos, moitos deles semellantes ós erros conxénitos no metabolismo dos humanos. O alto nivel de semellanza entre o metabolismo dos mamíferos permite que moitas destas doenzas felinas se diagnostiquen empregando probas xenéticas orixinalmente deseñadas para os humanos, e de forma inversa permite que os gatos sirvan de organismos modelo no estudo de doenzas humanas.
Comportamento
Os gatos conservan enerxía ó durmir máis que a maioría doutros animais, sendo isto máis pronunciado segundo se fan máis vellos. O tempo que pasan durmindo varía, sendo habitual unha media de entre 13 e 14 horas ó día, aínda que poden chegar a durmir ata unhas 20 horas ó día. Cando dormen os gatos pasan por curtos períodos de sono REM, acompañados habitualmente de tics musculares, o que suxire que están a soñar durante eses momentos.
Pasan unha cantidade de tempo considerable lambéndose a pelaxe para mantela limpa. A lingua dos gatos posúe unhas espiñas orientadas cara a atrás duns 500 μm de longo, denominadas papilas. Estas conteñen queratina, o que fai que sexan ríxidas, actuando en forma de peite. Algúns gatos, en particular os de pelo largo, regurxitan en ocasións bolas de pelo que se acumula nos seus estómagos debido a este tipo de aseo.
Sociabilidade
O comportamento social dos gatos domésticos é variable, e vai dende a individuos solitarios ata colonias de gatos silvestres que se xuntan ó redor dunha fonte de alimento, baseados en grupos de femias cooperativas. Porén, algúns gatos domésticos mantidos como mascotas presentan unha pobre socialización. En particular os gatos máis vellos poden ser agresivos cara á gatos novos recentemente chegados, comportamento coñecido como agresión asocial felina.
Malia que os gatos e os cans adoitan caracterizarse como inimigos naturais, poden vivir xuntos se están correctamente socializados. A vida na proximidade de humanos e outros animais domésticos deu lugar a unha adaptación social simbiótica nos gatos, que poden chegar a expresar un grande afecto cara ós humanos e outros animais. Etolóxicamente o dono humano dun gato pode realizar a función dunha especie de "infancia estendida", unha forma de neotenia do comportamento. Os sons agudos que os gatos emiten para pedirlle comida ós humanos poden simular os choros dun bebé humano con fame, algo difídil de ignorar para as persoas. Considérase que o feito de restregarse con humanos ou con outros gatos para impregnar o seu olor é un medio de unión social para os gatos. Os gatos domésticos usan diversas vocalizacións para comunicarse, como por exemplo cando miañan ou cando gruñen. A súa linguaxe corporal, incluíndo a posición das orellas e da cola ou a relaxación do corpo, é un indicador do seu estado de ánimo. A cola e as orellas son un mecanismo de sinais sociais particularmente importante nos gatos.
Relacións cos humanos
miniatura|Unha nena sostendo a un gato Xunto cos cans, os gatos son as mascotas máis comúns en todo o mundo. Houbo varios intentos de levar a cabo un censo de gatos, tanto por medio de asociacións nacionais ou internacionais, como o realizado pola Canadian Federation of Humane Societies, coma a través de Internet. As estimacións xerais da poboación global de gatos domésticos varían amplamente entre os 200 e os 600 millóns.
Ademais de manterse como mascotas, os gatos tamén se usan nas industrias internacionais de peles e coiro para facer sombreiros, abrigos, mantas, xoguetes, zapatos e luvas. Estes usos prohibíronse nos Estados Unidos, Australia e na Unión Europea. Na tradición intelectual occidental, a idea de gatos como obxectos comúns serviu en varias ocasións para ilustrar problemas da mecánica cuántica, como por exemplo na disquisición teórica do gato de Schrödinger.
O día 8 de agosto celébrase o Día Internacional do Gato, se ben pode celebrarse tamén nos días 20 de febreiro e 29 de outubro
Mordeduras e transmisión de infeccións
Os gatos poden morder ós humanos cando se senten atacados, durante o xogo ou cando son agresivos, e estas mordeduras poden chegar a dar lugar a complicacións de saúde. Unha mordedura de gato difire das mordeduras doutras mascotas xa que os dentes dos gatos son afiados en forma de punta, polo que poden provocar perforacións profundas, que a pel adoita cubrir rapidamente atrapando microorganismos que poden provocar infeccións.
Os gatos poden estar infectados ou infestados de virus, bacterias patóxenas, fungos, protozoos, artrópodos ou vermes que poden transmitir doenzas ós humanos. As probabilidades de que unha persoa enferme depende da idade e do estado inmune da persoa. Aqueles que viven con gatos no seu fogar ou preto deles teñen unha maior probabilidade de infectarse, mais aqueles que non teñen gatos como mascotas tamén poden infectarse por medio de feces e parasitos procedentes de gatos. Algunhas das infeccións máis preocupantes que poden transmitir os gatos son a salmonelose, a doenza por rabuñadura de gato e a toxoplasmose.
Historia e mitoloxía
dereita|miniatura|Os [[Antigo Exipto|antigos exipcios momificaban gatos mortos en sinal de respecto da mesma forma que momificaban ás persoas. ]] Tradicionalmente os historiadores tenderon a crer que o Antigo Exipto foi o sitio onde tivo lugar a domesticación do gato, debido as representacións de gatos domésticos en pinturas exipcias de hai uns 3600 anos de antigüidade. Porén, no ano 2004 atopouse nunha tumba neolítica escavada en Shillourokambos, Chipre, ósos dun humano e dun gato depositados preto o un do outro. A estimación sobre a antigüidade desta tumba indicou que tería uns 9500 anos, atrasando no tempo a primeira asociación coñecida entre os humanos e os gatos de forma significativa. Este descubrimento, combinado con estudos xenéticos, suxeriu que os gatos probablemente foron domesticados no Oriente Medio, na Crecente Fértil coincidindo co desenvolvemento da agricultura, e foron levados dende alí ata os actuais Chipre e Exipto.
No antigo Exipto os gatos eran animais sagrados, e son comúns as representacións da deusa Bastet en forma de gato, tomando en ocasións o aspecto guerreiro dunha leoa. Matar gatos estaba completamente prohibido, e segundo o historiador grego Heródoto, cando un gato pertencente a un fogar falecía, a familia enteira pasaría a estar de loito e afeitarían as cellas. As familias levaban ós seus gatos mortos á cidade sagrada de Bubastis, onde se embalsamaban e soterraban en depósitos sagrados. Os historiadores indican que os gatos foron introducidos en Grecia e no sur de Italia por primeira vez no século V a. C. polos fenicios. A evidencia máis temperá da posesión de gatos domésticos por parte dos gregos provén de dúas moedas da Magna Grecia que datan de mediados do século V a. C., nas que se representa a Iocasto e Falanto, fundadores lendarios de Rhegion e Taras respectivamente, xogando cos seus gatos mascota.
miniatura|esquerda|[[Mosaico romano dun gato matando unha perdiz, na Casa del Fauno de Pompeia]] Porén, os gatos eran aparentemente extremadamente raros entre os antigos gregos e os romanos. Heródoto expresaba o seu asombro dos gatos domésticos en Exipto, xa que anteriormente só tiña visto gatos bravos. Incluso en épocas posteriores, os furóns eran moito máis habituais como mascotas, e considerábanse os cazadores de roedores ideais no lugar dos gatos. A palabra en grego antigo habitual para "gato" era ailouros, que significa "cousa coa cola ondeante", malia que esta palabra tamén se podía aplicar a calquera dos "varios carnívoros de longa cola que mantiñan para cazar ratos". Os gatos case non se mencionan na literatura grega antiga, mais Aristóteles si afirmou na súa Historia dos animais que as "gatas femias son naturalmente lascivas." Posteriormente os gregos levaron a cabo un sincretismo da súa propia deusa Ártemis coa deusa exipcia Bastet, adoptando as asociacións desta última cos gatos e adscribíndoas a Ártemis. Nas Metamorfoses de Ovidio, cando os deuses escapan ó Exipto e toman formas animais, a deusa Diana (equivalente romana de Ártemis) tórnase nun gato.
Os gatos eventualmente desplazaron ós furóns como o control de pragas elixido xa que se consideraban máis agradables para ter ó redor do fogar e eran máis entusiastas na caza de ratos. Durante a Idade Media, moitas das asociacións de Ártemis cos gatos foron implantadas na Virxe María. Os gatos adoitaban representarse en iconografía relixiosa sobre a Anunciación e sobre a Sagrada Familia, e segundo unha lenda italiana, na mesma noite que María deu luz a Xesús, unha gata virxe en Belén deu a luz a un gato. Os gatos domésticos espalláronse a gran parte do resto do mundo durante a Era dos descubrimentos, levándose como gatos de barcos en veleiros para controlar os roedores a bordo e como talismáns de boa sorte.
Varias relixións antigas crían que os gatos son ánimas exaltadas, compañeiros ou guías para os humanos, que son omniscientes pero mudos, e polo tanto non poden influenciar as decisións tomadas polos humanos. No Xapón, o gato Maneki Neko é un símbolo de boa fortuna. Na mitoloxía nórdica, Freia, deusa do amor, da beleza e da fertilidade, represéntase montada nun carro tirado por gatos. Nas lendas xudías, o primeiro gato vivía no fogar do primeiro home Adán como unha mascota que cazaba ratos. Segundo estas mesmas lendas, o gato era compañeiro do primeiro can, mais este último rompeu un xuramento que fixeran ambos, o que deu como resultado a inimizade entre os descendentes destes dous animais. Nas lendas xudías tamén se indica que nin os gatos nin os raposos están representados na auga, mentres que tódolos outros animais teñen unha especie mariña que os encarna. Pola súa banda, malia que no islam non hai especies sagradas, os musulmáns veneran ós gatos. Segundo algúns escritores occidentais, Mahoma tiña un gato favorito, chamado Muezza. Segundo estes, Mahoma amaba tanto ós gatos que "prefería quedarse sen poder coller o seu manto en lugar de molestar a un gato que estivese durmindo sobre este". Porén, esta historia non ten orixe nos escritores musulmás temperás, e semella ser unha confusión dunha historia dun santo sufí posterior, Ahmed ar-Rifa'i, que data de séculos despois de Mahoma. Nas illas británicas vinculados á mitoloxía celta hai lendas como a do Cait Sidhe que se mesturan con avistamentos, reais ou non, como os dos gatos de Kellas ou os grandes gatos británicos.
Supersticións
225px|dereita|miniatura|Un [[gato negro]] Un gran número de culturas posúen supersticións sobre os gatos. Nalgunhas existe a crenza popular de que cruzarse no camiño cun gato negro trae mala sorte, e nas culturas europeas é habitual atopar a gatos negros como espíritos familiares das meigas. En Ieper, Bélxica, conmemórase a matanza de gatos en época medieval cunha cabalgata anual coñecida como Kattenstoet. Segundo James George Frazer e Norman Davies, existen rexistros tamén de que na Francia medieval queimábanse gatos vivos como superstición e como entretemento:
Un dos mitos presentes nun gran número de culturas é que os gatos posúen múltiples vidas. En moitos países a crenza indica que teñen nove vidas, mais en Italia, Alemaña, Grecia e algunhas rexións de fala castelá dise que teñen sete vidas, mentres que nas tradicións árabes e turcas o número de vidas é de seis. Este mito atribúese á flexibilidade e axilidade natural que exhiben os gatos á hora de escapar de situacións ameazadoras para a súa vida. Outro dos factores que alimenta este mito é o feito de que a miúdo os gatos que caen aterran cos seus pés, usando un reflexo instintivo para xirar os seus corpos. Non obstante e maila este reflexo, os gatos poden resultar igualmente feridos ou falecer a causa dunha caída desde grande altitude.
Fernando Lago Búa
Fernando Lago Búa, nado en Pontevedra e finado en Vigo o 5 de xaneiro de 1937, foi un funcionario de prisións galego.
Traxectoria
Membro dunha familia de carniceiros pontevedreses. Militante do partido carlista. Ingresou por oposición no corpo de seguridade interior de prisións en 1934. Destinado no penal de El Dueso, en setembro de 1936 foi nomeado inspector das prisións provinciais de Pontevedra. Organizou un sistema de donativos destinados a remediar as carencias do elevado número de presos e co médico de prisións Francisco Bustelo Bustelo organizou unha trama para extorsionar aos presos do campo de concentración de San Simón facéndolles crer que estaban nas listas para “pasear” e que se lles entregaban unha cantidade de diñeiro, influirían para evitalo. Denunciados polo médico vigués José Ramón de Castro Rodríguez a Severiano Martínez Anido, foron detidos o 14 de novembro de 1936 cun colaborador, Cándido Barros Martínez. Xulgados en consello de guerra o 21 de decembro, os dous líderes da trama foron condenados a morte.
Grisén
Grisén é un pequeno concello da provincia de Zaragoza, situado na comarca da Ribera Alta del Ebro. A súa poboación era de 477 habitantes en 2004.
Catedral de Lisboa
A Sé de Lisboa, Igreja de Santa Maria a Maior, é a catedral de Lisboa, sede do Patriarcado de Lisboa e a igrexa máis antiga da cidade. Iniciada a súa construción a mediados do século XII por orde de Afonso Henriques tras a conquista da cidade aos mouros.
Grisén
Atópase a 27 km da cidade de Zaragoza, o concello, cunha altura media de 250 msnm, ten unha superficie de 4,8 km² e unha densidade de poboación de 101,27 hab/km² (2004).
Catedral de Lisboa
Orixinalmente foi levantada seguindo o estilo románico, mais ao longo da súa dilatada historia de case mil anos incorporará diversas influencias doutras linguaxes arquitectónicas, así como ampliacións e reformas a causa dos terremotos sufridos na cidade.
Grisén
Xeografía
Está situado sobre materiais cuaternarios do Jalón, preto deste río e do Canal Imperial de Aragón.
Catedral de Lisboa
Orixe
O actual edificio da Sé é ordenado levantar por Afonso Henriques tras a toma do ano 1147. Pero se temos en conta os precedentes do edificio, non hai consenso entre os académicos.
Existen diversas hipóteses que falan da existencia dun templo pagá dedicado a Apolo nos tempos da Olisipo romana, teoría sustentada por achegas arqueolóxicas romanas no claustro do edificio. Tamén hai quen defende a posibilidade da construción ou reforma do templo pagán tras a conversión da cidade ao cristianismo baixo o bispado de Potamio, pasando a ser un templo paleocristián de planta centralizada. Estas mesmas teorías sustentan a posibilidade de que este edificio fose usado tras as invasións de godos e, posteriormente e quizais máis relevante, dos pobos islámicos, mais sen seren introducidas reformas relevantes.
Grisén
Nome
O nome parece remontarse a un antropónimo romano, Grisius.
Catedral de Lisboa
Orixe
A certeza é que a Sé ordenouse construír sobre algunhas preexistencias, a partir de 1147, empregándose un estilo románico de influencia normanda. Isto pódese explicar como consecuencia da orixe dos cruzados que acompañaban ao rei, provenientes de Inglaterra. De feito, entre estes elixiráse como novo bispo a un deses cruzados ingleses, Gilberto de Hastings, sendo refrendado polo rei e demais cargos eclesiásticos.
Como posible mestre de obras, certas referencias como O livro preto da Sé Velha de Coímbra, así como a semellanza de trazados entre diversas obras como esta mesma Sé Velha de Coímbra, indican a posibilidade de que fose un tal Mestre Roberto de Lisboa.
As flores radioactivas
As flores radioactivas é unha novela de Agustín Fernández Paz publicada en 1990 na Colección Merlín de Edicións Xerais de Galicia que foi galardoada co Premio Merlín de Literatura Infantil no ano 1989. Na súa 19ª edición, publicada no ano 2013, foi moi anovada tanto no texto coma nas ilustracións e tamén os anexos foron actualizados, para incluír feitos como o accidente na central nuclear de Fukushima.
Catedral de Lisboa
Estrutura
O deseño da Sé orixinal está composto dun corpo que aínda mantén o seu aspecto románico a pesar de ser renovado. Ten tres naves de seis seccións e doce alicerces cruciformes decorados con columnas de eixe cilíndrico adxunto en cada esquina. A nave é cuberta por unha bóveda de berce articulada con arcos de volta de pedra. Aquí amosa falta de púlpitos dende o principio.
As flores radioactivas
Trama
Mentres está de pesca con Xabier, Alba escoita na radio que dous pesqueiros viron unha mancha brillante nas proximidades da Foxa Atlántica, da que ela sabe porque no 1982 seu irmán Lois, de ADEGA, foi alí no barco Arosa I xunto con Greenpeace, coa intención de impedir os vertidos radioactivos.
O Consello Permanente do Alto Mando da OTAN reúnese en segredo e pon en marcha a operación “Espello mariño”; dúas lanchas van buscar mostras da mancha, que resulta ser de flores semellantes a margaritas moi recendentes. Todos os que estiveron en contacto con elas adoptan actitudes pacifistas.
Catedral de Lisboa
Estrutura
O transepto, con bóveda de canón, comprende, como nos casos da Sé Velha de Coímbra ou da Sé de Braga, dúas seccións de cada lado dun cruceiro de planta cadrada. Cada sección do transepto ten catro e cinco buracos respectivamente e sete a maiores nas fachadas norte e sur. Estes topos foron cubertos con dúas ventás de arco baixo. Tras reformas posteriores a fiestra románica na parte norte queda cega e só sobrevive hoxe no sur unha fiestra similar do seu primeiro estado. Ambas as paredes rematan con rosetóns individuais de vidreiras románicas.
Os terremotos foron a primeira causa de danos na estrutura da Sé de Lisboa, principalmente o de 1755 onde varias partes da mesma como a torre do cruceiro, o cabeceiro gótico ou o panteón foran destruídas permanentemente.
As flores radioactivas
Trama
Ante a falta de información oficial, Lois e os de ADEGA deciden ir á Foxa nun pesqueiro, acompañados por dous xornalistas e Alba únese a eles como polisón, axudada por Xabier.
Cando chegan preto da mancha son avisados polo barco de vixilancia de que non poden achegarse e convéncenos de que só están pescando. Pola noite achéganse cunha zodiac coa intención de recoller mostras pero a rede que rodea a mancha e mais a alarma electrónica fan fracasar a misión. Á noite seguinte será Alba a encargada de conseguilas, con éxito.
Mentres, nunha terceira reunión urxente do Alto Mando, o Xeneral Mc Logan informa de que as flores proceden dun fenómeno radioactivo mais non emiten radioactividade e deciden bombardear a zona e informar de que a mancha é potencialmente perigosa para a vida mariña.
Ao día seguinte, Greenpeace e ADEGA convocan conferencias de prensa para informar e anunciar un repartimento masivo de flores, o que ten ampla repercusión mundial, con entrevistas a Alba na prensa de todos os continentes. Despois de tanta actividade, ela xa ten ganas de recuperar a súa vida normal en compañía de Xabier.
Narración
A focalización da novela é múltiple: nos capítulos impares aparece un narrador omnisciente extradiexético e nos pares é Alba a narradora protagonista quen escribe o seu diario. Estes dous puntos de vista complétanse con diferentes recortes de prensa.
Personaxes
Lois é o seu irmán, profesor e ecoloxista, participou nas protestas contra os vertidos tóxicos e é o principal organizador da expedición actual.
Xabier, adolescente, o mellor amigo de Alba, axudaraa na súa aventura, nun segundo plano.
O Xeneral Mc Logan, mandatario do Consello Permanente do Alto Mando da OTAN, é o responsábel da investigación, destrución e ocultación da mancha.
Hispano Alemán
Historia da compañía
Automóviles Hispano-Alemán S.A. fundouse polo distribuidor de BMW e Porsche en Madrid, Werner Bernhard Heiderich (1935-2008).
Modelos
Esta versión presentouse no salón de Xenebra de 1971, con mecánica do 914 pero para asegurar que o rendemento do vehículo correspondésese co aspecto dinámico do deseño o mecánico Antonio Santez modificouno incluíndo partes do Porsche Carrera 906 6, usando novos pistóns e bielas ata alcanzar os 2,4 litros, aumentando así a potencia ata os 225 CV. Tivo tal éxito que ata a matriz de Porsche interesouse no vehículo contactando con Heiderich para unha serie de vehículos. Ao decatarse do éxito Pietro Frua, o deseñador da nova carrozaría, quizais movido pola cobiza debido ao éxito obtido, reclamou a propiedade intelectual do deseño do coche así como dos dereitos de reprodución, malia que Heiderich foi quen o financiou, pagoulle o encargo ao deseñador italiano e era o dono do encargo, mentres que Frua era simplemente o provedor dese encargo.
Ben Heiderich facendo uso dos seus dereitos de propiedade sobre o vehículo conseguiu que un tribunal da capital suíza retivera o coche. Porén, malia que a xustiza sempre lle deu a razón a Heiderich, o tempo transcorrido en anos de preitos legais (ata 1976) fixo que ese magnífico deseño envellecese prematuramente e non chegase a ser producido en serie.
Lector de libro electrónico
Definición
miniatura| Energy System, Modelo Book 1162, Vista vertical miniatura| Energy System, Modelo Book 1162, Vista horizontal O libro electrónico é un aparello portátil destinado primordialmente á lectura de textos nunha pantalla. Ten unha tecnoloxía baseada nos formatos e ferramentas dixitais pero moito máis simple que a dun ordenador. Está destinado a un público lector que precisa dun aparello máis lixeiro, autónomo e económico que un ordenador portátil ou un tablet pero máis cómodo e funcional que un teléfono móbil ou un teléfono intelixente. Algunhas editoriais e librarías tradicionais (libros en papel) están a desenvolver liñas específicas no sector do libro electrónico como é o caso de Amazon que comercializa o Kindle fabricado por Foxconn.
Funcionalidades
As principais características dun libro electrónico son:
Formatos de ficheiros para libros electrónicos
Entre os formatos de arquivos comunmente usados para libros electrónicos, distínguense entre formatos xenéricos e formatos nativos:
Formatos xenéricos
Son formatos comúns e estandarizados:
Ramón Rojo Pazos
Ramón Rojo Pazos, nado en Cerqueda (Malpica de Bergantiños) cara 1919, foi un mariñeiro e político galego.
Traxectoria
Tripulate da Segunda Polar. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 fuxiu de Malpica o 31 de agosto de 1938 na evasión do Rocío. Abríronlle unha causa en Ferrol por rebelión militar, e foi declarado fuxido e en rebeldía. Exiliouse a Chile a bordo do Winnipeg.
Santiago Cribeiro
Santiago Cribeiro Galego, nado en Cedeira, o 18 de setembro de 1965, é un músico galego.
Traxectoria
Estudou nos Conservatorios de música da Coruña e Santiago de Compostela. Malia a que se formou academicamente como pianista, o seu instrumento predilecto sempre foi o acordeón. Comezou a tocar dende bastante novo con Debadoira, grupo de música tradicional da súa vila, Cedeira. Máis adiante trasládase a Vigo onde se integra no Grupo didáctico de Instrumentos Populares da Universidade Popular de Vigo. A comezos da década dos 90 cofunda Matto Congrio con, entre outros, Anxo Pintos, Isaac Palacín e Carlos Núñez. En 1995 é un dos cofundadores de Berrogüetto. Tamén ten colaborado con Uxía Senlle, A Banda das Crechas, Fuxan os Ventos ou Anubía.
Vida persoal
É irmán da tamén música Guadi Galego.
Día Mundial das Zonas Húmidas
miniatura|300px|dereita|[[Complexo dunar de Corrubedo e lagoas de Carregal e Vixán (Ribeira, A Coruña).]] O Día Mundial das Zonas Húmidas celébrase o 2 de febreiro e conmemora en todo o mundo a data na que se apobou a Convención de Ramsar sobre as Zonas Húmidas de Importancia Internacional, na mesma data de 1971. Tamén aparece denominado como Día Mundial dos Humedais (sic) e, nalgunhas fontes, Día Internacional dos Humedais (sic).
Historia e características
En outubro de 1996, o Comité Permanente da Convención Ramsar designa oficialmente o 2 de febreiro como Día Mundial das Zonas Húmidas e en 1997 celébrase por primeira vez, con diversos actos en máis de 50 países. Inmediatamente convértese en referencia mundial.
A celebración ten como obxectivo a organización de diversos actos dirixidos a aumenta-la sensibilidade dos cidadáns cara os valores medioambientais das zonas húmidas e os beneficios ecolóxicos, económicos e sociais que representan.
miniatura|300px|dereita|Patuda común (Himantopus himantopus) A Secretaría da Convención Ramsar recolleu numerosos informes sobre as actividades desenvolvidas en máis de 80 países diferentes, incluído España. Este arquivo, con máis de 680 informes de actividades desenvolvidas desde as primeiras celebracións do Día en 1997, é público e pode consultarse na web oficial da Organización como fonte de inspiración de ideas e propostas para futuras celebracións.
Día Mundial das Zonas Húmidas 2007
Para o ano 2007, o lema escollido foi “As zonas húmidas e a pesca”, proposta que buscaba a concienciación social sobre os problemas da sobreexplotación pesqueira. As zonas húmidas, interiores ou costeiras, son imprescindibles na conservación das especies pesqueiras en tódolos planos, desde a pesca industrial a grande escala ata a pesca artesanal (de subsistencia), e desde a captura de especies silvestres ata a cría de peixes ou crustáceos en piscifactorías (acuicultura). miniatura|300px|esquerda| Vista parcial da [[Complexo Intermareal Umia-O Grove|enseada Umia-O Grove.]] Moitas zonas húmidas desempeñan un papel fundamental na conservación das poboacións de peixes ó se-las áreas naturais de desove e cría de numerosas especies, aínda que a súa vida adulta se desenvolva en augas profundas, onde finalmente se capturen. Esta realidade por si soa converte estes ecosistemas en zonas húmidas de importancia internacional e senta as bases para a súa protección fronte á actividade humana.
Os seguintes datos xustifican a necesidade de racionaliza-la pesca, se queremos que sexa unha fonte de riqueza sustentable, e de preserva-las zonas húmidas.
Terremoto de L'Aquila de 2009
miniatura|Terremoto de L'Aquila O terremoto de L'Aquila de 2009 foi un sismo de 6,3 graos na escala sismolóxica de magnitude de momento segundo a United States Geological Survey (6,7 graos na escala de Richter) rexistrado o día 6 de abril de 2009 na zona central da península Itálica. O epicentro localizouse na cidade de L'Aquila, rexión dos Abruzos, mentres que en Roma a súa magnitude foi de 4,6 grados Richter. O terremoto deixou 294 mortos, 1.500 feridos e unhas 50.000 persoas perderon as súas casas a causa da destrución total ou parcial de miles de edificacións. As réplicas continuaron os días posteriores do sismo máis forte, entre eles varios que superaron os 5 graos na escala de Richter.
Pazo de Armuño
O Pazo de Armuño é unha construción civil privada situada no lugar de Armuño (Lubre, concello de Bergondo).
Arquitectura
Da construción inicial románica só se conserva a torre orixinal, unha fortaleza con calabozos antigos, moi restaurada. Xunto a ela a vivenda actual de arquitectura xeométrica tradicional galega con varios escudos orixinais anteriores á reforma do século XVIII. Son os escudos dos Figueroa, Bermúdez e Boado, quen foran señores de Armuño.
Está rodeado dunha extensa muralla, e dentro dos muros ten coidados e xeométricos xardíns amais de hortas e prados. Ten edificio vivenda, pombal, capela de planta rectangular e outras construcións.