cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Colombia
Período colonial
No século XVI, os europeos comezaron a traer escravos dende África. España era a única potencial europea que non estabelecera factorías en África para mercar escravos e polo tanto o imperio español baseouse no sistema de "asiento", outorgando ós comerciantes (a maioría deles de Portugal, Francia, Inglaterra e o Imperio neerlandés) a licenza para o comercio de persoas escravizadas nos seus territorios de ultramar. Por outra banda, houbo persoas que defenderon os dereitos humanos e a liberdade dos pobos oprimidos. Os pobos indíxenas non podían ser escravizados porque legalmente eran súbditos da Coroa Española. Para protexer os pobos indíxenas, estabelecéronse diversas formas de regulación e propiedade da terra: resgardos, encomendas e facendas. miniatura|dereita|Moitos líderes intelectuais do proceso de independencia participaron na [[Real Expedición Botánica do Novo Reino de Granada.]]
O Vicerreinado de Nova Granada foi creado en 1717, sendo temporalmente eliminado e despois reestabelecido en 1739. A súa capital foi Santa Fé de Bogotá. O Vicerreinado incluíu algunhas provincias do noroeste de América do Sur que anteriormente estiveran baixo a xurisdición dos Vicerreinados de Nova España ou o Perú e que se corresponde cos actuais Venezuela, Ecuador e Panamá. Deste xeito, Bogotá converteuse nun dos principais centros administrativos das posesións españolas no Novo Mundo, xunto con Lima e Cidade de México, aínda que estivo algo atrasada en comparanza con esas dúas cidades en aspectos económicos e loxísticas.
Logo de que Gran Bretaña declarase a guerra a España en 1739, Cartaxena converteuse axiña no obxectivo principal das forzas británicas, mais a vitoria española durante a guerra da Orella de Jenkins, unha guerra contra Gran Bretaña polo dominio económico do Caribe, asentou o dominio español do Caribe até a guerra dos Sete Anos.
No século XVIII, o sacerdote, botánico e matemático José Celestino Mutis foi delegado polo vicerrei Antonio Caballero y Góngora para dirixir un inventario da natureza de Nova Granada. Comezou no ano 1783, sendo coñecida como a Real Expedición Botánica do Novo Reino de Granada. Clasificou flora e fauna, e fundou o primeiro observatorio astronómico na cidade de Santa Fe de Bogotá. En xullo de 1801, o científico prusiano Alexander von Humboldt chegou a Santa Fe de Bogotá, onde se reuniu con Mutis. Ademais, figuras históricas do proceso de independencia de Nova Granada uníronse á expedición, como o astrónomo Francisco José de Caldas, o científico Francisco Antonio Zea, o zoólogo Jorge Tadeo Lozano e o pintor Salvador Rizo.
Independencia
miniatura|A [[batalla de Boyacá foi a batalla decisiva para asegurar o éxito da campaña de liberación de Nova Granada.]] Dende os comezos dos períodos de conquista e colonización, houbo varios movementos rebeldes contra o goberno español, mais a maioría foron esmagados ou foron demasiado febles para mudar completamente a situación. O derradeiro destes movementos que buscou a independencia absoluta de España xurdiu arredor do ano 1810 e culminou na Declaración de Independencia de Colombia, ocorrida o 20 de xullo de 1810, o día no que hoxe se celebra o Día de Independencia da nación. Este movemento continuou coa independencia de Saint-Domingue (o Haití moderno) en 1804, o cal proporcionou certo apoio a un eventual líder desta rebelión: Simón Bolívar. Francisco de Paula Santander tamén tería un papel decisivo. miniatura|esquerda|A [[provincia do Socorro foi o lugar da xénese do proceso de independencia.]] O movemento foi iniciado por Antonio Nariño, que se opoñía ó centralismo español e liderou a oposición contra o Vicerreinado. Cartaxena converteuse en independente en novembro de 1811. En 1811, proclamáronse as Provincias Unidas da Nova Granada, lideradas por Camilo Torres Tenorio. O xurdimento de dúas correntes ideolóxicas entre os patriotas (federalismo e centralismo) deu lugar a un período de inestabilidade. Pouco despois do remate das guerras napoleónicas, Fernando VII, acabado de restaurar no trono de España, decidiu de xeito inesperado enviar forzas militares para recuperar o control sobre o norte de América do Sur. O vicerreinado foi restaurado baixo o mando de Juan Sámano, cuxo réxime castigou aqueles que participaron nos movementos patrióticos, ignorando os matices políticos das xuntas de goberno. Isto provocou unha revelión renovada, que, xunto cunha España debilitada, fixo posible a rebelión que con éxito liderou Simón Bolívar, que proclamou finalmente a independencia en 1819. A resistencia a prol dos españois foi derrotada en 1822 no actual territorio de Colombia e en 1823 en Venezuela.
O territorio do Vicerreinado de Nova Granda converteuse na Repuública de Colombia, organizada como unha unión dos actuais territorios de Colombia, Panamá, Ecuador, Venezuela, partes de Güiana e o Brasil, e o norte do río Marañón. O congreso de Cúcuta en 1821 adoptou unha constitución para a nova república. Simón Bolívar converteuse no primeiro Presidente de Colombia, e Francisco de Paula Santander foi o vicepresidente. Porén, a nova república foi inestable e xurdiron tres países logo do colapso de Gran Colombia en 1830 (Nova Granada, Ecuador e Venezuela). miniatura|Formación da actual Colombia dende a independencia do [[Vicerreinado de Nova Granada do Imperio Español.]] Colombia foi o primeiro goberno constitucional de América do Sur, e os partidos Liberal e Conservador, fundados en 1848 e 1849 respectivamente, son dous dos partidos políticos máis antigos de América. A escravitude foi abolida no país en 1851.
As divisións políticas e territoriais internas produciron a disolución de Gran Colombia en 1830. O daquela chamado "Departamento de Cundinamarca" adoptou o nome de "Nova Granada", que mantivo até 1858 cando se converteu na Confederación Granadina. Despois dunha guerra civil de dous anos en 1863, creáronse os "Estados Unidos de Colombia", que duraron até 1886, cando o país finalmente se converteu na República de Colombia. As divisións internas mantivéronse entre as forzas políticas bipartidistas, nalgunhas ocasións provocando guerras civís moi sanguentas, sendo a máis salientable a guerra dos Mil Días (1899–1902).
Século XX
As intencións dos Estados Unidos de América de influír na área (especialmente na construción e control da Canle de Panamá) provocaron a separación do Departmento de Panamá en 1903 e o seu estabelecemento como nación. Os Estados Unidos pagáronlle a Colombia 25 000 000 de dólares en 1921, sete anos despois de rematar a canle, para compensar a participación do presidente Roosevelt na creación de Panamá, e Colombia recoñeceu a Panamá baixo os termos do Tratado Thomson-Urrutia. Colombia e o Perú infrontáronse nunha guerra por mor de desputas territorias na bacía do río Amazonas. A guerra rematou cun acordo de paz mediado pola Sociedade de Nacións. A Sociedade finalmente concedeu o territorio en disputa a Colombia en xuño de 1934.
Pouco despois, Colombia conseguiu certo grao de estabilidade política, que foi interrompida por un conflito sanguento que se produciu entre finais da década de 1940 e comezos da década de 1950, un período coñecido como La Violencia. A súa causa principal foron as tensión entre os dous principais partidos políticos, que estalou co asasinato do candidato presidencial liberal, Jorge Eliécer Gaitán, o 9 de abril de 1948. Os disturbios ocorridos en Bogotá, coñecidos como Bogotazo, espalláronse por todo o país provocando a morte de máis de 180 000 colombianos.
A violencia entre os dous principais partidos políticos minguou cando Gustavo Rojas depuxo o presidente de Colombia nun golpe de estado e negociou coas guerrillas, e tamén se pacificou o país baixo a xunto militar do xeneral Gabriel París. miniatura|O Eixo da Paz e da Memoria, un monumento ás vítimas do conflito. Despois de que Rojas fose deposto, o Partido Colombiano Conservador e o Partido Colombiano Liberal acordaron crear a Fronte Nacional, unha coalición que gobernaría o país conxuntamente. Segundo o acordo, a presidencia alternaríase entre conservadores e liberais cada 4 anos durante 16 anos; os dous partidos terían paridade en tódolos outros cargos electivos. A Fronte Nacional acabou coa "Violencia", e tentou instituír reformas sociais e económicas de grande alcance en cooperación coa Alianza para o Progreso. Malia o progreso en certos sectores, continuaron moitos problemas políticos e sociais, polo que se crearon formalmente grupos de guerrilla como as FARC, o ELN e o M-19 para loitar contra o aparto político e de goberno.
Dende a década de 1960, o país sufriu un conflito armado asimétrico de baixa intensidade entre as forzas do goberno, os grupos guerrilleiros de esquerda e grupos paramilitares de extrema dereita. O conflito escalou na década de 1990, principalmente nas áreas rurais illadas. Dende o comezo do conflito armado, activistas sociais loitaron para defender o respecto polos dereitos humanos, malia unha forte oposición. Diversas organizacións das guerrillas decidiron desmobilizarse logo das negociacións de paz en 1989–1994.
Os Estados Unidos de América involucráronse fortemente no conflito dende o seu comezo, cando a comezos da década de 1960, o Goberno dos Estados Unidos alentou ós militares colombianos a atacar milicias de esquerda na Colombia rural. Isto formou parte da loita estadounidense contra o comunismo. Mercenarios e corporacións multinacionais como Chiquita Brands International son algúns dos actores internacionais que contribuíron á violencia do conflito.
O 4 de xullo de 1991, promulgouse unha nova Constitución. Os cambios xerados pola nova constitución son considerados positivos pola sociedade colombiana.
Século XXI
Logo das negociacións de paz en Cuba, o goberno colombiano do Presidente Juan Manuel Santos e a guerrilla das FARC-EP anunciaron un acordo final e o remate do conflito. Porén, o referendo para ratificar o acordo non tivo éxito. Despoi diso, o goberno colombiano e as FARC asinaron un acordo de paz revisado en novembro de 2016, que foi aprobado polo Congreso colombiano. En 2016, o presidente Santos foi galardoado co Premio Nobel da Paz. O Goberno iniciou un proceso de atención e reparación integral ás vítimas do conflito. Colombia amosou un modesto progreso na súa loita por defender os dereitos humanos, segundo o expresado polo HRW. Foi creada unha Xurisdición Especial de Paz para investigar, clarificar, perseguir e castigar as violacións dos dereitos humanos e do dereito internacional humanitario que ocorreron durante o conflito armado e para satisfacer o dereito á xustiza das vítimas. Durante a súa visita a Colombia, Papa Francisco rendeu homenaxe ás vítimas do conflito.
As relacións entre Colombia e Venezuela foron inestables por mor das diferenzas ideolóxicas de ámbolos dous gobernos. Colombia ofreceu axuda humanitaria con comida e menciñas para mitigar a escaseza de subministracións en Venezuela. O Ministerio de Exteriores de Colombia declarou que tódolos esforzos para resolver a crise en Venezuela serían pacíficos. Colombia propuxo a idea dos Obxectivos de Desenvolvemento Sostíbel e un documento final foi adoptado polas Nacións Unidas.
Xeografía
miniatura|dereita|Mapa físico do país. A xeografía de Colombia caracterízase polas súas seis rexións naturais que teñen as súas propias características únicas, dende a rexión andina compartida con Ecuador e Venezuela, a rexión pacífica compartida con Panamá e Ecuador, a rexión caribeña compartida con Venezuela e Panamá, a Orinoquía compartida con Venezuela, a rexión amazónica compartida con Venezuela, o Brasil, o Perú e Ecuador até a rexión insular, que comprende illas tanto no océano Atlántico como no Pacífico.
Colombia limita polo noroeste con Panamá; polo leste con Venezuela e o Brasil; polo sur con Ecuador e o Perú; e ten as súas fronteiras marítimas estabelecidas a través de sete acordos no mar Caribe e tres no océano Pacífico. Atópase entre as latitudes 12°N e 4°S, e as lonxitudes 67° e 79°W. miniatura|esquerda|Mapa de Colombia segundo a [[clasificación climática de Köppen.]] Forma parte do cinto de lume do Pacífico, unha rexión do mundo suxeita a terremotos e erupcións volcánicas, e no interior de Colombia, os Andes son o accidente xeográfico predominante. A maioría dos centros de poboación de Colombia atópanse nas terras altas do interior. Ademais do Macizo Colombiano (nos departamentos surorientais de Cauca e Nariño) está dividida en tres cordilleiras principais: a Cordilleira Occidental, que discorre pola costa do Pacífico e inclúe a cidade de Cali; a Cordilleira Central, que discorre entre os vales dos ríos Cauca e Magdalena e que inclúe as cidades de Medellín, Manizales, Pereira e Armenia; e a Cordilleira Oriental, que se estende cara ó nordeste até a península de La Guajira e inclúe a Bogotá, Bucaramanga e Cúcuta.
Os cumios da Cordilleira Occidental superan os 4 700 m, e os das Cordilleiras Central e Oriental superan os 5 000 m. A 2 600 m, Bogotá é a cidade que se atopa a maior altitude no mundo en comparación con outras cidades do seu tamaño.
Ó leste dos Andes atópase a sabana dos Llanos, parte da conca do Orinoco e, no sueste do país, a xungla da Amazonia. Xuntas, estas terras baixas comprenden a metade do territorio de Colombia, mais conteñen menos do 6% da poboación. A costa caribeña do norte é o fogar do 21,9% da poboación e a rexión onde se atopan as principais cidades portuarias, como Barranquilla e Cartaxena de Indias. Xeralmente son chairas de terras baixas pero tamén contén a Serra Nevada de Santa Marta, onde se atopan os máis altos picos do país (o Pico Cristóbal Colón e o Pico Simón Bolívar), así como o deserto de La Guajira. En contraste, a costa do Pacífico é descontinua e estreita, cunha mesta vexetación, respaldada pola Serranía de Baudó, e está escasamente poboada. O principal porto do pacífico é Buenaventura.
As áreas protexidas e o "Sistema de Parques Nacionais" abranguen unha área de 142 682,24 km2 e representan o 12,77% do territorio de Colombia. Comparado cos seus países veciños, os índices de deforestación de Colombia son relativamente baixos. Colombia é o sexto país do mundo pola magnitude da subministración total de auga doce renovable, e aínda ten grandes reservas de auga doce. miniatura|dereita|O clima de montaña é unha das características únicas dos Andes e outros relevos de grande altitude.
Clima
O clima de Colombia caracterízase por ser tropical, presentando variacións dentro das seis rexións naturais e dependendo da altitude, a temperatura, a humidade, o vento e chuvia. A diversidade de zonas climáticas en Colombia comprende os climas de selva tropical, de sabana, de estepa, de deserto e de montaña.
O clima de montaña é un dos trazos únicos dos Andes e outros relevos de grande altitude onde o clima está determinado pola elevación. Por debaixo dos 1000 m de altura atópase a zona de clima quente, onde a temperatura está por enriba dos 24 °C. Arredor do 82,5% da área total do país se atopa neste tipo de zona. A zona de clima temperado atópase entre os 1001 e os 2000 m, e caracterízase por manter temperaturas entre os 17 e os 24 °C. A zona de clima frío está presente entre os 2001 e os 3000 m e a temperatura varía entre os 12 e os 17 °C. A máis altura atópanse as condicións alpinas da zona boscosa e logo os pasteiros sen árbores do páramo. Por riba dos 4000 m, onde as temperaturas están baixo cero, o clima é glacial, unha zona de xeo e neve permanentes.
Biodiversidade
miniatura|A flor nacional de Colombia é a [[orquídea endémica Cattleya trianae, que recibe o seu nome polo botánico e físico colombiano José Jerónimo Triana. ]] Colombia é un dos países megadiversos en canto a biodiversidade, sendo o primeiro país do mundo en número de especies de aves. En canto á flora, o país ten entre 40 000 e 45 000 especie de plantas, o equivalente ó 10 oou 20% de tódalas especies do mundo, o cal é aínda máis destacado se se ten en conta que Colombia é considerado un país de tamaño intermedio. Colombia é o segundo país máis biodiverso do mundo, só por detrás do Brasil, que é unhas sete veces meirande.
Colombia é o país do mundo que máis se caracteriza pola súa biodiversidade, coa taxa máis alta de especies por unidade de área en todo o mundo e co maior número de endemismos (especies que non se atopan de xeito natural en ningún outro país). Arredor dun 10% das especies animais da Terra viven en Colombia, incluíndo máis de 1 900 especies de aves, máis que en Europa e América do Norte xuntos. Colombia ten o 10% de tódalas especies de mamíferos do mundo, o 14% das especies de anfibios e o 18% das aves do mundo.
Colombia conta cunhas 2 000 especies de peixes mariños e é o segundo país máis diverso en peixes de auga doce. Colombia é o país do mundo con maior número de bolboretas endémicas, o primeiro país en especies de orquídea e ten arredor de 7 000 especies de coleópteros. Colombia é o segundo país en número de anfibios e é o terceiro país máis diverso en réptiles e palmeiras. Conta con preto de 1 900 especies de moluscos e, segundo as estimacións, ten arredor de 300 000 especies of invertebrados. En Colombia hai 32 biomas territoriais e 314 tipos de ecosistemas.
Goberno e política
Colombia é un Estado Social de Dereito, unha república onde o poder executivo domina a estrutura de goberno. O presidente, elixido xunto co vicepresidente por voto popular durante catro anos, funciona tanto como xefe de estado como a testa do goberno.
O parlamento bicameral de Colombia é o Congreso que está constituído polo Senado, de 102 escanos, elixidos en circunscrición nacional, e pola Cámara de Representantes, de 166 escanos, elixidos en representación proporcional á poboación de cada departamento e do Distrito Capital, 5 deles son elixidos por sectores minoritarios (indíxenas, afrocolombianos, minorías políticas e colombianos no exterior). Os membros de ambas as cámaras son elixidos por voto popular por períodos de catro anos. O sistema xudicial colombiano experimentou reformas significativas na década dos noventa.
Vexa tamén: Lista de presidentes de Colombia
Divisións administrativas
Colombia divídese político-administrativamente en 32 departamentos e 1 distrito capital(*) que depende administrativamente do departamento de Cundinamarca:
Partidos políticos
Partido Liberal, Partido Conservador, (Moir) Movemento Obreiro Independente e Revolucionario, Partido Socialista dos Traballadores, Fronte pola Defensa do Folclore Andino Colombiano (PDFAC), Polo Democrático Independente e Alternativo(PDI), Convergencia Cidadana, Novo Liberalismo Ardilista, Nova Forza Democrática,(FILA)Fronte de Esquerda Liberal Autentico,(FLIP) Fronte de Liberalismo Independente de Piedecuesta, Cambio Radical.
Economía
miniatura|dereita|240px|PIB de Colombia por sector no ano 2017. Historicamente unha economía agrícola, Colombia urbanizouse rapidamente no século XX, no final do cal só o 15,8% dos traballadores do país estaban empregados na agricultura, xerando só o 6,6% do PIB; o 19,6% dos traballadores estaban empregados na industria e un 64,6% en servizos, sendo responsables do 33,4% e do 59,9% do PIB respectivamente. A produción económica do país está dominada pola súa forte demanda doméstica. O gasto en consumo dos fogares é o maior compoñente do PIB.
A economía de mercado de Colombia medrou de xeito estable no final do século XX, co seu Produto Interior Bruto (PIB) medrando unha media de máis do 4% por ano entre 1970 e 1998. O país sufriu unha recesión en 1999 (o primeiro ano completo de crecemento negativo dende a Gran Depresión), e a recuperación económica foi longa e chea de atrancos. Porén, nos últimos anos o crecemento foi moi importante, chegando ó 6,9% en 2007, un dos índices de crecemento económico máis altos de América Latina. De acordo con estimacións do Fondo Monetario Internacional, en 2012 o produto interior bruto de Colombia era de $500 billóns de dólares (o 28º do mundo e terceiro de América do Sur).
O gasto público total representa o 27,9% da economía doméstica. A débeda externa representa o 39,9% do produto interior bruto. Un forte clima fiscal foi reafirmado por unha alza nas cualificacións crediticias dos bonos. A inflación anual pechou no 2017 cun 4,09% YoY (fronte o 5,75% YoY en 2016). A taxa de desemprego no ano 2017 era do 9,4%, aínda que a informalidade é o maior problema que afronta o mercado laboral (os ingresos dos traballadores formais medraron un 24,8% en 5 anos, mentres que os ingresos laborais dos traballadores informais aumentaron só un 9%). Colombia ten unha zona de libre comercio (FTZ), a Zona Franca do Pacifico, que se atopa en Valle del Cauca, unha das zonas máis atractivas para o investimento estranxeiro.
O sector financeiro medrou favorablemente debido á boa liquidez na economía, ó crecemento do crédito e ó bo rendemento da economía colombiana. A Bolsa de Valores de Colombia a través do MILA ofrece un mercado rexional ó comercio de accións. Colombia é agora unha das tres economías cunha puntuación perfecta no índice de fortaleza dos dereitos legais, segundo o Banco Mundial. miniatura|dereita|A [[Bolsa de Valores de Colombia forma parte do Mercado Integrado Latinoamericano. ]] A produción de electricidade en Colombia provén maioritariamente de fontes de enerxía renovable. O 69,93% é obtido a partir de xeración hidroeléctrica. O compromiso de Colombia coa enerxía renovable recoñeceuse no Índice Global de Economía Verde (GGEI) de 2014, que se encontraba entre as 10 mellores nacións do mundo en canto a sectores de eficiencia ecolóxica.
Colombia é rica en recursos naturais, e as súas principais exportacións inclúen combustibles minerais, petróleo, produtos de destilación, froita e outros produtos agrícolas, azucre e confitaría, alimentos, plásticos, pedras preciosas, metais, madeira, produtos químicos, fármacos, vehículos, produtos e equipamentos electrónicos, perfumaría e cosmética, maquinaria, artigos manufacturados, téxtiles e teas, roupa e calzado, vidro e cristalaría, mobles, edificios prefabricados, produtos militares, material para o fogar e a oficina, equipamento de construción e software, entre outros. Os principais socios comerciais son os Estados Unidos, a China, a Unión Europea e algúns países de América Latina.
As exportacións non tradicionais impulsaron o crecemento das vendas estranxeiras colombianas, así como a diversificación dos destinos de exportación grazas a novos tratados de libre comercio.
O recente crecemento económico provocou un aumento considerable de novos millonarios, así como novos emprendedores, é dicir, colombianos cun patrimonio neto de máis de 1 billón de dólares.
A achega do turismo ó PIB foi de 5 880,3bn de dólares (o 2,0% do PIB total) en 2016. O turismo xerou 556 135 empregos (o 2,5% do total de empregados) en 2016. Os turistas estranxeiros creceron dende os 0,6 millóns en 2007 até os 4 millóns en 2017.
Ciencia e tecnoloxía
miniatura|dereita|[[COLCIENCIAS é unha axencia do Goberno Colombiano que apoia a investigación fundamental e aplicada.]] Colombia ten máis de 3 950 grupos de investigación en ciencia e tecnoloxía. iNNpulsa, un organismo do goberno que promove o emprendemento e a innovación no país, achega subvencións a novas empresas, ademais doutros servizos que ofrecen institucións como Apps.co. Xurdiron numerosos espazos de traballo conxunto para servir como comunidades para novas empresas grandes e pequenas. Organizacións como a Corporación para a Investigación Biolóxica (CIB), que apoia á mocidade interesada no traballo científico, foron creadas con éxito en Colombia. O Centro International para a Agricultura Tropical con sede en Colombia investiga o reto crecente do quecemento global e a seguridade alimentaria.
En Colombia, téñense realizado importantes avances relacionados coa medicina, como o primeiro marcapasos externo con eléctrodos internos, inventado polo enxeñeiro electrónico Jorge Reynolds Pombo, unha invención de grande importancia para aqueles que sofren de insuficiencia cardíaca. Tamén foron ideadas en Colombia as técnicas de microqueratoma e queratomileusis, que forman a base fundamental do que hoxe se coñece como LASIK (unha das máis importantes técnicas para a corrección da visión) e a válvula de Hakim para o tratamento da hidrocefalia, entre outras. Colombia comezou a innovar na tecnoloxía militar para o seu propio exército e para outros exércitos do mundo, especialmente no deseño e creación de protección balística, hardware militar, robots militares, bombas, simuladores e radares.
Algúns científicos líderes colombianos son Joseph M. Tohme, investigador recoñecido polo seu traballo na diversidade xenética da comida, Manuel Elkin Patarroyo que é coñecido polo seu traballo no desenvolvemento dunha vacina sintética contra a malaria, Francisco Lopera que descubriu a "mutación paisa" ou un tipo de doenza de Alzhéimer de inicio precoz, Rodolfo Llinás, coñecido polo seu estudo das propiedades intrínsecas das neuronas e a teoría dunha síndrome que cambiou o xeito de entender o cerebro, Jairo Quiroga Puello recoñecido polos seus estudos na caracterización de substacias sintéticas que poden ser usadas para loitar contra fungos, neoplasias, tuberculose e mesmo algunhas clases de virus, e Ángela Restrepo, que estabeleceu unha diagnose e un tratamento para combater os efectos dunha doenza causada polo Paracoccidioides brasiliensis.
Infraestruturas
miniatura|Porto de [[Cartaxena de Indias.]] O transporte en Colombia está regulado polas funcións do Ministerio de Transporte e entidades como o Instituto Nacional de Vías (INVÍAS) responsable das estradas do país, o Aerocivil, responsable da aviación civil e dos aeroportos, a Axencia Nacional de Infraestrutura, a cargo das concesións a través de colaboracións público-privadas, para o deseño, construción, mantemento, operación e administración das infraestruturas de transporte, o Directorio Marítimo Xeral (Dimar) que ten a responsabilidade da coordinación do tráfico marítimo xunto coa Mariña Colombiana, entre outros, e baixo a supervisión da Superintendencia de Portos e Transporte. A rede de estradas en Colombia ten unha lonxitude de 215 000 km, dos cales 23 000 están pavimentados. O transporte ferroviario en Colombia está adicado case completamente a mercancías e a rede ferroviaria ten unha lonxitude de 1 700 km. Colombia ten 3 960 quilómetros de gasodutos, 4 900 quilómetros de oleodutos e 2 990 quilómetros de tubaxes de produtos refinados.
O obxectivo de Colombia é construír 7 000 km de estradas no período de 2016 e 2020 e reducir o tempo das viaxes un 30% e o custo de transporte un 20%. Un programa de concesión de autoestradas abrnaguerá 40 proxectos, e forma parte dun grande obxectivo estratéxico de investir case 50 billóns de dólares en infrastruturas de transporte, incluíndo novas vías férreas, facer navegable de novo o río Magdalena, mellorar as infraestruturas dos portos, así como a expansión do aeroporto de Bogotá.
Os Ricos, Visantoña, Mesía
Os Ricos é un lugar da parroquia de Visantoña no concello coruñés de Mesía na comarca de Ordes.
Colombia
Demografía
miniatura|dereita|Densidade de poboación de Colombia en 2007. Cunha poboación estimada de 49 millóns de persoas en 2017, Colombia é o terceiro país máis poboado de América Latina, despois do Brasil e de México. A comezos do século XX, a poboación de Colombia era de preto de 4 millóns de persoas. Dende comezos da década de 1970, Colombia experimentou dencensos constantes nas súas taxas de fertilidade, mortalidade e de crecemento da poboación. A taxa de crecemento da poboación no ano 2016 estimouse en 0,9%. A taxa de fertilidade era de 1,9 nacementos por muller no ano 2015. Arredor do 26,8% da poboación ten 15 anos ou menos, o 65,7% está entre os 15 e os 64 anos e o 7,4% ten máis de 65 anos. A proporción de persoas maiores no total da poboación medrou de xeito substancial. Espérase que Colombia chegue ós 50,2 millóns de persoas en 2020 e a 55,3 millóns no ano 2050.
A esperanza de vida era de 74,8 anos en 2015 e a mortalidade infantil era de 13,1 por mil en 2016. En 2015, o 94,58% dos adultos e o 98,66% dos mozos estaban alfabetizados e o goberno inviste o 4,49% do seu PIB en educación.
Colombia clasifícase no terceiro posto do Happy Planet Index.
Linguas
Incluíndo o castelán, a base de datos Ethnologue nomea 101 linguas en Colombia. O número específico de linguas faladas varía lixeiramente xa que algúns autores consideran linguas diferentes o que outros consideran variedades ou dialectos da mesma lingua. As mellores estimacións numeran en 71 linguas as faladas no país, a maioría delas pertencentes ás familias lingüísticas chibcha, tucana, bora–witoto, guahibana, arauaca, caribe, barbacoana e salibana. Estímase que o número de falantes de linguas indíxenas rolda os 850 000.
Grupos étnicos
Colombia é diversa etnicamente, xa que a súa poboación descende principalmente dos pobos indíxenas orixinais, dos colonizadores españois, e dos africanos levados ó país como escravos. Ademais a emigración europea e do Oriente Medio durante o século XX contribuíu á diversa herdanza cultural colombiana. A distribución demográfica reflicte un patrón que está influído polo seu pasado colonial. Os brancos tenden a concentrarse principalmente nos centros urbanos, como Bogotá, Medellín ou Cali. As poboacións das principais cidades tamén inclúen unha importante poboación de mestizos. Os campesiños mestizos das áreas rurais tamén viven nas terras altas andinas, onde os conquistares españois se mesturaron con mulleres indíxenas. Os mestizos inclúen a artesáns e pequenos comerciantes que xogaron un importante papel na expansión urbana das últimas décadas.
miniatura|180px|dereita|A poboación con ascendencia africana en Colombia concéntrase nas zonas costeiras. miniatura|180px|dereita|A poboación indíxena de Colombia por concello no ano 2005. O censo de 2005 amosou que a "poboación non étnica", conformada por brancos e mestizos (aqueles de ascendencia europea e indíxena), constitúen o 86% da poboación do país. O 10,6% é de ascendencia africana. Os pobos indíxenas representan o 3,4% da poboación. O 0,01% da poboación é xitana. Unha estimación extraoficial considera que o 49% da poboación colombiana é mestiza e que arredor do 36% é branca, principalmente de ascendencia española, aínda que tamén hai unha importante poboación de ascendencia do Oriente Medio; nalgúns sectores da sociedade hai unha cantidade considerable de persoas con ascendencia italiana e alemá.
A Organización Nacional Indíxena de Colombia (ONIC), fundada no primeiro Congreso Nacional Indíxena en 1982, é unha organización que representa ás comunidades indíxenas de Colombia. En 1991, Colombia asinou e ratificou a actual lei internacional no relativos ós pobos indíxenas, a Convención 169 da OIT sobre pobos indíxenas e tribais.
Os africanos foron levados a Colombia como escravos, principalmente ás terras baixas costeiras, dende comezos do século XVI até o século XIX. As maiores comunidades afrocolombianas atópanse nas costas do Caribe e do Pacífico. A poboación do departamento de Chocó, que se atopa no recuncho norte da costa pacífica colombiana, é de ascendencia africana nun 80%. Os británicos e os xamaicanos migraron cara ás illas de San Andrés e Providencia. Un bo número de europeos e norteamericanos migraron ó país no final do século XIX e comezos do XX, incluíndo xente da antiga Unión Soviética durante e despois da segunda guerra mundial.
Moitas comunidades inmigrantes se asentaron na costa do Caribe, en especial orixinarios de Oriente Medio. Barranquilla (a meirande cidade do Caribe colombiano) e outras cidades caribeñas teñen grandes poboacións de libaneses, palestinos e outros árabes. Tamén hai importantes comunidades de chineses, xaponeses, xitanos e xudeus. Existe unha gran migración de venezolanos por mor da situación política e económica de Venezuela.
Relixión
Aínda que Colombia é un país católico segundo as cifras de bautismos, a constitución de 1991 garante a liberdade de relixión e tódalas fes e igrexas relixiosas son igualmente libres segundo a lei.
Maiores cidades
Colombia é un país altamente urbanizado. As meirandes cidades do país son Bogotá, cun estimado de 8 millós de habitantes, Medellín, cun estimado de 2,5 millóns de habitantes, Cali, cun estimado de 2,4 millóns de habitantes, e Barranquilla, cun estimado de 1,2 millóns de habitantes. Cartaxena de Indias tamén salienta en número de habitantes e a cidade de Bucaramanga é relevante en termos de poboación metropolitana.
Cultura
Colombia atópase na confluencia entre América Latina e o resto do continente americano, e como tal é o fogar dun gran número de influencias culturais. A cultura indíxena, a española e outras como a europea, a africana, a estadounidense, a caribeña e a árabe, así como outras influencias culturais latinoamericanas, están presentes na cultura moderna de Colombia. A migración urbana, a industrialización, a globalización e outros cambios políticos, sociais e económicos tamén provocaron cambios culturais no país.
Moitos símbolos nacionais, tanto os obxectos como os temas, xurdiron das diversas tradicións culturais de Colombia e apuntan a representar o que Colombia e o pobo colombiano teñen en común. As expresións culturais en Colombia son promovidas polo goberno a través do Ministerio de Cultura.
Literatura
miniatura|O [[Premio Nobel de Literatura|Nobel de literatura Gabriel García Márquez. ]] miniatura|dereita|[[Jorge Isaacs foi un dos grandes expoñentes da literatura en lingua castelá do século XIX.]] A literatura de Colombia data da época precolombiana, sendo un notable exemplo do período o poema épico coñecido como a Lenda de Yurupary (en nheengatu: Juruparí). Nos tempos da colonia española, salientan os escritores Juan de Castellanos (Elegías de varones ilustres de Indias), Hernando Domínguez Camargo e o seu poema épica a San Ignacio de Loyola, Pedro Simón, Juan Rodríguez Freyle (El Carnero), Lucas Fernández de Piedrahita, e a monxa Francisca Josefa de Castillo, representante do misticismo.
Entre 1939 e 1940, foron publicados sete libros de poesía baixo o nome Piedra y cielo na cidade de Bogotá, os cales impactaron de modo significativo no país e que foron editados por Jorge Rojas. Na seguinte década, Gonzalo Arango fundou o movemento do "nadaísmo" en resposta á violencia da época; foi influído polo nihilismo, o existencialismo, e o pensamento doutro grande escritor colombiano, Fernando González Ochoa. Durante o boom latinoamericano, xurdiron moitos escritores de éxito, liderados polo Nobel de Literatura Gabriel García Márquez e a súa principal obra, Cien años de soledad, Eduardo Caballero Calderón, Manuel Mejía Vallejo e Álvaro Mutis, un escritor que foi galardoado co Premio Miguel de Cervantes e o Premio Príncipe de Asturias das Letras. Outros autores contemporánoes salientables son Fernando Vallejo, William Ospina (Premio Rómulo Gallegos) e Germán Castro Caycedo.
Artes visuais
miniatura|250px|Obra do pintor e escultor [[Fernando Botero.]] A arte de Colombia ten unha historia de máis de 3 000 anos de historia. Os artistas colombianos capturaron o cambiante contexto político e cultural usando unha gran variedade de estilos e formatos. Existen evidencias arqueolóxicas de cerámica que foron producidas en Colombia máis cedo que en ningunha outra parte de América, que data do ano -3 000.
Os exemplos máis antigos de artesanía de ouro foron atribuídos ó pobo tumaco da costa do Pacífico e datan do ano -325. Entre os anos -200 e 800, a cultura San Agustín, mestres da cantaría, entrou no seu "período clásico". Erixiron centros cerimoniais, sarcófagos e grandes monólitos que representaban formas antropomórficas e zoomórficas de rocha.
A arte colombiana seguiu as tendencias de cada época, polo que durante os séculos XVI ó XVIII, o catolicismo español tivo unha grande influencia na arte colombiana, e o popular estilo barroco foi substituído polo rococó cando os borbóns ascenderon á Coroa Española. Mais recentemente, os artistas colombianos Pedro Nel Gómez e Santiago Martínez Delgado comezaron o Movemento Mural Colombiano na década de 1940, con características do neoclasicismo e do Art déco. miniatura|esquerda|[[Lanceiros do Pantano de Vargas, obra de Rodrigo Arenas Betancourt.]] Dende a década de 1950, a arte colombiana comezou a desenvolver o seu propio punto de vista, reinventando elementos tradicionais baixo os conceptos do século XX. Exemplos disto son os retratos de Ignacio Gómez Jaramillo, que amosou o que a arte colombiana podía facer coas novas técnicas aplicadas en temas típicos colombianos. Carlos Correa, coa súa paradigmática "Naturaleza muerta en silencio" (natureza morta en silencio), mestura abstracción e cubismo. Alejandro Obregón é a miúdo considerado o pai da pintura moderna colombiana e un dos artistas máis influentes deste período debido á súa orixinalidade, e as súas pinturas combinan paisaxes simbólicas e o uso expresionista dos animais, (especialmente o cóndor andino). Fernando Botero, Omar Rayo, Enrique Grau, Édgar Negret, David Manzur, Rodrigo Arenas Betancourt, Oscar Murillo, Doris Salcedo e Oscar Muñoz son algúns dos artistas colombianos de sona internacional.
A escultura colombiana entre os século XVI e XVIII estivo maioritariamente adicada a representacións relixiosas de arte eclesiástica, fortemente influenciada polas escolas españolas de escultura sagrada. Durante o primeiro período da República Colombiana, os artistas nacionais centráronse na produción de retratos escultóricos de políticos e figuras públicas, seguindo a tendencia neoclásica. Durante o século XX, a escultura colombiana comezou a desenvolver un traballo audaz e innovador co obxectivo de acadar unha mellor comprensión da sensibilidade nacional.
A fotografía colombiana estivo marcada pola chegada do daguerrotipo. Jean-Baptiste Louis Gros foi quen introduciu o proceso de daguerrotipo a Colombia en 1841. A biblioteca púlica Piloto ten os meirandes arquivos de negativos de América Laina, contendo 1,7 millóns de fotografías antigas que cobren a historia de Colombia dende 1848 até 2005.
A prensa colombiana promoveu o traballo de humorista gráfico. Nas décadas recentes, os fanzines, internet e editoriais independentes tiveron un papel fundamental no crecemento da banda deseñada en Colombia.
Inheritance
Inheritance é o cuarto e último libro do Inheritance Cycle escrito polo americano Christopher Paolini.
O Inheritance Cycle foi orixinalmente concibido como unha triloxía, pero Paolini comentou que durante a creación do terceiro, o tamaño de Brisingr medrou, e o libro foi dividido en dúas partes que foron publicadas por separado. Debido a isto, moitos elementos da trama previsto orixinalmente para Brisingr, atópanse en Inheritance.
Dende a realización de Inheritance, Paolini expresou o seu interese na futura expansión de Alagaësia e do Inheritance Cycle. Nunha entrevista, fala sobre un potencial quinto libro, unha precuela centrada arredor do personaxe de Brom, e dixo que ten previsto arredor de sete historias máis ambientada en Alagaësia, e unha delas é de feito unha serie.
Gran Premio do Reino Unido de 2011
O Gran Premio de Inglaterra de 2011 foi unha carreira de Fórmula 1 que se celebrou o 10 de xullo de 2011, no Circuíto de Silverstone, Northamptonshire e Buckinghamshire, Inglaterra.
A presunta "arma secreta" dos Red Bull (o "difusor soprado" que fai que o gas que sae do tubo de escape vaia cara ao difusor facendo que vaia máis rápido nas curvas) será finalmente limitado a un 10% a partir deste Gran Premio. Tamén será a primeira vez desde os anos 1950 no que o trazado cambia a zona de boxes (inhabilitada en 2010 mentres se terminaba de adecuar). Ademais, só haberá unha zona de uso do DRS.
Reino de Asturias
O Reino de Asturias ou Reino dos ástures (en Regnum Asturorum) foi fundado no 718 polo nobre visigodo Paio de Asturias. Foi a primeira entidade política cristiá establecida trala invasión musulmá no 718 ou 722. Ese ano, Paio derrotou ao exército Omeia na batalla de Covadonga, o que tradicionalmente se considerou como o comezo da Reconquista. O reino de Asturias foi sucedido polo Reino de León no 925, cando Froila II reunificou os reinos e trasladou a capital a León. O reino de Asturias foi ata a súa partición o último reino bárbaro do período das grandes migracións e considérase como o precedente histórico da Coroa de Castela e do Reino de Portugal.
A carencia de fontes historiográficas que aludan a un Reino de Asturias, xunto coa narración mítica da orixe do reino,   fai que unha gran parte dos estudosos dubiden da súa mesma existencia. Para esta parte da historiografía non se esta a respectar a literalidade da documentación, a cal fai sempre referencia ao Reino de Galicia.
Substrato indíxena do reino de Asturias
O reino asturiano tivo como base os territorios occidentais e centrais da Cordilleira Cantábrica, particularmente os Picos de Europa e a área central da actual Asturias, zonas onde tiveron lugar os principais acontecementos político-militares durante as primeiras décadas de existencia do reino. Segundo as descricións de Estrabón, Dión Casio e outros xeógrafos grecorromanos ditas zonas estaban habitadas nos albores de éraa cristiá por diferentes pobos, entre os cales pódense citar os seguintes: vadinienses, que habitaban os Picos de Europa e cuxa área de asentamento foi desprazándose lentamente cara ao sur durante os primeiros séculos de nosa era, tal e como testemuñan numerosas ronseis; os orgenomescos, que moraban na costa oriental asturiana; os selinos, que como o seu propio nome indica distribuíanse por todo o val do río Sella (Salia); os lugones, cuxo territorio estender entre os ríos Sella e Nalón e cuxa capital situar en Lucus Asturum (Lugo de Llanera); os ástures propiamente devanditos que habitaban a zona interior de Asturias situada entre os concellos actuais de Piloña e Cangas del Narcea; e os pésicos, que moraban na zona costeira de Asturias occidental, entre a desembocadura do Navia e a actual cidade de Xixón.
miniatura|esquerda|Imaxe do lago do Val ([[Somiedo). Nela obsérvanse os coñecidos teitos, non moi diferentes das vivendas dos antigos ástures.]] As informacións que nos dan os xeógrafos clásicos achega da filiación étnica destes pobos son confusas: Ptolomeo sinala que os ástures habitaban a zona central da actual Asturias, a que se estende entre os ríos Navia e Sela, situándose ao oriente deste río a fronteira co territorio dos cántabros. Con todo, xa no século IV a Cosmographia de Julio Honorio pon o nacemento do Ebro en territorio dos ástures (sub asturibus). En calquera caso e deixando ao carón os detalles relativos ás fronteiras entre as diferentes etnias cantábricas, o propio Estrabón sinalaba no seu Geographia que durante a época romana, todos os pobos do norte de España, desde os galaicos ata os vascones, tiñan unha cultura e unhas formas de vida similares.
Doutra banda, existen testemuñas que manifestan que nin os lugones nin os pésicos se identificaban orixinariamente cos ástures: así, no Parroquial Suevo se distingue entre ástures e pésicos, como se foran dúas tribos diferenciadas, e nunha lápida encontrada no concello de Piloña –a pedra dos Ungones– sinálase a fronteira entre os lugones e os ástures. Sendo todos eles celtas romanizados.
A identidade asturiana que progresivamente ía forxándose cristalizaría dun xeito definitivo trala coroación de Paio, a vitoria en Covadonga e a subseguinte consolidación do Reino. Neste sentido, a Crónica Albeldense, ao narrar patrioticamente os sucesos de Covadonga, afirma que tras esa batalla Asturorum Regnum divina providentia exoritur, «naceu pola divina providencia o Reino dos Ástures». Unha expresión esta última que, non obstante, non serve como denominación para o reino, pois constitúe unha excepción en séculos de documentos, do mesmo xeito que ocorre por exemplo con Xp̃ianorum regnum (reino dos cristiáns), tamén da Albeldense.
Conquista musulmá e revolta ástur
miniatura|[[Don Paio|Paio, vencedor en Covadonga e primeiro Rei dos ástures.]] 281x281px|miniatura|Cronoloxía et xenealoxía dos reis de Asturias e León|alt=
No transcurso da conquista musulmá da península ibérica, as principais cidades e centros administrativos da Península foron caendo nas mans das tropas do Emirato de Córdoba. O dominio das rexións centrais e meridionais, como os vales do Guadalquivir ou do Ebro presentou moi poucos problemas para os invasores, que se axudaron das estruturas administrativas visigodas existentes, de orixe romano. Porén, nas montañas do norte, os centros urbanos eran practicamente inexistentes (como Gigia) e a submisión do país había de facerse val a val. A miúdo os musulmáns recorrían a toma de reféns para asegurarse a pacificación das novas conquistas.
Trala primeira incursión de Tariq ibn Ziyad que no ano 711 chegou ata Toledo, o vicerrei iemení de Ifriqiya, Musa ibn Nusair, cruzou o ano seguinte o Estreito de Xibraltar e levou a cabo unha masiva operación de conquista que lle levaría capturar, entre outras, as cidades de Mérida, Toledo, Zaragoza e Lleida. Na última fase da súa campaña militar chegou ata o noroeste da Península onde logrou apoderarse das poboacións de Lugo e Xixón. Nesta última cidade situou a un pequeno destacamento bérber ao mando dun gobernador, Munuza, cuxa misión debía consistir en consolidar o dominio musulmán sobre Asturias. Como garantía da submisión da rexión algúns nobres, entre eles algunhas teorías apuntan que Paio (aínda que a súa orixe resulta descoñecido), foron levados como reféns de Asturias a Córdoba.
Segundo contan tanto a Crónica Rotense como a de Al-Maqqari Paio logrou escapar da devandita cidade durante o goberno do valín Al Hurr (717–718) e á súa volta a Asturias instigou unha revolta contra as autoridades musulmás de Xixón tiña entón a súa morada en Bres (concello de Piloña) e a devandito lugar Munuza enviou tropas ao mando do xeneral Al Qama. Tras recibir noticias da chegada dos musulmáns, Paio e os seus compañeiros cruzaron apresuradamente o río Piloña e dirixíronse ao monte Auseva, nunha de cuxas covas, Covadonga, refuxiáronse. Alí lograron emboscar ao destacamento sarraceno, que foi aniquilado. A vitoria –relativamente pequena, pois nela interviñeron apenas uns cantos centos, ou decenas, de soldados bérberes– outorgou un gran prestixio a Paio e provocou unha insurrección masiva dos ástures. Munuza, véndose entón illado nunha rexión de tendencia hostil decidiu abandonar Xixón e dirixirse á Meseta a través do Camiño da Mesa. Con todo, sempre segundo a crónica citada, foi interceptado e morto polos ástures en Olalíes (actual concello de Grado). A Crónica Mozárabe, única crónica case contemporánea e probablemente con menos intereses creados nos feitos, pasa por alto calquera mención ao incidente.
miniatura|esquerda|Vista do xacemento do monte Curiechos, en [[Campamento romano da Carisa|A Carisa.]]