cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
A Igrexa, Bastavales, Brión
A Igrexa é un lugar da parroquia dos Bastavales no concello coruñés de Brión na comarca de Santiago. Tiña 8 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 5 eran homes e 3 eran mulleres.
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, o lugar da igrexa.
Hugo García
Hugo García Lagoas, nado en Ourense o 6 de xullo de 1989, é un futbolista galego Xoga de dianteiro centro e o seu actual equipo é a UD Ourense.
Traxectoria
Formouse na canteira do Real Madrid e do Real Valladolid ata chegar á canteira do Deportivo da Coruña onde chegou a xogar no Deportivo da Coruña B e onde foi convocado para o primeiro equipo en ocasións por Miguel Ángel Lotina, aínda que non chegou a debutar.
Na tempada 2010–11 fichou polo Cádiz CF, en Segunda División B.
Na tempada 2011–12 fichou polo CD Castellón, en Terceira División.
Na tempada 2012–13 fichou polo CCD Cerceda, en Terceira División. Na tempada 2013–14 fichou pola UD Barbadás, en Terceira División.
Mantra
dereita|miniatura|A sílaba Om considérase un mantra no misticismo Vedanta Mantra (do sánscrito Man 'mente' e Tra 'instrumento') é unha sílaba ou poema relixioso normalmente en sánscrito. Os mantras orixináronse a partir do hinduísmo, porén tamén se empregan no budismo e xainismo.
Os mantras tibetanos son entoados como oracións, repetidas como as do cristianismo. Con todo, a diferenza do cristianismo, non constitúen propiamente un diálogo con Deus. O budismo mahayana do Tíbet usa mantras en tibetano, o zen budismo do Xapón úsaos en xaponés. John Blofeld encontrou en Hong Kong no comezo do século XX mantras cuxa lingua ninguén sabia identificar, e que parecían unha alteración dun orixinal sánscrito.
Para algunhas escolas, especificamente as de fundamentación técnica, mantra pode ser calquera son, sílaba, palabra, frase ou texto que teña un poder específico. Porén, é fundamental que pertenza a unha lingua morta, na cal os significados e as pronuncias non sofren a erosión dos rexionalismos por causa da evolución da lingua. Existen mantras para facilitar a concentración e meditación, mantras para enerxizar, para adormecer ou despertar, ou para desenvolver chakras ou vibrar canais enerxéticos coa fin de desobstruílos.
Mecanismo de funcionamento
Ao longo dos anos, os occidentais que chegaron ao oriente tentaron explicar por que os mantras producen os efectos esperados. Blofeld, que estudou por dentro as culturas indiana e chinesa, notou que non é necesario saber o significado das palabras ditas.
Algúns psicólogos occidentais defenden que o mantra posúe unha enerxía sonora que move outras enerxías que envolven a quen o entoa. Blofeld observou que non importa a corrección da pronuncia: encontrou o mesmo mantra entoado de forma moi diferente en países diversos, e sempre producindo os efectos esperados.
Outra explicación sería a mesma usada para o efecto dos mudras: un xesto repetido por tantas persoas durante tantos séculos que creou un tipo de camiño enerxético - que podemos chamar de marca no akasha, ou no inconsciente colectivo - que é rapidamente seguido pola psique da persoa que o executa.
Agios Georgios
Agios Georgios ou San Xurxo (Άγιος Γεώργιος) é unha illa deshabitada grega na entrada da Golfo Sarónico. É a maior das illas deshabitadas das Illas Sarónicas cunha superficie de 4´3 km². Na antigüidade a illa foi nomeada Velvina (Belbina) e é mencionada por Heródoto nun diálogo entre Temístocles e o seu oponente político Timodemos de Afidnes. A illa pertence ao municipio Lavreotiki.
Xeografía
A illa ten de noroeste a sueste 5´2 quilómetros de longo e ata 1´5 km de ancho. Alcanza unha altura máxima de 300 metros. O faro está no seu punto máis suroriental. Atópase aproximadamente a 19 quilómetros ao sur do Cabo Sunión e a uns 33 quilómetros ao leste da costa de Argólida. A illa máis próxima é Patroklos, no cabo Sunion, situada a 17´3 km. Administrativamente pertence ao municipio de Hydra na rexión grega de Ática. Atópase a 31 km ao nordés desta illa.
Historia
Na antigüidade a illa chamábase Belbina e estaba habitada polos dorios. Malia a relativa proximidade a Ática eles relacionábanse máis co Peloponeso. Talvez o asentamento da colonia era unha cidade chamada Belemina na fronteira entre Laconia e Arcadia. Conserváronse as pegadas de socalcos da zona e os restos dun asentamento no cume desta illa montañosa pero non se atoparon nunca moedas ou inscricións que puidesen permitir unha determinación máis precisa da poboación. Xa na antigüidade considerábase un dos lugares máis insignificantes de Grecia. Desde a época romana hai evidencias de que a illa foi utilizada como lugar de desterro.
En tempos modernos, en 1836, atópase unha mención da illa que ao parecer era propiedade dos agricultores de Hidra, que pastaban cabras alí e elaboraban queixo. Tamén desta época pódense atopar aínda restos de edificios. Durante a segunda guerra mundial a illa serviu aos ocupantes alemáns como base militar. Actualmente existen plans para construír un parque de enerxía eólica na illa.
Stephen Fry
Stephen John Fry, nado o 24 de agosto de 1957 en Hampstead, Londres, é un actor, guionista, poeta, humorista, autor, xornalista e director de cine inglés. Tamén é presidente do Norwich City Football Club.
Acordo da Concordia
O Acordo da Concordia é o regulamento que rexe o campionato da Fórmula 1 e que compromete a todos os sectores que interveñen nel. Entre outras cousas, establece a repartición dos ingresos entre os equipos participantes, a Federación Internacional de Automobilismo (FIA) e Bernie Ecclestone, xefe comercial da Fórmula 1.
O último acordo alcanzado entre a Federación Internacional de Automobilismo (FIA), Bernie Ecclestone e as escuadras que participarán no campionato de Fórmula 1 a partir de 2008 prolonga este pacto ata o ano 2012. O anterior acordo tivo vixencia ata o 31 de decembro de 2007.
Santa Marta, Baíña, Baiona
Santa Marta é un lugar da parroquia de Baíña, no concello pontevedrés de Baiona, na comarca de Vigo. Segundo o IGE, en 2013 tiña 334 habitantes (162 homes e 172 mulleres).
Ducado de Braganza
miniatura|150px|dereita|Armas (estilo moderno) da Casa de Braganza, após 1581.
O Ducado de Braganza é un dos títulos nobiliarios máis importantes da familia real portuguesa. Desde o ascenso ao trono da Dinastía de Braganza, en 1640, o herdeiro da coroa portuguesa usa o título de Duque de Braganza. É de notar que, por tradición e pola importancia da Casa de Braganza, os Duques teñen os seus nomes numerados tal como os reis (exemplo: Teodosio I e Teodosio II).
Historia
A Casa de Braganza foi fundada polo rei Xoán I e polo condestábel Nuno Álvares Pereira, concorrendo ambos para o seu establecemento polos dotes que o primeiro fixo a seu fillo Afonso, o primeiro duque de Braganza, e o segundo á súa filla Beatriz Pereira Alvim, polo casamento de ambos realizado en Frielas, o día 1 de novembro de 1401 (era de 1439).
O dote atribuído polo rei Xoán I consta na carta de doazón, datada en Lisboa o día 8 de novembro de 1401 (1439): terras e xulgados de Neiva, Danque, Parelhal, Faría, Rates, Vermoim, con todos os seus bens e coutos. O dote feito por Nuno Álvares Pereira, consistía na vila e castelo de Chaves, cos seus termos, terras e xulgado de Monte Negro; no castelo e fortaleza de Monte Alegre; terras do Barroso e Baltar; Paços e Barcelos; quintas de Carvalhosa, Covas, Canedos, Seraes, Godinhaes, Sanfims, Temporam, Moreira e Piusada; e nos lugares de Bustelo.
O rei Xoán I, conxuntamente coa raíña Dona Filipa, e co infante Duarte de Portugal, verificou a doazón, e engadiu terras en Penafiel, Bastos e Coutos das Vargeas.
Tamén Nuno Álvares Pereira engadiu, por carta de 4 de abril de 1460 (confirmada polo rei Duarte), o condado e vila de Arraiolos, rendas e dereitos de Montemor, Évora Monte, Estremoz, Souzel, Alter do Chan, Fermosa, Chancelaría, Assumar, Lagomel, Vila Viçosa, Borba, Monsaraz, Portel, Vidigueira, Frades, Vilalva, Ruivas, Beja, Campo de Ourique, e padroados de S. Salvador de Elvas e Vila Nova de Anços.
O 2º duque, Fernando I, era o segundo fillo do 1º duque, sucedéndoo no ducado por morte do seu irmán. Despois da referida doazón de Nuno Álvares Pereira, por virtude do troco realizado o 10 de novembro de 1424 entre o duque Fernando I e súa irmá Isabel e os seus descendentes, foron engadidas as terras de Paiva, Tendades e Lousada, confirmado en 9 de Decembro dese ano polo rei Duarte.
Así se formou a Sereníssima Casa de Bragança. Era entón a máis rica de Portugal.
O duque Fernando I tomou parte na expedición de Tánxer, onde foi condestábel, sendo despois gobernador de Ceuta. O rei Afonso V fíxolle a graza de elevar Braganza á categoría de cidade.
O rei Manuel I, sucesor de Xoán II, era tío de Xaime de Braganza e en 1500 convídao a regresar á Corte, devolvéndolle os títulos e terras do ducado que o anterior rei retirara. Xaime ordenou a construción do Palacio Ducal de Vila Viçosa, que había de se tornar nunha das residencias reais no século XVII. Mais este duque non se limitou a levantar o Pazo de Vila Viçosa, senón que remodelou diversas outras residencias ducais, como é os castelos de Ourém e Porto de Mós, que foron restaurados pola súa orde e adaptados das súas funcións militares a residencias.
Xoán I, o sexto duque, casou coa princesa Catarina de Portugal e foi pai do destemido Teodosio II, que loitou na batalla de Alcácer-Quibir (1578) con só 10 anos. Non obstante, a dinastía de Avis entraba nunha crise. Coa desaparición do rei Sebastián I de Portugal nese ano, o trono fora herdado polo cardeal Henrique, un home ancián e sen descendencia, debido ao seu voto de celibato. Aínda tentou pedir ao Papa que o dispensase dos votos para poder casar e dar un herdeiro á coroa, mais morreu antes dunha resposta. Cando Henrique morreu, o rei Filipe II de España tornouse rei de Portugal como Filipe I, e o país perdeu a independencia. Seguirían 60 anos de dominio español, con tres reis españois: Filipe I, Filipe II de Portugal e Filipe III de Portugal.
En 1640, as políticas astutas de Filipe III, no que toca a Portugal, terminaran. O país tiña impostos demasiado altos e o rei español xa non tiña a confianza dos nobres portugueses. Filipe III de Portugal era odiado en especial polos mercadores e pequenos comerciantes, que se sentían asfixiados polos pesados impostos. Portugal encontrábase á beira dunha revolución e había que atopar un novo rei. Axiña se reuniu unha conxura de nobres que querían a separación das coroas portuguesa e española. Tiñan que escoller, no rol de parentes afastados dos últimos reis de Portugal, un demandante que se axeitase aos seus requisitos. A escolla recaeu sobre Xoán II, duque de Braganza, que aceptou a dirección da rebelión e tornouse rei de Portugal o 1 de decembro de 1640, iniciando así a cuarta dinastía, ou dinastía de Braganza.
Despois do ascenso dos duques de Braganza á coroa, o título de duque de Braganza pasou a ser atribuído ao herdeiro presuntivo da coroa. Nótese que algúns príncipes, fillos segundoxénitos, que ascenderan ao trono, como foi o caso de Pedro II, Miguel I, Luís I, ou Manuel II, non usaran o título.
Os bens da Casa de Braganza estiveran sempre separados dos da Casa Real, o propio rei Xoán IV, por Carta de Lei, impuxo a separación completa das dúas administracións (a dos bens da Coroa e a dos bens da Casa de Braganza, que continuaba a ser un patrimonio familiar, posto á disposición do herdeiro do trono). Tras o triunfo do liberalismo, en 1834, que aboliu os morgadios en Portugal, foi feita unha lei que creou un réxime de excepción para a Casa de Braganza. Deste xeito, a administración dos bens que constituían o vínculo da Casa de Braganza transitaba para o Príncipe Real cando este completaba 21 anos, unha vez que o Príncipe que estivese na situación de herdeiro da coroa ostentaba o título de duque de Braganza.
En 1 de febreiro de 1908, Carlos I foi asasinado xuntamente co seu herdeiro, o Príncipe Real Luís Filipe, o 21° duque de Braganza. Foi sucedido por Manuel II até a implantación da república en 5 de outubro de 1910, embarcando na Ericeira para o exilio no Reino Unido días despois.
Tras a revolución de 1910, os bens da Casa de Braganza non pasaron para o Estado, considerando a república que eses bens serían bens particulares da familia Braganza, cuxa administración pertencía a Manuel de Braganza, o rei exiliado. No entanto, argumentando a vella cuestión dos adiantamentos feitos polo Estado á coroa (no reinado de D.Carlos), a república xulgou que debería ser a Casa de Braganza a liquidar eses valores. Presionado porén polo goberno inglés, en 1915, o goberno da república atribuíu a Manuel a libre administración de todo o patrimonio familiar.
En 1915, Manuel II, no seu testamento, manifestou o desexo de que os seus bens particulares en Portugal ficasen á disposición do país. Manuel II non dispuxo naturalmente dos bens da Casa de Braganza, destinados ao herdeiro do trono de Portugal e, como tal, non susceptíbeis de disposición en testamento. Tras a morte de Manuel, en 1932, as súas únicas herdeiras (a viúva, Augusta Vitoria e a nai, raíña Amelia) renunciaron ás súas herdanzas. O Estado portugués, porén, considerando que Manuel II morrera "sen descendente, nin sucesor" no trono de Portugal, apropiouse dos bens da Casa de Braganza constituíndo —con ese patrimonio e co patrimonio privado do falecido monarca— a Fundación da Casa de Braganza.
En 1950, a liñaxe miguelista da familia Braganza, até entón proscrita, foi autorizada a regresar a Portugal.
O Panteón dos duques de Bragança, en Vila Viçosa, acolle os restos mortais de diversos membros desta familia; a maior parte dos monarcas desta dinastía foron sepultados no Panteón dos Braganças, nunha das ás do Mosteiro de San Vicente de Fóra, en Lisboa.
Duques de Braganza
Nota: as datas son de nacemento e morte; as datas intermedias sinalan o ascenso a duque
Aeroporto de Helsinqui-Vantaa
miniatura|Terminal 2 O aeroporto de Helsinqui-Vantaa (en Helsinki-Vantaan lentoasema; en Helsingfors-Vanda flygplats) é o principal aeroporto internacional de Finlandia, situado na cidade de Vantaa, situado a 5 km do centro de Vantaa e 15 km ao norte do centro de Helsinqui. É o aeroporto máis concorrido de Finlandia, con 18 892 386 pasaxeiros no ano 2017.
Hereward the Wake
Hereward the Wake: Last of the English (tamén publicado como Hereward, the Last of English) é unha novela de Charles Kingsley publicada en 1866. Conta a historia de Hereward, o último membro da resistencia anglosaxoa contra os normandos. Foi a última novela histórica de Kingsley, e serviu para exaltar a Hereward como un heroe popular inglés e como unhas das figuras máis románticas de historia medieval inglesa.
Trama
Hereward é, na novela de Kingsley, fillo de Leofric, conde de Mercia, e de Lady Godiva. É presentado como un mozo de dezaoito anos "valentón e rufián dos pantanos" que foi proscrito por Eduardo o Confesor á petición do seu pai. Sae a ver o mundo acompañado polo seu rapaz amigo Martin Lightfoot. Nunha aventura no norte de Inglaterra derrota el só un oso polar engaiolado. Ábrese camiño ata Cornualla e finalmente acaba na corte de Balduíno de Flandres. Unha vez alí, demostra a súa coraxe contra os cabaleiros de Balduíno e gaña o amor de Torfrida, con quen casa. Tres anos após a conquista normanda, Hereward e Martin retornan a Inglaterra e descobren a brutalidade do réxime normando. Hereward víngase dos normandos que mataran o seu irmán. Nunha troula de borrachos mata quince deles, coa axuda de Martin Lightfoot.
Hereward entón reúne unha forza de rebeldes ingleses e monta un campamento en Ely, nos Fens (terras pantanosas). Guillerme de Normandía conduce unha hoste de mercenarios contra Ely, mais son repelidos con grandes perdas cando os ingleses pegan lume os xuncos que os rodean. A pesar desta vitoria a resistencia de Hereward e derrubada polos invasores normandos e as intrigas da condesa Alftruda, que separa o heroe de Torfrida. Herward finalmente xura lealdade a Guillerme, recoñecendo que o normando é de feito rei de toda Inglaterra. Casado con Alftruda, Señor de Bourne e no favor do rei, Hereward aínda é odiado polos "franceses" (normandos) nobres, pois a maioría deles perderon parentes loitando contra el. Finalmente o principal inimigo de Hereward, Ivo Taillebois, sorpréndeo no seu fogar ancestral, onde pelexando case só é matado após unha loita brutal.
Temas
A novela trata a resistencia anglosaxoa (ou como prefería Kingsley "anglo-danesa") contra a conquista normanda, e isto reflicte a admiración do propio Kingsley polo vigor xermánico (ou "teutónico"). Kingsley admiraba a disciplina normanda e a cabalaría, mais deixa en claro que as virtudes e enerxías primitivas nunca teñen que ser enteiramente abandonadas.
Publicación
A novela primeiro publicouse en forma serial no periódico mensual Good Woords de xaneiro a decembro de 1865, e despois publicouse en dous volumes, en 1866.
Adaptacións
A BBC en 1965 fixo unha serie de televisión de 16 episodios titulado Hereward the Wake, baseada na novela de Kingsley. Hereward era interpretado polo actor Alfred Lynch. Con todo, ningún dos episodios da serie da BBC sobreviviu, segundo os rexistros de arquivo.
Olive Dennis
Olive Wetzel Dennis, nada en Thurlow (Pensilvania) o 20 de novembro de 1885 e finada en Baltimore o 5 de novembro de 1957, foi unha enxeñeira que coas súas innovacións no deseño vai mudar a natureza das viaxes por ferrocarril.
Traxectoria
Recibiu a súa licenciatura no Goucher College en 1908 e un máster en matemáticas pola Universidade de Columbia ao ano seguinte. Despois de ensinar en Wisconsin, decidiu estudar enxeñaría civil na Universidade Cornell, obtendo o seu título en só un ano, en 1920. Este ano foi contratada polo B&O (Baltimore e Ohio Railroad) para deseñar pontes, a primeira das cales foi en Painesville, Ohio. Ao ano seguinte, Daniel Willard, presidente do ferrocarril, observou que dado que a metade dos pasaxeiros do ferrocarril eran mulleres, a tarefa de mellorar o servizo sería máis apropiada para unha muller. Dennis converteuse na primeira persoa "enxeñeira de servizos" cando o B&O creou o posto. O historiador de enxeñaría Kurt H. Debus, describiuna como a primeira enxeñeira de servizos, masculina ou feminina, en América. Máis tarde na súa carreira, B&O encargou a Dennis que deseñase un tren enteiro que incorporase todas as súas novas características. O tren, o Cincinnatian, foi considerado "a gloria da súa carreira", segundo a historiadora Sharon Harwood. Tamén foi a primeira muller membro da American Railway Engineering Association. Foi elixida para a British Women Engineering Society en 1931.
Innovacións
Entre as novidades que a señora Dennis introduciu nos trens de pasaxeiros estaban: asentos que podían inclinarse parcialmente; tapicería resistente ás manchas; vestiarios máis grandes para mulleres, con toallas de papel gratuítas, xabón líquido e cuncas de bebida; luces do teito que podían escurecer durante a noite; aberturas individuais (que patentou) para permitir aos pasaxeiros ter aire fresco; e posteriormente, compartimentos climatizados. Outros transportistas ferroviarios seguiron estas innovacións nos anos seguintes, e os autobuses e compañías aéreas á súa vez tiveron que mellorar o seu nivel de confort para poder competir cos ferrocarrís.
O seu legado por estas innovacións e comodidades é en gran parte descoñecido fóra da comunidade ferroviaria. As súas patentes de deseño foron asignadas ao ferrocarril e o seu nome non aparece no material publicitario do Cincinnatian, a pesar de deseñalo.
O punto de vista da muller
"Non importa o éxito que poida ter unha empresa", dixo, "pode ter aínda máis éxito se considera o punto de vista da muller". Aínda que os cambios non foron suficientes para salvar a industria de pasaxeiros ferroviarios nos Estados Unidos, a perspectiva única da señora Dennis como viaxeira feminina, con formación en enxeñería técnica, influíu na industria das viaxes en todo o país.
Almirante Fontán, Baíña, Baiona
Almirante Fontán é un lugar da parroquia de Baíña, no concello pontevedrés de Baiona, na comarca de Vigo. Segundo o IGE, en 2015 tiña 253 habitantes (121 homes e 132 mulleres).
Historia
É un barrio de vivendas de protección oficial construídas polo Instituto Social da Mariña a comezos da década de 1970 para acoller familias mariñeiras, debido á proximidade ó núcleo de Baiona e ó mar. É un caso semellante ó barrio da Anunciada.
Antes da construción do barrio, o terreo era coñecido como Monte de Santo Estevo, debido á capela na honra deste santo preto do Burgo. Ademais dáballe nome á praia agora chamada de Santa Marta (capela que se atopa tamén preto desta).
Gustav Stresemann
Gustav Stresemann, nado en Berlín o 10 de maio de 1878 e finado na mesma cidade o 3 de outubro de 1929, foi un político alemán, fundador e dirixente do Partido Popular Alemán, chanceler en 1923 e Ministro de Asuntos Exteriores desde 1923 ata a súa morte.
Traxectoria
Figura ineludible da República de Weimar, permitiu a Alemaña recobrar o peso diplomático e económico perdido trala primeira guerra mundial mediante a posta en práctica dunha política pragmática. Esta política, onde os compromisos tiveron unha importante presenza, non foi unicamente a costa dos intereses alemáns. A cada concesión alemá correspondeu un avance diplomático ou económico. Tras controlar a hiperinflación que ameazaba a existencia mesma de Alemaña, Stresemann encarou outros problemas como a ocupación do Ruhr polos exércitos francés e belga, as reparacións de guerra ou a cuestión fronteiriza latente desde o tratado de Versalles.
A índole pragmática da súa política atraeulle moitos inimigos, sendo abandonado por unha gran parte da clase política coa que Stresemann tivo que lidar. Xunto a Aristide Briand, foi o artífice da aproximación franco-alemá e de numerosos cambios diplomáticos en Europa, o que lles valeu a ambos a concesión do premio Nobel da Paz. Con todo, esta aproximación detívose coa morte de Stresseman, perdendo a República de Weimar a un dos seus últimos defensores.
Decantación
miniatura|Funil para decantar. A decantación é unha operación de separación mecánica, baixo a acción da gravitación, de varias fases non-miscibles das cales unha polo menos é líquida. Pódense separar así varios líquidos non-miscibles de densidades diferentes, tamén  pódense separar así sólidos insolubles en suspensión nun líquido.
Transportador mitocondrial
Os transportadores mitocondriais (mitochondrial carriers) son proteínas da familia dos transportadores de solutos, que transfiren moléculas, xeralmente de pequeno tamaño, a través das membranas da mitocondria.
Función
Na membrana mitocondrial interna atopáronse diversos transportadores proteicos que transportan diversos substratos; os máis numerosos están implicados na transferencia de enerxía. Tamén hai transportadores similares noutros orgánulos como os peroxisomas. Entre ditos transportadores están: proteína transportadora de ADP/ATP (ADP/ATP translocase); proteína transportadora de 2-oxoglutarato/malato (dicarboxilatos); proteína transportadora de fosfato; porteína transportadora de tricarboxilatos (ou proteína transportadora de citrato); proteína transportadora da enfermidade de Graves; proteínas mitocondriais de lévedos MRS3 e MRS4; proteína transportadora de FAD mitocondrial de lévedos; e moitas outras.
Estrutura
Todos os transportadores mitocondriais están codificados en xenes nucleares. A maioría conteñen unha estrutura primaria que presenta rexións de 100 repeticións de aminoácidos homólogas, os extremos N-terminal e C-terminal dan ao espazo intermembrana e teñen seis segmnentos transmembrana definibles en cada transportador. Todos os transportadores conteñen tamén unha secuencia común en cada rexión repetida, denominada motivo MCF, con algunhas variacións nunha ou dúas secuencias sinatura.
Entre os membros da familia dos transportadores mitocondriais que foron identificados hai que salientar o transportador de ADP/ATP (AAC) que é responsable da importación de ADP ao interior da mitocondria e de exportar ATP fóra da mitocondria, que é fundamental para que a mitocondria poida realizar a síntese de moléculas enerxéticas e estas sexan distribuídas na célula. O AAC é unha proteína integral de membrana que carece dunha secuencia sinal no extremo N-terminal (común noutras proteínas destinadas a funcionar na mitocondria), pero que ten unha secuencia interna, que permite que o sistema de transporte do complexo TIM/TOM das membranas mitocondriais o recoñeza e o transporte á mitocondria e integre na membrana interna. Forma un dímero de dúas subunidades idénticas Ten unha estrutura con forma de cesta con seis hélices transmembrana que están inclinadas con respecto á membrana, tres delas retortas en residuos de prolina.
Substratos
Exemplos de compostos transportados son:
Exemplos
Proteínas humanas que conteñen este dominio son:
TIM/TOM
Ademais destes transportadores de pequenas moléculas, na membrana mitocondrial hai tamén transportadores de pequenos ións, como Na+ ou Ca2+, e transportadores de moléculas grandes, como proteínas, como é o sistema de transporte do complexo TIM/TOM. Como os transportadores mitocondriais están codificados en xenes nucleares deben pasar do citosol á mitocondria e para facelo utilizan os complexos proteicos TIM e TOM, que os levan ao interior da mitocondria e os insiren na membrana mitocondrial interna.
O Petón, Tella, Ponteceso
O Petón é un lugar da parroquia de Tella no concello coruñés de Ponteceso na Comarca de Bergantiños. Tiña 74 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales 33 eran homes e 41 mulleres.
Centola
A centola, Maja squinado, ás veces grafado Maia squinado, é unha especie de crustáceo da orde dos decápodos, suborde dos pleociemados, infraorde dos braquiúros, familia dos máxidos e subfamilia dos maxinios.
É un cangrexo migratorio de gran tamaño que habita nas costas do Atlántico oriental e no mar Mediterráneo.
O seu cacho está cuberto de espiñas e protuberancias e pode chegar a medir até 20 cm de diámetro.
Taxonomía
Ao longo do tempo a centola recibiu diversas denominacións científicas, como Aranea crustata, segundo Cornide ou Maia cornuta, segundo Valladares.
Descrición
A especie foi definida por primeira vez en 1788 polo naturalista alemán Johann Friedrich Wilhelm Herbst, que a designou co nome de Cancer squinado, na súa obra Versuch einer Naturgeschichte der Krabben und Krebse nebst einer systematischen Beschreibung ihrer verschiedenen Arten. Erster Band. Mit XXI Kupfer-Tafeln und Register. Krabben. Joh. Casper Fuessly, Zürich / Gottlieb August Lange, Berlin und Stralsund.
Posteriormente foi reclasificada dentro de xénero Maja, fundado por Lamarck en 1801.
Sinónimos
Ademais do nome válido actualmente (2020), a especie coñeceuse tamén polos sinónimos:
Notas taxonómicas
Actualmente, o termo admitido pola comunidade científica é o de Maja squinado. Durante moito tempo discutiuse se os individuos que habitan no Mediterráneo eran da mesma especie que os do Atlántico, ou estes pertencían a outra especie diferente. De feito, as poboacións das centolas mediterráneas e atlánticas foron consideradas conxuntamente baixo o nome de Maja squinado até 1998, data na que se suxeriu separalas en base a criterios morfolóxicos e biométricos, separando os individuos atlánticos na especie Maja brachydactyla, que propuxera Heinrich Balss en 1922. Unha revisión do complexo de especies M. squinado permitiu diferenciar entre os espécimes d mar Mediterráneo e os do Atlántico, e concluíu que os do Atlántico eran unha especie separada, denominada Maja brachydactyla Balss, 1922
Un estudo xenético recente (2008) realizado polos investigadores da universidade de Vigo Graciela Sotelo, Paloma Moráne e David Posada, no que tiveron en conta tres das catro especies de centolas do Mediterráneo e o Atlántico nororiental (só non se considerou Maja goltziana), confirmou este punto de vista: cada un dos tres grupos taxonómicos fan parte dun grupo monofilético e, aínda que a variabilidade dentro da suposta especie segue a ser extremadamente baixa, as diferenzas xenéticas entre as especies son grandes, da mesma magnitude das observadas xeralmente entre outras especies de crustáceos.
Con todo, na actualidade segue utilizándose o nome de Maja squinado como denominación oficial desta especie.
Outra realidade é que a centola do Mediterráneo pode considerarse practicamente extinguida, o que xustifica as campañas de repoboación que se están realizando por parte dos organismos oficiais.
Outras especies de centolas en augas españolas
Outras especies de centolas presentes en augas españolas son as seguintes:
A primeira delas, e aínda que non hai rexistros para Galicia, figura no inventario de González Gurriarán e Méndez, xa que "aínda que na distribución xeral desta especie se cita normalmente como circunscrita á área comprendida entre as costas de Portugal e as illas do Cabo Verde, o mesmo que no Mediterráneo, hai un rexistro para o norte de España (Asturias) de Llera e Ortea, citada como Maja verrucosa". Polo que moi ben podería ser que frecuentase tamén as augas galegas.
Un dato adicional é que Ríos Panisse a recolle en diversas localidades costeiras galegas, onde lle dan, entre outros, os nomes de bruño, centola peluda, pateiro, patexo, peluda e rabuda, algúns deles compartidos, como se expón máis adiante, coa súa parente M. squinado.
Esta especie é bastante máis pequena (de aí algúns dos nomes comúns cos da verdadeira centola), e de escaso interese comercial.
Posíbeis etimoloxías do nome científico
Segundo Jorge Víctor Sueiro, o nome xenérico, Maja ou Maia derivaría de Maia, personaxe da mitoloxía grega (en grego antigo Μαία) que era a maior das Pléiades, as sete fillas de Atlas e Pléione, chamadas ás veces deusas das montañas, por naceren no monte Cilene, na Arcadia. Segundo conta a mitoloxía, Maia era a maior, e a máis fermosa e tímida e, segundo se di no himno homérico a Hermes, Maia xerou a este de Zeus, nunha cova do monte Cilene.
E así di que:
O Fraixo
O topónimo galego O Fraixo pode referirse a:
Centola
Posíbeis etimoloxías do nome científico
Porén, o nome italiano máis frecuente deste animal é grancevola (coas variantes granceola e granseola), aínda que Zingarelli dá maia como sinónimo de grancevola, pero faina derivar do grego μαια mâia "nai", "naiciña" (voz infantil). O nome específico, squinado, deriva, segundo Le Foll, do nome provenzal do crustáceo («squinado», «esquinade», «esquinado» ou «esquinadoun»), rexistrado por Rondelet xa en 1554. .
Nomes populares galegos
En Galicia coexisten numerosas denominacións populares, ademais das máis comúns centola e centolo (o uso dun ou doutro nome non se corresponde realmente co sexo do animal, senón que obedece máis ben a denominacións locais, sendo a forma feminina a máis usual).
Crespo Pozo recolleu no Morrazo a forma congrio (que non dá ningunha outra fonte) e meya (que tamén abonan Valladares e Carré). Esta última forma recóllena probablemente de Sarmiento, pero o certo é que este xa advertira o seu erro inicial: “Crin era o 'pagurus', e éo, non a 'maea' e que é o boy” (Catálogo de Voces y Frases Gallegas). Tamén Eladio Rodríguez salvou no seu dicionario o erro de identificación: “Algúns equivocaron o paguro ou CENTOLA coa meya, que segundo di Cornide é o noso BOI ou NOCA”.
Para os exemplares pequenos, de pesos inferiores a 600-750 g, tamén hai denominacións propias:
O nome de bruño aplícase nalgún porto a outra especie semellante, a antecitada Maja crispata, de menor tamaño, aínda que é máis común aplicalo ás centolas verdadeiras pequenas (fundamentalmente, na ría de Vigo). Canto a pateiro e patexo adoita utilizarse máis ben para designar unha especie de cangrexo bastante máis pequeno que a centola.
Cando se trata de designar exemplares baleiros, de pouca comida e baixa calidade, normalmente como consecuencia da desova ou da muda, existen as denominacións de:
Ríos Panisse, no máis amplo repertorio de nomes vulgares das especies mariñas de Galicia, recolle, entre outros (a lista non é exahustiva), os seguintes:
E para os individuos de pequeno tamaño:
Etimoloxía
Semella que a orixe da palabra galega centola vén do celta kintuollos, o principal e grande, derivado de kĭntu-, primeiro, e ollos, grande, por ser unha das especis máis grandes e poderosas de cangrexo.
A etimoloxía de centola segundo Sarmiento
O Padre Sarmiento fai vir o nome de centola de capita > captola > cantola > santola > centola.
Anatomía externa
miniatura|Vista ventral do cacho baleiro dunha centola. Trátase dun crustáceo braquiúro, co corpo dividido, por tanto, en cefalotórax e abdome, estando este recollido baixo o cefalotórax. O corpo está protexido por unha casca (tamén chamada cacho ou casco) de forma basicamente triangular apuntado cara a adiante (con dúas fortes espiñas no extremo anterior) e arredondado por detrás, recuberto en toda a súa superficie por numerosos picos ou tubérculos espiñentos e abundante peluxe ríxida, de curtas sedas rematadas en gancho. Sobre estas espiñas e sedas fíxanse algas, esponxas, poliquetos e outros organismos mariños, cos que se camufla no medio mimetizándose co fondo en que vive. Normalmente, a casca é máis longa que ancha, pero segundo vai aumentando o tamaño invértese esta proporción, sendo nos de gran tamaño máis ancha que longa. miniatura|Centola (Maja squinado). Á esquerda, un exemplar femia; á dereita, un macho. No ángulo anterior, rostro, posúen dous pares de pequenas antenas e un par de ollos pedunculados, así como os apéndices bucais, estes na cara inferior. miniatura|Centola francesa. Como corresponde á orde dos decápodos, posúe cinco pares de patas duras, longas e relativamente finas, tamén cubertas da mesma peluxe, rematadas en uñas ou pugas, excepto o primeiro par de patas —chamadas quelas ou quelípedos— máis desenvolvidas e rematadas en pinzas, longas e débiles, máis fortes no macho que na femia.
O abdome está reducido e pregado para a adiante baixo o cefalotórax. A súa forma é distinta en ambos os sexos (dimorfismo sexual) o que permite diferencialos facilmente, xa que nas femias é avultado e ancho, para recoller e protexer as ovas; se o levantamos, veremos un par de apéndices abdominais (pleópodos) por segmento, excepto no último. No macho, o abdome é máis deprimido e estreito, e de menor tamaño, e só mostra dous pares de apéndices abdominais, modificados para cumprir funcións de órganos copuladores.
O tamaño que pode alcanzar a centola é moi variable, ata os 30 cm de lonxitude e os 4 kg de peso, se ben o habitual é que non cheguen a superar os 20 cm, cuns pesos medios de 1,2 a 1,5 kg. Coa sobreexplotación á que é sometida a especie, os tamaños dos exemplares no mercado son cada ano menores.
Diferenzas coa centola francesa
No mercado coexisten exemplares procedentes das rías galegas xunto a outros procedentes de fóra de Galicia, principalmente do Canal da Mancha (Francia), de Inglaterra e de Escocia; todas estas reciben a denominación común de centolas francesas.
Aínda pertencendo á mesma especie existen diferenzas de calidade (e prezo) entre a centola de orixe galega e as centolas foráneas, sendo estas últimas menos apreciadas polos consumidores. A principal diferenza entre a centola autóctona e a foránea é a presenza constante de restos de algas sobre as espiñas do cacho, mentres que na centola foránea non as hai ou son moi escasas. Ademais, aquela presenta unha cor parda ou verdosa, máis escura cá centola foránea, que é dunha cor vermella máis pálida, máis clara. Outras diferenzas a ter en conta son a maior lonxitude das patas na variedade galega que nas foráneas, coas unllas máis afiadas; as espiñas do cacho, máis abundantes e afiadas, e a maior abundancia de veludo. Na centola foránea, a casca adoita ser máis convexa que na galega.
Anatomía interna
Na parte anterior, baixo as espiñas frontais, localízanse os ganglios cerebrais, de pequeno tamaño, e un estómago globoso. Aos lados deste está o hepatopáncreas, de forma variable, cor amarela-alaranxada e gran tamaño, ocupando a maior parte da masa visceral. Sobre o hepatopáncreas vense as gónadas: ovarios (grandes, de cor laranxa ou vermella) ou testículos (máis pequenos e de cor branca). Os ovarios son chamados popularmente corais.
As branquias localízanse na parte posterior do cacho, como formacións plumosas agrisadas.
Bioloxía
miniatura|Centola nadando.
Hábitat e distribución
Vive preto da costa en fondos rochosos ou areosos que estean poboados de algas. Necesita, polo tanto, fondos nos que poida chegar a luz solar, circunstancia que se dá na franxa infralitoral, ata profundidades duns 50 m, aínda que se atopan exemplares tamén aos 100 m. A centola é un cangrexo de hábitos migratorios, distribuído en augas do Atlántico oriental, desde as illas Británicas ata Namibia e Suráfrica, incluíndo as das illas Azores, a Madeira, as Canarias e o Cabo Verde, e no mar Mediterráneo.
En Galicia é moi común en toda a plataforma costeira e dentro das rías.
Adoita realizar as migracións no outono, coñecéndose exemplares marcados que chegaron a percorrer distancias de ata 160 km en oito meses.
Alimentación
Aliméntase de gran variedade de organismos mariños en función da época do ano e das dispoñibilidades de alimento na zona en que vivan, polo que se consideran omnívoras. Comen sobre todo algas e moluscos no inverno, e equinodermos (ourizos, estrelamares e cogombros) ou outros crustáceos no verán.
Son depredadas por outros animais mariños, como o polbo ou o lumbrigante.
Mudas
Como todos os cangrexos, as centolas sofren mudas (tecnicamente, écdises) ao longo da súa vida, cambiando todo o exoesqueleto para poderen medrar. Durante este momento son especialmente vulnerables a calquera depredador, agochándose baixo a lama ou entre as pedras ou algas do fondo do mar, sen saíren ata que a nova casca se endurece. Por esta razón, os romanos considerábanas símbolo da prudencia, da precaución.
Reprodución
miniatura|Larva zoea dun cangrexo.
A época de reprodución adoita ser no verán, momento no que se concentra en grandes cantidades en augas pouco profundas. A cópula ten lugar aproximándose as superficies ventrais. O macho suxeita á femia coas quelas e introduce os apéndices copuladores nos buratos xenitais da femia, nos que deposita os espermatóforos. Cando no inverno maduran os ovocitos ten lugar realmente a fecundación, liberándose os ovos, que quedan suxeitos polas sedas dos pleópodos da femia. A eclosión tarda uns 3 meses (outros autores falan de 7-8 meses), tempo durante o cal a femia transporta os ovos fecundados baixo o abdome.
As femias poden reproducirse dúas veces no ano, entre o inverno e a primavera cun termo medio duns 150.000 ovos en cada posta.
Tras a eclosión libérase unha primeira larva natatoria (larva zoea), que muda a outra forma reptante (larva megalopa), semellante a un cangrexo pequeno, que experimenta novas mudas periodicamente ata chegar ao estado adulto.
Pesca
M. squinado é obxecto da pesca comercial, con máis de 5 000 t capturadas anualmente, un 70 % nas costas de Francia, un 10 % nas costas do Reino Unido, un 6 % nas Illas da Canle, un 3 % en España e Irlanda, un 2 % en Croacia, un 1 % en Portugal e o resto en Montenegro, Dinamarca e Marrocos, aínda que as cifras oficiais de produción están suxeitas a dúbidas. A Unión Europea impón un tamaño mínimo de desembarco de 120 mm para esta especie, porén, algúns países teñen ademais outras normativas, como, por exemplo, a prohibición de desembarcar femias portadoras de ovos en España.
A centola péscase de forma artesanal con artes pasivas de enmalle (nasas, miños ou trasmallos), sendo abundante nas costas atlánticas (Galicia, Asturias e País Vasco). Como dixemos, no Mediterráneo pode darse case por extinguida.
Trátase dunha especie de alto interese comercial, alcanzando prezos altos no mercado, polo que sofre unha sobreexplotación que debe ser evitada. En Galicia, a pesca da centola só pode facerse en determinadas épocas, permanecendo en veda boa parte do ano (practicamente todo o segundo semestre do ano). O tamaño mínimo é de 12,5 cm de lonxitude, medida desde o bordo posterior do cacho ata as dúas prolongacións frontais (ata o ápice do rostro). Como quedou dito, está prohibida a captura de femias ovadas.
Boa parte dos exemplares que se poñen á venda nos mercados galegos procede de importacións procedentes de Francia e do Reino Unido. Estas importacións subministran as cetarias instaladas en Galicia, onde se manteñen vivas para abastecer o mercado. Estas cetarias non funcionan como lugares de engorde ou cría, senón como simples centros reguladores do mercado, acumulando existencias en épocas de maior produción. Aínda non se conseguiu a cría en catividade desta especie porque o seu lento crecemento non o fai rendible.
Non existe unha clasificación normalizada no mercado, polo que estas cifras poden variar dunha praza a outra, pero adoita clasificarse en catro categorías, segundo o peso:
Consumo
miniatura|Centolas cocidas. Á dereita pode apreciarse unha co casco case cuberto de [[arneiróns. No ángulo superior dereito, un lumbrigante e as pinzas dunha nécora.]]
A centola é marisco de inverno. A mellor época para comelas é a partir de febreiro, cando están máis en sazón, aínda que a veda se abre antes do Nadal, decisión na que inflúen razóns comerciais. miniatura|Centola cocida, lista para comer. As formas usuais de comercialización son ao vivo ou cocidas ou, con menor frecuencia, conxeladas.
Información nutricional
Datos por 100 g de parte comestible
Destaca tamén polo seu alto contido en zinc (ata 11 veces máis que outros crustáceos, como a nécora) e iodo.
Gastronomía
O método de cociñado máis habitual, e para moitos o máis saboroso, é por simple cocción. A receita é simple: ponse a ferver auga con sal e, ás veces, loureiro (o uso deste último é unha práctica tan común como discutida á hora de cocer o marisco). Cando a auga rompe a ferver bótase a centola, deixándoa cocer de 15 a 20 minutos, segundo o tamaño, contados desde que a auga volve ferver. Despois xa non hai máis que sacala da auga e deixala arrefriar. A carne vaise extraendo cos dedos, cunha brocheta ou coas mesmas uñas das patas, e a masa visceral que queda adherida á cara interior do cacho vai coméndose cunha culler.
A este respecto, o de comer a centola simplemente cocida (e tamén sobre as diferezas coas francesas) o mestre Álvaro Cunqueiro dicía:
E o seu discípulo, Sueiro, opinaba: miniatura|Txangurru presentado no propio cacho.
Outra forma de cociñar a centola, máis propia do País Vasco, é o changurro (txangurro). Consiste en preparar a centola, unha vez cocida, sacando toda a carne e mesturándoa, picada, con cenoria, allo porro, cebola, tomate e allo. Esta mestura vólvese a colocar no cacho e gratínase ao forno.
Tras a cocción, o cacho adquire unha típica cor vermella de todos os mariscos cocidos, desaparecendo as diferenzas que se indicaron antes entre os exemplares galegos e os foráneos. Aínda así, o consumidor atento pode recoñecer a orixe da centola porque as foráneas presentan unha cor vermella máis clara que as centolas autóctonas. Ademais, o cacho e as patas son máis duros na francesa que na galega e, polo tanto, máis difíciles de romper, sendo a liña de fractura máis limpa. A carne da centola galega é máis branda e faise menos seca que a da francesa, sendo tamén máis saborosa.
Festas gastronómicas
miniatura|250px|Graffiti coa imaxe dunha centola na praza de abastos do Grove A centola foi o elemento principal da festa do marisco do Grove, aínda que tivo que separarse desta hai uns anos para celebrarse independentemente, baixo o nome de "Xornadas da Centola" no final de novembro ou primeiros de decembro, xa aberta a veda.
A centola na cultura popular
Os pescadores aseguran que a centola é quen de predicir a chegada dos temporais, e que un ou dous días antes de que se produzan agóchanse entre as rochas de modo que resulta imposible velas e faise difícil pescalas.
Unha locución utiliza o centolo como referencia:
Véxase tamén
125px|dereita
A Cova, Carballedo
San Xoán da Cova é unha parroquia que se localiza no concello de Carballedo, na comarca de Chantada. Segundo o IGE en 2011 tiña 39 habitantes (18 mulleres e 21 homes), distribuídos en 8 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 68 habitantes. En 2016 tiña 35 habitantes, 16 mulleres e 19 homes segundo o INE, no 2020 eran 29; 13 mulleres e 16 homes.
Toponimia
O topónimo é igual no latín vulgar fronte ao clásico : oco, cóncavo.
Patrimonio
A igrexa de San Xoán da Cova, románica do século XII, foi declarada en 1850 monumento histórico artístico. A igrexa formou parte dun mosteiro de monxas bieitas de incerta fundación, que chegou a depender de Chouzán. Pola construción do encoro dos Peares tivo que ser trasladada pedra a pedra ata o lugar no que se encontra actualmente.
Ten planta rectangular de nave única con ábsida semicircular, cubríndose respectivamente con madeira e bóvedas de canón e forno. A porta principal está formada por un arco apuntado de tres arquivoltas, sobre tres pares de columnas, no tímpano pódese ler en latín: "Na honra de N.S.X.C. dá B sempre V. María o soldado Pedro García mandou facer de seu esta igrexa".
Tralo traslado, a igrexa levántase no lugar de Piñarrostro, actualmente deshabitado. Moi cerca construíuse a nova igrexa da Cova.
Brandon Walters
Brandon Walters, nado en xaneiro de 1996 en Broome, Australia Occidental, é un actor australiano de ascendencia aborixe.
Traxectoria
É principalmente coñecido por interpretar o papel de Nullah no filme Australia no 2008.
Dave Fleischer
miniatura|thumbtime=10|upright=1.5|[[Popeye the Sailor Meets Sindbad the Sailor.]] David Fleischer, nado en Nova York o 14 de xullo de 1894 e finado nos Ánxeles o 25 de xuño de 1979, foi un animador, director e produtor alemán-estadounidense, coñecido por ser un dos donos de Fleischer Studios xunto ao seu irmán máis vello Max Fleischer.
Traxectoria
Dave Fleischer foi notable durante o tempo do seu primeiro personaxe en rotoscopio, Koko the Clown. Converteuse en director e logo en produtor do estudio. Aínda que é acreditado como director de toda película feita polo estudio entre 1921 e 1942, algúns animadores facían labores de dirección, e Fleischer encargábase da produción. Algunhas das series animadas que Fleischer supervisou durante este período foron Talkartoons, Betty Boop, Popeye, Color Classics entre moitos outros.