cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Caldeirón cinsento
Comportamento
Os inmaturos saltan fóra da agua; os de máis idade tenden a realizar un "medio salto", golpeando a cabeza contra a auga. Soben ás veces á superficie a vixiar, mostrando, ademais da cabeza, as aletas pectorais. Poden dar golpes coa cola e coas aletas pectorais, e facer surf. Poucas veces nada diante dos barcos, pero pode seguilos. As inmersións típicas adoitan ser de 1 ou 2 min, respirando despois até 12 veces a intervalos de 15 a 20 seg, pero ás veces pode permanecer baixo a auga até 30 min. Viaxan en pequenos grupos, de até os 150 individuos, pero poden formarse temporalmente agrupacións de varios centos. Aliméntanse sobre todo de peixes e cefalópodos e, para facelo, adoitan estenderse nunha ampla liña.
Albín, Macendo, Castrelo de Miño
Albín é un lugar da parroquia de Macendo no concello ourensán de Castrelo de Miño na comarca do Ribeiro. Tiña 24 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 14 eran homes e 10 mulleres. Iso supón unha diminución da poboación respecto a 2010, cando tiña 25 habitantes (15 homes e 10 mulleres).
Segundo o INE a súa poboación no ano 2009 era de 26 persoas (17 homes e 9 mulleres), o que supón un aumento de 2 habitantes respecto de 2000.
Galería de imaxes de Vimianzo
Galería de imaxes do concello de Vimianzo na provincia da Coruña.
Ampudia
Ampudia é un concello español da provincia de Palencia (Castela e León). A súa poboación é de 621 habitantes (INE 2011).
División administrativa
A cidade de Ampudia comprende as localidades de:
Aragón TV Internacional
Aragón Televisión (anteriormente Aragón Sat) é a canle internacional de Televisión Autonómica de Aragón, S.A., que pertence ao ente público Corporación Aragonesa de Radio y Televisión.
Historia
Tras o cesamento de emisións de Aragón Sat en marzo de 2010, os contidos e produción propia da televisión pública aragonesa pasaron a estar dispoñibles para o resto do mundo de maneira online, a través da web do ente e aplicacións. O streaming permitía visualizar o sinal da canle principal, Aragón TV, aínda que con restricións. Certas emisións (retransmisións deportivas, series, cinema, entre outros) eran substituídas de maneira automática por un bucle de continuidade debido a cuestións relacionadas con dereitos de emisión.
Cinco anos e medio máis tarde, en setembro de 2015 e froito dun acordo con Movistar+, os contidos do ente aragonés volven estar dispoñibles nos satélites Astra e Hispasat, así como no dial 155 da plataforma de Telefónica. A canle, rebautizada como Aragón TV Internacional, continúa emitindo baixo os mesmos parámetros que posuía na súa versión de streaming, só que, neste caso, os espazos que por motivos de dereitos non poden ser emitidos fóra do territorio aragonés son substituídos por bloques de noticias de Euronews, grazas ao acordo asinado no seu día entre CARTV e a canle paneuropea de noticias.
Condado de Cavan
O condado de Cavan (en gaélico irlandés An Cabhán) é un condado da provincia do Ulster (República de Irlanda).
Desastre ambiental
Un desastre ambiental ou desastre medioambiental é un desastre no ambiente natural debido á actividade humana. Non se debe confundir co concepto de desastre natural.
Impacto
Nos desastres ambientais, o impacto da alteración do ecosistema realizada polo ser humano adoita levar a consecuencias xeneralizadas e de longa duración. Entre elas pódense incluír as mortes de animais (incluíndo humanos) e plantas, ou a alteración grave da vida humana, que probabelmente requira da migración.
Exemplos de desastres ambientais
miniatura|O [[mar de Aral desde o espazo, en 1989 e en 2008.]] miniatura|[[Bisonte|Bisonte americano.]] miniatura|Progresión anual da [[peste negra na Europa no século XIV. A cor verde indica zonas pouco alcanzadas.]] miniatura|Planta da Union Carbide en [[Bhopal.]] miniatura|Esclusas da [[Presa das Tres Gargantas.]] miniatura|Burato na capa de ozono o 17 de setembro de 2001. (Foto cortesía da [[NASA).]] miniatura|A forma de fungo da nube e columna de auga dunha explosión nuclear baixo a auga do 25 de xullo de 1946, que foi parte da [[Operación Crossroads.]] miniatura|Vista aérea da [[central nuclear de Three Mile Island.]] miniatura|Proba nuclear en Nevada en novembro de 1951, da [[Operación Buster-Jangle, cunha carga de 21 quilotóns.]] miniatura|O sarcófago do reactor 4 na [[central nuclear de Chernóbil no ano 2009.]] miniatura|Imaxe de satélite dos catro edificios do reactor danado da [[central nuclear de Fukushima I.]] miniatura|A [[Columna de Nelson durante o Great Smog (Gran Esmog) de 1952.]] miniatura|[[Marea negra en Muxía provocada polo Prestige.]]
As Viñas
Co topónimo As Viñas podemos referirnos a un concello, a varias parroquias e a diversos lugares de Galicia:
Lanai
A illa é case circular, cunha forma que recorda un pouco a unha coma e unha superficie total de 364 km². Lanai está separada de Molokai pola canle Kalohi ao norte, e de Maui pola canle Au´au ao leste. A única cidade é Lāna‘i City, situada no centro da illa. A poboación total era de 3.193 habitantes no censo do 2000.
Lanai foi descuberta polo capitán Charles Clerke a bordo do HMS Resolution, o 25 de febreiro de 1779, cando partía das illas poucos días logo da morte de James Cook.
En 1922, James Dole, o presidente da Dole Food Company, comprou toda a illa de Lanai e converteuna na plantación de ananas máis grande do mundo. Chegou a producir o 75% do mercado de ananas, con especial éxito das ananas en conserva. Por iso Lanai ten o sobrenome de Pineapple Island ou Illa Ananas. Na década de 1980 comezouse a diversificar a economía cara ao turismo.
Turismo
O desenvolvemento do turismo en Lāna‘i foi bastante recente, coa retirada paulatina da industria da ananas nas illas.
Existen dous complexos hostaleiros en Lāna‘i: Manele Bay e o refuxio ou Lodge de Kō´ele. Este último é un caso atípico en Hawai´i xa que se atopa no interior e non preto da praia. Hai tamén un pequeno hotel en Lāna‘i City destinado principalmente a aloxar a quen visitan aos residentes en Lāna‘i. Ambos contan con campo de golf e forman parte dos Four Seasons.
O punto máis elevado é Lāna‘ihale, cunha altitude de 1.027 metros (3.370 pés).
Lista de Gobernadores Xerais de Australia
O Gobernador Xeral de Australia é o xefe da rama executiva do goberno federal, servindo como representante do monarca australiano (actualmente Isabel II). O cargo creouse coa adopción da nova constitución nacional o 1 de xaneiro de 1901, e foi ocupado por 26 persoas dende entón. O mandato do gobernador xeral non ten unha duración determinada, mais adoita ser de 5 anos.
Durante as dúas primeiras décadas, os gobernadores xerais foron seleccionado só polo goberno británico. Comezouse a consultar ao monarca nos anos 30. Os primeiros catro gobernadores xerais foron lords. Ronald Munro Ferguson (nomeado en 1914) foi o primeiro membro da Cámara dos Comúns que ocupou o posto, a pesar de que logo foi tamén ascendido á Cámara dos Lords. En 1920, Billy Hughes converteuse no primeiro Primeiro Ministro en ser consultado sobre nomeamento dun novo gobernador xeral. Stanley Bruce (1925) e Joseph Lyons (1935) pediron ou foilles entregada unha lista de candidatos entre os que escoller.
Eparquía católica rutena de Mukacheve
miniatura|dereita|300px|O pazo eparquial [[Uzhhorod.]] A eparquía de Mukacheve (en Eparchia Munkacsiensis) é unha diocese da Igrexa católica bizantina rutena inmediatamente suxeita á Santa Sé. En 2010 tiña 380.000 bautizados sobre unha poboación total de 1 281 000 habitantes. Está actualmente dirixida polo bispo Milan Šašik.
Lista de Gobernadores Xerais de Australia
James Scullin (1930) foi o primeiro Primeiro Ministro de Australia que decidiu completamente un nomeamento, o de Isaac Isaacs, e converteu a Australia no primeiro dominio en ter un gobernador xeral nacido no propio dominio. En 1945, John Curtin nomeou o príncipe Henrique, Duque de Gloucester para o posto, o primeiro e único membro da casa real en ocupalo. Un segundo australiano (William McKell) foi nomeado en 1947, foi seguido doutros tres británicos, todos escollidos por Robert Menzies. O cuarto nomeamento de Menzies foi Richard Casey, quen tomou posesión en 1965. El e todos os gobernadores xerais seguintes foron cidadáns australianos. Todos os estados excepto Tasmania e Australia Meridional proporcionaron polo menos un nomeado. A primeira muller gobernadora xeral foi, Quentin Bryce, que tomou posesión en 2008.
O 16 de decembro de 2018, o primeiro ministro Scott Morrison anunciou que o próximo gobernador xeral sería David Hurley, actual gobernador de Nova Gales do Sur.
Eparquía católica rutena de Mukacheve
Territorio
A sé eparquial é a cidade de Uzhhorod, onde está a catedral da Exaltación da Santa Cruz. Mukacheve é a antiga sé eparquial. O territorio está organizado en 402 parroquias.
Historia
A eparquía foi erixida o 19 de setembro de 1771 coa bula Eximia regalium do papa Clemente XIV. Anteriormente, os fieis de rito bizantino estaban suxeitos á diocese de Eger. Inicialmente, a eparquía era sufragánea da arquidiocese de Esztergom.
O 23 de marzo de 1818 cedeu parte do seu territorio para erixir a eparquía de Prešov, hoxe arquieparquía metropolitana da Igrexa Católica Bizantina Eslovaca.
O 8 de xuño de 1912 cedeu a parroquia de lingua húngara para erixir a eparquía de Hajdúdorog.
O 5 de xuño de 1930 cedeu outra parte do seu territorio para erixir a eparquía de Maramureş.
O 2 de setembro de 1937, coa bula Ad ecclesiastici de Pío XI, pasou a ser unha diocese inmediatamente suxeita á Santa Sé.
O 1 de novembro de 1947 o bispo Teodor Romzha foi asasinado polo NKVD. Venerado como mártir, foi beatificado polo papa Xoán Paulo II o 27 de xuño de 2001.
Técnica Levallois
miniatura|Gran lasca Levallois achelense A técnica Levallois é un procedemento complexo de lascado que, por medio dunha preparación especial da cara superior do núcleo (e, opcionalmente, da súa periferia e a súa plataforma de percusión) consegue preconcibir ou predeterminar, total ou parcialmente, a forma e o tamaño da lasca, antes de ser extraída. Deste xeito, a talla lítica segue uns pasos concretos que levan a uns resultados formais moi específicos. Empregouse na Prehistoria, en especial no Paleolítico Medio.
Historia
Este procedemento lítico debe o seu nome a que os primeiros achados tiveron lugar no século XIX nos arredores de Levallois-Perret, preto de París. Hai que subliñar que o concepto Levallois variou moito desde entón ata a actualidade: ao primeiro non se distinguía a extracción predeterminada da discoide, polo que ambas as dúas denominábanse xenericamente «núcleos musterianos». Foi Henri Breuil o primeiro en usar o termo Levalloisien aínda que pondo énfase na morfoloxía tanto das lascas coma dos núcleos, que se describían desde un punto de vista totalmente formal.
Variantes
Dentro do concepto Levallois, os especialistas distinguen diversos modelos en función, tanto do produto a obter, coma da estratexia seguida para iso. Así, por unha banda distínguense os núcleos Levallois para lascas dos que están destinados a obter follas ou dos que producen puntas. Doutra banda, diferénciase entre os núcleos de extraccións reiterativas, é dicir, que permiten obter varios produtos de lascado cunha soa preparación, dos de extraccións preferenciais, ou sexa, aqueles nos que se obtén unha única peza, sendo necesaria unha nova preparación cada vez que se desexe obter outra peza. Para rematar, tamén se distinguen os núcleos nos que a explotación é centrípeta dos que a teñen paralela ou polarizada. Con todo, persisten, entre os especialistas, diferenzas na forma de ver o concepto ou idea Levallois, tanto sobre as variantes que poden incluírse dentro do método base, coma nos atributos que deben ter os produtos obtidos deste xeito. De feito, as experiencias de talla e as análises de pezas arqueolóxicas están demostrando que existen estratexias de talla moi diferentes coas que se poden obter produtos practicamente equivalentes.
O método clásico: a extracción preferencial
miniatura|235px|Reconstrución hipotética da extracción dunha lasca Levallois preferencial O núcleo Levallois para unha lasca preferencial é o prototipo clásico. O procedemento que se segue comeza, neste caso, pola elección dun canto-soporte: un seixo arredondado lixeiramente, alongado e patelo, que se prepara, cun percusor duro, tallando perifericamente un plano de percusión que servirá para mondar a cara principal do núcleo por medio de levantamentos centrípetos. Se é preciso, prepárase, ademais, unha plataforma de percusión situada, xeralmente nun dos extremos estreitos do soporte, para poder dar o golpe no mesmo sentido que o seu eixe de alargamento. Desde este plano de percusión, extráese cun único golpe, que, forzosamente, ha ser certeiro e dirixido cara ao centro do núcleo, unha gran lasca Levallois cunha forma que xa fora preconcibida antes grazas á forma máis ou menos convexa e regular da cara principal do núcleo. Esta lasca será, normalmente, máis longa que larga e con varios negativos centrípetos na súa cara superior (polo menos catro) que son as cicatrices propias da preparación do núcleo. Algúns núcleos Levallois teñen a particularidade de que, ás veces, reciben o golpe no lateral, e non no extremo, polo que as lascas son tan largas coma longas, ou mesmo máis. Unha vez explotados e abandonados, estes núcleos teñen unha forma moi característica na que destaca a preparación bifacial periférica de sección planoconvexa e un gran negativo de lascado que ocupa practicamente toda a cara principal do núcleo. En Europa e, máis concretamente, en España, os núcleos Levallois aparecen no Achelense, pero a maioría das veces, teñen o golpe no lateral, e non lonxitudinal; do mesmo xeito, as lascas Levallois do Paleolítico Inferior son máis largas que longas. En cambio, o Levallois do Paleolítico Medio é o típico coa extracción alargada e mellor controlada. Identifícanse varias fases iniciais «pre-Levallois» en Stellenbosch (Suráfrica), outra fase «proto-Levallois» denominada máis especificamente dependendo das súas características e rexións, como Vitoria-Oeste en Uganda e tipo Kerzaz en Alxeria, ata chegar ao Levallois propiamente dito que liga xa coas evidencias coñecidas en Europa, durante o Achelense pleno.
Un método alternativo: a extracción reiterativa centrípeta
A finais dos anos 80, o investigador francés Éric Boëda estudou detidamente unha serie de pezas musterianas procedentes do asentamento de Biache-Saint-Vaast (Paso de Calais) descubrindo que, durante o Paleolítico Inferior e Medio existía unha variante Levallois que pasara desapercibida ou que fora identificada cunha técnica de lascado habitual neses períodos prehistóricos, a extracción centrípeta discoide (que non leva consigo lascas predeterminadas). Pouco despois realizou unha profunda revisión do método Levallois a través do estudo destes e outros obxectos arqueolóxicos e de experiencias de talla. Boëda dedica gran parte dos seus traballos a establecer as diferenzas entre núcleos Levallois reiterativos centrípetos e os núcleos discoides de extracción centrípeta. Así mesmo propúxose establecer a relación entre o método Levallois clásico, para unha lasca preferencial, e este procedemento repetitivo. Tanto o núcleo Levallois reiterativo, coma o Discoide comparten unha estratexia de explotación centrípeta moi rendible; pero, mentres que o Levallois ten unha superficie principal de explotación escasamente cambada, case plana, o núcleo discoide tenas moi cambadas, practicamente (bi)piramidais ou, cando menos, claramente (bi)convexas. Isto débese a que a concepción volumétrica da técnica Levallois é peculiar: os núcleos Levallois centrípetos reiterativos teñen un plano de percusión circundante, preparado para obter unha boa morea de lascas predeterminadas, golpeando perifericamente; ademais, a cara de explotación é bastante plana, cunha preparación moi similar á dun núcleo Levallois clásico, o cal permite aproveitar ao máximo a súa superficie e obter lascas relativamente grandes e invasoras, reiteradamente. É dicir, mentres que nun núcleo non Levallois centrípeto bifacial ambas as caras son equivalentes, pois ambas as dúas se traballan para extraer lascas (de aí, a súa morfoloxía biconvexa, visto de perfil); un núcleo Levallois reiterativo, en troques, é planoconvexo porque cada cara ten unha función diferente: unha actúa de plataforma de percusión periférica e a outra de zona de explotación centrípeta.
miniatura|centro|Núcleo Levallois con percusión lateral para unha lasca curta
Por outra banda, tanto os núcleos Levallois para obter unha soa lasca preferencial, coma os núcleos Levallois reiterativos centrípetos teñen unha fase de preparación moi similar, por non dicir idéntica. Pero nos primeiros a preparación só conduce a unha lasca de morfoloxía equilibrada, perfectamente predeterminada na cal se aproveita toda a superficie de explotación (gástase moita enerxía para unha soa extracción, pero o control é moi alto, se non hai erros ou accidentes). En cambio, nos segundos, a rendibilidade enerxética é maior, ao obterse unha serie considerable de lascas predeterminadas, de tamaño e forma estandarizados (aínda que con menos control sobre cada peza). As lascas tamén son invasoras, aínda que non tanto e teñen a particularidade engadida de que o seu negativo serve para preparar a extracción da lasca seguinte, por iso o método reiterativo proporciona pezas cunha cara superior con varios negativos de lascado, un dos cales pode ser máis grande que os demais, ao ser o resultado dalgunha outra lasca obtida con anterioridade. Por oposición, as lascas obtidas polo método clásico (preferencial), teñen unha serie de negativos centrípetos, todos de tamaño moi similar, na súa cara superior.
Obtención de puntas Levallois
miniatura|250px| Punta Levallois - [[Beuzeville ]] Os núcleos Levallois para puntas prepáranse de diversos modos, todos moi específicos, que buscan crear un nervio lonxitudinal na cara de explotación do núcleo (o chamado nervio Levallois). Existen diversos medios para obter ese nervio, tal como se puido demostrar nos experimentos de talla e na recolocación de pezas procedentes de sitios arqueolóxicos. Este nervio é o suficientemente prominente como para dirixir a fractura da lasca, ao golpear nunha plataforma especificamente preparada para iso. As pezas así obtidas teñen unha morfoloxía triangular simétrica, cunha zona proximal ancha (na que se conserva un talón diedro ou facetado) e unha zona terminal moi afiada dividida en dúas polo mencionado nervio a modo de bisectriz, ademais de ser, vistas de perfil, moi finas e equilibradas. Cando a punta extraída non alcanza os límites da cara de explotación do núcleo, é posible aproveitar esa preparación para obter unha segunda punta Levallois que levará na súa cara superior o negativo da peza extraída previamente. Aínda que isto ocorre raras veces, o procedemento puido ser reproducido experimentalmente por François Bordes, quen fala, por iso, de puntas Levallois de primeira e segunda orde. miniatura|Extracción dunha punta Levallois
Obtención de follas Levallois
Xa desde o Paleolítico Medio o ser humano é capaz de obter lascas suficientemente alargadas como para seren cualificadas de follas obtidas conscientemente, é dicir, non dun modo fortuíto, senón predeterminadas no núcleo por medio dunha das variantes da técnica Levallois. Os núcleos Levallois para follas combinan a elección dun canto-soporte morfoloxicamente moi adecuado, isto é, máis alargado, cunha preparación Levallois particular que conforma unha cara cambada case cilíndrica. Golpeando desde un ou ambos os extremos do soporte (polos), con percusións paralelas (polarizadas), as lascas obtidas son alargadas (follas). Dado que os negativos das follas xa extraídas, ao seren lonxitudinais e case paralelos, serven para preparar a extracción das follas seguintes (dirixindo as ondas de fractura), non é necesario volver acomodar a superficie do núcleo para continuar explotándoo; por iso dise que este é un método de extracción reiterativo (ou recorrente)
Felipa Jove
Felipa Jove Santos, nada na Coruña en 1969, é a presidenta da Fundación María José Jove e vicepresidenta da corporación Inveravante, presidida polo seu pai, Manuel Jove.
Traxectoria
Felipa Jove cursou estudos de comercio exterior e relacións internacionais, e realizou un máster en dirección de empresas de comercio internacional e un MBA en comercio internacional.
A súa traxectoria profesional está ligada ao Grupo Fadesa, onde desenvolveu distintas responsabilidades na súa última década, como a dirección da Xestión da División Patrimonial, que exerceu desde 1999 até 2002, cando foi nomeda vicepresidenta, cargo que desempeñou até 2007.
Además, Felipa Jove é a presidenta da Fundación María José Jove, que promove accións a favor da infancia desde 2003, cando foi constituída en recordo da súa irmá María José, prematuramente falecida.
O día 27 de abril de 2006, a Xunta de Galicia aprobou un decreto da Consellería de Educación polo que se nomeaba a Felipa Jove como presidenta do Consello Social da Universidade da Coruña (UDC), cargo que ocupou até agosto de 2008.
Vida persoal
Felipa está casada e ten unha filla chamada Amparo.
Canle iónica
miniatura|350px|Diagrama esquemático dunha canle iónica. 1 - dominios de canle (normalmente son catro por canle), 2 - vestíbulo exterior, 3 - filtro de selectividade, 4 - diámetro do filtro de selectividade, 5 - sitio de [[fosforilación, 6 - membrana plasmática.]] As canles iónicas son un tipo de proteína transmembrana que permite o paso de ións específicos ou auga a través da membrana plasmática. A súa estrutura é semellante a un poro ou canle cheo de auga cun sistema de comportas para abrilo ou pechalo. O seu funcionamento permite a xeración de potenciais de acción en células excitables, o mantemento da homeostase interna das células, a subministración de produtos ou condicións necesarias para realizar funcións biolóxicas tales como a síntese de hormonas, a produción de moco e outras. Poden encontrarse na membrana plasmática ou en membranas internas como as do retículo endoplasmático ou mitocondrias.
Así, as canles iónicas son proteínas que controlan o paso de ións a través da membrana plasmática tales como Na+, K+, Ca2+ e Cl− e, por tanto, dependen do gradiente electroquímico de cada ión en particular. No caso de células excitables como os miocitos e as neuronas, o gradiente dos distintos ións establece o potencial de repouso da membrana e a activación de determinadas canles xera os potenciais de acción para a execución da contracción muscular, a liberación de neurotransmisores e a regulación da expresión xenética, entre outras funcións. No caso de células non excitables, as canles iónicas determinan o fluxo de sal e auga, regulando o volume celular e o pH.
As canles iónicas son estruturalmente moi diversas; porén, teñen características comúns. Tipicamente actúan como comportas, abríndose ou pechándose ante diferentes estímulos tales como: o potencial de membrana, a unión de neurotransmisores, a concentración de certos ións ou forzas mecánicas. Unha vez abertos, o fluxo de diferentes ións pode chegar a 106 ou 107 ións por segundo. Poden ser particularmente selectivos para un ión específico, como as canles de sodio, as de potasio e as de calcio; ou non seren selectivas, como os receptores nicotínicos.
Descrición básica
Todas as células vivas deben adquirir do seu arredor as materias primas para a biosíntese e a produción de enerxía e deben liberar na súa contorna os produtos de refugallo do metabolismo. As células promoven intercambios de materia co exterior e están rodeadas por unha membrana plasmática que separa o seu interior do exterior. Uns poucos compostos apolares poden disolverse na bicapa lipídica e cruzar a membrana plasmática sen ningún obstáculo (difusión de partículas liposolubles tales como: oxíxeno, alcohol, entre outros). Porén, no caso de compostos polares (ex. azucre, aminoácidos, ións etc.) é esencial unha proteína de membrana para o transporte transmembrana, unha vez que a estrutura da bicapa lipídica non é doadamente permeable a este tipo de partículas. O transporte destas substancias cara a dentro e fóra da célula ou entre diferentes compartimentos intracelulares lévase a cabo por proteínas de membrana como bombas, transportadores e canles iónicas. As canles iónicas están formadas por glicoproteínas e son compoñentes esenciais na actividade de todas as células.
As canles teñen tres propiedades importantes:
As canles iónicas forman poros de membrana que poden abrirse e pecharse. Cando a canle iónica se abre, forma un poro acuoso que se estende a través do espesor da membrana. O fluxo de ións a través dunha canle debido a diferenzas no potencial eléctrico ou de concentracións é pasivo, é dicir, non necesita de gasto metabólico enerxético por parte da célula. Os ións flúen pasivamente a favor do seu gradiente electroquímico. A enerxía vén das forzas químicas que interveñen na difusión, osmose e equilibrio electroquímico. Así, as dúas grandes forzas que impulsan os ións a moverse son a diferenza de concentración e o gradiente eléctrico (a ambas chámaselles forza electromotriz). Xa que na rexión de maior concentración a probabilidade de que as partículas choquen entre si é maior, a migración dunha partícula desta rexión a unha de menor concentración está termodinamicamente favorecida, e dise que a partícula se move a favor dun gradiente químico ou de concentración.
As canles iónicas poden ser de dous tipos:
Mecanismos para a apertura ou peche das canles iónicas
En electrofisioloxía a apertura das canles ten lugar xeralmente por medio de activación, e o peche, por medio da desactivación ou inactivación, e na literatura inglesa adoita utilizarse para referirse a isto o termo gating (de gate, 'cancela, porta'), xa que o termo deriva da idea de que unha proteína de canle iónica consta dun poro cunha ou varias comportas, e estas deben estar abertas para que os ións pasen a través do poro. Diversos cambios celulares poden disparar a activación das comportas, en función do tipo de canle iónica de que se trate, entre outros están os seguintes: cambios na voltaxe na membrana celular (canles iónicas reguladas por voltaxe), substancias químicas (fármacos, substancias adictivas, hormonas) que interaccionan coa canle iónica (canles iónicas reguladas por ligandos), cambios na temperatura, un estreitamento ou unha deformación da membrana celular, adición dun grupo fosfato á canle iónica (fosforilación) e interacción con outras moléculas da célula (por exemplo, as proteínas G). A velocidade á que ocorre calquera destes procesos de activación/inactivación en resposta a estes estímulos coñécese como cinética da activación. Algúns fármacos e moitas toxinas actúan como "modificadores da activación" das canles iónicas modificando a cinética das comportas.
Algunhas canles ábrense ou péchanse aleatoriamente independentemente do valor do potencial de membrana e dise que a súa apertura é independente da voltaxe. En contraste, outras canles están normalmente pechadas, pero a súa probabilidade de apertura pode incrementarse de maneira substancial por cambios no potencial de membrana (canles iónicas sensibles a voltaxe); por interaccións específicas con ligandos extracelulares ou intracelulares (canles activadas por ligandos); ou por estímulos físicos (mecanorreceptores e canles sensibles á calor).
Cando as canles iónicas están pechadas (sen posibilidade de condución), son impermeables aos ións e non conducen a corrente eléctrica. Cando as canles iónicas están abertas, si conducen a corrente eléctrica, e permiten entón que algúns ións pasen a través delas e, por tanto, a través da membrana plasmática da célula. Estes fluxos de ións xeran unha corrente eléctrica a través da membrana. A dirección en que se moven está determinada polo gradiente electroquímico que representa a suma do gradiente químico a través da membrana plasmática e o campo eléctrico que experimenta o ión. A activación é o proceso no que unha canle iónica se transforma e pasa de calquera dos seus estados de condución a calquera dos seus estados de non condución.
Na descrición habitual das canles iónicas activadas por voltaxe do potencial de acción, distínguense catro procesos: activación, desactivación, inactivación e reactivación (tamén chamada recuperación da inactivación). Nun modelo de canle iónica con dúas comportas (unha comporta de activación e outra de inactivación) no cal ambas as dúas deben estar abertas para que os ións sexan conducidos a través da canle, a activación é o proceso de apertura da comporta de activación, que ocorre en resposta ao feito de que a voltaxe dentro da membrana celular (o potencial de membrana) vólvese máis positivo con respecto ao exterior da célula (despolarización); a desactivación é o proceso oposto, é dicir, o peche da comporta en resposta ao feito de que a voltaxe do interior da membrana vólvese máis negativa (repolarización. A inactivación é o peche da comporta de inactivación; igual que na activación, a inactivación ocorre en resposta a que a voltaxe dentro da membrana se volve máis positiva, pero a miúdo ocorre que se atrasa, en comparación coa activación. A recuperación da inactivación é o oposto á inactivación. Así, tanto a inactivación coma a desactivación son procesos que fan que a canle perda a capacidade de condución, pero son procesos diferentes no sentido de que a inactivación se dispara cando o interior da membrana se volve máis positivo, mentres que a desactivación se dispara cando o potencial da membrana se volve máis negativo.
As canles iónicas poden clasificarse en función do tipo de estímulo para a súa apertura ou peche en:
Canles reguladas por voltaxe
300px|miniatura| Esquema do funcionamento dunha canle iónica regulada por voltaxe. A canle se abre pola diferenza de potencial trasmembrana, e é selectiva para certo tipo de ións debido a que o poro está polarizado e ten un tamaño similar ao do ión. As canles iónicas abren en resposta a cambios no potencial eléctrico a través da membrana plasmática, que é unha bicapa lipídica. A súa principal función é a transmisión de impulsos eléctricos (xeración do potencial de acción) debido a cambios na diferenza de cargas eléctricas derivadas das concentracións de anións e catións entre ambos os lados da membrana. O peche e apertura das canles iónicas son controlados por un sensor que pode ser eléctrico, químico ou mecánico. As canles activadas por voltaxe conteñen un sensor que contén varios aminoácidos con carga positiva que se moven no campo eléctrico da membrana durante a apertura ou peche da canle. O cambio na diferenza de potencial eléctrico a ambos os lados da membrana provoca o movemento do sensor. O movemento do sensor de voltaxe crea un movemento de cargas (chamado corrente de comporta) que cambia a enerxía libre que modifica a estrutura terciaria da canle, abríndoa ou pechándoa. Algunhas destas canles teñen un estado refractario coñecido como inactivación cuxo mecanismo depende dunha subunidade distinta das responsables da apertura e peche.
Canles de sodio (Na+)
A fase de rápida despolarización do potencial de acción das neuronas e células musculares (esqueléticas, lisas e cardíacas) e, en xeral, das células excitables, depende da entrada de Na+ a través de canles activadas por cambios de voltaxe. Esta entrada de Na+ produce unha despolarización do potencial de membrana que facilita, á súa vez, a apertura de máis canles de Na+ e permite que se chegue ao potencial de equilibrio para este ión en 1-2 mseg. Cando as células se encontran en repouso, a probabilidade de apertura das canles de Na+ é moi baixa, aínda que durante a despolarización produza un drástico aumento da súa probabilidade de apertura.
Canles de potasio (K+)
As canles de K+ constitúen o grupo máis heteroxéneo de proteínas estruturais de membrana. Nas células excitables, a despolarización celular activa as canles de K+ e facilita a saída de K+ da célula, o que conduce á repolarización do potencial de membrana. Ademais, as canles de K+ xogan un importante papel no mantemento do potencial de repouso celular, a frecuencia de disparo das células automáticas, a liberación de neurotransmisores, a secreción de insulina, a excitabilidade celular, o transporte de electrólitos polas células epiteliais, a contracción do músculo liso e a regulación do volume celular. Tamén existen canles de K+ cuxa activación é independente de cambios do potencial de membrana que determinan o potencial de repouso e regulan a excitabilidade e o volume extracelular. A mosca do vinagre (Drosophila melanogaster) foi a clave para coñecer a topoloxía e a función das canles K+. A identificación da primeira canle de K+ foi consecuencia do estudo electrofisiolóxico do mutante Shaker (~tremador) de D. melanogaster, denominado así porque presenta movementos espasmódicos das extremidades ao ser anestesiada con éter. Unha función importante das canles de K+ é a activación linfocitaria na resposta inmune do organismo.
Canles de calcio (Ca2+)
Nas células en repouso, a concentración intracelular de Ca2+ é 20 000 veces menor que a súa concentración no medio extracelular; por outro lado, o interior da célula é electronegativo (-50 a -60 mV), é dicir, que existe un gradiente electroquímico que favorece a entrada de ións Ca2+ na célula. Porén, nunha célula en repouso, a membrana celular é moi pouco permeable ao Ca2+, polo que a entrada do mesmo a favor deste gradiente é reducida. Agora ben, durante a activación celular, a concentración intracelular de Ca2+ aumenta como consecuencia da entrada de Ca2+ extracelular a través da membrana, a través de canles dependentes de voltaxe. A entrada de Ca2+ a través das canles dependentes de voltaxe da membrana celular participa na regulación de numerosos procesos biolóxicos: a xénese do potencial de acción e a duración deste, o acoplamiento excitación-contracción, a liberación de neurotransmisores, hormonas e factores de crecemento, a sinaptoxénese, a osteoxénese, os procesos de diferenciación celular, a hipertrofia e o remodelado, entre outros.
Canales de cloruro (Cl-)
As canles de Cl- xogan un papel moi importante na regulación da excitabilidade celular, o transporte transepitelial e a regulación do volume e do pH celulares e poden ser activados por cambios de voltaxe, ligandos endóxenos (Ca, AMPc, proteínas G) e forzas físicas (dilatación celular). A primeira canle dependente de voltaxe desta familia, denominada CLC-0, foi clonada do órgano eléctrico da raia Torpedo marmorata. Posteriormente, clonáronse outras 9 canles, codificadas polos xenes CLCN1-7, CLCNKa e CLCNKb. As canles ClC-0, Clc-1, ClC-2 e ClC-Ka/b localízanse na membrana celular, mentres que as restantes canles se encontran nas membranas das mitocondrias e doutros orgánulos celulares. As canles localizadas na membrana celular estabilizan o potencial de membrana nass células excitables (ex. no músculo esquelético) e son responsables do transporte transepitelial de auga e electrólitos, mentres que as canles intracelulares poden contrabalancear a corrente producida polas bombas de protóns. A función máis importante das canles de Cl-, na sinapse neuronal, é provocar unha hiperpolarización pola súa entrada na neurona postsináptica pasada a súa activación, e así interromper o impulso nervioso para preparar a neurona postsináptica para o seguinte impulso. Outra función importante das canles de Cl- ocorre nos glóbulos vermellos do sangue: nos tecidos a entrada de Cl- en eritrocitos forza a saída de bicarbonato destes, co que entra CO2 ao eritrocito. Nos pulmóns, a saída de Cl- do eritrocito forza a entrada de bicarbonato do sangue, co que sae CO2 ao torrente sanguíneo pulmonar. Deste modo transpórtase máis cantidade de CO2 dos tecidos aos pulmóns.
Canles reguladas por ligando
As canles iónicas abren en resposta á unión de determinados neurotransmisores ou outras moléculas. Este mecanismo de apertura é debido á interacción dunha substancia química (neurotransmisor ou hormona) cunha parte da canle chamada receptor, que crea un cambio na enerxía libre e cambia a conformación da proteína, abrindo a canle. Os ligandos regulan a apertura das canles dos receptores. Estas canles denomínanse dependentes de ligandos e son importantes na transmisión sináptica. As canles dependentes de ligando teñen dous mecanismos de apertura:
Atún negro
O atún negro ou atún de aleta negra (Thunnus atlanticus) é unha especie de peixe da familia Scombridae da orde dos Perciformes.
Canle iónica
Canles reguladas por ligando
No caso das canles activadas por ligando, o sensor é unha rexión da proteína da canle que está exposta ao exterior ou ao interior da membrana, que une con grande afinidade unha molécula específica que orixina a apertura ou peche da canle.
Canles mecanosensibles
Son canles iónicas reguladas por un impulso mecánico que abren en resposta a unha acción mecánica. As canles mecanosensibles, como as que se encontran nos corpúsculos de Pacini, ábrense polo estiramento que sofre a membrana celular ante a aplicación de presión ou tensión. O mecanismo sensor nesta última clase de canles non está aínda claro; porén, propúxose que os ácidos graxos da membrana actúan como os axentes sensores mediante a activación de fosfolipases unidas á membrana ou tamñen se propuxo que participa o citoesqueleto que se encontra inmediatamente por debaixo da canle.
Atún negro
Morfoloxía
Os machos poden chegar a alcanzar os 108 cm de lonxitude total e os 20,6 kg de peso.
Grinch
O Grinch é un personaxe de ficción creado polo Dr. Seuss asociado coa época do Nadal.
Historia e características
A súa primeira aparición foi como antagonista no libro infantil de 1957, How the Grinch Stole Christmas! aínda que xa fora mencionado dous anos antes, en 1955. En 1966 reapareceu nun especial de televisión co mesmo nome baseado no libro, producido por MGM Animation/Visual Arts Studio e dirixido por Chuck Jones. En 1977, Seuss respondeu as peticións dos seus fans de crear máis historias sobre o Grinch, motivo polo que escribiu Halloween Is Grinch Night, un especial de Halloween para a CBS. Tal como a súa predecesora, esta secuela foi premiada cun Emmy. En 1982, Marvel produce a curtametraxe The Grinch Grinches the Cat in the Hat, o cal foi coproducido polo Dr. Seuss, baixo o seu verdadeiro nome, Ted Geisel. Esta terceira aparición do personaxe xerou outros dous premios Emmy.
Canle iónica
Canles transitorias
Outro modo de clasificar as canles é pola duración da súa resposta o estímulo. Deste modo algunhas das canles son transitorias:
Atún negro
Distribución xeográfica
Atópase desde Massachusetts (Estados Unidos) até Río de Xaneiro (Brasil).
Canle iónica
Función biolóxica
A canles iónicas son especialmente importantes na transmisión do impulso eléctrico no sistema nervioso. De feito, a maior parte das toxinas que algúns organismos desenvolveron para paralizar o sistema nervioso de depredadores ou presas (como por exemplo o veleno producido por escorpións, arañas, serpes e outros) funcionan causando o peche das canles iónicas. A alta afinidade e especificidade destas toxinas permitiu o seu uso como ligandos para a purificación das proteínas que constitúen as canles iónicas. Moitos axentes terapéuticos median os seus efectos pola interacción con estas proteínas, como por exemplo algúns axentes ansiolíticos, antihipertensivos, antiarrítmicos etc.
As canles iónicas preséntanse nunha gran variedade de procesos biolóxicos que requiren cambios rápidos nas células, como no corazón, esqueleto, contracción do músculo, transporte de ións e nutrientes a través de epitelios, activación de linfocitos T ou liberación de insulina polas células beta do páncreas. As canles iónicas son un obxectivo clave na busca de novos fármacos.
Método do patch-clamp
Coa técnica do patch clamp pódense medir as correntes iónicas a través dunha canle de membrana individual. Para iso únese un capilar cunha punta fina modificada de 1 µm de diámetro sobre a membrana celular; por medio dun lixeiro baleiro colócase a membrana celular densa no bordo do cristal e íllase así un pequeno dominio ou "parche" da membrana (en inglés patch) do medio circundante. Por manipulación mecánica póddense separar os fragmentos da membrana celular e entón medilos individualmente. Un eléctrodo no capilar cheo de tampón é suficiente para conectar o aparello de medida. Mantendo un potencial definido (en inglés to clamp, grapar) pódese medir a corrente de ións a través do dominio de membrana illado con alta resolución de tempo (µs). Para iso, as condicións do lado citosólico ou do lado extracelular da membrana pódense variar arbitrariamente e medir a súa influencia sobre a corrente de ións. Así se cuantifica a corrente de ións a través dun receptor nicotínico de acetilcolina nuns 4 pA (10−12 amperes), o que significa un fluxo duns 2-3 x 104 ións de Na+ por milisegundo.
Historia
miniatura|Escultura Birth of an Idea (Nacemento dunha idea) (2007) de [[Julian Voss-Andreae, inspirada na canle de potasio KcsA. A escultura foi encargada por Roderick MacKinnon e representa as coordenadas atómicas da molécula determinadas polo grupo de MacKinnon en 2001. ]]
O concepto de canle iónica foi proposta na década dos 50 por Alan Hodgkin e Andrew Huxley nos seus estudos clásicos sobre a natureza do impulso nervioso no axón xigante da lura. No seu modelo cuantitativo propuxeron que as correntes de Na+ e K+ estaban localizadas en sitios particulares na membrana aos cales lles chamaron “parches activos”. Actualmente sabemos que estes parches activos son as canles de Na+ e K+ activadas por voltaxe. A partir de entón e nos últimos 50 anos, incrementouse enormemente o coñecemento das canles iónicas a nivel molecular. Un grande avance no coñecemento das canles iónicas deuse tamén co desenvolvemento da técnica do “patch clamp” por Erwin Neher e Bert Sakmann. Estes dous investigadores usaron un microelectrodo de vidro coa punta puída e aplicárono á superficie dunha célula, de maneira que se puidese illar un parche pequeno de membrana. A voltaxe a través deste parche mantívose estable por un amplificador de retroalimentación e deste xeito puideron medir as correntes que fluían a través das canales presentes nel. Esta técnica pola que lle deron o premio Nobel aos seus creadores, revolucionou o estudo das canles iónicas, xa que permitiu reducir o “ruído” ou interferencia e rexistrar a actividade dunha soa canle e actualmente cada ano publícanse miles de traballos realizados con esta técnica. Recentemente, realizouse outro grande avance no estudo das canles iónicas pola que se outorgou o premio Nobel aos seus autores. O grupo de Roderick MacKinnon logrou cristalizar por primeira vez unha canle iónica e estudala con difracción de raios X obtendo imaxes cunha resolución de 3.2 Å.
Hai que botalos
Hai que botalos é unha produción documental galega consistente en vinte e catro curtametraxes de cadanseu director, que no seu conxunto ofrecen unha visión desde unha perspectiva crítica de aspectos políticos, sociais e naturais de Galicia coincidindo coas elección autonómicas celebradas na comunidade no mes de xuño de 2005. O obxectivo era precisamente facer ver as razóns polas que o daquela presidente da Xunta, Manuel Fraga, non debía impoñerse de novo nos comicios, como así sucedeu.
A dirección das distintas curtas corre a cargo de Carlos Alberto Alonso, Enrique Banet, Jorge Bouza, Manuel Cotelo, Margarita Ledo, Juan Lesta, Tomás Lijó, Emilio MacGregor, Marcelo Martínez, Belén Montero, Enrique Otero, Xosé Antón Perozo, Fernando Pujalte, Roberto Ribao, Suso Sueiro, Xosé Zapata e Xurxo García.
Entre os intérpretes están Xulio Abonjo, Xosé Barato, Carlos Blanco, Evaristo Calvo, Mónica Camaño, Paula Carballeira, Debora Castro, Xoán Cejudo, Lorena Conde, Manuel Cortés, Leonardo Fernández, Anabel Gago, César Goldi, Anxo Laborda, Miguel de Lira, Paco Lodeiro, Patricia de Lorenzo, Vicente Montoto, Víctor Mosqueira, Manel Pardo, Marta Pazo, Chiqui Pereira, Iria Pinheiro, Marcos PTT, Mabel Rivera, Pablo Rodríguez, Teresa Rodríguez, Xesús Ron e Bernardo Tejeda.
Laomedeia (lúa)
Laomedeia (ou en grego Λαομέδεια), tamén coñecida coma Neptuno XII, é un satélite irregular de Neptuno de movemento directo. Foi descuberto por Matthew J. Holman e o seu equipo o 13 de agosto do 2002. O seu nome oficial foille outorgado o 3 de febreiro do 2007 (IAUC 8802), mentres non recibiu o seu nome oficial, déuselle a designación temporal de S/2002 N 3.
Carlos Garaikoetxea
Carlos Garaikoetxea Urriza, nado en Pamplona o 2 de xuño de 1938, é un político e avogado vasco. Foi o segundo Lehendakari do Goberno Vasco, polo Partido Nacionalista Vasco, trala instauración da democracia e o primeiro elixido trala promulgación do Estatuto de Gernika (1980-1985). Foi o fundador e presidente de Eusko Alkartasuna. Reside en Zarautz (Guipúscoa).
Traxectoria
Naceu en Pamplona en 1938, no seo dunha familia de emigrantes do campo de condición humilde. Realizou os seus primeiros estudos no colexio iruñarra dos Escolapios. Licenciouse en Dereito e Económicas na Universidade de Deusto, viaxando posteriormente a Londres e a París co fin de ampliar a súa formación. Garaikoetxea non aprendeu éuscaro de neno, debido a que tan só o seu pai sabía falalo, e aprendeuno despois.
Laomedeia (lúa)
Orbita Neptuno a unha distancia de 23 571 000 kms e ten un diámetro aproximado de 42 kms (asumindo un albedo do 0,04). Coma outros satélites irregulares de Neptuno, recibiu o nome dunha das Nereidas.
Carlos Garaikoetxea
Traxectoria
Trala súa volta a Euskadi traballou no sector privado, chegando a presidir a Cámara de Comercio e Industria de Navarra (1962-1972). Como representante desta institución, formou parte do Consello Foral de Navarra. Tralo seu paso polo Consello Foral, exerceu a avogacía até 1979, ó tempo en que ocupaba cargos no PNV, no que ingresou en 1975. Entre ese ano e 1980 foi dirixente do PNV en Navarra. En 1979 abandonou a avogacía para dedicarse a tempo completo á labor política. Entre 1977 e 1980 presidiu o máximo órgano do partido, o ''Euskadi Buru Batzar.
Nas eleccións municipais e forais de 1979 Garaikoetxea resultou elixido membro do Parlamento Foral de Navarra. En xuño dese mesmo ano foi nomeado presidente do Consello Xeral Vasco, substituíndo a Ramón Rubial. Trala aprobación do Estatuto de Guernica, foi elixido Lehendakari do Goberno Vasco en 1980, sendo reelixido en 1984 con 32 escanos. Un ano despois, foi substituído por José Antonio Ardanza por discrepancias coa dirección do seu partido.
Lehendakari do Goberno Vasco (1980-1985)
O seu mandato caracterizouse pola construción do goberno e institucións autonómicas vascas. Así, tivo que despregar o estatuto. Entre as competencias asumidas atopábanse a orde pública, coa conseguinte creación dun corpo de policía autónoma (a Ertzaintza) en 1982, a creación do Servizo Vasco de Saúde (Osakidetza) en 1981, ou a creación da radiotelevisión vasca, EiTB, cunha primeira emisión o 27 de decembro de 1982. Unha etapa que caracterizouse pola austeridade no gasto gobernamental, ou a consecución do Concerto Económico vasco en 1981.
Durante o seu mandato tamén abriuse a posibilidade de sindicación ós funcionarios do Goberno Vasco, un asunto que foi moi polémico no seu día.