cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cidade do Vaticano
Cociña Vaticana
O libro contén ademais datos curiosos sobre as orixes dalgunhas das numerosas receitas que se inventaron nesta Cidade, por exemplo a "salsa verde" (tamén chamada salsa vaticana), a salsa carmelita ou a cocción ao baño maría, ademais de información sobre protocolo e numerosas referencias que mostran a indisoluble unión entre a Historia e a Gastronomía dos Papas.
Historia de Ucraína
Ucraína tras os repartimentos de Polonia
A mediados do século XVII, estableceuse un semiestado militar cosaco, Zaporozhia, polos cosacos do Dniéper e os campesiños rutenos que aíndan fuxían da servidume polaca. Polonia tiña pouco control real desta terra e encontraron nos cosacos un útil aliado na súa loita contra os turcos e os tártaros e, a miúdo, combatían xuntos en campañas militares. Porén, os continuos enfrontamentos entre os campesiños e a nobreza polaca, provocados pola explotación da man de obra e a supresión da igrexa ortodoxa, fixo que os cosacos deixasen de confiar no goberno polaco. Aspiraban a ter un representante no Sejm de Polonia, o recoñecemento das tradicións ortodoxas e a expansión gradual do exército cosaco, pero todo isto foi negado pola nobreza polaca. Finalmente, os cosacos acudiron á protección da igrexa ortodoxa de Rusia, unha decisión que máis adiante provocaría a caída do estado polaco-lituano, e a preservación da Igrexa ortodoxa en Ucraína.
Cidade do Vaticano
Deportes
O estado conta coa Selección de fútbol da Cidade do Vaticano, aínda que non esta asociada nin á NF-Board nin á FIFA. Dita selección enfrontouse contra San Marino e Mónaco, quedando 0-0 contra ambos os equipos. O equipo está composto por voluntarios da Garda Suíza, membros do Consello Papal e por gardas dos museos. En febreiro de 2007 sacerdotes e seminaristas da Cidade do Vaticano e Roma disputaron a primeira "Copa Clerical", o que foi o primeiro campionato de equipos conformados por clérigos, unha idea do Secretario de Estado, o cardeal Tarcisio Bertone.
Historia de Ucraína
Ucraína tras os repartimentos de Polonia
miniatura|esquerda|"Os cosacos de Zaporozhia escriben unha carta ao Sultán de Turquía". Lenzo de [[Ilia Repin (1880-1891). Museo Estatal Ruso, San Petersburgo.]] En 1648, Bohdán Jmelnytsky conduciu o levantamento cosaco máis grande contra a República das Dúas Nacións e o seu líder Xoán II Casimiro Vasa. Tras a firma do Tratado de Pereyáslav de 1654 e a Guerra Ruso-Polaca de 1654-1667, a parte oriental de Ucraína integrouse en Rusia como o Hetmanato cosaco. Despois dos repartimentos de Polonia ao final do século XVIII, Hálich foi tomada polo Imperio austríaco, mentres que o resto de Ucraína se incorporou ao Imperio ruso. O intento de crear a Mancomunidade polaco-lituano-ucraína, ao final do século XVII, fracasara. miniatura|O [[Khanato de Crimea foi unha das principais potencias musulmás en Europa oriental até finais do século XVIII.]]
Cidade do Vaticano
Basílica de San Pedro
miniatura|A Basílica de San Pedro de noite. É o maior templo cristián do mundo. A súa fachada consta de cinco portas, unha das cales (a Porta Santa) só se abre cada 25 anos polos anos xubilares romanos. Nesta basílica están soterrados a maioría dos papas.
Historia de Ucraína
Ucraína tras os repartimentos de Polonia
Desde o principio do século XVI até o final do XVII, bandas de tártaros de Crimea fixeron incursións case cada ano nas terras agrícolas eslavas buscando cativos para vender como escravos, aínda que estas cesaron tras a anexión do Khanato de Crimea por parte de Rusia, en 1783, e a rexión foi poboada por emigrantes doutras partes de Ucraína.
A pesar das promesas de autonomía dadas polo Tratado de Pereyáslav, a elite ucraína e os cosacos nunca recibiron as liberdades e a autonomía que esperaban de Rusia. Porén, dentro do Imperio, varios ucraínos chegaron ás maxistraturas máis altas do Estado e da Igrexa ortodoxa rusa.
Lingua baixo alemá
O baixo alemán ou baixo saxón (Plattdüütsch, Nedderdüütsch) é unha lingua xermánica occidental ingvaeónica falada no norte de Alemaña e na parte leste dos Países Baixos. É unha lingua descendente do saxón antigo.
Historia de Ucraína
Ucraína tras os repartimentos de Polonia
Nun período posterior, o réxime tsarista levou a política de "rusificación" ás terras de Ucraína, coa que intentou suprimir o uso do idioma ucraíno en forma impresa e pública, en medios de comunicación, discursos e trámites legais.
Primeira guerra mundial e revolución bolxevique
Pouco antes de iniciarse a primeira guerra mundial, o territorio de Ucraína estaba repartido entre o Imperio austro-húngaro e o Imperio ruso. Por tal motivo, os ucraínos pelexaron ao lado das Potencias Centrais e da Tripla Entente ao mesmo tempo. Desta forma, 3,5 millóns de ucraínos loitaron co exército imperial ruso, mentres que 250 000 fixérono para o exército austrohúngaro. Durante a guerra, as autoridades de Austria-Hungría estableceron a Lexión de Ucraína para loitar contra o Imperio ruso. Esta lexión foi a base do exército ucraíno en Hálich, que loitou contra os bolxeviques e os polacos no período posterior á primeira guerra mundial (1919–1923). En Hálich, máis de 5 000 partidarios do Imperio ruso foron detidos e levados a campos de concentración en Talerhof, Estiria e nunha fortaleza en Terezín (actualmente na República Checa).
Co colapso dos imperios de Rusia e Austria despois da primeira guerra mundial e a Revolución rusa de 1917 reapareceu o movemento nacional ucraíno para a independencia. Entre 1917 e 1920 xurdiron varios estados ucraínos autónomos: así, a República Popular Ucraína, o Hetmanato, o Directorio de Ucraína e a República Socialista Soviética de Ucraína establecéronse sucesivamente nos antigos territorios do Imperio ruso, mentres que no antigo territorio austro-húngaro xurdiu brevemente a República Nacional de Ucraína Occidental. E no medio da guerra civil, un movemento anarquista, chamado "exército negro", dirixido por Néstor Majnó, desenvolveuse no sur de Ucraína. Porén, á derrota de Ucraína occidental na guerra entre Polonia e Ucraína seguiu o fracaso da ofensiva polaca, que foi repelida polos bolxeviques. Ucraína e Polonia asinaron unha alianza antisoviética (o Acordo de Varsovia, de 1920). De acordo coa Paz de Riga, establecida entre os soviéticos e a Segunda República Polaca en marzo de 1921, Ucraína occidental incorporouse oficialmente a Polonia, que recoñecía á súa vez a RSS de Ucraína, a cal posteriormente sería un dos membros fundadores da Unión Soviética, en decembro de 1922.
Ucraína soviética
miniatura|Escudo da [[RSS de Ucraína.]] miniatura|Vítimas do [[Holodomor na cidade de Khárkiv (Khárkov, en ruso).]]
A revolución que levou ao poder ao partido socialista devastou Ucraína, deixando máis de 1,5 millóns de mortos e centos de miles sen fogar, ademais de que a Ucraína soviética tivo que enfrontarse á gran fame de 1921. Vendo a sociedade exhausta, o goberno soviético foi moi flexíbel durante a década de 1920. Así, a cultura nacional e o idioma ucraíno gozaron dun renacemento, xa que a "ucrainización" converteuse nunha aplicación local da política soviética da Korenización (literalmente "indixenización"). Os bolxeviques tamén se comprometeron a introducir a atención universal á saúde, o dereito á educación a á seguridade social con múltiples beneficios, así como o dereito ao traballo e á vivenda. Os dereitos da muller incrementáronse considerabelmente a través de novas leis que pretendían eliminar as desigualdades sociais.
Pero a maioría destas políticas foron bruscamente suprimidas a comezos da década de 1930, despois de que Iosif Stalin consolidase gradualmente o seu poder para converterse no líder do Partido Comunista e no ditador de facto da Unión Soviética.
Desde finais da década de 1920, Ucraína participou na política de industrialización soviética e, na década seguinte, a produción industrial da república cuadriplicouse. Porén, a industrialización tivo un alto custo para os campesiños, que eran demograficamente a columna vertebral da nación ucraína. Para satisfacer a demanda de alimentos cada vez maior, e para financiar a industrialización, Stalin implantou un programa de colectivización, mediante o cal o Estado confiscaba as terras e o gando dos campesiños, aos que agrupaba en granxas colectivas, e facendo cumprir esta política por medio das tropas regulares e a Cheka. Os que se resistiron foron arrestados e deportados, diminuíndo o número de campesiños. Porén, o estado bolxevique seguiu demandando a mesma produción, polo que, ao haber menos campesiños, aumentaba a cota individual de produción de cada un deles, ao igual que a súa miseria. A colectivización tivo un efecto devastador na produtividade agrícola. Os membros das granxas colectivas non podían recibir gran até cumpriren unhas cotas inalcanzábeis e a fame na Unión Soviética xeneralizouse. Entre 1932 e 1933, millóns de persoas morreron a causa da gran fame provocada por esta política, coñecida como Holodomor. Os estudosos aínda debaten sobre se esta fame pode ou non ser considerada como xenocidio, pero para o Parlamento ucraíno (Rada Suprema) e para máis dunha ducia de países, foino. O número de vítimas varía segundo as estimacións. Non existen cifras oficiais do goberno debido a que o réxime soviético negou a existencia de tal fame. As fontes difiren na interpretación de varios documentos de diferentes institucións gobernamentais, así como o total de países que recoñecen oficialmente a gran fame como un acto de xenocidio. Por exemplo, despois de que en marzo de 2008 o Saiema de Letonia publicase un documento, o número de países que recoñecía este acto de xenocidio subiu a 19 (segundo a BBC ucraína).
Os tempos de industrialización e holodomor tamén coincidiron co ataque soviético a líderes da política e a cultura nacional ucraína, adoito acusados de "desviacións nacionalistas". Dúas vagas de represión política estalinista e a persecución na Unión Soviética (1929-1934 e 1936-1938) deron lugar á matanza de ao redor de 681 692 persoas; isto implicou ás catro quintas partes da elite cultural ucraína e ás tres cuartas partes dos oficiais de todo o Exército Vermello.
Segunda Guerra Mundial
Tras a invasión de Polonia en setembro de 1939 pola Wehrmacht, os gobernos do III Reich e da URSS dividiron o territorio polaco entre ambos os estados. En consecuencia, Hálich e Volinia, coa súa poboación ucraína, volveron a unirse co resto de Ucraína. A unificación do país, alcanzada por primeira vez na súa historia, foi un acontecemento decisivo na historia da nación.
Despois de que Francia se rendese ante Alemaña, e de que Romenia cedese a Besarabia e o norte da Bucovina ás demandas dos soviéticos, a RSS de Ucraína incorporou os distritos do norte e sur de Besarabia, o norte de Bucovina e a rexión de Hertsa. Porén, cedeu a parte occidental da República Autónoma Socialista Soviética de Moldavia á acabada de crear República Socialista Soviética de Moldavia. Todas estas ganancias territoriais foron recoñecidas internacionalmente polos tratados de paz de París de 1947. miniatura|Soldados soviéticos preparando as súas armas para cruzar o [[Río Dniéper|Dniéper (o letreiro di "Dame Kíiv!") durante a batalla do Dniéper en 1943.]]
O exército alemán invadiu a Unión Soviética o 22 de xuño de 1941, iniciando con iso catro anos de incesante guerra. As forzas do Eixe inicialmente avanzaron a pesar dos esforzos desesperados, pero infrutuosos, do Exército Vermello. No sitio de Kíiv, a cidade foi aclamada como unha "Cidade Heroica", pola resistencia que ofreceron tanto o exército vermello como a poboación local. Máis de 600 000 soldados soviéticos (unha cuarta parte dos integrantes da fronte occidental) morreron ou foron tomados prisioneiros. Aínda que a gran maioría dos ucraínos loitaron xunto co exército vermello e os partisanos, a Organización de Nacionalistas Ucraínos creou unha formación antisoviética en Hálich, o Exército Insurxente Ucraíno (1942) que combateu ás forzas nazis ocupantes e continuaron loitando contra a Unión Soviética incluso anos despois da guerra. Utilizando tácticas de guerra de guerrillas, os insurxentes asasinaron e atemorizaron aos que percibían como representantes ou aliados do estado soviético. Na mesma época, outro movemento nacionalista loitou xunto cos nazis, o Exército de Liberación Ucraíno. En total, o número de ucraínos que loitaron nas filas do exército soviético estímase entre 4,5 millóns e 7 millóns. Os guerrilleiros partisanos en Ucraína calcúlanse nun número de 47 800, desde o inicio da ocupación, até os 500 000 no seu apoxeo en 1944, con aproximadamente o 50% de ucraínos nativos. Xeralmente, as cifras do Exército Insurxente Ucraíno non son moi fiábeis, variando desde 15 000 até máis de 100 000.
Inicialmente os alemáns foron recibidos como liberadores por algúns ucraínos occidentais, que se uniran á Unión Soviética apenas en 1939. Porén, o brutal réxime alemán nos territorios ocupados finalmente converteu aos seus partidarios en opositores. Os administradores nazis dos territorios soviéticos conquistados fixeron moi pouco para aproveitaren a desconformidade da poboación ucraína co réxime stalinista e as súas políticas económicas. No seu lugar, os nazis conservaron o sistema de granxas colectivas, levaron a cabo sistematicamente algunhas das súas políticas xenocidas contra os xudeus e comezaron unha política de despoboación sistemática de Ucraína para preparala para a colonización alemá.
Posguerra
A república quedou fortemente danada pola guerra, e necesitáronse esforzos significativos para a súa recuperación. Destruíronse máis de 700 cidades e máis de 28 000 vilas e aldeas. A situación agravouse por unha gran fame nos anos 1946 e 1947, causadas pola seca e a destrución de infraestruturas, o que causou decenas de miles de mortes.
En 1945 Ucraína foi un dos membros fundadores da Organización das Nacións Unidas. O primeiro computador soviético (MESM) foi construído no Instituto de Electrotecnoloxía de Kíiv e comezou a funcionar en 1950. Segundo as estatísticas, até o 1 de xaneiro de 1953, de todos os deportados polo réxime soviético, o 20% eran ucraínos, o segundo grupo étnico con máis deportacións, só despois dos rusos. Á parte dos ucraínos, máis de 450 000 alemáns residentes en Ucraína e máis de 200 000 tártaros de Crimea foron vítimas de deportacións forzadas.
Tras a morte de Stalin en 1953, Nikita Khrushchev converteuse no novo líder da Unión Soviética. Khrushchev fora Secretario do Partido Comunista de Ucraína entre 1938 e 1949, polo que xa estaba familiarizado coa política e, tras tomar o liderado de toda a Unión, comezou a estreitar a amizade entre as nacións de Ucraína e Rusia. En 1954, celebrouse o 300º aniversario do Tratado de Pereyáslav e, con ese motivo, Crimea foi transferida da RSFS de Rusia á RSS de Ucraína.
En 1950 a república xa superara plenamente os niveis de industria e produción que tiña antes da guerra. Durante o plan quinquenal de 1946-1950, case o 20% do orzamento da Unión Soviética foi investido en Ucraína, un aumento do 5% do plan orixinal. Como resultado, a forza de traballo ucraína aumentou un 33,2% de 1940 a 1955, mentres que a produción industrial medrou 2,2 veces nese mesmo período. A Ucraína soviética pronto se converteu en líder europeo na produción industrial. Tamén se converteu nun importante centro da industria armamentística e de investigación de alta tecnoloxía. Un papel tan importante como este deu como resultado unha grande influencia da elite local. Ademais, moitos líderes soviéticos eran orixinarios de Ucraína, máis notabelmente Leonid Brézhnev, quen máis tarde derrocaría a Khrushchev e se convertería no líder soviético desde 1964 a 1982, así como moitos deportistas, científicos e artistas prominentes.
O 26 de abril de 1986, o reactor da Central Nuclear de Chernóbil estalou, provocando o desastre de Chernóbil, o peor accidente dun reactor nuclear na historia. No momento do accidente, 7 millóns de persoas vivían nos territorios contaminados, incluíndo 2,2 millóns de ucraínos. Despois do accidente construíuse unha nova cidade fóra da zona de exclusión, Slavutich, para albergar e dar apoio aos empregados da central nuclear que foi clausurada no ano 2000. Un informe preparado polo Organismo Internacional de Enerxía Atómica e a OMS atribuíu 56 mortes directas ao accidente, estimándose que puideron existir máis de 4 000 mortes por cancros provocados pola radiación.
Independencia de Ucraína
miniatura|Tras lograr a súa independencia, en decembro de 1991, Ucraína foi un dos países fundadores da [[Comunidade de Estados Independentes (CEI).]]
O 16 de xullo de 1990, o novo parlamento (Rada Suprema) asinou a Declaración de Soberanía Estatal de Ucraína. A declaración estableceu os principios da libre determinación da nación ucraína, a súa democracia, a independencia política e económica e a prioridade da lei de Ucraína sobre a lei soviética no territorio ucraíno. Un mes antes, unha declaración similar foi aprobada polo Parlamento da RSFS de Rusia. Isto foi o comezo dun período de enfrontamentos entre o Soviet central e as novas autoridades republicanas. En agosto de 1991, unha fracción conservadora dos líderes comunistas da Unión Soviética intentou dar un golpe de estado para eliminar a Mikhail Gorbachev e restaurar o poder do Partido Comunista. Despois de que o intento fracasase, o 24 de agosto de 1991, o parlamento ucraíno aprobou a Declaración de Independencia de Ucraína, na cal se establece ao país como un estado independente e democrático. O 1 de decembro de 1991 tiveron lugar un referendo e as primeiras eleccións presidenciais. Ese día, máis do 90% dos ucraínos expresaron o seu apoio á Declaración de Independencia e elixiron ao presidente do parlamento, Leonid Kravchuk, como o primeiro presidente do país. O 8 e o 21 de decembro, nas reunións de Belavezha e Almatý, os líderes de Belarús, Rusia e Ucraína, disolveron formalmente a Unión Soviética e formaron a Comunidade de Estados Independentes (CEI).
Inicialmente, Ucraína foi vista como unha república con favorábeis condicións económicas en comparación coas demais rexións da Unión Soviética. Porén, o país experimentou unha desaceleración económica máis profunda que as outras ex repúblicas soviéticas. Durante a recesión vivida entre os anos 1991 e 1999, Ucraína perdeu o 60% do seu PIB, e sufriu de taxas de inflación de cinco díxitos. Insatisfeitos coas condicións económicas, así como co crime e a corrupción, os ucraínos organizaron protestas e folgas.
A economía ucraína estabilizouse a finais da década de 1990. Unha nova moeda, a grivna, introduciuse en 1996. Desde o ano 2000, o país experimentou un desenvolvemento económico estábel cun crecemento medio anual de ao redor do 7%. En 1996 aprobouse unha nova constitución, a cal converteu a Ucraína nunha república semipresidencialista e estableceu un sistema político estábel. Porén, o sucesor de Kravchuk, Leonid Kuchma, foi criticado polos seus opositores por concentrar gran parte do poder na súa oficina, ademais de corrupción, transferencia de propiedade pública á iniciativa privada, restricións á liberdade de expresión e fraude electoral.
Revolución laranxa
miniatura|Manifestantes na Praza da Independencia de Kíiv (Maidán) o 22 de novembro de 2004, primeiro día da [[Revolución laranxa.]] En 2004, o primeiro ministro Viktor Yanukovych foi declarado gañador das eleccións presidenciais, que foran en gran medida amañadas, como o Tribunal Supremo de Ucraína ditaminou máis adiante. O resultados provocaron unha protesta pública en apoio do candidato da oposición, Viktor Yushchenko, quen quixo impugnar os resultados e conducíu a pacífica revolución laranxa. A revolución levou a Viktor Yushchenko e a Iulia Timoshenko ao poder, convertendo a Viktor Yanukovych na oposición. Porén, en 2006 Yanukovych converteuse en primeiro ministro unha vez máis, até que as eleccións de 2007 levaron a Timoshenko de volta ao cargo de primeira ministra.
Recentemente, os conflitos con Rusia sobre o prezo do gas natural detiveron brevemente todas as subministracións de gas a Ucraína en 2006 e 2009, o que conduciu á escaseza de gas noutros países europeos.
O 25 de febreiro de 2010 Viktor Yanukovych volve a ser o presidente de Ucraína. Desde finais de 2012 o país viviu unha crítica situación entre o goberno e manifestantes que non aceptaron o cambio de modelo político aprobado tras a reelección de Yanukovych (un modelo máis presidencialista), nin o rexeitamento do goberno ao acordo coa Unión Europea.
Euromaidán
miniatura|Enfrontamentos entre policías e manifestantes durante as protestas no [[Euromaidán en Kíiv o 19 de xaneiro de 2014.]]
En novembro de 2013 comezaron unha serie de protestas coñecidas como o Euromaidán (en ucraíno "Europraza"), nas que parte da poboación pedía un maior achegamento do seu país á Unión Europea (UE). As manifestacións comezaron tras o rexeitamento do goberno ucraíno á sinatura dun acordo de asociación coa UE, pois segundo o presidente do país, Viktor Yanukovych, este era desvantaxoso para Ucraína. Co tempo as protestas antigobernamentais creceron en intensidade e transformáronse en disturbios civís nos que se pedía a dimisión do presidente e do seu Goberno.
Cidade do Vaticano
Basílica de San Pedro
No século XV, o papa Nicolao V encarga a reconstrución da basílica paleocristiá, que se atopaba moi deteriorada, interrompéndose as obras tres anos despois coa morte de Nicolao V. É con Xulio II en 1506 cando se reinician as obras rematándose con Paulo V en 1626.
Afganistán
Afganistán (en paxto e dari افغانستان, Afġānistān), oficialmente coñecido como Emirato Islámico de Afganistán, é un país localizado en Asia Central. Ten unha poboación de arredor de 31 millóns de habitantes, sendo o país 42 máis poboado do mundo. Limita con Irán ó oeste, con Paquistán ó sur e ó leste, con Turkmenistán, Uzbekistán e Taxiquistán no norte e coa República Popular da China no extremo máis oriental do país. O seu territorio abrangue 652.000 km², converténdose no país número 41 meirande do mundo.
A presenza humana en Afganistán data do Paleolítico medio, e a localización estratéxica na Ruta da seda conectouno con culturas de Oriente Medio, Asia Central e Asia Meridional. Ó longo da historia, foi o fogar de diferentes pobos e foi escenario de moitas campañas militares, como as de Alexandre o Grande, os árabes musulmáns, Xenxis Kan e as potencias occidentais na era moderna. Tamén foi o berce do Imperio Shinwari, o Imperio Cuxano, o Imperio Heftalita, o Imperio Samánida, o Imperio Gaznávida, o Imperio Gúrida, a Dinastía Khilji, o Imperio mogol, e a Dinastía Murrani.
A historia política do estado moderno de Afganistán comezou coas dinastías Hotaki e Durrani no século XVIII. No final do século XIX, Afganistán converteuse nun estado colchón do "Gran Xogo" entre a India Británica e o Imperio Ruso. Despois da Guerra Anglo-Afgá de 1919, o Rei Amanullah e Mohammed Zahir Shah tentaron modernizar o país. Unha serie de golpes de estado en 1973, 1978 e 1979 foron seguidos pola invasión soviética de Afganistán e as guerras civís que devastaron o país. A guerra entre o goberno e os talibáns chegou ao seu clímax coa ofensiva talibá de 2021 que resultou na caída da capital, Cabul e o recoñecemento de facto, mais non de iure, pola comunidade internacional do Emirato Islámico de Afganistán.
Etimoloxía
A palabra Afganistán (en ) tradúcese literalmente como a terra dos afgáns. A orixe do nome cóbrese de certo misterio, pero o seu uso moderno deriva da palabra afgán. Os pastus parece que comezaron a usar a palabra para referirse ó seu pobo despois da súa islamización. Segundo W.K. Frazier Tyler, M.C. Gillet e varios outros especialistas, a palabra afgán apareceu primeiro no libro do ano 982, Hudud-al-Alam. A última parte da palabra ten a súa orixe na palabra persa -stán (país ou terra). A palabra inglesa, Afghanland, que apareceu en varios tratados entre o Reino Unido e a dinastía Qajar de Persia foi adoptada polos afgán e converteuse en Afganistán.
Cidade do Vaticano
Praza de San Pedro
miniatura|Praza de San Pedro vista dende a basílica homónima. Está praza atópase fronte a basílica e é unha gran superficie trapezoidal que se ensancha lateralmente mediante dúas pasaxes, con forma elíptica, de columnatas rematadas nunha balaustrada sobre a que se asentan as figuras de cento corenta santos de diversas épocas e lugares. No seu interior atópanse dúas fontes, unha en cada foco da elipse, e no centro da praza o obelisco exipcio de 25 metros de alto, o cal é o único resto visible do antigo circo romano que había no Monte Vaticano antes da cristiandade. Porén, a esfera de bronce da cúspide que, segundo a lenda medieval, contiña os restos de Xulio César, foi substituída por unha reliquia da cruz de Cristo. As dúas pasaxes de columnas (284 de 16 metros cada unha) ábrense a cada lado simbolizando o abrazo de acollida da Igrexa ao visitante ao que parecen convidar a entrar.
Afganistán
Historia
Na antigüidade, Ariana, o territorio do actual Afganistán, formou parte do Imperio persa aqueménida, do reino helenístico de Bactriana e do Imperio Cuxano. Despois o país converteuse ao budismo coma relixión, converténdose ao islam máis tarde coa chegada dos árabes.
Cidade do Vaticano
Praza de San Pedro
Nesta praza, o Papa adoita celebrar algunhas liturxias solemnes, especialmente aquelas que reúnen a multitudes demasiado grandes como para que entren na Basílica, e outros encontros, sobre todo audiencias públicas. A famosa Praza da Concordia en París é unha copia desta praza, xa que tanto o obelisco como as fontes e a súa distribución son idénticas ás de San Pedro.
Afganistán
Historia
Ao longo dos séculos IX e X a zona occidental do país, integrante da rexión histórica de Ghorasán, formou parte dunha Persia cada vez máis independente dos califas de Bagdad, baixo as dinastías Tahirí, Saffarí e Samaní. É a época do esplendor Islámico na economía e na cultura, que en toda a Persia Histórica, dende Bagdad ata Samarcanda, dará lugar a numerosas capitais prósperas e moi poboadas polas que transcorría a Ruta da Seda, así coma a numerosas figuras coma Avicena e Algazel en filosofía, Al-Razi e Al-Nafís en medicina, Al-Khwarizmi e Al-Biruní en matemáticas, Omar Khayyam e Firdusi en literatura, Al-Jazari en enxeñería etc., aínda que case todos eles dedicábanse a múltiples disciplinas, cunha erudición extraordinaria. No ano 977 Sebük Tegin, un vasalo dos Samanís, estableceuse como gobernador na rexión, dando orixe á dinastía Gaznauí, e o seu sucesor Mamud independizouse e estableceu un grande imperio con base en Gazna, estendéndose por Ghorasán, Afganistán e o noroeste da India, realizando máis de 50 expedicións de conquista e saqueo sobre esta última, e dando orixe a un período de grande esplendor económico e cultural na capital Gazna. Posteriormente, coa chegada dos turcos selxúcidas, prodúcese a perda do Ghorasán. No século XII a dinastía dos Gaznauís é substituída pola dos Gurís e a principios do século XIII pola dos Xás de Coresmia.
Cidade do Vaticano
Capela Sistina
miniatura|Interior da [[Capela Sistina.]] É un dos máis famosos tesouros artísticos do estado, construída entre 1471 e o 1484 na época do papa Sisto IV, de onde procede o nome polo que é coñecida, aínda que inicialmente foi chamada Capela Palatina. O seu arquitecto foi Giovanni d'Dolci seguindo os modelos das antigas plantas basilicais romanas, as cales pola súa banda se inspiraban estrutural e arquitectonicamente en antigos edificios gregos como o Concello da Ágora ateniense. É coñecida en todo o mundo tanto por ser a sala na que se celebra o conclave e outras cerimonias oficiais como as coroacións papais, como por estar decorada por Michelangelo Buonarroti (Miguelanxo).
Historia de Ucraína
Euromaidán
A violencia escalou a un novo nivel a partir do 16 de xaneiro de 2014, cando o Goberno decidiu poñer en marcha as "leis antiprotesta", asinando un permiso de usar armas de combate. A causa disto, os manifestantes ocuparon varios edificios gobernamentais da capital. Os disturbios chegaron a converterse nunha guerra nas rúas debido ao emprego de armas de fogo en ambos os bandos, que provocaron máis dun centenar de mortos.
Afganistán
Historia
O establecemento do actual estado do Afganistán prodúcese en 1747.
Historia de Ucraína
Unha cuestión a considerar: Crimea
En 1475 a península de Crimea foi invadida polos turcos coa axuda dos príncipes tártaros (que logo foron chamados "tártaros de Crimea") que controlaban parte da zona (Khanato de Crimea). Turcos e tártaros retiveron a súa posesión até 1777, época na que desapareceron os últimos gotnios ou godos de Crimea. Como resultado da vitoria rusa sobre os turcos ese ano, Crimea pasou a formar parte do Imperio ruso en 1783, durante o reinado da tsarina Catarina II. A península foi o escenario, entre 1854 e 1856, da Guerra de Crimea entre rusos por unha parte e unha entente británica-francesa, otomá e piemontesa pola outra. Crimea tivo un papel importante na guerra civil que se produciu entre 1917 e 1920, despois da Revolución rusa, ao ser un bastión dos "brancos" ou anticomunistas apoiados primeiro polos alemáns e despois por británicos, franceses, estadounidenses e turcos.
Tras a vitoria dos comunistas en 1921, Crimea converteuse en república autónoma para os tártaros de Crimea dentro da Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas (URSS). En 1941 Crimea foi invadida polo exército alemán, que ocupou a república tras a caída de Sebastópol, en xullo de 1942, e a retivo até a primavera de 1944. Unha vez expulsados os alemáns, a categoría de república autónoma de Crimea dentro de Rusia foi rebaixada á de óblast (división administrativa equivalente a unha provincia). E en 1945, supostamente a causa da colaboración dos tártaros de Crimea co inimigo nazi durante a ocupación, estes foron oficialmente abolidos como nación polo dirixente soviético Stalin e deportados en masa a Asia central.
Afganistán
Historia
A partir de 1837 comeza a influencia británica no Afganistán. O 19 de agosto de 1919, durante a Guerra Anglo-Afgá, o país obtivo a súa independencia do Reino Unido.
En 1973 un golpe de estado derribou a monarquía e proclamou a república. Cinco anos máis tarde instalouse un goberno comunista, pero a actividade da guerrilla islámica provocou a intervención Soviética rematando esta en 1989 grazas a influencias externas. Logo reiniciouse a guerra civil e en 1996 os talibán entraron en Cabul e impuxeron unha réxime baseada na xaria. En 2001 tras os atentados do 11 de setembro nos Estados Unidos, unha coalición internacional derrubou o réxime talibán.
Historia de Ucraína
Unha cuestión a considerar: Crimea
miniatura|Mapa lingüístico de Ucraína En amarelo, zonas de maioría de ucraínofalantes; en verde, zonas de maioría de rusofantes. miniatura|Porcentaxe por óblast de persoas cuxa lingua materna é o ucraíno. miniatura|Porcentaxe por óblast de persoas cuxa lingua materna é o ruso. Cómpre destacar a porcentaxe superior ao 90% na zona especial de [[Sebastópol.]]
En 1954, por acordo do Soviet Supremo da Unión Soviética, dirixido por Nikita Khrushev, Crimea foi transferida a Ucraína con motivo da celebración do 300º aniversario da unión de Ucraína con Rusia, converténdose nunha rexión autónoma da RSS de Ucraína.
Afganistán
Historia
Nin os esforzos da OTAN, nin as tímidas accións do goberno de Karzai, conseguiron estabilizar o país, que se atopa inmerso dende o comezo da invasión por parte da coalición liderada polos Estados Unidos nunha situación de guerra constante cos talibáns. Con todo, Estados Unidos e os talibáns conseguiron un acordo de paz en 2020, logo do cal Estados Unidos e a OTAN fixaron en 14 meses o prazo para retirada de Afganistán. A retirada definitiva dos soldados dos Estados Unidos foi adiada polo presidente Joe Biden ata o 11 de setembro de 2021, facéndoa coincidir co vixésimo aniversario do 11S. Con todo, no verán de 2021, os talibáns protagonizaron un rápido avance tomando en poucas semanas a maioría das provincias de Afganistán. Finalmente o 15 de agosto, cando os insurrectos estaban ás portas de Cabul, Ghani abandonou o país e os talibáns ocuparon a capital proclamando a fin da guerra. A toma do poder causou unha fonda preocupación na comunidade internacional polo respecto do novo goberno cara os dereitos humanos, especialmente das mulleres. Nos seus primeiros anuncios, os talibáns afirmaron que se respectarían os dereitos das mulleres "dentro da lei islámica", unha amnistía para os que traballaron para os países estranxeiros e para administración afgá, e o compromiso de non protexer a Al Qaida ou outros grupos terroristas. Mais estas declaracións foron acollidas con escepticismo pola comunidade internacional.
Historia de Ucraína
Unha cuestión a considerar: Crimea
Pouco despois da disolución da URSS en 1991, a posesión de Crimea chegou a ser un foco de tensión entre Rusia e Ucraína. En 1992 o Soviet Supremo ruso aprobou unha resolución que anulaba a transferencia de 1954 e, no mesmo ano, o Soviet Supremo de Crimea transformou a rexión nunha república autónoma. A pesar destas presións políticas, o goberno ucraíno insistiu en reter a rexión dentro da estrutura administrativa de Ucraína.
Afganistán
Xeografía
Afganistán é un país montañoso con chairas no norte e no suroeste. Noshaq, con 7485 metros, é o punto máis alto do país. A meirande parte do país é seca e a auga é un recurso escaso. Afganistán ten un clima continental, con veráns quentes e invernos fríos.
As principal cidade é Cabul, a capital. Outras cidades importantes son Herat, Jalalabad, Mazar-e Sharif e Kandahar.
Historia de Ucraína
Unha cuestión a considerar: Crimea
En xaneiro de 1994 celebráronse as primeiras eleccións para a presidencia na historia de Crimea. Cinco dos seis candidatos apoiaron publicamente a súa reunificación con Rusia, incluído o vencedor, Iuri Meshkov, un antigo fiscal e garda fronteirizo soviético. Meshkov nomeou a un ruso, Ievgueni Saburov, como primeiro ministro. Pouco despois de asumir o cargo, Meshkov comezou a impoñer o seu control sobre as institucións ucraínas na península. Destituíu varios ministros e ordenou a suspensión do director local da televisión ucraína. Despois disto, Meshkov decretou que os residentes en Crimea non estaban suxeitos ao servizo militar ucraíno, e mandou que os reloxos se adiantasen dúas horas para corresponderse coa hora de Moscova. En marzo dese mesmo ano convocou un referendo sobre a situación xurídico-política de Crimea, ao mesmo tempo que tiñan lugar as eleccións ao Parlamento ucraíno. Os funcionarios ucraínos declararon que Meshkov se excedera na súa autoridade e propuxeron suspender o referendo. Como resultado da protesta, no seu lugar realizouse unha enquisa, co resultado de que máis do 70% dos que responderon estaban a favor dunha maior independencia de Ucraína e do dereito á dupla nacionalidade ruso-ucraína.
Afganistán
Demografía
No 2012, a poboación de Afganistán era de 31 108 077, incluíndo os 2,7 millóns de refuxiados que aínda viven en Paquistán e Irán. En 1979, a poboación era de 15,5 millóns. A única cidade con máis dun millón de habitantes é a capital, Cabul. Outras cidades importantes do país son, en orde de poboación, Kandahar, Herat, Mazar-i-Sharif, Jalalabad, Lashkar Gah, Taloqan, Khost, Sheberghan e Ghazni. As áreas urbanas tiveron unha rápida evolución despois do retorno de 5 millóns de expatriados. Segundo o Population Reference Bureau, estímase que a poboación de Afganistán chegará ós 82 millóns no 2050.
Historia de Ucraína
Unha cuestión a considerar: Crimea
En maio de 1994 o Parlamento de Crimea votou para restaurar a súa constitución, que fora aprobada en maio de 1992 e posteriormente anulada polas autoridades de Kíiv. As demandas para que a constitución se invalidase de novo foron ignoradas pola autoritaria Administración de Crimea, que neses momentos aínda era querida por ser considerada como a única valedora da identidade peninsular e das súas peculiaridades.
Afganistán
Grupos étnicos
miniatura|250px|Grupos etnolingüísticos de Afganistán. Afganistán ten unha sociedade multiétnica, e a súa situación estratéxica contribuíu de modo significativo á diversidade. A poboación afgá divídese en varias etnias, a falta dun censo que recolla dos datos de cada unha das etnias a composición aproximada da poboación é a seguinte (segundo CIA World FactBook): Paxtos 42%, taxicos 27%, hazaras 9%, uzbekos 9%, aimaks 4%, turcománs 3%, baluchis 2% Outros: Hai árabes nas provincias de Kunduz, Takhar e Baghlan; un pequeno grupo de kirguiz no Pamir; wakhis que viven en remotas aldeas da montaña taxica; farsiwans que viven nas provincias fronteirizas con Irán; nuristanís na fronteira con Paquistán; brahuis no suroeste desértico; qizilbash esparexidos nos centros urbanos.
Historia de Ucraína
Unha cuestión a considerar: Crimea
Nisto produciuse, en marzo de 1995 e mediante ditame do Tribunal Supremo de Ucraína, a anulación da constitución da rexión, abolíndose a presidencia de Crimea. En abril, o presidente ucraíno Leonid Kuchma asumiu o control directo do goberno da república autónoma. Os esforzos dos secesionistas sufriron un duro revés nos comicios locais celebrados en xuño e xullo dese ano. A partir deste momento, Kuchma iniciou o proceso, mediante a sinatura de varios decretos, polo que Crimea pasaba a estar baixo o control directo do presidente ucraíno. A nova constitución de Ucraína, aprobada en xuño de 1996, permitía ao lexislativo crimeo manter un alto grao de autonomía; porén, prohibíaselle elaborar calquera tipo de lexislación que entrase en conflito co articulado da lei suprema ucraína.
María Andresa Casamayor
María Juana Rosa Andresa Casamayor de La Coma, nada en Zaragoza o 30 de novembro de 1720 e finada na mesma cidade o 23 de outubro de 1780, máis coñecida como María Andresa Casamayor, foi unha matemática, escritora e mestra de nenas española. Destacou no manexo dos números e na aritmética, áreas que naquela época eran habituais de homes e non de mulleres. É a única científica española do século XVIII da cal se conserva parte da súa obra, polo que o Tyrocinio aritmético, instrucción de las quatro reglas llanas... é o primeiro manual científico escrito por unha muller en España.
Afganistán
Linguas
As linguas oficiais en todo o país son de facto o paxto e o dari, e a antiga constitución de 2004 recoñecía como linguas cooficiais nos territorios onde sexan maioritarias ó uzbeko, turcomán, baluchí, paxaí, as linguas nuristanís, as linguas do Pamir e as outras linguas habituais, coma por exemplo: o wanechí, o parachí, o ormurí etc.
Historia de Ucraína
Unha cuestión a considerar: Crimea
Porén, uns 250 000 tártaros que foran deportados baixo o réxime de Stalin comezaran a retornar a Crimea desde 1991. A carencia de vivendas axeitadas para os repatriados e a denegación da cidadanía ucraína foron os principais problemas aos que tiveron que enfrontarse á súa volta.
María Andresa Casamayor
Primeiros anos
Naceu o 30 de novembro, o día de Andŕe Apóstolo, de 1720. Foi bautizada o 1 de decembro de 1720 na Igrexa do Pilar como María Juana Rosa Andresa. Filla dunha familia de comerciantes téxtiles, viviu a súa nenez nunha casa da rúa do Pilar. O seu pai foi o mercador francés Juan Joseph Casamayor nacido en Oloron (Francia), fillo de María Abales e Juan Casamayor; a súa nai foi a zaragozana Juana Rosa de La Coma, filla do mercador Juan de La Coma e de María Alexandre. Naqueles anos, a colonia francesa dominaba o comercio de Zaragoza conformando un numeroso grupo de poboación con fortes interrelacións comerciais e familiares. O matrimonio dos pais tivo lugar o 13 de abril de 1705, sendo María Andresa a sétima de nove fillos/as.
Afganistán
Linguas
O dari é a norma escrita que deriva dende hai séculos do parsi e que se fala no Afganistán aproximadamente polo 50% ou 60% da poboación. O aimaq e o hazaraguí ás veces cóntanse como linguas independentes, outras como variedades do dari, na realidade son derivacións do dari, algunhas veces máis próximo ao propio dari e outras ao taxico que incorporan elementos túrquicos e mongoloides.
Historia de Ucraína
Os mandatos de Yanukovych
Viktor Yanukovych, líder do Partido das Rexións, autoritario e prorruso, un dos principais partidos políticos de Ucraína, foi xefe do goberno ucraíno durante tres períodos.
El Carballín, Ouviaño, Negueira de Muñiz
El Carballín é un lugar da parroquia de Ouviaño, no concello de Negueira de Muñiz, na comarca da Fonsagrada, na provincia de Lugo. Segundo o Instituto Galego de Estatística, en 2020 tiña 1 habitante, 1 home.
Historia de Ucraína
Os mandatos de Yanukovych
miniatura|Viktor Yanukovych.
Afganistán
Linguas
O paxto é a lingua habitual dun 35% da poboación e ten o rango de lingua oficial desde 1936. A maioría dos falantes están no sur e no leste do país.
Historia de Ucraína
Os mandatos de Yanukovych
Na súa xuventude estivo dúas veces na cadea cumprindo condenas por cometer delitos comúns. As dúas penas condenárono a un total de 5 anos de cárcere. O 15 de decembro de 1967 foi condenado a 3 anos de prisión por delito de atraco, como membro da banda criminal "Pivnovka", aínda que a pena foi rebaixada a 1,5 anos con motivo do 50º aniversario da Revolución bolxevique, pero o 8 de xuño de 1970 foi condenado de novo a dous anos de prisión, por causar graves feridas nunha pelexa. Con estes antecedentes é considerado un duro.
María Andresa Casamayor
Idade adulta
Con tan só 17 anos María Andresa escribiu o manual sobre aritmética Tyrocinio arithmetico, Instrucción de las quatro reglas llanas (Zaragoza: Joseph Fort, 1738), escrito baixo o pseudónimo de Casandro Mamés de la Marca y Arioa. O Tyrocinio tiña unha marcada intención didáctica: dirixíase a comerciantes e poboación en xeral, o que axudou a este colectivo a revisar operacións e evitar enganos e malentendidos. O frade da Orde de Predicadores Pedro Martínez -matemático e intelectual que foi un dos principais protectores e colaboradores de María Andresa-, un dos encargados das críticas necesarias para aceptar a publicación do Tyrocinio indicaba que os textos similares con frecuencia eran máis extensos, o que incrementaba o seu prezo, revelando as intencións do autor: «O seu fin, nesta Obrilla, só é facilitar esta instrución a moitos, que non poden lograla doutro xeito».
Historia de Ucraína
Os mandatos de Yanukovych
En canto á súa vida política, foi gobernador do óblast de Donetsk (a súa cidade natal) de 1997 a 2002. Foi primeiro ministro de Ucraína en dous períodos, desde o 21 de novembro de 2002 até o 31 de decembro de 2004, e desde o 4 de agosto de 2006 até o 16 de novembro de 2007, cando renuncia tras as eleccións dese ano.
Foi o segundo candidato máis votado nas eleccións presidenciais ucraínas de 2004, e o seu partido o máis votado nas eleccións lexislativas de 2006 e 2007. Nas eleccións presidenciais de 2004, sendo primeiro ministro, foi candidato a presidente co apoio do presidente Leonid Kuchma, contra o candidato opositor Viktor Yushchenko. Para evitaren a posíbel vitoria de Yushchenko, os partidarios de Yanukovych denunciaron fraude electoral, declarándoo gañador. Este feito provocou a Revolución laranxa, e a revogación, por decisión do Tribunal Supremo de Ucraína, dos resultados das eleccións, convocando outras, que gañou Yushchenko, polo que Yanukovych se viu obrigado a dimitir como primeiro ministro. Presentouse novamente ás eleccións presidenciais de 2009, nas que obtivo a vitoria sobre a súa rival Iulia Timoshenko co 52% dos votos. Tomou posesión do cargo en 2010.
La Vela Puerca
A banda considera que a primeira vez que se xuntaron a tocar foi nunha arroutada na rúa, o 24 de decembro de 1995. miniatura|esquerda|200px|[[Sebastián Teysera, nun momento da actuación de La Vela en Extremúsika 2008.]]
María Andresa Casamayor
Idade adulta
Máis tarde chegaría ''“El para sí solo” de Casandro Mamés de la Marca y Arioa. Noticias especulativas y prácticas de los números, uso de las tablas de las Raízes y reglas generales para responder à algunas demandas que con dichas tablas se resuelven sin álgebra'', un manuscrito de aritmética avanzada que nunca chegou a publicarse.
Historia de Ucraína
Os mandatos de Yanukovych
O 3 de xullo de 2012 aprobouse unha lei que outorgaba ao ruso o carácter de lingua cooficial, xunto co ucraíno, en Crimea e na parte sudoriental do país. En realidade, Yanukovych pretendía que o ruso fose cooficial en toda Ucraína, pero iso implicaba unha emenda constitucional que requiría a aprobación de polo menos 300 deputados.
La Vela Puerca
Discografía
miniatura|200px|La Vela Puerca na sala [[Razzmatazz de Barcelona en abril de 2008.]]
María Andresa Casamayor
Obra
Escribiu dous textos sobre aritmética.
Tyrocinio aritmético
O primeiro, o Tyrocinio aritmético (publicado na poboación de Almodóvar del Pinar o 20 de xaneiro de 1738), está escrito nunha linguaxe áxil e, dende o punto de vista matemático, é eminentemente práctico, cunha gran cantidade de exemplos de casos reais que permiten a quen o le aprender de forma directa o manexo das catro regras da álxebra menor: suma, resta multiplicación e división. Ademais mostra un coñecemento preciso das unidades de lonxitude, peso, moeda... que se manexaban a diario no comercio do século XVIII. Así, no perfil de María Andresa Casamayor cabe destacar unha grande habilidade aritmética e unha profunda preocupación pola educación.
El Para sí solo
O segundo texto, El para si solo, foi un manuscrito de 109 follas sobre aritmética avanzada que non chegou a publicarse. A súa tradución (aproximada) do latín é "Prepara o teu solo". Latassa di que é un manuscrito que inclúe táboas de raíces para poder realizar cálculos "sen usar a álxebra".
Nunha sociedade e nun campo (a ciencia) onde as mulleres tiñan escaso ou nulo protagonismo, María Andresa vese obrigada a firmar como Casandro Mamés de La Marca y Araioa. Este pseudónimo masculino é un perfecto anagrama, está formado polas letras do seu nome nunha orde distinta. Curiosamente este dato, sacado da cita de Félix Latassa no seu monumental obra “Biblioteca nova dos escritores aragoneses”, contén un erro xa que Latassa chama á nosa protagonista “María Andrea” en lugar de María Andresa, Un erro detectado e emendado en 2019 por Pedro J. Miana e Julio Bernués, autores da reedición do seu manual. Casandro recoñécese como “discípulo da Escola Pía” e dedica o Tyrocinio á mesma “Escola Pía do Colexio de Santo Tomás de Zaragoza”.
Historia de Ucraína
Os mandatos de Yanukovych
A popularidade de Yanukovych comezou a decaer cando, no mesmo ano de 2012, se produciron protestas contra o procesamento e arresto da líder opositora, líder do bloque prooccidental e dereitista, Iulia Timoshenko. Como resposta, os líderes occidentais europeos boicotearon a Eurocopa 2012, celebrada en Polonia-Ucraína. As protestas foron aínda maiores cando, a finais de xullo, aprobou mediante lei a implantación do ruso como segunda lingua oficial, coa finalidade de colleitar votos das provincias do leste e do sur que, como vimos, contan cunha gran porcentaxe de poboación rusófona.
María Andresa Casamayor
Recoñecementos
En 2009 o Concello de Zaragoza dedicoulle unha rúa que con anterioridade era chamada "Grupo Jose Antonio Girón". Tamén Xixón ten unha rúa co nome da científica zaragozana.
Historia de Ucraína
Os mandatos de Yanukovych
O pasado delituoso de Yanukovych foi un dos argumentos dos seus opoñentes durante a Revolución laranxa. Os partidarios de Yanukovych alegaron que en 1978 o Tribunal Rexional de Donetsk lle quitara as sancións, e que por iso en 1980 puido ingresar no Partido Comunista da Unión Soviética, despois de graduarse na Universidade Técnica Nacional de Donetsk (por correspondencia) como enxeñeiro mecánico. Os opositores afirmaron que esta absolución do Tribunal Rexional era unha falsificación.