cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jorge Luis Borges
Os seus últimos anos
En 1986, ao coñecerse enfermo de cancro e temendo que a súa agonía fose un espectáculo nacional, fixou a súa residencia en Xenebra, cidade á que o unía un profundo amor e á cal Borges designara unha das miñas patrias. O 26 de abril casou —por poderes— con María Kodama, segundo data desa acta publicada en Colonia Rojas Silva, Paraguai. Faleceu o 14 de xuño de 1986 aos 86 anos vítima dun cancro hepático e un enfisema pulmonar. Segundo conta Adolfo Bioy Casares, asistiu á súa morte o seu tradutor ao francés, Jean-Pierre Bernès, quen refire que «morreu dicindo o Nosopai. Díxoo en anglosaxón, inglés antigo, inglés, francés e español.»
Obedecendo a súa derradeira vontade, os seus restos xacen no cemiterio de Plainpalais. A lápida, realizada polo escultor arxentino Eduardo Longato, é dunha pedra branca e áspera. No alto da súa cara anterior lese Jorge Luís Borges e, debaixo, «And ne forhtedon na», xunto a un gravado circular con sete guerreiros, unha pequena cruz de Gales e os anos «1899/1986». A inscrición «And ne forhtedon na», formulada en anglosaxón, traducese como «E que non temesen». A cara posterior da lápida contén a frase Hann tekr sverthit Gram ok leggr í methal theira bert, que se corresponde ao capítulo vinte e sete da Saga völsunga (saga noruega do século XIII), e tradúcense como «El tomou a espada, Gram, e colocouna entre eles desenvaiñada». Estes dous mesmos versos utilizounos tamén Borges como epígrafe do seu conto Ulrica, incluído en El libro de arena, único relato de amor do autor e cuxo protagonista se chama Javier Otálora. Baixo esta segunda inscrición aparece o gravado dunha nave viquinga, e baixo esta unha terceira inscrición: «De Ulrica a Javier Otárola», o que permite interpretar esta última inscrición como unha dedicatoria de María Kodama a Jorge Luis Borges.
En febreiro de 2009, presentouse un proxecto para trasladar os seus restos ao cemiterio porteño da Recoleta. Xerouse unha importante polémica, a súa viúva María Kodama opúxose rotundamente e finalmente o proxecto quedou refugado.
Borges e o ultraísmo
Así o definiu o mesmo Cansinos: «O ultraísmo é unha vontade caudalosa que pasa todo límite escolástico. É unha orientación cara a continuas e reiteradas evolucións, un propósito de perenne mocidade literaria, unha anticipada aceptación de todo módulo e de toda idea novos. Representa o compromiso de ir avanzando co tempo.»
Respecto diso, o mozo Borges escribiu en 1921 na revista Nosotros:
Un ano despois Borges publicou nesa mesma revista unha antoloxía de poemas ultraístas.
Anos máis tarde, Borges reprobaría, e ata desprezaría, aqueles comezos da súa obra e todo o relacionado co ultraísmo. O seu entusiasmo dunha época, duns anos —de 1919 a 1922— pronto se trocou en desdén e aínda en agresividade. Moi pronto chegou a considerar como pura futilidade a técnica do poema ultraísta: enfilamento de percepcións soltas, rosario de imaxes sensuais, plásticas e rechamantes. A consecuencia foi que, sen prexuízo de ter inoculado o virus ultraísta a algúns mozos arxentinos aprendices de poetas, moi poucos anos despois, Borges non vacilaría en cualificar aqueles experimentos de áridos poemas da equivocada seita ultraísta. De feito, para 1966, Borges xulgaba o 'dogma da metáfora' como falso, pois...
Borges e os contos
Do mesmo xeito que o seu coetáneo Vladimir Nabokov e o un pouco máis vello James Joyce, Borges combinaba o interese pola súa terra natal con intereses moito máis amplos. Tamén compartía o seu multilingüismo e o seu gusto por xogar coa linguaxe, pero a diferenza de Nabokov e Joyce, quen co paso do tempo déronse á creación de obras máis extensas, Borges nunca escribiu unha novela. A quen lle reprochou esa falta, Borges respondía que as súas preferencias estaban co conto, que é un xénero esencial, e non coa novela que obriga ao recheo. Dos autores que tentaron ambos os xéneros prefería, xeralmente, os seus contos. De Franz Kafka, por exemplo, el aseguraba que eran mellores as súas narracións breves que Der Prozess (O proceso). No prólogo de Ficciones afirmou que era un «desvarío laborioso e empobrecedor o de compoñer vastos libros; o de expandir en 500 páxinas unha idea cuxa perfecta exposición oral cabe en poucos minutos».
Borges e a política
O anarquismo filosófico de raíz liberal spenceriana, aprendido do pai e alimentado nas conversacións con Macedonio Fernández marcaría a Borges fundamentalmente para un rexeitamento de toda tiranía de carácter personalista. Durante a súa mocidade tivo unha activa militancia na Unión Cívica Radical, por influencia do seu avó Isidoro Acevedo Laprida, amigo persoal de Leandro N. Alem, aínda que máis tarde, afirmou afiliarse ao Partido Conservador. En 1928 escribiu sobre Hipólito Yrigoyen:
Do seu desapego con respecto ás utopías políticas dá fe o copioso anecdotario do autor. Borges considerou a súa afiliación ao Partido Conservador como «unha forma de escepticismo». É moi lembrado o seguinte caso: «Unha mañá de outubro de 1967, Borges está á fronte da súa clase de literatura inglesa da facultade. Un estudante entra e interrómpeo para anunciar a morte do Che Guevara e a inmediata suspensión das clases para renderlle unha homenaxe. Borges contesta que a homenaxe seguramente pode esperar. Nun clima tenso o estudante insiste: 'Ten que ser agora e vostede vaise'. Borges non se resigna e grita: 'Non me vou nada. E se vostede é tan guapo, veña a sacarme do escritorio'. O estudante ameaza con cortar a luz. 'Tomei a precaución –retruca Borges- de ser cego esperando este momento'. O mesmo escepticismo observou con respecto ao que hoxe chamamos «corrección política». Sobre un doutoramento honoris causa recibido nos Estados Unidos en 1972, di a Bioy Casares: «O acto foi evidentemente político. Se o soubese, non ía. Déronnos o título a catro persoas: dous brancos, un pel vermella e un negro. Eu creo que só por racismo, porque toman en conta as razas, elixíronnos». Con ocasión doutro doutoramento  honoris causa, en 1976, no Chile de Pinochet, recibiu unha chamada de Estocolmo advertíndolle de que se acudía a recollelo nunca ía gañar o Nobel. A súa resposta foi:
Opúxose firmemente ao golpe de estado encabezado por José Félix Uriburu que derrocou a Yrigoyen en setembro de 1930. Tivo un cruzamento respecto diso co recoñecido escritor anarquista Roberto Arlt, que apoiaba o golpe. Segundo conta o propio Borges:
Aínda que sempre priorizou o seu desenvolvemento literario por encima da política, mantivo unha militancia relativamente activa dentro da resistencia radical. Tras o fracaso da revolución radical de 1933 en Paso de los Libres, Arturo Jauretche viuse obrigado a exiliarse en Montevideo. Alí coñeceu a Borges, que viaxara ao Uruguai a visitar familiares maternos. Jauretche mostroulle o seu poema El Paso de los Libres, onde reivindicaba o levantamento radical. A Borges agradoulle a tal punto que aceptou escribir o prólogo para a primeira publicación.
Durante toda a súa vida el trataría de rescatar, destacar e fomentar a individualidade por sobre os movementos de masas. En particular naqueles movementos que, amparados na figura dun líder carismático, multiplicábanse nas décadas dos trinta e corenta na Arxentina e no mundo. Borges, lonxe de estar fóra dos acontecementos da súa época, interpretaba e criticaba moitos deles no mesmo momento en que sucedían. Así, en maio de 1937, escribiu no número 32 da revista Sur contra o racismo dos libros de texto das escolas alemás:
Na mesma revista, en 1939, escribiu no seu Ensayo de imparcialidad: «É posible que unha derrota alemá sexa a ruína de Alemaña; é indiscutible que a súa vitoria sería a ruína e o envilecemento do orbe. Non me refiro ao imaxinario perigo dunha aventura colonial suramericana; penso nos imitadores autóctonos, nos Uebermenschen caseiros que o inexorable azar depararíanos. […] Espero que os anos nos traerán a venturosa aniquilación de Adolf Hitler, fillo atroz de Versalles».
Débese destacar o carácter profético da preocupación de Borges pola multiplicación de *Übermenschen nativos. Para Borges, tal profecía veríase realizada na figura de Perón e a súa ascensión ao poder. Cando, en 1946, Perón toma efectivamente o poder, Borges, que traballaba nunha biblioteca pública, foi «ascendido» a inspector de galiñas e coellos nos mercados. Borges foi á municipalidade para preguntar a que se debía ese nomeamento. El mesmo conta a anécdota na súa autobiografía: O discurso, dada a timidez de Borges, foi lido polo seu amigo Pedro Henríquez Ureña o día 8 de agosto de 1946 e publicado no número 142 de revístaa Sur. Nel, Borges afirmaba que «as ditaduras fomentan a opresión, as ditaduras fomentan o servilismo, as ditaduras fomentan a crueldade; máis abominable é o feito de que fomenten a idiotez». Agregaba que combater esas tristes monotonías «é un dos moitos deberes do escritor».
Borges é frecuentemente cuestionado por certos sectores progresistas que o acusan de avalar as ditaduras militares que imperaron en América Latina durante a década dos '70. Segundo Edwin Williamson, xa «durante as súas estancias en España, Borges pregoou aos catro ventos o seu apoio aos réximes militares de Iberoamérica, descartando a democracia como unha “ superstición”». Por outra banda, «da guerra civil española declarou: “eu estaba ao lado republicano, pero logo deime conta, na paz, de que Franco era merecedor de eloxios”»
O seu apoio aos levantamentos militares contra o peronismo (tanto en 1955 como en 1976) respondía o desexo de que se emprendese unha normalización democrática que excluíse ao peronismo e ao comunismo, mais non un réxime ditatorial. Proba disto son as súas posteriores críticas á Revolución Libertadora e ao Proceso de Reorganización Nacional.
En 1980 asinara unha Solicitada por los desaparecidos no diario Clarín. Borges dixo respecto diso:
Noutra entrevista realizada en 1983, referiuse máis en detalle respecto a ditadura militar e a súa relación con ela:
A Guerra das Malvinas foi un conflito armado entre Arxentina e o Reino Unido ocorrido nas Illas Malvinas, Xeorxia do Sur e Sandwich do Sur entre o 2 de abril e o 14 de xuño de 1982 pola soberanía sobre estes arquipélago s austrais tomados pola forza en 1833 e dominados desde entón polo Reino Unido. O saldo final da guerra foi a reocupación dos tres arquipélagos por parte do Reino Unido e a morte de 649 militares arxentinos, 255 británicos e 3 civís insulars. Na Arxentina, a derrota no conflito precipitou a caída da xunta militar que gobernaba o país e que sucedera a outras xuntas militares instauradas tras o golpe de estado de 1976 e a restauración da democracia como forma de goberno. Doutra banda sostense que a vitoria no enfrontamento permitiu ao goberno conservador de Margaret Thatcher lograr a reelección nas eleccións do ano 1983. En 1982 Borges condenou a invasión arxentina das Illas Malvinas, e valorou en forma positiva as consecuencias da derrota:
Respecto diso, dixo Julian Barnes: «Durante a guerra de Malvinas, (Borges) lembrounos que a obrigación do escritor é dicir a verdade máis aló da popularidade. É o que fixo co seu comentario, brillante e sagaz, de que a guerra non era máis que “dous pelados pelexándose por un peite”».
Á parte dese comentario, Borges logrou sintetizar o absurdo dos nacionalismos e das guerras no seu poema Juan López y John Ward.
Borges e a filosofía
Borges mantivo unha relación sumamente orixinal coa filosofía. Proba diso son as incontables mencións filosóficas presentes na súa obra ensaística e literaria, así como tamén a súa influencia sobre importantes filósofos e pensadores contemporáneos, como Michel Foucault, Ilya Prigogine, Richard Rorty, Umberto Eco e Fernando Savater. Sen ser propiamente filósofo Borges era, con todo, un ávido lector de filosofía. Un dos elementos orixinais da súa abordaxe é que nos seus textos as ideas filosóficas aparecen de forma tal que producen nos lectores a súa vivencia antes que a súa conceptualización. Borges rescata certas ideas e represéntaas en clave literaria, destacando o que estas teñen de vívido e de marabilloso, apelando á intuición do lector antes que á súa captación conceptual ou argumentativa. As ideas así presentadas son comprendidas en toda a súa forza expresiva. Para xerar este efecto, un dos seus procedementos consiste en asumir as premisas propias dun determinado sistema filosófico e recrear o universo tal como os seus partidarios o perciben. Por exemplo, no seu conto Tlön, Uqbar, Orbis Tertius, Borges ilustra o idealismo filosófico ao presentarnos un mundo — Tlön— cuxos habitantes conciben o real como un produto da mente. Segundo Nicolás Zavadivker, Borges non nos fala nesa historia sobre o idealismo, senón que nos presenta directamente un mundo construído segundo as premisas idealistas. Desta forma xera unha comprensión destas ideas desde dentro do propio sistema, desde as súas posibilidades e os seus límites. Desliza, por exemplo, que non existen os substantivos nas linguas de Tlön, pola sinxela razón de que os seus habitantes non cren que haxa cousas ás que estes poidan referirse, como afirma o idealismo. Borges ilustra maxistralmente os alcances desta ausencia traducindo a frase «xurdiu a lúa sobre o río» pola tlöniana «cara arriba detrás duradeiro-fluír luneció».
Este rescate de Borges das consecuencias máis marabillosas das perspectivas filosóficas que trata vincúlase á súa explícita opción pola beleza antes que pola verdade. Así, Borges afirma atopar na súa obra unha tendencia consistente en «estimar as ideas relixiosas ou filosóficas polo seu valor estético e aínda polo que encerran de singular e de marabilloso». O seu esteticismo posiblemente sexa unha das claves da aparente adscrición de Borges cara a filosofías contraditorias, o que xerou discusións en torno da súa propia posición filosófica. Tamén en varias ocasións destacou o seu escepticismo con respecto ás posibilidades da filosofía: «Non hai exercicio intelectual que non sexa finalmente inútil. Unha doutrina filosófica é ao principio unha descrición verosímil do universo; viran os anos e é un mero capítulo —cando non un parágrafo ou un nome— da historia da filosofía». Segundo Zavadivker, o seu esteticismo e a súa descrenza nas posibilidades da filosofía para explicar o mundo levouno a asumir e ata festexar a pluralidade de perspectivas con que os homes interpretaron o mundo, sen necesidade de definirse por algunha delas.
Mauthner: Filosofía e linguaxe
miniatura|El apice ([[Leiden)]] Fritz Mauthner, filósofo da linguaxe e autor do Dicionario de Filosofía (Wörterbuch der Philosophie), exerceu grande influencia sobre Borges. Así o recoñeceu este en numerosas ocasións ao longo da súa vida. Segundo afirmou en 1940 na revista «Sur», a obra mencionada foi un dos cinco libros máis anotados e relidos por el. Citou por primeira vez a Mauthner en 1928 en El idioma de los argentinos para xustificar a imposibilidade de ordenar as ideas por afinidade (clasificación psicolóxica). Posteriormente, referiuse a el en diversas revistas e escritos seus como un dos seus autores predilectos. En 1962 volveu mencionalo para encomiar a súa erudición e o seu fino sentido do humor.
O Dicionario de Filosofía forneceu a Borges un repertorio de temas filosóficos (a alma, a conciencia, o mundo, o espírito, etc...) sobre os que explorar as súas posibilidades literarias. Cada tema incluía unha parte histórica onde expoñía as achegas de filósofos como Plotino, Schopenhauer, Hume, Spinoza, Berkeley, Russell e outros. Para Mauthner a primeira e máis fundamental preocupación filosófica foi a linguaxe: «a realidade da filosofía é esencialmente lingüística».
Borges abordou o tema da linguaxe en varias das súas obras, desde diversos ángulos. A influencia directa de Mauthner revélase en oito relatos, como o sinala Silvia G. Dapía.
Así, en Pierre Menard, autor del Quijote, atopamos a interpretación temporal da linguaxe. Tlön, Uqbar, Orbis Tertius aborda a discrepancia entre linguaxe e realidade. Emma Zunz e Tema del traidor y del héroe tratan da superstición da palabra, é dicir, da crenza que apoiaría a existencia dunha palabra pola existencia dun obxecto. En Tigres azules está presente a tese mauthneriana da insuficiencia lóxica da linguaxe. El otro vindica a natureza metafórica de toda linguaxe. El inmortal expón o poder dos arquetipos sobre os procesos mentais individuais. Por último, en El congreso, un dos relatos máis ambiciosos de Borges, probaríase a arbitrariedade dos sistemas de clasificación lingüística.
Borges e a relixión
Durante toda a súa vida, Borges non profesou relixión ningunha e declarouse algunhas veces agnóstico e outras ateo. Con todo, por expreso pedido da súa nai -católica devota- Borges rezaba un nosopai e unha avemaría antes de ir durmir, e no seu leito de morte recibiu a asistencia dun sacerdote católico. En 1978, nunha entrevista do xornalista peruano César Hildebrandt, Borges afirma ter a certeza de que Deus non existe.
Borges, a ciencia e internet
Co pasar do tempo fíxose cada vez máis difícil ser un lector de Borges «no sentido inxenuo da palabra». Todos cren atopar en cada frase, e aínda en cada palabra dos seus contos, as máis sofisticadas e intricadas mensaxes e sub-mensaxes, os que son obxecto de novas interpretacións e contra-interpretacións. É interesante observar que entre as ideas que serven de fundamento para as fantasías de Borges, xunto ás doutrinas filosóficas, ou pseudo-filosóficas, atópanse tamén alusións a certas ideas científicas. Estas últimas entusiasmaron enormemente a algúns críticos que quixeron atopar nelas significativas antelacións científicas e atribúenlle así a Borges un profundo entendemento na materia. Este entusiasmo foi avivado por moitas referencias en textos de popularización científica para os cales os contos de Borges ofrecen boas e alcanzables ilustracións de ideas que doutra maneira poden parecer extremadamente abstractas e incomprensibles para o público non especializado.
Do mundo creado por Borges no seu conto sobre  Tlön, Uqbar, Orbis Tertius á configuración da Wikipedia e o seu funcionamento no medio dixital hai só un paso cheo de referencias cruzadas. A lectura do relato de Borges desde esta perspectiva fainos tamén reformularnos o status de realidade da imaxe do mundo que crea a Wikipedia como traballo anónimo colaborativo, que é o que se expón Borges.
Respecto a A First Encyclopedia of Tlön, onde se describe o planeta Tlön, escribe Borges:
Wikipedia, un proxecto nado no ano 2001, cuxo lema é «A enciclopedia libre que todos podemos editar», e, segundo palabras do seu cofundador Jimmy Wales, o proxecto constitúe «un esforzo para crear e distribuír unha enciclopedia libre, da máis alta calidade posible, a cada persoa do planeta, no seu idioma», para lograr «un mundo no que cada persoa do planeta teña acceso libre á suma de todo o saber da humanidade». Con respecto á autoría, as semellanzas tamén son notables:
Wikipedia, pola súa banda, é esencialmente unha wiki —un sitio web o cal permite a autoría pública xeral e edición de calquera páxina—. De feito, unha política esencial de Wikipedia é que é de contido aberto:
Un autor múltiple e anónimo tanto na enciclopedia de Tlön como en Wikipedia, en realidade constrúe o coñecemento do mundo, sexa este unha invención ou non: en Tlön, seguindo unhas directrices filosóficas idealistas; en Wikipedia, seguindo unhas normas de universalidade do coñecemento e respecto democrático ás ideas, e prohibida a achega orixinal, esíxese describir coñecementos e teorías apoiadas e popularmente aceptadas.
Agora moitos pensan que «o contacto e o hábito de Tlön desintegraron este mundo» e quizais é tan certo como que construíu outro, rizomático e labiríntico: Tlön significa mapa en islandés, e Tlön é verdadeiramente mapa enciclopédico dun labirinto orixinado en Uqbar (que significa desviándose do camiño), labirinto que crece e bifúrcase constantemente, cuxos obxectos ideais ou hrönir (que significa en islandés pilas de materia que cambian pola acción externa) varían e sucédense na tecnoloxía wiki (en hawaiano, con rapidez), formando un Tlön informático, depósito dinámico da memoria colectiva humana mediante o consenso duns wikipedistas. Como ao Borges do relato, «se as nosas previsións non erran, de aquí a cen anos alguén descubrirá os cen tomos da Segunda Enciclopedia de Tlón.» Está claro que, debido ao seu soporte informático, esa espera é innecesaria. Wikipedia está a reescribirse xa, neste instante, constantemente.
Igualmente enigmática e profética é a referencia a Orbis Tertius (Mundo 3º, en latín), termo (World 3 ou Mundo 3) que moitos anos despois sería usado polo filósofo da ciencia Karl Popper para designar os mundos construídos pola mente humana. Cabe a aclaración de que o citado anteriormente nesta sección son puramente especulacións, xa que Borges nunca realizou ou contribuíu cun descubrimento científico sólido verificable; o seu foron exclusivamente achegas literarias que non se sosteñen na o ámbito científico xa que dificilmente podería el entender así fose os rudimentos dos campos científicos nos que supostamente el foi un precursor.
Discípulos contemporáneos
Aínda que Borges non tivo «discípulos» directos —pois iso supoñería unha estética e unha escola previsibles das que el mesmo descreía— hai autores contemporáneos que, de acordo cos seus críticos, recibiron a súa influencia de modo directo. O feito de que coñecesen a Borges persoalmente e lesen a súa obra en castelán, pode influír nas obras de Ricardo Piglia, César Aira, Roberto Bolaño, Carlos Fuentes, Orhan Pamuk, Paul Auster, Salman Rushdie e Umberto Eco, por non mencionar a algúns dos obvios (que ademais o recoñeceron): Ernesto Sabato, Julio Cortázar, Adolfo Bioy Casares, Julio Ramón Ribeyro, entre outros. Tamén é destacable a influencia que a obra de Borges tivo en diversos pensadores contemporáneos doutras latitudes, como é o caso de Gilles Deleuze ou Michel Foucault.
As amizades de Borges
miniatura|Un dos amigos íntimos de Borges: [[Adolfo Bioy Casares. A fotografía foi tomada en 1968.]]
Borges tivo dous amigos íntimos durante a maior parte da súa vida: os escritores Adolfo Bioy Casares e Manuel Peyrou. A Bioy Casares coñeceuno na casa da súa tamén amiga Victoria Ocampo, a Peyrou presentáronllo nun bar alemán da rúa Corrientes preto de Pueyrredón, na década de 1920. A relación de amizade con cada un deles foi profundamente diferente. Con Bioy tratábase dunha amizade «á inglesa», que excluía as confidencias; a que mantivo co segundo, en cambio, incluíu as confesións máis íntimas e persoais. Cando Borges necesitou a axuda dun psiquiatra —así o revelou Ronsel Canto—, foi Peyrou quen llo recomendou. Tras a morte do seu amigo en 1974, Borges escribiu un poema que leva por título Manuel Peyrou e que publicou logo en Historia de la noche:
Tamén cultivou a amizade do mexicano Alfonso Reyes, a quen coñeceu a través de Pedro Henríquez Ureña. Durante a etapa en que Reyes foi embaixador en Buenos Aires (de 1927 a 1930) víanse con frecuencia, primeiro na vila de Vitoria Ocampo e despois nos faladoiros que o propio Reyes organizaba os domingos na sede diplomática. A Borges «sobre todo subxugáballe o refinado e sedutor estilo literario do escritor mexicano», ata o punto de consideralo «o mellor prosista de lingua española en calquera época». No seu recordo escribiu o poema In memoriam. Para algúns críticos, o seu conto Funes el memorioso suxire un «velado recoñecemento e homenaxe do xa maduro alumno ao seu evocado mentor».
miniatura|De esquerda a dereita, [[Adolfo Bioy Casares, Victoria Ocampo e Jorge Luis Borges no Mar del Plata en 1935.]] Á parte destes amigos moi próximos —e de Silvina Ocampo, irmá de Victoria e muller de Bioy—, que o foron desde o principio da década dos trinta ata o fin, outros que xiraron na órbita dese grupo —en distintas épocas e por diversos espazos de tempo— foron Carlos Mastronardi, Emma Risso Platero, Francisco Luís Bernárdez, Xul Solar, Ernesto Sabato, Enrique Amorim, Ricardo Güiraldes, Oliverio Girondo, Norah Lange, Elvira de Alvear, Ulises Petit de Murat, Santiago Dabove, Alicia Jurado, Julio César Dabove, Gloria Alcorta, Estela Canto, María Esther Vázquez, Néstor Ibarra e Héctor Germán Oesterheld. Macedonio Fernández non foi estritamente amigo senón unha especie de mentor de Borges, e unicamente durante uns anos, ata que se distanciaron por razóns políticas. Curiosamente, Fernández graduouse de avogado na Universidade de Buenos Aires en 1897, xunto aos pais de Borges e Peyrou.
Maurice Abramowicz, é un avogado, escritor e poeta de orixe xudía-polaco. Borges coñeceuno en Xenebra en 1914, mentres estudaba no Collège Calvin. Dous anos máis novo que Borges, iniciouno na lectura de Rimbaud e mantivo correspondencia con el sobre temas literarios. Nalgúns relatos Borges atribúelle comentarios ou lle dedica páxinas. José Bianco (1908-1986) foi un escritor e tradutor arxentino. Publicou, entre outras obras, La pequeña Gyaros (contos, 1932), Sombras suele vestir (1941) e Las ratas (novela, 1941). Realizou excelentes traducións, como Otra vuelta de tuerca, La lección del maestro, La muerte del león e Hermosas imágenes. Borges, foi o seu amigo persoal e prologou diversas obras súas e publicou, en 1944, unha recensión da novela Las ratas na prestixiosa revista Sur. Susana Bombal foi unha escritora arxentina. O seu amigo Borges, prologou o seu libro Tres Domingos (1957) onde expresa que «O método narrativo é o de Virginia Woolf; non recibimos os feitos directamente senón o seu reflexo nunha conciencia e a paixón ou o pensamento cos datos sensibles». En 1969 obtivo o Premio Municipal de Teatro Lido (Green wings, unha versión anterior desta obra, escrita en inglés, fora publicada pola editorial Losange en 1959). El cuadro de Anneke Loos (contos, 1963) foi premiado pola Sociedade Arxentina de Escritores coa Faixa de Honra. Borges publicou en 1971 El arte de Susana Bombal, un ensaio sobre a súa obra aparecido no diario La Nación.
As mulleres e o sexo na vida e na obra de Borges
miniatura|Borges e un grupo de admiradoras O papel das mulleres na vida e na obra de Borges fixo correr ríos de tinta. Con respecto á súa nai, por exemplo, o hispanista escocés Edwin Williamson atribúelle unha importancia fundamental na súa biografía sobre Borges. Esa calidade de «nai opresora» foi desmentida polo propio Borges, que recoñeceu sempre a autoridade do seu pai, e quen a diferenza da «ignorante familia da súa nai» (segundo el mesmo afirmou) herdoulle un «mundo intelectualmente máis complexo», o idioma inglés e a súa biblioteca, o feito máis importante da súa vida segundo a súa famosa confesión. Para Emir Rodríguez Monegal, por exemplo, o papel de «Nai» na vida de Borges era menor: «a parte que «Nai» xoga no mito persoal de Borges: está sempre alí, sempre mencionada con cortesía, pero sempre mantida (de maneira moi sutil) nunha posición subordinada.» Practicamente todos os biógrafos coinciden nesta interpretación da menor importancia relativa de Leonor Acevedo na vida do seu fillo, excepto Estela Canto que foi vítima do seu desdén.
Os pormenores da súa estancia en Xenebra e España durante a adolescencia, onde non só tivo a súa primeira e segundo todos os seus biógrafos traumática experiencia sexual, senón que coñeceu ao seu primeiro amor, Emilie, e atopou unha nova literatura e novos amigos con quen compartila. A sorprendente e detectivesca «evidencia» do grande amor de Borges —cuxa identidade foi sempre motivo de especulación— é a tan aparentemente tanxencial Norah Lange. A ela, por exemplo, segundo Williamson, estarían dedicados os Two English Poems e, desde logo, Historia universal de la infamia. A profunda pegada que lle deixaría o seu rexeitamento, a suposta rivalidade co estentóreo Oliverio Girondo polos favores de Norah. Así, varias mulleres gravitaron na vida de Borges: Emilie, Concepción Guerrero, Norah Lange, Estela Canto, Elsa Astete, María Kodama, ás cales habería que agregar aquelas ás que lles insinuaría a súa simpatía sen éxito: Ema Risso Platero, Marta Mosquera Eastman, Cecilia Ingenieros, Wally Zenner, Sara Diehl, Beatriz Bibiloni, Delia Ingenieros, María Esther Vázquez, Luisa Mercedes Levinson, Esther Zemborain…
O sexo e as mulleres son dous compoñentes problemáticos da ficción de Borges: a ausencia destes dous elementos, que parece tan casual, realmente destaca a estrañeza da súa exclusión. Por exemplo, as escenas de actos sexuais áchanse case totalmente ausentes nos escritos borgeanos (o encontro sexual de Emma Zunz cun mariñeiro anónimo é a excepción máis notable) e aínda a máis velada suxestión de actividades eróticas áchanse limitadas a uns poucos relatos. Tan escaso como o anterior na obra de Borges son os personaxes femininos que teñan un papel central na narración ou que posúan unha personalidade independente. En xeral prima a súa ausencia ou unha presenza soamente decorativa. O mundo ficticio creado por Borges é un lugar onde as mulleres, se é que aparecen, parecen existir como obxectos secundarios co propósito de prover aos homes dunha oportunidade para o sexo. O sexo e as mulleres utilízanse principalmente como pezas de negociación na relación entre homes, nunca para a procreación ou o pracer. O sexo na ficción de Borges, non é máis que unha táctica, unha estratexia, que outorga significado e dinamismo á interacción entre homes.
Premios, distincións e homenaxes
En 1999 o goberno arxentino emitiu unha serie de moedas conmemorativas polo centenario do nacemento de Borges. O goberno da Cidade de Buenos Aires organiza visitas guiadas gratuítas sobre puntos da cidade que tiveron que ver con Borges e un tramo da Calle Serrano, do barrio de Palermo, foi renomeado como Jorge Luis Borges en honra ao escritor. De modo similar, unha banca do xardín zoolóxico de Buenos Aires conmemora ao escritor cun panel, que refire que era nesa banca que Borges sentaba para mirar aos tigres, polos que sentía fascinación.
A continuación preséntase unha listaxe cronolóxica dos diversos premios, distincións e homenaxes recibidas por Borges durante a súa vida.
A pesar do seu enorme prestixio intelectual e o recoñecemento universal que mereceu a súa obra, non foi distinguido co Premio Nobel de Literatura, non obstante ser nomeado por moitos anos consecutivos. Especúlase que foi excluído da posibilidade de obtelo por aceptar un premio outorgado pola ditadura militar de Augusto Pinochet.
Obra
miniatura|esquerda|200px|Jorge Luis Borges en 1976 Aínda que a poesía foi un dos fundamentos do quefacer literario de Borges, o ensaio e a narrativa foron os xéneros que lle reportaron o recoñecemento universal. Dotado dunha vasta cultura, elaborou unha obra de gran solidez intelectual sobre o soporte dunha prosa precisa e austera, a través da cal manifestou un irónico distanciamento das cousas e o seu delicado lirismo. As súas estruturas narrativas alteran as formas convencionais do tempo e do espazo para crear mundos alternativos de gran contido simbólico, construídos a partir de reflexos, investimentos e paralelismos. Os relatos de Borges toman a forma de enigmas ou de potentes metáforas de fondo metafísico.
Borges, ademais, escribiu guións de cinema e unha considerable cantidade de crítica literaria e prólogos. Editou numerosas antoloxías e foi un prominente tradutor de inglés, francés e alemán (tamén traduciu obras do anglosaxón e do escandinavo antigo).
A súa cegueira, desenvolvida, ó igual que o seu pai, durante a idade adulta, influenciou enormemente a súa escritura posterior. Entre os seus intereses intelectuais destacan a mitoloxía, as matemáticas (véxase tamén Borges e a matemática), a teoloxía, a filosofía e, como integración destas, o sentido borgiano da literatura como recreación —todos estes temas son tratados unhas veces como xogo e, outras, coa maior seriedade—. Contemporáneo da maior parte do século XX, Borges viviu o período modernista da cultura e a literatura; en especial, o simbolismo. A súa ficción é dunha profunda erudición e sempre concisa. 200px|miniatura|Borges xunto a [[Ben Molar]]
A maioría das súas máis populares historias abondan na natureza do tempo, o infinito, os espellos, labirintos, a realidade e a identidade, namentres outras céntranse en temas fantásticos. O mesmo Borges conta historias máis ou menos reais da vida suramericana, historias de heroes populares, soldados, gauchos, detectives e figuras históricas, mesturando a realidade coa fantasía e os feitos coa ficción.
Á marxe da ficción, a súa obra é abondosa e valiosa, incluíndo aguda crítica literaria e de cine, curtas biografías, e ensaios filosóficos. Explorou ademais, desde un punto de vista empírico ou racional os temas das súas obras de ficción. En artigos como "La historia del tango" e "Los traductores de las Mil y una Noches" escribiu lucidamente acerca de feitos e elementos seguramente autobiográficos.
Cría Borges que a tradución podía superar o orixinal e que a alternativa e potencialmente contraditoria revisión do orixinal podía ser igualmente válida, máis aínda, que o orixinal ou a tradución literal non tiña por que ser fiel á tradución. Ó longo da súa vida, traduciu, modificando sutilmente, o traballo de, entre outros, Edgar Allan Poe, Franz Kafka, Hermann Hesse, Rudyard Kipling, Herman Melville, André Gide, William Faulkner, Walt Whitman, Virginia Woolf e G.K. Chesterton.
miniatura|200px|O seu libro de contos [[Ficciones é un dos os cen mellores libros de todos os tempos segundo o Club de Libros de Noruega, e un dos cen mellores do século XX segundo o diario parisiense Le Monde. ]] Cun manexo infrecuentel das palabras, a obra borgiana impulsou unha renovación da linguaxe narrativa, resaltando a índole ficticia do texto e amalgamando fontes e culturas de índole diversa (europeas e orientais, vangardistas e clásicas) a través da parodia e a ironía. Os seus textos xorden doutros textos previos, e supoñen unha estreita familiaridade con eles. As tramas superpóñense a outras tramas, cada parágrafo é a variación doutra escritura ou lectura previas. É difícil non descubrir algunhas das súas claves; é case imposible descifralas todas. A súa escritura rescata ideas e preguntas que atravesan o pensamento occidental desde as súas remotas orixes e as reformula, legándoas á posteridade. Non tenta seriamente solucionar as contradicións; prefire resaltalas, reordenándoas en paradoxos, ás que envolve unha e outra vez con diferente roupaxe.
Nas súas páxinas máis características, propón un contexto lúdico e desafía ao lector para resolver un enigma. Como nun bo labirinto policial, exhibe todas as pistas necesarias para deducir as respostas; entre esas pistas destácase a súa propia biblioteca clasificada e comentada. Hai unha solución obvia que satisfai ao detective chafalleiro, pero a verdadeira clave está reservada para o heroe. Cal é o enigma e quen é en realidade ese heroe que tamén é parte do misterio. Abunda en referencias inexistentes disimuladas entre un fárrago de citas eruditas. Hai frases copiadas traviesamente de obras alleas, chiscadelas ao iniciado, ás súas amizades e a si mesmo. Os seus mellores contos acumulan múltiples significados, ordenados en capas que se tornan alternativamente transparentes ou opacas segundo o punto de vista. O lector albisca un reflexo aquí e outro alá, de acordo á súa experiencia e ás súas circunstancias; a comprensión completa, con todo, estanos vedada. O único privilexiado é o tremoísta, o que visualiza o universo cifrado, o que urdiu a trama, situado no centro do labirinto, reflectido e multiplicado nas súas propias palabras: o mesmísimo Jorge Luis Borges.
Como afirmou Octavio Paz, Borges ofreceu dádivas sacrificiais a dúas deidades normalmente contrapostas: a sinxeleza e o extraordinario. En moitos textos Borges logrou un marabilloso equilibrio entre ambas: o natural que nos resulta raro e o estraño que nos é familiar. Tal proeza determinou o lugar excepcional de Borges na literatura. Nese mesmo sentido, Fritz Rufolf Fries sostivo que Borges conseguiu formar a súa propia identidade no espello dos autores que el interrogaba, mostrándonos o insólito do xa coñecido.
Traducións
Á idade de 11 anos, traduciu a Oscar Wilde Borges cría que a tradución podía superar ao orixinal e que a alternativa e potencialmente contraditoria revisión do orixinal podía ser igualmente válida, máis aínda, que o orixinal ou a tradución literal non tiña por que ser fiel á tradución. Ao longo da súa vida, traduciu, modificando sutilmente, o traballo de, entre outros, Edgar Allan Poe, Franz Kafka, James Joyce, Hermann Hesse, Rudyard Kipling, Herman Melville, André Gide, William Faulkner, Walt Whitman, Virginia Woolf, Henri Michaux, Jack London, Gustav Meyrink, Novalis, Marcel Schwob, George Bernard Shaw, May Sinclair, Jonathan Swift, H.G. Wells e G. K. Chesterton.
Filmografía sobre Borges
En 1978 estreouse unha película documental dirixida por Ricardo Wullicher chamada Borges para millones sobre a vida e obra do escritor.
As Bouciñas, Taboexa, As Neves
As Bouciñas é un lugar da parroquia de Taboexa, no concello pontevedrés das Neves. Segundo os datos do Instituto Galego de Estatística do 2008 ten 2 habitantes (2 mulleres).
Unión Social Demócrata Española
A Unión Social Demócrata Española foi un partido político español fundado en 1974 por Dionisio Ridruejo de tendencia reformista liberal que propugnaba a conversión de España nunha democracia. Formou parte da Plataforma de Convergencia Democrática e foi un dos partidos integrantes da Federación Social Demócrata pero deixou o proxecto en xaneiro de 1977. Disolveuse en novembro de 1979.
Crecente (homónimos)
O topónimo galego Crecente pode referirse a:
Río Colorado
O río Colorado (en Colorado River) é un dos principais ríos do suroeste dos Estados Unidos de América e o norte de México (o outro é o río Grande). Cos seus 2334 km de lonxitude, a conca do río Colorado comprende unha vasta e árida área que abrangue cinco estados dos Estados Unidos (Colorado, Utah, Arizona, Nevada e California) e dous de México (Baixa California e Sonora).
Topografía
Nace en La Poudre Pass, no medio das Montañas Rochosas. Flúe en dirección suroeste pola meseta de Colorado, dá lugar ó lago Powell, e atravesa o famoso Gran Canón ata que chega ao lago Mead, na fronteira entre os estados de Arizona e Nevada, onde torna cara o sur en dirección a México e desemboca no golfo de California.
Zuheros
Zuheros é un municipio andaluz da provincia de Córdoba. No ano 2006 tiña 821 habitantes. A súa extensión superficial é de 42 km² e ten unha densidade de 19,9 hab/km². As súas coordenadas xeográficas son 37º 32' N, 4º 19' O. Encóntrase situada a unha altitude de 656 metros e a 76 quilómetros da capital de provincia, Córdoba.
Atópase na Serra da Subbética, entre os pobos de Doña Mencía e Luque.
Patrimonio Histórico Andaluz
left|miniatura|Castelo de Zuheros.
Departamento de Kaffrine
O departamento de Kaffrine é un dos 45 departamentos do Senegal e un departamentos da rexión de Kaffrine. A súa capital é Kaffrine.
O departamento posúe dúas localidades con condición de comuna: Kaffrine e Nganda.
Até a creación da rexión de Kaffrine en 2008, o departamento de Kaffrine formaba parte da rexión de Kaolack.
Segundo o censo do ano 2002, a súa poboación era de 439,477 habitantes. No 2005, esta estaba estimada en 467,748 persoas.
Batalla de Velbazhd
A Batalla de Velbazhd (en búlgaro: битка при Велбъжд,bitka pri Velbazhd; serbio: Битка на Велбужду, bitka na Velbuždu) foi unha batalla que tivo lugar entre os exércitos búlgaro e serbio o 28 de xullo de 1330, preto do pobo de Velbazhd (actual Kyustendil).
O crecente poder do Reino de Serbia desde finais do século XIII suscitaba gran inquietude nas potencias tradicionais nos Balcáns Bulgaria e Bizancio, que acordaron unha alianza contra Serbia en 1327. Tres anos máis tarde, o groso dos exércitos búlgaros e serbios enfrontáronse en Velbazhd e os búlgaros foron tomados por sorpresa. Os búlgaros non perderon territorio despois da batalla, pero foron incapaces de deter o avance serbio cara a Macedonia. Serbia logrou conquistar Macedonia e algunhas partes de Tesalia e Epiro, alcanzando a súa maior extensión territorial. O seu novo rei, Stefan Dusan foi coroado emperador coa axuda de Bulgaria en 1346.
Aínda así, despois da morte de Dušan en 1355, o seu imperio desintegrouse, ao igual que Bulgaria despois da morte de Iván Alexandre en 1371, e ambos estados foron destruídos posteriormente polos turcos otománs.
Orixe do conflito
Durante o longo reinado, pero sen éxito do emperador Constantino Tikh Asen (1257-1277), o Imperio Búlgaro perdeu as súas posesións no norte de Macedonia, incluíndo Skopie, o orixinal estado feudal do emperador dos bizantinos. Ambos imperios enfrontábanse a graves problemas internos e externos e desde 1280 os serbios empezaron a estender o seu Reino cara ao sur, polo norte de Macedonia.
300px|miniatura|esquerda|A situación nos Balcáns e Asia Menor c. 1261.
Durante a guerra interna en Bizancio (1320-1328) librada entre o vello emperador Andrónico II Paleólogo e o seu ambicioso neto Andrónico III Paleólogo, o rei de Serbia, Stefan Uroš III (tamén coñecido como Stefan Dečanski) apoiou activamente o lado do vello emperador e no proceso gañou algúns fortes de pequena importancia en Macedonia. Despois, en 1328, Andrónico III depuxo ao seu avó. Serbia e Bizancio entraron nun período de malas relacións, case en estado de guerra non declarada. Por outro lado, o emperador búlgaro Miguel Asen III apoiou ao seu cuñado Andrónico III. Anteriormente, en 1324, divorciouse e derrocou á súa esposa e irmá de Stefan Ana Neda, e casou con Teodora, a irmá de Andrónico III. Durante ese tempo os serbios capturaron algunhas cidades importantes como Prosek e Prilep e até sitiaron Ohrid (1329).
Os dous imperios estaban preocupados seriamente sobre o rápido crecemento de Serbia e o 13 de maio de 1327 estableceron un claro tratado de paz antiserbio. Despois doutra reunión con Andrónico III en 1329, os gobernantes decidiron invadir ao seu inimigo común, Miguel Asen III preparouse para as operacións militares conxuntas contra Serbia. Miguel Shishman desexaba retomar as terras búlgaras do noroeste e o suroeste que os serbios conquistaran recentemente. O plan incluía a eliminación completa de Serbia e a súa repartición entre Bulgaria e Bizancio. Segundo algúns cronistas de Serbia, esixiron a submisión do rei serbio e ameazaron con "establecer o seu trono no centro da terra serbia".
Preparativos
Ambas partes tiveron que prepararse coidadosamente. Miguel chamou ao seu aliado Basarab de Valaquia que lle enviou unha forte unidade, así como destacamentos de osetios e tártaros, un total de 3000 homes. O exército de Miguel foi estimado polos seus contemporáneos duns 12.000 combatentes. Stefan Uroš reforzou o seu exército con máis mercenarios españois e alemáns (1000 soldados cada un), os guerreiros experimentados presentaron unha unidade de elite do exército serbio que comprendía un total de 18.000 combatentes.
Segundo o plan, os búlgaros avanzarían desde o leste e os bizantinos desde o sur, para logo unir as súas forzas nalgunha parte no norte do que hoxe é Macedonia, pero a súa coordinación foi débil. En xullo de 1330, Andrónico III invadiu Macedonia, pero despois de ter capturado Prilep e cinco fortalezas menores detívose co seu exército e decidiu agardar o resultado da decisiva batalla entre os búlgaros e os serbios. O obxectivo serbio era impedir a unión dos aliados e loitar en diferentes batallas. Temendo un ataque no val do Morava polo camiño de Niš, o rei serbio reuniu ao seu exército no campo de Dobrich, na confluencia dos ríos Toplica e Morava.
Movementos do exército búlgaro
200px|miniatura|dereita|Unha moeda de Stefan Decanski.
Outras forzas búlgaras, baixo o mando do irmán do emperador Belaur partiron desde o seu asento en Vidin, pero non participaron na batalla que foi unha das principais razóns da subsecuente derrota. De acordo a algúns historiadores, estaban estacionados nunha reserva arredor do castelo Izvor mentres que outros pensan que chegaron demasiado tarde.
Movementos do exército serbio
Desde o seu campamento na confluencia entre os ríos Toplica e Morava, Stefan Decanski esperaba un ataque desde Vidin, ao nordeste. O seu propósito era interceptar un avance búlgaro no interior do seu estado. Tras a noticia da presenza búlgara no val de Struma o rei marchou caro ao sur ao longo do Morava búlgaro e o val do río Pchinya até chegar á aldea de Staro Nagorichino onde se detivo para rezar nun mosteiro da localidade. Despois continuou até o Mosteiro Ioakim Osogovski onde orou de novo e avanzou en territorio búlgaro, cerca do río Kamenitsa nas proximidades de Velbazhd onde acampou co seu exército.
Batalla
200px|miniatura|dereita|Movementos da Batalla de Velbazhd.
A maior parte dos dous exércitos acamparon nas proximidades de Velbazhd, pero tanto Miguel Shishman como Stefan Decanski esperaban reforzos, e o 24 de xullo comenzaron as negociacións que acabou cunha tregua dun día. Segundo algúns historiadores, houbo un pequeno enfrontamento entre os exércitos preto do pobo de Kopilovtsi no que os serbios foron rexeitados e mostraron ao seu rei que as súas forzas non eran suficientes para alcanzar o éxito. O emperador tiña outros problemas que influíran na súa decisión da tregua: as unidades de subministración do exército aínda que non chegara e os búlgaros estaban con escaseza de alimentos. As súas tropas dispersáronse por todo o país e polos pobos próximos en busca de provisións. Mentres tanto, recibiron un reforzo considerable dirixido polo seu fillo Stefan Dusan durante a noite (incluídos os mercenarios estranxeiros), o rei serbio rompeu a súa palabra e atacou primeiro o 28 de xullo de 1330 e tomou ao exército búlgaro por sorpresa. Unha unidade serbia baixo o mando de Decanski tomou as alturas de Spasovitsa mentres que máis tropas serbias, incluídos 1000 mercenarios acoirazados cataláns liderados por Stefan Dusan, penetraron no val do río Dragovishtitsa cara ao pobo de Shishkovtsi. A batalla máis importante tivo lugar entre o pobo e as alturas Spasovitsa nunha localidade chamada Bozhuritsa. Segundo unha lenda local o nome deriva da flor bozhur (peonia), que creceu do sangue dos soldados búlgaros caídos.