cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Catedral de Santiago de Compostela
Capela da Nosa Señora a Branca
A capela da nosa Señora a Branca, fundada a finais do século XIII, tamén se coñece como dos España, en memoria do seu fundador Juan de España (cuxo sepulcro se atopa nesta capela) e familia, os cales ao morrer sen sucesión cedérona a Pedro de Arosa. Presenta planta de pentágono irregular porque tivo que adaptarse ás capelas románicas contiguas. Foi modificada no século XV para darlle a súa estrutura actual.
O seu retablo neogótico é de 1906, tallado por Maximino Magariños. Contén no centro a imaxe barroca da Nosa Señora a Branca, talla de Gregorio Fernández Prieto de 1744, e nun lateral atópase a imaxe da Virxe de Montserrat e noutro a Virxe de Walsingham. Nesta capela o gremio de prateiros dá culto a santo Eloi.
Capela de San Xoán
A capela de San Xoán, antigamente de santa Susana, foi fundada polo arcebispo Diego Xelmírez para renderlle culto a este santo. Posteriormente foi ampliada por Xácome García no século XVI e, de novo, no XVII, o que se evidencia ó ver a bóveda románica primitiva seguida pola barroca en forma de cuncha de vieira; suponse que esta modificación foi obra de Simón Rodríguez, enterrado na mesma capela.
O seu retablo, tamén de Simón Rodríguez, contén as imaxes de san Xoán Evanxelista, do século XV, e dúas obras modernas, de santa Susana (realizada por Aniceto Marinas en 1902) e de santo Domingo de la Calzada (de Lorenzo Frechilla, doada en 1960). En 1917 reestruturouse o retablo para colocar no centro a estatua de santa Susana, nomeada ese ano copatroa da cidade, e deixou de ser a sé da parroquia santiaguesa de San Xoán Apóstolo.
Nesta capela atópase a sepultura do bispo Miguel Novoa Fuente no chan e a da irmá do arcebispo Juan de Sanclemente.
Capela de San Bertomeu ou da Santa Fe
A capela, chamada antigamente da Santa Fe de Conques e agora de San Bertomeu, ten un retablo plateresco en mármore policromado, obra do flamengo Mateo Arnao, que contén as imaxes da Virxe do Bo Consello no centro (Polo que tamén se a coñece como capela da Virxe do Bo Consello), coas representacións de san Bertomeu e de Santiago peregrino a ambos os dous lados. No frontón está representado o Varón de dores, prefiguración de Xesucristo.
Na mesma capela atópase o sepulcro renacentista realizado tamén polo mestre Arnao, onde se atopan sepultados os restos do cóengo Diego de Castela, bisneto do rei Pedro I o Cruel, falecido no ano 1521. Conta a sepultura coa figura dun corpo xacente vestido con capa pluvial e adornos de bordados, a cabeza está sobre dúas almofadas e os pés repousan sobre un león. Debaixo atópase unha inscrición que di:
Sobre o sarcófago hai un baixorrelevo da Resurrección de Xesús e dous anxos que sosteñen unha coroa de loureiro para honrar o morto.
Capela da Concepción ou da Prima
A capela da Concepción de María, chamada tamén da Prima porque os cóengos celebraban nela a «missa prima», foi reformada e proxectada por Juan de Álava e realizada por Xácome García en 1523 ou 1525. A capela ten dúas entradas: a primitiva é a esquerda e daba acceso á primitiva capela absidial da Santa Cruz; á da dereita foi aberta cando se dedicou á Inmaculada Concepción, a Virxe do O, cuxa imaxe foi realizada en pedra policromada por Cornielles de Holanda no século XVI (e repintada no XVIII). Esta Virxe é o único que se conserva do retablo que fixera Cornielles de Holanda en 1528.
O seu retablo con dobre altar é obra de Simón Rodríguez e a imaxe do Descendemento da Cruz do altar da esquerda é obra de Diego Fernández de Sande, todo realizado en 1721. Antonio Alfonsín e Manuel de Leis tallaron as outras imaxes.
No chan está soterrado o arquitecto Domingo Antonio de Andrade, así como o cóengo Antonio Rodríguez Agustín.
Capela do Espírito Santo
miniatura|upright|Imaxe da Virxe da Soidade (1666) na capela do Espírito Santo. A capela do Espírito Santo atópase preto da porta de entrada á igrexa-capela da Corticela, no brazo norte do cruceiro. Foi fundada a finais do século XIII como capela funeraria, con dotación para doce clérigos aos cales, no século XV, o arcebispo Álvaro de Isorna outorgoulles o título de «racioneiros do Espírito Santo» coa obriga, entre outras, de cantar todas as tardes a Salve Regina á nosa Señora. Foi ampliada no século XIV e reformada con posterioridade en diversas ocasións (séculos XVI e XVII).
Está vencellada á familia Moscoso, como se ve polo seu escudo sobre a portada. Destacan nesta capela os magníficos sepulcros dos séculos XIII ao XVI, entre eles o do propio arcebispo Moscoso (falecido en 1367), así como as pinturas murais sobre o Descendemento, do século XVI. Este sepulcro está na fronte decorado con relevos de anxos turiferarios baixo arcos trilobulados que, xunto ó que fai de lintel na porta da capela, constituirían un baldaquino que imita os doseis do coro pétreo do Mestre Mateo, baldaquino que podería pertencer á capela antes das reformas do século XVI.
Tamén está o sepulcro do chantre Juan de Melgarejo (finado en 1534), da escola do mestre Arnao e réplica do sepulcro de Diego de Castela (sito na capela de San Bertomeu).
A imaxe da Virxe da Soidade, realizada en 1666 en Madrid, foi trasladada desde o trascoro da catedral ata esta capela para o seu culto, en 1945. O manto bordado é un agasallo do arcebispo e relixioso capuchino, frei Rafael de Vélez. A peaña, os anxos e as pezas ornamentais son tamén pezas doadas, e o frontal de prata realizouno Antonio Morales en 1747. O cadro da Dolorosa é do pintor Marius, de 1872.
Capela de San Nicolao
É unha das pequenas capelas absidiais románicas da catedral. Realizada polo Mestre Estevo en 1105 foi chamada parroquia de estranxeiros, xa que era a primeira capela coa que se atopaban os peregrinos ao entraren na catedral. Aínda hoxe se albiscan diversos elementos arquitectónicos orixinais. Desde o século XVII constitúe o acceso á capela da Corticela.
Capela da Corticela
miniatura|esquerda|upright|[[Tímpano (arquitectura)|Tímpano da porta da capela da Corticela.]] Tivo a súa orixe nun oratorio dedicado a Santa María, chamado da Corticela, que estaba situado fóra da catedral e que foi destruído no século IX. Pertenceu máis tarde aos beneditinos do mosteiro de San Martiño Pinario. Reconstruído en 1213 polo taller do Mestre Mateo, foi integrado no trazado da catedral cara ao século XVIII; accédese a esta capela por un corredor do cruceiro norte e cumpre o papel de parroquia de estranxeiros desde 1527 (cando deixou de selo a capela de San Nicolao).
Construída en perpiaños de granito e con cubertas de madeira e tella. A porta románica consta de diversas arquivoltas con columnas de fuste liso e capiteis decorados con motivos vexetais e zoomorfos, e no tímpano represéntase a adoración dos Reis Magos. A planta lonxitudinal consta de tres naves separadas por arcos de medio punto con columnas de capiteis tamén decorados con motivos vexetais. A ábsida da cabeceira ten unha ventá con decoración xaquelada (axadrezada). Na nave lateral dereita atópase a sepultura do cardeal Gonzalo Eans, falecido en 1342, coa súa figura xacente instalada baixo un arco oxival con moldura decorada de puntas de diamante.
No muro norte hai un conxunto de Xesús no Horto das Oliveiras realizado en granito policromado que data do século XV.
Capela do santo André
Foi construída en 1674. Empregada inicialmente coma cuarto de gardas, ao contar cunha porta exterior, non será ata 21 anos máis tarde cando pasa a ser a Capela de Santo André e parroquia do mesmo nome, anteriormente radicada onde agora está a capela do Pilar.
Fernández Espantoso foi o encargado de erguer o seu retablo maior en 1707. Nun altar lateral está a virxe do Carme; noutro, san Xosé.
Capela de santo Antón
É unha capela pequeniña ao carón da porta da Acibecharía. Asociouse a san Nicolao cando a capela dedicada a este foi derruída para acceder á Corticela. Manuel de Leis foi o encargado de dotala cun retablo en 1729.
A virxe de Fátima procede desta localidade portuguesa e foi traída en 1948.
Capela de santa Catarina
Está dedicada á santa Catarina de Alexandría e tamén está situada á beira da porta da Acibecharía, no lugar onde estaba localizado o Panteón Real ata 1536, ano no que foi trasladado á súa localización actual na capela das Reliquias. Obxecto de sucesivas reformas, o retablo que presenta hoxe é de finais do século XVIII.
A imaxe de Santiago Cabaleiro é de Xosé Gambino.
Capela da Comuñón
miniatura|upright|Capela da Comuñón. miniatura|upright|Cristo de Burgos. Atópase na nave do lado do evanxeo. Tamén é chamada do Sagrado Corazón, da Nosa Señora do Perdón (no muro de entrada atópase unha imaxe de alabastro da Virxe do Perdón) e dos Mendoza (a capela foi fundada polo arcebispo Lope de Mendoza (1399-1445) para a súa sepultura).
A capela foi construída en 1769 baixo o mandato do arcebispo Bartolomé de Raxoi, transformando o arquitecto Miguel Ferro Caaveiro (fillo de Lucas Ferro Caaveiro) boa parte da capela ao estilo neoclásico, en forma de planta redonda cunha cúpula sobre oito grandes columnas de orde xónica, cun grande óculo cenital. Nos entrepanos abre nichos para altares, enterramentos e portas ás sancristías. O retablo, coa imaxe do Sagrado Corazón de Xesús, é de Francisco de Lens, procedente da capela das Reliquias, e contén catro imaxes de doutores da Igrexa realizadas polo astorgano Gregorio Español e por Xoán Davila, de ascendencia castelá, quen tamén executaron o cadeirado do coro da catedral entre 1599 e 1608 que se conserva no mosteiro de San Martiño Pinario. A capela contiña outra estatua, da Virxe, santa Ana e o Meniño (cara 1500) que hoxe se expón no Museo da Catedral.
Capela do Cristo de Burgos
A capela do Cristo de Burgos debe o seu nome á imaxe dun Cristo tallado en madeira en Burgos en 1754 de autor anónimo. Foi fundada polo arcebispo Pedro Carrillo y Acuña como capela funeraria (de aí o nome de capela de Carrillo) e nela atópase a súa escultura en actitude de oración na parte esquerda da capela, tallada por Pedro del Valle.
A súa construción realizouse por parte de Melchor de Velasco y Agüero entre 1662 e 1664 con planta en forma de cruz grega e unha cúpula de artesóns. Conta con dous altares laterais de estilo barroco executados por Melchor de Prado; no altar da parte dereita represéntase a escena evanxélica de María Salomé intercedendo en favor dos seus fillos Santiago e Xoán ante Cristo, e no altar esquerdo móstrase a escena do lamento de san Pedro logo de negar a Xesús.
A imaxe do Cristo é copia do Cristo de Burgos.
Nos laterais están os sepulcros dos arcebispos Carrillo e García Cuesta, e no chan a do arcebispo Zacarías Martínez Núñez.
Coros
Realizado polo Mestre Mateo e o seu obradoiro en torno a 1200, existiu un coro de pedra que ocupaba catro tramos da nave central, tiña forma de rectángulo con crestería e os asentos cerimoniais estaban decorados con imaxes de apóstolos e profetas que se atopaban entre edificios, nunha representación do Xerusalén celestial. Foi desmantelado da catedral en 1603 para substituílo por outro de madeira, e as súas pezas foron utilizadas para outros fins e tamén utilizadas como cachotería. Vinte e catro esculturas de apóstolos, profetas e patriarcas procedentes deste coro pétreo atópanse na porta da fachada da praza da Quintana. En diversas obras de escavación e restauración da catedral fóronse atopando pezas que pertencían ao coro, que están expostas no museo da catedral e noutros lugares. O militar e cronista do Apóstolo Santiago Mauro Castellá Ferrer, testemuña da súa destrución, escribiu: «se ha desecho el mas lindo Coro antiguo que avía en España».
O novo coro de madeira foi obra dos escultores Xoán Davila e Gregorio Español por encargo do arcebispo Juan de Sanclemente (Xoán V) a principios do século XVII, que decidiu o desmantelamento do anterior para a colocación da cátedra arcebispal que lle faltaba ao anterior e para adecualo ás disposicións do Concilio de Trento. Realizouse baixo deseño de Davila con dúas filas de asentos: a primeira consta de trinta e cinco asentos con respaldos de figuras de medio corpo, e a segunda consta de corenta e nove asentos con personaxes de pé representando apóstolos, profetas, doutores da Igrexa, mártires e outros santos fundadores e locais. A cadeira arcebispal colocada no centro do segundo piso preside o conxunto. Logo de ocupar un espazo na nave central da catedral, en 1945 decidiuse a súa desmontaxe e traslado ao mosteiro de San Martiño Pinario e un segundo traslado ao de Santa María de Sobrado en 1973. Estas viaxes tiveron como consecuencia que se producisen importantes danos no conxunto do cadeirado, polo cal decidiuse proceder á súa restauración e a súa montaxe de novo no mosteiro de San Martiño Pinario, obra que se realizou entre outubro de 2002 e novembro de 2004.
Cruces de consagración
miniatura|esquerda|250px|Cruz de consagración. Nos muros da nave pódense ver as cruces que se utilizaron o día da consagración da catedral, en abril de 1211. Son doce cruces, distribuídas simetricamente: seis na nave principal (tres a cada lado), dúas en cada brazo do cruceiro, tamén enfrontadas, e outras dúas no deambulatorio, a ámbolos lados da capela do Salvador. Case todas elas conservan a súa situación orixinal, aínda que algunhas foron elevadas ou desprazadas: as dúas máis próximas ó Pórtico da Gloria e a que está sobre a porta da capela do Espírito Santo.
En tódolos casos trátase dunha cruz inscrita nun círculo cun texto gravado, sempre cos catro brazos iguais, como se representaba no románico final. Sobre os brazos horizontais da cruz represéntase o sol e a lúa (porque no ceo xa non hai día nin noite) e baixo os mesmos, penduran o alfa e o omega (principio e fin). No brazo inferior obsérvase unha cuña que serviría para suxeitar as cruces a un hastil. Tódolos elementos (cruz, círculo, sol, lúa, alfa e omega) están pintados en ouro (no seu estado orixinal estaban douradas con pan de ouro). As inscricións do nimbo circular das cruces —nalgúns casos repetidas— recollen fórmulas litúrxicas e doutrinais. Tres fan referencia á data da consagración e ó crego oficiante.
Segundo o historiador Xosé Carro Otero, o ritual comezaba cunha vixilia. O arcebispo Pedro Muñiz percorreu o exterior da igrexa antes de entrar nela, debuxando no chan co seu báculo as letras alfa e omega. Logo depositou as reliquias no altar e consagrou este para, finalmente, percorrer o interior da igrexa unxindo cos santos óleos as doce cruces, que tamén son incensadas unha tras outra, á vez que se acende un cirio baixo elas.
Outros elementos de interese
A catedral dispón de dous grandes órganos situados na parte central dos tramos altos da nave principal. Doazón do arcebispo Monroy, foron fabricados entre 1708 e 1712 por encargo do capítulo catedralicio ao mestre Manuel de la Viña e a caixa ao arquitecto Antonio Afonsín e ao escultor Miguel Romay. En 1978 fusionáronse nun só, a consola foi substituída e incluíronse mecanismos electrónicos e informáticos por unha empresa italiana. Abarcan dous tramos da nave maior e están coroados por unha imaxe de Santiago matamouros, á esquerda, e da aparición da Virxe a Santiago, á dereita.
Ó pé dos piares que flanquean a capela maior hai dúas estatuas con función de esmoleiros: Santiago Alfeo a un lado e María Salomé, nai do apóstolo Santiago, ó outro. A estatua do primeiro é do século XIV e mostra unha cartela na que está inscrito "Ecce arca Hoperis Beati Iacobi Apostoli". A estatua de Salomé está datada en 1527.
Nun piar do cruceiro está acaroada unha pequena columna de bronce, do século XIII, que a tradición di que contén o báculo do Apóstolo e o do italiano san Franco de Sena, peregrino a Santiago que recuperou a vista grazas ó Apóstolo.
Museo e tesouro catedralicio
miniatura|[[Olifante de Roldán no museo da catedral.]]
Fundado no ano 1928 o Museo da Catedral de Santiago de Compostela é unha institución que acolle e expón diversas obras artísticas e arqueolóxicas, propiedade da sé compostelá, que abarcan desde a época romana en adiante. A colección do Museo divídese nun bloque arqueolóxico, formado polos restos atopados nas escavacións realizadas na catedral e por pezas que foron retiradas nas sucesivas reformas e modificacións, e un bloque artístico-relixioso, formado por distintas pezas acumuladas ó longo dos séculos como ofrendas e doazóns.
O museo está situado na mesma catedral, distribuído en diversos espazos, con diferente situación dentro da fábrica catedralicia:
Á beira da capela das Reliquias atópase unha capela gótica que contén diversos tesouros catedralicios entre os que destaca a custodia procesional realizada en 1544 polo ourive Antonio de Arfe; mide metro e medio de altura e ten catro pisos formados por columnas de estilo plateresco con gran cantidade de figuras dos apóstolos e un Cristo resucitado, e na peaña atópanse gravadas escenas da vida do Apóstolo Santiago. Ademais móstranse outras cruces pertencentes a diversos arcebispos e de diferentes épocas, imaxes de prata dos séculos XVI e XVII, crucifixos de marfil así como unha Virxe, tamén deste material, do século XVI.
Claustro e Arquivo
miniatura|esquerda|[[Claustro da catedral, coa Fons Mirabilis no centro.]] O claustro actual foi construído entre 1521 e 1559 sobre un claustro anterior do século XIII, segundo os planos dos arquitectos Juan de Álava e Rodrigo Gil de Hontañón, remodelado por Casas Novoa no século XVIII. É de estilo gótico na súa estrutura e renacentista no seu desenvolvemento e decoración, da escola castelá, e coróase cunha balaustrada calada con pináculos. Como é habitual nos antigos claustros, cumpre función de cemiterio de cóengos e outros personaxes relacionados coa catedral.
Ten planta cadrada de trinta e catro metros de lado e acolle, nun ángulo, as campás orixinais da torre Berenguela, substituídas en 1990. No centro está situada a Fons mirabilis, construída en 1122 polo mestre Bernardo para acoller os peregrinos que chegaban á catedral pola Porta Francíxena (na actual fachada da Acibecharía). No lado norte do claustro atópase a capela de Alba, fundada en 1530, que garda no seu interior un retablo coa Transfiguración de Xesús, obra que data do século XVIII.
Desde o claustro accédese á sala capitular, reconstruída por Lucas Ferro Caaveiro a partir de 1751, e ó Arquivo-Biblioteca da catedral, de Clemente Fernández Sarela. O arquivo conserva numerosos e valiosos manuscritos como o Códice Calixtino (roubado o 5 de xullo do 2011 e recuperado o 3 de xullo de ano seguinte) do Liber Sancti Iacobi, entre moitos outros libros e documentos que fan referencia á catedral e á historia de Galicia desde a Idade Media ata os nosos días.
Tapices
A catedral conta cunha colección de tapices que se atopa en cinco salas habilitadas para a súa exposición, unha delas dedicada só para os doce de Francisco de Goya que foron legados á catedral en 1814 por Pedro Acuña y Malvar. Estes tapices foran realizados na Real Fábrica de Tapices de Santa Bárbara por encargo do rei Carlos III de España para os Reais Sitios de El Pardo entre os anos 1776 e 1780. Nas outras salas móstranse diferentes tapices de David Teniers, Mariano Salvador Maella, Ramón Bayeu e Peter Paul Rubens.
Cerdeira, San Xoán de Río
Santa María Madalena de Cerdeira é unha parroquia do concello ourensán de San Xoán de Río na comarca da Terra de Trives. Segundo o IGE en 2014 tiña 59 habitantes (33 homes e 26 mulleres) distribuídos en 5 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 2000 cando tiña 99 habitantes.
Catedral de Santiago de Compostela
O botafumeiro
miniatura|O [[botafumeiro.]]
miniatura|esquerda|275px|Moeda conmemorativa de cinco pesetas do ano Xacobeo, coa imaxe do apóstolo e do botafumeiro. O botafumeiro é un inmenso incensario de latón bañado en prata que pesa 62 quilogramos baleiro e mide 1,60 metros de altura. O botafumeiro anterior pesaba 60 kg, pero no ano 2006 engadíuselle un baño de prata que incrementou o seu peso ata os 62 kg. A corda que o sostén, atada ao cruceiro da catedral, dun material sintético, ten unha lonxitude de 65 m, 5 centímetros de diámetro e pesa 90 kg. Anteriormente as cordas estaban feitas de cánabo ou esparto. O botafumeiro énchese cuns 40 kg de carbón e incenso (co que supera os 100 kg de peso ao comezo dos seus movementos), despois átase con fortes nós a unha longa corda que vai ata o teito do edificio, e desprázase mediante un mecanismo de poleas pola nave da igrexa. Para conseguilo, un grupo de oito homes, que reciben o nome de «tiraboleiros», empúxano primeiro para polo en movemento, e despois tiran cada un dun cabo da corda para ir conseguindo velocidade.
O movemento do botafumeiro pode alcanzar unha velocidade de 68 km/h durante o seu desprazamento polo cruceiro da catedral, desde a porta da Acibecharía á porta das Praterías, describindo un arco de 65 m e unha altura máxima de 21 m (un ángulo de 82º). Para chegar a esta altura máxima necesítanse 17 percorridos completos.
A tradición di que o uso do incensario na catedral de Santiago empezou no século XI, coa idea de arrecender o templo e eliminar o mal cheiro que deixaban os peregrinos, cansados, suorentos e desaseados e moitos deles enfermos. No ano 1200 cambiouse o sistema inicial de poleas por un sistema de rodaxes que permitía o desprazamento lateral, co cal podía percorrer uns 150 cm, que era a distancia que permitía a corda. O rei Luís XI de Francia doou á catedral en 1400 unha suma de diñeiro para substituír o incensario medieval, que non se realizou ata 1554. O mecanismo de rodaxe actual do botafumeiro instalouse en 1604. O novo incensario foi realizado completamente en prata, pero foi roubado polas tropas de Napoleón en abril de 1809 durante a guerra da Independencia española, sendo substituído polo actual, que foi creado polo ourive José Losada en 1851.
Unha proba da importancia simbólica do botafumeiro en España é o deseño das moedas de 5 pesetas do ano 1993, cun gravado do incensario compostelán.
Véxase tamén
125px|dereita
Wikipedia
A Wikipedia é un proxecto de enciclopedia de contido libre, multilingüe e de contido aberto operativo grazas á organización sen ánimo de lucro Fundación Wikimedia. O seu nome é unha mestura das palabras wiki (unha tecnoloxía para crear páxinas web colaborativas) e enciclopedia. Foi lanzada o 15 de xaneiro do ano 2001 por Jimmy Wales e Larry Sanger, e o seu obxectivo é recadar a suma de todo o coñecemento humano no maior número de linguas. En 2015 recibiu o Premio Princesa de Asturias de Cooperación Internacional e o Premio Erasmus.
Proxecto
A data de abril de 2008, a Wikipedia tiña máis de 10 millóns de artigos en 253 linguas, das que a cuarta parte formaban parte da versión inglesa. Os artigos da Wikipedia foron escritos de xeito colaborativo por persoas voluntarias ao redor do mundo e case que todos os seus artigos poden ser editados por calquera que teña acceso a este sitio web. Desde que comezou, a Wikipedia foi obtendo constantemente máis popularidade, e, actualmente, é a maior e máis grande referencia de traballo en Internet.
Os críticos da Wikipedia obxectan o seu sistema de prexuízos, as súas incoherencias e a súa política en favor do consenso por riba das credenciais no seu proceso editorial. A fiabilidade e precisión da Wikipedia tamén son outros asuntos discutidos. Outras críticas están centradas na súa susceptibilidade ao vandalismo e á adición de información falsa ou non verídica.
Ademais de ser unha referencia enciclopédica, a Wikipedia recibiu a atención principal nos medios de comunicación como unha fonte en liña de noticias de última hora dado que é constantemente actualizada.
A versión da Wikipedia en lingua galega, máis coñecida como Wikipedia en galego ou, amigablemente, Galipedia, existe desde o 8 de marzo de 2003 e, actualmente conta coa cifra de  artigos na súa base de datos.
Etimoloxía
A palabra Wikipedia foi construída a partir de:
Historia
miniatura|dereita|220px|O logotipo de Nupedia. miniatura|esquerda|180px|[[Jimbo Wales, fundador da Wikipedia.]] En marzo do ano 2000, Jimbo Wales creou Nupedia, un proxecto de enciclopedia libre baseado nun ambicioso proceso de revisión por pares, deseñado para facer os seus artigos dunha calidade comparable á das enciclopedias profesionais grazas á participación de eruditos (principalmente doutorandos e académicos), aos que se propuña colaborar de modo non remunerado.
Debido ao lento avance do proxecto, en 2001 creouse un wiki (UseModWiki) vinculado a Nupedia cuxa finalidade inicial era axilizar a creación de artigos de forma paralela, antes de que estes pasasen ao sistema de revisión por expertos. Existe certa polémica entre os fundadores de Nupedia sobre quen lle propuxo orixinalmente a Jimbo Wales a idea de usar un wiki, se Larry Sanger ou ben unha terceira persoa, pero o caso é que o éxito daquel "pequeno proxecto paralelo" (Wikipedia) acabou eclipsando a Nupedia, que deixou de funcionar en 2003.
Larry Sanger, editor responsable da Nupedia, pasou a colaborar coa Wikipedia e traballou activamente na organización e directrices do proxecto, marchando en 2002. Nese ano, Wikipedia abarcaba 26 linguas que se converteron en 46 en 2003, e, a finais de 2004, xa eran 161. Ambas as dúas enciclopedias, Wikipedia e Nupedia, coexistiron ata a extinción da segunda, no ano 2003. En 2007, a Wikipedia en inglés superou os 2 millóns de artigos, converténdose na maior enciclopedia da historia, superando a Yongle Dadian do ano 1407, que sostivo a marca durante varios séculos.
Características esenciais
Existen tres características esenciais que representan o proxecto que é a Wikipedia. Estas son as que definen, conxuntamente, a función que ten a Wikipedia na web:
Políticas
miniatura|dereita|200px|Un dos principios da Wikipedia é a [[imparcialidade.]]
Os participantes da Wikipedia habitualmente acordan e manteñen un número reducido de políticas básicas para o correcto funcionamento e mantemento do wiki. Para redactar as devanditas políticas, estas deben basearse nas normas básicas dos cinco piares. Entre as políticas máis destacadas atópanse as seguintes:
Cupresoideas
A das cupresoideas (Cupressoideae) é unha das sete subfamilias en que se divide a familia das cupresáceas (Cupressaceae).
Wikipedia
Vandalismo
Un dos problemas grandes e constantes da Wikipedia é o vandalismo. Dado que o lema de todas as wikipedias é «a enciclopedia libre que calquera pode editar» («the free encyclopedia that anyone can edit») os vándalos aos que lles gusta estragar o traballo dos demais poden facelo libremente. Estes vandalismos son modificacións parvas ou ofensivas que se fan de artigos da enciclopedia.
Cupresoideas
Comprende once xéneros con numerosas especies, case todas nativas do hemisferio norte.
Distribución
A subfamilia comprende once xéneros con numerosas especies propias do hemisferio norte, agás Juniperus procera, árbore que, aínda que orixinaria da península Arábiga (Arabia Saudita e o Iemen), a súa área de dispersión comprende o nordeste, leste, centro-oeste e sur da África tropical, encontrándose na República Democrática do Congo, Djibuti, Eritrea, Etiopía, Kenya, Malaui, Mozambique, Somalia, Sudán, Tanzania, Uganda, Zambia e Zimbabue. sendo o único repesentante da subfamilia que se se encontra ao sur da liña ecuatorial.
Wikipedia
Vandalismo
Malia os graves problemas que isto semella presentar a simple vista, o vandalismo en xeral non prospera na Wikipedia. Dado que a maior parte do público da Wikipedia ten boas intencións e, daquela, os vandalismos son minoritarios nas edicións diarias, as desfeitas rara vez conseguen permanecer por moito tempo sen seren borradas ou revertidas.
Cupresoideas
Descrición
A subfamilia foi descrita en 1826 polo botánico inglés Robert Sweet, na páxina 372 da súa obra Sweet’s Hortus Britannicus: or a catalogue of plants cultivated in the gardens of Great Britain, arranged in natural orders..., como Subordo Cupressinae (suborde das cupresinas), que posteriormente foi raclasificado como subfamilia.
Wikipedia
Vandalismo
A maioría dos vándalos son anónimos, pois Wikipedia permite a edición dos seus artigos sen rexistrarse previamente. Algúns casos extremadamente raros teñen pasado nos que un usuario rexistrado comete actos de vandalismo reiteradas veces. Estes últimos casos adoitan corresponder coa expresión de motivacións ideolóxicas, culturais ou relixiosas que empurran o vándalo a continuar editando e tentar impoñer as súas crenzas.
Persoal
Na edición da Wikipedia participan miles de persoas en todo o mundo que son coñecidas como wikipedistas. No ano 2007, segundo un estudo realizado por investigadores da Universidade Rei Xoán Carlos de Madrid chamado Wikipedia: A quantitative analysis, constatouse que o número de editores nas 10 maiores wikipedias en número de artigos fora decrecendo ao superar o número de wikipedistas que abandonaban o proxecto o número dos que se incorporaban. Ademais, a tese predí que isto irá a peor xa que, en palabras de Felipe Ortega, "o número de abandonos tende a medrar cada vez máis rapidamente." .
Cupresoideas
Xéneros
Nota: Até hai pouco incluíase o xénero Callitropsis Oerst., 1864, actualmente reclasificado como Xanthocyparis Farjon & T. H. Nguyên, 2002. Véxase Callitropsis e Xanthocyparis.
As Buratas, Burres, Arzúa
As Buratas é un lugar da parroquia de Burres no concello coruñés de Arzúa na Comarca de Arzúa. Tiña 2 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 2 eran homes e 0 eran mulleres.
O Camiño Novo
O topónimo galego Camiño Novo pode referirse a:
Curetes
miniatura|250px|Rea observa ós Curetes danzando e a Amaltea aleitando a Zeus (gravado de 1811, segundo un baixorrelevo romano)
Existe a lenda de que os Curetes tiñan dotes adiviñatorias, grazas ás cales puideron explicar a Minos, rei de Creta, cómo devolver a vida ó seu fillo Glauco, que morrera afogado dentro dun bocoi de mel no que caeu mentres intentaba cazar un rato
O seu pai Soco expulsounos de Eubea, polo que tiveron que andar vagando, xunto coa nai, por diferentes lugares de Grecia: Creta, Cnossos, Frixia (onde coidaron de Dioniso) e a Ática. Aquí, conseguen vingarse de Soco e así poder regresar a Eubea.
Zeus
A súa intevención máis coñecida foi a de encargarse do coidado de Zeus ata a súa pubertade, cando este naceu na illa de Creta. A nai, Rea foi parir alá para evitar que o pai, Cronos, devorase á criatura, como xa fixera cos fillos anteriores, e deixouno baixo a protección dos Curetes e das ninfas Melisa (que o alimentaba con mel) e Amaltea (representada como a cabra que daba o leite necesario para criar a Zeus meniño. Para protexer a Zeus e que os espías de Cronos (os corvos) non o descubrisen, o berce do meniño estaba colgado do teito (ou dunha árbore), de forma que non formaba parte do ceo nin da terra, e os Curetes cantaban e bailaban golpeando os seus escudos e armas para disimular os prantos de Zeus . Segundo Hixino non houbo tales Curetes, senón que Rea "''reuniu a uns rapaces, deulles unhas lanzas e uns escudos de bronce e ordenoulles dar voltas á árbore facendo ruído" (Fábulas 139).
A pesar desta protección, Zeus non dubidou en matalos a todos cun raio cando fixeron desaparecer a Épafo, fillo que tivera Zeus con Ío. Hera, a celosa esposa de Zeus, perseguiu á nai e mandou ós Curetes que secuestraran o fillo. Ó final, Ío atopouno e terminou sendo rei de Exipto.
Outros Curetes
Outros Curetes foron os habitantes dun territorio de Grecia en épocas remotas, de onde foron expulsados por un rei vido do Peloponeso co nome de Etolo, fillo de Endimión. O territorio tomou o nome de Etolia no seu honor. Estes Curetes participaron na cacería do xabaril de Calidón e terminaron loitando contra os habitantes de Calidón, enfrontados por quedar coa pel e a cabeza do animal (instigados por Ártemis). Foron derrotados polos calidonios, comandados por Meleagro, fillo de Eneo.
Vaxina
[[Ficheiro:Female anatomy-nb.svg|miniatura|320px|Partes do aparato reprodutor feminino:
A vaxina (a primeira, do latín vagīna, "vaíña") é un conduto fibromuscular elástico, parte dos órganos xenitais internos da muller –por tanto, parte do aparato reprodutor feminino–. Nas femias dos mamíferos, esténdese desde o vestíbulo vaxinal até o cérvix uterino.
A vulva e a vaxina, dúas estruturas anatómicas diferentes que non deben confundirse, son os órganos da copulación nos mamíferos. Cumprindo esta función reprodutiva, é o órgano feminino que recibe o pene durante o coito, a parte inferior do canal do parto e a vía de saída da menstruación.
Terminoloxía
Thomas Lacquer recolle que para a ciencia médica non tivo nome até a transición do século XVII ao século XVIII.
Características anatómicas
En estado de vacuidade, é aplanada de adiante a atrás e as súas paredes aplícanse unha á outra en toda a súa extensión menos nas súas extremidades.
Capas da parede vaxinal tipo
miniatura|230px|Parede (mucosa) vaxinal, foto de [[microscopio de luz]]
Túnica mucosa
A túnica mucosa forma bastantes dobras (engurras vaxinais) e ás veces chega a cerrar por completo a luz vaxinal. Existen dúas capas:
Túnica adventicia
Trátase de tecido conectivo laxo, e contén un gran plexo venoso.
Relación entre vaxina e vulva
miniatura|250px|'''Anatomía da [[vulva, mostrando a entrada do canal vaxinal. 1 = Corpo do clítoris 2 = Clítoris 3 = Labios menores 4 = Entrada vaxinal 5 = Labios maiores]] miniatura|230px|dereita|Vista do tramo inicial da vaxina, tras os labios menores 1. [[Labios maiores. 2. Clítoris. 3. Labios menores. 4. Uretra. 5. Glándulas de Skene. 6. Vaxina. 7. Glándulas de Bartolino.]] A vulva e a vaxina son parte fundamental nas relacións sexuais e no parto, e pola súa proximidade –en linguaxe coloquial–, tende a confundirse a primeira co nome da segunda, o que é un erro conceptual.
A vulva é a parte externa –órganos xenitais externos– do aparato reprodutor feminino, e inclúe varias estruturas –como son os labios xenitais, o clítoris, as glándulas de Skene e Bartolino, e a saída ao exterior da uretra e vaxina–.
A vaxina é unha das partes dos órganos xenitais internos do aparato reprodutor feminino, que á súa vez, inclúe outros órganos, como o útero, as trompas de Falopio ou os ovarios.
A Corredoira, Rus, Carballo
A Corredoira é un lugar da parroquia de Rus no concello coruñés de Carballo na comarca de Bergantiños. Tiña 14 habitantes no ano 2019 segundo datos do IGE, dos cales eran 5 homes e 9 mulleres.
Topónimo
O topónimo Corredoira fai referencia a un camiño para carros.
Vaxina
Relación entre vaxina e vulva
Por tanto, a vaxina é o conduto fibro-musculoso que une o útero coa vulva –o exterior–, e a súa visualización, a simple vista, é imposíbel. Nas imaxes da dereita separáronse manualmente os labios maiores e menores, para poder ter unha visión da parte inicial do conduto pola súa cara interior.
Irrigación
A vascularización do terzo superior da vaxina está dada por ramas vesico-vaxinais provenientes da arteria uterina, que emerxen antes de que a arteria uterina cruce por diante do uréter do seu mesmo lado, e das ramas cervico-vaxinais orixinadas da mesma arteria uterina despois de cruzar o uréter.
O terzo medio da vaxina irrígao a arteria vaxinal, rama da arteria hipogástrica. A arteria hemorroidal media, a cal é tamén rama da hipogástrica, contribúe a irrigar o terzo inferior da vaxina, así como ramas da arteria pudenda interna.
Sexualidade e mitos
miniatura|dereita|Ilustración da vulva onde se nota a abertura externa da vaxina. O pene (o órgano sexual masculino) introdúcese na vaxina durante o coito. A vaxina é, xunto co clítoris e o punto G, unha das áreas que contan co maior número de terminacións nerviosas. O cunnilingus (o contacto sexual dos xenitais femininos a través da boca e a lingua doutra persoa, sexa esta home ou muller) é unha das múltiples posibilidades de obter pracer unha muller. Hai diferenzas individuais notábeis respecto a isto: hai mulleres que obteñen pracer sexual única ou principalmente a través do cunnilingus, hai mulleres que obteñen pracer sexual única ou principalmente coa penetración do pene.
Nalgúns bebés (en realidade menos dos que se cría até agora), a vaxina está protexida polo hime ou "virgo", unha membrana fina con algunhas perforacións que permiten saír a menstruación. Normalmente esta membrana desgástase ou pérdese por factores da vida común (a actividade deportiva, a manipulación etc.). En tempos pasados, era crenza estendida que as mulleres debían conservar o hime intacto até que tivesen a primeira relación sexual, cando se supuña que se rompía coa penetración do pene e causaba un breve sangrado. Mais, hoxe en día sábese que hai múltiples mitos sobre iso: son en realidade moi poucas as mulleres que nacen cunha membrana (xa sexa completa ou incompleta) e, das que nacen con ela, son tamén en realidade moi poucas as que, na súa primeira relación sexual, presentan un sangrado e/ou dor (mitos que estudou a fondo o equipo do sexólogo mexicano Óscar Chávez Lanz). Nalgunhas culturas que aínda lle dan gran valor á virxindade feminina, este feito é o factor máis usado para determinar a perda da virxindade e para xulgar e censurar a sexualidade da muller.
Na cultura popular
Estas circunstancias e os cambios nos valores modernos, nos dereitos humanos ou na liberdade de expresión poderían explicar o grande éxito da obra teatral de Eve Ensler, traducidos como Os monólogos da vaxina ou Os monólogos vaxinais. Na súa estrea en Nova York en 1996 e nas súas distintas versións ao redor do mundo, logrou que a palabra vaxina aparecese en numerosos e importantes medios de comunicación.
A tamén exitosa e premiada serie de televisión Sex and the City, traducida en países de fala española como Sexo en la ciudad ou Sexo en Nueva York (tamén ten versión cinematográfica), contén moitas discusións acerca da sexualidade feminina, e por suposto a vaxina. En países como na China ou Kenya foi censurada polo seu alto contido sexual.
Debido especialmente ao propio tabú, popularmente a vaxina e a vulva confúndese moitas veces no vocabulario popular, ademais de compartir ou teren distintos significados, en ocasións con sentido malsoante ou pexorativo. Moitísimas palabras se inventaron na linguaxe popular (en todas as linguas do mundo e en todas as culturas) para denominar tanto a vaxina como a vulva, disfrazándoa e comparándoa con multitude de obxectos de forma e características similares.
Ferrol, Rus, Carballo
Ferrol é un lugar da parroquia de Rus no concello coruñés de Carballo na Comarca de Bergantiños. Tiña 45 habitantes no ano 2019 segundo datos do IGE, dos cales eran 23 homes e 22 mulleres.
Kevin Butcher
Kevin Edward Templar Butcher, nado en Hereford, Inglaterra, é un historiador e numismático británico especializado na moeda e a economía do Oriente Próximo na época Romana.
Traxectoria
Logo de completar a súa educación secundaria en Hereforde, ao oeste de Inglaterra, Kevin Butcher graduouse na Universidade de Bristol en 1983 e posteriormente trasladouse ao University College de Londres, onde acadou, no seu Institute of Archaeology, o seu doutoramento en 1991 cunha tese acerca das emisións monetarias da Siria romana.
Dsde 2007 é profesor titular no departamento de Mundo Clásico e Historia Antiga na Universidade de Warwick.
O seu campo de investigación en materia numismática céntrase nas cuñaxes do Oriente Próximo romano, aínda que abrangue tamén aspectos como a economía romana, as técnicas de produción monetaria e o aspecto sociolóxico da moeda. Nos seus estudos máis salientables ocúpase da moeda da Antiga Grecia e na da Antiga Roma, sinaladamente as cuñaxes cívicas e a moeda provincial romana, e tamén da moeda helenística e na romana das costas de Siria e do Líbano.
En 2019 recibiu unha das presixiosas bolsas AHRC para o desenvolvemento do proxecto Rome and the Coinages of the Mediterranean (RACOM), no que se investiga a metalurxia das moedas imperiais e provinciais romanas de prata desde Septimio Severo a Valeriano e Galieno, cunha duración de cinco anos.
Publicacións
Butcher é autor dun bo número de artigos, publicados nas principais revistas numismáticas e arqueolóxicas, como Numismatic Chronicle, Revue Belge de Numismatique, Rivista Italiana di Numismatica, Oxford Journal of Archaeology, etc. Esta é unha escolma dos seus traballos monográficos máis salientables:
VfL Wolfsburg
O VfL Wolfsburg é un equipo de fútbol alemán da cidade de Wolfsburgo, Baixa Saxonia, que xoga na Bundesliga. O Wolfsburg gañou unha Bundesliga en toda a súa historia, na tempada 2008-09, e foron subcampións da Copa de Alemaña en 1995. O seu adestrador actual é Felix Magath.
Xogadores
miniatura|dereita|Equipo en 2015.
Liberdade provisional
Liberdade provisional ou liberdade baixo fianza é un termo empregado na lexislación procesual penal de determinados países para referirse á resolución xudicial, e ao status en que queda un imputado, tras o fin da medida cautelar persoal de prisión preventiva. É unha figura típica dos sistemas procesuais penais inquisitivos. É denominada tamén tamén excarceración provisional.
No réxime inquisitivo, a prisión preventiva é a condición normal das persoas suxeitas á persecución criminal, de aí que a liberdade sexa só "provisional".
Fianza e medidas cautelares
1) O pagamento dunha fianza. Trátase dunha contía económica que debe ser depositada na sede xudicial (do xeito en que se determine).
2) A adopción de medidas cautelares. É un complemento á fianza. En conxunto, o seu obxectivo é garantir que a persoa provisionalmente liberada estea localizable para a Xustiza. As medidas poden incluír desde a restrición de movementos (por exemplo, a prohibición de abandonar un determinado territorio ou manterse afastada dun lugar ou persoa por período e distancia que se determinan), a obriga de comparecer periodicamente nunha sede policial ou xudicial ou a prohibición de realizar determinadas actividades (inclusive o exercicio dalgunhas profesións), entre outras.
Chaske Spencer
Chaske Spencer, nado o 9 de marzo de 1975 en Tahlequah, Oklahoma, é un actor nativo americano.
Chiaki Mukai
Chiaki Mukai, nada en Tatebayashi (prefectura de Gunma) o 6 de maio de 1952, é unha astronauta xaponesa que formou parte das misións STS-65 e STS-95.
Traxectoria
Mukai doutorouse en medicina pola Escola Universitaria de Medicina de Keio en 1977 e en fisioloxía polo mesmo centro en 1988. Está certificada como cirurxían cardiovascular pola Sociedade Cirurxiá do Xapón en 1989.
Foi seleccionado como astronauta pola NASDA en 1985. Participou nas misións STS-65 e STS-95, pasando un total de 23,65 días no espazo.
BM Guadalajara
O Club Balonmano Guadalajara foi un club de balonmán da cidade de Guadalaxara (Castela-A Mancha) que xogou durante catro tempadas na Liga ASOBAL na década de 1990. Foi o primeiro equipo da cidade castelanomanchega en chegar á máxima categoría dun deporte de elite. Nas súas filas xogaron homes como Papitu, Valenzuela, o máis tarde designado como mellor xogador do mundo, Rafael Guijosa, Vladan Lanca, Javier Rodríguez, Buligan ou Antonio Román, capitán do equipo e actual alcalde da cidade.
Buffalo Springfield
Buffalo Springfield foi un grupo de músico estadounidense-canadense de música rock formado nos Ánxeles en 1966. Entre os membros orixinais estaban Stephen Stills (guitarra, teclado, voz), Dewey Martin (batería, voz), Bruce Palmer (baixo), Richie Furay (guitarra, voz) e Neil Young (guitarra, harmónica, piano, voz). Pioneiros do xénero folk rock, Buffalo Springfield, xunto con The Byrds, mesturaban elementos da música folk e da música country con infuencias británicas. O seu segundo álbum de estudio, Buffalo Springfield Again, marcou a súa progresión cara a música psicodélica e o hard rock.
Bandeira de Laos
A bandeira de Laos foi adoptada o 2 de decembro de 1975. A bandeira fora utilizada previamente polo breve goberno nacionalista de 1945.
Deseño
Está formada por tres bandas horizontais, a superior e inferior son de cor vermella vermellón, mentres que a do medio é azul. No centro atópase un disco branco cun diámetro equivalente a 4/5 da altura da franxa central.
A cor vermella representa o sangue derramado pola independencia, o azul o río Mekong ou a santidade do país. O disco branco simboliza a lúa sobre o río Mekong ou tamén a unidade do país baixo o goberno comunista.
Nouméa
Nouméa é a principal cidade e capital administrativa do territorio de ultramar francés de Nova Caledonia. Atópase nunha península no sur da illa principal de Nova Caledonia, Grande Terre, e é o fogar da maioría da poboación europea da illa, polinesios ( Wallisiáns, Futuniáns, tahitianos), indonesios, e  vietnamitas, tamén de moitos melanesios, Ni-Vanuatu e  Kanakas que traballan nunha das cidades máis  industrializada do  Pacífico Sur. A cidade atópase nun porto protexido de augas profundas que serve como porto principal para Nova Caledonia.
No censo de agosto de 2014, había 179.509 habitantes na área metropolitana da Gran Nouméa (agglomération du Grand Nouméa), dos que 99.926 vivían na cidade ( comuna) de Nouméa propiamente. O 66,8% da poboación de Nova Caledonia reside en Gran Nouméa, que abarca as comunas de Nouméa, Le Mont-Dore, Dumbéa e Païta.
Localización e características
300px|miniatura|dereita|Fontaine Célesteen Place des Cocotiers en Nouméa. A cidade está situada nunha península da parte suroccidental da illa de Nova Caledonia. Tamén é a maior cidade francófona de Oceanía. A poboación ronda os 100.00 habitantes que tornan uns 146.000 contando todo o contorno urbano. A cidade caracterízase pola súa multietnicidade, podendo encontrar diversas etnias: a metade dos habitantes é de orixe caldoque, pero tamén conta cunha forte proporción de orixe kanaka, asiáticos e polinesios.