cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tilacoide
Fotosistemas
Os fotosistemas son centros redox captadores de luz, cada un dos cales consta dun complexo antena que utiliza clorofilas e pigmentos fotosintéticos accesorios, como carotenoides e ficobiliproteínas para captar luz de varias lonxitudes de onda. Cada complexo antena ten entre 250 e 400 moléculas de pigmentos e a enerxía que absorben é transportada por resonancia a unha clorofila a especializada no centro de reacción de cada fotosistema. Cando unha clorofila a do centro de reacción absorbe enerxía, excítase un electrón, que é transferido a unha molécula aceptora de electróns. O fotosistema I contén un par de moléculas de clorofila a denominadas P700, xa que este centro de reacción absorbe luz cunha lonxitude de onda de 700 nm. O fotosistema II contén a clorofila P680 que absorbe luz de 680 nm (estas lonxitudes de onda corresponden co vermello profundo do espectro visible). O P é a abreviación de pigmento e o número é o pico de absorción específico de luz desa lonxitude de onda en nanómetros que fan as moléculas de clorofila en cada centro de reacción.
Complexo do citocromo b6f
O complexo do citocromo b6f é parte da cadea de transporte electrónico tilacoidal e combina o transporte de electróns co bombeo de protóns cara ao interior do tilacoide. Para este bombeo está asociado con plastoquinonas. Enerxeticamente, está situado entre os dous fotosistemas e transfire electróns do fotosistema II-plastoquinona ao fotosistema I-plastocianina.
ATP sintase
A ATP sintase tilacoidal é unha CF1FO-ATP sintase similar á ATPase mitocondrial. Está integrada na membrana tilacoidal coa porción CF1 asomando ao estroma. Deste modo, a síntese de ATP ten lugar no lado estromático dos tilacoides onde se necesita ATP para as reaccións da fase escura da fotosíntese.
Proteínas do lume tilacoidal
A proteína de transporte electrónico plastocianina está presente no lume e transporta electróns entre o complexo proteico do citocromo b6f ao fotosistema I. Polo contrario, as plastoquinonas son liposolubles e móvense dentro da membrana do tilacoide.
O lume dos tilacoides é tamén o sitio da oxidación de auga polo complexo liberador de osíxeno asociado co lado luminal do fotosistema II.
As proteínas luminais poden ser preditas computacionalmente baseándose nos seus sinais de destino (targeting signals). En Arabidopsis, á parte das proteínas luminais preditas que presentan o sinal Tat, o grupo máis grande de proteínas con función coñecida están implicadas o 19% no procesamento de proteínas (proteólise e pregamento), o 18% na fotosíntese, o 11% no metabolismo, e o 7% no transporte de electróns e defensa.
Expresión das proteínas tilacoidais
Os cloroplastos teñen o seu propio xenoma, que codifica varias proteínas dos tilacoides. Porén, durante o decurso da evolución dos plastos a partir dos seus antepasados cianobacterianos endosimbióticos, produciuse unha extensa transferencia de xenes do xenoma do cloroplasto ao núcleo celular. Isto deu lugar a que catro complexos proteicos principais dos tilacoides sexan codificados en parte polo xenoma dos cloroplastos e en parte polo xenoma nuclear. As plantas desenvolveron varios mecanismos que corregulan a expresión de diferentes subunidades codificadas en dous orgánulos diferentes para asegurar unha estequiometría axeitada e a correcta ensamblaxe destes complexos proteicos. Por exemplo, a transcrición de xenes nucleares que codifican partes do aparato fotosintético está regulada pola luz. A bioxénese, estabilidade e reciclaxe dos complexos proteicos tilacoidais está regulada pola fosforilación por medio de quinases sensibles a redox das membranas tilacoidais. A velocidade da tradución de proteínas codificadas nos cloroplastos está controlada pola presenza ou ausencia das subunidades coas que se teñen que ensamblar (control por epistase de síntese). Este mecanismo implica unha retroalimentación negativa por medio da unión das proteínas en exceso á rexión 5' UTR do ARNm do cloroplasto. Os cloroplastos tamén necesitan equilibrar as proporcións de fotosistemas I e II para o funcionamento da cadea de transporte de electróns. O estado redox do transportador de electróns plastoquinona na membrana tilacoidal afecta directamente a transcrición de xenes do cloroplasto que codifican proteínas dos centros de reacción dos fotosistemas, para contrarrestar así os desequilibrios na cadea de transporte electrónico.
Envío ao seu destino das proteínas tilacoidais
miniatura|450px|dereita|Vías das proteínas destinadas aos cloroplastos. As proteínas dos tilacoides son dirixidas ao seu destino por medio de péptidos sinal e por vías secretoras de tipo procariótico do interior do cloroplasto. A maioría das proteínas dos tilacoides codificadas no xenoma nuclear das plantas necesitan dúas marcas para a súa correcta chegada ao destino: Un péptido sinal de destino cloroplástico N-terminal (en amarelo na figura), e un péptido sinal de destino tilacoidal (mostrado en azul). As proteínas impórtanse a través dos complexos translocón das membranas interna e externa (complexos TIC e TOC).
As proteínas enviadas aos tilacoides poden estar destinadas á membrana tilacoidal ou ao lume tilacoidal. As destinadas á membrana tilacoidal, unha vez que entran no cloroplasto, sofren a separación do seu primeiro péptido sinal de destino (amarelo) pola acción dunha protease que procesa proteínas importadas. Isto deixa exposto o segundo péptido sinal de destino (azul) e a proteína é exportada desde o estroma ao tilacoide nun segundo paso. Este segundo paso require a actuación de compoñentes de translocación de certas proteínas dos tilacoides e é dependente de enerxía. As proteínas son inseridas na membrana pola vía dependente de SRP (1 na figura), ou pola vía dependente de Tat (2), ou espontaneamente por medio dos seus dominios transmembrana (non mostrados na figura). As proteínas destinadas ao lume expórtanse a través das membranas tilacoidais cara ao lume por dúas posibles vías: pola vía dependente de Tat (2) ou pola dependente de Sec (3), e liberadas por corte (clivaxe) do péptido sinal de destino tilacoidal (azul).
As diferentes vías utilizan diferentes sinais e fontes de enerxía. A vía Sec (secretora) require ATP como fonte de enerxía e consta de SecA, que se une á proteína importada, e un complexo de membrana Sec para transportar a proteína a través da membrana. As proteínas cun motivo de arxinina xemelga no seu péptido sinal tilacoidal son transportadas pola vía Tat (translocación de arxinina xemelga, twin arginine translocation), que require un complexo Tat unido a membranas e un gradiente de pH como fonte de enerxía. Algunhas outras proteínas son inseridas na membrana pola vía SRP (partícula de recoñecemento do sinal, signal recognition particle). A SRP do cloroplasto pode interaccionar coas proteínas diana que ten que transportar de modo postraducional ou cotraducional, transportando así proteínas importadas e tamén as que son traducidas dentro do propio cloroplasto. A vía SRP require GTP e un gradiente de pH como fontes de enerxía. Algunhas proteínas transmembrana poden tamén inserirse espontaneamente na membrana desde o lado estromático sen requirimento de enerxía.
Funcións dos tilacoides
miniatura|400px|Reaccións da fase luminosa da fotosíntese na membrana tilacoidal. Os tilacoides son o lugar onde se producen as reaccións da fase luminosa da fotosíntese. Estas inclúen a oxidación da auga (fotólise da auga) e liberación de osíxeno, o bombeo de protóns a través da membrana tilacoidal combinado co transporte de electróns por unha cadea de transportadores entre os fotosistemas (fotosistema II-plastoquinonas-complexo do citocromo b6f-plastocianina-fotosistema I-ferredoxina-ferredoxina-NADP+ redutase), e a síntese de ATP na ATP sintase tilacoidal utilizando o gradiente de protóns xerado (fotofosforilación).
Fotólise da auga
O primeiro paso da fotosíntese é a fotólise da auga, na cal a molécula de auga se oxida e desfai orixinando O2 (que se libera á atmosfera), electróns (que circularán pola cadea de transportadores de electróns tilacoidais) e protóns (que quedan no interior do tilacoide e axudan á formación do gradiente de protóns). A reacción ocorre no lado luminal da membrana tilacoidal, está impulsada pola luz, e ten lugar no complexo liberador de osíxeno asociado ao fotosistema II.
Cadea de transporte de electróns
Durante a fotosínte utilízanse dúas variantes do transporte de electróns, que son:
Quimioósmose
A principal función da membrana tilacoidal e os seus fotosistemas e transportadores de electróns é establecer un potencial quimioosmótico. Os transportadores da cadea de transportadores de electróns utilizan parte da enerxía dos electróns para transportar protóns activamente desde o estroma ao lume do tilacoide. Durante a fotosíntese, o lume tilacoidal faise ácido (pH 4) comparado co estroma (pH 8). Esta diferenza representa un gradiente de concentración de protóns de 10.000 veces a un lado e outro da membrana tilacoidal.
Fonte do gradiente de protóns
Os protóns que se acumulan no lume teñen dúas procedencias: Ademais, a diferenza na concentración de protóns tamén está incrementada polo consumo de protóns do estroma que se fai cando se forma NADPH a partir do NADP+ na ferredioxina-NADP+ redutase.
Xeración de ATP
O mecanismo molecular para a xeración de ATP nos tilacoides é similar ao mitocondrial, e utiliza a enerxía da forza protón motriz. Porén, os cloroplastos dependen máis do potencial químico da forza protón motriz para xerar o potencial de enerxía requirido para a síntese de ATP. A forza protón motriz é a suma do potencial químico protónico (dado polo gradiente de concentración de protóns) e do potencial eléctrico transmembrana (dado pola separación de cargas eléctricas a ambos os lados da membrana). Comparadas coa membrana interna mitocondrial, que ten un potencial de membrana significativamente maior debido á separación de cargas, as membranas tilacoidais carecen deste gradiente de carga. Para compensar isto, o gradiente de concentración de protóns de 10.000 veces que hai na membrana tilacoidal é moito maior ca o de só 10 veces existente na membrana mitocondrial interna. O potencial quimiosmótico resultante entre o lume e o estroma é grande dabondo como para impulsar a síntese de ATP na ATP sintase.
Casa de Traba
A familia Froilaz-Traba ou casa de Traba (escrito Trava na maioría das fontes históricas), foi unha importante liñaxe nobiliaria do Reino de Galiza que tivo un papel político preponderante durante os séculos XI e XII. A súa orixe xenealóxica remóntanse até o século IX, onde liga coa mais antiga nobreza do reino e continúa até o século XIII momento no que, após a morte sen herdeiros directos do seu último representante Roi Gómez de Trastámara, deu lugar a outras destacadas liñaxes baixomedievais.
Patrimonio territorial
miniatura|260x260px|Terras do [[Condado de Trastámara, señorío instituído pola familia Froilaz.|alt=]] Os estudos xenealóxicos rastrexan a xénese da casa de Traba até a descendencia do conde Goterre Aloitiz. Os tres fillos deste conde orixinaron as liñaxes aristocráticas máis importantes da Galiza altomedieval: Osorio Gotérrez, liñaxe Osorio ; Aloito Gotérrez, liñaxe Aloitiz ; e o conde Hermenexildo Gotérrez, liña xenealóxica orixe da familia Froilaz. Con todo, estes dados son abondo escuros e existen distintas versións entre os xenealoxistas sobre a sucesión exacta destes antepasados até chegar ao conde Bermudo Froilaz, nobre con señorío nas Terras de Trasancos. Desde este espazo territorial inicial, os Froilaz foron ampliando os seus dominios ao longo dos séculos mediante unións matrimoniais, compras, permutas, doazóns rexias ou pola presión sobre as comunidades campesiñas. A unión do seu patrimonio configurou o denominado Condado de Trastámara, que se estendía desde Noia até a terra de Ortigueira, abranguendo as terras de Arzúa, Sobrado e Aranga.
Mosteiros familiares
miniatura|260x260px|Mosteiro de [[Mosteiro de Santa María de Sobrado dos Monxes|Santa María de Sobrado dos Monxes. Os tombos deste mosteiro son unha importante fonte de información sobra as orixes da familia Froilaz.]] Para garantir a continuidade indivisa deste patrimonio familiar, a estratexia empregada polos Froilaz (e pola aristocracia laica do seu tempo) era a creación de mosteiros familiares (“monasterios nostros” ). Estes cenobios, constituídos inicialmente por relixiosos de ambos sexos, funcionaban como unha sorte de montepíos da nobreza , e permitían vincular grandes propiedades a unha determinada liñaxe.
Os nobres, nunha aparente doazón denominada "enfiteuse", cedían os seus bens raíces aos mosteiros recibindo destes as rendas xeradas. No remate do contrato, tres xeracións e vinte e nove anos no caso galego, toda a propiedade revertía de novo no clan, ou no seu último membro supervivente (postromeiro) , momento no que volvían a aforarse as propiedades.
Este antigo sistema de terras familiares en común, chamado fintiu na tradición céltica, é a causa pola que nos documentos das doazóns dos Froilaz sempre figuran como confirmantes varios membros da liñaxe , xa que a propiedade dos bens estaba mancomunada e requiría da disposición conxunta dos condóminos. E é tamén o motivo polo que cando o mosteiro de Xuvia foi cedido á orde de Cluny por Pedro Froilaz no ano 1113, os sorprendidos visitadores da orde comprobaron que o mosteiro carecía de bens propios e que, ademais, non podían facer nada para remedialo. Unha mostra do poderío dos Froilaz no seu tempo é o feito de que sexa imposíbel estudar as fundacións e historia dos mosteiros de Monfero, Sobrado, Caaveiro, Cambre, Cis, Toxos Outos, Bergondo, Xanrozo, Dormeá, Nogueirosa, Pedroso, Xuvia, e outros... sen atopar continuadas referencias á familia.
Froila Bermúdez e os seus fillos
Casou en primeiras nupcias coa nobre Elvira de Faro, matrimonio co que os Froilaz incorporaron ao seu patrimonio dominios nas terras de Faro e o Castelo de Aranga. Deste casamento naceron: Gonzalo Froilaz, bispo de Mondoñedo; Pedro Froilaz, conde de Galiza e Trastámara; Rodrigo Froilaz, señor de Trasancos; Visclavara Froilaz; e Adosinda Froilaz. Nun segundo casamento tivo dúas fillas mais: Munia e Hermesenda Froilaz. Todos eles foron importantes aristócratas e iniciaron o período de hexemonía da súa casa entre a aristocracia do seu tempo. Faleceu o 27 de marzo de 1091 sendo soterrado xunto os seus pais Bermudo e Lupa no panteón familiar dos Froilaz en San Martiño de Xuvia.
Terra de Trasancos
miniatura|260x260px|[[Fusaiola do século I na honra do deus prerromano Reve, primeira referencia coñecida á Terra de Trasancos: REBE TRASANCI AVG[VST]E (Para Reve da terra de Trasancos)]] A Terra de Trasancos pode ser sinalada como o espazo territorial no que os Froilaz posuíron as súas mais antigas propiedades: servos, vilas, terras, igrexas e o seu mosteiro familiar e panteón de San Martiño. Este mosteiro, erixido polos antecesores dos Froilaz no século X, foi lugar de enterramento para os primeiros membros da parentela e nel profesaron como relixiosas dúas fillas de Froila Bermúdez: Visclávara e Munia. Munia Froilaz foi a súa vez a fundadora do outro grande mosteiro familiar dos Froilaz na comarca trasanquesa: San Salvador de Pedroso.
Estes dous cenobios víronse beneficiados polas continuadas doazóns patrimoniais dos Froilaz, e a súa vez, foron utilizados para expandir os dominios da parentela. A análise dos tombos de Xuvia permite observar como toda a terra de Trasancos (e os seus moradores) van ficando paulatinamente baixo o dominio do mosteiro, e por tanto dos Froilaz.
Este proceso, foi repetido noutros territorios como as terras lindeiras de Pruzos e Bezoucos, que se achaban tamén baixo o dominio directo dos primeiros Froilaz e da súa pequena nobreza dependente, situación na que se mantiveron durante todo o período plenomedieval. Alí se encontraban outros importantes mosteiros relacionados co clan como San Xoán de Caaveiro e Santa María de Monfero. Algúns mesmo iniciados polos propios Froilaz, tal é o caso de: Santa María de Xanrozo en Betanzos, probábel fundación de Froila Bermúdez ou Santa María de Nogueirosa fundado por Bermudo Pérez de Traba.
O señorío desta terra de Trasancos pasou de Froila Bermúdez ao seu fillo Rodrigo Froilaz, importante magnate territorial que fixo parte da curia condal de Raimundo de Borgoña, onde se lle encomendou a defensa das terras costeiras do reino. Posteriormente loitou xunto ao resto do clan familiar polos dereitos sucesorios de Afonso Raimúndez, fillo de Raimundo, até conseguir a súa coroación. Faleceu no ano 1133 e foi soterrado en San Martiño de Xuvia xunto aos seus pais e avós.
Pedro Froilaz
esquerda|miniatura|Miniatura no [[Tombos da Catedral de Santiago de Compostela|Tombo A da Catedral de Compostela representando a Raimundo de Borgoña, Conde de Galiza e suserano de Pedro Froilaz]] miniatura|Sepulcro de Pedro Froilaz no [[Panteón Real da Catedral de Santiago|260x260px]] O herdeiro de Froila Bermúdez á cabeza do clan familiar dos Froilaz foi o seu fillo Pedro. Criado en León, foi probabelmente un refén e o garante da fidelidade do seu pai a Afonso VI. Cando o rei Afonso confiou o goberno do reino galego ao seu xenro Raimundo de Borgoña, este contou desde o inicio co soporte da casa de Traba. Na súa curia condal figuran Pedro Froilaz, o seu irmán Rodrigo, o seu xenro Munio Páez e o seu fillo Bermudo Pérez. O conde Pedro foi o principal vasalo de Raimundo, gobernante do reino nos períodos nos que este se atopaba ausente e o encargado da formación e protección do seu fillo Afonso, futuro rei de Galiza segundo promesa de Afonso VI.
No momento do pasamento do conde Raimundo, no ano 1107, Afonso VI convocou a Pedro Froilaz e o resto da alta nobreza galega a unha curia na corte leonesa. Alí concedeu a rexencia de Galiza durante a minoría de idade do infante Afonso a súa filla Urraca, viúva de Raimundo, e fixo xurar os nobres galegos que defenderían os dereitos sucesorios do neno. Dous anos máis tarde faleceu tamén Afonso VI e Urraca, herdeira do seu imperio, casou co rei Afonso I de Aragón e Navarra. Este matrimonio acendeu a rebelión nas terras galegas pois relegaba a Afonso Raimúndez na liña sucesoria por detrás do rei consorte e os seus hipotéticos fillos. Pedro Froilaz, fiel ao seu xuramento, proclamou rei de Galiza ao seu protexido provocando a inmediata invasión das terras galegas por parte das hostes de Urraca e Afonso "o batallador". Durante tres meses ditos exércitos asolaron os dominios dos Froilaz até que estes conseguiron forzar a súa retirada.
Pedro Froilaz negociou entón unha alianza co bispo compostelán Diego Xelmírez, que inicialmente dubidara entre o bando de Urraca e o do seu fillo, e no ano 1111 ambos coroaron rei ao neno Afonso na Catedral de Compostela. Esta cerimonia contou desta volta co beneplácito da raíña Urraca, envolta na altura nunha guerra civil co seu marido e necesitada do apoio dos partidarios do seu fillo. O acordo coa raíña incluía unha segunda cerimonia de coroación na corte leonesa que non se produciu debido á derrota galega na batalla de Viadangos.
Defendendo sempre os intereses do infante Afonso, que eran tamén os seus, o conde Pedro participou xunto ao resto dos nobres galegos na guerra entre Urraca e o seu esposo aragonés. Neste período convulso, Galiza converteuse no punto de partida de todas as expedicións destinadas a recuperar os territorios perdidos por Urraca, entre o ano 1112 e o 1118 practicamente unha por ano. Como contrapartida Pedro Froilaz arrincou de Urraca, desexosa de gobernar en solitario, unha división da soberanía dos seus reinos. Desde o ano 1117 Afonso gobernou independentemente Galiza e tamén Toledo, reino ao que o infante foi trasladado polo seu aio e en cuxa catedral foi organizada unha solemne toma de posesión no 16 de novembro. Urraca e os seus partidarios tentaron recuperar o poder en Galiza no ano 1121, momento no que alzaron un exército que se enfrontou ás forzas conxuntas de Pedro Froilaz e Xelmírez, chegando despois dunha serie de escaramuzas a unha tregua na que Urraca non tivo mais remedio que aceptar compartir o poder co seu fillo. E no 1123 conseguiu Urraca encarcerar a Pedro Froilaz, a súa esposa e algúns dos seus fillos, mais a consecuente conflitividade que se estendeu pola xeografía galega fixo que este manobra reducise aínda mais a súa autoridade. A raíña urraca morreu no 1126, momento no que Pedro Froilaz conseguiu por fin ver coroado ao seu pupilo tamén en León.
Pedro froilaz faleceu no 1128 sendo soterrado no cemiterio da Catedral de Compostela a cambio da cesión dun enorme patrimonio á igrexa compostelá. É probábel que tentase por medio dun acordo con Xelmírez converter á catedral no espazo de enterramento da súa estirpe familiar. Posteriormente os seus restos foron trasladado o interior do templo e hoxe repousan no panteón real da catedral nun sartego elaborado no século XX.
Casou dúas veces, a primeira no ano 1088 con Urraca Froilaz de Traba, importante aristócrata da que tivo cinco fillos: Bermudo, Fernando, Lupa, Ximena,Froila. E unha segunda, no 6 de maio do 1105, con Maior Guntronda da que naceron Rodrigo, García, Vasco, Eva, Toda, Urraca, Sancha, Estefanía, Elvira e Aldara.
Os fillos de Pedro Froilaz no condado de Portugal (1121-1128)
Dous fillos de Pedro Froilaz, Bermudo e Fernando terían unha acción destacada no condado de Portugal, durante o goberno da condesa Teresa, nai do futuro rei, Afonso Henriques.
Aínda que as relacións entre Teresa e a casa de Traba eran estreitas con anterioridade, a presenza no condado portugués de Bermudo e Fernando non está confirmada documentalmente até 1121. Bermudo, que casaría coa filla máis vella de Teresa, Urraca, ocupou cargos como a tenencia de Viseu, ao mínimo entre 1125 e 1128. Fernando, pola súa parte, será tenente de Coímbra, entre outras doazóns. Da relación entre Teresa e Fernando Pérez de Traba nacerían catro fillos.
Esta relación alleou a Teresa das principais casas nobiliarias portucalenses. A nobreza portuguesa sufría mal que os Traba e os seus achegados tomasen para si cargos tan relevantes como a defensa da fronteira fronte aos musulmáns. En opinión da historiografía portuguesa, Tareixa tiña "clara a sua vontade de restaurar o antigo reino da Galiza". Membros da máis alta nobreza do reino, os Traba estarían moi interesados nesta opción política. En tanto, a nobreza do condado optaba xa pola creación dun Portugal independente.
O enfrontamento entre os partidarios de Teresa e a nobreza do condado, unida arredor do seu fillo Afonso Henriques, precipitáronse trala morte de Urraca en 1126. O fillo desta, Afonso VII, tivo primeiro que asegurar a paz na fronteira aragonesa. Unha vez logrado este obxectivo, decidiuse a someter a nobreza galega e portuguesa. A finais de setembro de 1127, vitorioso en Galiza, o seu exército atravesou o Miño. Teresa e Fernando fuxiron cara o sur, refuxiándose en Viseu ou Coímbra, mentres Afonso Henriques defendía con éxito Guimarães, acuartelado no castelo da cidade. O empeño de Afonso Henriques deulle aínda máis apoios. O 24 de xuño de 1128 enfrontáronse as tropas de Henrique e as da súa nai no Campo de São Mamede, coa vitoria de Henrique.
Ao que parece, Teresa e Fernando abandonaron Portugal após a derrota. Fernando viviría aínda vinte anos, sendo unha figura relevante da política leonesa.
Haruki Murakami
Traxectoria
Frecuentou a Universidade de Waseda, en Toquio, dedicándose sobre todo aos estudos teatrais. Antes de terminar o curso, abriu un bar de jazz chamado Peter Cat, á fronte do cal se mantivo entre 1974 e 1982. En 1986, partiu para a Europa e despois para os EUA, onde foi para impartir clases na Universidade Princeton e onde acabaría por quedar a vivir.
Escribiu a súa primeira novela - Hear the Wind Swing - en 1979, mais sería en 1987, con Norwegian Wood, que o seu nome se tornaría famoso no Xapón. Escritor particularmente influenciado pola cultura occidental, Murakami traduciu para o xaponés obras de F. Scott Fitzgerald, Truman Capote, John Irving e Raymond Carver.
En Galiza
Murakami viaxou a Santiago de Compostela en 2009. ''“Os alumnos dun instituto [o IES Rosalía de Castro] elixiron 'Kafka na beiramar' (2002) como libro do ano e viaxei a recibir o premio [ Premio San Clemente]. Sempre o recordo: eran rapaces moi intelixentes. Gustoume Galiza; os mariscos e o viño son estupendos”.''
Noiteboa
miniatura|300px|Noiteboa ([[1904-05), pintura de Carl Larsson.]]
A Noiteboa é a celebración cristiá do nacemento de Xesús. Celébrase a noite do día 24 de decembro, a véspera do día de Nadal (o día 25 de decembro) onde se mesturan antigas tradicións pagás indoeuropeas do solsticio de inverno.
Roope Ahonen
Traxectoria
Ahonen foi considerado desde os seus comezos como unha das grandes promesas escandinavas. Con esa fama debutou no Salon Vilpas do seu país natal, paso previo a xogar na liga sueca, onde disputou as temporadas de 2012 a 2014 entre Solna Vikings e Borås Basket. Ao ano seguinte regresou á Korisliiga para xogar no Bisons Loimaa. Tras esta experiencia, deu un salto de nivel para xogar no Kolossos Rodou da A1 Ethniki grega. Militou no equipo de Rodas durante dúas temporadas cunha media de 7 puntos e cunha porcentaxe en tiros de tres do 40%. Ademais, repartiu 2,6 asistencias por xogo. Na temporada 2016−17 foi titular de forma regular e xogou moitos minutos no posto de base nun equipo que disputou as eliminatorias polo título. En setembro de 2017 chega a Galiza concretamente ao Club Ourense Baloncesto da Liga LEB. Ao ano seguinte asina polo Oviedo, onde consegue 11,5 puntos por encontro (15,7 en playoffs), unha porcentaxe de triplas do 50,3% (55,6% en playoffs) e unha valoración media de 11,7 (20 en playoffs). O 16 de xullo de 2019 anúnciase a súa incorporación ao Leite Río Breogán.
Noiteboa
Os costumes varían duns países a outros, pero é bastante común reunirse para cear toda a familia, e facer agasallos sobre todo, nos países protestantes.
O costume actual en Galiza é unha cea familiar onde se comen mariscos, peixe (principalmente bacallau e pescada) e unha carne no forno (año, capón ou pavo), despois remátase con sobremesas, tradicionalmente figos secos, castañas e noces, hoxe doces importados: turróns, mazapáns, panettones e tortas varias coma o tronco de Nadal. Cántanse panxoliñas acompañadas dunha pandeireta e vieiras. Tradicionalmente acendíase o tizón de Nadal e viña o Apalpador. Hoxe repártense agasallos baixo a árbore de Nadal seguindo as tradicións centroeuropeas de Papá Noel, que en parte substitúe a tradición de Reis que, á súa vez, substituíu ao Apalpador propio. Aínda que non é unha noite de troula, algúns mozos si saen hoxe en día.
A Noiteboa tradicional galega
Na noite do 24 de decembro celébrase o nacemento. Por tal motivo serve para reforzar a unión da familia, normalmente na casa paterna. Nesta unidade familiar inclúense as ánimas dos familiares falecidos, que se cre que veñen participar na cea. Así, na cea de Noiteboa era costume servir un prato máis na mesa para que os familiares mortos puidesen compartir coa familia esta celebración, ou ben deixábase a mesa sen recoller para que comesen as ánimas dos ausentes, para os que tamén se deixaba a lareira acesa. En Verín deixábaselles cera e leite; Risco sinalaba que en Xinzo de Limia debía quedar na casa o cabeza de familia para recibi-las ánimas. Deste xeito, os membros da familia no alén podían gozar de calor e comida na casa á que pertencían. Risco tamén relaciona este acto de reservar un sitio e cubertos na mesa como símbolo da pousada que se lle dá á Virxe, pousada que se lle negara en Belén.
Ata tempos recentes era día de abstinencia, polo que non se servían carnes. Isto explica o costume galego de cear bacallau con coliflor nesta ocasión; noutros lugares ceábase, ollomol ou polbo, verza ou grelos. Entre as sobremesas máis típicas pódense cita-la sopa de améndoas (en Verín) ou a compota de pera en viño tinto (Lugo).
Taboada Chivite di que nalgures tamén se lle daba ás vacas unha sobrecea na Noiteboa, coma se o gando tamén fose da familia e tivese dereito a celebra-la festa. Outros costumes que cita son botar unha présa de sal no pozo ou deixar en auga unhas flores de malva que se recolleran na noite de San Xoán, coa crenza de que, aínda estando loxicamente murchas, aparecerán á mañá seguinte frescas e fragrantes, como acabadas de cortar.
Hai sitios, como Verín, onde ao remata-la cea de Noiteboa, os rapaces saen a apedra-las árbores froiteiras para que o ano entrante desen ben de froita. Adoitábase facer sobre todo coas árbores aneiras, que só dan froito cada dous anos. Era costume representar previamente unha falsa disputa entre o dono da árbore, que teimaba en cortala, e outra persoa que a defendía, porfiando en que despois de apedrala daría froito en abundancia.
Tizón de Nadal
Na Noiteboa limpábase coidadosamente o lar e acendíase un gran tronco, denominado tizón de Nadal ou cepo de Nadal. O acto de varre-lo lar antes de prende-lo lume simbolizaba destruí-lo vello para dar paso ó novo. O tizón debía permanecer aceso na lareira ata Aninovo; en troques, por terras de Becerreá debía durar todo o ano, dándolle lume tódolos días aínda que fose por pouco tempo. Logo deixábase apagar pero conservábase durante o resto do ano para acendelo de novo durante as treboadas ou cando se ventaba unha desgraza na casa, como elemento protector do fogar. Xoán Xosé Pérez Labaca escribiu sobre un costume dos celtas que consistía en acender unha candea o día do solsticio de inverno, que tiña que arder durante medio día seguido para traer boa sorte na casa. O tizón de Nadal é rito coñecido e usado en toda Europa, relacionado coa árbore de Nadal. En Cataluña vén ser o que chaman 'tió', no que baten os nenos da casa para que lles bote doces, que os pais lle meten dentro. A súa orixe recúa con seguranza deica os tempos mais vellos|Vicente Risco: "Etnografía: cultura espritual", en Historia de Galiza'', dirixida por Ramón Otero Pedrayo. Editorial Nós, Buenos Aires 1962 (Reed. Akal, Madrid 1979); vol. I, 255-777.}} Ademais de ser protector e de certo carácter sagrado, as cinsas do tizón de Nadal parecían ser boas para cura-las febres. O culto ao lume está ben presente na cultura popular galega, coma na doutras latitudes. Poida ser que este tizón de Nadal sexa unha reliquia dese culto pagán que terminou sendo prohibido, sen éxito, polas Sinodais de Mondoñedo no século XVI por consideralo rito gentílico (Eladio Rodríguez, citando a Murguía).
As tempas
Na Comarca do Condado adóitase saír á eira cun cirio aceso para saber de onde vén o vento, ás 12 da noite en punto. O lugar desde o que sopre o vento indicará como vai vir o tempo e as colleitas no ano próximo. Así, o vento do sur indica ano húmido, o nordés avisa que vai ser ano seco, o vento do leste indica un ano de fame e o vento do oeste indica unha anada abondosa.
O Apalpador
O equivalente galego do Papá Noel, semellante a outros xigantes ou carboeiros ibéricos e europeos. Personaxe mitolóxico que, baixo diferentes denominacións: Apalpador, Apalpa-Barrigas ou Pandigueiro, é coñecido en diversas comarcas do País. Indica a tradición que se trata dun carboeiro que vive nos montes e nas devesas durante todo o ano e que baixa durante a noite do apalpadoiro, pola Noiteboa ou o día 31 de decembro segundo a zona, para apalpar as barrigas dos meniños e comprobar que comeran ben durante o ano. Se as atopa cheas, murmura "así estexas todo o ano". Se non as atopa cheas non di nada, pero deixa en ambos casos unha presada de castañas. Esta tradición comezou a ser recuperada e celebrada por toda a Galiza.
Outros artigos
Jul
John Milton
John Milton, nado en Londres o 9 de decembro de 1608 e finado na mesma cidade o 8 de novembro de 1674 foi un poeta e ensaísta inglés, coñecido especialmente polo seu poema épico Paradise Lost. Politicamente foi unha figura importante entre os que apoiaron a Mancomunidade de Inglaterra. Ocupou o posto de ministro de linguas estranxeiras baixo o mandato de Oliver Cromwell e os seus tratados políticos foron consultados para a redacción da Constitución dos Estados Unidos de América.
Poeticamente, Milton é unha das figuras máis importantes do panorama literario inglés, sendo en ocasións situado ao mesmo nivel que Shakespeare. A influencia de Milton na literatura posterior é ampla e variada: atribúese á influencia da súa obra a aceptación e difusión do verso branco en poesía, e, especialmente durante o Romanticismo, as alusións á súa obra alcanzaron un nivel similar ao gozado polas referencias clásicas. A propia personalidade de Milton foi en ocasións debatida e criticada, en especial, a forma na que se debuxou a si mesmo nalgunhas das súas obras, sobre todo na Defensio.
Primeiros anos
John Milton foi o segundo fillo de John e Sara Milton. O seu pai era un próspero escribán, que realizaba tarefas de notario. Compuña tamén música sacra e tiña vínculos co mundo do teatro, especialmente o Blackfriars Theatre; fora desherdado polo seu pai, fervente católico, por converterse ao protestantismo. A familia vivía en «The Spreadeagle», a súa casa de Cheapside, preto da catedral de San Paulo en Londres, en cuxa escola estudou Milton. Dende moi novo, Milton comezara a aprender linguas clásicas da man de titores, entre eles Thomas Young.
En 1625, foi admitido no Christ's College en Cambridge, onde comezou a prepararse para entrar na Igrexa de Inglaterra. Era moi bo estudante, pero gustáballe discutir e foi expulsado temporalmente por rifar co seu titor, William Chappell, polo cal ao seu regreso foille asignado outro. O seu profesor favorito foi Thomas Young (que xa fora titor seu en Londres), o cal reaparecería noutros momentos da súa vida desvinculados da etapa de Cambridge. Fíxose amigo de Roger Williams, teólogo disidente americano, ao que ensinou hebreo a cambio de leccións de neerlandés. Neste período compuxo varios poemas, entre eles On the Morning of Christ's Nativity. Sábese que os primeiros anos da súa estancia en Cambridge non foron agradables. Milton sentíase alienado pois consideraba o seu intelecto superior ao dos seus compañeiros e estes, facendo referencia ao seu pelo longo e louro, e o seu aspecto efeminado puxéronlle o alcume de «Lady of Christ's» (college). Con todo, é posible que unha vez as súas obras poéticas comezaron a publicarse nos xornais da universidade, a situación cambiase, como parece indicar o seu último escrito universitario, Oratorio pro Arte, que trata entre outras cousas do belo e valioso dunha amizade entre iguais.
Estudo intensivo e viaxes
En 1632, graduouse cum laude e regresou a Londres, onde se dedicou durante cinco ou seis anos ao estudo intensivo e á composición literaria na súa casa de Hammersmith. Nesta época escribiu principalmente poemas, como On Shakespeare, L'Allegro e Il Penseroso.
Contrario á educación de Cambridge, que entón se baseaba principalmente na memorización, Milton dedicou este tempo á lectura das obras dos antigos e dos contemporáneos sobre teoloxía, filosofía, historia, política, literatura e ciencia. Como guía para trazar os estudos aos que Milton se dedicou nestes anos recórrese ao seu «commonplace book», algo así como o seu caderno de notas, que hoxe se atopa na Biblioteca Británica. A educación de Milton foi ampla e variada; coñecía o latín, o grego e o hebreo. Era un fluído falante do francés, o castelán e o italiano, e aplicouse tamén en aprender inglés antigo e neerlandés. Grazas a esta educación, Milton está considerado como un dos escritores máis instruídos da literatura inglesa.
En abril de 1637 morreu a súa nai, e uns meses despois Edward King, amigo de Milton da época de Cambridge, morreu afogado, polo que os seus compañeiros decidiron escribir elexías na súa honra. En novembro Milton compuxo Lycidas para engadila na colección en memoria de King, e esta publicouse en 1638. Escribiu tamén mascaradas como Arcades ou Comus, que compuxo para John Egerton, primeiro conde de Bridgewater, ao ser este instaurado «Lord President of Wales» —os manuscritos destas obras temperás consérvanse no Trinity College de Cambridge, polo que se coñecen como «os manuscritos de Trinity»—.
Como era costume entre os mozos podentes na época, Milton emprendeu unha viaxe por Europa na primavera de 1638; foi a París e despois a Italia, onde, durante a súa estancia en Florencia, moi probablemente coñeceu a Galileo Galilei, o cal se atopaba baixo arresto domiciliario por orde da Inquisición. En Roma foi convidado polo cardeal Barberini, sobriño do papa Urbano VIII, a visitar a Biblioteca Vaticana. Trasladouse a Xenebra, onde fora coa esperanza de coñecer o soado teólogo calvinista Giovanni Diodati. Alí, tivo que cancelar a proxectada viaxe a Grecia ao descubrir rumores cada vez máis insistentes de que se achegaba unha guerra civil a Inglaterra e que un amigo seu de infancia, Charles Diodati, sobriño do anterior, morrera. Regresou a Inglaterra en xullo de 1639, tras o cal comezou a escribir Epitaphium Damonis, un poema en latín en memoria do seu amigo.
En Londres, estableceu unha especie de academia, á que asistiron os seus sobriños, Edward e John Phillips, e á que acudiron máis adiante mozos de familias aristocráticas. A guerra civil estaba a fraguarse (xa se estaba librando o seu prefacio, as guerras dos bispos). O rei Carlos I invadira Escocia e disolvera o parlamento. Milton, activo en política, comezou a redactar panfletos antiepiscopais —nesta época, política e relixión estaban fortemente enlazadas (o rei xa era a cabeza da igrexa anglicana), algo que se pode apreciar nos escritos de Milton: Of Reformation, sobre a disciplina nas igrexas de Inglaterra; Animadversions, Of Prelatical Episcopacy (que é unha defensa de Smectymnuus, unha organización protestante liderada por Thomas Young) e The Reason for Church Government, na que se sitúa en contra da prelación (xerarquía) e ataca a Igrexa alta, especialmente o seu líder William Laud, Arcebispo de Canterbury.
Primeiro matrimonio
esquerda|miniatura| Primeira edición de Areopagitica. En 1642, Milton casou con Mary Powell, que tiña entón 17 anos. A relación non durou moito, e pouco despois Mary abandonouno, regresando á casa dos seus pais en Oxford, pois Milton tiña un carácter arisco. Esta situación deu lugar aos famosos «Tratados sobre o divorcio», onde se argumentaba a favor do divorcio por incompatibilidade de personalidades: en 1643, publicou Doctrine and Discipline of Divorce e en 1644, Judgement of Martin Bucer Concerning Divorce. A publicación destes textos causou un escándalo no parlamento e entre o clero, que tentou censuralos; por mor diso, durante o verán de 1644 Milton escribiu o seu Areopagitica, unha apoloxía da liberdade de prensa. Doutra banda, Milton, que quedara en certa medida desencantado da educación de Cambridge, escribiu Of Education, un tratado que propón establecer un estudo rigoroso para os mozos de Inglaterra. En 1645, publicáronse outras tres obras: Tetrachordon, Colasterion e unha colección de poemas en inglés e en latín.
Ao redor de 1645, Mary Powell regresou ao fogar conxugal e reconciliáronse; a súa primeira filla, Anne, naceu o ano seguinte. Cando a guerra civil estalou, os Powell declaráronse monárquicos, mentres que Milton era republicano. En Oxford, os monárquicos estaban a ser expulsados, así que a familia da súa muller trasladouse á casa de Milton, en Hammesmith. En 1647 morreron o seu pai e o seu sogro. Un ano despois os Powell abandonaron a casa, e naceu a súa segunda filla, Mary Milton. O 30 de xaneiro de 1649 o rei Carlos I foi executado nunha praza pública, acto do que probablemente Milton foi testemuña. Dúas semanas despois publicouse The Tenure of Kings and Magistrates, que aborda cuestións institucionais.
Ministro de linguas estranxeiras
miniatura|Primeira edición de Eikonoklastes. Unha vez establecida a Commonwealth trala vitoria parlamentaria, o goberno de Cromwell fixo de Milton ministro de linguas estranxeiras (marzo de 1649) e a familia trasladouse a Westminster, onde naceu o seu fillo John. Nos anos subseguintes Milton foi o encargado de traducir ao latín as actas oficiais e responder os ataques literarios contra a república; tamén serviu como censor e é moi posible que tamén redactase discursos para Cromwell. Con The Tenure of Kings and Magistrates defendeu o republicanismo e a Cromwell, que estaba a ser atacado polos presbiterianos (principalmente escoceses) e os realistas. Entre os seus tratados máis notables atópase o Eikonoklastes, publicado en outubro de 1649 e que é unha resposta ao Eikon Basilike, un tratado moi difundido que se atribuía a Carlos I e que mostraba o rei asasinado como un mártir cristián. Un mes despois, os partidarios de Carlos II publicaron a Defensio Regia, escrita polo coñecido orador Claudius Salmasius, ao que Milton respondeu con Defensio pro populo Anglicano (ou a Primeira defensa), un texto moi coidadosamente redactado, en latín, que serviu para dar a coñecer as facultades oratorias de Milton na Europa continental.
En 1652, Milton perdeu a vista, probablemente por mor dun glaucoma, o que lle leva a compor o soneto «When I Consider How My Light Is Spent». En maio, a súa dona Mary morreu por complicacións no parto e en xuño morreu tamén o seu fillo John, de quince meses.
En 1654 publicou a Defensio Secunda, resposta ao Regii sanguinis clamor de Pierre du Moulin, na que eloxia a Cromwell, á vez que o exhorta a manterse fiel aos principios republicanos. Continuou a traballar grazas á axuda de Andrew Marvell, ao que fixo o seu asistente, e ditando as liñas a amanuenses. Aínda así, os seus labores como tradutor son amplamente recortados e modificouse o seu soldo (288 libras) a unha pensión vitalicia de 150 libras.
Milton atribuíra o Clamor a Alexander More, polo que este respondeu atacándoo nun escrito. En 1655, Milton publicou Defensio Pro Se ("Defensa de min mesmo"), defendéndose deste ataque. En 1656, contraeu nupcias con Katherine Woodcock, coa que tivo unha filla, mais Katherine e a súa filla morreron en 1658, o mesmo ano en que tamén morreu Oliver Cromwell. En memoria da súa esposa Katherine, escribiu o soneto «Methought I saw my late espousèd saint».
Restauración
esquerda|miniatura|Milton ditando ás súas fillas Paradise lost. Coa morte do Lord Protector Oliver Cromwell, a Commonwealth estaba condenada a caer; Milton, con todo, continuou a aferrarse aos principios republicanos e a principios de 1659 publicou A Treatise of Civil Power, tratado en que ataca a unión de Igrexa e estado, Considerations touching the likeliest means to remove hirelings, denunciando a corrupción na Igrexa e unha serie de propostas destinadas a manter a supremacía do parlamento sobre o exército: A Letter to a Friend, Concerning the Ruptures of the Commonwealth (tras a disolución do Rump Parliament), Proposals of certain expedients for the preventing of a civil war now feared (cando estaba a piques de restaurarse a monarquía Estuardo) e, finalmente, Ready and Easy Way To Establish a Free Commonwealth, unha fútil reprimenda aos ingleses por fraquear na causa da liberdade.
Por mor do seu traballo como propagandista, Milton tivo que esconderse dos monárquicos, por medo a unha posible represalia. En xaneiro, tanto a Defensio pro populo Anglicano como o Eikonoklastes foron queimados publicamente. En outubro, Milton foi arrestado e ingresado en prisión, aínda que máis tarde foi liberado por orde do parlamento grazas á influencia dalgúns amigos agora poderosos como Andrew Marvell.
En 1663, Milton casou con Elizabeth Minshull, de 24 anos, a pesar da opinión desfavorable das súas fillas e volveu traballar como titor de mozos podentes. Terminou ademais a súa obra épica Paradise Lost. Pola súa cegueira, Milton compuña os versos na súa cabeza pola noite e ditábaos pola mañá aos seus asistentes. Paradise Lost completouse na aldea de Chalfont St Giles cando en 1665 saíu de Londres para escapar da gran peste de Londres e publicouse finalmente en 1667, en dez libros, sendo ampliado en 1668 con material adicional. A obra foi un éxito instantáneo. En 1670 publica History of Britain e en 1671 Paradise Regained e Sanson Agonista, en 1673 ''Of True Religion and Poems, &c. upon Several Occasions''. No verán de 1674 apareceu a segunda edición de Paradise Lost, esta vez en doce libros.
Milton faleceu dun fallo renal en novembro de 1674, e atópase enterrado na igrexa de St. Giles en Cripplegate; existe un monumento na súa honra no Recuncho dos Poetas da abadía de Westminster.
A personalidade de Milton
A reputación de Milton estivo en constante cambio, tanto durante a súa vida como despois. Da lectura dos seus escritos políticos non se pode discernir un carácter amable, xa simplemente pola forza e intensidade das súas conviccións, e o destino particular destes (a propaganda política), que por forza require de certa aspereza. Entre outras cousas foi acusado de ser politicamente oportunista, de ser inmoral (polos tratados sobre o divorcio, e os seus tres matrimonios —que ironicamente nunca acabaron en divorcio), e tamén de ser un clasicista arrogante con demasiada estima do seu propio valor como poeta, —algo que, quizais pode lexitimarse en declaracións súas de mocidade, como a seguinte da época de Cambridge, na que tras observar os seus compañeiros tratar de representar unha comedia no teatro da facultade, comentou, máis tarde: "Eles críanse homes galantes, eu críaos idiotas". Máis recentemente tamén tivo fortes acusacións de misoxinia por parte do feminismo, tanto polos tratados sobre o divorcio como pola descrición da pouco redimible Eva de Paradise Lost.
Tamén se lle acusou de non ocuparse da educación das súas fillas como se ocupou da dos seus sobriños e outros mozos. A súa relación con elas era, ao parecer, bastante fría despois da morte da súa nai, especialmente cando Milton decidiu casar por terceira vez. As poucas referencias existentes sobre a vida familiar de Milton suxiren que este ignorou as necesidades emocionais e educativas das súas fillas, as cales, pola súa banda sentíronse explotadas polas necesidades de Milton, especialmente cando quedou cego; coñecida é a anécdota que conta como Milton ensinou ás súas fillas a ler no alto o grego, pero sen ensinalas a entender o idioma, polo que pasaban horas recitando algo que non entendían.
As súas fillas Anne e Mary nunca fixeron as paces co seu pai, pero Deborah —a máis nova e máis parecida ao seu pai— serviu como fonte para as primeiras biografías do poeta, e descríbeo como un home afable e excelente compañía. A rixidez e austeridade dos seus costumes, parece, foron fortemente esaxeradas posteriormente. Apreciaba pasear polos xardíns, mesmo despois de quedar cego, e tamén o tabaco e o viño moderadamente.
En canto á opinión dos estudiosos das épocas seguintes, cabe o exemplo do proclamado por G. K. Chesterton, que falou dun contraste entre Milton o poeta e Milton o home: «témome que o modo máis curto e máis satisfactorio de dicilo é que, unha vez todo foi meu dito meu feito, (Milton) é un poeta que non podemos deixar de apreciar e un home ao que non podemos apreciar».