cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pazo dos Condes de Ximonde
Estrutura da edificación
A fachada conserva o escudo nobiliario dos antigos propietarios, situado no machón central do segundo andar, pódese apreciar as armas da familia: Figueroa (cinco follas de figueira colocadas en aspa), Castro (seis roeis de azur colocados en dous paus de tres), Mendoza (cuartelado en aspa) e Moscoso (unha cabeza de lobo). Aparece así mesmo unha cruz flordelisada da Orde Militar de Santiago e, baixo a coroa, un pequeno escudo xaquelado coas armas da liñaxe dos Cisneros.
Auditorio
A adaptación do edificio para o transformar no auditorio Abanca, inaugurado en setembro de 2011, correu a cargo do arquitecto Xosé Luís Pereiro. Respectouse a antiga fisionomía do edificio, mantendo o conxunto arquitectónico que conforma xunto cos inmobles lindeiros. Conserváronse todas as fachadas e muros perimetrais existentes, así como da antiga escaleira, que foi reconstruída na súa totalidade, recuperando os orixinais banzos de granito do seu primeiro tramo. O auditorio ten capacidade para uns 700 espectadores, distribuídos no patio de butacas e un anfiteatro. Posúe foso de orquestra, cámara negra, cuncha acústica, e camerinos.
A oferta cultural xira en torno a tres grandes epígrafes: dous ciclos temáticos (un de danza, lírica e música e outro de teatro), e mais unha programación xenérica orientada a públicos moi diferentes.
Escola Municipal de Música e Danza de Ribadeo
A Escola de Música e Danza de Ribadeo (EMMeD) é un centro de ensino complementario, tal como di o nome, de música e danza da vila mariñá de Ribadeo. Depende da área de cultura de dito concello.
A EMMeD ten dous obxectivos: levar a cabo un proxecto que sexa pedagoxicamente atractivo e, ao mesmo tempo, que sexa musicalmente eficaz.
Distrito Pader
miniatura|Localización do distrito en Uganda
Limita co Distrito Lamwo polo noroeste, co Distrito Kitgum polo nordeste, co Distrito Agago polo leste, Distrito Otuke polo sueste, co Distrito Lira polo sur, co Distrito Oyam polo suroeste e co Distrito Gulu polo oeste. Pader, a capital, atópase aproximadamente a 130 km ao nordeste de Gulu, a principal cidade da subrexión. .
O distrito é relativamente recente, tendo sido anteriormente parte do Distrito Kitgum. En decembro de 2001, o condado de Aruu e o de Agago foron separados do Distrito Kitgum para formar o Distrito Pader. A cabeceira do distrito, Pader, atópase no centro do distrito. O distrito, canda o de Amuru, o de Agago, o de Gulu, o de Lamwo, o de Nwoya e o de Kitgum, constitúe a subrexión acholi, considerado o territorio histórico dos acholi, e lar dunha poboación dun millón de habitantes.
O censo do ano 2002 dáballe unha poboación estimada ao distrito de aproximadamente 142.320 habitantes. Na maior parte da primeira década dos 2000, a maioría da poboación dentro do distrito viviu en campos de refuxiados, por culpa da Guerra de Resistencia do Señor. Co cesamento de hostilidades entre o LRA e o UPDF no 2006, moita xente dos campos de refuxiados regresaron aos seus lares.
782
Véxase tamén
Historia ano a ano
Distrito Oyam
Oyam District é un distrito da Rexión Norte de Uganda. Como a maioría dos distritos de Uganda, o seu nome provén da poboación capital, Oyam.
Limita co Distrito Gulu polo norte, co Distrito Pader polo nordeste, co Distrito Kole polo leste, co Distrito Apac polo sur, co Distrito Kiryandongo polo suroeste e co Distrito Nwoya polo oeste. Oyam, a cabeceira, atópase aproximadamente a 73 km ao oeste de Lira, a maior poboación da subrexión.
O distrito foi establecido polo parlamento ugandés no 2006. Anteriormente, o distrito formaba parte do Distrito Apac. Canda o Distrito Lira, o Distrito Alebtong, o Distrito Amolatar, o Distrito Apac, o Distrito Dokolo, o Distrito Kole, o Distrito Otuke, o Distrito Oyam forma parte da subrexión Lango, lar dunha poboación langi de millón e medio de .individuos. É un distrito predominantemente rural.
No censo do ano 2002, tiña unha poboación estimada de 268.400 habitantes, e dábaselle un crecemento do 3%, polo que, para o 2010, tería unha poboación de 340.000 habitantes.
A agricultura de subsistencia e a gandaría son as principais actividades económicas do distrito.
Iban Mayoz
Iban Mayoz, nado o 30 de setembro de 1981 en Donostia, Guipúscoa é un ciclista vasco.
Sono (homónimos)
Sono pode ser:
Luís Candendo
Luís Candendo Pérez, nado en Ribadavia en 1936 e finado en Antzuola o 9 de novembro de 1978, foi un obreiro metalúrxico galego asasinado por membros de ETA.
Traxectoria
Luís Candendo emigrara ao País Vasco en 1953, e primeiro traballara nas oficinas do Sindicato Vertical e posteriormente como obreiro metalúrxico nos altos fornos que a empresa Unión Cerrajera tiña no concello de Bergara. Estaba afiliado á UCD.
O 9 de novembro de 1978, mentres recollía un bocadillo na porta da súa casa, disparáronlle dous homes no coche e matárono. O atentado foi reivindicado días despois por ETA, que acusou a Candedo de confidente.
Vida persoal
Foi pai do organista vasco Óscar Candendo Zabala.
Termodinámica clásica
Denomínase termodinámica clásica ao ramo da Termodinámica que *xudíu primeiramente co entendemento progresivo dos conceptos de traballo, calor, enerxía e entropía no contexto clásico.
A teoría cinético-molecular non fora plenamente desenvolvida aínda, e non foi senón na transición do século XIX para o século XX que o paradigma enerxeticista, defendido por Helm, Ostwald e Mach foi cedendo terreo para o paradigma atomista, defendido por Ludwig Boltzmann e Felix Klein. Máis tarde a mecánica estatística e a termodinámica estatística xurdiron como disciplinas plenas, baseadas principalmente nos estudos de Boltzmann.
783
Véxase tamén
Historia ano a ano
Heaberht de Kent
Heaberht foi un rei de Kent no século VIII que gobernou conxuntamente con Ecgberht II.
Alejo Ferreiro Soilán
Alejo Ferreiro Soilán, finado en Mondoñedo o 18 de marzo de 1916 foi un farmacéutico e político galego.
Traxectoria
Farmacéutico de Mondoñedo. Leal a Avelino Montero Villegas, foi concelleiro de Mondoñedo, primeiro tenente alcalde, e logo da morte de Francisco Díaz Portas fíxose cargo da alcaldía en xullo de 1914. Foi nomeado alcalde de Mondoñedo por Real Orde en outubro de 1914. A principios de 1916 foi novamente designado alcalde por Real Orde. Continuou no cargo até a súa morte en marzo de 1916.
Influenza A subtipo H5N1
dereita|miniatura|250x250px|Influenza A subtipo H5N1, o virus que causa a gripe aviaria. [[Micrografía electrónica de transmisión de viróns en tinción negativa (claros sobre fondo escuro). (Fonte: Erskine Palmer, imaxe dos Centros para o Control e a Prevención de Enfermidades). ]] miniatura|250x250px|Influenza A subtipo H5N1 (dourado) crecendo en [[células MDCK (verde).]]
H5N1 é unha cepa altamente patóxena de gripe aviaria. A primeira aparición deste tipo de gripe en humanos deuse en 1997 en Hong Kong. A infección en humanos coincidiu cunha epidemia de gripe aviaria, causada pola mesma cepa, na poboación de pitos en Hong Kong. O nome H5N1 refírese ao tipo dos antíxenos de superficie presentes no virus: hemaglutinina tipo 5 e neuraminidase tipo 1.
As aves son o reservorio natural do virus. Normalmente o virus é transportado no intestino das aves, e non son letais. Con todo, esta variante mutou á máis letal das cepas de virus da gripe existente. As mutacións son normais e xa pasaron con anterioridade, como a pandemia por gripe causada en 1918 coñecida como gripe española, unha variante de H1N1 na que morreron entre 40 e 50 millóns de persoas.
Até outubro de 2005 só se reportaron ao redor de 200 persoas infectadas polo H5N1, pero a súa taxa de mortalidade foi moi alta (arriba do 59%). Trece países de Asia e Europa víronse afectados, e máis de 120 millóns de aves morreron, foron sacrificadas ou foron postas en corentena.
O 26 de decembro de 2005, científicos chineses aseguraron que sintetizaran a primeira vacina activa do mundo para aves contra o virus letal H5N1 da gripe aviaria, útil tamén contra a enfermidade de Newcastle. Con todo, actualmente non existe ningunha vacina comercial que poida previr o contaxio desta enfermidade.
A cepa foi chamada HPAI A/H5N1 que significa Subtipo H5N1 do virus da influenza aviario tipo A, altamente patóxeno polas súas siglas en inglés; este é o virus responsable da gripe H5N1 comunmente chamada gripe aviaria. Debido á alta letalidade e virulencia do virus HPAI A/H5N1, a súa presenza endémica, o crecente número de organismos hospedadores e á súa capacidade de sufrir mutacións significativas, o virus converteuse na maior ameaza de pandemia a nivel mundial, e destináronse miles de millóns de dólares na súa investigación e na preparación para unha eventual pandemia de influenza aviaria altamente patóxena.
O virus HPAI A/H5N1 pertence ao xénero Influenzavirus A, e á súa vez á familia Orthomixoviridae. É, por tanto, un virus de 90 a 120 nm de diámetro, que posúe unha envoltura de capa lipídica derivada da membrana plasmática da célula en que o virus se replica, cunha cápside de simetría helicoidal que protexe o xenoma de 13.6 quilobases.
O material xenético componse por unha soa cadea lineal de ARN, de sentido negativo (é dicir, de sentido contrario ou complementaria ao ARNm que se sintetizará), dividida en 8 segmentos que conteñen a información de 10 xenes. Cada segmento atópase protexido por unha nucleocápside, formada estruturalmente por un segmento de ARN, varias moléculas de nucleoproteínas, e o complexo ARN polimerasa máis encimas asociadas necesarias para a síntese do ARNm viral.
Os xenes, en orde do segmento de ARN en que se atopan, son os seguintes: PB2, PB1, PA, HA, N, NA, M1/M2, e NS1/NS2. Os segmentos, á súa vez, organízanse segundo o tipo de produto dos xenes: glicoproteínas de superficie, proteínas internas e compoñentes do complexo polimerasa.
Transmisión e infección
Aves infectadas transmiten o H5N1 a través da saliva, secrecións nasais e fecais. Outras aves poden contaxiarse mediante o contacto directo con estas secreciones ou cando entran en contacto con superficies contaminadas con este material. Debido ás prácticas migratorias dos portadores do virus H5N1, é posible que se diseminara en todo o mundo.
Epidemias anteriores de gripe aviaria orixináronse tipicamente en condicións de sobrepoboación do sueste e este asiático, onde humanos, porcos e aves de curral viven en espazos pechados. Nestas condicións un virus pode mutar nun máis propicio para infectar humanos.
A maioría dos casos de H5N1 foron reportados no sueste e estes asiáticos. Unha vez que se detecta unha epidemia, as autoridades locais normalmente ordenan o sacrificio masivo de aves e animais infectados. Se isto é levado a cabo con suficiente rapidez, é posible evitar unha crise maior. Con todo, a Organización Mundial da Saúde expresou preocupación porque non todos os países están a reportar epidemias con tanto detalle como deben. China, por exemplo, negou no pasado epidemias de SARS e VIH.
Síntomas
Nos humanos, dado que o H5N1 é un virus de influenza, os síntomas poden aparecer como dunha gripe común, con febre, tose, garganta reseca e músculos adoloridos. Con todo, en casos máis severos pódense desenvolver pneumonía e problemas do aparello respiratorio, e eventualmente, pode provocar a morte. Para o 5 de xullo de 2013 confirmáronse 633 casos de gripe aviaria dos cales xa morreron 377 (setembro de 2013), é dicir 59.5%. Pacientes infectados de H5N1 presentaron poucos casos de conxuntivite, a diferenza dos casos humanos do virus H7.
O último caso reportado de morte polo virus H5N1 deuse no Canadá o 3 de xaneiro de 2014.
Patria potestade compartida
Patria potestade compartida é o nome da institución xurídica que recoñece a igualdade de homes e mulleres no réxime de patria potestade, naqueles países occidentais que adoptaron ese réxime para regular as relacións entre pais e fillos. Tradicionalmente en Occidente, o poder de tomar decisións sobre os fillos menores foi un atributo do pai, constituíndo un dos alicerces do patriarcado. Desde o século XIX, o movemento feminista incluíu nos seus principais reclamos a derrogación das leis que impuñan a supremacía do home sobre a muller, na toma de decisións sobre os fillos. Nos países que estabeleceron réximes de patria potestade, ese reclamo feminista foi coñecido como "patria potestade compartida" ou "patria potestade conxunta".
Desde fins do século XX, existe unha tendencia a abandonar o réxime de patria potestade, para estabelecer réximes de "responsabilidade parental" igualitaria (denominados en inglés coa expresión "shared parenting"), suxeitos ao principio de interese superior do neno ou nena e ao seu dereito de manter relacións estreitas coa súa nai e o seu pai.
Ademais dos réximes de patria potestade compartida ou corresponsabilidade parental, nos que o home e a muller son iguais ante a lei, existen outros sistemas de involucramento subordinado da muller, a saber:
Evolución
A patria potestade xurdiu no Dereito romano como un poder omnímodo que pater familiae sobre os fillos, que mesmo lle atribuía orixinalmente o dereito de matalos ou vendelos como escravos, aínda que logo foron limitados. Semellante potestade integrábase cun poder similar sobre a esposa e os escravos da súa propiedade.
En Hispanoamérica a patria potestade foi imposta polo Imperio Español nas súas colonias. A Revolución francesa suprimiu a patria potestade por lei do 28 de agosto de 1792, estabelecendo a autoridade igualitaria do pai e a nai sobre os fillos. O Código Civil de Napoleón de 1804 restabelecería a patria potestade (puissance paternelle) en Francia, onde recentemente sería eliminada en 1970.
No século XIX o movemento feminista comezou a reclamar a igualdade entre homes e mulleres, sendo as relacións cos fillos un dos principais campos do reclamo de igualdade.
Na década de 1910, México, embarcado no proceso revolucionario de 1917, aprobou a Lei de Relacións Domésticas de 1917, estabelecendo a patria potestade compartida.
Na década de 1940 estabeleceuse a patria potestade compartida en Venezuela, como consecuencia da presión do movemento feminista. Uruguai estabeleceuna en 1946, pola Lei n° 10.783. Tres anos despois foi estabelecida na Arxentina, mediante a reforma constitucional de 1949, aínda que foi logo abolida polo golpe de estado de 1955.
Na década de 1970 derrogouse a puissance paternalle en Francia en 1970, para ser substituída por un réxime igualitario denominado autorité parentale. En 1972 O Salvador estabeleceu a patria potestade compartida (art. 252, Código Civil). En 1974 estabeleceuse a patria potestade compartida en Colombia, por Decreto nº Decreto 2820. En Australia a Lei Familiar de 1975 (Family Law Act 1975) estabeleceu a presunción de "responsabilidade parental igualitariamente compartida" (equal shared parental responsibility).
Na década de 1980 as loitas feministas obtiveron a conquista da patria potestade compartida en España, tres anos despois de conquistada a democracia, por lei nº 11 do 13 de maio de 1981. Arxentina tamén reimplantou a patria potestade compartida coa recuperación da democracia, mediante a Lei nº 23.264 de 1985.
Desde inicios do século XXI, varios países latinoamericanos, como Arxentina, Brasil e Bolivia, comezaron a eliminar o réxime de patria potestade, para substituílo por réximes de responsabilidade parental, fundados na igualdade de homes e mulleres, a condición de suxeitos dos nenos e nenas e a función parental rexida polo principio do interese superior do neno e a nena.
A Casa do Barrio, Cartelos, Carballedo
A Casa do Barrio é un lugar da parroquia de Cartelos, no concello lugués de Carballedo, na comarca de Chantada. Segundo o INE en 2020 estaba deshabitado.
Toponimia
O topónimo de Barrio vén do latín tardío, á súa vez do árabe (exterior). .
Patrimonio
miniatura|O monumental carballo de Cartelos Neste lugar atópase unha das árbores senlleiras de Galicia, o Carballo de Cartelos.
A única casa do lugar é o Pazo de Cartelos, que en 2016 estaba en reconstrución. O pazo é propiedade da Fundación José Luis Taboada.
Red Eléctrica de España
Red Eléctrica de España (REE) é unha empresa española con sede en Madrid dedicada á xestión da infraestrutura eléctrica de alta tensión de España.
REE foi fundada en 1985 en aplicación da lei 49/1984, de 26 de decembro. Foi a primeira empresa do mundo dedicada en exclusividade ao transporte e xestión do sistema eléctrico.
A lei 54/1997 do sector eléctrico de España confirmou a exclusividade de Red Eléctrica no sistema enerxético coa lei 17/2007, que modificou esta lexislación para adaptala á Directiva Europea 2003/54/CE, e mantivo a Red Eléctrica como o transportista único e operador do sistema eléctrico en España.
Durante 2010, en cumprimento desta lei, se completou a adquisición dos activos de transporte das empresas eléctricas, incluídos os sistemas de Baleares e Canarias.
Accionistas
O maior propietario de REE é a SEPI.
With a Child's Heart
"With a Child's Heart" é unha canción do artista Stevie Wonder, do seu álbum Up-Tight. A canción foi lanzada como a cara B do sinxelo "Nothing's Too Good for My Baby".
Dionne Bromfield fixo unha versión para o seu primeiro álbum Introducing Dionne Bromfield no 2009.
Versión de Michael Jackson
A canción foi versionada polo cantante Michael Jackson, e foi estreada como primeiro sinxelo do seu álbum de 1973 Music & Me. Acadou o número 50 na lista musical Billboard Pop Singles, o número 14 na lista US R&B, e a #23 na US adult contemporary. Nunha entrevista de 2003 con Martin Bashir, Jackson admitiu non ter gravado a canción, e que non era quen de lembrar a letra.
Shenyang
Shenyang (en chinés 沈阳市) é unha cidade chinesa, capital da provincia de Liaoning en Manchuria. Ata 1950 coñecida coma Mukden, é o maior e máis importante centro urbano do nordeste da República Popular da China, destacado núcleo industrial do país (3.372.216 h, censo 2000; máis de seis millóns na aglomeración).
Situada no extremo nororiental da conca baixa do río Liao, sempre foi lugar de fronteira, fronte aos pobos nómades do norte primeiro (dende o século X), os mongois despois, entre o imperio ruso e o xaponés no cambio do XIX ao XX; polo que as múltiples influencias de todas estas culturas reflectíronse na forma e vida da cidade.
Ucraína
Ucraína é unha nación eslava situada, en liñas xerais, entre os mares Negro e Azov e o río Prípiat, entre as planicies húngaras, a foz do Danubio e o río Don. Os ríos Dniéper e Dniéster son os límites xeográficos centrais de Ucraína. A cidade de Kíiv é a vella capital e o centro da vida cultural ucraína.
Ucraína confina ao sur co mar Negro e o mar de Azov, ao suroeste con Moldavia e Romanía, ao oeste con Hungría, Eslovaquia e Polonia, ao norte con Belarús e ao leste con Rusia, atinxindo case as estepas do río Volga e a rexión caucásica.
Esténdese por un territorio xeográfico de 603 700 km² e comprende un territorio etnográfico mixto de 945 000 km². Ucraína é o segundo maior país de Europa (detrás de Rusia).
A poboación de Ucraína é de arredor de 41 millóns de habitantes.
Clima
Estando situada entre os paralelos 43º e 53º N, o seu clima, nas rexións setentrionais, é temperado frío. Os invernos son longos e rigorosos, co solo cuberto de neve. No sur o clima é máis agradable. Na produción de trigo, cebada e remolacha, Ucraína ocupa o terceiro lugar no mundo. Alén do cultivo de cereais e da produción pecuaria, Ucraína destaca polas ricas reservas de minerais, sobre todo de carbón, ferro e manganeso.
Idade Antiga
Os primeiros asentamentos humanos no que hoxe é Ucraína datan do 32000 a.C., existindo evidencias da cultura gravetiana nos Montes de Crimea. No 4500 a.C. a cultura neolítica de Cucuteni floreceu nunha ampla área que incluía partes da moderna Ucraína, tales como Tripilia e a rexión enteira do Dniéper-Dniéster.
Máis tarde, a partir do século VI a.C. os antigos gregos, romanos e bizantinos fundaron colonias no nordeste do mar Negro, como Tiras, Olbia e Germonasa. Os godos establecéronse na zona pero caeron baixo a presión dos hunos a partir do 370 d.C.
No século VII, o territorio do leste de Ucraína foi o centro da Antiga Gran Bulgaria porén a fins dese século a maioría das tribos búlgaras migraron en diferentes direccións, o que aproveitaron os kházaros para se facer con boa parte do territorio.
Idade de Ouro de Kíiv
Os rus', un grupo de varegos que primeiro se asentaron en Ladoga e Nóvgorod e que gradualmente foron cara ao sur chegando a Kíiv contra o ano 880, estableceron a Rus' de Kíiv, Estado que incluía o leste da moderna Ucraína, Belarús, e unha parte importante situada no territorio da moderna Rusia e que durante os séculos X e XI se converteu no máis grande e poderoso Estado de Europa, e nos séculos seguintes conformaría a cerna da identidade nacional tanto de ucraínos como de rusos. Kíiv, a capital da moderna Ucraína, era a cidade máis importante da Rus'. miniatura|Bautismo do [[Vladimiro I de Kíiv|Gran Príncipe Vladimiro que significou a adopción do cristianismo na Rus de Kíiv.]]
Os varegos asimiláronse coa poboación eslava local que se converteu en parte da primeira dinastía dos Rus', a dinastía Rurícovich. A Rus' de Kíiv compúñase de varios principados gobernados por príncipes ruríquidas, sendo o de Kíiv o máis prestixioso e influente de todos eses principados.
A Idade de Ouro da Rus' de Kíiv comezou co reinado de Vladimiro o Grande (980-1015), quen se converteu ao cristianismo. Durante o reinado do seu fillo Iaroslav (1019-1054), a Rus' chegou ao cénit do seu desenvolvemento cultural e poder militar. Despois incrementouse a fragmentación ao aumentar a importancia dos poderes rexionais, con Vladímir II Monómaco (1113-1125) e o seu fillo Mstislav (1125-1132) produciuse un rexurdimento do poder de Kíiv que se desintegrou tras a morte de Mstislav.
Durante os séculos XI e XII producíranse constantes incursións de tribos nómades turcófonas, como os pechenegos e os kipchaks, causando unha masiva migración de poboación eslava cara ao norte. No século XIII a invasión mongol devastou a Rus' de Kíiv e a cidade de Kíiv foi totalmente destruída en 1240. No territorio ucraíno actual, ao estado da Rus' de Kíiv sucedérono os principados de Halych e Volodimir-Volinskyi, que se acabaron unido no estado de Galicia-Volinia.
Danilo Romanovich, fillo de Roman Mstislavich, reunificou a Rus' suroeste, incluíndo Volinia, Galicia e a antiga capital da Rus', Kíiv. Un arcebispo papal coroouno en Dorohichin en 1253 como o primeiro rei de toda a Rus'. Baixo o reinado de Danilo o Reino de Galicia-Volinia foi un dos estados máis poderosos do centro-leste de Europa.
Ucraína baixo Polonia-Lituania
A mediados do século XIV, logo da morte de Bolesław Jerzy II de Mazovia, o rei Casimiro III de Polonia comezou unha serie de campañas (1340-1366) para facerse con Galicia-Volinia. Entrementres o corazón da Rus', incluíndo Kíiv, converteuse despois da batalla do Río Irpen en territorio do Gran Ducado de Lituania, gobernado por Gediminas e os seus sucesores. Tras a Unión de Krewo en 1386 —unha unión dinástica entre Polonia e Lituania—, a maior parte do territorio de Ucraína foi controlado polo Gran Ducado de Lituania. Neste momento foi cando se comezaron a utilizar as formas latinizadas do vocábulo "Rus', Rutenia e rutenos, para designar a terra e o pobo de Ucraína, respectivamente.
En 1392 as denominadas Guerras de Galicia-Volinia remataron. Os polacos colonizaron numerosas terras despoboadas no norte e centro de Ucraína, fundando ou refundando moitas vilas. En 1430 o reino de Polonia incorporou Podolia como unha voivodía (voivodía de Podolia). En 1441, no sur de Ucraína, especialmente en Crimea e nas estepas que a circundan, o príncipe Haci I Giray fundaba o khanato de Crimea.
En 1569 a Unión de Lublin establecía a Confederación Polaco-Lituana, e unha considerable parte do territorio ucraíno foi transferido do Ducado de Lituania á coroa do Reino de Polonia, converténdose en territorio polaco de iure. A polonización que xa comezara a fins do século XIV pola presión demográfica, cultural e política polaca, acentuouse pola conversión de gran parte da clase alta de Rutenia ao catolicismo e tornouse indistinguíbel da nobreza polaca.
Así, os plebeos ucraínos, oprimidos polos seus propios líderes da nobreza rutena, fixéronse aliados dos cosacos, un pobo nómade da zona que continuaban sendo cristiáns ortodoxos e que recorrían a accións violentas contra os que percibían como sus inimigos, especialmente o Estado polaco e os seus representantes locais.
Ucraína tras os repartimentos de Polonia
miniatura|"Os [[cosacos de Zaporozhia escriben unha carta ao Sultán de Turquía". Lenzo de Ilia Repin (1880-1891). Museo Estatal Ruso, San Petersburgo.]] A mediados do século XVII, estableceuse un semiestado militar cosaco, Zaporozhia, polos cosacos do Dniéper e os campesiños rutenos que aíndan fuxían da servidume polaca. Polonia tiña pouco control real desta terra e encontraron nos cosacos un útil aliado na súa loita contra os turcos e os tártaros e a miúdo combatían xuntos en campañas militares. Porén, os continuos enfrontamentos entre os campesiños e a nobreza polaca, provocados pola explotación da man de obra e a supresión da igrexa ortodoxa, fixo que os cosacos deixasen de confiar no goberno polaco. Aspiraban a ter un representante no Sejm de Polonia, o recoñecemento das tradicións ortodoxas e a expansión gradual do exército cosaco, pero todo isto foi negado pola nobreza polaca. Finalmente, os cosacos acudiron á protección da Igrexa ortodoxa de Rusia, unha decisión que máis adiante provocaría a caída do Estado polaco-lituano, e a preservación da Igrexa ortodoxa en Ucraína.
En 1648, Bohdán Jmelnytsky conduciu o levantamento cosaco máis grande contra a República das Dúas Nacións e o seu líder Xoán II Casimiro Vasa. Tras a firma do Tratado de Pereyáslav de 1654 e a Guerra Ruso-Polaca de 1654-1667, a parte oriental de Ucraína integrouse en Rusia como o Hetmanato cosaco. Despois dos repartimentos de Polonia ao final do século XVIII, Hálich foi tomada polo Imperio austríaco, mentres que o resto de Ucraína se incorporou ao Imperio Ruso. O intento de crear a mancomunidade polaco-lituano-ucraína, ao final do século XVII, fracasara.
A pesar das promesas de autonomía dadas polo Tratado de Pereyáslav, a elite ucraína e os cosacos nunca recibiron as liberdades e a autonomía que esperaban de Rusia. Porén, dentro do Imperio, varios ucraínos chegaron ás maxistraturas máis altas do Estado e da Igrexa ortodoxa rusa.
Nun período posterior, o réxime tsarista levou a política de "rusificación" ás terras de Ucraína, coa que intentou suprimir o uso da lingua ucraína en forma impresa e pública, en medios de comunicación, discursos e trámites legais.
Renacemento ucraíno: Ucraína na actualidade
Gran parte do territorio actual de Ucraína, especialmente a provincia de Galicia, pertenceu ata o inicio do século XX ao Imperio Austro-Húngaro. No século XX será parte da URSS como a República Socialista Soviética de Ucraína.
Neste período comezou a redespertar a conciencia nacional ucraína. Despois da Revolución Rusa de 1917, Ucraína tivo unha breve independencia en dous Estados, a República Nacional de Ucraína Occidental e a República Popular de Ucraína, unidos —aínda que só fose nominalmente— en 1920. En 1922, porén, o país volve a ser dividido, desta vez entre Polonia e a Unión Soviética. A parte soviética foi unha das repúblicas fundadoras deste Estado baixo o nome de República Socialista Soviética de Ucraína.
Durante os anos máis duros da Unión Soviética baixo Stalin sufriu moitas purgas, entre elas a purga dos intelectuais ucraínos (escritores, artistas, músicos, actores etc). Este época coñécese como "Renacemento executado" (розстрі́ляне Відро́дження, rozstríliane Vidródjennia, anos 20 e 30). Coincidindo con isto prodúcese o episodio do xenocidio ucraíno chamado Holodomor (Голодомо́р, 1932-33), unha fame artificial creada polo réxime de Stalin, que provocou a morte de millóns de persoas.
En 1939 a Ucraína polaca foi ocupada pola Unión Soviética. A invasión alemá de 1941 provocou o asedio de Kíiv. Durante os anos de ocupación na II guerra mundial, a comunidade xudía, moi numerosa en Ucraína, foi exterminada, e a política de terra queimada levada a cabo por ambos os bandos deixou o país en ruínas.
En 1954, a rexión de Crimea foi transferida da RSSF de Rusia a Ucraína por decisión persoal de Khrushchev.
Independencia
miniatura|Maidan Nezaléjnosti, Praza da Independencia de [[Kíiv, hoxe coñecida popularmente como Euromaidán.|alt=]]
Despois de moitos séculos de dominación estranxeira, o 25 de agosto de 1991 —pouco despois do fracasado golpe de Estado da URSS— o parlamento ucraíno (Rada Suprema) declarou a independencia, decisión que foi ratificada o 1 de decembro mediante un referendo popular. Unhas semanas despois pasou a formar parte da CEI, unha institución pouco efectiva que quería manter os lazos económicos con Rusia. A pesar de ser membro fundador da CEI, hoxe en día Ucraína xa non é un verdadeiro membro dela, mantendo só o status de "membro participante".
Ucraína foi considerada inicialmente como unha república cunhas condicións económicas máis favorables que o resto das rexións da antiga URSS. Así e todo, o país experimentou unha recesión económica máis profunda que o resto das repúblicas. Durante a recesión, Ucraína perdeu o 60% do seu PIB entre 1991 e 1999, e chegou a alcanzar taxas de inflación superiores ao 1 000%. Insatisfeitos coas condicións económicas, así como co crime e a corrupción, os ucraínos protestaron e organizaron folgas. No ano 1994 o presidente Leonid Kravchuk acordou adiantar as eleccións presidenciais, nas que perdeu o cargo ante o anterior primeiro ministro do país, Leonid Kuchma.
Durante as dúas lexislaturas de Kutchma, a economía ucraína estabilizouse e, desde o ano 2000, experimentou un crecemento económico constante, cunha media anual aproximada do 7%, unha das maiores taxas de crecemento tanto de Europa como do mundo. No ano 1996 foi aprobada unha nova Constitución, que estableceu un réxime semipresidencialista e dotou a Ucraína dun sistema político estable. Pese a iso, Kutchma foi criticado por exceso de poder, corrupción, transferencia de propiedades públicas a oligarcas afíns, ataques á liberdade de expresión e fraude electoral.
Despois da revolución laranxa
En marzo de 2006 tiveron lugar eleccións á Rada Suprema ("Verkhovna Rada") e tres meses máis tarde constituíuse un goberno de coalición anticrise formado polo Partido das Rexións, o Partido Comunista de Ucraína e o Partido Socialista de Ucraína. Este último partido separárase da Coalición Laranxa co Nosa Ucraína e co Bloque Iulia Timochenko. A nova coalición nomeou a Viktor Yanukovych para o cargo de primeiro ministro, mentres que o líder do Partido Socialista era o novo presidente do Parlamento. Unhas novas eleccións tiveron lugar en setembro de 2007, coa vitoria da "Coalición Laranxa" de Yhushchenko e Timochenko.
Euromaidán
Na noite do 21 de novembro de 2013, comezaron as protestas públicas que esixían unha maior integración europea. O 29 de novembro, o presidente de Ucraína Viktor Yanukovych rexeitou o achegamento á Unión Europea, acusándoa de "humillar" o seu país ofrecendo tan só 800 millóns de euros para impulsar as reformas necesarias para asinar o acordo coa Unión.
Xeografía
miniatura|Mapa físico de Ucraína. A paisaxe ucraína consiste principalmente en planicies fértiles ou estepas e planaltos, atravesados por ríos como o Dniéper, Donets, Dnister, Bug Meridional, que escoan para o mar Negro e para o pequeno mar de Azov. Ao suroeste, o delta do Danubio serve de fronteira coa Romanía.
Só se encontran montañas na cordilleira occidental dos Cárpatos —onde o pico máis alto é o Hora Hoverla con 2 061 m— e na península da Crimea no extremo sur, ao longo da costa.
As precipitacións están distribuídas desproporcionadamente: é maior no oeste e no norte e menor no sur e no leste. Os invernos varían de frescos ao longo da costa do Mar Negro a fríos no interior. Os veráns son mornos na maior parte do país, mais en xeral quentes no sur.
Demografía
miniatura|Número de habitantes en miles ([[1992-2003, escala desprazada).]]
miniatura|Mapa lingüístico de Ucraína En amarelo, zonas de maioría de ucraínofalantes; en verde, zonas de maioría de rusofantes. miniatura| Respostas á enquisa "a que grupo relixioso pertence?", aplicada polo Centro Razumkov sobre a situación relixiosa en Ucraína en [[2006. ]]
As rexións industriais, que se sitúan ao leste e sueste de Ucraína, son as máis densamente poboadas. O 70% da poboación reside en cidades.
Linguas
A lingua ucraína é a oficial e a máis falada no occidente, suroeste e norte do país, aínda que o ruso é coñecido pola maior parte da poboación e é a lingua máis utilizada nas cidades grandes. En 2019 entrou en vigor a Lei de Ucraína "para garantir o funcionamento da lingua ucraína como lingua estatal".
Relixión
A maioría da poboación (60%), porén, non se adscribe a ningún grupo relixioso.
Política
Ucraína é unha república cun sistema semipresidencialista, con división de poderes, lexislativo, executivo e xudicial.
Organización administrativa
Está dividida en 24 rexións (oblasti, singular - óblast), a república autónoma (avtonomna respublika) de Crimea, e dous concellos (mista, singular - misto): Kíiv e Sebastopol. miniatura|Votantes exercendo o seu dereito ao voto nun colexio electoral nas eleccións de [[2007.]]
Economía
Despois da de Rusia, a Ucraína era de lonxe a máis importante economía da antiga Unión Soviética, producindo 4 veces máis que a república seguinte. O seu solo fértil xeraba case 1/4 da produción agrícola soviética, e as súas facendas producían grandes cantidades de carne, leite, grans e vexetais para outras repúblicas.
A explotación intensiva dos chernozem (en ruso: чернозём, en ucraíno: Чорнозем "terra negra"), solos negros e fértiles do cinto agrícola ucraíno, tornaron o país nun gran produtor de trigo e remolacha. Outros cultivos importantes son: cebada, millo, leguminosas, pataca, avea, centeo, paínzo e trigo sarraceno. Os principais cultivos industriais son os de remolacha e de semente de xirasol. Cultívanse tamén froitas e hortalizas nos arredores das grandes cidades. A cría de gando bovino e porcino dáse en todo o país.
A Ucraína conta con ricos xacementos de manganeso no Donbas. Esta rexión é o centro industrial do país e un dos principais complexos mineiro-metalúrxicos e de industria pesada da Europa. A Ucraína é tamén un importante produtor de gas natural e de petróleo, aínda que as reservas deses combustibles fósiles teñan sido excesivamente explotadas durante o período soviético.
O Donbas presenta tamén industrias metalúrxicas altamente desenvolvidas, que producen ferro e aceiro en grandes cantidades.
Cultura
miniatura|center|600px|Danza tradicional ucraína, polo grupo Virsky. miniatura|A [[Catedral de Santa Sofía de Kíiv, declarada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO. ]]
Ucraína ten un legado histórico importante. Kíiv foi o centro de moitos dos acontecementos que formaron a orixe das culturas ucraína, rusa e belorusa.
As iconas ucraínas e a arquitectura das igrexas ortodoxas son especialmente destacadas, a pesar da destrución dalgúns grandes monumentos nacionais no período estalinista como parte do ataque ao espírito nacional ucraíno.
Hai tamén unha forte cultura popular manifestada, sobre todo, na música.
No principado de Kíiv escribíronse textos en antigo eslavo eclesiástico, a máis antiga mostra de literatura ucraína, que constituíu a fundación da literatura rusa.
O idioma ucraíno desenvolveuse de forma independente despois do século XIII, pero os escritores ucraínos preferiron usar o ruso como lingua literaria dende o século XVIII ata pasado o século XIX, cando tivo lugar o rexurdimento nacional.
O folclore ucraíno é un dos máis ricos dos eslavos orientais. A súa riqueza musical (cantada e bailada) foi a base dos coñecidos Coros do exército vermello (a maioría das cancións cantadas eran en lingua ucraína e os bailes eran cosacos).
Ucraína gañou o Festival de Eurovisión en 2004, polo tanto celebrouse en Kíiv o Festival de Eurovisión o 19 e 21 de maio, semifinal e final, respectivamente, facendo de Kíiv unha cidade que atraeu a xente de toda Europa. (Véxase tamén Ucraína no festival de Eurovisión e Ucraína no festival de Eurovisión Júnior).
Mária Telkes
Mária Telkes, nada en Budapest o 12 de decembro de 1900 e finada o 2 de decembro de 1995, foi unha física e química húngara, pioneira e inventora que traballou en tecnoloxías de enerxía solar. Trasladouse aos Estados Unidos de América logo de obter o seu doutoramento en fisicoquímica.
Carreira
Telkes traballou como biofísica nos Estados Unidos, e de 1939 a 1953, investigou sobre a enerxía solar no Instituto de Tecnoloxía de Massachusetts.
Telkes é coñecida por inventar o primeiro xerador termoeléctrico en 1947, e deseñou o primeiro sistema de calefacción solar para a Casa Solar de Dover, Massachusetts deseñada por Eleanor Raymond, e o primeiro refrixerador termoeléctrico en 1953.
Foi unha prolífica inventora de dispositivos termoeléctricos, incluíndo unha unidade portátil de desalinización para uso en botes salvavidas, que utilizan enerxía solar e condensación para obter auga potable por destilación solar.
Telkes é considerada unha das fundadoras dos sistemas de almacenamento de enerxía solar, por ese motivo foi chamada a "raíña solar". Mudouse a Texas nos 70 e asesorou moitas compañías pioneiras no campo da enerxía solar.
ARN polimerase
A ARN polimerase ou RNA polimerase (abreviada como ARNpol, RNApol, RNAP ou ARNP), tamén chamada ARN polimerase ADN-dependente (EC 2.7.7.6), é un tipo de encima que produce ARN. Nas células a ARN polimerase é necesaria para formar cadeas de ARN utilizando como molde os xenes do ADN, nun proceso chamado transcrición xenética. Os encimas ARN polimerases son esenciais para a vida e encóntranse en todos os organismos e en moitos virus. En termos químicos, a ARN polimerase é unha nucleotidil transferase que polimeriza ribonucleótidos no extremo 3' dun transcrito de ARN.
Historia
A ARN polimerase descubrírona independentemente Samuel B. Weiss, Audrey Stevens, e Jerard Hurwitz en 1960. Naquela época, déranlle o premio Nobel de Medicina compartido de 1959 a Severo Ochoa polo descubrimento do que se pensaba que era a ARN polimerase, pero en realidade resultou ser a polinucleótido fosforilase.
O premio Nobel de Química de 2006 recibiuno Roger D. Kornberg por elaborar imaxes moleculares detalladas da ARN polimerase durante varias fases do proceso de transcrición.
Control da transcrición
miniatura|Micrografía de cadeas de ADN con centos de moléculas de ARN polimerases unidas moi pequenas para verse. Cada ARN polimerase está transcribindo unha cadea de ARN, que se pode ver ramificándose do ADN. "Begin" (comezo) indica o [[extremo 3' do ADN, por onde a ARN polimerase inicia a transcrición; "End" (fin) indica o extremo 5', onde as moléculas de ARN máis longas están case completamente transcritas.]]
O control do proceso da transcrición dun xene afecta aos patróns de expresión xénica e permite á célula adaptarse ao cambio de ambientes, realizar funcións especializadas nun organismo, e manter os procesos metabólicos básicos necesarios para a supervivencia. Por tanto, non é sorprendente que a actividade da ARN polimerase sexa longa, complexa e moi regulada. Na bacteria Escherichia coli, foron identificados máis de 100 factores de transcrición que modifican a actividade da ARN polimerase.
A ARN polimerase pode iniciar a transcrición en secuencias específicas de ADN coñecidas como promotores. Despois produce unha cadea de ARN, que é complementaria do molde da cadea do ADN. O proceso de engadir nucleótidos á cadea do ARN coñécese como elongación. Nos eucariotas, a ARN polimerase pode fabricar cadeas de ata 2,4 millóns de nucleótidos (a lonxitude total do longo xene da distrofina). A ARN polimerase libera preferentemente o seu transcrito de ARN cando chega a secuencias de ADN específicas situadas ao final dos xenes chamadas terminadores.
Os produtos da ARN polimerase son:
Acción da ARN polimerase
A unión da ARN polimerase ao xene en bacterias implica o recoñecemento por parte do factor sigma da rexión central (core) do promotor, que contén os elementos -35 e -10 do promotor e, nalgúns promotores, tamén o dominio C-terminal da subunidade α ten que recoñecer os elementos que están augas arriba (cara ao extremo 5' ou upstream) do promotor. Hai moitos factores sigma intercambiables, cada un dos cales recoñece un conxunto diferente de promotores. Por exemplo, en E. coli, o factor σ70 exprésase en condicións normais e recoñece os promotores dos xenes que se requiren nas condicións normais ("xenes de mantemento"), e o σ32 recoñece os promotores dos xenes requiridos en condicións de altas temperaturas ("xenes de choque térmico").
Despois de unirse ao ADN, a ARN polimerase cambia de formar un complexo pechado a formar un complexo aberto. Este cambio implica a separación das dúas cadeas do ADN para formar unha sección non enroscada do ADN de aproximadamente 13 pb, chamada burbulla de transcrición. Os ribonucleótidos están apareados complementariamente coa cadea molde do ADN, segundo os apareamentos de bases de Watson e Crick. O superenrolamento desempeña un importante papel na actividade da polimerase debido ao desenrolamento e re-enrolamento do ADN. Como as rexións do ADN situadas diante da ARN polimerase están desenroladas, hai superenrolamentos positivos compensatorios. As rexións situadas detrás da ARN polimerase son re-enroladas e prodúcense superenrolamentos negativos.
Como se indicou antes, a ARN polimerase fai contacto coa rexión promotora. Porén, estes contactos estabilizantes inhiben a capacidade do encima de acceder ao ADN situado máis en dirección augas abaixo (cara ao extremo 3') e impide así a síntese do produto en toda a súa lonxitude. Unha vez que se estabiliza o complexo aberto, a ARN polimerase sintetiza un filamento de ARN para estabilizar un heterodúplex de ADN-ARN (~8-9 pb) no centro activo, o cal estabiliza o complexo de elongación. Para realizar a síntese de ARN, a ARN polimerase debe manter contacto co promotor mentres desenrola máis ADN augas abaixo para a síntese, "estrullando" máis ADN de augas abaixo no complexo de iniciación. Durante a transición de escape do promotor, a ARN polimerase considérase un "intermediato estresado". Termodinamicamente o estrés acumúlase na molécula polas actividades de desenrolamento e compactación do ADN. Unha vez que o heterodúplex ADN-ARN é longo dabondo, a ARN polimerase solta os seus contactos augas arriba e consegue finalmente a transición de escape do promotor na fase de elongación. Porén, o escape do promotor non é o único resultado. A ARN polimerase pode tamén aliviar o estrés soltando os seus contactos augas abaixo, detendo a transcrición. O complexo de transcrición parado ten dúas opcións: (1) liberar o transcrito nacente e empezar de novo no promotor ou (2) restablecer un novo 3'OH no transcrito nacente no sitio activo por medio da actividade catalítica da ARN polimerase e recomezar a estrrullar o ADN para conseguir escapar do promotor. Acuñouse o termo "iniciación abortiva" para explicar os ciclos improdutivos da ARN polimerase antes da transición de escape do promotor. O alcance da iniciación abortiva depende da presenza de factores de transcrición e da forza dos contactos co promotor.
miniatura|ARN polimerase (RNAP) de [[Thermus aquaticus durante a elongación. Algunhas partes do encima pintáronse transparentes para que se vise máis claramente o camiño do ARN e ADN. O ión magnesio (amarelo) está localizado no sitio activo do encima.]]
Elongación
A elongación da transcrición implica máis adicións de ribonucleótidos e o cambio do complexo aberto ao complexo transcricional. A ARN polimerase non pode empezar a formar transcritos de lonxitude completa porque está fortemente unida ao promotor. Nesta fase a transcrición principalmente orixina curtos fragmentos de ARN de arredor de 9 pb nun proceso coñecido como transcrición abortiva. Unha vez que a ARN polimerase empeza a formar transcritos máis longos deixa libre o promotor. Neste momento, desfanse os contactos cos elementos -10 e -35, e o factor σ sae da ARN polimerase. Isto permite que o resto do complexo da ARN polimerase se mova cara a adiante, mentres que o factor σ mentén ao complexo da ARN polimerase no seu sitio.
O complexo transcricional de 17 pb ten un híbrido ADN-ARN de 8 pb, é dicir, hai 8 pares de bases que están implicadas na unión do transcrito de ARN á cadea molde de ADN. A medida que progresa a transcrición, engádense os ribonuleótidos ao extremo 3' do transcrito de ARN e o complexo da ARN polimerase móvese ao longo do ADN. Aínda que a ARN polimerase non parece ter a actividade 3'-exonuclease que caracteriza a actividade de corrección de probas da ADN polimerase, hai evidencias de que a ARN polimerase pode pararse nos pares de bases que se aparearon incorrectamente e corrixilos.
Os residuos aspartil (de ácido aspártico) da ARN polimerase únense aos ións Mg2+, os cales, á súa vez, coordinan os fosfatos dos ribonucleótidos. O primeiro Mg2+ únese ao fosfato α do nucleósido trifosfato (NTP) que vai ser engadido. Isto permite o ataque nucleofílico do 3'OH do transcrito de ARN, engadindo outro nucleótido á cadea. O segundo Mg2+ únese ao pirofosfato do nucleósido trifosfato. A ecuación da reacción global é:
(NMP)n + NTP → (NMP)n+1 + PPi
Terminación
Nos procariotas, a terminación da transcrición do ARN pode ser independente do factor rho ou dependente de rho: