cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia de Bolivia
A Audiencia de Charcas
Co transcorrer do tempo e tras remata-la conquista e colonización de Suramérica incorporáronse, ao dominio xudicial de Charcas, Bos Aires e Paraguai.
As grandes distancias entre as cidades e a sede da Audiencia causaron innumerables dificultades, ata o punto que ao longo do reinado de Carlos II, o monarca mandou facer unha nova Audiencia que situará na cidade de Nuestra Señora de Buenos Aires o 20 de xuño de 1661.
A acción xurisdicional da mesma non consegue obter o resultado agardado (evita-lo contrabando mercantil e centraliza-los preitos das xurisdicións de Tucumán e Río da Prata, xa que os litigantes igualmente debían de percorrer grandes distancias para chegar á sede).
Co fin de remediar tal situación, propúxoselle ó Rei que a trasladase á cidade mediterránea de Córdoba, xa que dese xeito sería máis accesíbel pola súa situación xeográfica equidistante. Ó final a raíña-gobernadora dispuxo suprimila mediante Real Cédula do 31 de decembro de 1671. Así novamente outorgóuselle a Charcas toda a xurisdición do Tucumán, Paraguai e Río da Prata.
En 1776 a Real Audiencia de Charcas que pertencía ao Vicerreinado do Perú, pasou a depender do novo Vicerreinado do Río da Prata, con sede en Buenos Aires. As revoltas, en principio orixinadas contra os privilexios dos españois e ante a explotación da que eran obxecto os indios, non foron verdadeiros intentos de separación e independencia, pero si os primeiros gromos que culminarían cos grandes levantamentos indíxenas de 1780 e 1781.
Como consecuencia das sublevacións dos Katari no sur e de Tupac Amaru no norte, produciuse o estoupido que encabezou o indíxena Julián Apaza que se declarou Vicerrei e, tras adopta-lo nome de Túpac Katari proclamou a insurrección e decretou o exterminio da raza branca. Despois de invadir Puno, puxo sitio á cidade de La Paz. Tras ser apresado, foi descortizado en vida ao ser amarrado de pés e mans a catro cabalos.
O comezo da independencia
O 25 de maio de 1809 estoupou a insurrección de Chuquisaca (encabezada por Bernardo de Monteagudo, Jaime de Zudáñez e outros). Isto serviu como elemento detonante para que Buenos Aires se declarara independente do goberno español en 1810, e á vez, diferentes cidades do Alto Perú promoveron unha serie de pronunciamentos. O goberno patrio constituído en Bos Aires temía a incursión dos realistas ó seu territorio poñendo en perigo a súa independencia e co propósito de asegurala mandou cara o Alto Perú os seus Exércitos Auxiliares. O primeiro deles chegou ao mando de Juan José Castelli, derrotando ós realistas na batalla de Suipacha, o 7 de novembro de 1810.
Axiña foi seguida polos movementos revolucionarios en La Paz, liderados por Pedro Domingo Murillo o (16 de xullo de 1809).
Entrementres, dende o Perú, o xeneral español José Manuel de Goyeneche, cun grande exército, conseguiu vencer ás tropas arxentinas na batalla de Guaqui, o 20 de xuño de 1811.
O segundo Exército Auxiliar ao mando do Xeneral Manuel Belgrano, chegou a territorio de Charcas, o 7 de maio de 1813, despois de derrota-lo xeneral español Pío de Tristán, o cal perseguira a Castelli ata territorio arxentino. Belgrano tampouco tivo éxito nesta campaña porque foi derrotado na Vilcapugio o 1 de novembro de 1813, e por segunda vez na batalla de Ayohuma o 14 de novembro do mesmo ano.
Á marxe das incursións do exército arxentino no territorio alto peruano, as guerrillas desempeñaron un papel sumamente importante na consecución da independencia de Bolivia. O crego Ildefonso de las Muñecas cubriu o norte do Lago Titicaca, Sorata e Yavi; ao sueste, entre Camargo e Catagaita está Vicente Camargo, entre os ríos Grande e Pilcomayo, e na Laguna combatían os esposos Padilla, no leste entre Vallegrande e Santa Cruz de la Sierra, puña en xaque ás autoridades españolas, o valente guerrilleiro Ignacio Warnes, e por último no sur, en Tarija atopábanse Eustaquio Méndez, Manuel Rojas e Francisco Uriondo.
Fracasada a intervención militar dos tres Exércitos Auxiliares, Pezuela, o comandante español que conseguiu derrotar a Rondeau, ante a súbita aparición de grupos guerrilleiros en case todo o territorio do Alto Perú, organizou unha cruenta ofensiva entre os anos 1815 e 1816, logrando paralizar practicamente toda actividade subversiva e dando morte aos seus principais líderes coma Padilla, quen caeu heroicamente en El Villar baixo a espada do comandante realista Aguilera, o 14 de setembro de 1816. Vicente Camargo e Ignacio Warnes, tamén foron duramente derrotados polos españois. Tendencia que continuaría no levantamento de Cochabamba en setembro de 1816 ao que se reuniron outras provincias de Charcas.
Entrementres as tropas colombianas desembarcaron no porto do Callao baixo o mando do Xeneral Antonio José de Sucre, o Xeneral Andrés de Santa Cruz que ata había ben pouco loitara en filas realistas, chegou a compartir as ideas libertarias de San Martín e foi enviado a engrosa-las tropas de Sucre, comezando a súa marcha cara o Alto Perú. En agosto de 1823 entrou na cidade de La Paz pola forza, saíndo vitorioso na batalla de Zepita contra unha división do xeneral Valdés, o 25 de agosto de 1823.
O panorama non podía ser máis escuro para os patriotas, a independencia do Perú non estaba consolidada, xa que o 29 de febreiro de 1824 os realistas ocuparon Lima de novo. Pero desta volta, as conmocións políticas que vivía España influíron para o fraccionamento das tropas españolas en América.
O xeneral Pedro Antono Olañeta, absolutista, rebelouse contra o Vicerrei La Serna, que era de tendencia liberal e constitucionalista, porque se lle atribuía a este o desexo de separarse da monarquía para liberar o Perú do absolutismo que buscaba impoñer Olañeta.
Sucre, por encargo do Libertador Bolívar, decide continua-la campaña militar no Perú, e o 9 de decembro de 1824, os patriotas conseguen unha espectacular vitoria na chaira de Ayacucho. Coa capitulación do Vicerrei La Serna recoñecíase a "Independencia do Perú e América".
A Independencia
miniatura|200px|Acta da Independencia de Bolivia na [[Casa de la Libertad, Sucre.]] miniatura|200px|[[Antonio José de Sucre|Mariscal Antonio José de Sucre Presidente da República de Bolivia en 1825.]] Despois do triunfo de Ayacucho, e seguindo precisas instrucións de Simón Bolívar, o xeneral Sucre entra no territorio boliviano o 25 de febreiro de 1825.O seu papel limítase a dar visos de legalidade a un proceso que os mesmos bolivianos xa puxeran en marcha.
O 9 de febreiro de 1825, o mariscal Antonio José de Sucre e Casimiro Olañeta, un avogado de Chuquisaca, convocan a tódalas provincias altoperuanas para xuntarse nun congreso que debía decidi-lo destino da Nación.
Mais, o destino de Bolivia estaba suxeito a tres opcións que se abrían na asemblea, prosegui-la unidade co Río de la Plata, incorporándose ao conxunto das Provincias Unidas, mante-la adhesión ó Perú recoñecendo as medidas de incorporación ditadas polo vicerrei Abascal como resultado da revolución do 16 de xullo de 1809 en La Paz, ou soste-la independencia absoluta do Alto Perú, non só con relación a España, senón tamén con referencia ao Río de la Plata e ó Perú. A Arxentina e o Perú admitían esta terceira alternativa, en troques, Bolívar, aínda que non desautorizou publicamente a Sucre reproboulle nunha mensaxe privada esta iniciativa, pois entendía que alentar nese intre un acto de soberanía desa natureza, conspira contra os intereses dos demais países suramericanos.
Sucre, un pouco molesto pola reprobación de Bolívar, despois de demostrar con moi boas razóns a xustiza dos seus actos, anunciou que obedecería o mandado, a pesar dos danos que isto ía causar, pero que tamén abandonaría o país, porque o que se lle ordenaba non estaba en sintonía co seu criterio, entraba en conflito coa súa conciencia e comprometía a fe da súa palabra.
Convocada novamente a Asemblea Deliberante en Chuquisaca, o 10 de xullo de 1825, unha vez concluída decidiuse a completa independencia do Alto Perú, baixo a forma republicana, por soberana dos seus fillos. Finalmente, o presidente da Asemblea José Mariano Serrano, xunto a unha comisión, redactou a "Acta da Independencia" que leva data do 6 de agosto de 1825, en honor á Batalla de Junín gañada por Bolívar.
A acta de independencia, redactada polo presidente do Congreso, señor Don José Mariano Serrano, está concibida nos seguintes termos:
A través dun decreto determinouse que o novo estado levara o nome de Bolívar, en homenaxe ao Libertador, quen á vez é chamado Pai da República e Xefe Supremo do Estado.
Bolívar agradeceu estas honras, mais declinou a aceptación da Presidencia da República, e suxeriu para ese cargo ao Xeneral Antonio José de Sucre.
Bolívar ata ese intre non aceptaba de bo grado a independencia de Bolivia, mais o que lle convenceu profundamente foi a actitude das masas populares.
O 18 de agosto, á súa chegada a La Paz houbo un auténtico clamor popular, endexamais país algún rendeu maior homenaxe a un home. A mesma escena repetiuse cando o Libertador chegou a Oruro, despois a Potosí e ao remate a Chuquisaca.
Este clamor da poboación, conmoveu a Bolívar, quen de bo grao aceptou a Presidencia da República e chamoulle súa "Filla Predilecta" á nova Nación.
A República
miniatura|200px|[[Mariano Melgarejo Presidente da República de Bolivia en 1864.]] Simón Bolívar deixa ao pouco tempo a presidencia (1826) tras nomear ó xeneral Antonio José de Sucre presidente da República, quen como segundo Mandatario gobernou ata 1828, ano no que unha serie de revoltas lle fixeron renunciar ó mando presidencial. Despois duns meses de inestabilidade política, foi nomeado presidente pola Asemblea Nacional o mariscal Andrés de Santa Cruz no ano 1829, converténdose na figura central do período independente. Consegue crear a Confederación Peruano-Boliviana no ano 1836, que ese estendía dende o Pacífico ata os actuais límites orientais de Bolivia e da que foi nomeado protector; isto provocou resquemores co veciño país de Chile, que axiña desembocaron en accións armadas. Finalmente foi derrotado na Batalla de Yungay no ano 1839, no que se disolveu a Confederación; entre os actos administrativos máis sobresaíntes dos seus dez anos de frutífero goberno entre 1829 e 1839, están os de impulsa-los primeiros códigos do continente e promove-lo país entre os seus pares.
Despois destes sucesos veu un período de anarquía no que ocuparon o poder entre outros José Miguel de Velasco, o primeiro presidente que gobernou o país en catro diferentes oportunidades, no lapso de 20 anos. José Ballivián que se caracterizou por manter o alto prestixio da República, perfeccionou o ordenamento xurídico; A vitoria de Ingavi consolidou a independencia e soberanía boliviana. Ballivián gobernou ata o 23 de decembro de 1847.
Novas revoltas promovidas en parte por Velasco, que ocupou por cuarta vez o poder; contribuíron a sucederlle unha serie de gobernos militares: o máis importante deles e quizais o goberno populista de Manuel Isidoro Belzu entre os anos 1848 e 1855. En setembro de 1857 unha revolución dálle o mando presidencial a un civil, José María Linares Lizarazu; e no seu goberno diminuíu o poder do exército para que non incubase novas revolucións. Ademais innovou na organización xudicial e administrativa: no ano 1859 publicouse o primeiro mapa de Bolivia, trazado polo Sr. Lucio Camacho en base a datos achegados polos xenerais Mariano Mejía e Juan Ondarza. Derrocado por un golpe de Estado en 1861, sucedeulle José Maria de Achá, un dos membros do triunvirato que encabezou a conxura. Ditou a Lei de Imprenta, implantou o servizo de correos co uso de estampiñas, fundou a poboación de Rurrenabaque e mediante un novo golpe militar no ano 1864 tomou o poder Mariano Melgarejo, e o seu goberno tivo negativas consecuencias para o país. Disposicións arbitrarias e irracionais determinaron inconvenientes acordos co Brasil e Chile, que fixeron perder a Bolivia grandes extensións do seu territorio.
Durante a presidencia de Hilarión Daza (que depuxera a Frías no 1856) en febreiro de 1879 Chile invadiu o Litoral boliviano debido ao incumprimento boliviano do tratado de 1874 Antofagasta desatándose a chamada Guerra do Pacífico, debido a que enfrontou aos invasores coa alianza de Bolivia e o Perú.
O conflito orixinouse polos intereses de explotación do guano e o salitre. O desastroso resultado desta guerra foi a perda de Bolivia do seu acceso libre e soberano ó Océano Pacífico.
Hilarión Daza foi destituído da primeira maxistratura e do mando do exército en decembro de 1879, por imposición do propio pobo e da cúpula militar; abandonou o país ao pouco tempo. En 1880 foi nomeado presidente Narciso Campero. Comezou así un longo período de estabilidade democrática denominada "da oligarquía conservadora-liberal", apoiada primeiro na economía do mineral de prata do sur, cuxo centro era Sucre, e despois na minería do estaño e o seu centro seguía o eixo Oruro-La Paz. Sucedéronlle Gregorio Pacheco no ano 1884 (un presidente de longa traxectoria filantrópica) e Aniceto Arce en 1888. Durante o goberno deste último empezou a funcionar o primeiro ferrocarril público do país. En 1899 os liberais derrotaron aos conservadores na chamada revolución federal encabezada polo coronel José Manuel Blanco á fronte dunha xunta federal de goberno, que asumiu o poder nese ano; foi entón cando se trasladou a capital dende Sucre a La Paz. Nesta época iniciouse a era do estaño, o cal substituíu á prata coma principal fonte de divisas, producindo un dramático cambio na economía boliviana. A figura descollante do momento foi Simón I. Patiño, mineiro do estaño que chegou a ser un dos homes máis ricos e poderosos do mundo.
Con José Manuel Pando naceu o "período liberal" dos anos 1899-1920 no que se sucederon varios gobernos elixidos democraticamente, sendo os máis importantes os de Ismael Montes (1904-1909) e (1913-1917).
O breve auxe da goma elástica conduciu nos anos 1903-1904 a un conflito co Brasil polo dominio do eixo Beni-Pando, gran produtor do citado material.
Trala guerra do Acre, rexión fronteiriza co Brasil de 355.242 km² de extensión, o 7 de novembro de 1903 firmouse o Tratado de Petrópolis, que cedeu ao veciño país toda a área en conflito.
Adicionalmente no 1904 Bolivia asinou un tratado de paz con Chile, no que cedía os territorios gañados por este na Guerra do Pacífico a cambio da construción do ferrocarril Arica-La Paz.
Era contemporánea
miniatura|Territorios de Bolivia e Paraguai, en conflito durante a [[Guerra do Chaco.]] En 1932 o país encarou a Guerra do Chaco con Paraguai, o maior conflito bélico da historia boliviana: tres anos de continuas derrotas, con poucas batallas gañadas en medio dun continuo retroceso que finalmente concluíu en Villamontes, onde os contrafortes cordilleiranos axudaron ao exército de Bolivia a deter a avanzada inimiga.
En abril de 1952 estoupou unha revolución organizada polo Movemento Nacionalista Revolucionario fundado en 1941 por Víctor Paz Estenssoro, que agrupaba ós intelectuais radicais de clase media, que se fixo forte durante o goberno de Villarroel, en 1943-1946 ao unirse a el a gran maioría dos sindicatos mineiros dirixidos polo líder Juan Lechin Oquendo. Despois de sanguentas loitas conducidas polo subxefe do MNR, Hernán Siles, Paz Estensoro, que volveu do exilio en Buenos Aires, fíxose cargo da presidencia. O novo goberno comezou de inmediato a troca-la estrutura do réxime anterior; estableceu o monopolio na exportación de estaño e nacionalizou as minas, antes en mans de tres familias poderosas. Alentouse tamén unha política petroleira, permitindo a explotación e exportación a compañías estranxeiras.
En agosto de 1956 asumiu a presidencia Hernán Siles Zuazo, quen acompañara a Paz Estenssoro en calidade de vicepresidente.
Durante o seu mandato presidencial, dedicouse inicialmente á tarefa de reordena-la economía e estabiliza-la moeda. Foi pouco o que fixo en tres anos de goberno, porque tivo que facer fronte, permanentemente, á oposición encabezada pola Falanxe Socialista Boliviana (FSB); nese tempo 1958 tivo lugar a morte de Oscar Unzaga de la Vega, líder da FSB.
Entregou a presidencia a Víctor Paz Estenssoro en agosto de 1960, sendo pouco despois nomeado embaixador no Uruguai e en España.
En 1964 volveu ao país pra opoñerse ós propósitos de Paz Estensoro de prorroga-lo seu mandato, polo que resultou expulsado do seu partido, o MNR.
Na década de 1978-1979-1980, participou nas eleccións como candidato presidencial pola UDP (Unidade Democrática e Popular) que aglutina ó seu partido o MIR (Movemento de Esquerda Revolucionaria) e o consumismo moscovita.
Durante o goberno o Poder Lexislativo conclúe a nova Constitución Política vixente dende o ano 1967. Na súa xestión produciuse nas minas o masacre de San Juan.
miniatura|200px|Estatua do guerrilleiro [[Che Guevara en La Higuera, localidade na que perdeu a vida.]]
No mes de novembro de 1966 comezaron as accións guerrilleiras comandadas polo Che Guevara, que finalmente foi sufocada en Ñancahuazú, onde o líder arxentino perdeu a vida.
O día 29 de abril de 1969 o Xeneral Barrientos sufriu un accidente no que morreu cando o seu helicóptero caeu a terra mentres viaxaba dende Arque a Cochabamba.
Luis Adolfo Siles Salinas, asumiu a presidencia da República por mandato da Constitución, pois foi candidato con Barrientos á Vicepresidencia; cargo que asumiu. Sendo Presidente nato do Congreso Nacional, ata o día da morte de Barrientos. O período de goberno foi curto e intranscendente (cinco meses), pois é derrocado en setembro de 1969 por Alfredo Ovando Candía, quen á súa vez, tamén nun período relativamente curto (un ano e 11 días), adoptou medidas tan importantes como sorprendentes, abolindo a severa lei de Seguridade do Estado; houbo liberdade para a cidadanía e para a prensa; e os dirixentes obreiros foron autorizados a reorganiza-la COB (Central Obreira Boliviana), decretou a nacionalización de tódalas concesións outorgadas a Bolivia Gulf Oil Company.
Unha parte do Exército, encabezada polo Xeneral Rogelio Miranda, Comandante do Exército en outubro de 1970, obriga ao Xeneral Ovando a renunciar, fórmase unha xunta militar, sen ningún efecto, xa que un contragolpe de tendencia esquerdista levou ó poder ao Xeneral Juan José Torrez, xurando nos balcóns do Pazo de Goberno, o día 7 de outubro de 1970.
A debilidade do seu goberno posibilitaron un novo golpe militar que levou á presidencia a Hugo Banzer o 21 de agosto de 1970.
Gobernos militares
O goberno militar levou a cabo unha política de reformas económicas conservadoras, como a reapertura da industria das minas de estaño aos investimentos privados estranxeiros. En xullo de 1966 René Barrientos foi elixido presidente xa coma civil. Porén, viuse obrigado a depender dos militares pra poder enfrontarse aos movementos guerrilleiros que comezaran a actuar nas rexións montañosas. No mes de outubro de 1967, o Exército boliviano anuncio a derrota dos rebeldes nun lugar preto a Ciudad de Vallegrande. Capturouse no campo de batalla ao Che Guevara, sendo pouco despois executado. Barrientos morreu nun estraño accidente de helicóptero, en abril do ano 1969. Sucedéronse no poder unha serie de gobernos de curta duración, a maioría militares e en agosto de 1971 o Xeneral Juan José Torres, foi derrocado por un golpe de Estado encabezado polo coronel Hugo Banzer.
O réxime de Hugo Banzer virou rapidamente dende unha posición relativamente moderada a unha maior represión, suprimiu o movemento obreiro, suspendeu tódolos dereitos civís e mandou tropas ós centros mineiros. En 1978 Banzer dimitiu e unha xunta militar fíxose co poder. A comezos da década de 1980 o forte crecemento económico da década anterior que se mantivera polos altos prezos do estaño no mercado mundial deu paso á crise. A caída do prezo do mineral e a mala administración dos réximes militares deixaron a Bolivia cunha inmensa débeda, unha situación hiperinflacionaria e un descenso dos ingresos por exportacións. A exportación ilegal de cocaína foi o principal recurso que lle procurou divisas, polo que Estados Unidos apertou ao goberno boliviano para que tomara medidas efectivas contra o tráfico desta droga.
Gobernos democráticos
En outubro de 1982 Hernán Siles Zuazo tomou de novo posesión da presidencia. Enfrontouse con varias crises ministeriais e foi incapaz de resolver os problemas económicos do país, bastante urxentes debido ao pago dos intereses da débeda externa aos bancos internacionais. Siles dimitiu e convocou eleccións anticipadas; o Congreso volveu reclamar a Víctor Paz Estenssoro como presidente. O seu novo goberno tentou cortar a produción de coca e a venda de cocaína coa colaboración das tropas estadounidenses, pero esta medida, ademais de ser impopular, só obtivo un éxito parcial. O principal logro de Paz Estenssoro foi unha nova política económica que freou un hiperinflación da orde do 27.000% entre xaneiro e agosto de 1985, e que foi exportada a outros países de América. Jaime Paz Zamora, que fora o terceiro candidato máis votado nas eleccións de maio de 1989, asumiu en agosto a presidencia do país despois de recibir o apoio de Acción Democrática Nacionalista (ADN), grupo político de dereita.
As seguintes eleccións, celebradas en xuño de 1993, deron a vitoria ao empresario mineiro Gonzalo Sánchez de Lozada, quen asumiu a presidencia, en tanto que o dirixente aimará Víctor Hugo Cárdenas, accedía á vicepresidencia. Así mesmo, as eleccións para o Congreso, o MNR obtivo a maioría, substituíndo a coalición de centro-esquerda ata ese momento no poder. Lozada, que fora ministro de Planeamiento e Coordinación antes da súa elección como presidente, introduciu algunhas das medidas máis severas de reforma económica postas en práctica polos países fortemente endebedados: ampla privatización de empresas estatais, redución dos gastos en servizos sociais e nos programas de educación e peche de moitas das minas. O estrito control dos gastos estatais axudou a reducir a inflación a un 6,5% en 1995, pero os custos sociais foron moi altos. O seu programa de goberno, denominado "Plan de Todos", consistiu na capitalización, a participación popular, a reforma educativa e a descentralización administrativa.
O día 20 de abril de 2000, catro días antes de que os membros do seu goberno presentasen en pleno a dimisión, Banzer suspendeu o estado de sitio. Nomeou un novo goberno presentaba en bloque a súa dimisión trala grave crise social vivida en Bolivia desde setembro. Esta, caracterizada por folgas, cortes de estradas e enfrontamentos con forzas militares (sobre todo nos departamentos da Paz, Cochabamba e Santa Cruz) estivo protagonizada por indíxenas e determinados sindicatos, defensores do dereito dos campesiños ao cultivo de coca e contrarios ás intencións gobernamentais de erradicalo e substituílo polo doutros produtos.
Doente de cancro de pulmón, Banzer renunciou o 6 de agosto de 2001 á presidencia e foi substituído nas mesmas polo que ata entón fora o seu vicepresidente, Jorge Quiroga. Este mantívose no goberno ata o 6 de agosto de 2002, completando o quinquenio para o cal fora elixido Banzer. O seu sucesor foi Gonzalo Sánchez de Lozada, cuxa candidatura polo MNR foi a máis votada nas eleccións presidenciais celebradas o 30 de xuño dese mesmo ano. Ao recibir só o 22,5% dos sufraxios (polo 20,94% de Evo Morais, líder indíxena do Movemento ao Socialismo, MAIS; do 20.91% de Manfred Reyes Villa, candidato de Nova Forza Repúblicana, NFR; e do 16.3% de Jaime Paz Zamora, novamente presentado polo MIR), Sánchez de Lozada precisou a designación do novo Congreso Nacional (cuxos membros foron elixidos ese mesmo día), para a cal competiu con Morais e que logra grazas ao voto dos seus parlamentarios e dos precedentes doutros partidos, principalmente o MIR. Gonzalo Sánchez de Lozada e Jaime Paz Zamora selaron antes o denominado "Plan Bolivia de Responsabilidade Nacional", pacto de gobernabilidade entre ambas as formacións baseado nunha futura política que tivese por eixe principal a creación de emprego e de riqueza.
O novo presidente anuncia en febreiro de 2003 unha serie de impopulares medidas económicas, entre elas un novo imposto sobre salarios, que xerou protestas en todo o país. Sánchez de Lozada retirou o seu proxecto, pero a grave crise suscitada, salpicada de violentos incidentes, motivou a dimisión de todos os membros do seu goberno. No seguinte mes de agosto, para intentar poñer fin á crise que vivía o país, Sánchez de Lozada chegou a un acordo co partido da oposición NFR, que entrou no executivo. O plan gobernamental de custear proxectos sanitarios e educativos cos beneficio da exportación de gas natural xerou novos descontentos, principalmente, pola posibilidade de que o transporte do devandito produto se efectuara a través dun porto chileno; así, en setembro e outubro de 2003 sucedéronse novas manifestacións promovidas pola Central Obreira Bolivia (COB) e pola Confederación Sindical Única de Traballadores Campesiños de Bolivia, que tamén convocaron un paro xeral indefinido. O movemento popular tamén foi catalizado polo MAIS e polo Movimiento Indígena Pachakuti. A revolta estendeuse ás principais cidades do país, onde o clima era, practicamente, de aberta insurrección. Antes esta situación, que produciu escisións no executivo, Sánchez de Lozada dimitiu o 17 de outubro.
Século XXI
No 2003 tras unha seria crise política e económica que forzou a renuncia do presidente Gonzalo Sánchez de Lozada, e foi substituído na presidencia da República polo vicrepresidente, Carlos Mesa, un feroz antichileno que se logrou manter no poder durante un tempo en base a ataques a Chile, o cal formou un gabinete integrado por políticos non adscritos a partido algún, coa intención de poñer fin ao conflito e alcanzar a reconciliación nacional. Pouco logo do seu investidura, Mesa comprometeuse a convocar un referendo no que os bolivianos deberián pronunciarse sobre a cuestión da exportación de gas natural.
Para o ano 2005, Bolivia viviu masivas protestas pola nacionalización dos hidrocarburos (gas e petróleo). A falta dunha conciencia e identidade nacional fixo máis evidente a fragmentación que a nación tivo historicamente. A resposta do estado, para controlar as protestas, foi desmedida e violenta. Doutra banda, os departamentos periféricos, que aportan significativamente máis ao PIB de Bolivia pediron a súa autonomía e liberación da histórica hexemonía andina (que provén da época da colonia). Para atender estas peticións, Mesa ofreceu convocar a un proceso constituínte que debata estas cuestións, pero ningunha das partes parece convencida de que a oferta sexa a máis apropiada.
En 2005 o presidente constitucional Carlos Mesa renunciou á presidencia logo de distintos disturbios sociais. O seu sucesor foi o presidente da Corte Suprema Eduardo Rodríguez Veltzé, o cal acordou chamar a eleccións en decembro de 2005. Devanditas eleccións celebráronse o día domingo 18 de decembro.
Resultando gañador o líder dos cocaleiros Evo Morales. Asumiu o poder o 22 de xaneiro de 2006 como o primeiro mandatario boliviano en ser electo Presidente da República en primeira volta en máis de 30 anos, e o primeiro presidente que gaña unha elección democraticamente con máis do 50% dos votos.
Abruciños, Abruciños, Amoeiro
Abruciños é un lugar da parroquia de Abruciños no concello ourensán de Amoeiro na comarca de Ourense. Tiña 42 habitantes no ano 2011 segundo datos do INE e do IGE, dos cales 18 eran homes e 24 mulleres. Iso supón unha diminución da poboación respecto a 2010, cando tiña 45 habitantes (20 homes e 25 mulleres).
Recaré, O Valadouro
San Xiao de Recaré é unha parroquia do concello do Valadouro na comarca da Mariña Central, na provincia de Lugo. No ano 2007 tiña 74 habitantes, deles 36 eran homes e 38 eran mulleres.
A Mata, Riobó, Cabana de Bergantiños
A Mata é un lugar da parroquia de Riobó no concello coruñés de Cabana de Bergantiños na comarca de Bergantiños. Tiña 83 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales eran 40 homes e 43 mulleres.
Near to the Wild Heart of Life
Near to the Wild Heart of Life é o terceiro álbum de estudio da banda canadense de rock alternativo Japandroids, publicado o 27 de xaneiro de 2017 a través do selo ANTI-. Foi descrito polo grupo como o seu primeiro intento de facer un "álbum de estudo adecuado" e conta cunha estética máis puída que os seus anteriores lanzamentos.
Cos membros da banda vivindo en cidades distintas por primeira vez, o álbum foi composto ao longo dun ano durante sesións en Vancouver, Toronto, Nova Orleáns e Cidade de México. Foi gravado polo enxeñeiro Jesse Gander e mesturado por Peter Katis. Sacáronse tres sinxelos do traballo: “Near to the Wild Heart of Life”, “No Known Drink or Drug” e “North East South West”.
Jo Jung-suk
Jo Jung-suk, nado en Seúl o 26 de decembro de 1980, é un actor surcoreano.
Titania (lúa)
Titania é a lúa máis grande e masiva das lúas de Urano, e é a oitava lúa máis masiva do Sistema Solar. Foi descuberta por William Herschel no ano 1787, Titania recibiría o nome da raíña das fadas que aparece na obra de William Shakespeare, A Midsummer Night's Dream. A súa órbita descansa dentro da magnetosfera de Urano.
Titania está composta de proporcións equitativas de xeo de auga e compoñentes rochosos, e é posible que teña un núcleo e un manto xeado diferenciados. Tamén podería ter unha capa de auga líquida entre o núcleo e o manto. A superficie de Titania, a cal é relativamente escura e tinguida de vermello, aparece marcada polos impactos e procesos endóxenos. Está cuberta por numerosos cráteres de impacto, chegando algún deles a ter 326 km de diámetro, pero con todo está menos craterizado có satélite máis externo de Urano, Oberón. Titania probablemente sufriu un proceso de remodelación da súa antiga superficie máis craterizada cá actual, está remodelación tivo lugar nas primeiras etapas da evolución da lúa. A superficie de Titania está cortada por grandes canons e escarpas, resultado da expansión do seu interior durante etapas posteriores á remodelación da superficie da lúa. Coma case tódalas lúas de Urano, Titania formouse probablemente nun disco de acrección que rodeaba o planeta xusto despois da formación deste.
A presenza de xeo de auga e dióxido de carbono na superficie de Titania foi referendada polas obsevacións do espectro infravermello feitas no 2001-2005, as cales revelan a existencia de xeo de auga cristalino na superficie da lúa, estas observacións suxiren que a lúa podería posuír unha atmosfera de dióxido de carbono moi tenue, cunha presión de 10 pbar. As medicións durante unha ocultación de Titania por parte dunha estrela revelaron que non podía existir unha atmosfera por riba dunha presión superficial de 10–20 nanobars.
Ata o 2009, Titania, só puido ser estudada de preto pola sonda espacial Voyager 2, a cal fotografou a lúa durante o sobrevoo de Urano en xaneiro do 1986. Tomou bastantes imaxes de Titania, as cales permitiron facer un mapa do 40 % da superficie da lúa.
Descubrimento e nomeamento
Titania foi descuberta por William Herschel o 11 de xaneiro de 1787, o mesmo día que descubriu a segunda lúa máis grande de Urano, Oberón. Máis tarde informaría do descubrimento doutros catro satélites máis, aínda que hoxe en día pensase que estes catro satélites seguramente foran falsos. Durante os seguintes cincuenta anos, Titania e Oberón non puideron ser vistas por outros instrumentos que non fosen os de William Herschel, aínda que hoxe en día a lúa pode ser vista dende a Terra cun bo telescopio afeccionado.
Tódalas lúas de Urano teñen nomes das personaxes das obras de William Shakespeare ou Alexander Pope. O nome de Titania foi tomado da raíña das fadas que aparece na obra de William Shakespeare, A Midsummer Night's Dream. Os nomes dos outros catro grandes satélites de Urano foron suxeridos por John Herschel (fillo de William Herschel) en 1852 a petición de Lassell, quen descubrira outras dúas lúas de Urano, Ariel e Umbriel, o ano anterior.
Titania foi inicialmente considerada coma "o primeiro satélite de Urano", e en 1848 recibiu a designación de Urano I por parte de William Lassell, aínda que algunhas veces usaba a numeración de William Herschel (onde Titania e Oberón eran o II e o IV, respectivamente). No ano 1851, Lassell fixo unha numeración con números romanos das lúas baseándose na distancia respecto de Urano, e dende entón Titania é designada coma Urano III.
Órbita
Titania orbita Urano unha distancia duns 436.000 km, sendo a segunda lúa máis afastada de Urano entre as cinco grandes lúas do planeta. A órbita de Titania ten unha excentricidade pequena e a súa inclinación respecto do ecuador de Urano é moi pequena. O seu período orbital ronda os 8,7 días, o cal coincide co seu período rotacional; noutras palabras, Titania ten unha órbita sincrónica, cunha das súas cara apuntando permanentemente cara ó planeta.
A órbita de Titania descansa complemente dentro da magnetosfera de Urano. Isto é importante, xa que os satélites orbitando dentro dunha magnetosfera son golpeados polo plasma magnetosférico, o cal rota solidariamente co planeta. Este bombardeo posiblemente conduza a un escurecemento dos hemisferios alcanzados polo plasma nos satélites que se encontren nesta situación, este fenómeno de escurecemento foi observado en tódalas grandes lúas de Urano excepto Oberón.
Coma Urano orbita ó redor do Sol de lado, e as súas lúas orbitan ó redor do plano ecuatorial do planeta, estas pois están (incluíndo a Titania) suxeitas a un ciclo estacional extremo. Ámbolos dous hemisferios (tanto sur coma norte) están 42 anos na escuridade e outros 42 anos recibindo a luz do sol. Cada 42 anos, cando Urano está no equinoccio e o seu plano ecuatorial cruza coa Terra, fai nese intre posible a ocultación mutua entre as lúas de Urano. No 2007–2008 ocorreron varios eventos desa índole, incluíndo dúas ocultacións de Titania por parte de Umbriel o 15 de agosto 15 e o 8 de decembro de 2007, así coma de Ariel por parte de Umbriel o 19 de agosto do 2007.
Composición e estrutura interna
miniatura|esquerda|Imaxe tomada pola [[Voyager 2, na cal se poden apreci-los profundos canons de Titania.]]
Titania e a lúa máis grande e masiva das lúas de Urano, e é a oitava lúa máis masiva do Sistema Solar. a súa densidade é de 1,71 g/cm3, a cal é moito máis alta ca densidade típica dos satélites de Saturno, indicando que debería ter proporcións equitativas de xeo de auga e compoñentes rochosos; este segundo grupo, as rochas, poderían incluír, a parte das propias rochas, compostos orgánicos. A presenza de auga esta referendada polas obsevacións do espectro infravermello feitas no 2001-2005, as cales revelan a existencia de xeo de auga cristalino na superficie da lúa. A banda de absorción do xeo de auga é máis forte no hemisferio de vangarda que no hemisferio de "retagarda", en oposición o que foi observado en Oberón, o cal exhibe unhas liñas de absorción do xeo de auga máis fortes no hemisferio de retagarda. A causa desta asimetría é descoñecida, pero seguramente esta relacionada co bombardeo de partículas cargadas de enerxía procedentes da magnetosfera de Urano, o cal é moito máis intenso no hemisferio de retagarda, debido á rotación solidaria do plasma da magnetosfera de Urano coa rotación do propio planeta. As partículas cargadas de enerxía tende a pulveriza-lo xeo de auga e descompoñe-los materiais orgánicos, tinguindo de negro os materiais con carbono.
A parte da auga, só se puido identificar outro composto na superficie de Titania usando a espectroscopia infravermella, este composto é o dióxido de carbono, o cal está concentrado no hemisferio de retagarda. Outros posibles candidatos a constitui-los materiais escuros da superficie serían as rochas, varios tipos de sales e diversos compostos orgánicos. A orixe do dióxido de carbono non está completamente aclarada. Podería estar producido localmente polos carbonatos ou polos materiais orgánicos que están baixo o bombardeo das partículas cargadas de enerxía procedentes da magnetosfera de Urano ou da radiación ultravioleta procedente do Sol. O primeiro fenómeno explicaría a asimetría da distribución deste composto na superficie da lúa, xa que o hemisferio de retagarda recibe máis bombardeo de partículas co hemisferio de vangarda. Outra posibilidade é a desgasificación do CO2 primordial atrapado nos xeos de Titania. A fuga de CO2 do interior da lúa podería estar relacionado coa actividade xeolóxica pasada da lúa.
A súa superficie e os seus accidentes xeolóxicos
miniatura|Mapa de Titania cos nomes dos seus accidente xeolóxicos máis importantes. miniatura|120px|Messina Chasma, o gran canon de Titania.
Entre as grandes lúas de Urano, Titania posúe un brillo intermedio entre o baixo brillo de Oberón e Umbriel, e o alto albedo de Ariel e Miranda. A superficie da lúa amosa un marcado efecto de oposición: a súa refractividade decrece dende o 36% nun ángulo de fase de 0° (albedo xeométrico) ó 25% nun ángulo do redor 1°. Titania ten un albedo de bond relativamente baixo, ó redor do 17%. A súa superficie tínguese suavemente cara ó vermello. Por outra banda, os depósitos procedentes dos impactos máis novos son máis azuis, mentres cás planicies situadas no hemisferio de vangarda preto do cráter Úrsula e o longo dalgúns grabens tiran máis ó vermello. Isto podería estar debido a asimetría entre o hemisferio de retagarda e o hemisferio de vangarda, o primeiro sería máis vermello có segundo nun 8%. Con todo, a diferenza de cor é relativa a estas planicies e podería ser accidental. O tinguido de vermello das superficies podería estar debido ó bombardeo por parte de partículas cargadas de enerxía e micrometeoritos ó longo de toda a existencia do Sistema Solar.
Os científicos déronlle recoñecemento oficial a tres tipos de accidentes xeolóxicos en Titania: cráteres, chasmata (canóns) e rupes (escarpas). A superficie de Titania está menos craterizada cás superficies de Oberón ou Umbriel, o cal significa que é moito máis nova. O diámetro do cráteres van dun rango duns cantos kms a chegar a acada-los 326 quilómetros que ten o cráter máis grande, Xertrude. Algúns cráteres (por exemplo, Úrsula e Jessica) están rodeados dun brillante sistema de raios consisten nun depósito de xeos relativamente fresco, procedentes estes depósitos do material expelido durante o impacto. Tódolos grandes cráteres de Titania teñen unha planicie no seu interior cun pico central. A excepción de Úrsula, o cal ten unha fosa no centro. Ó oeste de Xertrude existe unha área de topografía irregular chamada a chaira sen nome, a cal podería ser outro gran cráter moi degradado xa, duns 330 km de diámetro.
esquerda|miniatura|300px|Diagrama explicativo da aparición dos [[graben e horst.]] A superficie de Titania está cruzada por sistemas de enormes fallas ou escarpas. Nalgúns lugares dúas escarpas paralelas forman grabens, ou tamén chamados canons. O canon máis importante de Titania é Messina Chasma, a cal ten máis de 1500 km de longo e vai dende o ecuador ó polo sur da lúa. Os grabens en Titania teñen un ancho de 20–50 km e entre dous e cinco km de profundidade. As escarpas que non teñen relacións con canons son chamadas rupes, comas as Rousillon Rupes preto do cráter Úrsula. As rexións ó longo dalgunhas escarpas e preto de Úrsula amósanse cun relevo suave nas fotografías tomadas polas Voyager. Estas chairas son probablemente o resultado dun remodelado da superficie de Titania nun pasado recente, posterior este proceso á formación da meirande parte dos cráteres existentes na lúas. O proceso de remodelado podería ser de carácter endóxeno, incluíndo posibles erupcións baseadas no criovulcanismo, ou quizais o aporte de materiais procedería do material expelido dos grandes cráteres de impacto. Os grabens son probablemente os accidentes xeolóxicos máis recentes da lúa, xa que cortan moitos cráteres e moitas chairas de relevo suave.
A xeoloxía de Titania estivo influenciada por dúas forzas en competencia: a formación de cráteres de impacto e a remodelación endóxena da superficie. A craterización percorre toda a historia da lúa e modificou tódalas súas superficies (presentes e pasadas); por outro lado os procesos endóxenos son de natureza global e foron principalmente máis activos no período posterior á formación da lúa. Estes procesos borraron as vellas superficies craterizadas da lúa, explicando así o relativamente baixo número de cráteres que posúe hoxe en día Titania. Procesos adicionais de remodelación puideron acontecer máis tarde formando así as chairas suaves. As chairas tamén poderían se-lo resultado do aporte de material procedente dos materiais expelidos na formación dos grandes cráteres de impacto próximos a esas chairas. O proceso endóxeno máis recente foi de carácter tectónico e causou a formación dos canons, o cales son grandes fendas na cortiza de xeo. O rachado da cortiza foi provocado por unha expansión do interior da lúa nun 0,7%.
Atmosfera
A presenza do dióxido de carbono na superficie suxire que Titania quizais posúa unha tenue atmosfera estacional de CO2, de xeito semellante a atmosfera a lúa de Xúpiter, Calisto. É moi pouco probable a presenza doutros gases coma o nitróxeno ou o metano, por que a lúa ten unha gravidade moi baixa coma para poder reter estes elementos. A temperatura máxima que se estima que se pode acadar durante o solsticio de verán en Titania é de 89 K, a presión do vapor de dióxido de carbono nesas condicións ronda os 3 nbar.
O 8 de setembro do 2001, Titania foi ocultada por unha estrela brillante (HIP106829) cunha magnitude visible de 7,2; esta era unha boa oportunidade para precisar aínda máis o diámetro da lúa e algunhas outras das súas efemérides, e tamén unha boa oportunidade para detecta-la súa atmosfera. Os datos revelaron que non existía unha atmosfera por riba dunha presión superficial de 10–20 nanobars; de existir, esta debería ser moito máis tenue cás atmosferas de Tritón ou Plutón. O límite superior destas medicións é varias veces superior á presión superficial máxima que pode acada-lo dióxido de carbono, o cal significa que estas medicións non restrinxen os parámetros dunha posible atmosfera en Titania.
A peculiar xeometría de sistema de Urano causa cos polos das lúas reciban máis enerxía cás rexións ecuatoriais. A presión do vapor de dióxido e carbono aumenta co aumento da temperatura, isto permitiría a acumulación do dióxido de carbono en latitudes baixas da lúa, que estaría de xeito estable en rexións cun albedo alto e en forma de xeo en rexións escuras. Durante o verán, cando a temperatura polar acada os 85–90 K, o dióxido de carbono sublimase e migra ó polo oposto e as rexións ecuatoriais, establecendo así un tipo de ciclo do carbono. O xeo de dióxido de carbono pode ser eliminado polas partículas magnetosféricas que impactan contra a superficie da lúa. Titania seguramente perdeu boa parte do seu dióxido de carbono dende a súa formación hai xa máis de 4.600 millóns de anos.
Orixe e evolución
Pénsase que Titania se formou nun disco de acrección ou unha subnebulosa; un disco de po e gas que existía o redor de Urano despois da formación do planeta ou creado por un impacto masivo que lle deu a Urano a súa gran oblicuidade. A composición precisa da subnebulosa é descoñecida; pero a densidade relativamente alta das lúas de Urano en comparación coa densidade das lúas de Saturno indica que esa nebulosa primixenia poderían ser relativamente pobre en auga. Poderían estar tamén presentes cantidades significativas de nitróxeno e carbono en forma de monóxido de carbono e N2 no canto de amoníaco e metano. As lúas formadas nesta subnebulosa poderían conter menos xeo de auga (con CO e N2 atrapado coma clatrato) e máis rochas, explicando así a súa maior densidade.
Bandeira de Niue
A bandeira de Niue, un territorio baixo libre asociación con Nova Zelandia, foi adoptada oficialmente en 1975.
Titania (lúa)
Orixe e evolución
O acrecentamento de Titania puido durar varios cento de anos. Os impactos que acompañaron a acrección de material causaron o quecemento da superficie da lúa. A temperatura máxima debeu acadar uns 250 K e alcanzar unha profundidade de 60 km. Despois do remate da fase de formación, a capa interior da superficie arrefriouse, mentres co interior de Titania queceu debido á desintegración de elementos radioactivos presentes nas súas rochas. O arrefriamento das capas próximas á superficie provocou á súa contracción mentres co interior expandiuse. Isto causou unha forte tensión mecánica na superficie da lúa, a cal moi posiblemente fixo que esta rachase. Os canons presentes na lúa poderían se-lo resultado deste proceso, o cal puido durar ó redor de 200 millóns de anos, implicando cá actividade endóxena rematou hai miles de millóns de anos.
Bandeira de Niue
Deseño
Consiste nun pano de cor marela na que figura, no seu cantón máis próximo ao mastro a bandeira do Reino Unido, cargada con cinco estrelas marelas de cinco puntas cada unha. Catro destas estrelas, de menor tamaño, sitúanse no centro de cada brazo da cruz central e a quinta, situada nun círculo azul, figura no centro da bandeira británica.
Bandeira de Xamaica
A bandeira de Xamaica foi adoptada o 6 de agosto de 1962 que foi o día da independencia do país. Está composta polas cores verde, marela (ouro) e negra. O negro simboliza a forza e creatividade do pobo xamaicano, o marelo á luz do sol e a riqueza natural do país. O verde representa a esperanza no futuro e a riqueza agrícola.
Bandeira de Niue
Simbolismo
A cor marela do fondo simboliza a luz do sol e a relación cálida da súa poboación con Nova Zelandia.