cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Harvey Milk
Tributos
miniatura|200px|esquerda|[[Bandeira gai ondeando na praza Harvey Milk no barrio de Castro.]] A cidade de San Francisco homenaxeou a Milk dándolle o seu nome a diversos espazos. O centro de artes recreativas Harvey Milk Recreational Arts Center é a central dos programas de teatro e actuación para a xuventude local. A escola primaria Douglass no distrito de Castro foi rebautizada como Harvey Milk Civil Rights Academy en 1996 (Harvey Milk Civil Rights Academy: Our History, páxina web da Harvey Milk Civil Rights Academy. Visitado o 8 de setembro de 2011) e a sección no val de Eureka da Biblioteca pública de San Francisco tamén leva o seu nome desde 1981. Está situada no número 1 da praza José Sarria, que leva o nome do primeiro home abertamente homosexual que se presentou a unhas eleccións nos Estados Unidos. No que tería sido o 78º aniversario de Milk, un busto seu foi descuberto no concello de San Francisco, na parte superior da escalinata (Buchanan, Wyatt (22 de maio de 2008) "S.F. prepares to unveil bust of Harvey Milk", San Francisco Chronicle. Visitado o 8 de setembro de 2011). En maio de 2008, a Asemblea Estatal de California votou a favor de marcar o aniversario de Milk nun xesto proposto por Mark Leno, que dixo «espero que a data recorde a Milk e motive a que as persoas aprendan sobre <span title="o, é correcto cando é o pronome" style="background-color: rgb(255, 145, 145);"><span title="o, é correcto cando é o pronome" style="background-color: rgb(255, 145, 145);">el e celebren o seu legado». Mais o gobernador, Arnold Schwarzenegger, vetou a moción, afirmando que «as contribucións de Milk deben seguir sendo recoñecidas a nivel local». No punto onde se cruzan as rúas Market e Castro en San Francisco, ondea unha enorme bandeira gai, situada na praza Harvey Milk. O San Francisco Gay Democratic Club cambiou o nome polo de Harvey Milk Memorial Gay Democratic Club en 1978 e fan alarde de ser a maior organización demócrata de San Francisco. Na cidade de Nova York, a Harvey Milk High School ten un programa escolar para mozos en risco que se centra nas necesidades de estudantes gais, lesbianas, bisexuais e transexuais. Comezou a funcionar baixo os auspicios do Hetrick-Martin Institute con só dúas aulas en 1984, pero medrou considerablemente desde entón.
O periodista independente Randy Shilts completou unha biografía de Milk en 1982 titulada The Mayor of Castro Street («O alcalde da rúa Castro»). Shilts escribiu o libro mentres non atopaba traballo estable por ser un periodista abertamente homosexual. Un documental, co título The Times of Harvey Milk, foi filmado tomando como base o libro en 1984, e gañou o Óscar ó mellor documental ao ano seguinte. O director Rob Epstein comentou máis tarde por que escollera a vida de Milk como tema: «Nesa época, para aqueles de nós que vivíamos en San Francisco, sentiuse como se a vida estivese cambiando, que todos os ollos do mundo nos miraban, pero de feito, a maioría do mundo fóra de San Francisco non tiña nin idea. Realmente non foi máis que unha breve, provincial e localizada corrente de acontecementos na historia, que o alcalde e un supervisor fosen asasinados en San Francisco. Non houbo moita reverberación».
Unha produción musical titulada The Harvey Milk Show estreouse en 1991. Harvey Milk, unha ópera escrita por Stewart Wallace que «mitoloxiza a Milk como un símbolo do nacemento do movemento gai moderno», presentouse por primeira vez en 1996. O 28 de outubro de 2008 estreouse nos Estados Unidos a película Milk, un biopic que conta os últimos oito anos da vida do político e activista gai. A función de estrea tivo lugar no Castro Theater. Baixo a dirección de Gus Van Sant, con Sean Penn no papel de Harvey Milk e Josh Brolin como Dan White, rodouse durante oito semanas integramente en San Francisco, empregando habitualmente extras que estiveron nos momentos dos feitos. Obtivo o Oscar ó mellor guión orixinal e o Oscar ó mellor actor -pola interpretación de Sean Penn- e foi candidato a mellor filme.
miniatura|400px|dereita|Mural de [[John Baden, con Harvey Milk, no número 575 da rúa Castro, o antigo local de Castro Camera. Desde a pistola á esquerda pode lerse unha cita de Milk: «Se unha bala atravesa o meu cerebro, deixen que esa bala destrúa as portas de todos os armarios».]] Milk foi incluído nos «100 heroes e iconas do século XX» da revista Time como «un símbolo do que poden conseguir os gais e dos perigos aos que se enfrontan por facelo». A pesar das súas travesuras e dos seus trucos publicitarios «ninguén entendía como a súa actuación pública podía afectar ás vidas privadas mellor que o mesmo Milk [...] sabía que a raíz da situación dos gais era a súa invisibilidade». The Advocate listou a Milk na posición tres entre os «40 heroes» do século XX, citando a Dianne Feinstein: «A súa homosexualidade dáballe unha comprensión das cicatrices que levan todas as persoas oprimidas. Cría que ningún sacrificio era demasiado grande pola causa dos dereitos humanos». Harry Britt resumiu o impacto de Milk á tarde na que foi asasinado en 1978: «Non importa o que o mundo nos ensinase sobre nos mesmos, podemos ser fermosos e podemos arranxar a nosa vida [...] Harvey era un profeta [...] viviu por unha visión [...] Algo moi especial pasará nesta cidade e levará o nome de Harvey Milk posto.
O presidente dos Estados Unidos, Barack H. Obama, outorgoulle a título póstumo, a Medalla Presidencial da Liberdade, a máxima honra civil no país, o 12 de agosto de 2009, pola súa contribución ao movemento dos dereitos civís dos homosexuais, afirmando que Milk "loitou contra a discriminación cunha coraxe e cunha convicción visionarias". O sobriño de Milk, Stuart Milk, aceptou o premio en nome de seu tío. O 25 de agosto de 2009, o gobernador Arnold Schwarzenegger e Maria Shriver anunciaron que Milk sería unha das trece novas admisións no Salón da Fama de California, na exhibición permanente do Museo de California. Incorporárono o 1 de decembro de 2009, en Sacramento. O 12 de outubro de 2009, o gobernador Schwarzenegger aprobou a designación do 22 de maio como o "Día de Harvey Milk", tras diversos intentos previos do congresista Mark Leno para conseguilo.
Véxase tamén
dereita|150px
Gas de efecto invernadoiro
miniatura|upright=1.35|Os gases de efecto invernadoiro atrapan parte da calor que se orixina cando a luz quenta a superficie da Terra. miniatura|upright=1.35|[[Forzamento radiativo (influencia no quecemento climático) de diferentes contribuíntes ao cambio climático ata 2019, segundo o Sexto Informe de Avaliación do IPCC.]] Un gas de efecto invernadoiro (ou ás veces, simplemente, gas de invernadoiro ou gas invernadoiro) é un gas que absorbe e emite enerxía radiante nas lonxitudes de onda do infravermello térmico, causando o efecto invernadoiro. Os principais gases de efecto invernadoiro da atmosfera terrestre son o vapor de auga (H2O), dióxido de carbono (CO2), metano (CH4), óxido nitroso (N2O) e ozono (O3). Cantidades moderadas de efecto invernadoiro suavizan a temperatura media da Terra e se non existisen estes gases, a temperatura media na superficie da Terra sería de só -18 °C, en lugar da media actual de 15 °C (33 °C máis). Os gases de efecto invernadoiro existen tamén en moitas atmosferas extraterrestres, creando efecto invernadoiro na atmosfera de Marte, na da lúa Titán e, de forma especialmente intensa, na de Venus.
As actividades humanas desde o principio da Revolución Industrial (arredor de 1750) incrementaron a concentración atmosférica de metano nun 150% e a de dióxido de carbono nun 50%, ata un nivel que non se dera nos últimos 3 millóns de anos. O dióxido de carbono está causando 3/4 do quecemento global e pode tardar miles de anos en ser totalmente absorbido polo ciclo do carbono. O metano causa a maioría do resto do quecemento e dura na atmosfera unha media de 12 anos.
A temperatura superficial global media elevouse uns 1,2 °C como resultado das emisións de gases de efecto invernadoiro. Se as taxas de emisión actuais continúan, entón o aumento das temperaturas superará os 2,0 °C entre 2040 e 2070, o cal é o nivel que o Grupo Intergobernamental sobre o Cambio Climático (IPCC polas súas siglas en inglés) das Nacións Unidas considera que é "perigoso".
A gran maioría das emisións de dióxido de carbono antropoxénico procede da combustión de combustibles fósiles, principalmente carbón, petróleo e gas natural. Contribucións adicionais proceden da fabricación do cemento, produción de fertilizantes e cambios no uso do solo como a deforestación. As emisións de metano orixínanse pola produción de combustibles fósiles, a agricultura e gandaría, os vertedoiros de lixo e outras fontes.
Gases activos no infravermello
Os gases que poden absorber e emitir a radiación infravermella térmica dise que son activos no infravermello.
Os gases que teñen só un átomo (como o argon, Ar) ou con dous átomos idénticos (como o nitróxeno, N2 e o oxíxeno, O2) non son activos no infravermello. Son transparentes á radiación térmica e, a efectos prácticos, non absorben ou emiten radiación térmica.
Isto explícase porque os gases monatómicos como o Ar non teñen modos vibratorios e as moléculas que conteñen dous átomos do mesmo elemento como o N2 e o O2 non teñen asimetría na distribución das súas cargas eléctricas cando vibran. Por tanto, non son afectados case en absoluto pola radiación térmica infravermella. O N2 e o O2 poden absorber e emitir cantidades moi pequenas de radiación térmica infravermella como resultado da absorción inducida por colisión. Porén, mesmo tendo en conta as abundancias relativas, este efecto é pequeno comparado coa influencia dos principais gases de efecto invernadoiro de Terra.
Constituíntes da atmosfera
miniatura|upright=1.35|Absorción atmosférica e dispersión a diferentes lonxitudes de onda das [[radiación electromagnética|ondas electromagnéticas. A maior banda de absorción do dióxido de carbono non está lonxe do máximo da emisión térmica do solo, e pecha parcialmente a ventá de transparencia da auga, explicando o maior efecto atrapador de calor do dióxido de carbono.]] miniatura|upright=1.35|[[coeficiente de absorción|Coeficientes de absorción do infravermello de onda longa dos principais gases de efecto invernadoiro. O vapor de auga absorbe nun amplo rango de lonxitudes de onda. A Terra emite radiación térmica especialmente forte na veciñanza da banda de absorción de 15 microns do dióxido de carbono. A importancia relativa do vapor de auga diminúe conforme se aumenta a altitude.]]
Os principais constituíntes da atmosfera terrestre, nitróxeno (N2, 78%), oxíxeno (O2, 21%) e argon (Ar, 0,9%), non son activos no infravermello e, por tanto, non son gases de efecto invernadoiro. Estes gases constitúen máis do 99% da atmosfera seca.
Os gases de efecto invernadoiro son activos no infravermello e absorben e emiten radiación infravermella nas lonxitudes de onda emitidas pola Terra. O dióxido de carbono (0,04% do aire), óxido nitroso, metano e ozono son gases traza que supoñen case o 0,1% da atmosfera da Terra e teñen un efecto invernadoiro apreciable.
Os gases atmosféricos máis abondosos na atmosfera da Terra, que figuran na lista en orde decrecente de fracción molar global media, son:
Papel do vapor de auga
miniatura|upright=1.35|Incremento de vapor de auga na [[estratosfera en Boulder, Colorado]]
O vapor de auga supón a maior porcentaxe de efecto invernadoiro, entre o 36% e o 66% en condicións de ceo despexado e entre o 66% e o 85% cando hai nubes. As concentracións de vapor de auga flutúan rexionalmente, pero a acividade humana non afecta directamente ás concentracións de vapor de auga excepto a escala local, por exemplo preto de campos irrigados. Indirectamente, a actividade humana que incrementa as temperaturas globais incrementa tamén as concentracións de vapor de auga, un proceso chamado retroalimentación do vapor de auga. A concentración atmosférica de vapor de auga é moi variable e depende grandemente da temperatura, desde menos do 0,01% en rexións extremadamente frías ata o 3% en masa en aire saturado a uns 32 °C. (Ver humidade relativa.)
O tempo de permanencia media da molécula de vapor de auga na atmosfera é duns nove días, comparados cos anos ou séculos doutros gases de efecto invernadoiro como o CH4 e o CO2. O vapor de auga responde e amplifica os efectos doutros gases de efecto invernadoiro. A relación de Clausius-Clapeyron establece que haberá máis vapor de auga por unidade de volume a elevadas temperaturas. Este e outros principios básicos indican que o quecemento asociado co incremento das concentracións doutros gases de efecto invernadoiro tamén incrementarán a concentración de vapor de auga (asumindo que a humidade relativa permanece aproximadamente constante; os estudos de modelos e observacionais atoparon que isto é efectivamente así). Como o vapor de auga é un gas de efecto invernadoiro, iso ten como resultado un maior quecemento e así é unha "retroalimentación positiva" que amplifica o quecemento orixinal. As estimacións actuais (de 2000) suxiren que a retroalimentación do vapor de auga ten un coeficiente de "alza" ou ganancia dun 0,4; un coeficiente deste tipo debe ser 1 ou maior para crear un bucle de retroalimentación inestable dun tipo que podería estimular un quecemento desbocado. Así, aínda que a retroalimentación do vapor de auga amplifica o impacto dos cambios de temperatura causados por outros factores, non hai indicios de que a Terra estea sometida a un efecto invernadoiro desbocado similar ás condicións reinantes en Venus.
Contribución das nubes ao efecto invernadoiro da Terra
O maior contribuínte non gasoso ao efecto invernadoiro na Terra son as nubes, que tamén absorben e emiten radiación infravermella e así teñen un efecto sobre as propiedades radiativas dos gases de efecto invernadoiro. As nubes están formadas por pinguiñas de auga ou cristais de xeo suspendidos na atmosfera.
Efectos radiativos
miniatura|upright=2|Fluxo de calor na atmosfera da Terra, mostrando (a) un fluxo de calor de radiación ascendente e fluxos de radiación ascendentes/descendentes, (b) un fluxo de calor non radiativo ascendente ([[calor latente e columnas térmicas), (c) o balance entre o arrefriamento e quentamento atmosférico a cada altitude, e (d) o perfil de temperaturas da atmosfera.]]
Efectos sobre o aire e a superficie
A absorción e emisión de radiación térmica polos gases de efecto invernadoiro xogan un papel no transporte de calor no aire e na superficie:
Explicar estes efectos contribúe a unha comprensión total do papel dos gases de efecto invernadoiro. Porén, estes efectos son de importancia secundaria para comprender o quecemento global. É importante poñer o foco sobre o balance de enerxía na parte alta da atmosfera ou TOA (top-of-atmosphere) para razoar correctamente sobre o quecemento global. Aduciuse que a falacia do orzamento de superficie (surface budget fallacy), na cal se pon o foco no orzamento de enerxía da superficie leva a un razoamento defectuoso, e constitúe unha falacia común cando se pensa no efecto invernadoiro e quecemento global.
Efecto na TOA
Na parte alta da atmosfera ou TOA (top-of-atmosphere), a absorción e emisión de radiación termica por gases de efecto invernadoiro leva a:
Forzamento radiativo
Tal como o usa o IPCC, o forzamento radiativo é unha métrica que caracteriza o impacto dun cambio externo nun factor que inflúe no clima, por exemplo, un cambio na concentración de gases de efecto invernadoiro ou o efecto dunha erupción volcánica. O forzamento radiativo asociado cun cambio calcúlase como o cambio no balance de enerxía na TOA que sería causado polo cambio externo, se se imaxinou que o cambio podía facerse sen que lle dese tempo á troposfera ou superficie a responder para reducir o desequilibrio. Un forzamento positivo indica que chega máis enerxía da que sae. Schmidt (2010) sinalou que o termo forzamento radiativo foi usado inconsistentemente na literatura científica.
O incremento da concentración de gses de efecto invernadoiro está asociado cun forzamento radiativo positivo. O incremento da concentración de gases de efecto invernadoiro tende a incrementar o desequilibrio de enerxía da TOA, que orixina un quecemento adicional.
Contribucións dos procesos químicos ao forzamento radiativo
miniatura|upright=1.35|Concentracións de monóxido de carbono en abril e outubro de 2000 na atmosfera inferior que mostran un rango dunhas 50 partes por mil millóns ([[píxeles azuis) a 220 partes por mil millóns (píxeles vermellos) e 390 partes por mil millóns (píxeles marróns escuros). ]]
Algúns gases contribúen indirectamente a alterar o balance radiativo da TOA pola participación en procesos químicos na atmosfera.
A oxidación do CO a CO2 produce directamente un incremento inequívoco no forzamento radiativo, aínda que a razón é sutil. O pico de emisión infravermella térmica da superficie da Terra está moi próximo á forte banda de absorción vibratoria do CO2 (lonxitude de onda de 15 microns, ou número de onda de 667 cm−1). Por outra parte, a banda vibratoria de CO única soamente absorbe radiación infravermella a lonxitudes de onda moito máis curtas (4,7 microns, ou 2145 cm−1), onde a emisión de enerxía radiante desde a superficie da Terra é inferior en polo menos un factor de dez. A oxidación do metano a CO2, que require reaccións co radical OH, produce unha redución instantánea na radiación radiativa e a emisión, xa que o CO2 é un gas cun efecto invernadoiro máis feble que o metano. Porén, as oxidacióons do CO e CH4 están entrelazadas, xa que ambas as dúas comsomen radicais OH. En calquera caso, o cálculo do efecto radiativo total inclúe tanto o forzamento directo coma o indirecto.
Un segundo tipo de efectos indirectos ocorren cando reaccións químicas na atmosfera que implican estes gases cambian as concentracións de gases de efecto invernadoiro. Por exeamplo, a destrución de compostos organicos volátiles non metano (NMVOCs polas súas siglas en inglés) na atmosfera pode producir ozono. O tamaño do efecto indirecto pode depender fortemente de onde e cando se emite o gas.
O metano ten efectos indirectos ademais de formar CO2. O principal composto químico que reacciona co metano na atmosfera é o radical hidroxilo (OH), así que máis metano significa que a concentración de OH diminúe. Efectivamente, o metano incrementa o seu propio tempo de vida atmosférico e, por tanto, o seu efecto radiativo global. A oxidación do metano pode producir tanto ozono coma auga; e é unha fonte principal de vapor de auga na normalmente seca estratosfera. O CO e os NMVOCs producen CO2 cando están oxidados. Retira OH da atmosfera e isto orixina maiores concentracións de metano. O efecto sorprendente disto é que o potencial de quecemento global do CO é o triplo que o do CO2. O mesmo proceso que converte os NMVOCs en dióxido de carbono pode tamén causar a formación de ozono troposférico. Os halocarbonos teñen un efecto indirecto porque destrúen o ozono estratosférico. Finalmente, o hidróxeno pode causar que se incremente a produción de ozono e CH4 así como producir vapor de auga estratosférico.
Factores que afectan as concentracións
As concentracións atmosféricas están determinadas polo balance entre fontes (emisións do gas por actividades humanas e sistemas naturais) e sumidoiros (retirada do gas da atmosfera por conversión nun composto químico diferente ou absorción en corpos de auga).
Fracción que permanece no aire
A proporción dunha emisión que permanece na atmosfera despois dun período de tempo especificado é a "fracción aérea" (na literatura inglesa airborne fraction, AF). A AF anual é a proporción do incremento atmosférico nun determinado ano respecto da emisión total dese ano.
En 2006 a AF anual do CO2 era de 0,45. A AF anual incrementouse a unha velocidade de 0,25 ± 0,21% por ano no período 1959–2006.
Tempo de vida atmosférico
Xunto co vapor de auga, que ten un tempo de residencia duns nove días, os principais gases de efecto invernadoiro están ben mesturados e tardan moitos anos en abandonar a atmosfera. Aínda que non é doado coñecer con precisión canto tardan os gases de efecto invernadoiro en abandonar a atmosfera, fixéronse estimacións para os principais gases de efecto invernadoiro. Jacob (1999) define o tempo de vida \tau dunha especie química atmosférica X nun modelo de caixa climático como o tempo medio que unha molécula de X permanece na caixa. Matematicamente \tau pode definirse como a proporción da masa m (en kg) de X na caixa respecto da súa velocidade de retirada, que é a suma do fluxo de saída de X da caixa, a perda química de X (L) e a deposición de X (D) (todo en kg/s):
Se a entrada deste gas na caixa cesa, entón despois do tempo \tau a súa concentración diminuiría nun 63%.
O tempo de vida atmosférico dunha especie química mide, por tanto, o tempo necesario para restaurar o equilibrio despois dun incremento ou diminución súbitos na súa concentración na atmosfera. Poden perderse ou depositarse átomos e moléculas individuais en sumidoiros como o solo, os océanos e outras augas, ou a vexetación e outros sistemas biolóxicos, reducindo o exceso a concentracións ambientais. O tempo medio que se tarda en conseguir isto é o tempo de vida medio.
Contribucións ao efecto invernadoiro global
As contribucións máis importantes ao efecto invernadoiro total móstranse na seguinte táboa.
Os gases de efecto invernadoiro que non están na lista anterior son o hexafluoruro de xofre, os hidrofluorocarbonos e os perfluorocarbonos (ver Lista do IPCC de gases de efecto invernadoiro).
Non é posible afirmar que un determinado gas causa unha certa porcentaxe exacta de efecto invernadoiro. Isto débese a que algúns dos gases absorben e emiten radiación nas mesmas frecuencias que outros, así que o efecto invernadoiro total non é simplemente a suma da influencia de cada gas. Os extremos maiores dos rangos citados son para cada gas só; os extremos menores teñen en conta os solapamentos con outros gases. Ademais, algúns gases, como o metano, sábese que teñen grandes efectos indirectos que aínda están sendo cuantificados.
Contribucións ao aumento do efecto invernadoiro
Os cambios antropoxénicos do efecto invernadoiro denomínanse efecto invernadoiro aumentado.
A contribución de cada gas ao efecto invernadoiro aumentado determínase polas características dese gas, a súa abundancia e calquera efecto indirecto que poida causar. Por exemplo, o efecto radiativo directo dunha masa de metano é unhas 84 veces máis forte que a da mesma masa de dióxido de carbono nun período de 20 anos, pero está presente en concentracións moito máis pequenas, así que o seu efecto radiativo directo total foi ata agora menor, en parte debido ao seu tempo de vida atmosférico máis curto en ausencia dun secuestro de carbono adicional. Por outra parte, ademais do seu impacto radiativo directo, o metano ten un grande efecto radiativo indirecto porque contribúe á formación de ozono. Shindell et al. (2005) argumenta que a contribución ao cambio climático do metano é polo menos o dobre das estimacións previas como resultado deste efecto.
Forzamento radiativo e índice de efecto invernadoiro anual
miniatura|upright=1.5|O forzamento radiativo (influencia no quecemento) de gases de efecto invernadoiro atmosféricos de longa vida acelerouse, case duplicándose en 40 anos. A Terra absorbe parte da enerxía radiante recibida do Sol, reficte parte dela como luz e reflicte ou radia o resto de volta ao espazo en forma de calor. A temperatura superficial dun planeta depende deste balance entre a enerxía que entra e a que sae. Cando se modifica o balance de enerxía da Terra, a súa superficie vaise facer máis cálida ou máis fría, o que conduce a diversos cambios no clima global.
Varios mecanismos naturais e orixinados polo ser humano poden afectar o balance de enerxía global e forzar cambios no clima da Terra. Os gases de efecto invernadoiro son un deses mecanismos. Os gases de efecto invernadoiro absorben e emiten parte da enerxía saínte radiada desde a superficie terrestre, causando que se reteña calor na atmosfera inferior. Como se explicou antes, algúns gases de efecto invernadoiro permanecen na atmosfera durante décadas ou mesmo séculos, como o óxido nitroso e os gases fluorados, e, por tanto, poden afectar ao balance de enerxía da Terra durante un longo período de tempo. O forzamento radiativo cuantifica (en watts por metro cadrado) o efecto de factores que inflúen no balance de enerxía da Terra; incluíndo cambios nas concentracións de gases de efecto invernadoiro. Un forzamento radiativo positivo orixina un quecemento ao incrementar a enerxía entrante neta, mentres que un forzamento radiativo negativo leva ao arrefriamento, como ocorre cos efectos anti-invernadoiro que causan gases como o dióxido de xofre.
O índice de gas de efecto invernadoiro anual (AGGI polas súas siglas en inglés de Annual Greenhouse Gas Index) definido polos científicos da NOAA como a proporción de forzamento radiativo directo total debido a gases de efecto invernadoiro ben mesturados e de longa vida para cada ano do que existan medidas globais adecuadas con respecto ás que había no ano 1990. Estes niveis de forzamento radiativo son relativos aos presentes no ano 1750 (é dicir, antes do comezo da era industrial). Escolleuse o ano 1990 porque é o ano de referencia para o Protocolo de Quioto, e o ano de publicación do Primeiro Informe de Avaliación do IPCC sobre o cambio climático. A NOAA afirma que o AGGI "mide o compromiso que a sociedade (global) fixo xa de vivir nun clima que cambia. Está baseado nas observacións atmosféricas de maior calidade de sitios de todo o mundo. A súa incerteza é moi baixa."
Potencial de quecemento global
O potencial de quecemento global (GWP polas súas siglas en inglés) depende tanto da eficiencia da molécula como gas de efecto invernadoiro coma do seu tempo de vida atmosférico. O GWP mídese en relación á mesma masa de CO2 e avalíase para unha escala de tempo específica. Así, se un gas ten un forzamento radiativo alto (positivo) pero un curto tempo de vida, terá un gran GWP na escala de 20 anos, pero será pequeno na escala de 100 anos. Inversamente, se unha molécula ten un tempo de vida atmosférico máis longo que o do CO2, o seu GWP incrementarase cando se considera a escala temporal. O dióxido de carbono ten por definición un GWP de 1 en todos os períodos de tempos.
O metano ten un tempo de vida atmosférico de 12 ± 2 anos. O Sexto Informe de Avaliación do IPCC de 2021 indica que o metano ten un GWP de 83 na escala temporal de 20 anos, de 30 na de 100 anos e de 10 na de 500 anos. Porén, unha análise de 2014 sinala que aínda que o impacto inicial do metano é unhas 100 veces maior que o do CO2, debido ao seu tempo de vida atmosférico máis curto, despois de 60 ou 70 anos, o impacto dos dous gases é aproximadamente igual, e desde entón en adiante o papel relativo do metano continúa declinando. O decrecemento do GWP a tempos máis longos débese a que o metano se descompón a auga e CO2 por reaccións químicas na atmosfera.
Exemplos de tempos de vida atmosféricos e de GWP en relación do CO2 para varios gases de efecto invernadoiro danse na seguinte táboa:
O uso de CFC-12 (excepto algúns usos esenciais) está sendo eliminado gradualmente debido ás súas propiedades prexudiciais para a capa de ozono. A eliminación gradual dos menos activos compostos HCFC completarase en 2030.
Concentracións na atmosfera
miniatura|upright=1.35|Arriba: Aumento dos niveis de dióxido de carbono atmosférico medidos na atmosfera e reflectidos nas mostras de [[núcleo de xeo|núcleos de xeo. Abaixo: A cantidade de carbono neta increméntase na atmosfera, comparada coas emisións de carbono a partir da queima de combustibles fósiles.]]
Concentracións actuais
Abreviacións usadas nas dúas táboas de abaixo: ppm = partes por millón; ppb = partes por mil millóns; ppt = partes por billón; W/m2 = watts por metro cadrado.
Cambios desde a Revolución Industrial
miniatura|upright=1.35|Tendencias dos principais gases de efecto invernadoiro. Desde o principio da Revolución Industrial, incrementáronse as concentracións de moitos dos gases de efecto invernadoiro. Por exemplo, a fracción molar de dióxido de carbono aumentou desde as 280 ppm ás 421 ppm, ou 140 ppm por riba dos niveis preindustriais modernos. O primeiro incremento de 30 ppm tivo lugar nuns 200 anos, desde o comezo da Revolución Industrial ata 1958; porén, o seguinte incremento de 90 ppm tivo lugar en só 56 anos, desde 1958 a 2014.
Datos recentes tamén mostran que a concentración está incrementándose a maior velocidade. Na década de 1960, o incremento anual medio era de só o 37% do aumento entre 2000 e 2007.
Medidas dos núcleos de xeo dos últimos 800.000 anos
miniatura|upright=1.35|400.000 anos de datos de núcleos de xeo.
As mostras de núcleos de xeo proporcionan evidencias das variacións de gases de efecto invernadoiro nos últimos 800.000 anos (ver o seguinte capítulo). Tanto o CO2 coma o CH4 varían entre as fases glacial e interglacial, e as concentracións deses gases correlaciónannse fortemente coa temperatura. Non existen datos directos para períodos anteriores aos representados no rexistro dos núcleos de xeo, un rexistro que indica que as fraccións molares de CO2 permaneceron nun rango de 180 ppm a 280 ppm durante os últimos 800.000 anos, ata o incremento experimentado nos últimos 250 anos. Porén, various proxies e modelos suxiren maiores variacións en épocas pasadas; por exemplo, hai 500 millóns de anos os niveis de CO2 eran probablemente 10 veces maiores que agora. Pénsase que concentracións maiores de CO2 prevaleceron durante a maior parte do eón fanerozoico, con concentracións de catro a seis veces maiores que as actuais durante a era mesozoica, e de dez a quince veces as actuais durante o inicio da era paleozoica ata a metade do período devoniano, hai uns 400 millóns de anos. O espallamento das plantas terrestres pénsase que reduciu as concentracións de CO2 durante o final do Devoniano, e as actividades das plantas, que funcionan tanto como fontes de CO2 coma como sumidoiros, foron desde entón importantes para proporcionar retroalimentacións estabilizantes. En épocas aínda máis temperás da historia da Terra houbo un período de 200 millóns de anos de glaciaciacións xeneralizadas e intermitentes que se estenderon ata preto do ecuador (período da chamada "Terra bóla de neve"), que parece que tivo un final repentino hai uns 550 millóns de anos, debido a unha colosal desgasificación volcánica que elevou a concentración atmosférica de CO2 abruptamente ao 12%, unhas 350 veces os niveis modernos, causando condicións de efecto invernadoiro extremas e deposicións de carbonatos e rochas calcarias a unha velocidade de aproximadamente 1 mm ao día. Este episodio marcou o final do eón precámbrico e foi seguido das condicións xeralmente máis cálidas do Fanerozoico, durante o cal evolucionaron os animais e plantas pluricelulares. Desde entón non houbo unha emisión volcánica de dióxido de carbono a escala comparable. Na era moderna, as emisións á atmosfera dos volcáns son aproximadamente de 645 millóns de toneladas de CO2 por ano, mentres que os seres humanos contribúen con 29.000 millóns de toneladas dese gas por ano.
Medidas feitas con mostras de núcleos de xeo da Antártida mostran que antes de que empezasen as emisións industriais a fracción molar do CO2 atmosférico era dunhas 280 partes por millón (ppm), e permaneceu entre 260 e 280 durante os mil anos precedentes. As fraccións molares de dióxido de carbono na atmosfera aumentaron aproximadamente un 35% desde a década de 1900, ascendendo desde as 280 ppm por volume ata as 387 ppm en 2009. Un estudo que utilizou evidencias tomadas dos estomas de follas fosilizadas indica unha maior variabilidade, con fraccións molares de dióxido de carbono dunhas 300 ppm durante o período que vai entre hai 7.000 anos e hai 10.000 anos, aínda que outros autores argumentaron que estes descubrimentos probablemente reflicten problemas de calibración ou contaminación en vez dunha variabilidade real no CO2. Debido ao xeito en que o aire queda atrapado no xeo (os poros do xeo péchanse lentamente para formar burbullas no profundo da neviza) e o período de tempo representado en cada mostra de xeo analizada, estas cifras representan medias de concentracións atmosféricas de incluso algúns centos de anos e non niveis anuais ou de décadas.
Fontes naturais
A maioría dos gases de efecto invernadoiro teñen tanto fontes naturais coma de orixe humana. Unha excepción son os halocarbonos sintéticos producidos polo ser humano, que non teñen fontes naturais. Durante o Holoceno preindustrial as concentracións de gases existentes eran aproximadamente constantes porque as grandes fontes e sumidoiros naturais estaban practicamente equilibrados. Na era industrial as actividades humanas engadiron gases de efecto invernadoiro á atmosfera, principalmente pola queima de combustibles fósiles e a deforestación.
Emisións de gases de efecto invernadeiro por actividades humanas
A agricultura, gandaría e outros usos do solo como media supuxeron o 13-21% das emisións de gases de efecto invernadoiro antropoxénicas globais totais no período 2010-2019.
As emisións acumuladas totais desde 1870 a 2017 foron de 425±20 xigatoneladas de carbono (GtC) (1539 Gt de CO2) procedentes de combustibles fósiles e da industria, e 180±60 GtC (660 Gt de CO2) procedentes do cambios no uso do solo. Os cambios no uso do solo, como a deforestación, causaron un 31% de emisiós acumuladas no período 1870–2017, o carbón o 32%, o petróleo o 25% e o gas natural o 10%.
Os outros gases de efecto invernadoiro producidos por actividades humanas mostran incrementos similares tanto en cantidade coma en velocidade de aumento.
O Sexto Informe de Avaliación do IPCC de 2021 sinala que "Desde a perspectiva dunha ciencia física, limitar o quecemento global inducido polo ser humano a un nivel específico require limitar as emisións acumulativas de CO2, alcanzando polo menos as emisións cero de CO2, xunto con fortes reducións noutras emisións de gases de efecto invernadoiro. Unhas reducións fortes, rápidas e sostidas de CH4 tamén limitarían o efecto de quecemento que resulta de diminuír a polución de aerosios e mellorarían a calidade do aire." miniatura|upright=1.5| EUA, China e Rusia contribuíron en conxunto coas maiores cantidades de emisións de CO2 desde 1850.
O dióxido de carbono, óxido nitroso, metano, tres grupos de gases fluorados, que son hexafluoruro de xofre, hidrofluorocarbonos e perfluorocarbonos (PFCs, hexafluoruro de xofre, trifluoruro de nitróxeno), son os principais gases de efecto invernadoiro antropoxénicos.
Desde aproximadamente 1750 as actividades humanas incrementaron a concentración de dióxido de carbono e outros gases de efecto invernadoiro. En 2021 as concentracións atmosféricas medidas de dióxido de carbono eran case un 50% maiores que os niveis preindustriais.
Procesos naturais
Os gases de efecto invernadoiro poden ser retirados da atmosfera por varios procesos, como consecuencia de:
Emisións negativas
Existen varias tecnoloxías que poden retirar da atmosfera gases de efecto invernadoiro emitidos. As que máis se analizaron foron as que capturan o dióxido de carbono atmosférico, xa sexa en formacións xeolóxicas, como a bioenerxía con captura e almacenamento de carbono e a captura directa do aire de dióxido de carbono, ou no solo, como no caso da biochar. O IPCC sinalou que moitos modelos de escenarios climáticos a longo prazo necesitan emisións negativas a grande escala producidas polo ser humano para evitar un grave cambio climático.
Historia da investigación científica
miniatura|Este artigo de 1912 describe brevemente como queimar carbón xera o dióxido de carbono, que causa o cambio climático.
A finais do século XIX, os científicos descubriron experimentalmente que o N2 e o O2 non absorben a radiación infravermella (chamada daquela "radiación escura"), mentres que a auga (tanto en forma de vapor coma condensada en forma de pinguiñas microscópicas suspendidas nas nubes) e o CO2 e outras moléculas gasosas poliatómicas si absorben a radiación infravermella. A inicios do século XX os investigadores decatáronse de que os gases de efecto invernadoiro da atmosfera facían que a temperatura global da Tera fose maior da que seria sen eles. Durante a parte final do século XX foise creando un consenso científico de que o incremento das concentracións de gases de efecto invernadoiro na atmosfera causa un aumento substancial das temperaturas globais e cambios noutras partes do sistema do clima, con consecuencias no ambiente e na saúde humana.
Marc Granell
Marc Granell, nado en Valencia en 1953, é un escritor e tradutor valenciano.
Traxectoria
Estudou filosofía e filoloxía na Universidade de Valencia, aínda que non rematou ningunha das dúas. Foi un dos fundadores da revista literaria, Cairell e participou en coleccións de poesía como Alfons el Magnànim ou Gregal Poesia que deron a coñecer a gran número de poetas valencianos novos e tamén estranxeiros.
A súa é unha poesía metafísica cunha forte perspectiva social na que alterna o lirismo e a razón, ademais na súa poesía. Tradutor profesional traduciu, entre outros, a autores como Alberto Cavallari ou Bertold Brecht.
Bremen
Bremen (en alemán pronunciado [ˈbʁeːmən]) é unha cidade situada no noroeste de Alemaña. Forma, canda o porto de Bremerhaven (60 km ao NO), a Cidade Libre Hanseática de Bremen ou Estado de Bremen, un dos 16 estados federados que conforman Alemaña, do cal é a capital.
Xeografía
Bremen é unha cidade no noroeste de Alemaña, atravesada polo río Weser a uns 60 km de distancia do Mar do Norte. A cidade atópase a uns 50 km ao leste de Oldenburg, 110 km ao suroeste de Hamburgo, 120 km ao noroeste de Hanover e 105 km ao nordés de Osnabrück.
Clima
Bremen posúe un clima oceánico moderado debido a súa proximidade á costa do Mar do Norte.
Poboación
En 2015, Bremen contaba cunha poboación de 557.464 habitantes, dos cales 89.713 (16%), aproximadamente, tiñan unha nacionalidade estranxeira. A área urbá chega a case 900 000 habitantes e a área metropolitana Bremen-Oldenburg inclúe uns 2,3 millóns de habitantes.
Historia
Bremen semella ser un antigo asentamento alemán. Unha acta proclama a súa fundación no ano 788 aínda que recentemente recoñeceuse coma falsa polo que a data de fundación segue a ser descoñecida. Durante o século VIII as tropas de Carlomagno chegaron ao río Weser coa finalidade de cristianizar as tribos asentadas a carón do río, polo que Bremen converterse nunha cidade obispal de certa importancia mercantil.
No século XII, o poder da cregaxe vese igualado polo de Henrique o León. O nobre saíu vitorioso e converteuse no soberano da cidade, o que conduciu a un goberno civil e a unha perda do poder clerical, desta forma Bremen converteuse nunha cidade comercial cuxos barcos dominaban a parte sur do Mar do Norte. Esta dominación rematou cando a Liga Hanseática, que era orixinalmente unha alianza do Mar Báltico soamente, tomou unha posición no Mar do Norte. A comezos do século XIV os barcos de Bremen artimañando coma piratas abordaron as naves hanseáticas. En 1358 co fin de evitar unha guerra aberta, os conselleiros municipais de Bremen acoden ao consello da Liga Hanseática en Lübeck e aceptan formar parte dela.
En 1404 foi erixida a estatua de pedra de Roland na Marktplatz, para substituír unha anterior de madeira que fora destruída.
Bremen continuou sendo un membro reticente da Liga Hanseática, esixindo apoio para as súas guerras contra os líderes dos clans frisóns que reinaban ao redor da desembocadura do río Weser, mais en poucas ocasións chegaron ao ámbito do Mar Báltico. En 1425, o conflito acadou un novo nivel cando os cidadáns queimaron documentos hanseáticos na praza do mercado (Bremer Markplatz). Entón Bremen é expulsado da liga en 1427, o que non deixa de ter repercusións: a repentina perda de poder leva a reclamacións territoriais dos estados veciños e perdas territoriais significativas. Máis tarde Bremen volverá a ser parte da Liga ata ser expulsada novamente no 1563 por terceira vez.
Despois da Segunda Guerra Mundial, durante a cal a cidade foi bombardeada dende xuño de 1942 a marzo de 1945, Bremen foi ocupada polas forzas británicas que non tardaron en ceder a cidade aos estadounidense que querían ter un porto preto do Mar do Norte. Esta situación permitiu que a cidade non fose absorbida polo estado e Baixa Saxonia que estaba baixo ocupación británica.
Opistognátidos
miniatura|300px|Opistognathus aurifrons Os Opistognátidos (Opistognathidae) son unha familia de peixes mariños incluída na orde dos Perciformes. Viven en arrecifes pouco profundos dos océanos Atlántico centrooccidental, Índico e Pacífico desde o golfo de California a Panamá.
Características
Teñen unha boca longa, da que deriva o nome: opisto (parte traseira) e gnathos (mandíbula). Fisicamente son moi parecidos ós blénidos, pero máis pequenos, coa cabeza máis grande en relación ó seu corpo. Liña lateral situada en posición alta percorrendo o dorso ata a metade da aleta dorsal.
Aleta dorsal continua, con 9 a 12 espiñas; anal algo máis curta, con 3 espiñas; pelvianas situadas ó nivel das pectorais, cunha espiña e 5 radios brandos. O xénero Stalix ten as espiñas da aleta dorsal furcadas tranversalmente.
Os machos incuban os ovos na boca.
Clasificación
Existen unhas 60 especies agrupadas en catro xéneros:
Kenneth Faried
Kenneth Bernard Faried Lewis, nado o 18 de novembro de 1989 en Newark, Nova Jersey, é un xogador profesional estadounidense de baloncesto que xoga no PBC CSKA Moscova ruso.
Traxectoria profesional
Faried foi elixido na 22ª posición do Draft da NBA de 2011 polos Denver Nuggets. O 9 de decembro asinou o seu contrato cos Nuggets.
O 21 de xaneiro de 2019, Faried asinou cos Houston Rockets.
Geno Machado
Genoveva del Carmen Machado Hernández, nada en Las Palmas de Gran Canaria o 12 de maio de 1982, é unha cantante española que saltou á fama como concursante da primeira edición de Operación Triunfo, na que foi a primeira expulsada.
Traxectoria
Tras o seu paso polo programa en 2001, formou parte do coro que acompañou a Rosa López no Festival de Eurovisión 2002. Formou parte do grupo Fórmula Abierta con tres dos seus compañeiros entre 2002 e 2004. En 2005 comeza a súa carreira en solitario e participa como colaboradora en varios programas de televisión. En 2011 ingresa novamente como concursante na que foi a última edición de Operación Triunfo. Foi a primeira e a última expulsada na historia do programa. Dende 2012, paralelamente á súa carreira, dedícase á formación integral de artistas no centro El Aula.
En outubro de 2016 participou en OT: El Reencuentro xunto aos seus 15 excompañeiros, unha serie de tres documentais e un gran concerto para rememorar os 15 anos da primeira edición do programa.
Covas, Covas, Viveiro
Covas é un lugar da parroquia de Covas, no concello de Viveiro, na comarca da Mariña Occidental. Segundo o IGE, en 2015 tiña 3 385 habitantes (1 645 homes e 1 740 mulleres).
Miquel Llor
Miquel Llor i Forcada, nado en Barcelona o 3 de maio de 1894 e finado en Tossa de Mar o 2 de maio de 1966, foi un escritor catalán.
Traxectoria
Naceu no seo dunha familia humilde e quedou orfo de nai cando era un rapaz, o que xunto coa deformación física que sufría, causada por unha desviación da columna vertebral vano converter nun neno retraído e solitario.
No ano 1923 asiste a un curso de lingua e literatura catalá que organizaba a Mancomuninade de Cataluña e impartía Jordi Rubió i Balaguer, director da Biblioteca de Catalunya e que van ser fundamentais na súa dedicación á escritura, logo de rematalos inscríbese na sección de literatura do Ateneo de Barcelona e escribe a súa primeira novela, Història grisa, que se publicou en 1925, unha novela psicolóxica e pesimista.
Traballa como delineante ata 1928, ano no que comeza a traballar na sección de cultura do concello de Barcelona, e a partir de 1934 ocúpase da revisión dos escritos en catalán que emitía o concello.
Na súa segunda novela, Tàntal (1928), fai un retrato psicolóxico dun home inadaptado e marxinado pola sociedade.
En 1930 escribe a obra de teatro, Pas de núvols e o libro de relatos L'endemà del dolor. De 1931 é a súa obra máis coñecida, Laura a la ciutat dels sants, obra na que confronta a Laura, barcelonesa culta e refinada co mundo hipócrita e hóstil da ciutat de sants, nunha análise próxima ao realismo social, no que reflicte o tema do inadaptado. En 1934 sae do prelo a colección de contos, L'esguard al mirall. Outras novelas destes anos foron L'oreig al desert (1934) e El premi a la virtut (1935).
Tras a guerra íllase do seu mundo interior e pasa uns anos sen poder traballar no concello, ata que o readmitan uns anos despois, publica unha obra en castelán, La venganza del señor Lobo e non volverá a publicar en catalán ata 1947 cando aparece El somriure dels sants, que pretende ser unha segunda parte de Laura a la ciutat del sants, pero nunha clave máis tradicional. Outras obras dos últimos anos son Joc d'infants (1950), Tots el contes (1952) e Un camí de Damasc (1959).
Samiráns, Lendo, A Laracha
Samiráns é un lugar da parroquia de Lendo no concello coruñés da Laracha na comarca de Bergantiños. Tiña 10 habitantes no ano 2009 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales eran 5 homes e 5 mulleres.
Miquel Llor
Traxectoria
Miquel Llor traduciu a autores como Giovani Verga, André Gide ou Alberto Moravia.