cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arucas
Arucas é un municipio español pertencente a provincia das Palmas, nas Illas Canarias. Está situado no norte da illa de Gran Canaria.
Destaca dentro do seu patrimonio histórico-artístico a igrexa de San Xoán Bautista, coñecida popularmente como a catedral de Arucas: aínda que a súa configuración inicial data do século XVII, a igrexa actual foi levantada en estilo neogótico de nova planta a principios do século XX. No seu interior garda un considerable tesouro artístico, con pezas escultóricas de procedencia italiana, pinturas flamengas e da escola andaluza, e obras de Cristóbal Hernández de Quintana.
Historia
esquerda|miniatura|250px|Vista de Arucas O nome da localidade provén da tradución que fixeron os casteláns do topónimo aborixe "Arehucas". A cidade está asentada sobre un val, orixinariamente chan mariño que ao xurdir o volcán da Montaña de Arucas foi pechado formando unha lagoa.
En 1894 alcanza a categoría de cidade por graza da entón raíña rexente María Cristina, en mérito ao seu crecemento e laboriosidade.
A agricultura foi desde sempre a principal riqueza económica de Arucas, destacando hoxe día as amplas veigas de cultivo de plátanos.
O municipio posúe varios parques señoriales como o parque municipal de Arucas(coñecido como Parque Gourie), xunto ao centro histórico, ou o xardín da Marquesa, xardín botánico que data do século XIX.
Nesta cidade elabórase o ron mel, procedente da cana de azucre.
O termo municipal de Arucas comprende outras poboacións, como Bañaderos, La Montañeta, la Fula, Cardones, Trapiche, Visvique, Los Portales, Santidad etc.
Distrito Luweero
miniatura|Localización do distrito en Uganda Luweero District (tamén Luwero) é un distrito da Rexión Central de Uganda. O nome do distrito provén da súa poboación principal, Luweero. Segundo o censo do ano 2002, a súa poboación estimábase en 336.600 habitantes. A agricultura é o principal sustento económico do lugar.
Limita co Distrito Nakasongola polo norte, co Distrito Kayunga polo leste, co Distrito Mukono polo sueste, co Distrito Wakiso polo sur e co Distrito Nakaseke polo oeste.
A zona coñecida como o tritángulo de Luwero foi escena da insurxencia do Exército de Resistencia Nacional, que deu na guerra civil ugandesa baixo o goberno de Milton Obote, que deixou miles de mortos na primeira metade da década 1980.
Natasha Shneider
Natasha Shneider, nada en Moscova o 22 de maio de 1956 e finada nos Ánxeles (California) o 2 de xullo do 2008, foi unha música rusa, que destacou como teclista e vocalista da banda Eleven, onde tocaba tamén o seu marido Alain Johannes. Tocou tamén o baixo nos tres primeiros álbums da banda.
Distrito Luweero
No 2005, o Condado Nakaseke separouse do Distrito Luweero para formar o Distrito Nakaseke.
Natasha Shneider
Shneider e o seu marido contribuíron no álbum de Queens of the Stone Age Songs for the Deaf e uníronse á banda durante a xira de promoción do álbum de 2005 Lullabies to Paralyze. Tamén compuxeron, interpretaron e produciron con Chris Cornell para o seu traballo en solitario de 1999 Euphoria Morning, e formaron parte da súa banda na xira posterior.
Distrito Luweero
O distrito subdivídese nos seguintes concellos:
Primeira Idade
A Primeira Idade é un período temporal do legendarium de J. R. R. Tolkien, no que se desenvolven os acontecementos narrados na súa obra O Silmarillion. Tamén se coñece como a Primeira Idade dos Fillos de Ilúvatar.
Visión xeral
Unha idea errónea moi habitual é que a Primeira Idade comezou ao mesmo tempo cós Anos do Sol, polo que en ocasións se fai referencia a ela como a 'Primeira Idade do Sol' (o cal só incluiría o período comprendido desde a primeira saída do sol até a derrota de Morgoth). Esta interpretación non está corroborada por ningunha das obras escritas de Tolkien, e contradí as referencias que se fan á Primeira Idade como a máis longa de todas, con moito.
Tolkien describe principalmente os acontecementos ocorridos en Beleriand, ou, nas súas palabras, "os seis últimos séculos da Primeira Idade". Estes céntranse nunha serie de guerras libradas entre os Elfos Sindar, os Noldor e as Tres Casas dos Edain contra as hostes de Angband e os Homes malignos. En realidade as guerras comezaran xa durante os Anos das Árbores, mais continuaron con renovado furor logo de chegaren os Noldor a Beleriand: desde había incontábeis milenios, os Elfos habitaran en Beleriand, e fixeran a guerra contra Morgoth, mais os Noldor (en especial os Fillos de Fëanor) chegaran coa precisa intención de derrotar a Morgoth.
Batallas
As principais batallas da Primeira Idade foron:
Notas
Chronologie de la Terre du Milieu
Estrella de Galicia
miniatura|300x300px|Estrella Costa Brava. Servizo semellante ao Estrella Galicia. O Estrella Galicia, popularmente coñecido como o Shangai, foi un servizo ferroviario nocturno de RENFE e Renfe Operadora, operado con coches convencionais e que unía Barcelona con Vigo e A Coruña e viceversa diariamente.
Aínda que xa existían trens directos que unían Galicia con Barcelona desde 1949, a marca ou produto Estrella naceu como tal en 1984. Foi substituído o 26 de xaneiro de 2009 polo Trenhotel Galicia, servido con material remolcado de Talgo, que ofrece un maior confort e calidade, o cal implicou o aumento das tarifas.
Percorrido
Saía de Barcelona-Sants, A Coruña e Vigo-Urzáiz pola tarde e chegaba ao destino no día seguinte á mañá. As ramas da Coruña e Vigo realizan xuntas o percorrido dende/a partir de Monforte de Lemos.
Treito que percorre a Galicia norte: Treito que percorre a Galicia sur: Tren conxunto:
Parasíntese
En lingüística, a parasíntese é a denominación coa que se designa un proceso de formación de palabras no que se funden a composición e a derivación. Un trazo característico da parasíntese que a afasta da simple derivación é que no caso de quitar o prefixo o conxunto substantivo + sufixo non ten ningún siginificado, e o mesmo acontece se tiramos o sufixo do conxunto prefixo + substantivo. Estes dous fenómenos non se dan na formación de palabras por derivación.
Exemplo de parasínteses son palabras:
Baht
miniatura|140px|1 baht de [[1962 (anverso)]] miniatura|140px|1 baht de 1962 ([[Reverso (moedas)|reverso)]] O baht (en บาท, símbolo: ฿, código ISO 4217: THB) é a unidade de moeda oficial en Tailandia. Cada baht divídese en 100 satang (สตางค์). A emisión de moedas e billetes baht é responsabilidade do Banco de Tailandia.
O nome tailandés baht aplícase orixinalmente a unha unidade de medida de peso, empregada para metais preciosos, como o ouro. Neste sentido, o termo é aínda hoxe en día, utilizado polos xoieiros en Tailandia, e equivale a 15,244 gramos.
Moedas e billetes
A actual serie de moedas e billetes en circulación comprende as seguintes denominacións:
- Moedas: 1, 5, 10, 25 e 50 satang, 1, 2, 5 e 10 baht.
- Billetes: 20, 50, 100, 500 e 1000 baht.
A moeda de 10 baht foi unha das primeiras moedas do mundo emitida cunha composición bimetálica. Actualmente, cada ano saen á circulación numerosas moedas conmemorativas desta denominación con motivos relacionados coa casa real ou asuntos de estado. As moedas de dous euros son case idénticas en peso e tamaño á moeda de 10 baht.
No ano 2007, coincidindo co oitenta aniversario do rei, púxose en circulación unha nova serie de moedas con menores custos de produción.
Historia
Até o 1897, a unidade de moeda tailandesa subdividíase en oito fuang, unidade que á súa vez se compoñía de oito att. O sistema decimal actual, no que un baht equivale a cen satang, foi introducido durante o reinado do rei Chulalongkorn. O nome da unidade era tical, até os anos 1940, cando foi substituído polo nome actual, bath. O nome tical tamén correspondía a unha unidade tradicional usada en xoiería, aproximadamente quince gramos de prata.
Até o 27 de novembro de 1902, o tical tiña un valor fixado en referencia á prata. O descenso do valor deste metal nos mercados internacionais provocou unha caída da cotización da moeda con respecto ás divisas que utilizaban o ouro como patrón de referencia. Iso levou a cabo unha redefinición da moeda, que deixou de estar ligada á prata. Nese mesmo ano, o 19 de setembro, emitíronse os primeiro billetes de banco, con denominacións de 5, 10, 20, 100 e 1000 tical.
Unha reliquia do sistema non decimal antigo é o feito de que a fracción dun cuarto de baht, 25 satang, recibe coloquialmente o nome de salueng (สลึง). Este termo emprégase normalmente para cantidades pequenas, e para a propia moeda de 25 satang, popularmente chamada rian salueng (เหรียญสลึง), "moeda de salueng".
Peronegro, Loureda, Oza-Cesuras
Peronegro é un lugar da parroquia de Loureda no concello coruñés de Oza-Cesuras, na comarca de Betanzos. Segundo o IGE, en 2018 tiña 6 habitantes (4 homes e 2 mulleres).
Pelote
O pelote era unha túnica sen mangas utilizada durante a baixa idade media, sobre a saia ou o brial. Popularizouse na Península Ibérica a comezos do século XIII, lugar desde o que se estendeu o seu uso ao resto de Europa. miniatura|228x228px|Muller con pelote no libro de salmos de Luttrell.|alt=|esquerda
Descrición
miniatura|150x150px|Músicos vestindo pellote nunha ilustración das Cantigas de Santa María|alt= O pelote tiña forma de túnica sen mangas, con dúas aberturas nos laterais polas que se introducían os brazos. Estas aberturas eran de diferente tamaño, os de época mais antiga tiñan aberturas mais reducidas e nos mais modernos chegaban debaixo da cadeira, permitindo ver gran parte da peza de roupa interior. Asegurábase cun cinto, e nalgúns casos presentábase cun encordado para axustalo.
Era empregado tanto por homes como por mulleres, o modelo masculino chegaba até o xeonllo e o feminino até os pes. Tamén era empregado por todas as clases socias variando só no material co que estaba feito, desde liño até sedas bordadas con peles de animais.
Aragón
Aragón (en aragonés e castelán: Aragón, en catalán: Aragó) é unha comunidade autónoma con estatuto de "nacionalidade histórica" situada no norte de España, resultante do reino histórico do mesmo nome, que abrangue o tramo central do val do Ebro, os Pireneos centrais e as Serras Ibéricas. Limita ao norte con Francia, ao oeste con Navarra, A Rioxa e Castela e León (provincia de Soria), ao sur con Castela-A Mancha (provincias de Guadalaxara e Cuenca) e a Comunidade Valenciana (provincias de Castelló e Valencia) e ao leste con Cataluña (provincias de Lleida e Tarragona).
O Reino de Aragón, canda o Condado de Barcelona, o Reino de Valencia e o Reino de Mallorca, formaron a histórica Coroa de Aragón; e foi un dos reinos que formaron o Reino de España. Dende 1978 é unha comunidade autónoma española, composta polas provincias de Huesca, Teruel e Zaragoza, e que se articulan en 32 comarcas e 1 delimitación comarcal. A capitalidade reside na cidade de Zaragoza, que concentra a metade da poboación da comunidade. O 23 de abril celébrase a festividade de San Xurxo, día de Aragón.
En Aragón fálanse variedades lingüísticas clasificadas dentro de tres idiomas: o castelán, única lingua oficial e maioritaria; o aragonés, lingua orixinal e histórica falada actualmente no norte da comunidade; e o catalán, falada na franxa oriental.
Xeografía
A superficie de Aragón é de 47.719,2 km² dos cales 15.636,2 km² pertencen á provincia de Huesca, 17.274,3 km² á provincia de Zaragoza e 14.808,7 km² á provincia de Teruel. O total representa un 9,43% da superficie de España, sendo así a cuarta comunidade autónoma en tamaño por detrás de Castela e León, Andalucía e Castela-A Mancha.
Relevo
O Pireneo aragonés conta coas principais alturas desta cordilleira que separa Francia e España. Destacan o Aneto (3.404 msnm), Posets (3371 msnm), Monte Perdido (3,355 msnm), Perdiguero (3,221 msnm), Cotiella (2,912 msnm), entre outros. Os principais vales pirenaicos, formados polos ríos que aí nacen, son Ansó (río Veral), Hecho (río Aragón Subordán), Canfranc (río Aragón), Tena (río Gállego) e Broto-Ainsa-Benasque (ríos Ara, Cinca e Ésera). É precisamente por encima destes vales onde se sitúa o Parque Nacional de Ordesa e Monte Perdido.
Entre o somontano e o pireneo levántanse un conxunto de serras que forman o chamado prepireneo, que alcanza unha altura máxima de 2,077 msnm (Serra de Guara). Destacan pola súa beleza os Mallos de Riglos, preto da localidade de Ayerbe.
O tramo aragonés do Sistema Ibérico é un conxunto de serras sen unidade estrutural clara, que pode dividirse en dúas zonas: sistema Ibérico do Jalón, onde destaca o Moncayo con 2,313 msnm, e o Sistema Ibérico Turolense, onde se achan serras como a de Albarracín ou a serranía do Maestrazgo, esta última de gran complexidade orográfica.
Clima e vexetación
miniatura|250px|esquerda|Paraxe de Los Monegros, de clima árido e temperaturas extremas. miniatura|250px|Formigal no inverno. Aínda que o clima de Aragón pode considerarse, en xeral, como continental moderado, a súa irregular orografía fai que se cren varios climas ou microclimas ao longo e ancho de toda a comunidade. Desde a alta montaña, con xeos perpetuos (glaciares), ata zonas esteparias como Los Monegros pasando polo clima continental intenso da zona de Teruel-Daroca.
As temperaturas medias son moi dependentes da altura. No val do Ebro os invernos son relativamente moderados (aínda que a sensación térmica diminúa moito co forte vento norte) e as temperaturas no verán poden alcanzar os 40 °C. Nas zonas de montaña os invernos son máis longos e as temperaturas medias poden ser ata 10 °C máis baixas que no val. Dous son os ventos máis importantes de Aragón: o cierzo do norte e o bochorno de levante. O primeiro é un vento que percorre o val do Ebro de noroeste a sueste e que pode presentar gran forza e velocidade. O segundo é un vento cálido, máis irregular e suave procedente do sur-este.
A vexetación segue as oscilacións do relevo e do clima. Hai unha gran variedade, xa sexa vexetación silvestre ou cultivos humanos. Nas zonas altas pódense atopar bosques (piñeiros, abetos, haxas, carballos), matogueiras e prados, mentres que as zonas do val do Ebro son explotadas para uso agrícola.
Hidrografía
miniatura|dereita|250px|O [[Ebro ao seu paso por Zaragoza.]] A maior parte dos ríos aragoneses son afluentes do Ebro, que é o máis caudaloso de España e divide en dous á comunidade. Dos afluentes da marxe esquerda do río, é dicir os ríos con orixe no Pireneo, destacan o Aragón, que nace en Huesca pero desemboca na comunidade de Navarra, o Gállego e o Cinca, o cal únese ao Segre xusto antes de desembocar no Ebro á altura de Mequinenza. Na marxe dereita destacan o Jalón, o Huerva e o Guadalope.
Mención á parte dentro da hidrografía merecen os pequenos lagos de montaña pirenaicos chamados ibones. Estes lagos, de gran beleza paisaxística, teñen a súa orixe na última glaciación e adóitanse atopar por encima dos 2000 msnm.
Historia
miniatura|300px|[[San Pedro de Siresa, foco monástico, político e cultural do condado aragonés, onde foi educado Afonso I.]]
En 1076, á morte de Sancho IV o de Peñalén, Aragón incorpora aos seus territorios parte do reino navarro mentres que Castela fai o propio coa zona occidental dos antigos dominios de Sancho o Maior. A través dos reinados de Sancho Ramírez de Aragón e Pedro I, o reino amplía as súas fronteiras ao sur, establece fortalezas ameazantes sobre a capital de Zaragoza nel Castellar e Juslibol e toma Huesca, que pasa a ser a nova capital.
Así se chega ao reinado de Afonso I O Batallador que conquistaría as terras chairas do val medio do Ebro para Aragón: Ejea, Valtierra, Calatayud, Tudela e Zaragoza, a capital da Taifa de Saraqusta. Á súa morte os nobres elixirían ao seu irmán Ramiro II O Monxe, que deixou a súa vida relixiosa para asumir o cetro real e perpetuar a dinastía, o que conseguiu coa unión dinástica da Casa de Aragón coa posuidora do Condado de Barcelona en 1137, ano en que a unión de ambos os patrimonios daría lugar á Coroa de Aragón e agregaría as forzas que á súa vez farían posible as conquistas do Reino de Mallorca e o Reino de Valencia. A Coroa de Aragón chegaría a ser a potencia hegemónica do Mediterráneo, controlando territorios tan importantes como Sicilia ou Nápoles.
A lenda posterior facía á monarquía aragonesa elegible e creou unha frase de coroación do rei que se perpetuaría durante séculos: miniatura|esquerda|260px|A Coroa de Aragón no século XV.
Esa situación repetiríase no Compromiso de Caspe (1412), onde se evita unha guerra que houbese desmembrado a Coroa de Aragón ao xurdir unha boa presa de aspirantes ao trono, tras a morte de Martín I O Humano un ano logo da morte do seu primoxénito, Martín O Mozo. Fernando de Antequera é o elixido, da rama castelá dos Trastámara, pero tamén directamente entroncado co rei aragonés Pedro IV O Cerimonioso, a través da súa nai Leonor de Aragón.
Aragón é xa un ente político de grande escala: a Coroa, as Cortes, a Deputación do Reino e o Dereito Foral constitúen a súa natureza e o seu carácter. O matrimonio de Fernando II de Aragón con Isabel I de Castela, celebrado en 1469 en Valladolid, derivou posteriormente na unión das coroas de Aragón e Castela, creando as bases do Estado Moderno. A Idade Moderna, con todo, presenciou tamén as tensións entre o poder da Monarquía Hispánica e os establecidos nos estados forais procedentes da evolución das institucións medievais, que acabaron estalando no conflito das Alteracións de Aragón de 1591. miniatura|350px|Aragonia Regnum, mapa dos [[Blaeu baseado no de Juan Bautista Labaña, e publicado cara 1640.]]
Tras o recorte subseguinte ás atribucións da Xeneralidade de Aragón nas Cortes de Tarazona de 1592, fundamentalmente en materia militar para evitar que puidese ser armado fronte ao rei de España un exército cos recursos e prerrogativas da Deputación do Xeneral, o século XVII foi un período de decadencia das institucións propias do Reino de Aragón, que foi compensado co labor historiográfica e de literatura xurídica que mantivo a memoria das peculiaridades aragonesas. Destaca neste sentido a creación en 1601 do Arquivo do Reino de Aragón (en gran medida destruído durante a guerra da independencia española e os Sitios de Zaragoza xunto co Palacio da Deputación do Reino), a continuidade do cargo de Cronista de Aragón -onde destacaran autores como Jerónimo Zurita- e os seus resultados patentes na obra dos irmáns Argensola co seu Información dos sucesos de Aragón de 1590 e 1591 (de Lupercio) e Alteracións populares de Zaragoza do ano 1591 (de Bartolomé, ou os Anais de Juan Costa e Jerónimo Martel, testemuñas presenciais e tamén cronistas do Reino, que foron no entanto destruídos pola censura rexia; obras todas elas escritas para contrarrestar a versión filipina dos feitos. Doutra banda, a Deputación do Xeneral tamén exerceu a censura, e ordenou queimar a Historia das cousas sucedidas neste Reyno en seis volumes do castelán Antonio de Herrera porque «en ditas Crónicas dicíanse moitas cousas contrarias á verdade» e encomendouse a Vicencio Blasco de Lanuza a redacción dunhas Historias eclesiásticas e seculares de Aragón, cuxo segundo volume, que trataba os graves sucesos recentemente ocorridos, foi publicado en 1619, tres anos antes que o primeiro, o que dá idea da intención de responder á visión de Herrera. Na mesma liña, encargouse un Cerimonial e breve relación de todos os cargos e cousas ordinarias da Deputación do Reino de Aragón, ao seu Tenente de Alcaide, Lorenzo Ibáñez de Aoiz. Tamén se emprende neste período a cartografía do Reino de Aragón, encomendada ao portugués Juan Bautista Lavaña. Estas dúas últimas obras foron concluídas en 1611.
Durante a guerra de sucesión, Aragón (do mesmo xeito que o resto de territorios da Coroa: Cataluña, Valencia e Mallorca) apoiou ao arquiduque Carlos (da casa de Austria) fronte a Filipe V (dos Borbóns). Tras a batalla de Almansa (1707), Filipe V aboliu os foros aragoneses, adoptou varias medidas centralistas e foron anuladas todas as antigas disposicións políticas do reino (Decretos de Nova Planta). Aragón converteuse na práctica nunha provincia e o seu Consello foi absorbido polo Consello de Castela. miniatura|esquerda|220px|Emblema alegórico do [[Goberno Político de Aragón do Trienio liberal (1820). A Constitución Política ilumina un escudo de Aragón con coroa real pechada.]]
A guerra da independencia, tras a intensa destrución da cidade de Zaragoza, detivo o progreso económico e atrasou de modo importante a incorporación da capital ao ritmo da modernidade. Coa primeira organización provincial (1822) de España, Aragón contaría con catro provincias, sendo Calatayud capital da cuarta provincia ata a nova abolición da Constitución por Fernando VII. Coa segunda e actual reforma territorial quedarían só Huesca, Teruel e Zaragoza. Ao longo do século XIX os carlistas, que buscaron adeptos para a súa causa nesta terra, ofreceron a restauración de pasadas liberdades forais.
O século XIX foi o paso dunha sociedade rural a un funcionamento industrial e urbano, levando un éxodo masivo do campo ás poucas urbes de importancia da rexión, Huesca, Zaragoza, Teruel, Calatayud. E unha verdadeira emigración a outras rexións próximas, como Cataluña e á capital do estado, Madrid.
Durante o século XX, a historia de Aragón foi parella á do resto do territorio español, a destacar o impulso económico "conxuntural" na ditadura do militar Miguel Primo de Rivera (1923-1931) e do progreso nas liberdades civís e individuais, durante a Segunda República (1931-36).
Aragón quedou dividido polos dous bandos enfrontados na guerra civil (1936-39). Por unha banda, a Zona Oriental, máis próxima a Cataluña, leal á República e por outro a Zona Occidental, onde se situaban as tres capitais provinciais, polo bando sublevado nacional-fascista, habendo unha dura, cruenta e salvaxe represión nas mesmas e durante a contenda, unha dura disputa pola cidade de Teruel.
Durante case 40 anos, Aragón viviu baixo a ditadura militar do xeneral Francisco Franco.
Nos anos 1970 viviuse como no resto do Estado un período de transición, tras a extinción do anterior réxime, coa recuperación da normalidade democrática e a creación dun novo marco constitucional (1978). Á súa vez, empezáronse a reclamar unha autonomía política propia, de carácter federalista para o territorio histórico aragonés; sentimento que quedou reflectido na histórica Manifestación do 23 de abril de 1978 que reuniu a máis de 100.000 aragoneses pola rúas de Zaragoza.
A demora do establecemento do Estado das Comunidades Autónomas e as nefastas decisións de certos políticos, pertencentes a partidos de ámbito nacional, relegaron un acceso ao autogoberno pola vía lenta, menor teito competencial e menor autoxestión de recursos, durante máis de 20 anos. O 10 de agosto de 1982, A súa Maxestade o Rei e o presidente do seu Goberno asinaron a Lei Orgánica que as Cortes Españolas aprobaran contendo o Estatuto de Autonomía. Estatuto de 1982.
O 7 de maio de 1992 unha Comisión Especial das Cortes de Aragón, elaboraba un texto reformado que foi aprobado polas Cortes de Aragón e polas Cortes Españolas.
De novo, unha pequena reforma estatutaria no ano 1996 ampliou o marco competencial, obrigando a unha definitiva revisión integral durante varios anos, sendo aprobado un novo texto estatutario no 2007, por maioría pero sen logar unha total unanimidade. miniatura|250px|[[Palacio da Aljafería, sede das actuais Cortes de Aragón.]] Nos anos 1990 a sociedade aragonesa incrementa un significativo paso cualitativo na calidade de vida debido ao progreso económico do Estado en todos os niveis.
A comezos do século XXI, establécese un significativo incremento de infraestruturas como a chegada do tren de Alta Velocidade (AVE), a construción da nova Autovía Somport-Sagunto e o impulso dos dous aeroportos da Comunidade Autónoma, Zaragoza e Huesca-Pireneos. Á súa vez acométense grandes proxectos tecnolóxicos, como o Parque Tecnolóxico Walqa e a implantación dunha rede telemática por toda a comunidade.
A designación de Zaragoza como sede para a Exposición Internacional de 2008, supuxo unha serie de cambios e crecemento acelerado para a comunidade autónoma.
Economía
miniatura|esquerda|[[Central térmica de Andorra, na provincia de Teruel.]] A súa economía tradicional pertencente ao sector primario con predominio dos cultivos cerealísticos e forraxeiros, apoiados por unha cabana ovina importante, viuse moi modificada nos últimos anos polo ascenso imparable do sector industrial, de servizos e comercio, seguido do turismo. A estes efectos resulta destacable o papel de Zaragoza e a súa capacidade comercial e loxística no sector nordés peninsular.
O PIB de Aragón supón o 3% do PIB total de España, situándose o PIB per cápita, no ano 2005, en 22.403 €. A empresa Opel (General Motors) ten unha factoría situada preto da cidade de Zaragoza, no municipio de Figueruelas. Existen outras empresas importantes en xeración eléctrica como Endesa coa súa Central Térmica Teruel, en Andorra; a papeleira SAICA, en Zaragoza e Burgo de Ebro; ICT Ibérica, tamén no Burgo de Ebro, Pikolín, Sabeco, Inditex, BSH, ou Chocolates Lacasa, en Zaragoza capital; ou a madeireira de Cella, a terceira de Europa.
O Complexo PLAZA, próximo ao aeroporto zaragozano, supón o maior centro de loxística de mercancías e transporte do sur de Europa. Ponse en marcha a Radio e Televisión Rexional (Autonómicas), tras case 15 anos dunha continua demora por "circunstancias extraordinarias" de carácter político e económico, onde os intereses cruzados dos medios de comunicación locais e a falta de consenso político xeral, postergara esta iniciativa multimedia.
Os seus produtos tradicionais son xa coñecidos a nivel internacional, destacando o Ternasco de Aragón, os viños do Somontano, o xamón de Teruel, o aceite de oliva do baixo Aragón, o pexego de Calanda e a améndoa. As denominacións de orixe existentes axudáronlles a abrir novos mercados internacionais como Xapón, China ou Estados Unidos ademais de Europa.
O futuro perfílase cara ao crecemento do sector terciario, o mantemento do secundario, e a redución paulatina do primario, do mesmo xeito que a maioría das economías occidentais. Como actividades económicas importantes destaca o crecemento do turismo deportivo, potenciado a través de Aramón, é dicir, o conxunto das estacións de esquí; aínda que se está desenvolvendo un fenómeno recente facilitado pola mellora das comunicacións por estrada (Autovía Mudéxar), como é o turismo cultural, onde a cidade de Teruel estase convertendo nun centro de atracción a nivel nacional, grazas ao seu patrimonio histórico (o mudéxar aragonés, declarado Patrimonio da Humanidade), o parque temático Dinópolis e a súa proximidade a Albarracín.
Demografía
Aragón conta con 1 345 419 habitantes (INE 2010), dos que un 50,12% viven na capital, Zaragoza, única cidade da comunidade que supera os 100.000 habitantes (675.121, segundo INE 2010). O resto do territorio presenta unha ocupación moi débil: non en balde, Aragón, con 28,52 hab/km², é a cuarta comunidade autónoma de España con menor densidade de poboación, sendo só superada por Castela-A Mancha, Estremadura e Castela e León.
Segundo o censo de 1991, Aragón contaba con 1 221 546 habitantes, é dicir un 3,10% da poboación nacional e unha densidade de 25,6 habitantes/km². Desde entón a poboación creceu a un ritmo moi inferior ao da media española, polo que no 2006 a poboación aragonesa só representaba o 2,86% da poboación nacional. Nos últimos anos conseguiuse investir esta tendencia.
A proporción de estranxeiros residentes no censo de 2006 é do 8,25%, proporción próxima aínda que lixeiramente inferior á media nacional (9,27%).
Linguas
miniatura|Neste mapa observamos as tres [[linguas faladas na comunidade de Aragón: o aragonés (ao norte), o castelán e o catalán (ao leste).]] O castelán é actualmente a única lingua oficial e a maioritaria no territorio aragonés. Caracterízase por algúns trazos propios, na súa maioría restos do aragonés que se foi perdendo progresivamente desde o século XV pola difusión do castelán. O castelán aragonés pódese incluír entre as variantes setentrionais do castelán, con características propias sobre todo na entonación e o vocabulario.
O aragonés fálase en pequenas localidades das provincias de Huesca e Zaragoza, e del quedan pegadas na fala das provincias de Zaragoza, Teruel, A Rioxa, Navarra e en menor medida nalgunhas localidades catalás, valencianas e murcianas. Esta lingua é considerada pola Unión Europea como a lingua minoritaria que corre máis perigo de desaparecer, polo cal insta á DGA a respectala e promocionar o seu uso.
Diversas variedades dialectales do catalán fálanse nalgunhas comarcas da parte oriental de Aragón, que forman a chamada "Franxa de Aragón". En 2006 vivía nesa zona unha poboación de 47.771 habitantes. Esta lingua, do mesmo xeito que o aragonés, está á espera da Lei de Linguas para ter recoñecemento en Aragón aínda que está máis normalizada, xa que en localidades como Fraga dáse a posibilidade de obter na educación pública aragonesa o título de catalán recibindo durante catro anos en Primaria ou durante os catro anos da Educación Secundaria (ESO) clases de catalán en horario extraescolar.
Política
miniatura|As Cortes de Aragón Segundo o Estatuto de Autonomía de Aragón, no seu título primeiro, as catro institucións con poder político en Aragón: As Cortes de Aragón, o Presidente, a Deputación Xeral de Aragón e o Xustiza de Aragón.
Aeroportos
250px|miniatura|Terminal do [[aeroporto de Zaragoza.]] Aragón conta actualmente con dous aeroportos. O máis importante deles é o aeroporto de Zaragoza, situado a 10 km da capital. Desde a chegada de Ryanair ao aeroporto, o número de usuarios foi aumentando, ata chegar aos 594.952 no ano 2008 segundo Aena. O aeroporto conta con numerosos destinos nacionais e europeos, operados por diferentes compañías. Ademais, tamén é importante o número de mercancías transportadas, sendo o terceiro aeroporto español, con máis de 30.000 toneladas ao ano. O outro aeroporto é o de Huesca-Pireneos, situado a 10 km da cidade de Huesca. Con só 6.368 pasaxeiros en 2010, é un dos aeroportos con menor tráfico de pasaxeiros de España.
Estradas
Aragón ten asumida a competencia exclusiva sobre as estradas que discorren integramente no seu territorio, sendo de titularidade da Deputación Xeral de Aragón, das tres deputacións provinciais ou dos distintos municipios aragoneses. En total son uns 10.700 km cos que conta Aragón, sendo a DGA a propietaria da metade. O Estado posúe uns 2.200 km, mentres que uns 3.000 km pertencen ás distintas deputacións.
Mariehamn
Mariehamn en sueco, Maarianhamina en finés, é a capital da Provincia das Illas de Åland (Finlandia), que conta cunha poboación de 11.775 habitantes en 2019, dos cales o 91% son de lingua sueca. A cidade foi fundada en 1861 e debe o seu nome ("porto de María") a María Alexandrovna, esposa do tsar Alexandre II de Rusia. A cidade é famosa, sobre todo, como destino de turismo estival, anualmente uns 1,5 millóns de persoas visitan a cidade.
Aragón
Estradas
O Estado posúe un gran número de autoestradas, autovías e estradas nacionais en Aragón, debido á situación de cruzamento de camiños na que está situada a comunidade.
Mariehamn
Historia
thumb | left | Södragatan, unha das rúas máis antigas de Mariehamn. A cidade tomou o nome de tsarina rusa María Alexandrovna. Mariehamn fundouse en 1861, ao redor da aldea de Övernäs, a que no seu momento formaba parte do municipio de Jomala. A cidade expandiuse e incorporou máis do territorio de Jomala. Mariehamn construíuse segundo un esquema moi regular que está ben conservado. Unha das rúas máis antigas é Södragatan onde se poden ver moitas casas de madeira do século XIX. Despois da primeira guerra mundial Mariehamn foi a sede da frota de granos Mariehamn.
Lugares de interese
miniatura|240px|Edificio do Parlamento en Mariehamn (1991)
Aragón
Ferrocarril
250px|esquerda|miniatura|A moderna estación de [[Estación de Zaragoza - Delicias|Zaragoza-Delicias.]] A rede de ferrocarril de Aragón é extensa, tendo tramos de vía convencional, mentres que outros tramos son de alta velocidade.
En canto ao resto da rede aragonesa, destacan a liña Zaragoza-Castejón-Pamplona-Altsasu, a liña Zaragoza-Caspe-Reus e a liña internacional de Canfranc, na que foi suspendido o percorrido entre devandita localidade e Francia na década de 1970 tras destruírse unha ponte no lado francés.
Cultura
A xota é o baile típico de Aragón.
Algúns aragoneses destacados en diferentes campos artísticos e sociais son:
Gastronomía
miniatura|dereita|Viños con Denominación de Orixe de Aragón. De Aragón son soados as migas de pastor, o ternasco (cordeiro), os xamóns de Teruel, a borraxe, o cardo, os viños (Somontano, Campo de Borja, Cariñena, Calatayud), as chiretas, as tortetas, a longaínza, a carne á pastora, os crespillos, o polo ao chilindrón, as améndoas, o aceite de oliva, o mel, o melocotón etc.
Tabarra
miniatura|"En el baile nacional". Caricatura gañadora do segundo premio do certame de caricaturas de El Liberal
José Laurentino Lorenzo Álvarez, máis coñecido como Tabarra, nado en Ourense o 11 de abril de 1871 e finado na mesma cidade o 25 de novembro de 1923, foi un caricaturista galego.
Traxectoria
Licenciouse en dereito na Universidade de Santiago de Compostela (1893), durante a súa época de estudante principiou a colaborar coa publicación satírica Café con Gotas, e tras dunha breve estada en Madrid publicou en Solidaridad, La Lucha, La República, El Liberal ou Barcelona Cómica. En 1903 gañou o segundo premio de caricaturas de El Liberal. De ideas socialistas foi membro da Agrupación Socialista de Ourense, presentándose ás eleccións municipais de 1909 nunha coalición republicano-socialista. Escribiu os folletos políticos Nuestras Ideas e El Régimen Socialista. Foi o pai de Xaquín Lorenzo e Xurxo Lorenzo Fernández.
Ameixenda, Ames
Santa María de Ameixenda (á espera da oficialización da forma Santa María da Ameixenda ) é unha parroquia que se localiza no nordeste do concello coruñés de Ames, na comarca de Santiago. Ten unha superficie de 11,09 km². Segundo o padrón municipal (INE 2018 ten 329 habitantes (163 homes e 166 mulleres) distribuídos en 8 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 397 habitantes.
Finlandia no Festival de Eurovisión
Finlandia participou en primeira ocasión no Festival de Eurovisión en 1961, e participou en total 45 veces. Finlandia gañou o festival por primeira vez no 2006 con "Hard Rock Hallelujah" de Lordi. Anteriormente o seu mellor resultado fora un 6º lugar con "Tom tom tom" de Marion Rung en 1973.
Antes da vitoria do 2006 Finlandia era considerada por moitos como o mellor exemplo dun país con pobres resultados en Eurovisión. Terminou nove veces en último lugar e obtivo "cero puntos" tres veces. A canción finlandesa de 1982, "Nuku pommiin" de Kojo, é unha das quince cancións que obtivo cero puntos desde que se introduciu o sistema de puntuación actual en 1975 (Noruega terminou en último lugar dez veces e obtido cero puntos catro veces, con todo gañou tres). No 2006, Lordi obtivo a vitoria, cunha canción radicalmente diferente ao europop que dominaba nas propostas da competencia: unha canción de rock heavy, interpretada por unha banda de "monstros" e un espectáculo visual ao uso. A banda e a súa canción "Hard Rock Hallelujah" rompeu récord ao obter a puntuación máis alta na historia do Festival de Eurovisión ata aquela data (292 puntos).
Finlandia estivo soamente 10 veces entre o TOP-10 nunha final.
Participación
miniatura|dereita|250px|[[Jari Sillanpää en Istambul (2004).]]
miniatura|dereita|250px|[[Hanna Pakarinen en Helsinqui (2007).]]
miniatura|dereita|250px|[[Teräsbetoni en Belgrado (2008).]]
Fraga Escura, Rioaveso, Cospeito
Fraga Escura é un lugar da parroquia de Rioaveso no concello lugués de Cospeito na comarca da Terra Chá. Segundo o IGE, en 2019 tiña 2 habitantes (un home e unha muller).
Finlandia no Festival de Eurovisión
Participación
miniatura|dereita|250px|[[Krista Siegfrids en Malmö (20013).]]
miniatura|dereita|250px|[[Softengine en Copenhaguen (20014).]]
Historia das votacións
Finlandia deu a maior cantidade de puntos a...
Finlandia recibiu a maior cantidade de puntos de... Nota: Só aparecen os resultados das finais e non das semifinais.
Finlandia deu a maior cantidade de puntos de... (semifinal)
Finlandia recibiu a maior cantidade de puntos de... (semifinal)
Ella Fitzgerald
miniatura|300px|Ella Fitzgerald fotografiada por [[Carl Van Vechten, 1940.]] miniatura|300px
Ella Jane Fitzgerald, coñecida como Ella Fitzgerald e alcumada Lady Ella e The First Lady of Song (A primeira dama da canción), nada en Newport News (Virxinia) o 25 de abril de 1917 e finada en Beverly Hills (California) o 15 de xuño de 1996, foi unha cantante estadounidense de jazz. Non obstante esta condición básica de jazzista, o repertorio musical de Ella Fitzgerald é moi amplo e inclúe swing, blues, bossa nova, samba, gospel, calipso, cancións de Nadal, pop etc.
Canda Billie Holiday e Sarah Vaughan, está considerada como a cantante máis importante e influente da historia do jazz (e, en xeral, da canción melódica popular). Estaba dotada dunha voz cun rango vocal de tres oitavas, destacando a súa precisa e diáfana vocalización e a súa capacidade de improvisación, sobre todo no scat, técnica que desenvolveu nos anos corenta e do que logo xurdiu o bop. Nos anos cincuenta sentou cátedra coa súa concepción da canción melódica, en paralelo á obra de Frank Sinatra, coas súas versións dos temas dos grandes compositores da canción popular estadounidense (os songbooks de Duke Ellington, Cole Porter, Johnny Mercer etc.). O único reparo que se lle puxo ao seu talento interpretativo era a certa incapacidade para adaptarse emocionalmente a letras con contido dramático.
Gañou 13 Premios Grammy, e foi galardoada coa Medalla Nacional das Artes e a Medalla Presidencial da Liberdade dos Estados Unidos.
Traxectoria
Creceu en Yonkers, Nova York, nunha situación de pobreza permanente. Seu pai, William Fitzgerald, condutor de tren, abandonou a súa nai Temperance (Tempie) Fitzgerald, lavandeira, cando Ella era moi cativa. As dúas trasladáronse a Yonkers (Nova York), xunto co mozo de Tempie, Joseph Da Silva, co que tería unha filla en 1923, Frances Fitzgerald.
En 1932, a nai de Ella faleceu tras un grave accidente de tráfico. Despois de estar con Da Silva durante un breve tempo, súa tía Virginia fíxose cargo dela. Pouco despois, Da Silva morrería dun ataque cardíaco, polo que Frances tivo que ir tamén vivir con Ella e a súa tía. Este ambiente dramático condicionou o comportamento de Ella, que tivo frecuentes problemas co absentismo escolar e incluso coa policía, o que a levou a ser internada nun reformatorio, de onde tratou de escapar varias veces, así como tamén da súa casa.
Xa de meniña gustáballe bailar e cantar nun club escolar e no coro da Bethany African Methodist Episcopal Church. Aprendeu a tocar o piano, escoitaba atentamente a radio e estudou todas as gravacións que saían de Louis Armstrong e as Boswell Sisters.
En 1932 trasladouse a Nova York para vivir cun tío, e logo na State Training School For Girls de Nova York, unha especie de hospicio. En 1934 abandonouno.
Inicio como cantante
Debutou como cantante aos 16 anos, en 1934, no Harlem Apollo Theater de Nova York, gañando o concurso Amateur Night Shows coa canción Judy, interpretada ao estilo do seu ídolo Connee Boswell. Tras unha breve colaboración coa banda de Tiny Bradshaw, Ella conseguiu entrar na orquestra de Chick Webb, convencida por un dos asistentes ás noites do Apollo, Benny Carter.
Comezou a cantar coa banda de Chick Webb en 1935, no Savoy Ballroom de Harlem. O crítico George T. Simon escribiu na revista Metronome en xaneiro de 1936: «Aquí temos á número un de 1936... Ella Fitzgerald... a xoia de 17 anos que canta no Harlem' Savoy Ballroom coa estupenda orquestra de Chick Webb, coa súa grande aptitude natural para o canto... unha das mellores... non hai razón para pensar que non chegue a ser a mellor dentro dun tempo». En 1937, a metade dos temas da banda contaban xa coa voz de Ella. Gravou unha serie de éxitos con eles, incluíndo If You Can't Sing It, You'll Have to Swing It, pero non foi até a gravación da súa versión da nana A Tisket A Tasket en 1938 cando alcanzou directamente a fama. Durante esta etapa, Fitzgerald era esencialmente unha cantante de pop e swing que daba o mellor de si nas baladas. Tiña unha fermosa voz, pero nin improvisaba nin practicaba aínda o scat. Efectuou numerosas gravacións con Louis Armstrong, Count Basie, Duke Ellington e en solitario.
Cando Chick Webb faleceu en 1939, a banda continuou a súa xira baixo o nome de, "Ella Fitzgerald and Her Famous Orchestra". Mais uns anos máis tarde, dado o esforzo que supuña dirixir a orquestra e cantar a diario, disolveu a formación.
Carreira en solitario
miniatura|1960 Comezou a súa carreira en solitario en 1941, cantou con the Ink Spots, Louis Jordan e The Delta Rhythm, e en 1946 empezou a cantar con regularidade nos concertos de Norman Granz Jazz at the Philharmonic (JAP), converténdose Granz no seu representante. Produciuse un gran cambio no estilo de Ella durante este período. Estivo de xira coa banda de Dizzy Gillespie e adoptou o bebop como parte do seu estilo, e empezou a incluír fragmentos de scat nas súas interpretacións. As súas gravacións de "Lady Be Good", "How High the Moon" e "Flying Home" durante 1945-1947 fixéronse moi populares e a súa estatura como unha das primeiras voces do jazz asentouse. Durante un tempo (10 de decembro de 1947 - 28 de agosto de 1953), estivo casada co baixista Ray Brown, con quen adoptou un neno, e usaba o seu trío como acompañante. As series de duetos co pianista Ellis Larkins en 1950 e 1954 levárona a interpretar composicións de George Gershwin, como faría nun dos seus songbooks.
Tras aparecer no filme de 1955 Canción triste de Pete Kelly, Ella asinou co selo Verve de Norman Granz e durante varios anos gravaría os famosos Song Books dos grandes compositores estadounidenses de música popular: Cole Porter, os Gershwins, Rodgers & Hart, Duke Ellington, Harold Arlen, Jerome Kern e Johnny Mercer. Estes, coa excepción dos discos sobre Ellington, non foron as súas interpretacións máis jazzísticas, pois Ella apegábase á melodía e ía acompañada dunha grande orquestra de corda. En 1960 grava o seu concerto en Berlín, que se converte nun dos discos máis importante de Verve.
Pentadactilia
miniatura|210px|Os humanos son pentadáctilos. A pentadactilia ou pentadactilidade é a calidade dun animal de ter cinco dedos, xa sexa en todas as extremidades, ou só nun par delas, anteriores ou posteriores.
Dun animal que presente esta caracerística dise que é pentadáctilo.
Como só os animais vertebrados terrestres teñen dedos, unicamente a este tipo de animais se lle pode aplicar o termo. Porén, hai moitas criaturas que poden presentar esta característica.
Etimoloxía
O termo, e os seus derivados, está formado polo elemento penta-, correspondente da do grego antigo πεντα- penta-, de πέντε pénte, "cinco", e a raíz δάκτυλ- dáctyl- do termo grego δάκτυλος dáktylos, "dedo", coas desinencias do galego -ia, idade ou -o, respectivamente.
Instituto de Estudos Xacobeos
O Instituto de Estudos Xacobeos ou Centro de Estudos Xacobeos, é unha institución cultural galega dependente da Arquidiocese de Santiago de Compostela.
Creación
Na súa carta fundacional dise que «terá como finalidade impulsar os estudos de investigación en torno ao santuario do apóstolo Santiago, preocupándose de todo o que fai referencia á persoa de Santiago o Maior, a súa actividade apostólica, sepulcro, culto, peregrinacións ao seu santuario, e aínda —en segundo termo— do que se refire á sede compostelá».
Foi o primeiro centro que se preocupou por dar un novo impulso ao renacemento dos estudos xacobeos e á peregrinación a Compostela no século XX. É significativa a categoría intelectual do seu primeiro consello directivo:
Obxectivos
A súa principal finalidade é a publicación dos traballos realizados polas diversas autoridades culturais, principalmente especializados en temas xerados polo apóstolo Santiago e a súa peregrinación. Tamén dar novo impulso ao rexurdimento dos Estudos Xacobeos e a peregrinación a Compostela no século XX. O seu maior logro é o de manter vivo o espírito da dimensión teolóxica-cultural do feito Xacobeo.
Revista Compostellanum
miniatura|
Único órgano do Centro de Estudos Xacobeos e do Instituto Teolóxico Compostelán. Comeza a publicarse en 1956 e publica ao ano catro volumes; dous de investigación teolóxica e dous de estudos históricos, preferentemente sobre o tema de Santiago na historia. Trata temas como a peregrinación cristiá, a igrexa católica, relixión ou arquitectura relixiosa. O primeiro número da revista foi publicado no primeiro trimestre de 1956, baixo a dirección do profesor Manuel Rey Martínez.
New Basket Brindisi
O New Basket Brindisi, actualmente coñecido como Happy Casa Brindisi por motivos de patrocinio, é un equipo de baloncesto profesional italiano da localidade de Brindisi, Puglia. Fundado en 1992 como sucesor dos equipos de baloncesto da localidade, actualmente compite na Lega Basket Serie A, máxima competición do baloncesto transalpino.
Historia
Antes da fundación do New Basket Brindisi, na localidade xogaba, entre outros, o Libertas Brindisi, o cal consegue acadar a Serie A2, segunda categoría do baloncesto italiano, en 1974. Na categoría de prata permanece durante tres temporadas, non regresando a ela até 1980. Desta vez a historia foi disitinta, e o equipo consegue acadar en tan só un ano o ascenso á Serie A. Porén, descende tras só un ano na elite do baloncesto transalpino ao acabar en último lugar.
O Libertas Brindisi disólvese no ano 2003, regresando ao ano seguinte co nome de New Basket Brindisi. O club parte da Serie B2, ascendendo ao ano seguinte á Seire B1 e en 2008 á LegaDue. Aínda que na súa primeira temporada acaba no duodécimo posto. Na temporada 2009−10 conseguen o primeiro posto e regresan á Serie A, aínda que ao igual que no seu momento o Libertas, tan só duran un ano. NA temporada 2011–12 o club regresa á Serie A, mais esta vez conseguen a permanencia, clasificándose de feito para os Playoffs polo título en 2013–14 e 2014–15. Isto sérvelle para debutar en competicións europeas, chegando aos cuartos de final no EuroChallenge de 2015 e caendo na fase de grupos da Eurocup en 2016.
Patrocinadores
Ao longo dos anos, debido a motivos de patrocinio, o equipo foi coñecido como:
Consello de Comisarios do Pobo
miniatura|dereita|Instituto Smolny, sede do Consello de Comisarios do Pobo.