cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Feá, Toén
Patrimonio
A igrexa parroquial é un templo románico de finais do século XII-principios do XIII. Conserva gran parte do edificio románico de planta e ábsida rectangular. No interior o arco triunfal é apuntado. No exterior destaca a porta lateral de orixe románica, os canzorros, entre os que hai diferente iconografía. No testeiro da ábsida destaca o Agnus Dei, coa cruz de traza complicada.
Reggie Lewis
Profesional
Foi elixido no draft da NBA de 1987 polos Boston Celtics, no posto 22 da primeira rolda. Chegou a xogar coas grandes estrelas dese equipo, como Larry Bird, Kevin McHale ou Robert Parish, xa no final das súas carreiras. En 1993 sucedeu a Bird no posto de capitán, e no seu primeiro partido de play-offs, contra Charlotte Hornets, sufriu un desmaio, sen chegar a saber que aquel fora o seu último partido como profesional. Pouco máis tarde, falecería vítima dun ataque ao corazón.
A súa camiseta co número 35 foi retirada como homenaxe á súa persoa polos Celtics. O seu espírito seguiu vivo ao crearse, tras a súa morte, o "Reggie Lewis Track and Athletic Center", do cal foi parcialmente fundador, e que desenvolve atletas en disciplinas como o atletismo e o baloncesto. Durante as súas 6 tempadas en Boston, fixo 21,5 puntos, 5,3 rebotes e 3,1 asistencias por partido.
Instituto Escandinavo de Vandalismo Comparado
O Instituto Escandinavo de Vandalismo Comparado, que en dinamarqués se chama Skandinavisk institut for sammenlignende vandalisme, é unha institución sen ánimo de lucro con base en Silkeborg, Dinamarca. Foi fundada en 1961 polos artistas dinamarqueses Asger Jorn, Peter Glob e mais por Werner Jacobsen do Museo Nacional de Dinamarca e Holger Arbman da Universidade de Lund, en Suecia.
Carístidos
miniatura|300px|Platyberyx opalescens Os Carístidos (Caristiidae) son unha familia de peixes mariños incluída na orde dos Perciformes. Distribúense por augas profundas dos océanos.
Características
O corpo é basicamente cuadrangular, alto e comprimido, cunha cabeza grande, moi alta e con poros mucosos. Escamas pequenas e cicloides. Poden ter ou non liña lateral.
Presentan unha aleta dorsal alta con ampla base que comeza na cabeza e se estende por todo o dorso, con 2-3 espiñas débiles e o resto con radios brandos segmentados; unha aleta anal cuns 20 radios pero sen espiñas, pectorais cuns 20 radios e pelvianas moi longas que se insiren por diante das pectorales, cunha espiña e 5 radios brandos.
Clasificación
Divídense en tres xéneros e seis especies:
Bandeira de Nova Zelandia
A bandeira de Nova Zelandia é un pano de cor azul coa bandeira do Reino Unido no cantón e catro estrelas rubias fileteadas de branco, que representan a constelación da Cruz do Sur, no batente. As proporcións da bandeira son 1:2 e as súas cores son vermello (Pantone 186), azul real (Pantone 280) e branco. As proporcións e cores son idénticas ás da bandeira británica. Ademais desta bandeira nacional, Nova Zelandia ten dous pavillóns nacionais, un civil e outro de guerra. Son practicamente iguais á bandeira nacional, variando unicamente a cor do pano; vermella na civil, coas estrelas brancas, e branca na de guerra, coas estrelas rubias.
A historia da bandeira deste Estado remóntase a 1834, cando os pobos aborixes de Nova Zelandia elixiron a primeira bandeira. A bandeira que segue sendo utilizada hoxe en día foi introducida en 1869, aínda que non foi adoptada oficialmente até 1902.
Propúxose en diversas ocasións mudar o deseño da bandeira por outro novo. Déronse moitos argumentos a favor do cambio, por exemplo, que a bandeira actual ignora o legado maorí e dos outros pobos do estado. Do mesmo xeito, presentáronse argumentos en contra do cambio, entre eles, que a bandeira leva sendo utilizada durante moito tempo e que foi a bandeira pola que loitaron moitos neozelandeses e que cambiala sería unha ofensa para eles. A pesar de todos os diferentes deseños propostos para o cambio, optouse por conservar a bandeira orixinal.
Historia
miniatura|esquerda|200px|Unha bandeira proposta que non foi adoptada polos maorís, debido a inclusión da bandeira británica e a ausencia cor vermella. miniatura|esquerda|200px|Bandeira das Tribos Unidas de Nova Zelandia.
A necesidade dunha bandeira para Nova Zelandia fíxose patente por primeira vez cando o buque de carga Sir George Murray, construído en Hokianga, foi capturado por oficiais aduaneiros no porto de Sydney. O barco estivera navegando sen bandeira, o que constituía unha violación das leis de navegación británicas. Entre os pasaxeiros daquela nave encontrábanse dous xefes maorís de alto rango, posiblemente chamados Patuone e Taonui. A detención do barco provocou indignación no pobo maorí, e, ou se facía unha bandeira, ou os barcos continuarían sendo detidos.
Masa de Xúpiter
miniatura|300px|Comparación dos tamaños estimados das [[anana marrón|ananas marróns Gliese 229B e Teide 1 e do planeta Xúpiter.]]
Bandeira de Nova Zelandia
Historia
A primeira bandeira neozelandesa foi escollida o 20 de marzo de 1834 nunha reunión convocada polo representante británico James Busby a través dunha votación realizada polas Tribos Unidas de Nova Zelandia nun encontro de 25 xefes maorís, quen pouco despois farían a declaración de independencia de Nova Zelandia, en Waitangi en 1835. Tres bandeiras foron propostas, todas elas deseñadas supostamente polo misioneiro Henry Williams, quen xogaría un papel importante na tradución do Tratado de Waitangi en 1840. Os xefes desbotaron outras dúas propostas que incluían a bandeira británica, para apoiar a unha bandeira que era unha modificación da Cruz de San Xurxo ou Pavillón Branco e sería a chamada bandeira das Tribos Unidas de Nova Zelandia. A necesidade dunha bandeira era apremiante, non só porque as naves neozelandesas estaban sendo incautadas en Sídney por non ondear unha bandeira nacional, senón tamén como símbolo da independencia declarada polos xefes maorís.
A bandeira segue ondeando en Waitangi, e pode ser vista no Día de Waitangi.
Masa de Xúpiter
Os exoplanetas máis masivos son xeralmente descritos en termos de masas de Xúpiter xa que isto proporciona unha escala moi cómoda para comparar. Un planeta cunha masa de Xúpiter a unha distancia orbital de 1 UA respecto dunha estrela semellante ó Sol, provoca un cambio de amplitude de 28 m/s, que é detectable coa tecnoloxía actual. Os planetas máis facilmente detectables a través das medicións da velocidade radical teñen moita masa e orbitan moi preto da súa estrela nai. Isto produce un efecto de selección para os planetas con masas semellantes a de Xúpiter. Por outra banda, os planetas con masas superiores a de Xúpiter son detectables máis facilmente con outros métodos, coma os tránsitos ou as microlentes.
Bandeira de Nova Zelandia
Historia
miniatura|Deseño inicial de bandeira das Tribos Unidas.
Masa de Xúpiter
Un planeta cunha masa de Xúpiter pode non ter as mesmas dimensións cá Xúpiter. Calcúlase que masa teórica mínima dunha estrela pode ser, e que aínda estea sometida á fusión do hidróxeno no seu núcleo, dunhas 75 veces a masa de Xúpiter, mentres que a fusión do deuterio pode ocorrer o redor de masas tan baixas coma as 13 masas de Xúpiter.
Bandeira de Nova Zelandia
Bandeira do Reino Unido
Despois de asinar o Tratado de Waitangi, a bandeira británica foi usada como bandeira oficial, aínda que a antiga bandeira das Tribos Unidas continuou sendo utilizada por algúns barcos de Nova Zelandia e en moitos casos tamén en terra. A sede da Compañía de Nova Zelandia en Wellington, por exemplo, continuou usando a bandeira das Tribos Unidas até que o gobernador William Hobson lles ordenou substituíla en 1841.
Masa de Xúpiter
No Sistema Solar, ás veces, as masas dos planetas exteriores son expresadas en masas de Xúpiter.
Bandeira de Nova Zelandia
Bandeiras baseadas na bandeira británica
miniatura|200px|Primeira bandeira neozelandesa baseada na da do Reino Unido.
Masa de Xúpiter
Unha masa de Xúpiter pode ser convertida a outras unidades relativas:
Bandeira de Nova Zelandia
Bandeiras baseadas na bandeira británica
A primeira bandeira neozelandesa baseada na bandeira do Reino Unido foi introducida en 1867 pola Acta Colonial de Defensa Naval de 1865, na cal se requiría que todas as naves que foran propiedade dos gobernos coloniais ostentaran a bandeira azul alterada da Mariña Real Británica, que ademais debía incluír unha insignia colonial. Nova Zelandia non tiña insignia colonial, nin un escudo propio, polo que foron engadidas as letras "NZ" ao Pavillón Azul.
A bandeira actual foi introducida en 1869. Inicialmente foi usada só en naves do goberno, pero foi adoptada como bandeira nacional de facto despois dun xurdimento de patriotismo a partir da segunda guerra dos bóers en 1902. Para acabar coa confusión entre varios deseños da bandeira, o Goberno Liberal redactou un documento oficial aprobado polo rei Eduardo VII o 24 de marzo de 1902 no que se declaraba esta bandeira como a bandeira nacional de Nova Zelandia. O deseño da bandeira das Tribos Unidas tamén está presente no reverso das medallas entregadas aos soldados que serviron na guerra dos bóers, o que indica que a bandeira das Tribos Unidas seguía sendo usada en Nova Zelandia nesa época.
Construción
A bandeira de Nova Zelandia mide 240 cm de ancho por 120 cm de alto, mentres que a bandeira británica que presenta ocupa exactamente un cuarto da totalidade da súa área, cuns 120 cm de ancho por 60 cm de alto. A bandeira do Reino Unido atópase na esquina superior esquerda da bandeira e mostra os detalles dunha bandeira de proa. Os outros elementos existentes son as catro estrelas con bordos brancos de 1 cm de espesor que se encontran ocupando a parte dereita da bandeira. A súa formación representa a constelación da Cruz do Sur, aínda que esta formación non se axusta de todo á realidade. As estrelas forman dous eixes: un que vai do centro da estrela superior até a estrela inferior, e outro que vai da estrela esquerda até a estrela dereita. O primeiro eixe, que é vertical, é perpendicular ao bordo superior da bandeira, mentres que o eixe horizontal é lixeiramente oblicuo ao bordo lateral. Na parte superior, con 12 cm de ancho, aparece a Gacrux, co seu centro a 24 cm do bordo superior da bandeira. Máis abaixo, con 14 cm de ancho, encóntrase a Acrux, estando o seu centro a 96 cm do bordo superior. As outras dúas estrelas atópanse organizadas de forma asimétrica e están, xeometricamente, nunha rotación de 82° no sentido negativo con respecto ao eixe vertical. Á dereita está a Decrux, cun ancho de 10 cm e a unha distancia de 24 cm da intersección dos eixes das estrelas, e á esquerda aparece a Becrux, a cal ten un ancho de 12 cm e se atopa a unha distancia de 28 cm da intersección mencionada.
Lexislación
A bandeira nacional é definida oficialmente na Acta de Protección de Bandeiras, Emblemas e Nomes de 1981. A sección 5(2) considéraa "o símbolo do Reino, Goberno e pobo de Nova Zelandia".
Proposta de afianzamento
En 1995, o entón Primeiro Ministro de Nova Zelandia Jim Bolger, fixo declaracións en apoio a un movemento orientado cara á instauración dunha república en Nova Zelandia. En resposta, o deputado do Partido Cristián Demócrata Graeme Lee presentou unha Emenda para a Protección de Bandeiras, Himnos, Emblemas e Nomes. De ser aprobada, a Emenda afianzaría a Acta que regula a bandeira, incluíndo ademais os himnos de Nova Zelandia, e tería que haber unha maioría do 65% dos votos no Parlamento antes de que calquera lexislación futura puidera modificar a bandeira. A Emenda foi aprobada na súa primeira presentación pero non superou a segunda, na que obtivo 26 votos a favor e 37 en contra.
Debate
miniatura|250px|Unha gran bandeira sobre o [[Aeroporto Internacional de Auckland.]] miniatura|250px|A bandeira do fieito prateado ás veces é utilizada xunto á bandeira oficial.
Durante moitas ocasións propuxéronse novos deseños para unha outra bandeira para Nova Zelandia. En novembro de 1979, o Ministro de Asuntos Interiores, Allan Highet, suxeriu que o deseño da bandeira debía ser cambiado, e buscou un artista para deseñar unha nova bandeira que incluíra un fieito prateado. A proposta, non obstante, atraeu pouco interese. En 1998, a Primeira Ministra Jenny Shipley apoiou a petición da Ministra de Cultura Marie Hasler para un cambio de bandeira. Shipley, xunto co Departamento de Turismo de Nova Zelandia, apoiaron a proposta da bandeira co fieito prateado, usando un fieito de cor branca sobre un fondo negro como posible bandeira alternativa, xunto coas barras da bandeira do Canadá.
En 2003, a Fundación NZ Flag foi fundada co obxectivo de realizar un referendo non vinculante acerca do tema. Segundo as leis de Nova Zelandia, un referendo pode ser celebrado se o 10% dos electores asinan unha petición que debe ser presentada ante o Parlamento. A Fundación enviou a súa petición para tal referendo en 2005.
En resposta á petición, o Instituto da Bandeira de Nova Zelandia foi creado para oporse á campaña do referendo e promover a bandeira oficial, así como para ofrecer unha visión máis formal da bandeira. Sorprendentemente, unha asociación para veteranos de guerra coñecida como RSA non apoiou abertamente a bandeira oficial na súa conferencia anual, pedindo en cambio que "...a política se deixara fóra do debate". Esta actitude foi, non obstante, criticada por posturas individuais da propia RSA, que apoiaban abertamente a bandeira actual.
A petición fallou no seu intento de recoller suficientes sinaturas (arredor de 100 000 persoas rubricaron a petición) a tempo para a elección xeral en setembro de 2005 e foi retirada en xullo. A Fundación citou, como a principal razón para retirar a petición, a apatía pública cara ao cambio, así como unha campaña de apoio público cara á bandeira orixinal.
Argumentos a favor do cambio
Os simpatizantes do cambio argumentan que:
Argumentos en contra do cambio
Os opositores do cambio argumentan que a bandeira orixinal:
Algúns tamén dixeron que non é similar á bandeira de Australia como frecuentemente se di, e que moitos países teñen bandeiras que son bastante similares. Tamén critican as alternativas propostas, argumentando que se centran en deseños maorís ou do Pacífico cando a maior parte da herdanza de Nova Zelandia é anglosaxoa ou celta, ou o fieito prateado, que é o logotipo dalgúns equipos deportivos do país en lugar da propia nación. En resposta, os simpatizantes do fieito prateado sinalan que a planta en si foi usada como símbolo neozelandés desde polo menos a guerra dos bóers (cando aparecía en insignias militares) e xa era un emblema nacional, sendo usada en varios símbolos oficiais, incluíndo o escudo de Nova Zelandia e a moeda de 1 dólar neozelandés.
As últimas enquisas de opinión indican que hai unha maioría a favor de conservar a bandeira actual. Tampouco existe consenso entre os propoñentes de cambiar a bandeira sobre que deseño debería substituíla, aínda que isto non quere dicir que non teña habido propostas recoñecidas para unha alternativa.
Ao igual que en Australia, o debate sobre a bandeira foi separado do debate republicano — o Movemento Republicano de Aotearoa Nova Zelandia sinala que "crear unha república non require ningún cambio no Tratado de Waitangi, símbolo da pertenza á Mancomunidade Británica de Nacións", mentres que NZ Flag declarou que cambiar a bandeira "non é anti-realista de ningunha forma".
Non obstante, as opinións con respecto á alternativa ideal son variadas, e os propoñentes do cambio suxiren que preferirían deixar a decisión final sobre a futura bandeira ao pobo neozelandés.
Deseños alternativos propostos
miniatura|200px|Bandeira do [[koru de Friedensreich Hundertwasser.]]
Unha bandeira con longa historia como bandeira alternativa de Nova Zelandia é a Bandeira Koru de Friedensreich Hundertwasser, deseñada en 1983. A bandeira representa unha folla de fieito despregándose nunha forma que é un patrón maorí tradicional, o koru. Esta bandeira, a cal en ocasións pode ser vista no país, ten certo grao de apoio, especialmente entre grupos liberais.
miniatura|esquerda|200px|Bandeira de Kyle Lockwood.
Unha alternativa popular á bandeira actual foi deseñada por Kyle Lockwood. Gañou un concurso de bandeiras dun diario de Wellington en xullo de 2004 e apareceu en TV One en 2005 despois de gañar unha votación que incluía a bandeira nacional. O fieito representa a xente de Nova Zelandia e as estrelas representan a localización do país. A cor azul representa o océano, a vermella representa o pobo maorí e os sacrificios durante os tempos de guerra, e a branca é unha referencia á "Terra da gran nube branca" (tradución literal do maorí "Aotearoa", o nome co que os maorís denominan o país).
miniatura|200px|Bandeira de James Dignan.
Un deseño que tamén acadou popularidade foi o de James Dignan. Este deseño foi reproducido nos xornais do país en 2002, na época do centenario da bandeira nacional, e puido ter sido de inspiración para o deseño de Lockwood. A bandeira combina o vermello, o branco, o azul e a Cruz do Sur da bandeira oficial (aínda que o azul é lixeiramente máis claro) co vermello, branco e negro da bandeira Tino rangatiratanga, incorporando tamén o fieito prateado sobre o negro usado para representar a Nova Zelandia en moitos contextos. Esta combinación tiña vínculos coa tradicional do Reino Unido e tamén coa cultura polinesia do país.
miniatura|esquerda|200px|Bandeira proposta con influencia da bandeira do Reino Unido.
Tamén moitas persoas trataron de propoñer os seus propios deseños para un cambio de bandeira. Por exemplo, deseñadores que buscan manter vínculos evidentes coa herdanza británica de Nova Zelandia tentaron 'acordos honorables' que incorporan a bandeira do Reino Unido até certo punto. A proposta da bandeira británica azul incorpora un koru rubio que medra a partir da bandeira europea, o que representa o crecemento a partir dos británicos e o legado maorí, ademais da Cruz do Sur. O azul simboliza o Océano Pacífico e o vermello simboliza os maorís. A banda branca representa a "gran nube branca". O branco e o negro convertéronse co paso do tempo nas cores nacionais de Nova Zelandia.
Outras bandeiras
miniatura|200px|Exemplo de bandeira vermella neozelandesa utilizada polos maorís. miniatura|200px|A bandeira Tino rangatiratanga.
Tamén existe unha bandeira neozelandesa vermella que se converteu na bandeira oficial para os buques mercantes en 1901. Previamente utilizábase unha bandeira completamente vermella. A bandeira vermella pode ser usada en terras de áreas maorís ou durante eventos maorís segundo a Acta de Protección de Bandeiras, Emblemas e Nomes de 1981 en recoñecemento da preferencia maorí polas bandeiras vermellas. A lei neozelandesa permite a desfiguración da bandeira segundo os costumes maorís nos cales se engaden letras maiúsculas brancas que identifican a unha familia ou tribo maorí particular. Por exemplo, TAKITIMU refírese a un grupo de tribos maorís descendentes da tripulación da ancestral canoa que levaba ese nome. Esta bandeira tamén serve como guía a un concepto para bandeiras que representa tanto a Illa Norte como a Illa Sur. Hoxe en día, as embarcacións privadas e comerciais poden elixir ostentar a bandeira de Nova Zelandia ou a bandeira vermella da Cruz do Sur.
Desde 1990, algúns maorís usaron menos a bandeira vermella en favor dunha nova bandeira que carece de connotacións coloniais. Elixida a través dun concurso, esta bandeira maorí utiliza o negro para representar o korekore ou a potencialidade, branco para representar o Ao marama ou o mundo físico da luz e o entendemento, vermello para representar whaiao ou a luz do día (representando o logro de pleno potencial e entendemento), e o koru, un debuxo semellante a unha espiral, que representa o desenvolvemento da nova vida. A bandeira xeralmente é chamada bandeira Tino rangatiratanga.
As bandeiras maorís Te Paerangi e Te Paekinga do Kīngitanga, e a máis elaborada bandeira de batalla Te Kooti, levaban unha "tripla estrela" que algúns suxeriron representaba as tres principais illas de Aotearoa ou as tres canastras do coñecemento do deus Tane. Un dos dous himnos nacionais de Nova Zelandia, "God Defend New Zealand", inclúe a verso "Guard Pacific's triple star" (Garda a tripla estrela do Pacífico) e déronse varias especulacións a través dos anos sobre se isto era unha referencia ás tres illas, ou talvez á bandeira de batalla maorí — o autor do himno, Thomas Bracken, era en parte un irlandés anti-colonial.
Cronobioloxía
A cronobioloxía é unha disciplina da Fisioloxía que estuda os ritmos biolóxicos, incidindo tanto na súa orixe como nas súas características e as súas implicacións. Posúe especial interese en endocrinoloxía, neurociencia e ciencia do soño.
Night Shades
Night Shades é o cuarto álbum de estudio da banda estadounidense de dance rock Cobra Starship, editado o 29 de agosto do 2011 a través dos selos Fueled by Ramen e Decaydance Records. O disco é a continuación do seu traballo do 2009 Hot Mess. O seu primeiro sinxelo foi "You Make Me Feel...", que conta coa cantante Sabi e foi publicado o 10 de maio. Todo o disco estivo dispoñoble en stream gratuitamente na súa páxina de Facebook antes do seu lanzamento.
O álbum estreouse no número 50 da lista Billboard 200, tras vender 9.000 copias na súa primeira semana, pero caeu ao posto 185 na segunda. Cobra Starship realizou un pre-concerto nos Video Music Awards da MTV no ano 2011, e tras esa actuación o seu sinxelo "You Make Me Feel..." acadou o top 10 da lista Billboard Hot 100.
Quenlla de Headington
miniatura|dereita|Quenlla de Headington. A Quenlla de Headington, denominado no orixinal en lingua inglesa The Headington Shark, é unha escultura localizada no número 2 de New High Street, en Headington, Oxford (Inglaterra). Trátase da representación dunha quenlla ou tiburón plantada no tellado da casa no devandito enderezo.
Características
A escultura, realizada en fibra de vidro polo escultor John Buckley, foi erixida no cuadraxésimo primeiro aniversario da caída da bomba atómica sobre Nagasaki, o 9 de agosto de 1986. Segundo Bill Heine, un presentador da radio local, que aínda é propietario da casa, "o tiburón representa a alguén que se sente totalmente impotente e perfora un burato no teito da súa casa nunha mostra de impotencia, rabia e desesperación... é dicir, simboliza a Campaña para o desarmamento nuclear (CND), a enerxía nuclear, Chernóbil e Nagasaki".
A estatua pesa 200 kg e mide 7,60 m. O seu nome é 1986 sen título (título escrito na porta da casa).
Controversia
O Consello municipal da cidade de Oxford intentou retirar a escultura por razóns de seguridade (e tamén porque se instalara sen permiso para construír), pero permanece no seu lugar grazas ao apoio popular.
Xogo do pau
miniatura|200px|dereita|Exhibición de xogo do pau na rúa O xogo do pau (en portugués jogo do pau) é un tipo de combate tradicional galego e portugués, unha arte marcial. En Portugal o seu uso está codificado, mentres que en Galiza está testemuñado en cantigas, contos e outras formas de acervo popular oral, así como nas testemuñas de persoas de idade que o practicaran na súa infancia e xuventude.
Historia do xogo do Pau
En moitas sociedades a espada desenvolveuse como unha arma á que lle atribuían un carácter sagrado, de xeito que só podían levala e empregala os nobres guerreiros. Ao pobo prohibíaselle usar dela, polo que tiña que desenvolver métodos de combate alternativos, ás mans ou con ferramentas e trebellos das angueiras diarias. Quen estea familiarizado coa historia do xurdimento do karate (que significa ás mans en xaponés) en Oquinava, sabe que se desenvolveu en paralelo ao kobudo, que inclúe técnicas de uso de fouces, paus ou mallos. Era este arsenal o que podían usar os labregos ou os mariñeiros para rexeitaren os ataques dos samurais, que viñan armados con catanas e outros artefactos bélicos. Tamén en Portugal e en Galiza apareceu un sistema de loita tradicional que empregaba os caxatos que usaban os labregos e os pastores, e que se coñeceu por jogo do pau, se ben aquí o termo se refire non tanto á brincadeira como ao manexo ou á técnica.
Ben entrado o século XX eran frecuentes por Portugal enteiro, e especialmente no norte do país, e en Galiza os combates de pau nas feiras e romarías. Ás veces estaban implicadas nestas liortas aldeas enteiras, noutras os combates eran individuais, ou dun contra varios. Era o tempo dos puxadores (nome que lles daban aos loitadores do norte) e dos varredores de feiras (combatentes de sona que acudían ás feiras e romarías para desafiaren a outros e probar o seu valor a través da vitoria contra todos).
Un loitador, Mestre Monteiro, orixinario da rexión de Fafe, conta que na mocidade do pai había dúas poboacións que ían aos domingos á mesma capela, levando os homes e os mozos cadansúa vara, de xeito que cando se axeonllaban na misa se vían todos os paus saíndo dereitos por riba das cabezas. Despois da cerimonia era frecuente, nunha eira de alí preto, pelexas entre os rapaces das dúas aldeas, que comezaban por calquera pequena razón (un piropo a unha rapaza do outro lugar, os celos dun namorado, unha discusión polo paso dun regato...) e que se resolvían a paus. Con todo, o combate posuía as súas regras. Había un código ético, que prohibía os loitadores bateren en home que non tivese pau, ou que estivese no chan.
Tamén na literatura podemos atopar historias sobre o xogo do pau, especialmente en autores como Aquilino Ribeiro e Miguel Torga.
Mapache
O mapache  ou osiño lavador (Procyon lotor) é unha especie de mamífero de mediano tamaño nativo de Norteamérica, Centroamérica e Caribe (desde Canadá a Panamá).
Xogo do pau
Historia do xogo do Pau
A partir dos anos 30 o xogo do pau comezou a perder importancia. Os motivos son varios: a acción das autoridades policiais, que para evitar loitas sanguentas prohibiron o uso dos paus dentro dos recintos das feiras; a emigración de moitos homens para a cidade ou para o estranxeiro; ou a xeneralización do uso de armas de fogo, que fixo innecesaria a aprendizaxe lenta e difícil desta técnica de defensa persoal. miniatura|100px|dereita|Bandeira da escola do Ateneu
Mapache
O mapache norteamericano é a maior especie da familia dos prociónidos, cunha lonxitude corporal de 40 a 70 cm e un peso corporal de 3,5 a 9 kg. O seu pelame agrisado consta principalmente dunha densa capa inferior de pelo que o illa do frío. Dúas das características máis distintivas dos mapaches son as súas extremadamente destras patas anteriores e a súa máscara facial, que son temas que aparecen nas mitoloxías dos pobos indíxenas de América. Teñen moita intelixencia, e nos estudos realizados podían lembrar a solución de diversas tarefas durante tres anos. Aliméntase xeralmente pola noite, e a súa dieta omnívora consta dun 40% de invertebrados, 33% de vexetais, e 27% de vertebrados.
O hábitat orixinal do mapache son os bosques de folla caduca e mixtos, pero debido á súa grande adaptabilidade ampliárona a zonas montañosas, marismas e áreas urbanas, onde algúns residentes considéranos unha praga. Como resultado do escape de animais e de introducións deliberadas de mediados do século XX, agora están distribuídos no continente europeo (principalmente Europa central), Caucasia e o Xapón.
Xogo do pau
Historia do xogo do Pau
En Lisboa, praticábase principalmente a partir do século XIX, un estilo propio, nado nos quintais da capital e en clubs como o Ateneu Comercial de Lisboa ou o Real Ginásio, que despois acabou sendo o Ginásio Clube Português, onde aínda hoxe se aprende esta arte. Xorden dúas grandes escolas, diferenciadas tecnicamente e con base en factores histórico-sociais: a Escola do Norte e a Escola de Lisboa (tamén practicada no Ribatejo e na Estremadura portuguesa). Esta última desenvolveu unha serie de innovacións técnicas e pasou a darlle menos importancia ao combate contra varios adversarios.
Mapache
Aínda que antes se pensaba que era un animal solitario, agora hai probas de que se implica en comportamentos sociais específicos de xénero. As femias relacionadas a miúdo comparten unha área común, mentres que os machos non relacionados viven xuntos en grupos de ata catro animais para manter as súas posicións ante machos alleos durante as tempadas de apareamento, e ante outros invasores potenciais. O tamaño do seu dominio vital varía desde 3 ha nas femias nas cidades a 5 000 ha nos machos das praderías. Despois dun período de xestación duns 65 días, nacen de dous a cinco crías en primavera. Os fillos son despois criados pola nai ata que se dispersan a finais do outono. Aínda que os mapaches en catividade poden vivir ata os 20 anos, a súa esperanza de vida na natureza é de só 1,8 a 3,1 anos. En moitas áreas, a caza e os atropelos por vehículos son as súas dúas causas de morte máis comúns.
Xogo do pau
Historia do xogo do Pau
Ao longo da historia do xogo do pau foron moitos os mestres que deixaron a súa sona polas diferentes rexións de Portugal: mestre António Nunes Caçador, mestre Frederico Hopffer, mestre Júlio Hopffer, mestre Joaquim Baú, mestres Calado Campos, pai e fillo, mestre Chula, mestre Custódio Neves, mestre Pedro Ferreira, mestre Elias Gameiro, mestre Nuno Russo, mestre Manuel Monteiro, e unha longa recua. O nome de Mestre Pedro Ferreira (26 de marzo de 1915 – 24 de setembro de 1996) destaca polo seu extraordinario desenvolvemento técnico, combinando as Escolas do Norte e de Lisboa, que ben coñecía as dúas. Foron discípulos seus moitos dos actuais mestres en activo. Xogou ao pau durante toda a vida, con grande habelencia e calidade. Era o mestre do Ateneu Comercial de Lisboa, se ben nos últimos anos lle pasou a responsabilidade ao mestre Manuel Monteiro, o seu sucesor. miniatura|200px|dereita|Mestre Monteiro e alumnos
Mapache
Nome e etimoloxía
miniatura|A máscara da face do mapache adoita estar interrompida por unha liña negra amarronada que se estende desde a fronte ao fociño.
Sempre chamou a atención o costume deste animal de coller as cousas coas mans e aparentemente lavalas, o que lle deu moitos dos seus nomes comúns e tamén o científico. Procyon significa en grego 'similar a un can' ou 'anterior a un can', e lotor significa 'lavador' en latín. A palabra mapache procede da voz da lingua náhuatl mapach, que significa "o que colle todo coas mans", de onde o tomaron os colonizadores españois e está referenciada en galego. En moitas linguas noméase polo seu característico costume de lavar as cousas acompañado do termo oso ou rato, como, por exemplo, orsetto lavatore en italiano, Waschbär en alemán, e araiguma (アライグマ) en xaponés, ou raton laveur en francés e rato-lavadeiro en portugués (entre outros nomes). Isto correspóndese cun antigo nome científico que tivo, Ursus lotor (oso lavador), aínda que despois pareceu pouco apropiado, xa que non ten unha relación moi directa cos osos (nin cos ratos) e despois foi cambiado. A denominación inglesa "raccoon" tamén ten que ver con manipular, e procede da lingua dos indios powhatan, que lle chamaban aroughcun ou arathkone. Parece ser que a palabra é unha derivación dunha raíz da lingua protoalgonquina *ahrah-koon-em, que significa "o que freta, esfrega e rasca coas mans".
Ao mapache tamén se lle chama ás veces na literatura internacional mapache norteamericano ou do norte, para distinguilo dos outros dous mapaches que comparten con el o xénero Procyon, que son o mapache de Cozumel, que só vive na illa mexicana de Cozumel, e o mapache suramericano ou cangrexeiro, que vive en Suramérica.
Evolución
Baseándose no rexistro fósil de Francia e Alemaña, os primeiros membros coñecidos da familia Procyonidae vivían en Europa no Oligoceno tardío hai uns 25 millóns de anos. Fixándose nos seus dentes e estrutura cranial similares, os prociónidos e os mustélidos parecen compartir un antepasado común, pero as análises moleculares indican que hai unha relación próxima entre os prociónidos e os osos. Despois de que as especies que existían daquela cruzaran o estreito de Bering polo menos seis millóns de anos despois, no Mioceno temperán, o centro da súa distribución era xa América Central. Os coatís (Nasua e Nasuella) e os mapaches (Procyon) considéranse que teñen un antepasado común que sería unha especie do xénero Paranasua presente hai entre 5,2 e 6,0 millóns de anos. Esta filoxenia está baseada na comparación morfolóxica dos fósiles, o que non concorda cunha análise xenética de 2006, que indica que os mapaches están máis estreitamente relacionados cos actuais Bassariscus. A diferenza doutros prociónidos, como o mapache suramericano (Procyon cancrivorus), os antepasados do mapache norteamericano deixaron as rexións tropicais e subtropicais e migraron ao norte hai uns 2,5 millóns de anos, nunha migración que foi confirmada polo descubrimento de fósiles nas Grandes Chairas que datan de mediados do Plioceno. O seu antepasado máis recente foi probablemente Procyon rexroadensis, un gran mapache do Blancano procedente da Formación Rexroad caracterizado polos seus estreitos dentes posteriores e gran mandíbula inferior.
Subspecies
miniatura|O mapache P. l. incautus en [[cayo Cudjoe, Florida. A subespecie que habita os cayos de Florida está caracterizado polo seu pequeno tamaño e pelame moi claro.]]
En 2005, na obra Mammal Species of the World recoñecíanse 22 subespecies de mapache. Catro destas subespecies son endemismos de pequenas illas de América Central e o Caribe que foron a miúdo consideradas especies distintas despois do seu descubrimento. Hai un mapache bahamés e un mapache de Guadalupe, que son moi similares entre si; un mapache das Tres Marías, que é meirande que a media e ten un cranio anguloso; e un mapache de Barbados xa extinguido. Os estudos dos seus trazos morfolóxicos e xenéticos feitos en 1999, 2003 e 2005 fixeron que todas esas supostas "especies" de mapaches de illas fosen consideradas subespecies do mapache norteamericano na terceira edición de Mammal Species of the World's. Unha quinta poboación illeira de mapache, o mapache de Cozumel, que só pesa de 3 a 4 kg e ten dentes notablemente máis pequenos, aínda se considera unha especie separada.
Xogo do pau
Historia do xogo do Pau
O xogo do pau comezou un proceso de organización a nivel nacional coa fundación, en 1977, baixo o impulso de Pedro Ferreira, da Associação Portuguesa de Jogo do Pau. As distintas escolas e clubs están hoxe organizadas nunha estrutura de representación, a Federación Portuguesa de Xogo do Pau. Como proba das vantaxes técnicas do sistema portugués, pódese sinalar que nos campionatos abertos de loitas con pau, que tiveron lugar en Francia na década de 1980, coa presenza de sistemas de combate do Xapón, Vietnam, Francia e outros países, os combatentes portugueses foron campións absolutos.
Mapache
Subspecies
As catro subespecies de mapache máis pequenas, cun peso típico de 1,8 a 2,7 kg, viven ao longo da costa sur de Florida e nas illas adxacentes; un exemplo delas é o mapache da illa Ten Thousand (Procyon lotor marinus). A maioría das outras 15 subespecies só difiren lixeiramente entre elas en cor do pelame, tamaño e outras características físicas. As dúas subespecies máis espalladas son o mapache oriental (Procyon lotor lotor) e o do val do alto Mississippi (Procyon lotor hirtus). Ambos comparten ter un pelame comparativamente escuro e de longos pelos, pero a subespecie hirtus é meirande que a lotor. O mapache oriental viven en todos os estados dos Estados Unidos e provincias canadenses que están ao norte de Carolina do Sur e Tennessee. A área de distribución adxacente do mapache do val do alto Mississippi comprende todos os estados dos Estados Unidos e provincias canadenses ao norte de Louisiana, Texas e Novo México.
A identidade taxonómica dos mapaches introducidos que se fixeron silvestres en Eurasia é descoñecida, xa que as poboacións fundadoras consistían en espécimes non categorizados procedentes de zoos e granxas peleteiras.
Descrición
miniatura|Cranio con dentición: 2/2 molares, 4/4 premolares, 1/1 caninos, 3/3 incisivos miniatura|Esqueleto miniatura|[[Báculo (óso peneano)|Báculo ou óso peneano]] miniatura|Parte inferior da pouta anterior con [[vibrisas visibles na punta dos dedos]]
Características físicas
Sen contar a súa peluda cola, os mapaches miden entre 40 e 70 cm, e a cola mide outros 20 a 40 cm adicionais, pero xeralmente a cola non adoita pasar dos 25 cm. A altura ata a cruz é de 23 a 30 cm. O peso corporal dun adulto varía considerablemente segundo o hábitat, facendo que sexan un dos mamíferos de peso máis variable, que está entre os 2 e os 14 kg, máis comunmente entre 3,5 e 9 kg. Os espécimes máis pequenos viven no sur de Florida, mentres que os que están preto do límite norte da súa área de distribución adoitan ser os máis grandes (seguindo a regra de Bergmann). Os machos son xeralmente dun 15 a un 20% máis pesados que as femias. A principios do inverno, poden pesar dúas veces máis que en primavera debido ao almacenamento de graxa que fan. O mapache silvestre máis grande que foi medido pesaba 28,4 kg e medía 140 cm de lonxitude total, o que é con diferenza o maior tamaño rexistrado nun prociónido.
O trazo físico máis característico do mapache é a área de pelame negro que ten arredor dos ollos, que contrasta coa cor branca da face que a rodea. Esta banda negra lembra unha máscara de bandido e contribuíu a darle ao animal unha reputación de malvado. As orellas algo arredondadas están tamén rodeadas de pelo branco. Crese que os mapaches poden recoñecer a expresión facial e postura doutros membros da súa especie máis rapidamente ao distinguir a conspicua coloración facial e os aneis alternantes claros e escuros da cola. A máscara negra tamén pode reducir o resplandor cegador da luz e mellorar así a visión nocturna. Noutras partes do corpo, os longos e ríxidos pelos de garda, que protexen da humidade, están normalmente coloreados en tons de gris e, en menor medida, marrón. Os mapaches cun pelame moi escuro son máis comúns nas poboacións que se fixeron silvestres en Alemaña porque os individuos con esa cor estaban entre os que foron inicialmente liberados alí na natureza. A densa capa inferior de pelame, que supón o 90% da pelame, illa contra o frío e está composta por pelos longos de 2 a 3 cm.
Os mapaches, cuxo método de locomoción terrestre se adoita considerar plantígrado, poden poñerse de pé sobre as patas posteriores para examinar obxectos coas poutas anteriores. Como teñen unhas patas curtas comparadas co seu compacto torso, xeralmente non poden correr rápido nin choutar grandes distancias. A súa velocidade máxima en curtas distancias é de 16 a 24 km/h. Poden nadar a unha velocidade media duns 5 km/h e poden permanecer na auga durante varias horas. Poden baixar dunha árbore coa cabeza por diante, o que é unha habilidade pouco común nun mamífero do seu tamaño, para o que rotan os pés posteriores para que queden apuntando cara atrás. Teñen un dobre sistema para arrefriarse regulando a súa temperatura; disipan a calor pola suor ou ampeando.
Os seus cranios teñen unha rexión facial ancha e curta e unha voluminosa caixa cranial. A lonxitude da cara é menor que a do neurocranio, e os seus ósos nasais son curtos e bastante anchos. As ampolas auditivas teñen unha forma inchada, e a crista saxital está pouco desenvolvida. A dentición consta de 40 dentes coa seguinte fórmula dental:, e está adaptada á súa dieta omnívora: a súa moa carniceira non é tan afiada e aguda coma a dos animais plenamente carnívoros, pero os molares non son tan anchos coma os dos herbívoros. O óso peneano dos machos é duns 10 cm de longo e está fortemente curvado no extremo anterior. Os machos novos distínguense dos maduros pola forma e extrusibilidade dos seus óso peneanos. Sete das trece chamadas vocais identificadas nos mapaches utilízanse para a comunicación entre a nai e as crías, unha delas é un trilo parecido ao dos paxaros dos neonatos.
Sentidos
O sentido máis importante para o mapache é o tacto. As súas "hipersensibles" poutas anteriores están protexidas por unha capa córnea delgada que se pode pregar cando está húmida. Os cinco dedos das mans non teñen membranas interdixitais, o que non é moi común entre os carnívoros. Case dous terzos da área responsable da percepción sensorial do seu córtex cerebral está especializada na interpretación de impulsos táctiles, máis que en calquera outro animal estudado. poden identificar obxectos antes de tocalos coas mans coas vibrisas situadas sobre as súas afiadas garras non retráctiles. As mans carecen de polgar opoñible, polo que non ten a axilidade coas mans dun primate. Non se observaron efectos negativos na percepción táctil cando permanecen en auga por debaixo de 10 °C durante horas.
Xogo do pau
O xogo do pau en Galiza
En tanto que en Portugal o Xogo do Pau tivo sempre un certo grao de visibilidade na sociedade, sendo adaptado desta forma ás convencións e estruturación das artes marciais modernas, a historia nacional de Galiza fixo que esta disciplina sufrise un progresivo esquecemento. Porén, hai documentación da existencia de mestres galegos desta arte marcial, e hai aínda persoas vivas que aprenderon na mocidade a xogar ao pau, e que empregaron activamente eses coñecementos en situacións de loita real. Persoas coma Isidro Piñeiro na costa do Salnés ou grupos coma o Jogo do Pau Compostela están a recuperar, de primeira man, estas testemuñas e a incorporalas a unha práctica moderna.
Mapache
Sentidos
Crese que son cegos para as cores ou polo menos distinguen pouco as cores, aínda que os seus ollos están ben adaptados para percibir a luz verde. Aínda que a súa acomodación de 11 dioptrías é comparable á dos humanos e ven ben entre lusco e fusco debido ao tapetum lucidum que teñen detrás da retina, a percepción visual ten unha importancia secundaria para os mapaches, porque teñen unha vista mala a longa distancia. O sentido do olfacto, ademais de ser útil para orientarse na escuridade, é importante para a comunicación intraespecífica. As secerecións glandulares (xeralmente as das súas glándulas anais), urina e feces utilízanse para marcar obxectos. Teñen un amplo rango auditivo co que poden percibir tons sonoros de 50 a 85 kHz e tamén suaves ruídos, como os producidos polas miñocas baixo terra.
Intelixencia
O zoólogo Clinton Hart Merriam describiunos como "bestas intelixentes", e dixo que "en certos aspectos a súa astucia sobrepasa a dos raposos". Só se fixeron uns poucos estudos para determinar as capacidades mentais dos mapaches, a maioría deles centrados no sentido do tacto do animal. Nun estudo feito polo etólogo H. B. Davis en 1908, os mapaches foron quen de abrir 11 dun total de 13 peches complexos en menos de 10 intentos e non tiveron problema en repetir a acción cando os peches foron resituados ou postos invertidos. Davis concluíu que comprendían os principios abstractos dos mecanismos da pechadura e a súa rapidez de aprendizaxe era equivalente á do macaco rhesus. Estudos feitos en 1963, 1973, 1975 e 1992 sobre a memoria do mapache mostraron que poden lembrarse das solucións de tarefas ata tres anos despois. Nun estudo feito por B. Pohl en 1992, os mapaches podían diferenciar instantameamente entre símbolos idénticos e diferentes tres anos despois dunha curta fase inicial de aprendizaxe. Stanislas Dehaene informa no seu libro The Number Sense (O sentido dos números) que os mapaches poden distinguir caixas que conteñen dúas ou catro uvas das que conteñen tres.
Comportamento social
miniatura|Mapaches orientais (P. l. lotor) nunha árbore: a estrutura social dos mapches está agrupada no que [[Ulf Hohmann chama unha "sociedade de tres clases".]]
Os estudos realizados na década de 1990 polo etólogo Stanley D. Gehrt e Ulf Hohmann suxiren que os mapaches realizan comportamentos sociais específicos de xénero e non son tipicamente solitarios como anteriormente se pensaba. As femias relacionadas a miúdo viven no que se chama "sociedade de fisión-fusión", é dicir, comparten unha área común e ocasionalmente encóntranse en terreos de alimentación ou descanso. Os machos non relacionados forman grupos sociais pouco cohesionados de machos para manter as súas posicións ante machos alleos durante a tempada de apareamento ou ante outros invasores potenciais. Tales grupos xeralmente non constan de máis de catro individuos. Como algúns machos mostran un comportamento agresivo cara ás crías non emparentadas con eles, as nais íllanse doutros mapaches ata que as crías son grandes dabondo como para defenderse por si mesmas. Como teñen estes tres modos de vida, Hohmann denominou a súa estrutura social unha "sociedade de tres clases". Samuel I. Zeveloff, profesor de zooloxía na Universidade estatal Weber e autor do libro Raccoons: A Natural History (Mapaches: Unha historia natural), é máis cauteloso na súa interpretación e conclúe que polo menos as femias son solitarias a maior parte do tempo, e segundo un estudo de Erik K. Fritzell en Dacota do Norte de 1978, os machos en áreas con baixa densidade de poboación son solitarios tamén.
A forma e tamaño do dominio vital dos mapaches varía dependendo da idade, sexo e hábitat. Os adultos reclaman áreas máis do dobre de grandes que os individuos novos. Aínda que o tamaño dos dominios vitais no hábitat pouco hospitalario das praderías de Dacota do Norte está entre 7 e 50 km2 para os machos e entre 2 e 16 km2 para as femias, o tamaño medio nun pantano no lago Erie era de 0,5 km2. Independentemente de se o dominio vital de grupos adxacentes se solapa, o máis probable é que non sexa defendido activamente fóra da tempada reprodutora se os recursos alimenticios son suficientes. As marcas de olor en lugares prominentes crese que establecen os dominios vitais e serven para identificar os individuos. A urina e as feces que depositan en lugares comunais de defecación chamados latrinas de mapaches poden proporcionar información adicional sobre terreos de alimentación, xa que foron observados xuntándose alí despois para comer en grupo, durmir e xogar.
En canto a padróns xerais de comportamento, Gehrt sinalou que "normalmente atoparás un 10 a 15 por cento que fará o contrario" do que se espera.
esquerda|miniatura|Sobre unha [[maceira]]