cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Batalla de Schellenberg
Recta final
Os defensores de Schellenberg, superados en número polos aliados, resistiron dúas horas no forte, pero o ataque de Marlborough e Baden por ambos flancos puxo fin á resistencia. O pánico apoderouse das tropas francobávaras, que fuxiron como puideron, e o Duque enviou 35 escuadróns de cabalería e dragón a perseguir as tropas inimigas mentres estas escapaban. Non había unha boa ruta de escape, pois a ponte sobre o Danubio tirárase durante a batalla, e a maioría dos homes do Conde d’Arco morreron afogados intentando cruzar o Danubio.
Consecuencias
miniatura|esquerda|170px|O [[Maximiliano II Manuel|Elector de Baviera (1662-1726), por Joseph Vivien. Maximiliano desempeñou un importante papel contra Francia durante a Guerra dos Nove Anos, pero pasou ao bando do Rei Sol antes do estoupido da Guerra de Sucesión Española, enfrontándose ao seu sogro, o Emperador Leopoldo.]]
O Coronel de la Colonie foi un dos poucos soldados que deron escapado da batalla, na que o Elector perdera moitas das súas mellores tropas: a aniquilación dos rexementos do Conde d’Arco tivo graves efectos na capacidade militar do exército francobávaro para o resto da campaña. Moi poucos dos que participaron na batalla na defensa de Schellenberg volveron a unirse ao exército do Elector e do Conde de Marsin, se ben entre os poucos que si o fixeron atópanse o Conde d’Arco e o seu lugartenente, o Marqués de Maffei, que defenderon Lutzingen na Batalla de Höchstädt.
Dos 22.000 homes alistados no exército aliado, houbo unhas 5000 baixas durante a batalla, que, desbordaron todos os hospitais que Marlborough mandara instalar en Nördlingen. Entre os mortos do bando aliado había seis Tenentes Xenerais, catro Xenerais e moitos outros oficiais, como coroneis e tenentes coroneis. Isto demostra o alto grao de exposición ao perigo dos oficiais, que debían dirixir as tropas no ataque, o que provocou a caída de grandes militares como o Conde de Limburg-Styrum ou o Xeneral van Goor. Ningún outro conflito bélico da Guerra de Sucesión española se cobrou tantos oficiais entre as súas vítimas.
Por outra banda, a vitoria aliada supuxo a conseguinte obtención dun botín, constituído polos canóns do forte de Schellenberg, xunto con municións, víveres e riquezas de Donauwörth. Mais as longas listas de baixas causaron gran consternación por toda a Grande Alianza, sendo destacable o clamor popular na Haia. As Provincias Unidas acuñaron unha moeda conmemorativa da vitoria, na que aparecía o Margrave de Baden e unha inscrición latina no reverso, sen mención ningunha ao Duque de Marlborough. O Emperador Leopoldo escribiu persoalmente ao Duque para remediar o agravio: “Nada pode ser máis glorioso que a celeridade e o vigor cos que vencéstedes ao inimigo en Donauwörth”.
Durante o mes de xullo, Marlborough enviou as súas tropas a devastar a campiña bávara, queimando aldeas e destruíndo cultivos, co fin de provocar un enfrontamento armado co Elector ou ben de facelo volver ao bando imperial. O espolio de Baviera, que xerou miseria na poboación, provocou que a súa esposa, María Antonia, lle suplicase que deixase o bando francés e se unise á Grande Alianza. O Emperador tamén desexaba que isto pasase, polo que lle ofreceu amnistía e subsidios para a reparación dos seus territorios. Aínda que Maximiliano dubidou na súa fidelidade ao Rei Sol, decidiu seguir loitando contra o Emperador Leopoldo e a Grande Alianza cando recibiu as novas da chegada dos reforzos de Tallard, con 35.000 homes. Pero, as forzas de Marlborough e Baden tamén ían recibir axuda, pois o Príncipe Uxío de Savoia dirixíase a Baviera con 18.000 homes.
O 5 de agosto reuníronse os tres comandantes aliados, Marlborough, Baden e Savoia, para proxectar o seguinte movemento. O plan do Margrave de sitiar a cidade de Ingolstadt, no Danubio, cun exército de 15.000 homes, foi apoiado con entusiasmo polos outros dous líderes (a pesar da súa inferioridade numérica). Finalmente, o exército aliado enfrontouse á coalición francobávara nas proximidades de Blindheim, no Danubio. A batalla, que se produciu o 13 de agosto, coñécese na Historia como a Batalla de Höchstädt (ou batalla de Blenheim para os ingleses).
Referencias culturais
Finalmente, os aliados obteñen a vitoria:
Laméntase sobre o masacre, esta vez enfatizando nos soldados ingleses:
Embiotócidos
miniatura|dereita|350px|Embiotoca lateralis miniatura|dereita|350px|togaster aggregata Os embiotócidos (Embiotocidae) son unha familia de peixes mariños e de auga doce incluída na orde Perciformes.
Batalla de Schellenberg
Referencias culturais
O poeta tamén fala do espolio da campiña bávara que se produciu pouco despois da batalla:
Embiotócidos
Morfoloxía
Alcanzan tamaños máximos de 45 cm (Rhacochilus toxotes). Posúen unha aleta dorsal con 6-11 radios espiñosos (Hysterocarpus traski ten 15-19 e 9-28 radios brandos; na aleta anal, 3 espiñas e 15-35 radios brandos. A aleta caudal é aforquitada. Na liña lateral hai de 35 a 75 escamas.
Rappen
miniatura|[[Moeda dun rappen de 1995]] Rappen (en alemán rappen; plural: rappen) é a denominación da moeda divisionaria do franco suízo, equivalente á súa centésima parte. Dado que Suíza é un estado plurilingüe, esta moeda denomínase tamén oficialmente rap en romanche, centime en francés e centésimo en italiano.
Embiotócidos
Hábitat e bioloxía
A maior parte das especies viven en cursos de auga doce de América, mentres que algunhas se distribúen polo norte do océano Pacífico norte.
Pesca en Galicia
miniatura|Barco pesqueiro en [[Ribeira.]] O sector pesqueiro de Galicia, que abrangue todas as actividades relacionadas coa pesca extractiva, o marisqueo e a acuicultura, continúa a ser un dos primeiros eixos da economía galega.
Segundo os datos do Instituto Galego de Estatística (IGE), no ano 2004 a cifra de negocio deste sector bateu a barreira dos 1.000 millóns de euros. Ademais da facturación directa, esta actividade estimula o funcionamento doutros moitos axentes económicos en Galicia. De feito, do sector pesqueiro galego dependen non só os máis de 25.700 mariñeiros, acuicultores e mariscadores que faenan habitualmente senón tamén os traballadores de actividades como a industria conserveira, os estaleiros ou o comercio.
Embiotócidos
Hábitat e bioloxía
Son vivíparos: o macho usa a parte anterior da aleta anal para introducir o seu seme na femia, e os embrións desenvólvense dentro desta. Desta característica deriva o seu nome, do grego embios, persistente, e tokos, -ou, nacemento.
Rappen
Orixinalmente era unha variante do pfennig ("penique") medieval común nas rexións alemánicas de Alsacia, Sundgau e norte de Suíza.
Pesca en Galicia
Introdución
Descarga de [[mexillóns na Illa de Arousa.|dereita|miniatura]]A particular importancia da pesca en Galicia vén condicionada pola súa situación xeográfica, en augas temperadas por mor da súa latitude media, e pola extensión da súa costa, con case mil cincocentos quilómetros. A primeira destas características, xunto á estrutura xeolóxica da costa formando profundas e numerosas rías, garante unha elevada e variada riqueza de recursos, especialmente mariscos (mexillóns, ameixas, ostras, nécoras, centolas) e aquelas especies de peixe de distribución costeira (como sardiña, xurelo ou pescada). Canto á segunda, a costa galega ofrece numerosas zonas apropiadas para usos portuarios e incrementa a área da plataforma continental, hábitat que buscan numerosas especies de peixes.
Rappen
Orixe do nome
miniatura|Rappenpfennig de [[Friburgo, Suíza|Friburgo. Ca. 1290.]] En ocasións explicouse a orixe do termo remontándose ao rappenpfennig, unha variante do penique cuñado en Friburgo no século XIII que inicialmente representaba a figura dunha aguia, aínda que posteriormente foi reinterpretada como un corvo (en alemán: raben), do que tomaría o nome pola vía popular.
Embiotócidos
Taxonomía
Clasifícanse en 13 xéneros (WORMS):
Rappen
Orixe do nome
Maior consideración ten, na actualidade, a hipótese de que a denominación se deba á cor escura dos primeiros exemplares destas moedas, por mor da súa pobreza en prata. Na antiga lingua altoalemá, rap significaba precisamente "escuro" e aínda hoxe en alemán a palabra rappe significa "cabalo negro".
Pesca en Galicia
Aspectos económicos
[[peixe espada|Peixes espada na lonxa de Vigo|miniatura|dereita]] miniatura|Aparellos na [[A Illa de Arousa|Illa de Arousa]] dereita|[[Bateas na ría de Vigo.|miniatura]] dereita|miniatura|Acampada de afectados pola redución da cota da pesca de cerco antes os edificios administrativos da [[Xunta de Galicia en 2015.]] En termos económicos, a pesca en Galicia vén representa-lo 10% do PIB galego, aínda cando a práctica totalidade desta actividade se concentre loxicamente na franxa costeira. No 2004, a facturación deste sector superou os 1.000 millóns de euros. Representa ademais unha fonte de actividade económica moi diversificada nos sectores industrial e de servizos, ata o punto de que o 12% do emprego galego depende directa ou indirectamente da pesca, o que converte a Galicia na comunidade europea máis dependente do sector pesqueiro. O número de traballadores directos neste sector supera os 25.700, entre mariñeiros, mariscadores e empregados no sector da acuicultura, e estímase que cada emprego no mar crea catro máis en actividades en terra relacionadas co peixe, por exemplo nas industrias conserveiras (ó redor de 12.000 empregados) e conxeladoras (en torno ós 8.000 empregos).
As actividades pesqueiras en Galicia podémolas dividir en pesca extractiva, marisqueo e acuicultura. O total de embarcacións, incluídos parques de cultivos flotantes e barcos auxiliares, supera as 8.000 unidades, das que máis de 5.200 son barcos de pesca, con case 118.000 toneladas de rexistro bruto. A gran maioría, 4.500 barcos, dedícase á pesca de baixura, fundamentalmente no interior das rías, mentres que o resto distribúese entre a frota do litoral, que realiza as súas capturas no caladoiro nacional (na costa galega, cantábrica e portuguesa) mediante artes de cerco e de arrastre e a frota de altura ou de grande altura. Estímase que un 25% da frota galega pesca en augas comunitarias ou internacionais (Gran Sol, Suráfrica e Suramérica, especialmente).
Rappen
Orixes
miniatura|esquerda|Rappel de [[Basilea do século XVII]] Debido á extensión da circulación desta moeda no século XIV pola rexión do Rin superior, chegou a adoptarse como moeda padrón na denominada Rappenbund ou Rappenmünzbund ("Liga do rappen"), unha unión de cecas rexionais formada en 1399 que incluía o bispado de Bailea e a maioría das cidades máis grandes da rexión. O obxectivo era dotarse dunha moeda común que favorecese o comercio. Á liga adheríronse, en Alsacia, as cecas de Colmar e Thann; na actual Suíza as de Basilea, Schaffhausen, Zofingen, Zürich, Berna, Soleura e Friburgo; e tamén outras cecas en Brisgovia e no Sundgau.
Pesca en Galicia
Marisqueo
O marisqueo realízase principalmente de modo artesanal e a pé, na faixa costeira que queda ó descoberto co devalo da marea, aínda que tamén é significativa, nas Rías Baixas, a modalidade de marisqueo a flote. As principais especies capturadas son as distintas variedades de ameixa e o berberecho. Este último, con 4,7 millóns de toneladas, representa case a metade do volume dos moluscos vendidos nas lonxas, 10,3 millóns de toneladas en 2007.
Acuicultura
Finalmente, a acuicultura constitúe unha especialización da explotación dos recursos mariños cada día máis desenvolvida e prometedora en Galicia, en constante proceso de expansión. No ano 2005, Galicia achegou o 82% da produción de acuicultura española, sendo o mexillón a especie máis representativa, con case 300.000 toneladas, un 96% do total. A seguir estaría o rodaballo, con 5.700 toneladas.
Rappen
Orixes
Logo da disolución da Rappenbund en 1584, algúns estados suízos continuaron a cuñaxe de rappen dentro dos seus territorios, onde ficaron con uso local ata finais do século XIX. Este foi o caso, entre outros, de Lucerna e de Schwytz (entre 1620 e 1625), ou de Zürich (a partir de 1650).
Divisionaria do franco suízo
miniatura|[[Moeda de 20 rappen de 1859]] En 1798, cando se produciu a unificación política suíza por iniciativa francesa baixo a República Helvética, precisábase unha moeda unificada para estandarizar e organizar a caótica coexistencia de máis de 800 moedas diferentes propias de cada territorio.
Naceu así o primeiro franco suízo, baseado no tálero de Berna, dividido en 10 batzen e cada un deles composto, pola súa vez, por 10 rappen. Esta nova unidade utilizouse unicamente durante cinco anos, ata a fin da República Helvética en 1803. Con todo, moitos dos cantóns, ao convertérense en independentes, seguiron a emitir versións propias dese franco decimal e os seus correspondentes batzen e rappen, ata que Suíza se unificou definitivamente en 1848 e o novo franco suízo, dividido en 100 rappen, se instituíu como moeda nacional, en substitución dos antigos francos e das restantes moedas particulares, coa Lei Federal de Moeda de 1850. miniatura|[[Moeda de 20 rappen de 1995]] As moedas de dous rappen mantiveron a súa produción ata 1974 e retiráronse da circulación en 1978; as dun rappen cuñáronse ata 2006 e desmonetizáronse o ano seguinte, aínda que levaban xa anos sen seren útiles para o uso cotián. No entanto, as pezas con valores de 5, 10, e 20 rappen mantéñense en circulación, así como a de 50 rappen, aínda que estas reciban oficialmente a denominación de "medio franco".
Carlos Álvarez Taboada
Carlos Álvarez Taboada, nado en Pontevedra o 9 de outubro de 1979, é un ilustrador e escritor galego.
Traxectoria
Foi xogador de balonmán. Estudou a secundaria no IES Sánchez Cantón e logo estudou Publicidade.
Ten colaborado en diversas publicacións, como por exemplo no fanzine catalán Despacio ou na campaña "Mans Limpas" promovida polo SERGAS en 2007.
É autor, conxuntamente con Enrique Mauricio Iglesias, de varios libros de literatura infantil publicados en Lela Edicións. Son os autores do proxecto Polo correo do vento que é un colectivo especializado en actividades pensadas para o público máis novo co fin de promover a lectura, a comprensión oral en galego e o desenvolvemento da creatividade e expresión artística das nenas e nenos; e leva xa feito un longo percorrido, en multitude de centros de ensino, bibliotecas, museos, feiras, librarías e centros socioculturais, dende a aparición dos 7 libros da colección do mesmo nome, publicada por Edicións Xerais de Galicia, a partir do ano 2008.
En 2018 publicou en solitario A biblioteca de Pedrarcana, obra finalista no Premio Merlín:
Maxílula
miniatura|350px|Esquema dun [[malacostráceo. No céfalon, móstranse (en cor rosa) as mandíbulas, as maxílulas e as maxilas.]] Chámase maxílula a cada un dos membros do primeiro par de maxilas dos crustáceos.
Son cada un dos dous cuartos apéndices cefálicos dos crustáceos, situados no somito maxilar, birrámeos, provistos no lado interno de varias láminas mastigadoras e forma de follas flexíbeis.
Sertã
miniatura|dereita|175px miniatura|Ponte romana no río Sertã.
Rial
Rial pódese referir a:
Gosho Aoyama
Biografía
Aoyama comezou a debuxar cando aínda era un estudante de Belas Artes na Universidade de Nihon, onde entrou a formar parte do club de manga. Alí coñeceu a Yutaka Abe, un afeccionado ó manga, que lle animou a seguir debuxando. Nun primeiro intre a intención de Aoyama era entrar na facultade como profesor de Arte pero tralos eloxios de Abe tomouse en serio a idea de ser debuxante de manga.
Tras rematar a carreira debutou coa obra Chotto Mattete, que foi publicada na revista Shonen Sunday en inverno de 1987. Máis tarde publicaría, tamén na mesma revista, Magic Kaito.
A Short History of Nearly Everything
A Short History of Nearly Everything é un libro de divulgación científica do autor Bill Bryson escrito en 2003, no que explica algunhas áreas da ciencia, utilizando un estilo de linguaxe máis accesíbel para o público en xeral que moitos outros libros dedicados ao tema.
Argumento e características
Foi o libro de divulgación científica máis vendido de 2005 no Reino Unido, cunhas vendas de máis de 300 000 exemplares.
A obra desvíase do xénero popular de libros de viaxes de Bryson, e no canto disto describe as ciencias xerais, como a química, a paleontoloxía, a astronomía e a física de partículas. Nel explora o tempo dende o Big Bang até o achado da mecánica cuántica, pasando pola evolución e a xeoloxía. Bryson narra a historia da ciencia a través das historias da xente que fixo os descubrimentos, como Edwin Hubble, Isaac Newton e Albert Einstein.
Debido ao éxito deste libro, en 2005 fíxose unha versión ilustrada, e en 2008, Bryson escribiu unha versión adaptada para o público infantil: A Really Short History of Nearly Everything.
Célebes Meridional
Célebes Meridional (en Sulawesi Selatan; en ᨔᨘᨒᨓᨙᨔᨗ ᨒᨕᨘᨈ) é unha provincia da península do sur de Célebes. O arquipélago das Illas Selayar tamén forma parte da provincia. A capital é Makassar. A provincia está rodeada polas provincias de Célebes Central e Célebes Occidental polo norte, o golfo de Boni e Célebes Suroriental polo leste, o estreito de Makassar polo oeste, e o Mar de Flores polo sur.
Kolja
Kolja é un filme checo de 1996 dirixido por Jan Svěrák e protagoniza o seu pai, Zdeněk Svěrák, quen tamén escribiu o guión a partir dunha historia de Pavel Taussig. Kolja conseguiu a aclamación da crítica e gañou o Óscar ó mellor filme en lingua non inglesa e o Globo de Ouro á mellor película en lingua non inglesa.
Hirundo cucullata
miniatura|dereita|220px|Hirundo cucullata. Hirundo cucullata é unha ave do xénero Hirundo, unha grande andoriña. Cría no sur de África, principalmente en Suráfrica, Namibia e sur de Cimbabue, e pasa o inverno en Angola, Tanzania e no sur do Congo.
The Lost World: Jurassic Park
The Lost World: Jurassic Park (en galego O mundo perdido: Parque Xurásico) é a continuación de ficción científica da franquía cinematográfica de Parque Xurásico. Dirixida en 1997 por Steven Spielberg como a segunda parte do anterior filme de 1993.
Sinopse
Catro anos despois do desastre ocorrido no parque da Illa Nublar, John Hammond revélalle a Ian Malcolm a existencia doutra illa na que os dinosauros eran criados antes de seren transportados ó parque. Ese lugar é a Illa Sorna, onde os dinosauros foron abandonados despois do desastre, e no que viven en total liberdade. Os dinosauros adaptáronse perfectamente á illa e sobreviven en equilibrio. Hammond devece por velos no seu contorno natural antes de comezar a explotación comercial, polo que envía a un equipo de científicos a estudalos. Entre eses científicos está a moza do doutor Malcolm, a paleontóloga Sarah Harding. Malcolm, coñecedor do perigoso que pode ser esa expedición decide ir a buscala, cun equipo de rescate.
Personaxes
David Koepp fai un cameo como un cidadán de San Diego que é comido polo Tyrannosaurus rex. Steven Spielberg fai un cameo ó final do filme, aparece no reflexo dun televisor cando o Tyrannosaurus Rex é transportado de novo á Illa Sorna.
John Cromwell Mather
John Cromwell Mather, nado o 7 de agosto de 1946 en Roanoke (Virxinia), é un astrofísico e cosmólogo estadounidense.
Traxectoria
Foi galardoado co Premio Nobel de Física en 2006 xunto con George F. Smoot, polos seus traballos na NASA no proxecto COBE.
Almaz
Almaz (do ruso Алмаз, diamante) foi un programa da Unión Soviética consistente nunha serie de estacións espaciais (ou estacións orbitais pilotadas, OPS polo seu acrónimo en ruso) militares lanzadas secretamente baixo o programa civil Saliut DOS-17K (acrónimo de estación espacial duradeira) sobre 1971.
Lanzáronse tres estacións Almaz: Saliut 2, Saliut 3 e Saliut 5. A Saliut 2 fallou pouco despois de alcanzar órbita, pero as Saliut 3 e 5 levaron a cabo con éxito probas tripuladas. Tras a Saliut 5, en 1978, o ministerio de defensa soviético considerou que o tempo consumido polo mantemento da estación non compensaba os beneficios proporcionados polos satélites de recoñecemento non tripulados.
Desenvolvemento
Almaz foi promovida por Vladimir Chelomei como resposta ó proxecto MOL da USAF. As estacións Almaz, do mesmo modo que a súa contrapartida, serían lanzadas xa coa súa tripulación, neste caso a bordo dun foguete Proton. Tras unha estancia de entre 30 e 60 días na que terían lugar as observacións militares, a tripulación volvería a terra. A diferenza do MOL, Almaz dispoñía dun porto de atraque para a visita de diferentes tripulacións, que chegarían a bordo de naves TKS tripuladas, lanzadas tamén mediante foguetes Protón.
Estacións orbitas pilotadas (OPS)
O deseño básico das OPS medía 4,15 metros de diámetro, cun peso de 20 toneladas. Entre 1965 e 1970 construíronse oito modelos de proba e dous modelos listos para voar. Fixéronse cinco misións, dúas das cales consideráronse exitosas. O tempo total pasado no espazo do programa foi de 81 días.
OPS-1 (Saliut 2)
A primeira estación Almaz (OPS-1 ou Almaz 101.1), anunciada como Saliut 2, foi lanzada o 3 de abril de 1973. Para encubrir a auténtica natureza da estación foi denominada como Saliut 2 unha vez alcanzou órbita.
OPS-2 (Saliut 3)
OPS-2 (ou Almaz 101.2) anunciouse como Saliut 3 e foi lanzada o 25 de xuño de 1974. A tripulación da Soiuz 14 pasou 15 días a bordo da estación en xullo de 1974. Lanzouse unha segunda expedición cara OPS-2 en agosto de 1974, pero non conseguiu alcanzar a estación. Na estación, sen tripulación, probouse con éxito un canón automático disparado en remoto contra un satélite. A Saliut 3 reentrou na atmosfera en xaneiro de 1975.
OPS-3 (Saliut 5)
OPS-3 (Almaz 103) foi anunciada como Saliut 5 e entrou en órbita o 22 de xuño de 1976. Foi visitada por dúas tripulacións no verán de 1976 e no inverno de 1977.
OPS-4
A seguinte estación Almaz, OPS-4, estaba destinada a ser a primeira estación lanzada cun radar de apertura sintética Mech-A de tres paneis e cun vehículo tripulado de regreso reutilizable TKS. O canón antiaéreo tería sido substituído por un modelo máis avanzado, un Shchit-2, pero finalmente a estación quedou en terra tras a cancelación do programa Almaz.
Medidas de defensa
Ademais do equipo de recoñecemento, Almaz estaba equipada cun canón Nudelman-Rikhter NR-23 na parte dianteira do casco. Este canón autolubricante foi modificado a partir do canón de cola dun bombardeiro Tu-22 e era capaz de disparar 950 cartuchos por minuto. Cada proxectil de 200 gramos voaba a unha velocidade de 690 m/s con relación á estación.
A Saliut 3/OPS-2 levou a cabo unha proba con éxito do canón, disparando cara a un satélite de maneira remota, coa estación baleira, debido a preocupacións sobre o exceso de vibración e ruído.
Almaz-T (non tripulada)
miniatura|Satélite Almaz (baseado na estación Almaz). Tras a cancelación do programa, a estación Almaz foi reconfigurada como satélite de recoñecemento por radar pesado e non tripulado. Lanzáronse tres satélites baixo este concepto, dous dos cales funcionaron con éxito en órbita.
Almaz-T
Almaz-T foi lanzado desde o cosmódromo de Baikonur o 29 de outubro de 1986. Non alcanzou órbita por un fallo de separación da primeira e segunda etapas do lanzador Proton. O sistema de seguridade destruíu o vehículo.
Kosmos 1870
O segundo satélite Almaz alcanzou órbita o 25 de xullo de 1987, cunha inclinación de 71,92 graos respecto do ecuador e foi identificado oficialmente como Kosmos-1870. A nave funcionou durante dous anos, obtendo imaxes de radar cunha resolución de 25 metros, ata que foi desorbitado o 30 de xullo de 1989.
Almaz-1
O terceiro satélite Almaz foi lanzado o 31 de marzo de 1991 baixo o nome de Almaz-1. Tras o lanzamento detectouse un fallo na antena de comunicacións deseñada para descargar as imaxes mediante o satélite de comunicacións Luch. Ademais, un dos paneis solares non se despregou completamente, bloqueando parcialmente o despregue do radar principal. Tras 18 meses de traballo do satélite, Almaz-1 foi desorbitado o 17 de outubro de 1992 sobre o océano Pacífico.
Almaz-2
Almaz-2 non chegou a engalar. Levaba un novo radar que tiña que proporcionar unha resolución de 5 a 7 metros. Ademais, un equipo optoelectrónico na estación debería ter producido imaxes cunha resolución de 2,5 a 4 metros.
Outros usos
A estrutura das OPS foi a base das estacións Saliut, Mir e ISS.
Universidade de Cidade do Cabo
A Universidade de Cidade do Cabo (University of Cape Town, UCT) é unha universidade pública localizada en Cidade do Cabo, na provincia de Cabo Occidental, en Suráfrica. Foi fundada en 1829 como South African College, e é a universidad máis antiga do país. A lingua de instrución é o inglés.
Historia
A UCT ten a súa orixe no establecemento do South African College en 1829 como unha escola masculina. En 1874 as South African College Schools, onde se impartía até o ensino secundario, separáronse da Universidade. En 1918 o South African College foi elevada a estado universitario co poder de outorgar graos, e renomeado como Universidade de Cidade do Cabo.
Alumnado destacado
Cinco persoas graduadas na Universidade recibiron o Premio Nobel:
Fonética histórica
A fonética histórica (ou fonoloxía diacrónica) é unha rama da lingüística histórica que describe en diacronía as modificacións sufridas polos sistemas fonolóxicos das linguas ao longo da súa historia. É unha disciplina maior da lingüística comparada.
As linguas están en constante evolución
Cada lingua tomada en sincronía posúe un conxunto de trazos que a definen e que se pode describir con precisión, entre eles a sintaxe (regras gramaticais que rexen a construción de enunciados), o léxico (stock de lemas, ou «palabras», dunha lingua), a morfoloxía (modificacións sufridas polos lemas para responder ás esixencias sintácticas, como a conxugación, a declinación ou as regras de concordancia) e o sistema fonolóxico (stock de fonemas dunha lingua). Estes trazos, con todo, só poden ser descritos para un estadio preciso da lingua, limitado no espazo e no tempo. Por exemplo, os trazos do francés tal e como se falaba no século XII xa non coinciden cos do que se falaba nos séculos XIV, XVI ou XX.
Os fonemas dunha lingua, da mesma maneira có resto, evolucionan constantemente, e isto débese sobre todo ao que se chama a «preguiza articulatoria»: o ser humano, ao falar, tende a gastar canta menos enerxía posible con tal que a información sexa comprensible. «Acomoda» pois os sons, sobre todo en contacto, a este desexo de economía. Se só se toma o exemplo da lingua (falando aquí do órgano; poderíase tamén tomado como punto de partida a glote), é doado darse de conta que esta se despraza durante a emisión dos sons (basta para dármonos conta pronunciar os sons u e logo x para notarmos o seu desprazamento). Por preguiza articulatoria, os falantes han evitar que esta faga demasiados movementos: se se pronuncian distintamente os sons /a/, /n/ e /p/ todos seguidos, ou sexa /anp/, dámonos conta de que a lingua debe tocar os dentes (para /n/) e logo retirarse para que os labios tomen o relevo (a fin de pronunciar /p/). Pero, se se emiten estes sons rapidamente, dámonos conta de que ─ de maneira natural ─ é máis doado pronunciar /amp/: a lingua xa non precisa tocar os dentes, xa que as consoantes /m/ e /p/ se pronuncian por medio dos dous labios; o resultado, en todo caso, fica o suficientemente cerca do punto de partida como para que o proceso sexa inconsciente. Este fenómeno, chamado «asimilación» dos sons en contacto, é un dos principais responsables das modificacións fonéticas : os sons contiguos tenden a pronunciárense dunha maneira próxima, que non é necesariamente o punto de articulación. Isto só constitúe un exemplo entre ducias deles. Consúltese a lista das principais modificacións fonéticas para facerse unha idea.
Entre todas as evolucións posibles, só as que atinxen aos fonemas non o fan dunha maneira «desorganizada», xa que seguen as máis das veces o principio de economía. Existe con todo un efecto inverso, o da diferenciación, que separa fonemas que se volveron demasiado próximos e evita así que os enunciados se volvan demasiado ambiguos: en efecto, se só funcionase a preguiza articulatoria, habería que convir que as linguas só poderían evolucionar cara a unha gran simplificación: o sistema fonolóxico dunha lingua B saída de A debería entón comportar menos unidades, ata que co tempo xa non exista máis que un número moi reducido de unidades, cousa que non ocorre; tal como se dixo, a evolución dunha lingua está dividida entre dous polos: a preguiza articulatoria dunha parte e a necesidade de transmitir unha información doutra. Se unha lingua nun estado X saído dun estado W, e así seguido ata un hipotético punto de partida A non comportase máis que dous fonemas /a/ e /b/, habería que concibir que as palabras que compoñen o seu léxico serían interminables. En efecto, constituír aínda que non sexa máis que cen palabras diferentes por medio de dúas unidades precisa polo menos a utilización de sete aparicións destas unidades seguidas (en base dous, precísase 27 para obter 128 configuracións posibles), como /abbaaba/, /babbaab/, /baababa/ etc. Pero, palabras demasiado longas precisan máis esforzo, tanto para as memorizar como para as pronunciar, o que contradí a tendencia á preguiza articulatoria: os sistemas fonolóxicos modifícanse sen se simplificar, co risco de demandar aínda máis esforzos. Así, están constantemente nunha busca de equilibrio de rendemento.
Nocións fundamentais
Nota: de acordo coa tradición que prevalece en lingüística comparada, as transcricións fonéticas non seguen o alfabeto fonético internacional senón, segundo as familias de linguas: o sistema de Bourciez para as linguas románicas, a transcrición dos xermanistas para as linguas xermánicas, a transcrición das linguas indias para o sánscrito etc.
Sitúanse as primeiras tentativas do estudo do carácter regular das evolucións fonéticas no século XIX, cando o eslavista August Leskien tomou conciencia da Ausnahmlosigkeit der Lautgesetze, é dicir, a «regularidade das leis fonéticas». Esta regularidade non se atopa nin na semántica, nin na sintaxe ou na morfoloxía: só a fonética histórica obedece estas leis, o que explica que sexa a pedra angular da lingüística comparada.
Só os sons seguen cambios regulares
Non é posible distinguir cambios regulares fóra do dominio dos sons dunha lingua. En efecto, se o sentido das palabras evoluciona tamén constantemente, non se pode dar regra xeral ningunha no que respecta a estas evolucións. Por exemplo, nada permitía prever que da palabra latina rem, «algunha cousa», o francés obtivese rien, «nada» ou mesmo que passus, « paso (que se fai ao andar)», dese á vez pas, co mesmo significado, e pas, adverbio de negación. Se estas modificacións fosen regulares, atopariámolos nas outras linguas románicas, cousa que non ocorreu. Os exemplos poderían multiplicarse ata o infinito no dominio semántico: esta non segue lei ningunha.
Igualmente nos outros ámbitos, como a sintaxe ou a morfoloxía: ningunha tendencia xeral na evolución das linguas permite xustificar que en francés se teña necesidade de dúas negacións para negar (il ne veut pas), así como tampouco que o castelán formase dous imperfectos de subxuntivo a partir do imperfecto e do pluscuamperfecto de subxuntivo latinos.
A noción de lei fonética
Así, nun contexto dado, a evolución fonética é regular e mecánica, de tal forma que se pode establecer correspondencias formais entre os fonemas de tal estado dunha lingua e os doutro estado, ou entre os fonemas de linguas procedentes dun mesmo devanceiro. Esta regularidade das modificacións permite que se cualifique de «lei» as descricións que se poden facer delas e que competen á fonética histórica. É polo estudo das correspondencias entre os fonemas de varias linguas como se pode saber que están emparentadas «xeneticamente»; este mesmo estudo permitiu ademais o descubrimento da noción de «familias de linguas», entre elas as linguas indoeuropeas, que, observadas baixo o ángulo da lingüística comparada, mostran que todas xurdiron dun devanceiro común, o indoeuropeo.
Por outra banda, as modificacións fonéticas só se aplican en momentos precisos da historia dunha lingua e en certos dialectos: ningunha lei é universal nin intemporal. Por exemplo, sábese que a silbante grega /s/ cae entre dúas vogais (fálase dun enmudecemento); é o que ocorre nun nome como τεῖχος («muralla») cuxo xenitivo esperado é τείχεσ+ος. A forma clásica é τείχεος, que se converte en τείχους por contracción das dúas vogais en hiato. Esta regra só atinxe porén ao grego: non funciona en latín, por exemplo, onde un /s/ entre dúas vogais pasa normalmente a /r/ (caso de rotacismo): honos («honor»; a forma clásica é honor, por analoxía cos outros casos) ten un xenitivo honos+is, de onde honoris. Ademais, a lei só funcionou en grego en determinada época: unha palabra como πόσις («marido») posúe un /s/ intervocálico porque este provén da evolución de /t/ ante /i/ en /tsi/ despois en /si/ (fálase dunha asibilación); así, pódese dicir que ven grego en determinada época /s/ enmudeceu entre vogais e que a continuación a lei deixou de funcionar; cando novas silbantes xordas apareceron entre vogais, non foron modificadas. Outra vez máis, convén precisar que o paso de /ti/ a /si/ só afecta ao grego, pois o equivalente directo de πόσις se atopa coa forma patis («xefe»).
O caso dáse da mesma maneira nas linguas célticas, onde o fonema indoeuropeo '*p enmudeceu (así *ph2ter-, «pai», dá pater en latín, πατέρ- en grego, pitár- en sánscrito pero athir [aθir] en irlandés antigo), mentres que *kw deveu p (como en pedwar galés, «catro», de *kwetwōr''). Así, hai nas linguas célticas un fonema /p/ que se desenvolveu tras o enmudecemento do *p indoeuropeo: só enmudeceron os *p antigos, e non os saídos dunha evolución fonética posterior. Pódese así establecer unha cronoloxía para as evolucións fonéticas: «*kw > p» debe en toda lóxica ser anterior no tempo á desaparición do «*p».
Finalmente, hai que considerar que as evolucións son inconscientes e graduais: os falantes non teñen a impresión de deformaren os sons que utilizan (cousa que explica que nos nosos días estas evolucións sexan máis lentas: cada falante dun país no que os medios de comunicación e o ensino difunden unha lingua normalizada toma facilmente consciencia das súas diverxencias); son graduais, xustamente, porque non deben renxer no oído. É frecuente en fonética histórica indicar que tal fonema dá tal fonema. Isto só é, porén, unha redución que enmascara o carácter continuo das evolucións. Se se indica, por exemplo, que o /t/ do latín ante o son /y/, tamén ante vogal se converte en francés moderno en /s/ — como en sa — (así latín fortia, pronunciado /fortya/ dá force /fors/), cousa que se pode notar por «/ty/ + vogal > /s/ + voyelle », é un atallo para unha serie de evolucións lentas e progresivas, cuxas principais etapas son as seguintes (gardando a secuencia de fonemas do exemplo precedente):
En resumo, pódese afirmar sobre as modificacións fonéticas estudadas pola fonética histórica:
As modificacións estudadas en fonética histórica son a miúdo chamadas «leis» cando atinxen procesos importantes; estas son principalmente de tres naturezas; algunhas son «incondicionadas»: son automáticas e aplícanse en calquera contexto; as outras son «condicionadas» e só se aplican nun contexto fonético particular. As últimas, por fin, son «esporádicas» e maniféstanse ás veces, de xeito máis ou menos regular.
Principais leis lingüísticas utilizadas en fonética histórica das linguas IE
Entre parénteses: área de extensión da lei.
Deserto do Teneré
O Teneré é unha rexión desértica no centro meridional do deserto do Sáhara, Níxer. Dise que as enormes dunas de area de Temet e a súa maxestosa e máxica paisaxe fan que o sexa o deserto máis fermoso do mundo. A verba teneré para un tuareg significa "deserto" e así traducida á lingua árabe deulle o seu nome ó deserto do Sáhara.
A maior cidade do Teneré é Agadez, nas abas das montañas Aïr. Hai tamén asentamentos en varios oasis que se basean na extracción de sal.
O deserto tamén é coñecido pola árbore do Teneré, no seu tempo a máis afastada do mundo. Malia ser a única árbore en varios centos de quilómetros, en 1973 un camión francés sorprendentemente derrubouna e remprazouse por unha escultura metálica, depositando a orixinal no Museo Nacional de Níxer.
Arte de paisaxes
miniatura|250px|[[Zhan Ziqian, Paseando na primavera, c. 600.]]
Paisaxe ou país é o nome que a historiografía da arte dá ao xénero pictórico que representa escenas da natureza, tales como montañas, vales, árbores, ríos e bosques. Case sempre se inclúe o ceo e as condicións atmosféricas, que poden ser un elemento importante da composición. Ademais da paisaxe natural, tamén se trata, como un xénero específico, a paisaxe urbana. Tradicionalmente, a arte de paisaxes plasma de forma realista algunha paisaxe real, mais pode haber outros tipos de paisaxes, como os que se inspiran nos soños (paisaxe onírica, moi empregada no surrealismo). miniatura|300px|[[Acuarela de Ramón Gil Rey da cidade de Santiago de Compostela, 1837. ]] Na historia da pintura, a paisaxe foi adquirindo paseniñamente cada vez máis relevancia, dende a súa aparición como fondo de escenas doutros xéneros (como a pintura de historia ou o retrato) até constituírse como xénero autónomo na pintura holandesa do século XVII. Tamén é un motivo esencial para a pintura xaponesa.
Dentro da xerarquía dos xéneros, a paisaxe ocupaba un lugar moi baixo, superior só ao bodegón.
Clases de paisaxe
miniatura|[[Eugene von Guerard: Monte Townsed, 1863. A pintura romántica exalta as paisaxes salvaxes e a miúdo montañosas.]] miniatura|250px|[[Pieter Brueghel o Vello, Os colleitadores, 1565: Paz e agricultura nunha paisaxe ideal pre-Romántica, sen terrores sublimes.]] miniatura|250px|[[Frans Koppelaar, Paisaxe preto de Bologna, 2001: Paisaxe pintada en-plein-air.]] Pola maneira en que está tratado o tema da paisaxe, cabe distinguir tres tipos fundamentais:
Dende outro punto de vista, referido ao tema que se representa e non tanto á maneira na que se trata, cabe diferenciar entre:
Antigüidade
Do Antigo Exipto consérvanse algunhas representacións paisaxísticas esquemáticas nas tumbas dos nobres, gravadas en relevo durante o Imperio Antigo e pintadas ao fresco no Imperio Novo; adoitan enmarcar escenas de caza ou cerimonias rituais.
En Pompeia e Herculano preserváronse frescos romanos de cuartos decorados con paisaxes do século I a. C. Na antigüidade grecorromana, a paisaxe píntase como fondo ou contorna para contextualizar unha escena principal.
Renacemento
miniatura|250px|«Paisaxe panorámica» propia da [[Escola do Danubio: A batalla de Alexandre en Issos de Albrecht Altdorfer, 1528-1529, óleo sobre táboa, Alte Pinakothek, Múnic.]] A paisaxe adquiriu autonomía iconográfica no século XVI. Na súa forma realista, débese sobre todo á arte flamenga e alemá, por exemplo, Alberto Durero, que deixou numerosas acuarelas de paisaxes. Na súa forma idealizada de inspiración clásica, é algo que debe atribuírse a Italia, sendo El Perugino, mestre de Rafael, un dos máis destacados elaboradores de vastos espazos nos que se situaban os personaxes, cunha forte acentuación da paisaxe. En Venecia, coa súa luz cambiante sobre as augas, aínda que a paisaxe seguiu sendo fondo de obras e non o seu motivo principal, esmeráronse por lograr realismo reflectindo vistas da lagoa, as súas rúas e monumentos, así como a «terra firme», e dos fenómenos atmosféricos como ocorre con A treboada que xa dende o século XVI dá nome ao cadro máis coñecido de Giorgione.
Nesta época, a paisaxe serviu para expresar as utopías urbanas e políticas emerxentes. A miúdo «percibido» a través do marco das xanelas nos cadros que representaban escenas interiores, foi conseguindo un papel cada vez máis importante, até ocupar toda a superficie da tea. Paralelamente, os personaxes das escenas relixiosas en exterior foron «encollendo» até non estar máis que simbolizados polos elementos da paisaxe, p.e. Xesús de Nazaret por unha montaña. Pero, como se ve, a paisaxe seguía sendo só parte dun cadro de historia ou dun retrato.
En Flandres, a primeira representación da paisaxe independente foi a de Joachim Patinir, cuxas composicións relixiosas ou mitolóxicas están totalmente dominadas pola representación realista da natureza, até o punto de que a escena é mero «pretexto» para representar unha «paisaxe panorámica» ou «xeográfica», dende un punto de vista moi elevado. Na xeración seguinte, algunhas obras de xénero de Pieter Brueghel o Vello a figura humana queda reducida á insignificancia, sendo o importante a paisaxe representada, igualmente panorámica e dende punto de vista alto, como ocorre por exemplo en O inverno do ciclo de estacións do ano. Ha de mencionarse tamén a Escola do Danubio ou «danubiana», na que autores como Albrecht Altdorfer ou Lucas Cranach o Mozo seguen co tipo de «paisaxe panorámica», con amplas extensións de terreo percibidas dende o alto.
Barroco
A comezos de século, na época do tenebrismo, a paisaxe seguía sendo pouco cultivada. Soamente o alemán Adam Elsheimer destaca por tratar as historias, xeralmente sacras, como auténticas paisaxes nas que moitas veces realiza espectaculares estudos sobre os efectos atmosféricos, a luz ou os estudos de amencer e anoitecer. miniatura|246px|[[Peter Paul Rubens|Rubens: Paisaxe con arco da vella, 1636-38, óleo sobre táboa, Alte Pinakothek, Múnic. .]] 202px|miniatura|[[Jacob Ruysdael: O muíño de Wijk, h. 1670, lenzo, Rijksmuseum, Ámsterdan. .]] O flamengo Rubens pintou ao final da súa vida algúns cadros que se contan entre a pintura paisaxista europea máis importante.
Foi no Barroco cando a pintura de paisaxes estableceuse definitivamente como un xénero en Europa, co desenvolvemento do coleccionismo, como unha distracción para a actividade humana. É un fenómeno propio do norte de Europa que se atribúe, en gran medida, á reforma protestante e o desenvolvemento do capitalismo nos Países Baixos. A nobreza e o clero, até entón os principais clientes dos pintores, perderon relevancia, sendo substituídos pola burguesía comerciante. As preferencias desta non ían cara ás complexas pinturas de historia, con temas da Antigüidade clásica, a mitoloxía ou a Historia Sacra, nin cara a complexas alegorías, senón que preferían temas sinxelos e cotiáns, polo que alcanzaron independencia xéneros até entón secundarios como o bodegón, a paisaxe ou a escena de xénero. Produciuse tal especialización que cada pintor se dedicaba a un tipo de paisaxe específica. Así había pintores que tomaban como tema os «países baixos», isto é, os terreos que quedaban baixo o nivel do mar, cos seus canles, pólders e muíños de vento; destacaron neste tipo van Goyen, Jacob Ruysdael e Meindert Hobbema. Hendrick Avercamp especializouse en estampas invernais, con estanques xeados e patinadores.
Outros se especializaron en pintar animalé. Por exemplo, Paulus Potter adoita pintar vacas dentro da paisaxe das chairas e os pastos holandeses. Houbo quen se especializou en mariñas, diferenciándose entre quen retrataban os barcos nas tranquilas augas dos portos (Jan van de Cappelle, Willem van de Velde, o Mozo) e os que preferían o mar axitado polos ventos e as ondas.
Houbo quen cultivou a paisaxe urbana, as perspectivas das cidades holandesa, coas súas casas de ladrillos e as agullas das igrexas no horizonte, como Gerrit Adriaenszoon Berckheyde ou Carel Fabritius. Aínda que Vermeer dedicouse sobre todo á escena de xénero, pintou a paisaxe urbana máis coñecido da época; o seu Vista de Delft, foi considerada por Marcel Proust como «o cadro máis belo do mundo», e inmortalizou esta pintura na súa obra En busca do tempo perdido. miniatura|esquerda|235px|[[Johannes Vermeer|Vermeer: Vista de Delft, cara a 1660-61, óleo sobre lenzo, 98,5 x 117,5 cm, Mauritshuis, A Haia. ]]
Finalmente, desenvolveuse un sub-xénero exclusivamente holandés como o cadro de arquitectura que representaba o interior das igrexas; nesta última liña destacaron Saenredam e De Witte. A gran especialización dos pintores holandeses non impedía que, en ocasións, combinásense os diversos temas artísticos, e así Fabritius pintou unha vista de Delft, cun posto de vendedor de instrumentos musicais en primeiro plano, combinando así a paisaxe urbana co bodegón.
Mentres que no Norte de Europa desenvolvíase con esa amplitude todo tipo de paisaxes puras, no sur seguía precisándose unha anécdota relixiosa, mítica ou histórica como pretexto para pintar paisaxes. Tratábase da paisaxe chamada «clásico», «clasicista» ou «heroico», de carácter idílico, que non se correspondían con ningún concreto que existise realmente, senón construídos a partir de elementos diversos (árbores, ruínas, arquitecturas, montañas...). O título do cadro e os pequenos personaxes perdidos na natureza dan a clave da historia representada no que a primeira ollada parece só unha paisaxe. Este tipo foi creado polo clasicismo romano-boloñés, e en concreto polo máis destacado dos seus pintores, Annibale Carracci, en cuxa Fuxida a Exipto os personaxes sacros teñen menos importancia que a paisaxe que lles rodea. miniatura|«Paisaxe heroica»: A Primavera, tamén coñecido como Adán e Eva no Paraíso terreal, de [[Nicolas Poussin, 1660-64, óleo sobre lenzo, Museo do Louvre, París. .]]
Esta liña seguiron os dous grandes paisaxistas franceses, formados en Italia: Nicolas Poussin e Claudio Lorena. Lorena é considerado un paisaxista moderno debido a que observou atentamente a natureza e fixo estudos ao aire libre sobre a luz ás diferentes horas do día, as sombras sobre os edificios, os reflexos na auga. Con todo, aínda que realizou algunhas paisaxes puras, a inmensa maioría da súa obra segue tendo como tema unha historia relixiosa ou mitolóxica e para iso inclúe figuras humanas, ás veces executadas por man doutros pintores. Tivo enorme influencia na pintura romántica e mesmo no impresionismo.
Século XVIII
No século XVIII cultivaron este xénero artistas italianos como Canaletto. Especializouse no subxénero das vedute, perspectivas urbanas que os viaxeiros estranxeiros do Grand Tour vían nas súas viaxes a Italia e que logo levaban como recordo aos seus países de orixe. Canaletto visitou Inglaterra e alí recibiu encargos de pintar, no mesmo estilo, as paisaxes inglesas. O seu sobriño Bellotto seguiu a mesma liña, pero conseguiu imprimir á súa obra un estilo propio.
O resto da pintura dese século carece de orixinalidade en canto ao tratamento da paisaxe. Thomas Gainsborough, en cadros como O bebedoiro (1777) inspírase nos paisaxistas holandeses do século anterior. En España, foron paisaxistas Miguel Ángel Houasse e Luis Paret e Alcázar, cultivador da «paisaxe con figuras» como as súas Vistas de portos do norte de España.