cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dinastía Omeia
Crise: Exterminio en Damasco
miniatura|[[Batalla de Tours. No centro, Carlos Martel, líder dos francos na batalla contra os omeias que significou un gran retroceso para as invasións árabes.]]
A aparición de grandes revoltas nas rexións máis afastadas do Califato, a fin do asedio sobre Constantinopla en 718, a derrota fronte ós bizantinos en Akroinon (740), as derrotas (demasiado mitificadas) en Covadonga, 722 e en Tours, 732 e outros tristes sucesos para o Califato marcaron o comezo da fin.
Fin que planificaron os abasides, xiítas (que se opuñan ós califas omeias alegando que non hai parentesco entre Mahoma e os Omeias). Durante o califato de Marwan II, esta oposición chegou ó seu punto culminante coa rebelión do imam Ibrahim na cidade de Kufah (actual Iraq), e na provincia de Khorasán, (en Persia, actual Irán). A revolta acadou algúns éxitos considerables, pero finalmente Ibrahim foi capturado e morreu (ou foi asasinado) na prisión en 747. Continuou a loita o seu irmán Abdallah, coñecido coma Abu al-'Abbas as-Saffah quen, despois dunha vitoria decisiva no río Gran Zab en 750, aplastou os Omeias e foi proclamado califa, pondo fin ó dominio dos Omeias e matando a toda a súa familia, agás o neto de Hisham, Abd ar-Rahman I (ou Abderramán I) (756-788) que escapou ata al-Ándalus polo norte de África e fundando o Emirato de Córdoba (756). Logo, o seu descendente Abderramán III, no 929, autoproclamaríase califa en Córdoba e creou así o Califato de Córdoba, independente de Bagdad (capital nese momento).
Novo Esplendor en Córdoba
miniatura|200px|Detalle da Mesquita de [[Córdoba, España|Córdoba construída por Abderramán I. Hoxe, capela de Villaviciosa.]] No ano 756, Abderramán I chega a Córdoba e instaura unha dinastía que gobernará al-Ándalus ata 1031. No 773 Abderramán I establece o emirato de Córdoba independizándose política e administrativamente do islam, aínda que mantivo, có mesmo, unha unidade espiritual e moral. Pese a todo, o verdadeiro organizador do emirato independente foi Abderramán II, que delegou os poderes en mans dos visires. A islamización foi moi rápida, o número de mozárabes (cristiáns en territorio musulmán) reduciuse considerablemente.
Rebelións
Antes da chegada de Abd ar-Rahman (756), concretamente entre os anos 714 e 756, al-Ándalus recolleu inmigrantes árabes, sirios e, moitísimos, bérberes, que recibiron trato desigual, o que provocou moitos disturbios sociais, sobre todo entre eles. Poucas veces entre árabes, xa que a maioría vivían tranquilamente dos impostos da poboación sometida, alleos a moitos problemas das capas baixas da sociedade.
Paso do emirato a califato
miniatura|200px|Mesquita de Medina Azahara. Medina Azahara non chegou a sobrevivir ni sequera un século trala súa construción, pois foi destruída e saqueada no 1010, coma consecuencia da guerra civil (ou fitna) que puxo fin o [[califato de Córdoba.]]
O Califato de Córdoba (929-1031)
No ano 929, o emir Abderramán III (912-961) decidiu proclamarse Califa, cargo no que que confluían o poder político e o relixioso. Al-Ándalus xa era completamente independente de Bagdad.
O Califa residía no alcázar de Córdoba, situado xunto á gran mesquita. Uns anos despois da súa autoproclamación coma Califa, Abderramán III ordenou construír, ó oeste da capital, a impresionante cidade-palacio de Medina Azahara, convertida en residencia califal e no centro do poder político de Al-Andalus.
Esta é a etapa política de maior esplendor, na Península Ibérica, da presenza islámica, aínda que a mesma durará pouco tempo xa que, na práctica, o seu apoxeo termina no 1010. Oficialmente, o califato continuou existindo ata o 1031, ano no que o califato foi abolido dando paso á fragmentación do estado omeia que se transformou en diversos reinos coñecidos coma reinos de Taifas.
Almanzor: o terror dos cristiáns
Abi Amir Muhammad, Torrox, Málaga 940 - Medinaceli, Soria 1002. Coñecido coma Almanzor, المنصور بالله (al-Mansūr bi-l-llāh, o vitorioso con Deus), foi un líder militar e político do Califato de Córdoba.
Almanzor Chegou a dominar o Califato de Córdoba, durante a súa rexencia do Califa Hisham II (981-1002), e ser o terror dos exércitos cristiáns. Líder cruel, forte e carismático. Foi moi importante na expansión cara ao norte da península, norte de África e Francia, chegando a facer que al-Ándalus acadase unha das súas maiores expansións, en Galiza, concretamente en Santiago, queimou o templo prerrománico dedicado a Santiago, respectando o seu sepulcro, facendo así que perdurase o Camiño de Santiago. E tamén roubou as campás da catedral e obrigou aos cativos cristiáns a levar as campás da catedral e as súas portas até Córdoba.
Morreu o pouco de quedar cego nunha batalla. Antes de morrer nomeou sucesor o seu fillo Abd al-Malik, o que xerou unha guerra interna entre os sucesores de Hisham II e os de Almanzor.
Na serra de Gredos, o seu pico máis alto chámase Pico Almanzor ou Pico do moro Almanzor.
O mando de Almanzor tanto militar coma politicamente foi moi importante para o Califato de Córdoba.
Crise definitiva e desaparición
Trala morte de Almanzor e do seu fillo Al-Muzáfar, o califa viuse obrigado a abandonar o seu retiro palaciano durante un período confuso (dende 1008), no cal foi varias veces deposto e reposto no Trono, no medio de loitas polo poder entre os nobres cordobeses. É probable que morrera asasinado nunha daquelas intrigas; dende entón, debilitado o poder central, comezaron a escindirse do califato os chamados reinos de Taifas, reducíndose paulatinamente o territorio que controlaron os últimos califas: Suleimán, Hisham II, Abd ar-Rahman IV, Abd ar-Rahman V, Muhammad III e Hisham III (deposto en 1031 e falecido en Lleida en 1036).
Umaiades sahaba
Lista dos compañeiros de Mahoma (ou sahaba) que pertencían ó clan Omeia:
Umaiades taba'een
Lista dos Taba'een (xeración que seguiu ós Sahaba) que pertenceron ó clan Omeia:
Arte e cultura
miniatura|200px|Debuxo da [[Giralda en Sevilla, a súa torre foi alminar ou minarete, onde o muecín chamaba ó pobo á oración]] A arte cultura omeia nace na Meca e Medina, avanza posteriormente ata Damasco, para continuar a súa expansión polo Mediterráneo e o Norte de África, e chega no século VIII á Península Ibérica.
O desenvolvemento da arte islámica dende o século VII ó XVIII divídese en tres períodos. O primeiro, período de formación, coincide aproximadamente co califato Omeia de Damasco. (661-750) A pesar de que a arte islámica destaca tamén na pintura, no téxtil, nos manuscritos etc. A súa achega máis importante ven dada pola arquitectura, os omeias non serán unha excepción.
No tocante á cultura, cabe destacar a Escola de tradutores de Toledo. Lugar onde sabios musulmáns, cristiáns e xudeus traducían ao latín, as obras filosóficas e científicas árabes e gregas.
Mesquitas
miniatura|200px|[[Mihrab situado nunha Mesquita no Cairo.]]
Na arquitectura omeia cabe destacar un tipo de edificio, a mesquita. Tiñan que estar dirixidas cara á Meca, isto facíase mediante o muro da quibla, onde o fieis mandan as súas oracións. Diferéncianse do resto dos muros pola presenza do mihrab, similar o altar cristián pero sen o seu contido simbólico. Algunhas mesquitas podíanse ampliar sucesivamente, este é o caso da de Córdoba, por exemplo.
Patio: as mesquitas mantiveron a concepción primitiva do rezo ó aire libre, nun patio rodeado de soportais que proporcionaban sombra ós fieis. Por iso, a sala de oración permaneceu coma un espazo aberto ó patio ou sahn, que seguiu sendo un elemento importante do conxunto, moitas veces con igual ou maior superficie que a zona cuberta. Ademais, no patio adoitaban aparecer dous elementos característicos: a fonte para as ablucións (sabial) e a torre para chamar á oración, o alminar ou minarete.
Minarete: nos primeiros tempos non existía o alminar, de modo que os fieis reuníanse para orar sen necesidade dunha chamada previa. Logo, debido ó aumento da congregación, acabouse instituíndo a chamada dun muecín, a viva voz, dende a cuberta máis alta do edificio. A Gran Mesquita Omeia de Damasco é o primeiro exemplo que presenta unha torre ou minarete, situada nunha das esquinas do patio, para realizar esta función.
miniatura|200px|[[mesquita da Cúpula da Rocha en Xerusalén.]]
Outro elemento importante na arquitectura omeia é o arco apuntado.
Os principais edificios da arquitectura omeia
miniatura|200px|[[Mesquita de al-Aqsa en Xerusalén. É a mesquita máis grande desta cidade, foi construída orixinalmente polos omeias e logo reconstruidamente ata cinco veces por mor de diversos terremotos, a última reconstrución foi a de 1035.]]
Ciencias
Estes e outros pensadores e científicos, achegaron ó sistema de numeración, ó número cero, á trigonometría e á álxebra. Así coma moi importantes avances na agricultura, medicina, botánica, xeografía, astronomía, física e química. Moitas das achegas, nas que se inclúe algúns das citadas, coma o sistema de numeración, ou outras coma o xadrez, son simples adaptacións ou mellorias de modelos anteriores ou de importacións doutras culturas e/ou civilizacións. O campo onde se rexistra unha contribución máis notable e significativa son as matemáticas, pero non sería ata 1950 cando se lle recoñecería a importancia que merecen as matemáticas árabes medievais, ata antes considerábase que simplemente copiaban e traducían os antigos gregos. Iso era falso, aínda así, compre mencionar que recibiron moitas influencias de diversos sitios, onde ocupan vital importancia os chineses e os gregos.
Arte e arquitectura
miniatura|200px|Imaxe do interior da [[Mesquita de Córdoba]] En España hai (ou houbo) edificios da época de al-Ándalus e mostras da arte islámica, baixo o dominio dos omeias, tales coma:
Ciencia e letras
Na cidade de Córdoba había 70 bibliotecas, destacando a de al-Hakam II, contiña, entre outros, os tesouros da antigüidade greco-latina, e achegas orixinais de pensadores coma Averroes, Ibn Gabirol, Abenalsid, Abenalarif, Abrahan ben Meir ibn Ezra etc.
E noutros sitios, coma Toledo, destacaremos a escola de tradutores.
O que deixaron na península
miniatura|200px|Pezas do [[xadrez, introducido polos árabes na Península Ibérica durante o dominio Omeia.]]
Entre infinidade de melloras, importacións e innovacións destácanse:
Lara Domínguez Araújo
Lara Domínguez Araújo, coñecida como Lara do Ar, nada en Vigo o 25 de marzo de 1979, é unha profesora, tradutora e poeta galega.
Traxectoria
Licenciada en Tradución e interpretación pola Universidade de Vigo, doutora en Tradución e Estudos Interculturais cunha tese sobre a avaliación para a aprendizaxe da interpretación na Universidade Autónoma de Barcelona, posgrao en interpretación de conferencias pola Universidade de Lisboa.
Intérprete, tradutora e profesora axudante da Universidade de Vigo. Comezou no recitado ao vivo nas Arroutadas Poéticas en 2000, participou en Hostia en verso e fixo slams e nova regueifa feminista nos anos dez. Ten publicados poemas e traducións en Dorna, Madrygal e o colectivo A3.
Ten colaborado en ''Viceversa. Revista galega de tradución'' e en varias obras colectivas. Participou no proxecto EACT sobre Avaliación na Adquisición da Competencia Tradutora coordinado pola UAB. Tamén é Experta en Lingua Oral para os Medios de Comunicación (USC) e especialista en Dobraxe (Uvigo).
Portmeirion
Portmeirion é unha popular vila turística de Gwynedd, Gales. Foi deseñada e construída por Sir Clough Williams-Ellis entre 1925 e 1975 seguindo o estilo das vilas italianas, e hoxe é propiedade dunha causa benéfica.
A vila está localizada no concello de Penrhyndeudraeth, no estuario do Río Dwyryd, a 2 km ó sueste de Porthmadog, e a 1 km da estación de tren de Minffordd. Portmeirion serviu como localización de numerosos filmes e series de televisión, sendo coñecida por ser escenario de "The Village" no programa de televisión de 1960 The Prisoner.
Historia
Malia as abondosas opinións que din que o lugar está baseado na vila de Portofino, en Italia, o creador de Portmeirion, Sir Clough Williams-Ellis, rexeita a atribución directa, afirmando que nada máis quixo facer homenaxe á atmosfera do Mediterráneo. Porén, nunhas declaracións, aludiu ó porto italiano dicindo:
Williams-Ellis deseñou e construíu a vila entre 1925 e 1975. Empregou anacos das demolicións doutros edificios, algúns dos cales, feitos por outros arquitectos distinguidos. Esta arquitectura de bricolaxe e a súa nostalxia deliberada contribuíron ó desenvolvemento do posmodernismo na arquitectura de finais de século XX.
miniatura|esquerda|350px|Vista panorámica de Portmeirion O corpo principal do hotel e das casiñas chamadas White Horses, Mermaid e The Salutation formaron parte dun gran terreo de nome Aber Iâ (galés, Estuario de Xeo), de mediados dos anos 1850, nunha zona onde houbo unha fundición e uns pequenos estaleiros. O arquitecto, Williams-Ellis cambiou o nome da zona polo de Portmeirion —porto por estar na costa, Meirion polo condado de Mirionnydd, onde se situaba daquela.
No ano 1931, Williams-Ellis mercoulle ó seu tío, Sir Osmund Williams, a mansión vitoriana "Castelo Deudraeth" coa intención de incorporala ó complexo hoteleiro de Portmeirion, pero non puido facelo por mor da segunda guerra mundial. Williams-Ellis considerou sempre que o castelo era o edificio máis grande e maxestoso da Propiedade Portmeirion, e encargouse de adquirilo. Finalmente, con subvenciones da fundación cultural da lotaría británica, o Fondo Europeo de Desenvolvemento Rexional e a oficina de turismo de Gales, o castelo Deudraeth abriu no 2001 coma un hotel, con 11 habitacións e restaurante.
Pastoriza, Arteixo
Festas
Nos lugares de Meicende, Borroa e Nostián celébrase San Xosé Obreiro o 1º de maio. O 15 de agosto festéxase a Nosa Señora en Pastoriza e polo San Miguel, no mes de setembro, faise unha romaría no mesmo lugar.
Parroquias de Arteixo
miniatura|dereita|As trece parroquias que conforman o concello de Arteixo.
Jamal Khashoggi
Traxectoria
Autor e ex-xerente xeral e editor xefe da Al-Arab News Channel. Tamén serviu como editor do xornal saudita Al Watan, transformándoo nunha plataforma para os progresistas de Arabia Saudita. Exilado nos Estados Unidos, pasou a escribir unha columna mensual no The Washington Post.
Khashoggi fuxiu de Arábia Saudita en setembro de 2017. Dise que o goberno de Arábia Saudita o baneou do Twitter e máis tarde escribiu artigos de xornal con críticas ao goberno. Khashoggi criticou fortemente ao príncipe herdeiro de Arabia Saudita, Mohammad bin Salman, e o rei Salman de Arabia Saudita. Tamén se opuxo á intervención no Iemen, liderada por Arabia Saudita.
Ferreiriño subeliño
O ferreiriño subeliño ou ferreiriño rabilongo, Aegithalos caudatus, é unha ave da orde dos paseriformes, suborde dos páseros, infraorde dos paséridos, superfamilia dos silvioideos e familia dos exitálidos (Aegithalidae), pertencente ao xénero Aegithalos.
Jamal Khashoggi
Traxectoria
Khashoggi desapareceu o 2 de outubro de 2018 e foi visto por última vez entrando no consulado da Arabia Saudita en Istambul, Turquía, pola súa entrada principal. Fontes da policía turca anónimas alegan que foi asasinado e desmembrado dentro do consulado. O goberno de Arabia Saudita alega que Khashoggi deixou o consulado vivo por unha entrada traseira, mais a policía turca di que ningún circuíto fechado de televisión o rexistrou saíndo do consulado. O 15 de outubro, foi rexistrado o consulado de Arabia Saudita, seguido por funcionarios turcos. Autoridades turcas encontraron evidencias do asasinato e manipulacións durante a busca. A súa morte non foi confirmada polas autoridades da Arabia Saudita, mais algunhas fontes informaron á prensa que morreu cando era interrogado por axentes da familia real da Arabia Saudita.
Hesketh 308D
O Hesketh 308D foi un coche de Fórmula Un construído polo equipo de Hesketh Racing en. O coche baseouse no Hesketh 308 orixinalmente deseñado por Harvey Postlethwaite, accionado por un motor Ford Cosworth DFV V8 de 3 litros.
El Agro Celta
El Agro Celta foi un periódico editado en Ponteareas en 1926.
Historia e características
Cando El Tea foi suspendido por problemas coa Ditadura de Primo de Rivera a mediados de 1925, foi substituído por El Uma, e entre xaneiro e marzo de 1926 por El Agro Celta. Subtitulado Decenario defensor de los intereses agrarios, apareceu o 3 de xaneiro. Saía os días 3, 13 e 23 de cada mes. Dirixido por Manuel Pérez Troncoso, contaba con moitos dos colaboradores de El Tea e cunha liña editorial similar, informando sobre a política municipal e defendendo os intereses agrarios e anticaciquís. Tiña seccións como Ecos del condado, Ecos de Caselas, Ecos de América, Epopeyas históricas e Fuchicadas por Pedro Borreiro.
Hesketh 308D
Anthony 'Bubbles' Horsley actualizó o 308 ao 308D para continuar como Hesketh Racing despois de que Postlethwaite trasladouse a Walter Wolf Racing. Nigel Stroud era o enxeñeiro principal do equipo e Harald Ertl foi contratado para pilotar o 308D para a tempada de Fórmula Un, o equipo foi patrocinado pola revista Penthouse e Rizla. Guy Edwards uniuse nun segundo coche 308D do Gran Premio de Bélxica, e Alex Ribeiro aportou algúns fondos máis adiante no ano. O equipo non logrou puntos no Campionato do Mundo en 1976, o sétimo posto de Ertl no Gran Premio do Reino Unido, foi o mellor resultado do ano.
Resultados Completos na Fórmula Un
(Chave) As carreiras en letra grosa indican pole position; as carreiras en cursiva indican volta rápida.
Ferreiriño subeliño
É un pequeno paxaro de distribución paleártica, que non chega ao extremo norte da rexión, moi característico pola súa longa cola.
Características
As principais características desta especie son:
Bioloxía
miniatura|240px|[[Niño de Aegithalos caudatus.]] miniatura|240px|Niño de Aegithalos caudatus con ovos.
Distribución
Viven nunha boa parte de Eurasia, incluíndo as illas británicas, o norte de Europa (agás Islandia, o norte de Escandinavia e o norte de Siberia), toda a Europa central e meridional e a Siberia temperada. Está ausente ao norte dos mares Caspio e de Aral, pero si existe ao sur destes mares. Na península Ibérica habita en calquera parte que teña o hábitat axeitado; nesta península aparece vencellado á vexetación arbórea, especialmente ás fragas caducifolias, e mostran preferencia polas ribeiras fluviais ou por lugares onde haxa algún curso de auga nas proximidades.
Hábitat
Crían en bosques caducifolios ou mixtos (con especies perennes e caducifolias), soutos frondosos, parques e xardíns.
Nutrición
No verán os ferreiriños subeliños aliméntanse principalmente de insectos (especielmente coleópteros dípteros e himenópteros), arácnidos e vermes, pero comen tamén ocasionalmente froitos e abrochos de plantas. A base da súa alimentación invernal son as sementes de diferentes tipos.
Reprodución
Constrúen niños en forma de bolsas entretecidas, moi traballados, de forma esférica ou ovoidal e cunha entrada lateral, pendurados de árbores ou arbustos, ou situados na galla dunha árbore (carballo, piñeiro, ciprés, ameneiros, freixos, etc.), en silveiras ou en hedras, a de 1 a 6 m de altura sobre o solo, entre a follaxe mesta, a miúdo preto de cursos de auga. Os materiais típicos de construción son musgos, liques, pelos de mamífero, plumas de aves e anacos de plantas, que tecen con teas de araña.
As femias poñen entre 6 e 10 ovos brancos con pencas rosadas, que chocan entre 12 e 14 días. Os polos tardan entre 14 e 18 días en poder voaren. Adoitan facer dúas postas por ano. E corrente que os adultos que perderon a niñada fornezan ocasionalmente con alimento os polos doutras parellas.
Outros aspectos da conduta
Son paxaros moi sociais, que en inverno adoitan formar bandos, mesturados con exemplares doutras especies.
Descrición
A especie foi descrita en 1758 polo naturalista sueco Carl von Linné (Linneo), na 10ª edición do seu Systema Naturae, co nome de Parus caudatus.
Xénero
O nome científico Aegithalus está tirado do grego antigo αιγίθαλλος ou αιγίθαλος aigíthallos, aigíthālos, nome dun paxaro do familia dos páridos.
Este nome grego foi citado por Aristóteles, que describe na súa obra Historia dos animais ou Investigacións sobre os animais (en grego Περὶ Τὰ Ζῷα Ἱστορίαι, en latín Historia animalium) varios paxaros con este nome.
Especie
O epítreto específico, caudatus é o nominativo masculino singular do adxectivo caudatus, -a, -um, "con cola", derivado do substantivo cauda, -ae, "cola", en alusión á longa cola desta especie.
Subespecies
Segundo o ITIS, recoñécense as 17 subespecies seguintes:
miniatura|Mapa de [[área de dispersión|distribución das subespecies de ''Aegithalos caudatus.]]
Diferenzas taxonómicas
Pero algúns autores recoñecen ata 23 subespecies de ferreiriño rabilongo:
Algunhas destas subespecies foron consideradas no pasado como especies separadas:
En Galicia
Dado que o hábitat do ferreiriño subeliño é moi frecuente en Galicia, a especie distribúese ben por todo o territorio galaico, onde é común e sedentaria, escaseando máis nas proximidades do litoral.
John Brunner
John Brunner, nado o 24 de setembro de 1934 e finado o 26 de agosto de 1995, foi un escritor británico de ficción científica pertencente ó movemento chamado Nova onda. As súas mellores obras corresponden á chamada "Triloxía do Desastre", especialmente Todos sobre Zanzíbar e O rabaño cego, e á novela O xinete da onda de choque, unha das obras precursoras da corrente cyberpunk. As súas outras obras adóitanse considerar menores.
Nanotecnoloxía
350px|miniatura|Representación animada dun [[nanotubo de carbono.]] A nanotecnoloxía é a manipulación da materia a escala nanométrica. A máis temperá e difundida descrición da nanotecnoloxía refírese o obxectivo tecnolóxico particular de manipular en forma precisa os átomos e moléculas para a fabricación de produtos a macroescala, agora tamén referida como nanotecnoloxía molecular. Subsecuentemente unha descrición máis xeneralizada da nanotecnoloxía foi establecida polo National Nanotechnology Initiative, no que define a nanotecnoloxía como a manipulación da materia de polo menos unha dimensión do tamaño de entre 1 a 100 nanómetros. Esta definición reflicte o feito de que os efectos mecánico cuánticos son importantes a esta escala do dominio cuántico e, así, a definición cambiou desde unha meta tecnolóxica particular a unha categoría de investigación incluíndo todos os tipos de investigación e tecnoloxías que teñen que ver coas propiedades especiais da materia que ocorren baixo certo limiar de tamaño. É común o uso da forma plural de "nanotecnoloxías" así como "tecnoloxías de nanoescala" para referirse ao amplo rango de investigacións e aplicacións cuxo tema en común é o seu tamaño. Debido á variedade de potenciais aplicacións (incluíndo aplicacións industriais e militares), os gobernos investiron miles de millóns de dólares en investigación da nanotecnoloxía. A través do seu programa National Nanotechnology Initiative, os Estados Unidos investiu 3,7 mil millóns de dólares. A Unión Europea investiu 1,2 mil millóns e o Xapón 750 millóns de dólares.
Nano é un prefixo grego que indica unha medida (10−9 = 0,000 000 001), non un obxecto; de xeito que a nanotecnoloxía caracterízase por ser un campo esencialmente multidisciplinar, e ligado exclusivamente pola escala da materia coa que se traballa.
A nanotecnoloxía definida polo tamaño é naturalmente un campo moi amplo, que inclúe diferentes disciplinas da ciencia tan diversas como a ciencia de superficies, química orgánica, bioloxía molecular, física dos semicondutores, almacenamento de enerxía, microfabricación etc. As investigacións e aplicacións asociadas son igualmente diversas, indo desde extensións da física dos dispositivos a novas aproximacións completamente novas baseadas no autoensamblaxe molecular, desde o desenvolvemento de novos materiais con dimensións na nanoescalas ao control directo da materia a escala atómica.
Hoxe en día os científicos están debatendo o futuro das implicacións da nanotecnoloxía. As súas funcións son moi diversas: empréganse para medir ou detectar, para inducir procesos físico-químicos, como compoñentes de múltiples dispositivos (p.ex pantallas de cristal líquido) etc. Así mesmo os seus campos de aplicación van desde á microelectrónica, á biomedicina (p.ex. nanocápsulas liberadoras de fármacos, nanobiosensores etc.) e produción de enerxía. Por outra banda, a nanotecnoloxía fai xurdir as mesmas preocupacións que calquera nova tecnoloxía, incluíndo preocupacións achega da toxicidade e o impacto ambiental dos nanomateriais, e os seus potenciais efectos na economía global, así como especulacións achega de varios escenarios apocalípticos. Estas preocupacións levaron ao debate entre varios grupos de defensa e gobernos sobre se se requireén regulacións especiais para a nanotecnoloxía.
Definición
A nanotecnoloxía comprende o estudo, deseño, creación, síntese, manipulación e aplicación de materiais, aparellos e sistemas funcionais a través do control da materia a nanoescala, así como a explotación de fenómenos e propiedades da materia a nanoescala. Cando se manipula a materia a escala tan minúscula, presenta fenómenos e propiedades totalmente novas. Polo tanto, os científicos utilizan a nanotecnoloxía para crear materiais, aparellos e sistemas novedosos e pouco custosos con propiedades únicas.
Historia
O gañador do premio Nobel de Física de 1965, Richard Feynman, foi o primeiro en facer referencia ás posibilidades da nanociencia e a nanotecnoloxía nun discurso que deu no Instituto Tecnolóxico de California (Caltech) o 29 de decembro de 1959, titulado No fondo hai espazo dabondo (There's Plenty of Room at the Bottom), no que describe a posibilidade da síntese vía a manipulación directa dos átomos. O termo "nanotecnoloxía" foi usado por primeira vez por Norio Taniguchi no ano 1974, aínda que isto non é amplamente coñecido. miniatura|Comparacións dos tamaños dos nanomateriais. Inspirado nos conceptos de Feynman, en forma independente K. Eric Drexler usou o termo "nanotecnoloxía" no seu libro do ano 1986 Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology (en galego: Motores da creación: A chegada da era da nanotecnoloxía), no que propuxo a idea dun "ensamblador" a nanoescala que sería capaz de construír unha copia de si mesmo e doutros elementos de complexidade arbitraria cun nivel de control atómico. Tamén no ano 1986, Drexler co-fundou The Foresight Institute (en galego: O Instituto de Estudos Prospectivos), co cal xa non ten relación, para axudar a aumentar a conciencia e comprensión pública dos conceptos da nanotecnoloxía e as súas implicacións.
Así, o xurdimento da nanotecnoloxía como un campo na década de 1980 ocorreu pola converxencia do traballo teórico e público de Drexler, quen desenvolveu e popularizou un marco conceptual para a nanotecnoloxía, e os avances experimentais de alta visibilidade que atraeron atención adicional a ampla escala aos prospectos do control atómico da materia.
Por exemplo, a invención do microscopio de efecto túnel no ano 1981 proporcionou unha visualización sen precedentes dos átomos e enlaces individuais, e foi usado exitosamente para manipular átomos individuais no ano 1989. Os inventores deste microscopio Gerd Binnig e Heinrich Rohrer do IBM Zurich Research Laboratory (Laboratorio de Investigación de IBM en Zúric) recibiron o Premio Nobel de Física no ano 1986. miniatura|175px|esquerda|Buckminsterfulereno C60, tamén coñecido como [[Buckminsterfulereno|buckybola, é un membro representativo das estruturas de carbono coñecidas como fulerenos. Os membros da familia dos fulerenos son unha materia principal de investigación que cae baixo o interese da nanotecnoloxía.]] Os fulerenos foron descubertos no ano 1985 por Harry Kroto, Richard Smalley e Robert Curl, quen en conxunto gañaron o Premio Nobel de Química do ano 1996 Inicialmente o C60 non foi descrito como nanotecnoloxía; o termo foi utilizado en relación co traballo posterior cos tubos de grafeno relacionados (chamados nanotubos de carbono e algunhas veces tamén tubos bucky) o que suxería aplicacións potenciais para dispositivos e electrónica de nanoescala.
A principios da década do 2000, este campo colleitou un incrementado interese científico, político e comercial que o levou tanto á controversia como ao progreso. As controversias xurdiron en relación ás definicións e potenciais implicacións das nanotecnoloxías, exemplificado polo informe da Royal Society achega da nanotecnoloxía. Os desafíos xurdiron da factibilidade das aplicacións imaxinadas polos proponentes da nanotecnoloxía molecular, que culminou nun debate público entre Drexler e Smalley nos anos 2001 e 2003.
Mentres tanto, a comercialización dos produtos baseados nos avances das tecnoloxías a nanoescala comezaron a xurdir. Estes produtos están limitados a aplicacións a granel dos nanomateriais e non involucran o control atómico da materia. Algúns exemplos inclúen á plataforma Nano Silver que utiliza nanopartículas de prata como un axente antibacterial, os protectores solares transparentes baseados en nanopartículas e dos nanotubos de carbono para teas resistentes ás manchas.
Para mediados da década do 2000 unha nova e sería atención científica comezou a florecer, emerxeron proxectos para producir unha folla de ruta para a nanotecnoloxía que se centraba na manipulación atómica precisa da materia e que discute as capacidades, metas e aplicacións existentes e proxectadas.
Outras persoas desta área foron Rosalind Franklin, James Dewey Watson e Francis Crick quen propuxo que o ADN era a molécula principal que xogaba un papel clave na regulación de todos os procesos do organismo, revelando a importancia das moléculas como determinantes nos procesos da vida. Pero estes coñecementos foron máis aló, xa que con isto púidose modificar a estrutura das moléculas, como é o caso dos polímeros ou plásticos que hoxe en día atopamos nos nosos fogares. Pero hai que dicir que a este tipo de moléculas pódeselles considerar “grandes”.
Hoxe en día a medicina ten máis interese na investigación no mundo microscópico, xa que nel atópanse posiblemente as alteracións estruturais que provocan as enfermidades, e non hai que dicir das ramas da medicina que saíron máis beneficiadas como é a microbioloxía, inmunoloxía, fisioloxía; xurdiron tamén novas ciencias como a Enxeñaría xenética, que xerou polémicas sobre as repercusións de procesos como a clonación ou a euxenesia.
O desenvolvemento da nanociencia e a nanotecnoloxía en América Latina é relativamente recente, en comparación ao que ocorreu a nivel global. Países como México, Costa Rica, Arxentina, Venezuela, Colombia, Brasil e Chile contribúen a nivel mundial con traballos de investigación en distintas áreas da nanociencia e a nanotecnoloxía. Ademais, algúns destes países contan tamén con programas educativos a nivel licenciatura, mestría, posgrao e especialización na área.
Conceptos fundamentais
A nanotecnoloxía é a enxeñería de sistemas funcionais a escala molecular. Isto cobre tanto o actual traballo como conceptos que son máis avanzados. No seu sentido orixinal, a nanotecnoloxía refírese á habilidade proxectada para construír elementos desde o máis pequeno todo o máis grande, usando técnicas e ferramentas, que actualmente están a ser desenvolvidas, para construír produtos completos de alto desempeño.
Un nanómetro (nm) é a mil millonésima parte, ou 10−9, dun metro. Por comparación, as típicas lonxitudes de enlace carbono-carbono, ou o espazo entre estes átomos nunha molécula, están ao redor dos 0,12-0,15 nm e a dobre hélice dun ADN ten un diámetro de ao redor de 2 nm. Por outra banda, a forma de vida celular máis pequena, a bacteria do xénero micoplasma, teñen ao redor de 200 nm de longo. Por convención, a nanotecnoloxía é medida no rango de escala de entre 1 a 100 nm de acordo á definición usada pola iniciativa nanotecnolóxica nacional nos Estados Unidos. O límite inferior está dado polo tamaño dos átomos (o hidróxeno ten os átomos máis pequenos, que teñen un diámetro aproximado dun cuarto de nm) dado que a nanotecnoloxía debe fabricar os seus dispositivos a partir de átomos e moléculas. O límite superior é máis ou menos arbitrario pero atópase ao redor do tamaño en que fenómenos que non poden ser observados en estruturas máis grandes comezan a ser aparentes e poden ser usados no nanodispositivo. Estes novos fenómenos fan que a nanotecnoloxía sexa distinta dos dispositivos que son soamente versións miniaturizadas dun dispositivo macroscópico equivalente; tales dispositivos atópanse a unha escala máis grande e caen baixo a descrición de microtecnoloxía.
Para poñer a escala noutro contexto, o tamaño comparativo dun nanómetro a un metro é o mesmo que o dunha rocha ao tamaño da Terra. Outra forma de poñelo: un nanómetro é a cantidade en que a barba dun home crece de media no tempo que este tarda en levantar a afeitadora ata a súa cara.
Úsanse dúas aproximacións á nanotecnoloxía. Na aproximación "desde o fondo cara arriba", os materiais e dispositivos son construídos a partir de compoñentes moleculares que se ensamblan por si mesmos quimicamente polos principios do recoñecemento molecular. Na aproximación "desde arriba cara abaixo", os nano-obxectos son construídos a partir de entidades máis grandes cun control a nivel atómico.
Áreas da física tales como a nanoelectrónica, a nanomecánica, nanofotónica e a nanoiónica evolucionaron durante estás últimas poucas décadas para proporcionar un fundamento científico básico á nanotecnoloxía.
Do máis grande ao máis pequeno: unha perspectiva desde os materiais
miniatura|Imaxe dunha [[Reconstrución da superficie|reconstrución dunha superficie de ouro (100) limpa, como se pode visualizar usando un microscopio de efecto túnel. Pódense ver as posicións dos átomos individuais que compoñen a superficie.]]
Varios fenómenos vólvense pronunciados a medida de que o tamaño do sistema diminúe. Estes inclúen efectos mecánicos estatísticos, así como efectos mecánicos cuánticos, por exemplo o “efecto do tamaño do quanto” onde as propiedades electrónicas dos sólidos son alteradas con grandes reducións no tamaño da partícula. Estes efectos non se poñen en xogo ao ir desde as dimensións macro ás dimensións micro. Con todo, os efectos cuánticos poden converterse en significantes cando o tamaño do nanómetro é alcanzado, normalmente en distancias de 100 nanómetros ou menos, o así chamado dominio cuántico. Adicionalmente, unha variedade de propiedades físicas (mecánicas, eléctricas, ópticas etc.) cambian cando se lles compara cos sistemas macroscópicos. Un exemplo é o aumento na proporción da área superficial ao volume alterando as propiedades mecánicas, termais e catalíticas dos materiais. A difusión e reaccións a nivel de nanoescala, os materiais das nanoestructuras e dos nanodispositivos con rápido transporte de ións xeralmente son coñecidas como nanoiónicas. As propiedades mecánicas dos nanosistemas son de interese na investigación da nanomecánica. A actividade catalítica dos nanomateriais tamén abren potenciais riscos na súa interacción cos biomateriais.
Os materiais reducidos á nanoescala poden mostrar propiedades diferentes cando se lles compara coas que eles exhiben a macroescala, permitindo aplicacións únicas. Por exemplo, as substancias opacas poden converterse en transparentes (cobre); materiais estables poden converterse en combustible (aluminio); materiais insolubles poden converterse en solubles (ouro). Un material tal como o ouro, que é quimicamente inerte a escalas normais, pode servir como un potente catalizador químico a nanoescalas. A maior parte da fascinación coa nanotecnoloxía xorde destes fenómenos cuánticos e de superficie que a materia exhibe a nanoescala.
Do simple ao complexo: unha perspectiva molecular
A química sintética moderna alcanzou o punto onde é posible preparar pequenas moléculas para case calquera estrutura. Estes métodos son usado hoxe en día para fabricar unha ampla variedade de químicos útiles tales como farmacéuticos ou polímeros comerciais. Esta habilidade fai xurdir a pregunta de estender esta clase de control ao seguinte nivel máis grande, buscando métodos para ensamblar estas moléculas únicas en estruturas ou ensamblaxes supramoleculares consistentes de moitas moléculas dispostas nunha forma ben definida.
Estas aproximacións utilizan os conceptos de auto-ensamblaxe molecular e/ou química supramolecular para dispoñer en forma automática as súas propias estruturas nalgún ordenamento útil a través dunha aproximación desde o fondo cara arriba. O concepto de recoñecemento molecular é especialmente importante: as moléculas poden ser deseñadas de tal forma que unha configuración ou ordenamento específico sexa favorecida debido ás forzas intermoleculares non covalentes. As regras de emparellamento de bases de Watson- Crick son un resultado directo disto, así como a especificidade dunha enzima sendo apuntada a un único substrato ou o pregamento da proteína en si mesma. Así, dous ou máis compoñentes poden ser deseñado para complementariedade e atracción mutua de tal forma que constrúan un todo máis complexo e útil.
A aproximacións desde o fondo cara arriba debería ser capaces de producir dispositivos en paralelo e ser moito máis baratas que os métodos desde arriba cara abaixo, pero potencialmente poderían ser excedidas a medida de que o tamaño e a complexidade da ensamblaxe desexada aumente. As estruturas máis exitosas requiren arranxos de átomos complexos e termodinámicamente pouco probables. Con todo, existen moitos exemplos de autoensamblaxe baseados no recoñecemento molecular na bioloxía, un dos máis notables é o pareo de base de Watson-Crick e as interaccións enzima-substrato. O desafío para a nanotecnoloxía é descubrir se estes principios poden ser usados para lograr novas construcións adicionais ás naturais xa existentes.
Nanotecnoloxía molecular: unha visión de longo prazo
A nanotecnoloxía molecular, algunhas veces chamada fabricación molecular, describe nanosistemas manufacturados (máquinas a nanoescala) operando a escala molecular. A nanotecnoloxía molecular está asociada especialmente co ensamblador molecular, unha máquina que pode producir unha estrutura ou o dispositivo desexado átomo por átomo usando os principios da mecanosíntese. A fabricación no contexto dos nanosistemas produtivos non está relacionado as tecnoloxías convencionais, e debería ser claramente distinguido das usadas para a fabricación de nanomateriais tales como nanotubos e nanopartículas de carbono.
Cando o termo "nanotecnoloxía" foi acuñado en forma independente e popularizado por K. Eric Drexler (quen nese momento non sabía dun uso anterior realizado por Norio Taniguchi) para referirse a unha tecnoloxía futura de fabricación baseado en sistemas de máquinas moleculares. A premisa era que as analoxías biolóxicas a escala molecular dos compoñentes de máquinas tradicionais demostraban que as máquinas moleculares eran posibles: existen incontables exemplos na bioloxía, sábese que sofisticadas máquinas biolóxicas optimizadas estocásticamente poden ser producidas.
Espérase que os desenvolvementos na nanotecnoloxía farán posible a súa construción por algún outro medio, quizais usando principios de biomimética. Con todo, Drexler e outros investigadores propuxeron que unha nanotecnoloxía avanzada, aínda que quizais inicialmente implementada por medios biomiméticos, finalmente podería estar baseada nos principios da enxeñería mecánica, é dicir, unha tecnoloxía de fabricación baseada na funcionalidade mecánica destes compoñentes (tales como engrenaxes, rodamientos, motores e membros estruturais) que permitirían unha ensamblaxe programable e posicional a unha especificación atómica. A física e o desempeño enxeñeril de deseños de exemplo foron analizados no libro de Drexler chamado Nanosistemas.
Isto levou a un intercambio de cartas entre a publicación Chemical & Engineering News da ACS no ano 2003. Aínda que a bioloxía claramente demostra que os sistemas de máquinas moleculares son posibles, as máquinas moleculares non biolóxicas actualmente están só na súa infancia. Os líderes na investigación das máquinas moleculares non biolóxicas son Alex Zettl e o seu colegas que traballan no Lawrence Berkeley National Laboratory e na UC Berkeley. Eles construíron polo menos tres dispositivos moleculares distintos cuxos movementos son controlados desde o escritorio cambiando a voltaxe: un nanomotor de nanotubos, un atuador, e un oscilador de relaxación nanoelectromecánico. Ver nanomotor de nanotubo de carbono para máis exemplos.
Un experimento que indica que unha ensamblaxe molecular posicional é posible foi desenvolto por Ho e Lee na Universidade Cornell no ano 1999. Eles usaron un microscopio de efecto túnel para mover unha molécula de monóxido de carbono (CO) cara a un átomo individual de ferro (Fe) situado nun cristal plano de prata, e enlazar quimicamente o CO co Fe aplicando unha voltaxe.
Investigación actual
miniatura|Representación gráfica dun [[rotaxano, útil como un interruptor molecular.]] miniatura|Este tetraedro de ADN é unha nanoestructura [[Deseño ácido nucleico|deseñada artificialmente do tipo construída no campo da nanotecnoloxía de ADN. Cada bordo do tetraedro é unha dobre hélice de par base de ADN, e cada vértice é un unión de tres brazos.]] miniatura|Este dispositivo transfire enerxía desde capas de grosor nano dos [[Pozo cuántico|pozos cuánticos aos nanocristais situados arriba, causando que os nanocristais emitan luz visible. ]]
Nanomateriais
O campo dos nanomateriales inclúe os subcampos que desenvolven ou estudan os materiais que teñen propiedades únicas que xorden das súas dimensións a nanoescala.
Achegamentos desde arriba cara abaixo
Estes buscan crear dispositivos máis pequenos usando uns máis grandes para controlar a súa ensamblaxe.
Achegamentos funcionais
Estas buscan desenvolver compoñentes dunha funcionalidade desexada sen importar como poderían ser ensambladas.
Especulativos
Estes subcampos buscan anticipar o que as invencións nanotecnolóxicas poderían alcanzar ou tentan propoñer unha axenda que ordene un camiño polo cal a investigación poida progresar. A miúdo estes toman unha visión dunha grande escala da nanotecnoloxía, con máis énfase nas súas implicancias sociais que nos detalles de como tales invencións poderían realmente ser creadas.
Ferramentas e técnicas
miniatura|296px|Típica configuración dun [[microscopio de forza atómica. Un beiril microfabricado cunha punta aguda é desviado polas características dunha superficie de mostra, de forma similar a un fonógrafo pero a unha escala moito máis pequena. Un feixe láser reflíctese na parte traseira do beiril nun conxunto de fotodetectores, permitindo que o desvío sexa medido e que se arme nunha imaxe da superficie.]]
A punta dunha sonda de varrido tamén pode ser usada para manipular nanoestructuras (un proceso coñecido como ensamblaxe posicional). A metodoloxía de varrido orientado á característica suxerida por Rostislav Lapshin parece ser unha forma prometedora de poñer en funcionamento estas nanomanipulacións en modo automático. Con todo, isto é aínda un proceso lento debido á baixa velocidade de varrido do microscopio.
Varias técnicas de nanolitografía tales como a litografía óptica, a nanolitografía dip-pen de litografía de raios X, a litografía de feixe de electróns ou litografía de nanoimpresión tamén foron desenvoltas. A litografía é unha técnica de fabricación desde arriba cara abaixo onde o material en bruto é reducido en tamaño ata lograr un patrón a nanoescala.
Outro grupo de técnicas nanotecnolóxicas inclúen a aquelas usadas para a fabricación de nanotubos e nanoarames, aquelas usadas na fabricación de semicondutores tales como a litografía ultravioleta profunda, a litografía de feixe de electróns, maquinado de feixe de ións enfocado, a litografía de nanoimpresión, a deposición de capa atómica e deposición molecular de vapor, e ademais incluíndo as técnicas de autoensamblaxe molecular tales como aquelas que empregan copolímeros dei-bloque. Os precursores destas técnicas son anteriores á era da nanotecnoloxía, e son extensións no desenvolvemento dos avances científicos máis que técnicas que foron ideadas unicamente co propósito de crear nanotecnoloxía e que foron o resultado da investigación nanotecnolóxica.
O achegamento de arriba cara a baixo anticipa nanodispositivos que deben ser construídos peza por peza en etapas, da mesma forma que son fabricados o resto das cousas. A microscopia de sonda de varrido é unha importante técnica tanto para a caracterización como para a síntese de nanomateriais. Os microscopios de forza atómica e os microscopios de efecto túnel de varrido poden ser usados para examinar as superficies e para mover os átomos nelas. Ao deseñar diferentes puntas para estes microscopios, eles poden ser usados para tallar estruturas na superficies e para axudar a guiar as estruturas autoensambladas. Ao utilizar, por exemplo, o achegamento de varrido orientado ás características, os átomos ou moléculas poden ser movidos na superficie coas técnicas do microscopio de sonda de varrido. Actualmente, é caro e demoroso para ser utilizados na produción en masa pero son moi adecuadas para a experimentación nun laboratorio.