cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rongorongo
Varios intentos de descifrar o significado dos kohau rongorongo
No curso de 140 anos o kohau rongorongo foi obxecto de investigación intensa, así como obxecto dun debate aceso por parte de moita xente, tanto de sólida formación académica (lingüística, epigráfica, etnolóxica e antropolóxica), como de xente afeccionada aos enigmas e cunha imaxinación particularmente alta, propensa a xuízos temerarios e explicacións estrafalarias das máis variadas. Tendo presente a historia das investigacións e as disputas relacionadas co sentido do kohau rongorongo, é de esperar que as discusións serias e as anódinas e de pouca transcendencia, sigan existindo tamén nun futuro próximo. Moitos dos intérpretes, descifradores e estudosos parecen e teñen unha inclinación a disentir de forma constante respecto da metodoloxía e ao significado concreto dos signos rongorongo. Parece que, do mesmo xeito que noutros casos de desciframentos exitosos (o exipcio antigo, o Lineal B, o maia) ou nos casos de desciframentos aínda non acertados (o etrusco, o Lineal A, a escritura do Indo, o meroítico, o disco de Festos), as disputas e a rivalidade son parte indispensábel do proceso.
Espora
Esporas das plantas vasculares
As plantas poden ser homospóricas, se producen esporas semellantes, que darán orixe a gametóficos monóicos ou dióicos, dependendo da especie; ou heterospóricas se producen esporas diferentes - o maior funcionando como espora "feminino" e o menor, como "masculino".
Rongorongo
Varios intentos de descifrar o significado dos kohau rongorongo
De momento, estímase que a tarefa discreta de entender as inscricións do kohau rongorongo desborda os intentos realizados até a data, aínda que inversamente poderíase predicir con algo de optimismo que os variados traballos serios tenderán a contribuír paulatinamente e a longo prazo á súa comprensión.
Abaixo, vén unha lista incompleta que inclúe as persoas que contribuíron con diversos estudos, destinados en principio, á aclaración e o desciframento do fenómeno rongorongo.
Eugène Eyraud, o primeiro en avisar sobre os rongorongo
Eugène Eyraud viviu só corenta e oito anos (1820-1868) e con todo, o seu nome relaciónase historicamente coa información que deu ao mundo acerca da existencia dos obxectos rongorongo. Dita noticia está rexistrada na carta que mandou en decembro de 1864 ao superior da orde relixiosa da que formaba parte. O Irmán laico Eyraud chegou á Illa de Pascua a principios de xaneiro de 1864, enviado pola Congregación dos Sacros Corazóns de Xesús e María (SS.CC). A causa do despeito dos habitantes, o labor evanxelizador non deu tantos froitos como el esperara, véndose obrigado a deixar a illa en nove meses. Regresou despois en compañía do Padre Hippolyte Roussel para estender a misión cristiá. Sucumbiu a consecuencia da tuberculose en 1868. Os centenares de obxectos rongorongo, sobre os cales dá fe, mostran a existencia dunha tradición antiga aínda duradeira, a pesar dos devastadores efectos das razzias ou correrías dos escravizadores peruanos, as vexigas e outras enfermidades traídas polos repatriados pascuenses e as guerras domésticas entre as tribos. Tendo presente a carestía de madeira neses anos en Rapanui, os centenares de obxectos rongorongo mencionados —taboíñas, bastóns, báculos, etc.— por Eyraud, apuntan cara a dúas posibilidades, a) a antigüidade deles cando a illa seguía estando cuberta de árbores nativas ben crecidas, fornecendo o material para o tallado ou o gravado, b) a explotación azarosa da madeira abandonada e/ou perdida polos baleeiros, os buques de investigación científica, as embarcacións de liña e dos navíos militares que adoitaban visitar a Illa de Pascua por aquel entón (séculos XVIII-XIX). Toda esa riqueza etnográfica e lingüística reduciríase en apenas dous ou tres anos en dúas ducias de obxectos que representan o corpus actual de rongorongo.
Espora
Esporas das plantas vasculares
Unha vez que as esporas das plantas se forman por meiose, son sempre producidas catro esporas a partir da célula nai. Coa formación da parede celular, fican con marcas que determinan a forma como se desenvolveran dentro do esporanxio e que son importantes para a súa identificación:
Amable
Amable é un nome propio galego de home que deriva do latín amabilis. A forma feminina é Amabilia. No ano 2010 levaban o nome 356 residentes en Galicia.
Rongorongo
O bispo Etienne “Tepano” Jaussen
Nos anais do desciframento do rongorongo, Monsignor Jaussen figura como o primeiro sabio coñecido que tratou de descubrir o significado que se ocultaba tras os seus signos. En 1871 o bispo recompilou ‘o significado’ de moitos dos signos nun caderno particular. Para iso, baseouse na lectura dun nativo rapanui que traballaba entón como xornaleiro en Tahití, chamado Metoro Tau’a Ure, quen cantou ante a súa presenza o contido suposto de catro taboíñas. As taboíñas recitadas eran as de Aruku-Kurenga, Tahua, Mamari e Keiti, que o bispo tiña desde antes na súa posesión. Tras consultar o resultado das «traducións», Jaussen quedou algo decepcionado xa que parecían facer alusións á forma exterior dos signos no mellor dos casos. En relación coas lecturas de Metoro ante o bispo Jaussen, o estudoso suízo Alfred Métraux (1940:396) afirmou que eran «merely explanatory» [tradución: ‘simplemente explicativas’] pero que «nevertheless useful for it gives the meaning of designs, the significance of which might otherwise be a puzzle» [tradución: ‘con todo útiles xa que ofrecen o sentido dos signos, cuxo significado, pola contra, podería ser un enigma’] (1940: 397). De maneira similar, Facchetti (2002:202) é da opinión que «Metoro sapeva (in molti case) riconoscere esattamente l’oggetto raffigurato, ma non era più in grao dei dedurne la funzione nel preciso contesto, leggendo tutti i segni come se fossero logogrammi (segni-parola)» [tradución: ‘Metoro sabía (en moitos casos) recoñecer exactamente o obxecto configurado, pero non era capaz de deducir a función no contexto preciso, lendo todos os signos coma se fosen logograma s (signos-palabra)’].
Tamén se podería supor que Metoro carecía da predisposición de desvelar a mensaxe encerrada nelas ou «o traducido» poderían ser sinxelamente falares sen substancia, no peor dos casos. A competencia de Metoro na arte do canto dos kohau rongorongo deixaba moito que desexar. Aínda no presente, ditas lecturas poderían levar a un cara a ilusións que terían que ser sustentadas con evidencia indisputábel ou a un camiño tortuoso sen saída se non se procede con extrema precaución á hora de pedirlles consello.
Espora
Esporas dos fungos
Segundo o observado os esporanxios son bolsas, normalmente redondas, que almacenan esporas e están constituídos por unha membrana de natureza quitinosa que os protexe e apenas os libera cando estes están maduros ou cando é esmagada. Os esporanxios están “suspendidos” en hifas verticais, que son estruturas cilíndricas chamadas esporanxióforos.
Rongorongo
O doutor A. Carroll
Outro desciframento que pode considerarse sen ningunha dúbida inseguro e fracasado é o realizado polo australiano Allen Carroll, médico cirurxián de profesión. En 1892, el publicou na Revista da Sociedade Polinesia o estudo «The Easter Island inscriptions, and the translation and interpretation of them» (‘As inscricións da Illa de Pascua, a súa tradución e interpretación subseguintes’) no que ofrecía unha presunta tradución tomando por referencia a lingua quechua dos Incas. A 'tradución' implicaba elementos extravagantes e aventureiros na que non presentaba ningunha lista onde contrastase os signos individuais de kohau rongorongo co seu significado real, nin cos seus valores fonéticos e sen presentar explicacións en canto á maneira de como chegou a descodificarlos.
Ormonde Maddock Dalton
O panorama da investigación de rongorongo non estaría completo sen referirse a un artigo orixinal, escrito en 1904 polo británico Ormonde Maddock Dalton (1866-1945). O ensaio titulado “Acerca dunha taboíña Inscrita de Madeira da Illa de Pascua” foi publicado pola revista mensual “MAN,” do Instituto Antropolóxico de Gran Bretaña e Irlanda.
Tendo presente un bo número de fantasías e falsidades escritas sobre a natureza da escritura e o contido das inscricións ao longo de máis dun século, a un non queda máis que admirar o estilo conciso de O. M. Dalton á hora de ofrecer detalles que aínda que breves, son correctos e propicios a unha análise científica.
Resumimos algúns dos detalles tras a inspección que realizou Ou.M. Dalton da ‘taboíña de Londres’ :
Katherine Routledge
Antropóloga e arqueóloga inglesa (1866-1935) que emprendeu en compañía do seu esposo William Scoresby Routledge unha expedición científica a Rapanui, co fin de estudar, catalogar e xuntar nun compendio, a arte, os costumes nativos e a ‘escritura’ rongorongo dos antigos pascuences.
Durante os anos 1914-15 ela conseguiu entrevistar a dous informantes anciáns, un deles sendo un leproso chamado Tomenika e o outro, un home chamado Kapiera, quen supostamente tiñan certo coñecemento dos signos. As entrevistas, a pesar da súa boa vontade e tenacidade, non foron moi frutíferas por mor das contradicións aparentadas nas palabras dos informantes.
Aínda así, Routledge determinou que os rongorongo eran concibidos como ladaíñas ou descricións repetidas xa que os seus sacerdotes-escribas gozaban esteticamente delas á hora de ser cantadas. Ao seu xuízo, unha vez acabada a recolección de datos, os kohau rongorongo eran unha ferramenta para poder espertar na memoria imaxes e oracións relacionadas co folclore dos antigos insulares. Dito doutro xeito, do mesmo xeito que as contas nun rosario ou os nós nun pano, os signos en cuestión axudaban a unha persoa particular –e non a calquera– a memorizar acontecementos e historias de outrora. “No detailed systematic study of the tablets has as yet been possible from the point of view of the Expedition, but it seems at present probable that the system was one of memory, and that the signs were simply aids to recollection, or for keeping count like the beads of a rosary”. [Trad: “Aínda non foi posíbel levar a cabo un estudo detallado sistemático das taboíñas desde o punto de vista da Expedición, pero por agora parece probábel que o sistema [de escritura] fose mnemónico, e que os signos acudisen só á recolección, ou para levar a conta tal como nas contas dun rosario.”] Noutro parágrafo, Routledge reitera a súa idea, dicindo: “Given, therefore, that it was desired to remember lists of words, whether categories of names or correct forms of prayer, the repetition would be a labor of love, and to draw figures as aids to recollection would be very natural”. [Trad: “Por tanto, xa que era desexado rememorar listas de palabras, fosen categorías de nomes ou formas correctas de oracións, a repetición sería por amor á arte, e debuxar figuriñas que axudasen á recolección sería moi natural.”] En 1919, Katherine Routledge publicou os resultados da súa investigación nun libro titulado “O Misterio da Illa de Pascua: A Historia dunha Expedición’’.
Algúns investigadores presentes que favorecen a natureza mixta logográfica-fonética escondida tras os glifos, opinan que a súa hipótese é precipitada e necesita ser revisada completamente.
John McMillan Brown e a Hipótese da Escritura “Pathográfica”
A súa descrición do rongorongo, do mesmo xeito que o resto das manifestacións culturais da Illa de Pascua, é orixinal, volúbel e desordenada e suscita xustificada curiosidade. En resumidas contas, os puntos de vista seus acerca da “escritura” indíxena, corresponderían ao seguinte:
É de interese lembrar aquí cantas das súas ideas (algunhas ben esaxeradas) continúan aínda debaténdose entre os estudosos contemporáneos.
Vilmos (Guillaume de) Hevesy
En 1932 o húngaro Vilmos (Guillaume de) Hevesy deuse conta de certo parecido formal entre algúns signos do rongorongo e os do sistema hipotético de escritura do Val de Indo (Mohenjo-dāro, Sind, Harappā, Panjāb). No seu tempo, dita semellanza até chegou a atraer a atención do notable orientalista francés Paul Pelliot (1878-1945), quen leu durante unha conferencia ante a Academia francesa de Inscricións e Caligrafía en 1932, «Note sur lles hiéroglyphes de l’Ile de Pâques» (‘Apuntamentos sobre os xeroglíficos da Illa de Pascua’), o mesmo artigo escrito por de Hevesy.
Cabe mencionar que hoxe en día esa correlación aparente foi descartada por moitos investigadores (Métraux, Guy, Fischer, Facchetti, Parpola, Sproat, Robinson) e chegou a ser algo anecdótico na historia do desciframento arqueolóxico dos kohau rongorongo. Considerando a distancia xeográfica e o factor tempo que separan os símbolos gráficos ou pictográficos da ‘escritura’ do Indo e os signos dos kohau rongorongo de Rapa Nui, resulta dificilísimo, por non dicir van, establecer unha conexión significante entre ambos, máis aló das súas aparencias.
O padre Sebastián Englert
O padre Sebastián Englert (1888-1969) é un caso un tanto peculiar na historia de Rapa Nui e dos kohau rongorongo. Bávaro de nacemento, entrou na orde capuchina dos frades franciscanos e en 1935 chegou á Illa de Pascua para servir na súa parroquia. Aínda que sen a educación pertinente en antropoloxía e lingüística, os seus traballos son valorados por boa parte da comunidade científica pola súa curiosidade, a súa paixón e a destreza na lingua rapanui. Entre os máis importantes, poderíanse mencionar A Terra de Hotu Matu’a de 1940, onde veñen reunidas lendas antigas pascuenses e outros comentarios interesantes e o Island at the Center of the World [‘Illa no centro do mundo’] publicado en 1970 cun capítulo de dez páxinas dedicado ás «taboíñas inscritas». Englert cualificou a rongorongo como «un gran misterio da illa» (1948) e a súa postura pódese resumir nos seguintes puntos:
Na súa honra edificouse na illa o Museo Antropolóxico Padre Sebastián Englert para evocar e protexer a rica herdanza cultural do pobo rapanui.
Alfred Métraux
Nomeado etnógrafo, antropólogo e profesor suízo (1902-1963) que levou a cabo investigacións acerca dos nativos suramericanos en varias ocasións no transcurso da súa vida. En 1934 embarcouse xunto co arqueólogo belga Henry Lavachery nunha expedición cara á illa de Rapanui para estudar de preto a súa cultura e etnografía e comprobar así mesmo se a hipótese do húngaro de Hevesy sobre o presunto vínculo das ‘escrituras’ do val do Indo e de Rapa nui, resultaba acertada e válida.
Daquela, el propuxo que as taboíñas servían en tanto que recurso “mnemotécnico, pero que máis tarde os nativos se esqueceron do seu significado concreto e foron só consideradas como simples ornamentos ou símbolos máxicos”. A idea de que os rongorongo son unha especie de código mnemotécnico que permite rexistrar información acerca das tradicións e os rituais dos antigos rapanuis, foi apoiada no segundo decenio do século XX pola antropóloga británica Katherine Routledge. Hai que dicir que en certa maneira, é posíbel que Métraux estivese influído ou inspirado no seu tempo pola proposición de Routledge.
Máis tarde, sen que a súa hipótese servise de impedimento e vendo o traballo dos autores rusos Knorozov e Butinov (1957) respecto dunha secuencia que comprendía unha lista breve patronímica de ‘aristócratas’ locais rapanuis, Métraux parece terse retractado da súa posición orixinal, a favor de kohau rongorongo como «un sistema de escritura propio».
José Imbelloni
miniatura|164x164px|José Imbelloni. José Imbelloni (1885-1967), profesor e investigador italo-arxentino de antropoloxía, contribuíu ao estudo dos rongorongo con “As `Taboíñas parlantes' de Pascua, monumentos dun sistema gráfico indo-oceánico” publicado en 1951. O máis positivo do seu longo ensaio poderíase resumir na descrición das taboíñas inscriptas, en notar alomorfos (variantes) nos signos ao analizar os textos, restándolles importancia ao seu significado básico, en observar unha linguaxe do xesto nalgúns dos glifos, en comentar as tentativas de tradución e apuntar cara a faltas e frouxedides que caracterizaban algúns modelos, mentres salientaba xustamente o método combinatorio, ou a análise contextual e estrutural dos signos rongorongo. Sen poder escapar da propaganda suscitada por De Hevesy (1932) en canto á orixe dos rongorongo do Val do Indo, Imbelloni dedica tamaño tempo a esa teoría nas seguintes páxinas do seu traballo. Tras aludir sobre varios aspectos e atopar probas que hoxe en día carecen de valor científico, termina por mencionar que rongorongo era unha grafía pertencente á área inmensa indo-oceánica.
Thomas S. Barthel
Pódese afirmar que o epigrafista e o etnógrafo alemán Thomas S. Barthel é unha das figuras de máis prominencia na historia do desciframento do rongorongo. En 1958 publicouse Grundlagen zur Entzifferung der Osterinselschrift ('Fundamentos para o desciframento da escritura da illa de Pascua '), a súa obra fundamental, na que Barthel rexistraba os signos nun sistema de nomenclatura, describía as propiedades dos glifos e trataba de lograr un desciframento factíbel…
Hai que dicir que a técnica de descifrar de Barthel se baseaba na descrición da forma externa dos glifos, facendo numerosas referencias aos rituais e á mitoloxía rapanui, e non sobre a base dunha análise sólida contextual, nin comparativa. Esencialmente, Barthel estableceu ‘asociacións mitolóxicas’ sen ofrecer evidencia explícita acerca da maneira de conseguir un valor fonético para os signos en cuestión. Aparentemente, esa deficiencia ten que ver co feito de que Barthel tomou como punto de referencia a “Lista de Jaussen” arriba mencionada.
A pesar da óptica metafórica, os “Fundamentos…” de Thomas S. Barthel representa un fito notábel para todos os descifradores en potencia, debido ao seu valor heurístico no descubrimento do significado dos signos rongorongo. O catálogo de signos de Barthel (1958) é utilizado aínda polos investigadores, aínda que algúns dos seus trazos ambiguos, están a mellorarse lixeiramente ou se están substituíndo de modo continuo por investigadores conscientes ao longo e ancho do mundo.
A investigación de Barthel que o levou a un número de conclusións respecto da escritura antiga pascuence, poderíase resumir nos seguintes puntos:
Miguel Ordóñez Cadena
Foi o investigador colombiano que logo de 20 anos de estudo revela a clave ideográfica que lle permitiu facer a tradución dos escritos, publicando un libro "Unha Teoría Interpretativa da Escritura Pascuense". Ao dar a coñecer os resultados das súas investigacións, estas mereceron a acollida do Museo Británico de Londres, o Bishop Musseum de Honolulú e do Museo do Home en París, do cal foi membro titular.
Boris Kudryavtsev
A “Escola rusa”, a máis produtiva, parece seguir a pista do traballo anterior de Mikluho-Makhlai (1846-1936), o gran polifacético e explorador ruso. No verán de 1940, o mozo Boris Kudryavtsev xunto con dous dos seus amigos durante unha visita escolar no Museo de Leningrado (actualmente, San Petersburgo), chegou a distinguir algunhas pasaxes que se repetían de forma máis ou menos idéntica en catro taboíñas diferentes, nas de “Tahua”, a de “Gran San Petersburgo”, a de “Pequena San Petersburgo” e a de “Gran Santiago”.
A importancia de devandito descubrimento en relación con estes grupos compartidos de signos ten que ver coa linguaxe subxacente e a súa posible estrutura morfo-sintáctica que poderían servir de asistencia na tarefa do desciframento. Desa maneira, as variacións nas secuencias notadas ou nalgúns dos signos, suxiren que os escribas rapanuis, á parte de seguir certas regras “sintácticas” á hora de facer incisións nas taboíñas, quizais experimentasen coa súa inventiva e estilo persoal na caligrafía kohau rongorongo, rexeitando a idea dunha aliñación mecánica e transposición de símbolos dunha taboíña a outra. Se aceptamos a hipótese de que a escritura kohau rongorongo é un sistema mixto logográfico-fonético, os patróns en cuestión cunha ortografía lixeiramente distinta poderían sinalar cara a unha lingua modelada conforme unha morfoloxía derivativa ou flexiva, dando fe de regras produtivas, ou sinalar cara a unha lingua de estrutura sintáctica, dando fe dunha orde determinada de palabras.
De todos os xeitos, a historia de evolución do deseño dos glifos nos textos conservados de kohau rongorongo resulta aínda escura e as fronteiras divisorias entre as series de signos son borrosas. Iso fai que un sexa bastante coidadoso co dito arriba, polo menos ata que se ofrezan —nun futuro— probas indisputábeis de tradución de documentos rongorongo.
As observacións de Kudryavtsev foron publicadas en 1947 polo seu guía académico, D. A. Olderogge, quen opinaba que rongorongo se parecía “ao sistema de escritura xeroglífico exipcio nunha fase temperá” de desenvolvemento (Robinson 2002:231).
Yuri Knorozov e Nikolai Butinov
Os investigadores Yuri Knorozov e Nikolai Butinov publicaron en 1956 na revista “Etnografía Soviética” un artigo perspicaz sobre unha secuencia de signos que aparece en dúas liñas do verso da taboíña de “Pequena Santiago” que foi segmentada en grupos menores.
Eric Burdon
Eric Victor Burdon (nado en Newcastle o 11 de maio de 1941) é un cantante e compositor inglés. Foi o fundador e vocalista principal da banda de R&B e rock The Animals e da banda de funk War. É considerado un dos cantantes máis distintivos de British Invasion coa súa profunda e poderosa voz de blues-rock. Tamén é coñecido polas súas actuacións escénicas agresivas.
Rongorongo
Irina Fedorova
É unha lingüista con sede en San Petersburgo, cuxa meta permanente foi a reconstrución “da antiga lingua rapanui”, segundo a cal se compuxeron presuntamente as inscricións rongorongo. O obxectivo concreto de Fedorova foi establecer un vínculo directo entre dita lingua e unha secuencia nos textos de kohau rongorongo. Se isto funcionase, pódese supor que vai ser tan impresionante como o traballo abstracto de Michael Ventris á hora de asignar valores fonéticos aos signos do sistema de escritura do “Lineal B”.
Konstantin Pozdniakov
Pozdniakov, lingüista e especialista en linguas africanas residente en París, contribuíu aos estudos sobre o rongorongo cun artigo único: «Les bases du déchiffrement de l'écriture de l'île de Pâques» (As bases do desciframento da escritura da illa de Pascua), editado en 1996 en Journal da Societé des Océanistes (Revista da sociedade de oceanistas). Pretende identificar un núcleo de signos (uns 120 signos básicos [1996: 301]) xa mencionados por Barthel (en 1958), que se poderían simplificar ou descompor a continuación até chegar probabelmente á metade deles, uns 60 noutras palabras. Ese número parece concordar co dun “silabario” puro e como consecuencia, capacitaría para achar nos textos rongorongo, elementos silábicos a modo do ‘Hiragana’ xaponés. O positivo da súa investigación é unha análise estatística para atopar unha correlación entre a frecuencia dos signos gravados nas taboíñas e a frecuencia das sílabas na lingua rapanui. A súa frase asertiva que “un parallélisme frappant peut etre établi entre la fréquence des signes dans les texts des tablettes et la fréquence des syllables dans la langue rapanui… (1996:301) ” [Trad: “un paralelismo rechamante pódese establecer entre as frecuencias de signos nos textos das taboíñas e as frecuencias silábicas na lingua rapanui…”] podería ter sentido e ser real. Á vez, suxire na práctica unha idea prometedora para entender mellor o significado das inscricións de kohau rongorongo e por tanto, a súa mensaxe implícita.
Eric Burdon
En 2008, ocupou o posto 57 na lista da revista Rolling Stone entre "Os 100 mellores cantantes de todos os tempos".
Rongorongo
Konstantin Pozdniakov
Pero por outra banda, a coincidencia e a superposición entre as sílabas de “Apai” (un canto da tradición rapanui gravado entre os outros en 1886, polo pagador do buque estadounidense Mohican, William Judah Thomson e unha serie de glifos rongorongo extraídos polo mesmo Podzniakov —desafortunadamente— aínda non se levou a cabo ou polo menos non se publicou.
Jean-Michel Schwartz
Jean-Michel Schwartz publicou en 1973 en francés un libro de proporcións modestas chamado “Nouvelles Recherches sur L’Ile de Paques” [Novas Investigacións sobre a Illa de Pascua]. O propósito do libro é descifrar un manuscrito que consta de trece liñas e duns 250 símbolos aparentes de rongorongo posuído e compilado outrora por un informante nativo pascuense de nome Tomenika.
Eric Burdon
Vida persoal
En 1967 Burdon casou con Angela "Angie" King, unha hippie e modelo anglo-india conectada coa escena musical. Ao ano seguinte deixouno por Jimi Hendrix, e ela e Burdon divorciáronse en 1969. Foi asasinada en 1992 por un antigo noivo.
Rongorongo
Jean-Michel Schwartz
Segundo o que fai constatar Schwartz, os descubrimentos realizados por el son impresionantes. No dito documento, o autor parece dar co significado das estatuas xigantes “Moai” e o seu modo de transporte, a súa orientación topográfica, o culto do “home-paxaro,” a orixe dos tallados en madeira “moai kavakava”, o ritual relacionado co nacemento dun neno, a procedencia dos pascuenses, a transmisión da escritura, os cantos xenealóxicos e o culto dos antepasados. Á parte diso, no capítulo 8, Schwartz aventúrase a comparar a escritura rongorongo coa antiga escritura chinesa que como el relata “abre perspectivas inesperadas.” Nese contexto, un nota a “analoxía formal” de signos e unha “similitude inquietante do significado” (Schwartz 1973:106) entre os signos baixo comparación, os rongorongo e os chineses e Schwartz organiza a súa teoría en tres seccións: semellanza de formas con significado diferente; semellanza de formas con significado idéntico; analoxía completa. Cita ao etnógrafo austríaco Robert von Heine-Geldern quen chamara a atención respecto das fortes semellanzas formais entre algúns caracteres arcaicos chineses da época Chang e os glifos pascuenses. Un non pode pasar por encima a influencia do especulado por de Hevesy anos antes en canto á relación da escritura da Illa de Pascua e a da civilización do Val do Indo.
Giro de Italia 2013
A edición 2013 do Giro de Italia foi a número 96. Disputouse entre o 4 e o 26 de maio de 2013 sobre 3.405 km. A carreira partiu de Nápoles e rematou en Brescia, pasando por Francia en dúas das etapas de montaña.
Eric Burdon
Vida persoal
En 1972 Burdon casou con Rose Marks, coa que ten unha filla, Alex. Divorcíronse en 1978.
En 1999 casou con Marianna Proestou, unha avogada grega.
Discografía oficial
The Animals
Eric Burdon & the Animals
Eric Burdon and War
Eric Burdon Band
Rongorongo
Jacques B. M. Guy
Jacques B.M. Guy é un políglota e un lingüista francés de relevo. Fixo varias contribucións significativas nese campo a través dos anos, sendo as máis importantes:
Steven R. Fischer
Steven R. Fischer, lingüista por formación e descifrador e publicista por vocación, esperta suficiente interese aquí polo seu aclamado desciframento dunha secuencia particular de signos rongorongo. É coñecido tamén pola publicación dunha obra mastodóntica titulada RongoRongo, the Easter Island Script: History, Traditions, Texts (‘rongorongo: o sistema de escritura da illa de Pascua; historia, tradicións, textos’), onde recompila moitísima información valiosa.
Fischer en 1995, no seu artigo Preliminary Evidence for Cosmogonic Texts in Rapanui’s Rongorongo Inscriptions (Evidencia preliminar sobre textos de cosmogonía nas inscricións rongorongo de Rapanui) publicado na "Revista da Sociedade Polinesia" expón esa secuencia identificada, coñecida como a tríade “X1YZ”, presuntamente achada nun «recital de cópulas» no texto inscrito sobre o “Bastón de Santiago”. Esa fórmula particular consiste en Dita fórmula, a xulgar polas aparencias, era compatíbel cun modelo repetitivo atopado no canto indíxena Atua-mata-riri (‘ollos enfadados de Deus’), ou sexa, ‘tal-e-tal copulando con esa-e-aquela [deron a luz] a ese/esa ou aquel/aquela’. Fischer aproveitouse con perspicacia de tal aparente coincidencia para ver unha clara correlación entre o inscrito no “Bastón de Santiago” e a recitación “A-M-R”, cuxo tema central son as aventuras amorosas de deuses e deusas nativos e a procreación subseguinte. Fischer localizou a seguinte estrutura triádica 606.076 [‘X1’] + 070 [‘E’] = 008 [‘Z’], que foi transliterada “Te manu mau ki ‘ai ki roto ki te ika, [ka pû] te ra‘â” e seguidamente traducida ao inglés: ‘All the birds copulated with the fish: there issued forth the sun.’ [‘Todas as aves copularon cos peixes, entón deron a luz ao sol’]. Fischer concluíu que ese modelo procreador estaba presente na maioría abafadora dos textos rongorongo. A súa hipótese reforzouse de maneira adicional mediante outra publicación durante o mesmo ano na Revista de Rapa Nui, «Further Evidence for Cosmogonic Texts in the RongoRongo Inscriptions of Easter Island» (‘Evidencia posterior acerca de textos de cosmogonía nas inscricións rongorongo da Illa de Pascua’). Desa maneira, dita tradución podería servir de clave e de modelo para penetrar unha vez e para sempre o resto dos documentos indescifrados rongorongo a modo do «efecto dominó».
Argumentos en contra da fórmula triádica X1YZ
A pesar das boas gañas de Fischer de contribuír ao campo de estudos rongorongo, parece que hai un bo número de argumentos en contra da súa pretensión e hipótese. De maneira similar, hai que dicir que varios autores, especialmente Jacques B. M. Guy (1998a, 1998b), disputaron e puxeron severas obxeccións ao de Fischer en distintas ocasións.
Andis Kaulins
Outro ‘desciframento’ foi ofrecido por Andis Kaulins. Di identificar na taboíña de Honolulú 3 (B.3622) unha secuencia de signos aliñados que «lidos da dereita á esquerda» levan en si un “zodíaco astronómico”. Doutra banda, Kaulins recoñece que os signos gravados rongorongo “non son nin alfabéticos, nin silábicos, nin puramente xeroglíficos”, senón parte de “un concepto”. Para dar credibilidade e substancia ao que pretende, refírese ao documento ‘asinado’ aparentemente por algúns xefes nativos rapanui e entregado á partida do capitán español Felipe González e Haedo durante a súa visita en 1770, quen reclamou o territorio recentemente descuberto en nome do monarca Carlos III de España. Kaulins di que «os pictogramas (ou sexa os signos rongorongo) volvéronse simplemente máis e máis ‘hieráticos’, ou sexa ‘cursivos’, como (é de esperar) que a escritura se volva así co paso do tempo». Aínda que teoricamente iso é presumíbel –lembremos o caso do tres formas de escritura propias do Exipto faraónico: xeroglífico, hierático e demótico– o prognosticado por Caulins esixiría probas adicionais de documentos kohau rongorongo ‘subscritos’ ou ‘inscritos’ en cursiva para corroborar a súa derivación da forma glífica. O estudoso italiano Facchetti (2002:212) dá a coñecer xustamente que “il fatto che dei talle presunto rongorongo corsivo non si avrebbe altro esempio all'infuori dei questo, il che rende quest'ipotesi un ad hoc incredibile.” [tradución: "o feito de que de tal presunto rongorongo cursivo non haxa outro exemplo salvo este, fai que dita hipótese sexa ad hoc e non críbel.” Facchetti mostra outro argumento cando di que o signo 200 ou 300 (catálogo de Barthel, 1958) —que conserva a súa forma orixinal glífica na subscrición—, contradí o resto de “letras cursivas” nas que vén o documento.
Adicionalmente, hai quen suxire que a firma dos indíxenas podería ser sinxelamente unha reacción apurada ou un intento de imitar a escritura dos españois. Outro razoamento que parece apoiar o devandito é o seguinte: outras persoas profanas ou profesionais, poderían ver ou captar outros símbolos/mensaxes tras “os pictogramas” do documento ‘subscrito’ polo cacique. Con excepción de dous símbolos —o 200 (ou 300) e o 51— (catálogo de Barthel, 1958) que figuran tamén no conxunto petroglífico da illa e que son un tanto identificábeis, o resto parécese máis aos garabatos dun neno e poden ser interpretados desde numerosas perspectivas. Unha persoa entrevistada (que desexa permanecer no anonimato), tras visualizar os signos en cuestión, suxeriu que “representan un documento de propiedade de terras”. Mentres outra persoa, suxeriu que se trataba de "un cadáver e de posíbeis pistas para levarnos cara ao dito corpo morto”. Dadas as circunstancias, a un non lle queda máis remedio que sospeitar da validez da proposta de Kaulins.
Martha J. Macri
Martha J. Macri, especialista en antropoloxía lingüística da Universidade de California en Davis, desenvolveu unha actividade intensa na materia das linguas nativas norteamericanas e os sistemas de escritura de Mesoamérica. É promotora do MHDP (Maya Hieroglyphic Database Project: proxecto de base de datos dos xeroglíficos maias). Entre outras cousas, Macri publicou un estudo breve titulado «rongorongo da illa de Pascua» en Sistemas de escritura do mundo de Peter Daniels e William Bright, onde defende a hipótese logográfica-fonética da caligrafía rongorongo. Segundo Macri, o rongorongo encerra un grupo central de signos —menos de 70— que se combinan entre si fusionándose para xerar a maior parte do inventario de elementos. Do mesmo xeito que o ruso Pozdniakov, propón queo rongorongo é, en esencia, un silabario máis un número determinado de logogramas, no que certos logogramas como «a lúa crecente» ou «o lagarto», non forman signos compostos. Por tanto, é de asumir que os signos se mostren semellantes aos bloques fonéticos (sílabas + vocais), onde cada un podería representar palabras individuais do idioma antigo rapanui. Hai que comentar que entre algúns investigadores parece que se estableceu certo consenso en relación con esa proposta que goza de plausibilidade.
Con todo Macri, do mesmo xeito que Pozdniakov, Fischer e outros investigadores, aínda non ofreceu unha lista detallada de valores fonéticos correspondentes aos signos rongorongo, á maneira de Michael Ventris co “Lineal B”. Ese terreo de investigación parece prometedor e outros eruditos están a concentrar os seus esforzos para dar coa clave de desentrañar o misterio rongorongo.
Michael H. Dietrich
Nun artigo editado no tomo oitavo de Asian and African Studies (Estudos asiáticos e africanos) de 1998 e 1999, titulado Little Eyes on a Big Trip. Star Navigation as Rongorongo Inscriptions (‘Ollos pequenos – acerca dun longo traxecto. Navegación estelar nas inscricións rongorongo”), Michael H. Dietrich, deseñador e artista gráfico de Stutgardt (Alemaña), presenta a hipótese de que o rongorongo non contén textos de natureza coherente que impliquen historias e rituais de xéneses, cantos relixiosos, listas xenealóxicas, etc. No seu lugar, aventúrase a predicir que nas taboíñas de kohau rongorongo veñen tallados mapas de orientación de índole astronómica. Os antigos polinesios tiñan fama de ser navegantes experimentados que poderían cubrir enormes distancias no Pacífico, sen a asistencia de instrumentos e baixo a guía das estrelas, os ventos, o voo das aves e as correntes mariñas. Nese aspecto, os antigos rapanuis, do mesmo xeito que os outros polinesios, pasaban oralmente a información acumulada dunha xeración a outra. A partir deses supostos, Dietrich realizou paralelamente observacións de corpos celestes para dar firmeza á súa teoría e logo concluír que as taboíñas kohau rongorongo foron deseñadas e executadas exclusivamente en tanto que lista de instrucións para «navegación sideral» a través do Océano Pacífico. O segredo do rongorongo por tanto, segundo o investigador alemán, reside en escudriñar a sabedoría polinesia recollida durante os séculos no campo da astronomía.
Egbert Richter-Ushanas
O investigador alemán de Bremen Egbert Richter-Ushanas, ofreceu outra alternativa de desciframento. Tras analizar dous dos obxectos incisos con signos rongorongo, o ornamento peitoral “Reimiro 2”, alias 'o Reimiro de Londres 9295' e o “Home-Paxaro de Nova York”, nota a presenza dos signos 050 e 051 (catálogo de Barthel, 1958) que tradicionalmente foron relacionados con símbolos de fertilidade e produtividade no folclore rapanui, representando a vulva ou a terra, en tanto que recipientes do seme e elementos de procreación. A partir diso e probabelmente referíndose ao relatado por Métraux no seu informe etnolóxico (1940:106), «cada rapariga estaba sobre unha roca chamada papa-rona, coas pernas separadas e ben abertas, mentres dous homes por baixo lle examinaban a vulva», Richter-Ushanas inclínase a crer que as secuencias conteñen información acerca de “cerimonias de defloración”, “circuncisión” e “inspección de vulvas”. Todo iso estaba vinculado con actos sacros de iniciación (coñecidos como take) das doncelas e mozos en estado de puberdade, cumprindo co seu papel designado na antiga sociedade de Rapa Nui. Abaixo vén unha mostra do traducido:
En moitas sociedades tribais, os ritos simbólicos de iniciación das mulleres, relacionados coa toma de consciencia da dor e da procreación, eran comúns, elaborados e de suma importancia para a súa supervivencia entre as adversidades. A medida que os valores fonéticos, asignados por Richter-Ushanas en só dous manuscritos particulares rongorongo, non vaian reproducíndose no corpus enteiro para obter unha lectura coherente, poderase afirmar que a tradución quedará dentro dun ámbito puramente especulativo.
Richard W. Sproat
Richard W. Sproat é un experto en lingüística computacional e sistemas de escritura do mundo, primeiro con base na Universidade de Illinois en Urbana-Champaign, Estados Unidos, e actualmente traballando na Universidade de Sanidade e Ciencias de Oregon, Portland, Oregon, EE. UU. El é responsábel dun estudo importante: Approximate String Matches in the Rongorongo Corpus. Seguindo coa tradición de Kudryavtsev e de Guy respecto da procura de pasaxes similares en varias taboíñas rongorongo, descubriu mediante o uso computacional de “datos numéricos de sufixo” [‘suffix array’] correlacións parciais ulteriores no corpus das taboíñas rongorongo existentes. Entre as conclusións máis destacadas do seu traballo, están as seguintes:
O seu artigo pon de manifesto a utilidade de modelos de computación e a relevancia da análise distribucional, estatística e comparativa das secuencias glíficas para avanzar nos estudos rongorongo. Parece que os éxitos vindeiros nese campo estarán enlazados estreitamente e acorde coa aplicación de tales análises.
Giulio M. Facchetti
Giulio M. Facchetti, profesor e investigador con sede na Líbera Università dei Lingue e Comunicazione (IULM), Milán, Italia, publicou en 2002 un libro titulado Antropologia della scrittura. Con un’appendice sulla questione do rongorongo dell’isola dei Pasqua. ("Antropoloxía da escritura. Cun apéndice sobre o asunto do rongorongo da Illa de Pascua.”), o cal merece completa atención aquí. El trata de responder no seu apéndice ás esixencias do método científico facendo todo o posíbel para dilucidar algunhas cuestións relacionadas co kohau rongorongo. Pódese estimar que tras examinar os pormenores da interpretación do calendario lunar por Jacques B.M. Guy (1990) e tras atopar parentescos con outros sistemas de escritura, como o sumerio ou o exipcio antigo, Facchetti (2002:206) é susceptíbel de crer que rongorongo “sia un sistema dei scrittura pienamente sviluppato”, [Trad: “sexa un sistema de escritura completamente desenvolvido”] en sintonía con tales autores como Guy, Fischer, Pozdniakov e Macri. Outra contribución súa refírese ás lecturas de Metoro xa recollidas nunha [//es.wiktionary.org/wiki/es:lista lista] particular polo bispo Jaussen. Ao longo dos anos, a credibilidade de Metoro foi debatida, dadas as opinións contrapostas. El apoia a Métraux respecto da aptitude de Metoro para recoñecer os signos kohau rongorongo dicindo “le letture dei Metoro, e soprattutto la lista dei segni con relativa interpretazione ricavata da Jaussen …sembrano poter essere utilizzate, in molti case e con le dovute cautele, per identificar l'oggetto rappresentato dal segno o perfino il suo significato” (2002:203). [Trad: “As lecturas de Metoro, sobre todo a lista de signos coa relativa interpretación sacada de Jaussen… parecen ser capaces de ser utilizadas, en moitos casos e coa debida precaución, para identificar o obxecto representado polo signo ou mesmo o seu significado.”] Facchetti realiza un traballo especial cando analiza o trígrafo repetido ‘008.078.711’ (catálogo de Barthel, 1958) que aparece nas secuencias segmentadas por Guy (1990) e etiquetadas coa letra B. Descompondo o trígrafo e comparando os seus elementos constituíntes coa Lista de Jaussen, el nota que o signo 008 corresponde a ‘ra’à’ [Trad: sol / ‘aí’: lume / ‘hetu’u’: estrela, corpo celeste] (p. 2); o signo 078 corresponde a ‘higa’ [Trad: caer] (p. 10), vendo unha “composición pictográfica… sinxelamente para indicar “o desprazamento dun corpo celeste”. Respecto ao terceiro signo 711, o peixe “boca arriba” ou “boca abaixo”, Facchetti non exclúe o valor fonético “hiti” para o, sendo «o nome dun peixe particular» e así mesmo «homófono do verbo reaparecer (usado especificamente coa lúa e as constelacións» A coherencia semántica e fonética percibida nese signo composto, empuxa a Facchetti a propor a verificación dese fonograma noutros contextos.
A diferenza de Guy, Facchetti (2002: 221, 224, 226) móstrase máis optimista en canto a un desciframento futuro dos textos kohau rongorongo. Descartando a idea dunha “clave” milagrosa, el recorre a certo paralelismo entre os esforzos feitos para comprender a escritura maia e os necesitados para a comprensión e a lectura de kohau rongorongo. A partir diso, o estudoso italiano admite un proceso longo e de carácter progresivo onde a análise combinatoria e comparativa dos signos se dá por sentado.
Albert Davletshin
Albert Davletshin do Centro Knorosov de Estudos Mesoamericanos, da Universidade Estatal Rusa para Humanidades de Moscova, presentou en 2002 un artigo relacionado coa inserción de nomes, apelativos e títulos en tres textos distintivos rongorongo: a taboíña de Pequena Santiago [verso] (alias «texto G»), o Bastón de Santiago (alias «texto I») e a taboíña de Honolulú B.3629 (alias «texto T»). Eses textos despregan secuencias abundantes nas que se nota a ocorrencia frecuente do signo 076 (véxase Barthel 1958). O signo en cuestión apunta cara a un elemento perentorio nun texto ou en seccións de texto de carácter homoxéneo, cuxa natureza segue aínda sendo polémica entre os estudosos.
Dáse a circunstancia que as secuencias nos tres artefactos examinados non son idénticas. Segundo o autor, o Bastón de Santiago presenta o signo 000/199 (a barra vertical que pode ter valor logográfico), case ausente ou omitido nos outros dous textos (véxase Melka 2009:38); nos textos do Bastón de Santiago e da taboíña de Honolulú B.3629 non aparecen fragmentos de textos non-marcados e no verso da taboíña de Pequena Santiago, as secuencias glíficas posuíndo o signo 076 veñen distanciadas por segmentos de texto non-marcados polo signo tenteado. Davletshin, ben adestrado en formas de escritura do mundo, desvíase das especulacións inmerecidas e dá explicacións concisas e estimábeis sobre os valores do mencionado signo. Tras elaborar a proposta de Butinov e Knorosov (1957), tras a análise das estruturas incrustadas de rongorongo e tras referencias a fontes verídicas académicas, etnográficas e históricas, ofrécese a deliberar que na taboíña de Honolulú B.3629 (alias «texto T») hai listas de nomes parcialmente marcados con títulos; na taboíña de Pequena Santiago [verso] (alias «texto G») hai seis sucesións de nomes, separados por fragmentos textuais non-marcados co signo 076, mentres que no documento extenso do Bastón de Santiago (alias «texto I») aparece unha lista exclusiva de máis de 500 nomes.
Entre outros supostos do ensaio, o signo 076 vén designado como ‘silábico,’ correspondendo a “ko,” un marcador de suxeito, sendo revisado así o valor patronímico de Butinov e Knorosov (1957). Ese marcador adoita ir en posición inicial, diante de nomes, en xenealoxías e inventarios onomásticos. Dada a compilación deses artefactos onde poden aparecer tales xéneros de kohau rongorongo como «catálogos de nomes de vítimas e sacrificados», «catálogos de nomes de fuxitivos», e catálogos de «nomes de defuntos/sucumbidos’ e «anais,» o enunciado polo autor cobra visibelmente forza e plausibilidade. En conclusión, hai que dicir que a escaseza do material rongorongo co signo 076 como atributo de textos distintivos, no entanto, impermeabiliza a identificación rotunda de apelativos e polo tanto, non posibilita unha sostida autonomía de investigación.
Paul Horley
Paul Horley da Universidade Nacional Yuri Fedkovych Chernivtsi, Ucraína, editou en 2005 na ‘Revista de Rapa Nui’ o artigo «Allographic Variations and Statistical Analysis of the Rongorongo Script» (tradución: ‘Variacións alográficas e análise estatística da escritura rongorongo’). El tenta —con esforzo e ambición— abordar os problemas esenciais que presenta o fenómeno kohau rongorongo hoxe en día:
1. Simplificación e reorganización do catálogo de Barthel (1958).
2. Esclarecemento da natureza das inscricións achegando unha total análise estatística.
3. Teorizar acerca da idade das inscricións.
Lament (Lamentación)
En inglés,
Traducido ao galego,
Aínda que plausíbel, esa suxestión atrevida ten que ser comprobada por outros estudosos durante as súas investigacións independentes. Dicimos iso, tendo en conta que varios autores, ou sexa, Knorozov e Butinov (1957), Barthel (1958), Fischer (1997), Guy (1998) reclamaron o significado do signo 076, obxecto de discusión permanente ‘no foro’ dos rongorongo.
Mari de Laat
O libro “Palabras Extraídas de Madeira: Propostas para o desciframento da Escritura da Illa de Pascua” de Mari de Laat foi publicado en Holanda en 2009.
O autor ofrece un detallado traballo nas súas 300 páxinas sobre a asignación de valores fonéticos e a tradución de tres textos importantes rongorongo: os da taboíña ‘Tahua,’ da taboíña ‘Aruku Kurenga’ e da taboíña ‘Keiti.’ A consideración principal exposta é a dunha escritura maiormente silábica, proposta anteriormente por Macri (1996) e Pozdniakov (1996). O traballo en si mesmo resulta impresionante, se asumimos o tempo dedicado e analizamos o tratamento esmerado do tema. Os resultados obtidos son outro asunto e a súa veracidade suscita preguntas difíciles de contestar. Se nos referimos ao artigo de Paul Horley (2009a), alá podemos atopar argumentos claros que lle quitan tamaña importancia ao ofrecido por de Laat (2009).