cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Federalismo
Organización política
Conforme a constitución de cada país, o grao de autonomía de cada estado-membro para facer as súas lexislacións locais pode ser maior o menor. Nos Estados Unidos, por exemplo, ós estados elaborar as súas propias leis penais, comerciais, civís e administrativas pois a constitución estadounidense non restrinxe este dereito. Por esta razón é que hai estados estadounidenses que permiten a pena de morte, o casamento de homosexuais, e outros non. Xa no Brasil, a lexislación civil, penal, comercial, parte das lexislacións tributaria (as normas xerais para creación de novos impostos) e administrativa é de responsabilidade do goberno federal. O estado de São Paulo, por exemplo, non pode alterar as leis penais para punir máis severamente algúns crimes o amnistiar outros, porque a lexislación penal é de competencia federal. Pero pode aumentar ou diminuír o imposto sobre os automóbiles por leis estatais, porque a constitución brasileira así o permite.
Constitución
En xeral, quen dá os límites da autonomía das entidades federadas é a constitución de cada país. É a constitución que define as competencias que serán exclusivas da Unión (federación), as que serán exclusivas dos estados-membros/cantóns/provincias, e as que serán ou poderán ser compartidas.
Federalismo simétrico e asimétrico
Chamamos federalismo simétrico cando hai igualdade de competencia entre todas as unidades rexionais, sen diferenciación de graos de autonomía entre elas. Se unha unidade rexional (estado, provincia etc) pode lexislar sobre certo tipo de asunto, outra pode lexislar sobre aquel mesmo asunto, aínda que de modo diferente, cada cal no seu territorio.
Chamamos federalismo asimétrico cando algúns territorios teñen máis autonomía nalgúns asuntos que outros. Isto ocorre normalmente en países que teñen diferenzas culturais en parte de seu territorio. Por exemplo: no Canadá, soamente a provincia do Quebec ten autonomía para fixar a súa lingua oficial, e faino de forma diferente do resto do país: alí, o francés é o idioma oficial.
Xallas, Negreira
San Pedro de Xallas é unha parroquia que se localiza no oeste do concello coruñés de Negreira, na comarca da Barcala. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 201 habitantes (95 homes e 106 mulleres) distribuídos en 9 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 1999 cando tiña 276 habitantes.
Festas
O seu patrón é San Pedro, o 29 de xuño, pero tamén se fai festa na honra á Virxe das Neves o 5 de agosto. O 24 de xuño celébrase a romaría de San Xoán do Carballoso.
Noia, Noia
San Martiño de Noia é unha parroquia que se localiza no sur do concello coruñés de Noia, é a capital do concello. Segundo o padrón municipal (INE 2020) ten 8.404 habitantes (4.018 homes e 4.386 mulleres).
The Las Vegas Story
The Las Vegas Story é o terceiro álbum de estudio da banda estadounidense de post-punk The Gun Club, publicado en xuño de 1984 a través do selo Animal Records. Este disco viu o regreso do membro fundador e guitarrista principal Kid Congo Powers, despois dun período de tres anos con The Cramps.
Dexo, Oleiros
Santa María de Dexo é unha parroquia que se localiza no norte do concello coruñés de Oleiros na comarca da Coruña. Segundo o IGE en 2018 tiña 1.349 habitantes (681 mulleres e 668 homes).
Galería de imaxes da Caridade, Flariz, Monterrei
Galería de imaxes da Caridade en Flariz (Monterrei).
This Is Not the World
This Is Not the World é o álbum de estudio da banda inglesa de post-punk revival The Futureheads, publicado o 26 de maio de 2008 a través do seu propio selo, Nul Records. As razóns para crear unha discográfica propia foron por unha parte as baixas vendas dos seu anterior álbum, News and Tributes, que fixeron que fosen despedidos de 679 Recordings, e pola outra a decisión da banda de ter máis independencia.
Previamente The Futureheads editara tres sinxelos do álbum. O primeiro foi "Broke Up the Time", publicado en novembro de 2007 como unha descarga gratuta a través da páxina oficial da banda e do seu MySpace. O segundo foi "The Beginning of the Twist", aparecido como vídeo sinxelo 1 de febreiro de 2008 e despois editado oficialmente o 10 de marzo. O terceiro foi "Radio Heart", lanzado para promocionar o álbum unha semana antes da aparición do disco.
Diego de Muros I
Diego de Muros, nado en Muros e finado en Ciudad Rodrigo en 1492, foi un relixioso galego da Orde dos Mercedarios. É coñecido como Diego de Muros I para distinguilo de dous sobriños seus do mesmo nome.
Traxectoria
Interveu, xunto a Pedro González de Mendoza, a favor de Isabel a Católica na súa loita sucesoria conta Xoana a Beltranexa. O 12 de xuño de 1472, consagrado como bispo, pasou a ocupar a sé da diocese de Tui, desde onde defendeu mesmo mediante coas armas os intereses dos Reis Católicos fronte á nobreza galega. Tamén tomou as armas contra os portugueses. Tivo fortes enfrontamentos con Pedro Madruga, quen, tras queimar a súa casa en Baiona, o tivo preso no castelo de Fornelos, o castelo de Vimianzo e o castelo de Monterreal.
O 1 de xuño de 1487 trasladouse a Castela á sé de Ciudad Rodrigo, onde finou cinco anos máis tarde.
Bispo de Tui
A súa actividade como bispo de Tui é relativamente ben coñecida, posto que se conservan algúns documentos orixinais emitidos durante o seu mandato, como as Constitucións do Sínodo de Tui. Nese documento apréciase o empeño do bispo por reformar os costumes do Cabido. A moralidade e formación dos cóengos relaxárase moito nos anos centrais do século, aproveitando a inestabilidade no goberno da sede e a convulsión social que rodeou ao conflito das Irmandades.
Así mesmo, consérvanse tamén unhas ordenanzas do Concello de Tui, ditadas polo bispo en 1484. O Concello existía xa con anterioridade, polo que as ordenanzas deben entenderse como unha tentativa de asentar o poder do Cabido sobre o Concello e de regular as súas competencencias e órganos de goberno. Entre as medidas recollidas nesas ordenanzas está a da renovación dos cargos do concello, á cal se procedía o 1 de xaneiro.
Iñás, Oleiros
San Xorxe de Iñás é unha parroquia que se localiza no sur do concello de Oleiros. Segundo o IGE en 2018 tiña 1.211 habitantes (630 mulleres e 581 homes) distribuídos en 8 entidades de poboación, o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 909 habitantes.
Topónimo
Iñás hipotetízase que é un antropónimo latino que apareceu entre o século VII e X.
Historia de Galicia
A historia de Galiza comeza co nacemento da propia Galiza, que é fixado tradicionalmente arredor do 19 a. C., cando o Imperio Romano logra anexionar definitivamente os pobos galaicos —kallaikoi segundo o autor grego Estrabón— unificándoos por vez primeira na historia e denominando ó seu territorio como Gallaecia —terra dos callaeci—, e que acabaría derivando nos actuais nomes Galicia ou Galiza, motivo polo que é considerada como unha das entidades político-administrativas máis antigas de toda Europa.
O feito de que no ano 298 d. C. o emperador Diocleciano decidise elevala ao rango de provincia consular —ampliando así tamén o seu territorio— supuxo un acrecentamento da súa cohesión política, pois desta maneira pasaba a estar baixo o goberno dun cónsul romano. A súa definitiva consolidación estatal chegaría no ano 409 d. C., cando o rei suevo Hermerico funda nela o primeiro reino de Galiza, afianzando a existencia de Galiza ata os nosos días.
A ocupación humana do territorio correspondente á actual Galiza, non obstante, é moito máis antiga cá chegada de Roma, existindo testemuños arqueolóxicos que certifican o seu poboamento desde o Paleolítico inferior. Estas poboacións recibiron diversas achegas culturais durante milenios, formando parte xa na Idade de Bronce da área cultural atlántica que se deu entre as terras máis occidentais de Europa. A finais da Idade de Ferro estas poboacións autóctonas formaban unha unidade cultural, que os romanos denominaron como galaicos e que supoñen o principal substrato da poboación actual en Galicia.
Do mesmo xeito, durante os séculos seguintes Galiza recibiu sucesivos asentamentos de xente, entre os que destacan romanos, suevos e bretóns, que non só se integraron na poboación autóctona senón que tamén influíron decisivamente na súa vida, como foi o caso da cultura romana que propiciou a formación dunha nova lingua autóctona, o galego. Ata o ano 1833 mantívose coma un reino, no ano 1933 recibe o recoñecemento internacional da súa realidade nacional e desde 1981 organízase xurídica e administrativamente como unha comunidade autónoma dentro do Estado español.
Paleolítico
miniatura|Esqueleto dun [[oso das cavernas. Na cova Eirós (Triacastela) acháronse restos do oso das cavernas.]] As primeiras probas líticas de presenza humana en Galiza remóntanse a uns 300.000 anos, no Paleolítico inferior, durante o Plistoceno medio. Apareceron restos destes poboadores por todo o litoral, dende Ribadeo ata A Guarda. Estes restos son instrumentos líticos, que nos amosan unha industria acheuliana a base de bifaces, fendedores, triedros… feitos sobre unha base de cuarzo ou cuarcita. Coñécense dúas culturas, o Paleolítico inferior arcaico (ou "cultura dos cantos tallados") e o Paleolítico inferior clásico ou acheuliano. A técnica é máis simple na primeira delas. As industrias son simples e o número de tipos reducido.
Os seres humanos do Paleolítico inferior vivían en hordas, é dicir, grupos de cazadores-recolectores que practicaban o nomadismo. Alimentábanse dos froitos que recollían e da caza, que practicaban en tribos. Tamén botaban man da pesca e da recollida de marisco, cando vivían en zonas nas que podían facelo.
O Paleolítico superior espállase entre os anos 30.000 e 8.000 a. C., época na que atopamos instrumentos tanto de pedra como de óso, realizándose neste material puñais, arpóns, agullas etc. Contamos en Galiza con abundantes abrigos baixo rocha, nos que atopamos unha industria azilense a base de sílex, cristal de rocha, pórfiros cuarcíticos, cuarzos e cuarcitas máis ocre. As ferramentas máis características son os burís, as tesoiras de dorso rebaixado e as raspadeiras.
O Neolítico e o megalitismo
miniatura|esquerda|[[Mina da Parxubeira|Dolmen de Corveira, construído entre o IV e III milenios a.C, é unha típica anta de corredor que forma parte do conxunto Sotorraño-Parxubeira-Portocoiro, Eirón, Mazaricos.]] Desenvólvese entre o 5.000 e o 3.000 a. C. o período chamado Neolítico, caracterizado polo nacemento da agricultura e a domesticación de animais, ademais da cerámica. Co cultivo dos alimentos e a crianza dos animais, aumentaron as posibilidades de se alimentar, co que aumentou a poboación. O clima fíxose aínda máis cálido e húmido, o que favoreceu o crecemento da vexetación, composta principalmente de carballeiras, sobreiras, olmos, freixos, abeleiras… Os habitantes da Galiza desta época ocuparon zonas altas, por teren unha vexetación menos frondosa, e ser a terra menos dura para a traballar.
Desta época data o megalitismo, é dicir, a construción de grandes monumentos de pedra. Estes monumentos existen por toda Galiza, desde a ribeira ata as altas montañas orientais. Calcúlanse no territorio galego máis de tres mil mámoas, que consisten nunha morea de terra e pedras que pode conter un dolmen e que acubilla un lugar de enterramentos colectivos. Poden aparecer enxovais funerarios e pinturas no interior das grandes pedras.
Galiza, entre os anos 5.000 a 2.500 a. C. forma parte do megalitismo atlántico propio dos denominados fisterras. A peculiaridade galega consiste en que as mámoas e os túmulos non son de gran tamaño, pero si moi numerosos e inzan todo o territorio. Obsérvase unha gran relación entre as mámoas e a paisaxe: normalmente atópanse en penichairas de media altura e inseridas nunha economía gandeira. Os milleiros de megálitos fálannos do xenio creativo e da habilidade do manexo das grandes pedras duns seres humanos que buscan identificar o seu territorio con elementos perceptibles que os conecten co mundo dos mortos.
Estariamos ante numerosas unidades sociais que comparten unhas mesmas técnicas e crenzas e que serían relativamente igualitarias.
Idade de Bronce atlántica
miniatura|O [[casco de Leiro, Idade de Bronce final.]]
Entre o Megalítico e o Bronce hai unha etapa ponte denominada Calcolítico, datada entre o 2.000 e o 1.800 a. C., e na que se produce a aparición da metalurxia. Increméntase a estabilidade dos asentamentos. As cistas (cámaras de pedra máis pequenas, non soterradas e individuais) substitúen os dolmens, o que indica a existencia dunha certa elite social. Aparecen puñais de cobre, cilindros de ouro, machados e as primeiras xoias.
Adoita falarse de tres períodos cronolóxicos referidos á fundición do bronce no noroeste peninsular:
Xa no Bronce inicial, hai unha conexión intensa coa costa occidental atlántica. As pezas de tiras e os aros teñen os seus concomitantes nas terras litorais do occidente europeo e nas Illas Británicas. Salienta o tesouro de Caldas de Reis: a maior acumulación de ouro da prehistoria de Europa Occidental.
No segundo milenio antes de Cristo xa existe unha cultura galaica plenamente aberta a occidente cun novo metal: o bronce. Estoques de lingüeta trapezoidal, espadas con empuñaduras de remaches, espadas pistiliformes, machados tubulares e con aneis parécennos falar dunha sociedade de xefaturas onde o espírito bélico condiciona a vida cotiá. Salienta o casco de ouro de Leiro (Rianxo). Galiza aparece plenamente conectada co intercambio atlántico.
Outra manifestación plástica de enorme interese son os gravados en pedra denominados petróglifos, que en Galiza teñen a singularidade dun maior naturalismo ca noutras áreas. Cérvidos, círculos, labirintos, armas, círculos concéntricos, cazoletas conservan unha simboloxía misteriosa (cúltica, cósmica, ou transcendente) indescifrable nalgúns dos casos.
Idade de Ferro (séculos VIII a. C. ata I d. C.)
miniatura|Ruínas do [[Castro de Borneiro, poboamento habitado desde finais da Idade de Bronce e durante a Idade de Ferro.]] A cultura castrexa, ou cultura dos castros, foi un conxunto de manifestacións culturais do noroeste da Península Ibérica que durou desde finais da Idade de Bronce (século IX ou VIII a. C.) ata o século I d. C. A súa característica máis notábel son os poboados amurados coñecidos como castros (do latín castrum, campamento), dos que toma o nome; só reciben o nome de citanias determinados castros portugueses (como, por exemplo, o de Briteiros). A súa área de extensión chega até os ríos Navia e Cúa polo leste e o Douro polo sur.
Desenvolveuse durante a Idade de Ferro sobre un forte substrato indíxena da etapa final da Idade de Bronce. A esta compoñente precastrexa sumáronselle influencias culturais centroeuropeas, atlánticas e mediterráneas. No lento período formativo, que duraría ata o século V a. C. os castros fóronse estendendo de sur a norte e da costa cara ao interior. Esta cultura desenvolveuse a continuación durante dous séculos e comezou a ser influenciada pola cultura romana no século II a. C. e continuou na forma de cultura galaico-romana despois da conquista e até os séculos III ou mesmo o IV d. C.
Os galaicos
miniatura|A [[palloza —tipoloxía de casa galaica aínda presente nas montañas galegas orientais— foi desde a Idade de Ferro ata a Idade Media común a toda Galicia.]] A finais da Idade de Ferro, as xentes do extremo noroccidental da Península Ibérica conformaban xa unha unidade cultural homoxénea que as diferenciaba do resto e que tempo despois sería percibida polos primeiros autores grecolatinos, denominando a este conxunto de pobos co nome de Gallaeci (galaicos), se cadra pola aparente similitude cos xa coñecidos Galli (galos) e Gallati (gálatas).
Os Gallaeci ou Galaicos foron orixinariamente un pobo indoeuropeo de lingua celta, por tanto celtas para uns autores, celtizados para outros —sen que exista pleno consenso entre os investigadores— que ocuparon durante séculos aproximadamente o territorio da actual Galicia e norte de Portugal, limitando ó sur cos lusitanos e ó leste cos ástures. Son en si os primeiros "galegos", nome actual que deriva de Gallaeci sendo decote empregado como cultismo para referirse ó relativo a Galicia ou os galegos, non obstante enténdese historicamente a cultura galaica como aquela previa á anexión ó Imperio Romano.
O modo de hábitat dos galaicos baseouse na ocupación do territorio especialmente en poboados fortificados que reciben o nome de castros, podendo variar o seu tamaño dende pequenas aldeas de menos de 1 hectárea máis usuais no norte, e de grandes castros de máis de 10 hectáreas que reciben o nome de oppida ou "citanias", estando estes máis presentes na metade sur do seu poboamento tradicional. Este xeito de habitar o territorio, en castros, foi común en toda Europa durante a Idade de Bronce e de Ferro, recibindo no noroeste da Península Ibérica o nome de '"cultura dos castros" ou "cultura castrexa", que alude a este tipo de manifestación cultural antes da chegada de Roma, con todo os galaicos seguirían a habitar castros ata o século VIII d. C. Só no territorio da Galicia actual chegan a contabilizarse máis de dous mil castros, o que revela unha das maiores dispersións poboacionais da Idade de Ferro en toda Europa, que sería en boa medida a orixe da ocupación galega do territorio herdada ata o presente, e caracterizada por pequenas e numerosas poboacións distantes entre si.
A organización política dos galaicos artellábase en pequenos estados independentes entre si compostos por un número dispar de castros, encabezados estes estados pola figura dun rei local que os romanos denominaron princeps como noutras partes de Europa. Cada galaico identificábase a si mesmo como membro do castro que habitaba (segundo a interpretación máis común do C invertido da epigrafía posterior) así como do estado/pobo ó que pertencía, e que os romanos denominaron populus, entre os que atopamos numerosos nomes como arrotrebi, albioni, celtici supertamarici, lemavi, nemetati etc., do mesmo xeito que ata finais do século XVIII a xente en Galicia se identificaba coa parroquia e a comarca.
Conquista da Gallaecia e transformacións económicas
miniatura|dereita|Muralla romana de Lugo. Os intereses de Roma no Noroeste da antiga Hispania supuxeron o comezo dos conflitos armados entre Roma e os galaicos a finais do século I a. C. Aínda que o xeneral Décimo Xunio Bruto Galaico logrou controlar de forma efémera os pobos galaicos máis meridionais na súa campaña do ano 137 a. C., non foi ata a fin das Guerras cántabras (29 a. C.-19 a. C.) cando galaicos, ástures e cántabros foran definitivamente anexionados a Roma.
Ademais da guerra, o Imperio Romano valeuse de tratados de paz (chamados pactos de hospitalidade) cos diferentes pobos galaicos, o que na práctica favorecían a súa integración —sen derramamento de sangue— no Imperio. Conquistado o territorio e as súas xentes —ben pola guerra ou ben por tratados—, o Imperio romano asegurou o seu control militar como era costume con numerosos campamentos onde se albergaban lexións ou cohortes tales como os de Aquis Querquennis, A Ciadella ou o propio Lugo.
Entre os anos 284 e 305, o emperador Diocleciano acometeu a reorganización administrativa do Imperio. Na Península Ibérica créanse dúas novas provincias (Gallaecia e Cartaxinense) a partir das xa existentes: Baetica, Tarraconensis e Lusitania. Así, a nova provincia baixo o nome de Gallaecia ocupou o extremo noroeste da Península que anteriormente pertencera á Tarraconensis, e estivo formada polos territorios da rexión de Asturia e da propia Gallaecia. Cabe destacar que entre todas estas capitais de convento (Lugo, Braga, Astorga) era a cidade de Bracara a que exercía de capital provincial de toda a Gallaecia, organizada administrativamente en tres conventos xurídicos. Esta provincia do noroeste hispánico será, pola súa importancia militar, unha provincia imperial, non senatorial, controlada por unha forte lexión na actual León e con campamentos como o de Aquis Querquennis (mansión na vía Nova), A Ciadella (na vía XX) ou a propia cidade de Lugo.
O Imperio Romano estendeu sobre a Gallaecia a súa rede viaria, conectando as principais poboacións, portos e vilas (villae) con catro grandes vías: a Vía XVII, a Vía Nova ou Vía XVIII, a Vía XIX e a Vía XX.
A cultura galaico-romana
miniatura|Pinturas romanas do santuario galaico-romano de Santalla de Bóveda de Mera. A conquista e incorporación dos galaicos ao Imperio Romano foi non obstante, un proceso continuo pero lento. A conquista supuxo a chegada dunha cultura —a romana— moito máis avanzada tecnoloxicamente da qe se nutriron as clases altas galaicas, motivando o apoxeo económico dos grandes castros como San Cibrao de Las, Santa Trega, Citania de Briteiros e Lanhoso entre moitos outros, durante douscentos anos. Non obstante tras ese momento de esplendor, a ausencia de conflitos bélicos motivou o paulatino abandono dos castros —fortalezas, a fin e o cabo—, e a poboación comezou a instalarse maioritariamente nos vales, preto das novas terras de cultivo, acudindo aos castros só en caso de perigo.
Foi nestes vales máis romanizados onde comezaron a espallarse as que se coñecen como villae (vilas); asentamentos estables con explotacións agrarias, que se expanden sobre todo nos séculos III e IV, e que van cambiando a fisionomía do territorio (28 villae no convento de Braga, 32 no de Asturica e 15 no de Lucus). Outro aspecto económico de interese foi a explotación a grande escala dos recursos mineiros, especialmente o do ouro, explotado co sistema da ruina montium, nas medulas de León e no eixo Miño-Sil.
A administración interna da provincia estaba marca polos conventos xurídicos (Conventus iuridicus) amplos territorios adscritos a unha capital, da que recibían o nome e onde se centralizaban as funcións administrativas propias como as militares, fiscais, financeiras, relixiosas e xudiciais. Deste xeito, a provincia romana de Gallaecia estivo dende un primeiro momento dividida en tres conventos xurídicos a comezos do século IV: o Conventus bracarensis, o Conventus lucensis e o Conventus asturicensis con capitais en Braga, Lugo e Astorga respectivamente. Pouco tempo despois tamén foi anexionado á Gallaecia o Conventus cluniensis.
A chegada do cristianismo (313-380). O priscilianismo
A expansión do cristianismo —isto é, unha relixión asiática, concretamente semítica— supuxo cambios profundos na Gallaecia romana. Por unha banda, impoñíase unha relixión monoteísta que acabaría por substituír as relixións politeístas, traendo consigo unha simboloxía, culto e arte propia desta relixión que perdurou ata os nosos días e que segue a marcar aspectos sociais tan importantes como o calendario, as leis ou a moral. Por outra banda, a adopción do cristianismo como relixión oficial tamén creou de facto a necesidade de adaptarse á nova rede eclesiástica que se estaba a configurar por todo o Imperio romano con centro en Roma, creando deste xeito unha novedosa organización territorial eclesiástica —as dioceses— que tiñan cadansúa sé episcopal.
No século IV aparecen as primeiras sés episcopais da Igrexa galega que, xa no seguinte século, conectarán coas correntes de pensamento dos Pais da Igrexa. Así Paulo Orosio ou Hidacio manifestarán unha autoconsciencia elevada de cristianismo galaico.
Priscilianismo
Prisciliano defenderá un cristianismo de cariz gnóstico, comunitario e ao mesmo tempo ascético, en confrontación coa instalación urbana da Igrexa católica hispana. O seu simbolismo e cosmovisión semella conectar ben coas tradicións indíxenas. O seu éxito levarao ao martirio en Tréveris, acusado de ritos promiscuos, maleficio e maxia, o que fará del unha figura discutida pero idealizada.
O priscilianismo arraigou ben e de xeito duradeiro na Gallaecia. No ano 396, os bispos galegos no sínodo de Toledo néganse a deixar de considerar os priscilianistas como mártires.
Haberá que esperar á configuración do Reino Suevo para que o cristianismo de obediencia romana xogue como armazón estable dunha nova sociedade de xeito pioneiro entre os reinos xermánicos
A monarquía sueva (409-585)
miniatura|dereita|190px|Moeda de ouro sueva datada entre os anos 410 e 500. A comezos do século V, o Imperio Romano de Occidente experimentou unha grande inestabilidade militar, económica e política. Dende o centro de Europa (especialmente desde o territorio da actual Alemaña), numerosos pobos xermanos —suevos, saxóns, francos, alanos e outros— comezaron atacar os postos fronteirizos romanos no río Rhin, irrompendo finalmente no Imperio o 31 de decembro do ano 406 e asentándose no seu interior polas armas, mais tamén grazas a pactos pacíficos.
Arredor do ano 409, dirixidos polo seu rei Hermerico, gran parte dos suevos (estímase que sobre 40 000 persoas) chegaron á provincia romana da Gallaecia, onde lograron instalarse mediante un posible pacto con Roma, decidindo establecer a súa capital na cidade de Bracara Augusta (Braga, Portugal). Este pacto chamado foedus permitía aos suevos gobernar a provincia da Gallaecia como un reino propio (Galliciense Regnum) mentres que estes aceptasen o emperador romano como o seu superior. O historiador galaico Hidacio narraba entón que os suevos foran ben recibidos pola poboación galaico-romana, pois aliviaron os impostos.
Tras a morte de Hermerico, o seu fillo Requila (438-448) asumiu o trono e dirixiu expedicións de saqueo, anexionando o norte da provincia romana da Lusitania, integrándose suevos e galaico-romanos. Isto pon de manifesto a plena independencia do Imperio.
A Requila sucedérao Requiario (448-456), quen adoptará o catolicismo no 449, manifestación pioneira dunha nacente concepción do goberno apoiada na Igrexa católica. Tamén foi Requiario o primeiro rei europeo en acuñar moeda propia, a cal facía referencia ao carácter galego do reino. Roma enviou un exército integrado por visigodos e no ano 456 ten lugar a batalla do río Órbigo, que enfrontará visigodos contra suevos, coa derrota destes últimos e que terá como consecuencia o asasinato de Requiario.
Tras a derrota fronte aos visigodos, o reino suevo dividirase e gobernarán simultaneamente Frantán e Aguiulfo. Ambos farano dende 456 ata 457, ano no que Maldras (457-459) reunificará o reino para acabar sendo asasinado tras unha conspiración romano-visigoda que finalmente fracasará. A pesar de que a conspiración non conseguiu os seus auténticos propósitos, o reino suevo viuse novamente dividido entre dous reis: Frumario (459-463) e Remismundo (fillo de Maldras) (459-469) que reunificaría novamente o reino do seu pai no 463 e que se vería obrigado a adoptar o arianismo no 465 debido á influencia visigoda.
A época escura rematará co reinado de Carriarico (550-559) que se converterá novamente ao catolicismo no 550, feito que significaba a ruptura cos visigodos. Sucederao Teodomiro (559-570) (non se confunda con Teodomiro, rei dos ostrogodos) durante o reinado do cal terá lugar o Primeiro Concilio de Braga (561), instituíndose esta asemblea como órgano asesor do rei. Salienta neste período a figura de Martiño de Dumio pola súa achega á organización territorial (parroquiale suevum) e á lexitimación cristiá dun goberno estable sobre unha poboación plenamente integrada e fusionada.
A Teodomiro sucédeo Miro (570-583). Durante o seu reinado celebrouse o Segundo Concilio de Braga (572), consolidándose a súa contribución á gobernación e á impartición de xustiza. Aproximadamente no 577 iníciase a guerra civil visigoda na que intervirá Miro, quen no 583 organizará unha expedición de conquista a Sevilla que fracasará. Durante a volta desta expedición o rei atopa a morte. No reino suevo comezan a producirse moitas loitas internas. Eborico (tamén chamado Eurico) (583-584) é destronado por Andeca (584-585) que erra no seu intento por evitar a invasión visigoda dirixida por Leovixildo que se fará efectiva finalmente no 585.
Chegada dos bretóns e fundación da diocese de Britonia
miniatura|190px|Mapa dos asentamentos britanos arredor do sec. VI [[d. C.|d. C.]] A situación política da illa de Gran Bretaña (Britania) entre os séculos IV e VII, mudou completamente co abandono da illa por parte de Roma e o constante establecemento de tribos anglosaxoas —procedentes do norte de Alemaña e Dinamarca— na parte oriental de Britania. As constantes agresións e hostigamentos dos xutos e anglosaxóns contra os nativos —bretóns— propiciaron que parte da poboación emigrase vía marítima a puntos próximos da costa atlántica, dirixíndose maiormente ás costas da Armórica (que debido a isto acabaron por tomar o nome actual de Bretaña) e en menor medida ao norte da antiga Gallaecia.
Descoñécese a causa do deslocamento dalgúns continxentes bretóns cara á costa norte de Galicia e a acollida do seu asentamento polos galaico-suevos, se ben algúns autores poñen de manifesto un posible pacto militar ou, sinxelamente, unha aceptación con condicións descoñecidas actualmente. Organizados nun importante territorio, introduciron a súa senlleira organización relixioso-cristiá algo diferente e fundaron un bispado propio que aparece citado no Parrochiale Suevum ou Divisio Teodomiri, un documento que mostra a organización eclesiástica do Reino de Galicia en época da monarquía sueva datado entre 572 e 573. A súa integración relixiosa foi total, asistindo o seu representante —Maeloc— ao Segundo Concilio de Braga no ano 572.
O territorio da antiga diocese dos bretóns —Britonia— ocupou principalmente a franxa costeira da Mariña Luguesa ata a comarca da Terra Chá, chegando a súa influencia ata as costas da comarca do Eo-Navia polo leste, e de Ferrol polo oeste. A súa antiga sede, coñecida co nome de Mosteiro Máximo foi identificado por algúns autores coa Basílica medieval de San Martiño de Mondoñedo, onde se atopan restos dos séculos V-VI d. C. Cambiando de sede e nome en varias ocasións, a actual diocese galega de Mondoñedo é a súa sucesora histórica.
O asentamento desta vaga de emigrantes bretóns e a creación dunha diocese relixiosa propia supón o segundo maior asentamento dun pobo estranxeiro en terras galegas, despois dos suevos.
A monarquía visigoda (585-711)
O feito de que a Gallaecia seguise a posuír un status especial dentro da monarquía visigoda propiciou que o rei Éxica cedese ao seu fillo Witiza o goberno de Galicia (antigo reino dos suevos) desde o 698 ata o 702, cando morto o seu pai asumiu o goberno de Hispania e Septimania. Trala súa morte de Witiza, un sector aristocrático visigodo impediu a subida ao trono do seu fillo Axila, impoñendo pola forza a Rodrigo, o que supuxo un irresoluble conflito civil entre os seus partidarios e os dos fillos de Witiza. Será no ano 711 cando os inimigos de Don Rodrigo logren que un exército musulmán cruce o estreito de Xibraltar e presente batalla a Rodrigo en Guadalete, onde este é derrotado, fito que marca a fin do goberno visigodo en Hispania, e que terá unha transcendencia histórica total para as dúas restantes entidades políticas: Gallaecia e Septimania.
No ano 715 Abd al-Aziz ibn Musa toma por esposa á viúva de Rodrigo, chamada Exilona titulada reginam Spanie, confirmando a continuidade dinástica, transferida así lexitimamente ao gobernador musulmán. Deste xeito, coa conquista de toda Spania polos musulmáns, alén das súas fronteiras, os emires cordobeses serían coñecidos co título de rex Spanie. A partir dese intre comeza unha nova concepción xeográfica, pois España vai ser o nome co que se designe ao territorio musulmán, e Galicia ao territorio cristián. Así o historiador Al-Maqqari deixa claro a extensión do dominio musulmán ao referirse a conquista de comezos do século VIII:
A reconstrución da monarquía (711-791)
Tras a vitoria da coalición visigoda e musulmá contra as tropas de Rodrigo en Guadalete, os exércitos musulmáns decidiron asentarse no sur de Hispania. Axiña comezarían unha exitosa campaña de expansión islámica que acabaría por conseguir a conversión ao islam de gran parte da aristocracia visigoda en Hispania derrocando o goberno de Toledo e chegando no ano 720 mesmo a Septimania. A caída e islamización de Hispania supuxo a fin do control visigodo da Gallaecia, comezando un proceso de reconstrución dunha monarquía propia independente xa de Toledo. No 714 chegan a Galicia algúns bérberes, mais no ano 740 abandónana e recúan para o sur. Afonso I o Católico (739 - 757) foi o primeiro suposto monarca, pero non pasou de ser máis que un Señor Territorial con moito poder e influencia na zona ovetense, ao cal lle inventarán moitos séculos despois en Crónicas unha ascendencia que vai cara aos visigodos para facer valer a súa entidade rexia. Galicia pasa a ser un núcleo cristián integrado nun territorio norteño que ten por cabeza política a Asturias.
O nacemento do Camiño de Santiago (813)
miniatura|200px|Estatua borgoñoa do século XV na que se representa o apóstolo Santiago, vestido como peregrino. [[Metropolitan Museum of Art.]] Foi a comezos do século IX, e concretamente no ano 813, cando tivo lugar o acontecemento relixioso máis importante da Europa cristiá medieval: o descubrimento, en Galicia, dunha arca cuxos restos foron atribuídos ao Apóstolo Santiago. Segundo a tradición cristiá, nese ano un ermitán albiscou nas inmediacións do castro Libredón (antiga Compostela) unha estrela sobre unha arca de mármore. Avisado o bispo de Iria Flavia, Teodomiro, este acudiu axiña ao lugar, identificando os restos atopados como o corpo decapitado do Apóstolo Santiago. Mito ou realidade, este "descubrimento" foi acto seguido, atendido polo monarca galego-ovetense, Afonso II (791-842), quen no mesmo ano ordenaba edificar unha igrexa arredor da tumba "santa", espallando a nova por toda a cristiandade europea. A Diocese de Iria e o seu titular, convertéronse na máis poderosa administración eclesiástica non só da Gallaecia altomedieval, senón de toda a península ibérica, acrecentando o seu poder coas constantes doazóns, por parte dos monarcas, á igrexa compostelá. Convertida no terceiro centro de peregrinación da Cristiandade —só despois de Xerusalén e Roma—, foi a partir do século XI e principalmente XII, cando desde numerosos puntos de Europa comezaron a chegar peregrinos, ben desde Occitania, Francia, Navarra ou Aragón-Cataluña vía terrestre, ben desde as Illas Británicas, Escandinavia, ou Alemaña vía marítima.
As invasións escandinavas e viquingas (844-1038)
miniatura|esquerda|200px|Barco [[viquingos|viquingo (drakar) no Museo naval de Oslo. Grandes frotas de barcos coma este asolaron as costas do Reino de Galicia durante a Idade Media.]] Procedentes de Escandinavia —en especial desde Noruega, Suecia e Dinamarca—, viquingos e normandos devastaron e invadiron durante séculos as costas europeas, preferentemente as atlánticas —como as galegas—, chegando tamén ó Mediterráneo oriental. Tradicionalmente considéranse catro os períodos de incursións ou vagadas escandinavas que afectaron ao Reino de Galicia durante a Idade Media; a primeira, arredor do ano 844, a segunda (858-861), a terceira (966-971) e a cuarta —e derradeira— (1008-1038).
A segunda incursión escandinava tivo por obxecto as rías baixas galegas entre os anos 858 e 861. Nesta ocasión, vidos desde os seus asentamentos en Irlanda, adentráronse na ría de Arousa con cen naves, acampando nas inmediacións de Iria Flavia (Padrón). Desde os seus postos, arrasaron Iria Flavia e sitiaron a propia Compostela ata a chegada do exército do conde Pedro, que arrasou mais dunha trintena de dracars, obrigándoos a fuxir.
Pouco máis de cen anos despois —no ano 966—, unha nova frota de viquingos daneses encabezada polo nobre Gunderedo, penetrou de novo pola ría de Arousa na que se coñece como terceira vagada viquinga. Dirixidos a saquear Compostela, o bispo Sisnando II saíu ao seu encontro cun grande exército episcopal, librando o 29 de marzo do ano 968 a coñecida como "batalla de Fornelos", onde o propio bispo perdeu a vida dun frechazo e o seu exército foi derrotado. Dispersadas as tropas de Gunderedo polo interior de Galicia (Lugo, Mondoñedo e o Courel), estas foron finalmente rexeitadas por un exército galego ao mando do conde Gonzalo Sanches e do bispo Rosendo de Celanova no ano 971.
Non obstante, foi o intervalo entre 1008 e 1038 cando se sucederon os ataques viquingos máis violentos nas costas de Galicia. Despois de devastar Braga no ano 1008, chegaba ás terras de Tui, unha inxente frota norueguesa ao mando do rei Olaf Haraldsson. A pesar da defensa levada a cabo polas tropas do duque galego Mendo Gundisalviz, estas foron aniquiladas —tamén o propio duque— polos atacantes viquingos que asolaron a cidade de Tui e raptaron o seu bispo Afonso. No ano 1028 unha nova frota escandinava entrou pola ría de Arousa, liderada polo nobre Ulf, máis tarde alcumado "o Galego". Lonxe de ser un mero ataque de pillaxe, as tropas de Ulf serviron como mercenarios a aristócratas galegos, permanecendo dez anos no Reino de Galicia ata a súa expulsión.
Conflitos internos e con Al-Andalus
No 868 o conde Vimara Pérez conquista Porto e funda Guimarães.
No 878 o conde galego Hermenexildo Guterrez conquista Coímbra.
No 910 Ordoño II, casado coa princesa galega Elvira Menéndez, convértese en rei de Galiza (ver tamén Reino de Galiza).
No 925 Sancho Ordóñez é coroado en Santiago como rei de Galiza polo bispo Hermenexildo.
No 982 Vermudo II é coroado en Santiago e vence a Ramiro III de León en Monterroso. Vermudo II consolidou a monarquía, mais a nobreza opositora chamou a Almanzor, quen fai unha expedición en terras cristiás e arrebata Coímbra e saquea León, Astorga e Compostela (no 997).
Tras a morte de Fernando I no 1065, as súas posesións quedaron repartidas entre os seus 3 fillos: entregoulle o condado de Castela ao seu fillo Sancho, o Reino de León a Afonso e o Reino de Galiza a García. Pero no 1072 Afonso VI de León matou a Sancho II de Castela e encerrou de por vida a García de Galiza gobernando así sobre os reinos dos seus irmáns ata a súa morte en 1109.
No 1091 Afonso VI entrega o condado de Galicia á súa filla Urraca, e o condado portucalense á outra súa filla Tareixa. Urraca casa con Raimundo de Borgoña, quen goberna o Reino de Galicia por concesión de Afonso VI como totia Galletie imperator. É entón a finais do século XI cando o Reino de Galicia pasa a ter, aproximadamente, o territorio xeográfico da Galicia actual.
Fragmentación do reino alto-medieval
190px|miniatura|dereita|Nos séculos IX-XI increméntanse os feudos e os [[castelos de Galicia|castelos. Na imaxe, unha das torres de Altamira.]] A inseguridade da poboación sometida a saqueos sufridos algunha vez (árabes, normandos) actuou para incrementar as relacións feudo-vasaláticas. Nestes contratos hai unha submisión económica e persoal por parte do campesiñado con respecto á aristocracia, a cal presta a súa protección militar aos seus vasalos. Galicia vaise enchendo por todo o seu territorio de castelos e fortalezas, tanto na costa como no interior, servindo tamén como centros de poder da aristocracia laica e eclesiástica.
Apréciase tamén certa tensión entre nobreza e clero, da que saíra beneficiada o señorío eclesiástico. Os mosteiros e os bispos apoiaban os reis astur-leoneses e recibían a cambio grandes beneficios.
O feito era que Galiza era un reino, mais a corte dos reis acostumaba estar en Asturias (e despois León), motivo polo cal a nobreza galega quedaba marxinada. Houbo varios reis de Galiza, como vimos anteriormente (Ordoño II, Sancho Ordóñez, García), mais o reino sempre acababa sendo integrado na coroa de León ou de Castela.
A Era Compostelá (1101-1230)
miniatura|200px|[[Escultura románica da catedral de Santiago de Compostela, realizada durante a Era Compostelá (século XII).]] A Era Compostelá ou Época de Xelmírez foi unha das épocas de maior brillo e de maior desenvolvemento económico da historia de Galiza. Desenvolveuse durante o século XII, a raíz do período de rexencia do Arcebispo Xelmírez na cidade de Santiago de Compostela.
Tras a morte de Raimundo de Borgoña en 1107, hai un conflito por ter o poder no Reino de Galicia. A nobreza laica autóctona, dirixida por Pedro Froilaz (conde de Traba), apoia a Afonso Raimúndez (fillo de Raimundo de Borgoña) para ser o novo rei; outra parte de nobreza laica, principalmente foránea, defende os dereitos de Urraca de León (apoiada tamén por leoneses e aragoneses); por último, a alto clero —dirixido por Diego Xelmírez— mantén alianzas cos dous sectores anteriores segundo lle conviña, e será o gran gañador.
No 1110 Afonso Raimúndez é coroado como rei de Galicia na catedral de Santiago por Diego Xelmírez e o conde Pedro Froilaz de Traba. Foi este conde quen uniu o reino e Afonso VII foi chamado rei de Galiza e León e emperador de toda España, entendendo daquela a Spania coma a zona descendente da bizantina, é dicir, dende Toledo cara ao sur. O conflito acabará no ano 1126 ao morrer Urraca, de modo que Afonso Raimúndez accede tamén á coroa de Castela e León, para ser chamado a partir de agora Afonso VII o emperador.
Este século XII parte dun contexto de crecemento poboacional e de expansión do fenómeno urbano. Isto propiciou que aparecesen ou que abrollasen con maior forza o artesanado e o comercio, motivado en boa parte polos excedentes motivados pola expansión da agricultura. Tamén durante esta época naceu o Camiño de Santiago como fonte de ingresos e como a ponte que comunicou en case todos os sentidos Galiza co resto de Europa, sendo boa proba disto a magnífica literatura medieval expresada na lingua galego-portuguesa. Así mesmo, acábase a construción da Catedral de Santiago de Compostela e constrúense as de Mondoñedo, Lugo, Ourense e Tui.
No 1156 Afonso VII divide os seus reinos deixando Galicia e León a Fernando II, grande impulsor dos burgos galegos.
Fernando II fai unha política de concesión de cartas-póboas, que xa iniciara o seu pai e funda, entre outras, as vilas de Padrón, Ribadavia, Noia e Pontevedra; tamén deu un pulo fundamental á catedral de Santiago de Compostela. O seu fillo Afonso VIII (computado como IX pola historiografía española), quen sucede a seu pai en 1188 e reinará até 1230, mantivo a mesma política fundando, ao longo da costa, Betanzos, A Coruña, Baiona, Ferrol, Xove e Neda. Estas vilas de reguengo supoñen unha verdadeira revolución na estrutura social da época porque inauguran a diversificación económica, rachando coa autarquía dos séculos anteriores, e ademais facilitan o desenvolvemento das actividades pesqueiras e preindustriais orientadas á elaboración de materias primas —peixe salgado sobre todo, que se comercializa a través dos portos.
Florecemento e esplendor cultural (séculos XIII-XIV)
Ver artigos principais Arte románica e Literatura medieval miniatura|200px|Trobadores tocando un organistro. Pórtico da [[catedral de Ourense, século XIII.]] Esta é a etapa de maior esplendor da literatura galego-portuguesa. O galego convértese na lingua por excelencia da lírica en toda a Península Ibérica, agás en Cataluña (poesía trobadoresca). Propiamente debemos falar de lírica galego-portuguesa, estando en apoxeo nos séculos XIII e primeira metade do XIV, cando o galego antigo ou galego-portugués acada o rango de lingua internacional, xa que está presente tanto en autores non só galegos e portugueses, senón tamén en casteláns, occitanos, aragoneses, sicilianos etc. coma en cortes reais e señoriais (Santiago, Toledo, Coímbra, Lisboa…).
As Cantigas de Santa María, composicións feitas en loanza da Virxe, son a mostra da vertente relixiosa desta lírica galego-portuguesa e constitúen o corpus de poesía mariana medieval máis relevante de toda a península. Foron compostas na corte de Afonso X o Sabio, quen se encargou da dirección e, en ocasións, da propia elaboración. Exemplifican o prestixio acadado polo idioma galego como lingua literaria a finais do século XIII.
En comparación coa lírica, a prosa literaria medieval en galego é escasa e tardía. Cómpre ter en conta que os centros culturais da época eran os mosteiros e escolas monacais, nos que imperaba o uso do latín eclesiástico. Aínda así, a partir de fins do XIII, e máis significativamente nos séculos XIV-XV, os temas de maior difusión na Europa medieval recóllense en lingua galega. Mostra son os relatos do ciclo bretón arredor da figura do rei Artur, os textos referentes á historia e destrución de Troia, como a Historia Troiana e a Crónica Troiana; e os Miragres de Santiago, conxunto de relatos que contan desde a destrución de Xerusalén ata a milagrosa intervención do Apóstolo en diferentes situacións. Inclúense algúns textos dentro da prosa, que son traducións ou traslacións doutras linguas con elaboración propia: Crónica Xeral Galega, General Estoria, Crónica Galega de 1404 e Crónica de Santa María de Iria.
A fin da monarquía galego-leonesa (1230)
miniatura|200px|Representación medieval de [[Afonso IX|Afonso VIII, derradeiro rei de Galicia e León. No escudo rexio represéntase o león púrpura símbolo da monarquía galaico-leonesa.]] O feito de que no ano 1230 o rei castelán Fernando III se apoderase dos reinos de Galicia e León tras a morte do seu rei, Afonso VIII, marcou un dos acontecementos políticos máis decisivos en toda a historia de Galicia.