cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kilimanjaro
Oroxénese
Aínda que non existen rexistros da última erupción somital (do cumio), e que actualmente se considera un volcán inactivo, o Kilimanjaro aínda experimenta algunhas sacudidas sísmicas e emite en ocasións fumarolas que emanan dióxido de carbono, dióxido de xofre e ácido clorhídrico no fondo do cráter Reusch, cuxa temperatura en superficie acada os 78 °C. En 2003 concluíuse que existía magma a 400 m de profundidade baixo o cráter do cumio. Por outra banda, no pasado tiveron lugar varios afundimentos e corrementos de terra, un dos cales creou a Western Breach (brecha occidental). As últimas erupcións tiveron lugar ao longo da dorsal de Rombo e no maar do lago Chala que medía 3,2 km de diámetro, máis de 90 m de profundidade e estaba situado a sueste do volcán. As erupcións que se sucederon foron segundo os casos de tipo estromboliano, vulcaniano ou hawaiano. Isto reflicte a complexidade dos ciclos de apertura dos rifts, a migración nas dorsais do volcán e a diferenciación do magma. Estas erupcións crearon conos satélites dun centenar de metros de altura.
Composición dos solos
Os cambisois do Paleoceno en altitude testemuñan a variación da cuberta forestal. Deste xeito, o Kilimanjaro coñeceu períodos favorables ao desenvolvemento da vexetación entre -30 000 e -40 000 e entre -6 000 e -8 000 anos. Os períodos fríos desfavorables implican pola contra unha forte erosión, principalmente por solifluxión. Aínda se dan estes fenómenos na marxe dos glaciares actuais. O estudo dos solos tamén pon en evidencia unha maior estacionalidade que durante o Plioceno.
Clima
Cumio nevado do Kilimanjaro (Kibo) en 1938.|miniatura|dereita
Xeneralidades
O clima do pasado determínase empregando varios métodos, coma o estudo dos niveis dos lagos, o caudal dos ríos, os sistemas de dunas, a extensión dos glaciares ou mesmo o estudo do pole. Canto máis se retrocede no tempo, máis aproximados se volven os sinais. Aínda que o clima pode deducirse para un lugar determinado ata uns 20 000 anos antes, debe terse en conta o clima de practicamente todo o continente africano e logo axustar os resultados empregando analoxías para rastrexar o clima de ata hai cinco millóns de anos. Entre as dificultades ligadas a retroceder períodos tan longos figuran a desigual distribución dos rexistros e a carencia de vexetación fósil debido ás condicións desfavorables.
En grandes escalas de tempo, o clima réxese polas variacións orbitais, que manifestan o cambio na cantidade de radiación solar que chega á Terra e que teñen un papel importante na debilitación ou fortalecemento do monzón. Algúns investigadores, como F. Sirocho e o seu equipo, suxiren que a forza dos monzóns está relacionada co albedo no Himalaia. As temperaturas máis frías no inverno do hemisferio norte provocan unha maior reflexión dos raios sobre a neve e o xeo, e monzóns de verán máis febles e, finalmente, un clima máis seco na África Oriental. A forza dos monzóns está vinculada ás variacións orbitais cun desfasamento de arredor de 8 000 anos. En xeral, o máximo dos monzóns prodúcese 2.500 anos despois dun mínimo glaciar e correspóndese cunha temperatura mínima da superficie do océano.
Dende o inicio do Cuaternario, o hemisferio norte tivo 21 glaciacións importantes, que se fixeron sentir ata na África Oriental. As pegadas destes arrefriamentos do clima na África Oriental encóntranse no Kilimanjaro, no monte Kenya, nas Montañas Rwenzori e no monte Elgon. Son todos focos illados de ecosistemas alpinos similares, con fauna e flora idénticas. Isto significa que o ecosistema era máis amplo, de baixa altura, e que debeu cubrir todas estas montañas. Non obstante, terían que sobrevivir bolsas do ecosistema actual das chairas, xa que do contrario as especies se extinguirían neste medio ambiente. Unha explicación alternativa suxire que nesta escala de tempo de varios millóns de anos, a probabilidade de que os tornados tiveran levado a flora e a fauna ás montañas é alta.
Historia climática rexional
No inicio da formación do volcán hai 2,5 millóns de anos, tivo lugar a primeira das 21 glaciacións importantes do Cuaternario no hemisferio norte, e a África tropical sufriu temperaturas máis baixas que as actuais. Seguiulle un período dun millón de anos máis seco, unha tendencia que continúa hoxe a nivel mundial.
Hai 150 000 anos produciuse o máximo da glaciación de Riss, a penúltima glaciación importante e a maior do Plistoceno. A esta seguiulle a interglaciación de Eem, máis húmida e máis cálida que o momento actual. A continuación, unha fase árida dende -100 000 a -90 000 anos é a responsable da formación das dunas ata a África austral, substituída por unha fase curta pero de frío intenso dende -75 000 a -58 000 anos. No final deste período, produciuse o primeiro dos eventos de Heinrich (H6), liberando unha gran cantidade de xeo no Atlántico Norte, dando como resultado unhas temperaturas máis frías no hemisferio norte e unha diminución na intensidade do monzón. Outros acontecementos de Heinrich sucedéronse cunha seca asociada co clima da África Oriental a -50 000, -35 000, -30 000, -24 000, -16 000 e finalmente, hai 12 000 anos, no Dryas recente. Segundo os datos recollidos na conca do río Congo, o período de -31 000 a -21 000 foi seco e frío, cunha estratificación da vexetación en diminución. As especies forestais presentes na alta montaña foron cada vez máis especies de montaña baixa, moi xeneralizadas a altitude baixa. Non obstante, Lowe e Walker suxiren que a África oriental era máis húmida que nos nosos días. Esta discrepancia pode explicarse pola dificultade de asociar diferentes lugares xeográficos coas datas.
A última gran glaciación desenvolveuse de -23 000 a -14 000 anos cunha fase moi seca en África, cos desertos estendéndose centos de quilómetros máis ao sur que no presente. O monzón de verán é máis feble, as temperaturas son de 5 a 6 °C inferiores ás temperaturas actuais e prodúcese unha retirada xeral da selva. As morenas que datan de finais do último máximo glacial en África Oriental mostran que o monzón do sueste do período é máis seco que o monzón do nordeste actual, xa relativamente pouco húmido. Os estratos poderían ter grandes implicacións nesta tendencia un tanto fría e chuviosa.
Hai 13 800 anos, o clima volveuse húmido e os bosques de montaña propagáronse de novo. O monzón fortaleceuse, os niveis dos lagos e os caudais dos ríos na África Oriental foron en aumento. A vexetación alpina nesta época está limitada pola temperatura e non pola seca. Antes do Dryas recente, as temperaturas acadaron os seus valores actuais, mais a cuberta forestal seguía a ser incompleta, e cando este período se iniciou, o monzón debilitouse e diminuíu o nivel dos lagos da África Oriental. Por último, os bosques acadaron a súa cobertura e densidade actuais despois do Dryas recente, cando o clima se volveu húmido. Durante os 5 000 anos seguintes, a tendencia higrométrica continuou globalmente a pesar de novas oscilacións. Nos últimos 5 000 anos e ata a actualidade, o monzón debilitouse gradualmente. Despois chegou un mínimo de temperaturas entre hai 3 700 e 2 500 anos durante a Pequena Idade de Xeo, sentidas de novo entre os anos 1300 e 1900, mentres que o permafrost subsiste nas montañas.
Glaciacións do Kilimanjaro
miniatura|O campo de xeo sur baixo a neve. As glaciacións na África oriental están asociadas con climas máis fríos e máis secos, con menores precipitacións que subsisten baixo a forma de neve. Os estratos que dominarían durante estas glaciacións poderían ter daquela grandes implicacións nesta tendencia fría e un pouco chuviosa.
A datación das glaciacións do Kilimanjaro é posible a través do estudo da súa xeomorfoloxía: morenas, vales glaciares, circos glaciares, lagos de orixe glaciar. Deste xeito puxéronse en evidencia cinco glaciacións no Kibo: a máis antiga data de -500 000 anos e foi certificada aos pés do sitio chamado Lava Tower, ao oeste do cume; a segunda glaciación data de -300 000 anos e é claramente visible sobre todo no Bastion Stream, cerca do sitio anterior, e arredor do volcán, onde creou vales en forma de U, sobre todo na vertente meridional; a terceira glaciación data -150 000 anos e probablemente foi unha das máis grandes na historia do volcán; seguiulle a cuarta glaciación entre -70 000 e -50 000 que viu un forte avance no val sueste (South East Valley); a quinta glaciación, hai aproximadamente 18 000 anos, está datada no cráter do cume. Un ciclo máis quente esténdese dende -11 700 anos, aínda que as últimas series de avances glaciais de menor importancia producíronse probablemente na Pequena Idade do Xeo e deixaron morenas na parte inferior dos glaciares existentes. Só as tres últimas glaciacións son visibles no Mawenzi e só a terceira no Shira, aínda que hai indicios de glaciacións máis antigas.
Temperatura e precipitacións
miniatura|Diagrama das precipitacións medias en sete puntos da ladeira sur do Kilimanjaro. As condicións climáticas varían en función das vertentes do Kilimanjaro. Así, na ladeira sur, caen 850 mm de precipitacións por ano en Moshi, a 800 m de altitude; 992 mm en Kikafu, a 960 m de altitude; 1 663 mm en Lyamungu, a 1 230 m de altitude, e 2 184 mm en Kibosho, a 1 479 m de altitude. Mentres, na vertente oriental caen 1 484 mm en Mkuu, a 1 433m de altitude (estes datos deben tomarse con cautela debido aos diferentes métodos empregados). O máximo altitudinal de precipitacións sitúase entre os 2 400 e os 2 500 m de altitude na vertente sur e non se determinou aínda noutras pendentes. Ademais, o réxime de precipitacións é máis complexo coa aparición de precipitacións por contacto das nubes de néboa coas árbores a nivel do bosque e logo unha forte diminución con 1 300 mm no refuxio Mandara a 2 740 m, 525 mm no refuxio de Horombo, a 3 718 m de altitude e menos de 200 mm por ano por riba do refuxio Kibo, a 4 630 m de altitude. Os intercambios por convección que constitúen o ciclo da auga entre os distintos niveis da vexetación do Kilimanjaro son moi importantes en termos bioclimáticos.
Aos pés do Kilimanjaro, a temperatura media anual é de 23,4 °C se ben é de 5 °C a 4 000 m de altitude e de -7,1 °C no cumio do Kibo. En consecuencia, o gradiente de temperatura adiabática é duns 0,6 °C cada cen metros.
Variacións diarias
Entre os 4 000 e os 5 000 m de altitude, pódense producir entre a noite e o día flutuacións de temperatura relativas de 40 °C.
Durante as dúas estacións de chuvias, o Kilimanjaro está case sempre rodeado de nubes e poden caer precipitacións en calquera momento do día. En contraste, durante as dúas estacións secas, a montaña sofre variacións meteorolóxicas diarias que seguen un patrón regular: a mañá é clara e fresca con pouca humidade; a montaña recibe directamente a luz solar e a temperatura aumenta rapidamente ata acadar un pico entre as sete e as dez. A diferenza é máxima cara aos 2 800 m de altitude. Ao mesmo tempo, as presións polo xeral alcanzan o seu pico ás dez. A baixa altura, comezan a formarse as nubes. Os ventos anabáticos causados polo aire quente ascendente provocan que progresivamente estas nubes suban ao cumio no inicio da tarde, causando un descenso gradual da temperatura a media altura. Entre as dez e as quince horas, a humidade é menor entre os 4 000 e os 5 000 m de altitude e a radiación solar no solo é menos intensa. Ás dezaseis horas, a presión presenta unha crista. As nubes seguen ascendendo, chegando finalmente as correntes de aire seco do leste, deixando un día claro a partir das dezaoito horas. Outro pico de temperatura ten lugar entre os 3 200 e os 3 600 m de altitude.
Sistema climático estacional
miniatura|As células de Hadley controlan a [[zona de converxencia intertropical, a cal é responsable dos monzóns no océano Índico.]] miniatura|En xaneiro, a [[zona de converxencia intertropical (ZCIT) encóntrase na súa posición máis ao sur, sobre Madagascar. En xullo, a súa posición máis ao norte está sobre o Tíbet. Cando vai duna outro destes extremos, o Kilimanjaro experimenta unha tempada de choivas.]] O Kilimanjaro está suxeito a un clima tropical de sabana. Caracterízase por unha estación seca pronunciada, con temperaturas temperadas, dende mediados de maio ata mediados de outubro, e unha estación chuviosa curta, de mediados de outubro ata finais de novembro, que se coñece como «choivas curtas» (en inglés, short rains), seguida por un período cálido e seco dende principios de decembro ata finais de febreiro e, por último, unha longa tempada de choivas de marzo a mediados de maio, as «choivas longas» (long rains).
O cinto de baixas presións arredor do ecuador, coñecido como a zona de converxencia intertropical (ZCIT) é responsable da alternancia de períodos húmidos e secos. Durante as dúas tempadas secas, a ZCIT encóntrase sobre a península de Arabia, en xullo, e entre o sur de Tanzania e o norte de Zambia, en marzo. Cando as baixas presións se desprazan dun extremo a outro, a rexión ten unha estación chuviosa. A cantidade de precipitacións varía de ano en ano e depende da temperatura da superficie do mar no océano Atlántico e o océano Índico, así como do fenómeno coñecido como El Niño. As augas cálidas e un Niño forte causan choivas torrenciais.
A principal diferenza entre o modelo estacional tradicional experimentado polos chagga e a visión moderna é a existencia dunha quinta temporada chamada «a tempada das nubes», que se deriva do seu coñecemento da franxa altitudinal baixa a media nas ladeiras sur e leste do Kilimanjaro. Esta tempada xoga un papel importante para eles no ciclo agrícola. De feito, as fortes choivas producidas por contacto das nubes nos bosques de nubes e brétema non só contribúen a rexenerar a vexetación, senón que tamén alimentan os ríos que alimentan as canles de rego a continuación. Na vertente oriental, ao longo da dorsal de Rombo, entre Taraki e Mwika, esta quinta tempada está limitada desde principios de xullo ata mediados de agosto, sen nubes e sometida a un forte vento do leste. Esta particularidade pódese apreciar na vexetación.
Os nativos senten os cambios bioclimáticos a través dun resecamento persistente, desde finais de 1960, dos ríos existentes no pasado de xeito case continuo na vertente oriental. Este achado está probablemente relacionado coa baixada de precipitacións causada pola deforestación, o retroceso dos glaciares e os seus propios arranxos para acaparar a pouca auga que aínda corre unha ou dúas semanas ao ano. Estes cambios tamén provocan unha diminución do potencial hidroeléctrico, da pesca, do cultivo do arroz e da produción de cana de azucre nas rexións circundantes.
Flora e fauna
miniatura|Plano da distribución altitudinal da vexetación no Kilimanjaro. miniatura|Paisaxe de [[sabana arborada co Kilimanjaro en segundo plano visto desde o Parque Nacional Amboseli, ao sur de Kenya.]]
Chairas
A vexetación das chairas alberga numerosas aves, como Pycnonotus barbatus, Cossypha heuglini, Colius striatus ou Nectarinia kilimensis, e mamíferos como os gálagos Otolemur monteiri e Otolemur crassicaudatus, roedores como Rhabdomys pumilio, o porco formigueiro (Orycteropus afer), antílopes como o dik-dik Madoqua kirkii, e o sitatunga (Tragelaphus spekii), ou damáns como Dendrohyrax arboreus, perseguido pola xeneta (Genetta genetta).
Monte
O bosque alberga distintas especies de primates, como o Cercopithecus mitis, os colobos Colobus angolensis e Colobus guereza, así como o babuíno Papio anubis. Entre os demais mamíferos, o leopardo (Panthera pardus pardus), a mangosta Mungos mungo, o serval (Leptailurus serval), o súido Potamochoerus porcus, o ratel (Mellivora capensis) ou o porco espiño Hystrix cristata son difíciles de observar aínda que se aventuran frecuentemente na sabana. Especies de aves ben adaptadas á vida no espeso dosel arbóreo son Bycanistes brevis, Tauraco hartlaubi, Tauraco schalowi, Musophaga violacea, Elminia longicauda, Terpsiphone viridis, Colius striatus e Cossypha semirufa.
Esta selva encóntrase ameazada polos seus prolongados períodos de repouso vexetativo e non existe en realidade máis que en estado vestixial; ten sido case completamente substituída por cultivos de regadío de pedemonte. As especies que a compoñen son Terminalia brownii, Stereospermum kunthianum e varias do xénero Combretum.
Situada ao sur e leste do volcán, forma unha extensa media lúa que vai dende Sanya Juu a Tarakea. É moi dependente das precipitacións producidas por contacto das nubes de néboa co bosque, mais tolerante con períodos máis secos. Recibe unha media de 2 300 mm de choiva ao ano. A flora varía en función das cantidades de auga recibida e a altitude; nesta selva podemos encontrar Juniperus procera, Olea europaea subsp. cuspidata, Olea welwitschii, Albizia schimperiana, Terminalia brownii, Ilex mitis, Ocotea usambarensis, Euclea divinorum, Prunus africana, Agauria salicifolia, Croton macrostachyus, Croton megalocarpus, Macaranga kilimandscharica, Impatiens kilimanjari, Viola eminii ou Impatiens pseudoviola, ademais de especies dos xéneros Combretum, Pittosporum, Tabernaemontana ou Rauvolfia. Este bosque sofre unha forte presión demográfica, en particular ao sur, onde se introduciron un gran número de plantacións entre as especies silvestres. Algunhas parcelas empréganse para a silvicultura e especies introducidas como o ciprés Cupressus lusitanica vense ameazadas pola aparición dunha especie de áfidos do xénero Aphis. Mentres que as cortas de árbores selectivas se recuperan con rapidez, as cortas indiscriminadas tardan cincuenta anos en ver reaparecer a súa diversidade vexetal. Esta progresión do límite agroforestal superior estase estabilizando grazas á declaración como reserva natural do bosque e pola concienciación dos agricultores locais do problema da escaseza de auga e acidificación dos solos que a deforestación provoca. Estes dous factores tamén son responsables en ocasións da ascensión paralela do límite inferior das plantacións que son substituídas pola sabana. Plans de recolonización favorecidos por un mellor coñecemento bioclimático dos chagga permiten encontrar equilibrios biolóxicos con especies arbóreas.
O bosque de Njoro, ao sur de Moshi, é un bosque sagrado dende hai varios séculos e benefíciase ademais dun estatuto de protección. Probablemente por estas razóns é o último bosque pluvial que subsiste na chaira, aínda que sofre un lento retroceso. Está formado fundamentalmente por arbustos da especie Newtonia buchananii.
Zona alpina
Encóntranse entre os 2 800 e os 4 000 m sobre o nivel do mar e reciben entre 500 e 1 300 mm de precipitacións ao ano. Presenta unha vexetación composta de uces, onde a forma arborescente da uz branca (Erica arborea) é a máis característica, xunto a Erica excelsa. Estas dúas especies son pirófilas, e colonizan os terreos incendiados anteriormente ocupados polo bosque nubro. Deste xeito viron descender o seu límite inferior de 700 a 900 m de altitude segundo as zonas baixo o efecto da antropización pastoral do pobo ongamo dende hai entre 200 e 400 anos dependendo da vertente. Cando aumenta a frecuencia dos incendios, unicamente as herbas dos xéneros Hyparrhenia e Festuca logran renovarse. Tamén encontramos outras plantas con flor como Protea caffra subsp. kilimandscharica e Kniphofia thomsonii. Nalgunhas zonas máis protexidas, logran desenvolverse novas especies naturais como Pinus patula, o que debilita o equilibrio do medio ambiente (diminución da biodiversidade, empobrecemento dos solos), agravado polo seu carácter inflamable. A vontade das autoridades do parque de loitar contra os incendios contravindo os pastores e os apicultores ten un efecto perverso: a zona entre o límite superior do bosque e as uceiras non é administrada de xeito harmonioso e os lumes non se controlan aínda que son necesarios para a supervivencia de certas especies. Así, entre 1976 e 2005, a superficie do bosque de Erica arborea pasou de 187 a 32 km², o que equivale a unha diminución do 15% da cuberta vexetal total da montaña.
Zona nival
Por riba dos 5 000 m de altitude practicamente non existe vida. As poucas precipitacións que se producen fíltranse case de inmediato no solo ou acumúlanse nos glaciares. No entanto, encontrouse Helichrysum newii cerca dunha fumarola do cráter Reusch e algúns liques de crecemento lento, como Xanthoria elegans, que poden vivir varios centos de anos nesas altitudes. O único animal descuberto ata a data no Kibo é unha especie de araña.
Poboamento progresivo
miniatura|esquerda|Dous nativos mirando o Kilimanjaro. Imaxe pertencente aos [[Arquivos Nacionais do Reino Unido (Colonial Office).]] O Kilimanjaro, probablemente, foi o berce dos pastores masais nos inicios do Holoceno, nunha época na que os pés das montañas estaban húmidos e infestados pola mosca tse-tsé e onde as pradeiras e os cursos de auga de altitude podían ser un medio ambiente san para os rabaños. Os primeiros rastros arqueolóxicos de sedentarismo arredor da montaña datan de hai uns 1 000 anos antes de Cristo, co descubrimento de cuncas de pedra. Os homes que lles deron forma, cazadores-recadadores, poderían ter atopado alí unha vantaxe coa presenza de auga doce e moitos outros materiais básicos. O verdadeiro poboamento das vertentes remontaríase aos primeiros séculos da nosa era, mais ningunha testemuña oral o confirma. Os pobos masais non terían migrado finalmente á rexión ata o século XVI. Eles foron probablemente a principal razón que tería empurrado os ongamo a retirarse ao nordeste, xa que ocuparon, segundo os seus relatos, a vertente norte da montaña durante corenta e catro xeracións.
Os chagga tamén residiron no norte do Kilimanjaro. A súa presenza está testemuñada no sur dende o comezo do século XVIII, aínda que o nacemento do seu pobo remóntase a entre os séculos VII e VIII. As súas tradicións evocan para algúns terras desocupadas e para outros un reencontro con "pequenos homes" chamados vakoningo ou vatarimba. Estes poderían terse retirado a grutas no medio do bosque ou terían sido asimilados co seu gando e os seus bananeiros formando o clan swai en Kimbushi. A distinción está claramente feita cos vasi ou mwasi, un pobo de cazadores coñecido en África oriental a través dos recitados en lingua bantú, e historicamente acreditada co nome de Dorobbo. A unidade entre os chagga era moi limitada; deste xeito, para designar o seu conxunto empregaban o termo wandu wa mdenyi (as «xentes dos plátanos»). Isto é probablemente debido ás súas diferentes orixes: wakamba, taita (dawida), masais (parakuyo, kisongo). A súa unidade social de base era o clan patrilineal, cuxos límites xeográficos estaban xeralmente establecidos por crebados ou cursos de auga. Puideron identificarse varios centenares. Os clans foron progresivamente ligados a xefaturas ou cacicados (uruka ou oruka) que viron aumentar a súa importancia co xurdimento de conflitos, probablemente relacionados co comercio de marfil e a trata de escravos.
Descubrimento e exploración
Durante a Antigüidade, algúns poucos cronistas —como o mercador e explorador grego Dióxenes, cara ao ano 50 na súa obra Viaxes en África Oriental, ou como o xeógrafo exipcio Tolomeo, a metade do século II nun mapa onde fixo figurar os montes da Lúa, segundo a información que obtiveran de Marino de Tiro—, mencionan a existencia dunha "montaña branca" ou "nevada" no corazón de África.
En 1840, a Church Mission Society decidiu emprender a evanxelización de África do Leste. Así Johannes Rebmann, un misioneiro alemán formado en Basilea, foi enviado a Mombasa en 1846 a fin de apoiar a Johann Ludwig Krapf, enfermo de malaria. O 27 de abril de 1848 dirixiuse, acompañado por Bwana Kheri e oito indíxenas, ao descubrimento do reino chagga de Kilema, do que el e Krapf oíran falar na costa e no que só os escravistas árabes terían entrado. Descubriu o 11 de maio, de forma inesperada, con tan só 28 anos, esta montaña formada por unha cúpula branca:
miniatura|left|Carta datada en 1856, que abrangue a actual [[Tanzania, chamada «carta limace», que ilustra algúns dos descubrimentos dos misioneiros.]] A súa atención estivo totalmente centrada na presenza de neve, que lle sorprendeu nesa latitude. Afirmou que a súa natureza descoñecida era obxecto de moitas crenzas e era atribuída polos indíxenas aos espíritos. Volveu ao Kilimanjaro en novembro e encontrouse cunhas condicións climáticas para a observación máis favorables. A continuación, describiu os picos principais, un cónico e o outro máis elevado, que forma unha cúpula, que se elevaban por riba dunha base común dunhas 25 millas de longo (40 km) e que estaban separadas por unha depresión en forma de «cadeira» de 8 a 10 millas. O descubrimento, do que se informou en Londres en abril de 1849, foi moi discutido. Ninguén quería crer que existían neves perpetuas nesa rexión de África, a pesar de que foron confirmadas seis meses despois por Krapf, que por entón as descubrira tamén no monte Kenya. Violentas polémicas enfrontaron a Cooley e a Rebmann.
No entanto, durante varias décadas, o acceso ao Kilimanjaro seguiu a ser difícil. O sendeiro da costa á montaña era longo e estaba cheo de escollos: animais salvaxes, ladróns e a dureza do clima. Amais, as caravanas eran reticentes a subir polo temor que lles inspiraban os guerreiros masais e as guerras incesantes entre os chagga xeraban inseguridade, como o demostra a ferida mortal que lle causaron a Charles New, un misioneiro inglés enviado por Decken.
Primeiras ascensións
miniatura|esquerda|Explorador preto dunha fervenza, en 1906, na [[África Oriental Alemá, preto do monte Kilimanjaro.]] En 1883, o científico e explorador escocés Joseph Thomson observou en 1883 a vertente setentrional desde o territorio masai e abordou a ascensión ao cumio, aínda que non logrou chegar máis que aos 2 700 m de altitude. Foi seguido en 1887 polo conde húngaro Sámuel Teleki e o austríaco Ludwig von Höhnel, pero non superaron os 5 300 m a causa da dor de tímpano padecida por Teleki. O 18 de novembro de 1888, Otto Ehrenfried Ehlers alcanzou os 5 740 m de altitude, malia ter alegado que lograra chegar ata os 5 904 m (máis que a altitude real do cumio).
O xeólogo alemán Hans Meyer, asesorado por Teleki, fracasou en 1887, no seu primeiro intento, aos 5 400 m de altitude. Recomezou ao ano seguinte, acompañado do xeógrafo austríaco Oscar Baumann, mais ambos foron feitos prisioneiros durante a revolta Abushiri e deberon pagar un rescate de 10 000 rupias. Despois destes dous fracasos, Meyer decidiu levar o seu amigo Ludwig Purtscheller, un alpinista austríaco e a Yohan Kinyala Lauwodu, un soldado chagga do exército en Marangu. A expedición foi organizada antes da súa partida por W. L. Abbott, un naturalista que xa estudara ben a montaña. Preparados de xeito axeitado e sometidos a unha estrita disciplina, o 3 de outubro chegaron finalmente ao cráter do Kibo, a 5 860 m de altitude. A experiencia de Meyer foi determinante na elección de lugares para establecer campos de aprovisionamento que abasteceron os carrexadores ao longo do percorrido, a fin de aliviar a escaseza de alimentos en caso de repetidos intentos. Os homes constataron que para escalar o Kaiser-Wilhelm-Spitze (agora pico Uhuru), debían bordear a crista rochosa. Chegaron ao cumio o 6 de outubro de 1889 despois de pasar varias horas tallando cos piolets pasos no xeo os días anteriores. Emprenderon seguidamente a ascensión do Mawenzi e pasaron un total de máis de dezaseis días a 4 000 m de altitude, enfrontados a temperaturas próximas aos –14 °C. A ascensión do pico Uhuru non se volveu conseguir ata vinte anos máis tarde por M. Lange.
miniatura|A expedición alemá explorando as covas aos pés do Kibo en 1906. Nos albores do século XX, os alemáns comezaron a construír refuxios na montaña, como o refuxio de Bismarck, a 2 550 m de altitude, e o refuxio Peters, a 3 450 m. O refuxio Kibo foi construído en 1932.
O Mawenzi foi ascendido con éxito o 29 de xullo de 1912 polos alemáns Fritz Klute e Eduard Oehler. A fraxilidade das súas rochas fai que sexa moi difícil a ascensión. Os dous homes aproveitaron a oportunidade para realizar a terceira ascensión do pico Uhuru, o primeiro pola vertente occidental. Unhas semanas máis tarde, Walter Furtwängler e Siegfried König descenderon o Kibo en esquís. Frau von Ruckteschell converteuse na primeira muller en alcanzar o punto de Gilmann.
A primeira guerra mundial fixo que se suspendesen as ascensións. En 1926 o pastor protestante Richard Reusch descubriu no bordo da caldeira do Kibo un leopardo conxelado, do que tomou unha orella como proba, o que inspirou unha novela de Ernest Hemingway. Ao ano seguinte, descendeu ata o fondo do cráter que logo levaría o seu nome. Fixo un total de corenta ascensións. En 1927, un trío británico encadeou o Mawenzi e o Kibo, o que fixo de Sheila MacDonald a primeira muller en escalar o pico Uhuru.
As misións relixiosas
A evanxelización da rexión comezou a finais do século XIX nun ambiente de colonización e loita perpetua de clans. Os católicos e protestantes esforzáronse por explorar, iniciar conversas, adquirir terras, ensinar idiomas, instalar escolas, clínicas e orfanatos, cultivar a terra e construír lugares de culto. Os chagga parece que eran afeccionados á lectura e á escritura. A pesar diso, misioneiros de ambas relixións sufriron moitas perdas humanas e materiais conforme as flutuacións das tensións políticas coas autoridades tradicionais e coloniais.
En 1885, abriuse o primeiro posto protestante en Moshi. Mandara, o rei de Moshi, recibiu, a petición propia, ensinanzas cristiás por parte do bispo Hannington da Church Mission Society e do reverendo Fitch. Ao ano seguinte decidiu permitir a construción dunha escola para nenos. Porén, a situación complicouse para os misioneiros británicos, situados entre a poboación local e as forzas coloniais alemás, e foron substituídos en 1892 por luteranos de Leipzig, que estiveron activos durante o protectorado. Uns disturbios en 1893 provocaron que fora incendiado o posto de Moshi e varios pastores instaláronse, alternativamente, en Machame, Mamba, Mwika, Moshi Antigo e, por último, en Masama en 1906. En 1908, dez anos despois dos primeiros bautismos, 53 chaggas adoptaron a relixión protestante. Durante a primeira guerra mundial os misioneiros alemáns foron confinados e despois expulsados. O primeiro pastor chagga entrou en funcións en 1932.
Os protestantes tiveron algunhas rivalidades cos padres espiritanos, chegados de Reunión e instalados a ambos os lados, leste e oeste, da montaña, pero mantiveron relacións respectuosas con eles. Estes últimos deron pouco a pouco razón, ante a Santa Sé, dos combonianos instalados na rexión do Sudán ao longo do Nilo, así como aos bieitos bávaros, que argüían a súa adaptación ao medio montañoso. Estes tamén realizaron fermosos gravados do Kilimanjaro, que publicaron no Nassauer Bote e no calendario de santa Odilia. Os espiritanos foron asignados primeiro á prefectura apostólica de Zanzíbar en xuño de 1863 e instaláronse en Bagamoyo en 1868. Despois de varios intentos infrutuosos, a partir de 1877 dirixíronse cara ás mesetas do oeste, pulados pola propaganda e despois chamados polo barón von Eltz establecido en Moshi, que desexaba fundar no Kilimanjaro unha colonia de católicos polacos e requiriu os servizos dun sacerdote. Dirixiuse a monseñor de Courmont, que comezou cos padres Auguste Gommenginger e Le Roy unha viaxe de estudos considerado fundamental para o coñecemento da montaña e que marcou a implantación da Igrexa católica. Este último escribiu en 1893 Au Kilima-Ndjaro. Courmont realizou numerosos bosquexos, sempre que o clima melloraba, e escribiu o 1 de marzo, e despois o 1 de decembro de 1890:
miniatura|[[Misión (relixión)|Misión cristiá de Kilema en 1906.]] En 1891 creouse a primeira misión católica en Nosa Señora de Lourdes en Kilema, aos pés do Kibo, cuxa graza é mencionada varias veces nas correspondencias. Pouco a pouco, foise establecendo unha rede de parroquias nas ladeiras do volcán, inicialmente cunha maioría de misioneiros alsacianos. Arredor de cada misión naceron comunidades de pleno dereito, onde se fomentaban a educación e o comercio —en especial, do café—. Unha segunda misión foi implantada en Nosa Señora da Liberación de Kibosho, en 1893, nun lugar cobizado polos protestantes, asegurando o seu dominio no corazón da montaña. A principios do século XX, Kibosho acollía regularmente a 3 000 rapaces en 22 escolas. En 1898, a misión de Rombo (Fisherstadt) naceu á súa vez, seguida posteriormente, en 1931, de Nosa Señora das Neves en Huruma. Foron erixidos varios anexos en misións independentes: en 1912 Uru, e despois Umbwe, confiada a sacerdotes africanos; en 1912, Mashat independizouse de Rombo (a pesar dun peche entre 1922 e 1926); en 1947, Narumu e Kishimundu (filial de Uru) separáronse de Kibosho; tamén en 1947, Kirua, Marangu e Maua, a «misión máis alta do Kilimanjaro», previamente asignada a Kilema; e en 1950, Mengwe.
O 13 de setembro de 1910 estableceuse unha nova organización. A propaganda, a petición de monseñor Vogt, erixiu ao norte do vicariato de Bagamoyo un novo vicariato e deulle o nome de vicariato apostólico de Kilima-Ndjaro.
En 1998, dos 80 padres espiritanos tanzanos formados en Moshi, ningún quedou na praza. As antigas misións xa foran cedidas, pero as irmás da Congregación de Nosa Señora do Monte Kilimanjaro, fundada en Huruma, seguiron mantendo unha intensa vida relixiosa. Entre os protestantes, cerca de 200 pastores nacionais aínda oficiaban na diocese de Moshi. A principios do século XX, plantadores gregos ortodoxos establecéronse cerca da montaña e construíron lugares de culto, mais a súa presenza foi temporal e o proselitismo limitado. As súas instalacións foron cedidas á igrexa ortodoxa de Moshi e vendidas aos baptistas con autorización dun pope para realizar nelas oficios.
A montaña no corazón da xeopolítica internacional
miniatura|esquerda|Mapa de [[1888 da costa da África Oriental Alemá mostrando o protectorado británico de Zanzíbar (dereita) e a colonia británica de Kenya (arriba), e onde encóntrase o monte Kilimanjaro (arriba esquerda).]] Os descubrimentos de Johannes Rebmann e Johann Ludwig Krapf renovaron o interese do Imperio Alemán pola África Oriental, do mesmo xeito que o Imperio Británico en 1883: o naturalista Harry Johnston foi oficialmente encargado pola Royal Geographical Society para escalar o monte Kilimanjaro e detallar a súa flora e a súa fauna; oficiosamente, traballou para os servizos secretos británicos (MI6). Estableceuse unha gran rivalidade enfrontando primeiro á Deutsch-Ostafrikanische Gesellschaft (Compañía da África Oriental Alemá) de Carl Peters e á Imperial British East Africa Company (Compañía Británica da África Oriental). Organizáronse alianzas non sen dificultades cos líderes locais, constantemente en guerra e aprovisionados de armas polos comerciantes árabes. Nos anos 1880, os principados de Kibosho baixo o reinado de Sina, e de Moshi baixo o de Rindi, Mandara e despois Meli, enfrontáronse violentamente. Os obxectivos implican progresivamente aos Estados de xeito máis directo, coa Conferencia de Berlín en 1884 e a sinatura ao ano seguinte dunha carta imperial de protección da man de Otto von Bismarck, garantindo as posesións alemás no oeste de Dar es Salaam. O Kilimanjaro correspondeulles a eles polo xogo de alianzas, e os británicos foron repregados ao norte. Conseguiron Mombasa «en compensación» o 1 de novembro de 1886 e a fronteira trazouse en dous segmentos que se conectan contornando ostensiblemente a base da ladeira setentrional do volcán. A colonización converteuse en oficial o 1 de xaneiro de 1891, data de creación dun protectorado alemán. A África Oriental Alemá continuou ata o 25 de novembro de 1918, cando quedou baixo o control británico. Dividiuse sete meses despois, logo do Tratado de Versalles e foi renomeado como protectorado de Tanganica, que adquiriu o estatuto de mandato da Sociedade de Nacións en 1922.
Distribución e organización política
miniatura|Plano da distribución dos pobos e tribos en torno do Kilimanjaro. miniatura|Dous [[chagga á beira do río Weru-Weru.]] Os chagga repártense ao longo das ladeiras sur e leste do Kilimanjaro. As primeiras xefaturas xurdiron a finais do século XVIII obra dos homes máis influentes, que federaron os clans en torno do seu proxecto a miúdo con mozos solteiros válidos para a guerra. Unha das primeiras grandes xefaturas, que conquistou toda a vertente oriental mediante alianzas cos kambas, foi a de Orombo, un chagga de Keni, mais derrubouse logo da morte do seu líder. As xefaturas de Kilema e Machame, na vertente meridional, aproveitáronse tanto do comercio cos europeos coma dunha alianza cos masais. Kibosho acadou o seu apoxeo en 1870 baixo o reinado de Sina, que comerciou cos suahili. Moshi, a principios do século XX recibe o apoio dos misioneiros. Estas alianzas e conquistas sucesivas permitiron aos chaggas mesturarse. No entanto, a unidade das xefaturas tardou en materializarse. Só nos anos 1950, co desenvolvemento económico colectivo e o nomeamento por primeira vez na súa historia dun único xefe, convértese nunha realidade. O catalizador desta toma de conciencia debe buscarse probablemente no momento en que os occidentais puxeron as súas miradas «nesa tribo». Administrativamente, os límites dos pobos (kijiji) son en parte un reflexo dos antigos clans e xefaturas, e foron agrupados en distritos (mtaa ou mitaa).
Os ongamo que actualmente se concentran na rexión de Rombo, ao nordés, encóntranse en proceso de asimilación polos chagga. Manteñen unha tradición apícola e pastoral no límite superior do bosque. Os masais ocupan os pedemontes ao norte e oeste da montaña. Os seus estilos de vida vense cada vez máis influenciados polos pobos do arredor e pouco a pouco abandonan as súas tradicións: sedentarismo, acceso á propiedade ou a cristianización. O resultado é unha marxinación dos grupos de agro-pastores ou agricultores.
Lingüística
A lingua chagga ou kichagga divídese realmente en tres linguas, o chagga occidental, o chagga central e o chagga oriental ou rombo, compostas á súa vez de varios dialectos. Tan só son relativamente homoxéneos entre eles, ata o punto de que persoas que falen dous dialectos do chagga occidental diferentes terán dificultades para comunicarse, e farán fronte a unha incomprensión case total se falan con persoas que empreguen o chagga oriental. O chagga occidental subdivídese nos dialectos siha (en Kibong'oto), rwa (monte Meru, vertente occidental do Kilimanjaro), machami (en Machame) e kiwoso (en Kibosho); o chagga central nos dialectos uru, mochi (Old Moshi, Mbokomu), wunjo (Kilema, Kirua, Marangu, Mamba); o chagga oriental nos dialectos nor-rombo (Mashati, Usseri) e sur-rombo (Keni, Mamsera, Mkuu). Por outra banda, as tribos chaggas distribuídas ao sur e ao leste da montaña teñen relación cos pobos de linguas bantús (pare, wataita, wakamba) e nilóticas (ongamo, masai), e no pasado con linguas cushitas.
Educación
As misións relixiosas teñen contribuído en boa medida á alfabetización e modernización dos chagga. Ao mesmo tempo, moitos deles adoptaron o cristianismo. Así, a Igrexa católica ten cerca de 570 000 fieis en 39 parroquias e 72 sucursais. A primeira escola para nenos foi inaugurada en 1894 en Machame. Dez anos despois, había trinta institucións luteranas que reunían a 3 000 estudantes, 5 817 en 1909 e 8 583 en 1914 nun cento de escolas. Do lado católico, 2 300 nenos e nenas asistían a 22 escolas en 1909 e dous anos despois máis de 7 000, só en Kibosho e Rombo. A hostilidade dos terratenentes occidentais, a competencia entre as confesións, a chegada do islam, así como o inicio da primeira guerra mundial desacelerou o desenvolvemento das escolas. Na década de 1920 as escolas laicas abren as súas portas cunha elite chagga á fronte. En 1944, o novo consello chagga establece un imposto para financiar o seu incremento. A elección en 1962 de Julius Nyerere (que fora profesor) á presidencia do novo país independente, acelerou a tendencia.
Crenzas e rituais
Aínda que o cristianismo é na actualidade a relixión dominante, segue a existir un fondo de crenzas tradicionais nas zonas máis rurais. Os anciáns chagga cren na existencia de bruxas (wusari) e que teñen a capacidade de atraer a choiva. Tamén ven presaxios nos soños, renden culto aos devanceiros e cren que os mortos teñen influencia no seu destino. O seu deus é Ruwa e a súa mitoloxía ten moitas similitudes coa Biblia. Recoñecen o concepto de pecado e practican unha especie de confesión acompañada de infusións para evitar a maldición da vítima. O curandeiro é o encargado desta misión, que ademais ten funcións medicinais. Segundo as súas antigas tradicións, só as parellas casadas se colocan en posición encollida nos ritos funerarios e son enterrados cara ao Kibo. As persoas novas e os que nacen mortos son envoltos en follas da bananeira e depositados ao pé dunha árbore. Lévanse a cabo sacrificios de animais durante os nove días posteriores ao funeral para acompañar a alma do defunto. Existe un rito de paso relativamente violento chamado ngasi para marcar o paso dos nenos á idade adulta (mbora). Os matrimonios eran arranxados polas familias.
Residencia e agricultura tradicionais
miniatura|esquerda|Cabana tradicional chagga na ruta Marangu. A propiedade típica dos chagga está constituída por unha concesión (muri ou mri) no centro da cal se encontra a choza (mmba), desprovista de muros e cuxo teito está confeccionado con listóns de madeira, de pólas espiñosas e de palla que se pousa directamente sobre o chan. A súa forma é alta e cónica na zona leste, entre o distrito de Rombo e Moshi, e abovedada no oeste. O espazo da parte posterior compártese cos animais (cabras, gando vacún); o interior resérvase aos seres humanos para comer, recibir visitas, durmir e gardar artigos de uso doméstico. O leito está confeccionado de follas de plátano cubertas dunha pel de animal. Os dous espazos están separados por estacas e polo fogar (iriko), sobre o que se secan os froitos e a leña. Estas chozas tradicionais foron substituídas por casas rectangulares (nshelu, mtshalo ou mshalo) de ladrillos ou bloques de formigón, enxesadas e pintadas, con fiestras con vidro e co teito cuberto cunha chapa metálica. A concesión está rodeada por unha sebe (ndaala ou waatha) de Dracaena steudneri para garantir a súa seguridade. A casa está rodeada de dous patios: un exterior (mboo ou nja) ao que se accede a través dun portal (ngiri, kichumi ou ksingoni) para que os nenos xoguen, e un interior (kari, kadi, mbelyamba ou kandeni) na parte posterior para extraer sementes de todo tipo (cereais, café). Tamén se poden construír anexos sobre a concesión: celeiro, soportal, ou unha choza auxiliar. Esta última empregábase como casa do marido despois de moitos anos de convivencia, mais a práctica desapareceu.
miniatura|Un rabaño de vacas cruza o río Weru Weru, aos pés do Kilimanjaro. Dende a perspectiva tradicional dos chagga, as zonas cultivadas sitúanse por un lado entre a sabana (kasa, nuka, mwai) árida, insá, vector de febres e percorrida polos guerreiros masais, e o bosque de montaña (nturu, mtsudu, msuthu) por outro. Dende o período precolonial, a agricultura encóntrase marcada por un sistema produtivo relativamente intensivo, caracterizada polo emprego de esterco do gando en solos xa fértiles. Entre as principais producións figuran en primeiro lugar os bananeiros introducidos dende o Sueste Asiático, probablemente polos comerciantes árabes no século VIII; ademais do froito desta planta, chamada iruu ou irubu, as súas follas e fibras teñen múltiples usos. Os plátanos prepáranse de distintas formas, e pódense comer «sobre a árbore», cocidos ou con cervexa, cada unha coa súa propia denominación, o que indica a súa importancia. As árbores e os seus froitos están no centro de moitas tradicións e están no centro de acontecementos como vodas, embarazos, nacementos e defuncións. Os bananeiros transmítense por herdanza de pais a fillos. Os tubérculos como o iñame (kikwa, a especie local resultante de cruzamentos de Dioscorea cayenensis, Dioscorea abyssinica e Dioscorea alata), ou taro (Colocasia esculenta, chamada iruma, duma ou ithuma) e máis recentemente a pataca doce (Ipomoea batatas coñecida co nome de kisoiya) teñen tamén un papel esencial na alimentación chagga. Tamén se cultivan dous cereais: o Eleusine coracana (vumbi ou mbeke), orixinario dunha rexión entre Uganda e Etiopía, o millo (maimba ou mahemba, termos inicialmente asociados noutras linguas ao sorgo) introducido polos portugueses desde as Antillas e posteriormente substituído por unha variedade de Suráfrica a principios do século XX e que ve aumentar o seu consumo, aínda que durante moito tempo estivo ausente da alimentación chagga. As parcelas onde se cultivan os cereais e a maioría dos tubérculos son irrigadas por verdadeiras redes de canais (mfongo) e deixadas en barbeito xeralmente durante dous ou tres anos. As ferramentas básicas para traballar o solo son a aixada e a machada para rozar, xunto coa fouce. Ao sur, a agricultura modernizouse (uso de fertilizantes, tractores, emprego de man de obra contratada) mentres que segue sendo máis tradicional e principalmente feminina ao leste. O calendario está ditado polas estacións ás cales está sometido o Kilimanjaro. A explotación dun espazo de recolección próximo ás zonas habitadas, no linde superior do bosque, desapareceu.
A introdución do cultivo do café data de finais do século XIX, mais o seu desenvolvemento só ten lugar a partir da década de 1920. O número de agricultores, uns 600 en 1922, multiplicouse por vinte no espazo de dez anos baixo o impulso dunha cooperativa de pequenos produtores locais. Na década de 1950, a subida do prezo do café permitiulles enriquecerse e investir de xeito substancial na construción de novas infraestruturas e adquirir un maior peso político. Estes campesiños convertéronse nun dos piares da independencia de Tanganica e sufriron paradoxalmente prexuízos polo esforzo de modernización da economía do país.
A gandería é tamén esencial para os chagga. O gando bovino (cebús chamados ng'umbe), caprino (mburu) e ovino (yaanri, ichondi ou irohima) proporciona carne, leite e sangue fresco. As aves de curral ignoráronse tradicionalmente na cultura da África Oriental.
Protección do medio ambiente
miniatura|Mapa dos [[Parque nacional|parques nacionais e reservas forestais en torno do Kilimanjaro e do monte Meru.]] A protección da contorna natural do Kilimanjaro levouse a cabo en varias etapas: en 1910, Alemaña creou unha primeira reserva de caza, que en 1921 se transformou nunha reserva forestal; en 1973, a área por riba dos 2 700 m de altitude declarouse Parque Nacional do Kilimanjaro, un parque que foi aberto ao público catro anos despois; en 1987, os límites do parque ampliáronse ata os 1 830 m de altitude e acadouse unha superficie protexida de 75 353 hectáreas. Finalmente, foi inscrito na lista do Patrimonio da Humanidade da Unesco, coa xustificación de que «o Kilimanjaro, co seu cumio nevado que domina a chaira de case 5 000 m, é o macizo montañoso illado máis grande que existe» e que o parque ten «unha gran diversidade de especies animais e vexetais raras ou endémicas». A reserva forestal que o rodea incrementouse gradualmente desde as 89 000 hectáreas, primeiro a 92 906 e despois a 107 828 ha. O conxunto protexe unhas 3 000 especies vexetais.