cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Evolución estelar
Cadeas PP vs Ciclo CNO
Como se ve no diagrama adxunto, o ciclo CNO comeza a producirse a temperaturas duns 12,5 millóns de graos, pero non é ata os 20 millóns cando, realmente, se fai dominante. No Sol dominan totalmente as cadeas PP, sendo así que o 98,5% da enerxía xerada é a través de dito mecanismo mentres que solo o 1,5% restante se produce grazas ó ciclo CNO. Pero con que a nosa estrela fora un 20% máis masiva a enerxía xa proviría, maioritariamente, das reacciones CNO.
Fase de xigante vermella
miniatura|dereita|200px|Representación esquemática da curva de secuencia principal de idade cero o ZAMS (zero age main sequence) xunto coa rama asindótica das xigantes o AGB (asymptotic giant branch). Unha estrela parte da curva verde e evoluciona a través da curva vermella diminuíndo a súa [[temperatura efectiva e aumentando a súa luminosidade.]]
As estrelas acostuman acabar as súas vidas expandíndose como xigantes vermellas para logo contraerse nunha anana branca ou estoupar como supernovas deixando como remanente a unha estrela de neutróns, un púlsar ou incluso un burato negro no caso das estrelas máis masivas.
A medida que se produce helio este vaise acumulando no centro dado a súa maior densidade. Cando se produciu unha certa cantidade comeza a interferir nas reaccións de fusión do hidróxeno facendo diminuír a presión da estrela pola que esta debe responder comprimíndose e quentándose un pouco máis ata chegar a imposibilitar a fusión do pouco hidróxeno restante no seu centro. Dise entón que a estrela se envelenou por helio. Esgotado xa o hidróxeno, o núcleo de helio non pode frear o peso da estrela e empeza a comprimirse. Chegado un punto, e se a estrela é suficientemente pequena (<2,5Msol), o gas de electróns libres dexenera e detén en parte a compresión. A temperatura aumenta ata o punto de ignición do helio, arredor dos 100 millóns de graos. Nas estrelas máis masivas esta transición sucede suavemente xa que o gas apenas dexenerou cando o núcleo se acende. Nas estrelas pequenas, en cambio, o núcleo está parcialmente dexenerado e intensifica as súas reaccións á vez que aumenta de temperatura. Segue así ata que, de golpe, regresa ó réxime de gas ideal, o que produce un alude térmico ocorrendo unha especie de explosión de carácter moderado que non fai perigar a integridade da estrela. É o flash de helio. A ignición deste elemento, se ben algo violenta, non chega a afectar a integridade da estrela que proseguirá durante uns millóns de anos máis nunha nova fase estable de xigante vermella fusionando o novo combustible. A súa vez, novas capas de hidróxeno virxe adxacentes ó núcleo de helio inician a súa fusión engadindo máis enerxía ó fluxo da estrela e aumentando así a súa luminosidade. Pero este hidróxeno xa non ten que soportar o mesmo peso polo que a presión que emana da nova combustión en capa forza á envoltura da estrela a expandirse. Durante os primeiros anos como xigante vermella as capas máis externas iranse expandindo e arrefriando progresivamente ata chegar a un novo equilibrio.
Se a estrela é suficientemente masiva pode que logre consumir o helio e mesmo elementos máis pesados ca este. Pasará entón repetidamente por diversos períodos de estabilidade similares, acompañados de procesos de expansión da súa superficie e contracción do seu núcleo ata que, por fin, se deteñan as reaccións de fusión no seu interior. Estes períodos de estabilidade son cada vez máis breves principalmente por dous motivos. O primeiro é que cada vez hai menos partículas no centro das estrela para fusionar e en segundo lugar está o feito de que cada nova etapa de fusión aporta moita menos enerxía cá anterior. Estes dous efectos combinados fan que o combustible cada vez se esgote moito máis velozmente.
As capas externas das xigantes vermellas están pouco ligadas gravitatoriamente, polo que os intensos ventos procedentes do núcleo aceleran as perdas de masa. Amais, a zona convectiva das xigantes é moi profunda, así que as ondas de choque contribúen a acelerar inda máis o vento. Por outro lado, as xigantes vermellas emiten moito no infravermello que é moi absorbido polo po estelar o cal recibe máis impulso e transmítello ó gas. Finalmente, tamén unha maior metalicidade (o que comporta unha maior opacidade) provocará maiores expulsións de materia. Estas perdas de masa da estrela serán de entre o 40 ó 60%.
dereita|200px
Proceso triplo ALFA ( >0,5MSol )
A primeira etapa dunha xigante vermella é a fusión do helio. Este proceso levarase a cabo por un conxunto de reaccións que reciben o nome de triplo α porque consiste na transformación de tres núcleos de helio-4 nun de carbono-12. A estas alturas o núcleo incrementou a súa densidade e a súa temperatura ata chegar ós 100 millóns de graos (108 K). Na etapa da queima do hidróxeno o berilio-8 era un elemento inestable que se descompuña en dúas partículas alfa tal e como se ve na cadea PPIII e ás temperaturas da segunda etapa de combustión segue séndoo. Ocorre que, a pesar da súa inestabilidade, unha boa porcentaxe do berilio producido pola fusión de dous núcleos de helio-4 acaba uníndose a outra partícula alfa antes de que teña tempo de desintegrarse. Así, no núcleo da estrela sempre hai unha certa cantidade de berilio nun equilibrio que resulta do balance entre o fabricado e o que se desintegra. A seguinte reacción de conversión do carbono en osíxeno tamén se dá bastante. O problema é que se descoñece a sección eficaz de dita reacción, polo que non se sabe en que proporciones se forman ámbolos dous elementos. Nunha basta aproximación suponse que se forma a mesma cantidade dos dous elementos. Polo que respecta á transformación do osíxeno-16 en neon-20 esta ten unha contribución pequena pero non desprezable. Por último, escasamente unhas poucas trazas de magnesio se producirán nesta segunda etapa.
Fraccións de masa:
Do helio pásase ó carbono e ó osíxeno, así que os elementos intermedios (Be, B e Li) non se forman nas estrelas. Estes fabrícanse no medio interestelar polas desintegracións do carbono, nitróxeno e osíxeno producidas polos raios cósmicos (protóns e electróns). Outro aspecto interesante na fusión do helio é o colo de botella que se produce ó non poderse fabricar elementos con masas atómicas de valores 5 e 8 xa que os isótopos con dito número másico son sempre altamente inestables. Así, as interaccións entre o helio-4 e outros protóns ou outros núcleos de helio-4 non inflúen na composición da estrela pero si que, á longa, irán entorpecendo cada vez máis ata reducir enormemente o rendemento das reaccións de fusión do hidróxeno.
Fase de superxigantes vermella
dereita|300px|miniatura|O pico do ferro marca o final da vida das estrelas. Como se ve no diagrama, o rendemento a cada nova etapa de fusión diminúe rapidamente. Chegados ó ferro ese rendemento é negativo e as reacciones de fusión detéñense. Nesta fase, como na anterior, o carbono concentrouse no centro da estrela e o helio xa case se esgotou. Se a masa da estrela é o suficientemente grande o núcleo será capaz de comprimirse e quentarse o suficiente como para emprender a fase seguinte de fusión do carbono. Haberá pois dúas novas capas de fusión, unha de helio e outra de hidróxeno enriba desta. Tal e como ocorría na transformación a xigante vermella, agora a presión exercida por esas novas capas fará que a cuberta externa da estrela se expanda outra vez. As masas mínimas para estes procesos non están ben determinadas xa que se descoñecen bastante os ritmos de reacción, as seccións eficaces e os ritmos de expulsión de masa por vento solar das estrelas máis masivas. O inicio das reaccións do carbono sitúanse indicativamente nun mínimo de 8 masas solares, pero podería producirse a menores masas. Pódese asegurar que con esa masa chégase a queimar o carbono pero o mínimo real quizabes estivese entre 4 e 8. Polo que respecta ós demais ciclos aquí os datos son aínda máis incertos, se ben pódese afirmar que unha estrela de máis de 12 veces a masa do Sol debería pasar por tódalas fases de combustión posible ata chegar ó ferro. A medida que se suman fases de combustión engádense máis capas de fusión formando unha especie de núcleo con estrutura de cebola. Deberían producirse cambios a cada fase pero a do carbono é a última cun tempo significativo polo que as demais etapas de combustión non cambian excesivamente a constitución da estrela porque ocorren tan rápido que non dá tempo á estrela a adaptarse a cada nova situación. Así, a etapa de superxigantes vermella é realmente a última transformación posible dunha estrela antes do seu destino final como obxecto compacto.
Combustión do carbono ( > 8MSol )
esquerda|180px Terminada a fusión do helio o núcleo volve a comprimirse e a elevar as súas temperaturas. Dos tres elementos que maioritariamente compoñen o núcleo neste estadio, carbono e osíxeno nun 90% máis un pouco de neon, é o carbono o que ten a temperatura de fusión máis baixa, uns 600 millóns de graos (6108 K). Chegados a esta temperatura e a unha densidade duns 2×108 kg/m³, os átomos de carbono comezan a reaccionar entre si dando lugar diversos elementos máis pesados a través dunha serie de canles de saída distintos. A duración desta etapa será da orde duns centos de anos, podendo chegar ós 1.000 anos. As reaccións máis probables son as que saen recadradas no diagrama. A do sodio-23 ten un 56% de ocorrencia e a do neon-20 un 44%. Os protóns e as partículas alfa emitidas en sendas reaccións serán rapidamente recapturados polo carbono, o osíxeno, o neon e o propio sodio. Estas reabsorcións case non teñen efectos enerxéticos significativos, pero en canto á nucleosíntese si o son xa que farán que o sodio non estea presente entre os elementos sobrantes da combustión do carbono. Polo que respecta ó osíxeno, aínda que se forma pouco, súmase ó que xa se formara durante o proceso triplo alfa. Todo isto fará que quede un núcleo de osíxeno-16, neon-20, magnesio-24 e algunhas trazas de silicio-28. A composición das cinzas desta etapa é fundamentalmente a seguinte:
Fraccións de masa:
Fotodesintegración do neon
Terminado o carbono do núcleo central este volve a contraerse ata chegar á temperatura de 1,2109 K momento no cal volve a deterse o colapso durante uns poucos anos, unha década como máximo. A esas temperaturas os fotóns radiados polo centro do núcleo son tan enerxéticos que logran fotodesintegrar o neon-20. Este proceso, inda que é endotérmico (consome enerxía), consegue que dos seus subprodutos se derive outra reacción que si é exotérmica. O balance global de ámbolos dous procesos é positivo e o resultado é que a estrela logra sosterse mentres quede neon por fotodesintegrar no núcleo.
Como se ve nas reaccións adxuntas, as cinzas desta fase serán as mesmas que na anterior menos o neon, que se consumirá. Incrementarase a cantidade de osíxeno e magnesio á vez que seguen creándose novas capas de fusión. Agora, á parte do núcleo de combustión de neon hai unha capa de carbono, outra de helio e unha de hidróxeno. Os ventos solares son xa moi intensos e desprenden grandes cantidades do hidróxeno máis externo pouco ligado xa á estrela.
Combustión do osíxeno
esquerda|180px Finalizada a etapa do neon o núcleo da estrela vólvese a quentar e contraer ata 1,5 a 2109 K e 107 g/cm³ temperatura e densidade a partir das cales se acada a ignición do osíxeno. A reacción de fusión nuclear do osíxeno produce diversas canles de saída, unhas máis probables ca outras, do mesmo modo que ocorría na fusión do carbono. A etapa dura uns poucos meses, quizabes un ano, e as súas cinzas son sobre todo silicio-28 acompañado de silicio-30, xofre-34, calcio-42 e titanio-46. Moitos destes elementos son subprodutos das reacciones con protóns, neutróns ou alfas recapturados. As tres reaccións máis probables son as que están recadradas. Resultará xofre-31 un 18% das veces fósforo-31 un 61% e silicio-28 un 21%.
Fotodesintegración e combustión do silicio
miniatura|200px|dereita|Capas de combustión nunha estrela agonizante nos seus derradeiros momentos antes do colapso final Cando o núcleo acada os 2,7109 K e 3107 g/cm³ procédese á incineración do silicio nun conxunto de complexas reaccións que sosterán por pouco máis dun día á estrela. Unha parte do silicio-28 recibe o impacto de fotóns ultraenerxéticos que o rompen noutros isótopos como silicio-27 o magnesio-24. No proceso reemítense gran cantidade de protóns, neutróns e alfas que en seguida son recapturados cada vez por átomos máis pesados nunha aproximación asindótica cara ó pico do ferro. Así mesmo, o silicio tamén acada temperaturas de fusión que o levan a formar níquel-56 que posteriormente se degrada ata o ferro-56, elemento final a partir do cal a fusión nuclear deixa de ser unha reacción rendible e exotérmica, alcanzándose finalmente o equilibrio estatístico nuclear (Fe56+Ni56). Chegados a este punto a xa moi convulsa estrela non poderá sosterse máis por si mesma.
Destino final das estrelas
Tras unha expulsión máis o menos suave ou violenta das súas capas máis externas, estas pasan a constituír unha nebulosa iluminada polo obxecto compacto central denominada nebulosa planetaria. Os restos de material expulsado trala morte da estrela son máis ricos en elementos pesados como o carbono, osíxeno ou ferro. Os elementos máis pesados que o ferro soamente se poden producir nas supernovas polo que a maioría de elementos pesados que forman o noso planeta e nós mesmos foron procesados anteriormente no interior dunha estrela masiva.
Ananas brancas de helio ( < 0,5MSol )
As estrelas de baixa masa (<0,5MSol) non pasan por ningunha fase ulterior á de combustión do hidróxeno. Esgotado este, os electróns do seu núcleo dexeneran moito antes de atinxir as temperaturas de ignición do helio polo que, á fin dos seus días, estas estrelas rematan por se converter en ananas brancas de helio. O feito é que estas estrelas son as máis lonxevas do universo, viven uns 50.000 millóns de anos ou máis. Este tempo é bastante máis que idade estimada do universo, uns 15.000 millóns de anos dende o Big Bang, polo que ningunha estrela deste tipo pode terse extinguido inda, por moi axiña que nacese. Así a todo, por imposible que pareza, encontráronse algúns obxectos que responden ó que sería unha anana branca de helio. Estes obxectos só poden ser explicables pola interacción cunha segunda compañeira próxima que lle arrebata masa á xigante vermella en crecemento e aborta o proceso deixando só o obxecto compacto nu.
Ananas brancas de carbono e osíxeno ( 0,5 - 1,5MSol )
miniatura|A [[nebulosa ollo de gato é unha nebulosa planetaria que se formou trala morte dunha estrela de masa similar á do Sol. O punto luminoso no centro sinala a situación do remanente estelar.]] As estrelas de masa media (0,5-1,5MSol) ó esgotar o seu hidróxeno son capaces de quentarse o suficiente como para iniciar a combustión do helio. Nas capas adxacentes ó núcleo xorde unha zona onde, sendo as temperaturas insuficientes para a fusión do helio si o son para a do hidróxeno. Iníciase, así, a combustión en capa que incrementa o brillo da estrela e forza a esta a expandirse. A medida que aumenta a cantidade de carbono resultante das reaccións triplo alfa aumentan tamén as posibilidades de formar osíxeno, pero descoñécese a proporción de carbono e osíxeno xa que as súas seccións eficaces a tan baixas temperaturas tampouco están ben definidas. Chegados os momentos finais da estrela, esta intensificará cada vez máis os seus ventos estelares expulsando progresivamente a súa cuberta de hidróxeno ata deixar un núcleo nu e dexenerado de carbono e osíxeno. Unha estrela como o Sol expulsará nos seus espasmos finais o 40% da súa masa antes de finalizar os seus días como unha anana branca.
Ananas brancas de estrelas de masa media alta ( 1,5 - 10MSol )
As estrelas de masa media alta comprendidas entre 1,5 e 10 masas solares poden chegar a superar con moito a masa de Chandrasekhar. Se todas elas evolucionaran en supernovas, como sería de supoñer, deberíanse observar moitas máis no ceo. Amais, a composición en metais do gas interestelar debería ser máis rica en ferro ca en osíxeno, cousa que non ocorre. Isto explícase pola gran cantidade de masa que expulsan os fortes ventos destas estrelas, chegando ata perdas de 9 masas solares ó longo da súa vida. Estas perdas de masa van a ser tanto máis acentuadas canto maior sexa a estrela, así como maior sexa a súa metalicidade a cal incrementa a opacidade. Con semellante nivel de perdas de gas resulta imposible medir con exactitude o destino final destas estrelas na súa fronteira difusa de aproximadamente 10Msol. A súa evolución final, dependerá, pois, de canta masa perderan en vida.
Ananas brancas de osíxeno e neon ( 9 - 10MSol )
As estrelas masivas comprendidas entre 9 e 10 masas solares, aproximadamente, son capaces de queimar o carbono acadando así a categoría de superxigantes. Así a todo, non son capaces de queimar as seguintes fases polo que deixan como remanente un núcleo de osíxeno e neon. Na súa superficie semidexenerada haberá unha capa prensada de hidróxeno, helio e carbono.
Supernovas de colapso gravitatorio por ignición de osíxeno e neon ( 10 - 11MSol )
Entre as estrelas masivas que non chegan a queimar máis alá do carbono hai un segundo grupo lixeiramente máis masivo que padece un final completamente distinto. Dada a súa maior masa estas estrelas compactan un núcleo de carbono e osíxeno dexenerado que acada maiores temperaturas e densidades (ρ = 2104g/cm³). Chegados a este punto, algúns núcleos non posúen unha barreira de potencial suficiente como para evitar a captura de electróns. Isto fai que xurdan unhas cadeas de captación de electróns que transmutan os núcleos máis pesados da estrela o magnesio e o neon. A anana branca altamente dexenerada produto destas estrelas está formada fundamentalmente por osíxeno-16 e neon-20, pero tamén contan con certa cantidade de magnesio-24.
A cadea que máis contribuirá á captación de electróns será loxicamente a do neon por ser este elemento moito máis abundante. O efecto producido por estas reaccións é unha diminución drástica do número de electróns por nucleón. (ver: Peso molecular por partícula). A masa de Chandrasekhar é dependente de dito valor e diminúe ó diminuír a cantidade de electróns que sosteñen a anana branca, polo que a presión de dexeneración cae en picado ata chegar a un punto en que o obxecto compacto deixa de sosterse. Entón ocorre unha contracción repentina e a ignición explosiva do osíxeno e do neon que inda quede dando como resultado unha explosión de supernova.
Supernovas de colapso gravitatorio por esgotamento do núcleo ( 11 - 40/50MSol )
Calcúlase que tódalas estrelas supermasivas de máis de 11 masas solares evolucionan a través de tódalas fases de combustión ata chegar ó pico do ferro e esgotar así toda a enerxía potencial nuclear de que dispoñen. Estas superxigantes apenas aumentan a súa luminosidade cando se transforman en xigantes vermellas. Ao final dos seus días a súa estrutura está distribuída en capas nas cales queiman sucesivamente os diferentes combustibles. Cando se reúne suficiente silicio no núcleo produto da combustión do osíxeno, este quéimase rapidamente en cuestión dun día e dá lugar a un núcleo inerte de ferro e níquel, entre outros elementos pesados. Ademais hai unha sucesión de capas de combustión ata chegar á máis externa de todas que inda queima hidróxeno. O núcleo, incapaz de xerar máis enerxía, non pode aguantar o seu propio peso nin o da masa que ten por enriba do polo que se afunde sobre si mesmo. Durante a contracción final prodúcense unha serie de reaccións que fabrican multitude de átomos máis pesados que o ferro mediante procesos de captación de neutróns e de protóns. Un excedente de enerxía de todas esas reaccións é transmitido ás capas exteriores que caen sen nada que as aguante. Esa enerxía provoca a súa expulsión de forma explosiva. Dependendo da masa dese núcleo inerte o remanente que quedará será unha estrela de neutróns o un burato negro.
Escalas de tempo na vida das estrelas
As estrelas son sistemas que permanecen estables durante a maior parte da súa vida. Pero os cambios dunha fase a outra son etapas de transición que se rexen en escalas de tempo moito máis curtas. A pesar diso case tódalas escalas temporais superan con moito á humana. As estrelas áchanse nun delicado equilibrio hidrostático entre a presión orixinada polas reaccións nucleares e a atracción gravitatoria xerada por toda a súa masa. A aceleración vertical neta do plasma que a compón habitualmente é case nula polo que case sempre se di que as estrelas están en condicións cuasiestáticas. De feito, vence a presión o que comporta lixeiras perdas de masa en forma de vento solar, fulguracións, execcións de masa coronal ou outros fenómenos extrusivos. Pero para as estrelas de menos de 10 masas solares estas perdas son desprezables con respecto á súa masa total.
Onde rho é a densidade, r a distancia ó centro, S a superficie e Fg a forza gravitatoria, F p a forza de presión.
Nas condicións de equilibrio esta ecuación valería aproximadamente cero xa que ámbalas dúas forzas tenderían a igualarse.
Escala de tempo dinámica
Para facernos unha idea de dita escala de tempo usarase a ecuación descrita no apartado anterior. Se se anula a presión falarase do coeficiente de caída libre se, en cambio, se elimina a compoñente da gravidade obterase unha escala de tempo explosiva. O feito é que ambas escalas temporais son semellantes e pódense denominar como escala de tempo dinámica. Illando e operando obtense: sec.
Así mesmo, para achar o resultado anterior realizáronse tamén as seguintes aproximacións: e
Así, para o Sol o tempo dinámico será de 1600 segundos, ou sexa, media hora aproximadamente. Como se ve se, unha das dúas forzas fallase os acontecementos sucederíanse moi repentinamente ata volver a recuperar o equilibrio.
Nota: esta é a escala de tempo á que se transmiten as ondas sonoras ou ondas de presión.
Escala de tempo térmica
Mide canto tempo pode subsistir a estrela cunha determinada luminosidade a partir das súas reservas de enerxía potencial gravitatoria (Ω). Esta escala, por exemplo, é a que rexe a vida das protoestrelas. Estes corpos gañan temperatura mediante o colapso gravitatorio ata que chegan ó punto de ignición do hidróxeno, momento no cal se transforman en estrelas de verdade.
No equilibrio hidrostático poderase facer uso do Teorema do Virial segundo o cal: e Onde E é a enerxía total, U a enerxía interna e Ω a enerxía potencial gravitatoria.
Así pois, cando ocorre unha contracción a metade da enerxía potencial liberada transfórmase en enerxía interna, que non é outra cousa que a axitación térmica. Isto fai aumentar a temperatura do interior. A outra metade da enerxía libérase en forma de radiación que contribúe á luminosidade do astro.
Nas estrelas, a medida que se esgota unha fase de combustión a luminosidade debería tender a diminuír pero esas perdas vanse compensando cunha contracción do núcleo. Este chega a quentarse tanto que chegado un punto comezará a queimar as cinzas da fase anterior entrando nunha segunda fase de combustión de helio. A realidade é que as estrelas non só non perden senón que, de feito, ganan brillo co paso do tempo e isto é porque cada vez hai máis material implicado na fusión debido xustamente a ese aumento das temperaturas nucleares. De feito, o propio núcleo non só se contrae senón que aumenta a súa fronteira englobando a novas capas de hidróxeno sen procesar.
Pódese dicir que, mentres as estrelas perden enerxía, quecen. A variación da enerxía total das estrelas é pois igual á luminosidade.
A enerxía potencial gravitatoria calcúlase como:
Sabendo tamén que segundo o teorema do Virial:
A partir destas tres relacións pódese deducir a escala de tempo térmica que dá: anos
Para o sol isto dá uns 20 millóns de anos de tempo térmico. Durante un tempo esta foi a única hipótese para o brillo do Sol e foi un gran misterio a discordancia entre a pequena idade calculada para o sol fronte ós rexistros xeolóxicos e fósiles que databan de miles de millóns de anos atrás. Isto foi así ata que se descubriu a enerxía nuclear.
Nota: esta é a escala de tempo á que se transmiten as ondas térmicas.
Escala de tempo nuclear
Mide o tempo que pode subsistir a estrela a partir das súas reservas de hidróxeno, helio ou o combustible que estea queimando nese momento. Para estudala basta con tratar basicamente a etapa do hidróxeno, que é a que ocupa o 90% da vida das estrelas. As estrelas son corpos formados na súa maior parte por hidróxeno e helio en menor medida. No caso do Sol un 70% deste é hidróxeno. A maioría deste hidróxeno non fusiona e só aproximadamente un 10% acabará consumíndose no núcleo do común das estrelas coma o Sol. Se no caso anterior o tempo térmico era igual á enerxía potencial gravitatoria dividida entre a luminosidade da estrela aquí será o mesmo pero usando a enerxía nuclear obtida a partir das reaccións de fusión. É dicir: Onde: Sendo X a fracción de masa de hidróxeno (0,7 no caso do Sol), M a masa total e QH a enerxía liberada na fusión dun gramo de hidróxeno. O coeficiente 0,1 púxose asumindo que só un 10% dese hidróxeno participará nas reacciones de fusión.
Sabendo que QH = 6,31018erg/g e que na secuencia principal a relación luminosidade masa é L α M3,5 pódese obter o tempo nuclear que será aproximadamente:
Queda claro pois que:
Ávila
Ávila é unha cidade española, en Castela e León, capital da provincia homónima. Situada a 1.128 m de altura, nun promontorio rochoso na beira dereita do río Adaja, afluente do Douro, é a capital de provincia sita a máis altitude de España, e a cuarta cidade máis alta de Europa. A súa área municipal acada 231,9 km². A súa poboación alcanzaba 52.612 habitantes en 2005. O xentilicio para se referir aos seus moradores é "abulenses".
miniatura|esquerda|Murallas e cidade de ÁvilaÁvila de los Caballeros é un título honorífico da cidade. Outro é "Ávila del Rey", e aínda "Ávila de los leales". Entre 1482 e 1807 contou cunha universidade.
A cidade caracterízase, especialmente, por estar arrodeada dunha muralla medieval completa, de orixe románica. Tamén é unha das cidades con maior número de igrexas (románicas e góticas) con relación ao número dos seus habitantes. En 2012 o seu termo municipal concentraba o 34% do total de poboación da provincia.
Trala fundación romana e a asimilación da poboación autóctona vetona da zona, pois non existen indicios claros dun asentamento prerromano no centro histórico, a cidade pasaría ao poder visigodo. Ávila caeu, do mesmo xeito que a maior parte do territorio peninsular, baixo dominio musulmán a comezos do século VIII, e non sería reconquistada de forma definitiva polas tropas cristiás ata o século XI. Experimentou un notable auxe durante o século XVI, para verse posteriormente sumida nunha prolongada crise e declive ata o século XIX, no cal a construción do ferrocarril conseguiu dar un pulo ao desenvolvemento económico.
Ávila posúe os títulos de «Ávila do Rei», outorgado por Afonso VII, «Ávila dos Leais» outorgado por Afonso VIII e «Ávila dos Cabaleiros» outorgado por Afonso XI, todos eles presentes na bandeira da cidade. O aceno de identidade é a súa completa muralla medieval, de estilo románico, destacando tamén outras construcións representativas como a catedral do Salvador, cuxo ciborio móntase sobre a muralla, ou a basílica de San Vicente, foi considerada tradicionalmente como «cidade de cantos e de santos» e o seu centro histórico medieval, en excelente estado de conservación, foi declarado Patrimonio da Humanidade en 1985.
Toponimia
Existen diversas teorías relativas á orixe do nome da cidade. Por unha banda hai historiadores que crendo a palabra de orixe púnica asignan a esta o significado de «monte alto e crecido», mentres que outros investigadores concédenlle unha orixe hebrea, dando lugar á idea de «termo ou confín». A partir do vasco, derivado, segundo o vasco iberismo, do idioma falado polos antigos pobos iberos, podería facer referencia a «breña, matogueira, monte baixo». Por outra banda o historiador Joan Corominas propuxo unha orixe xermánica derivado do gótico Awilô ou Awila. Houbo certa disputa no relativo a se a cidade vetona de Obila, descrita por Tolomeo na súa Geographia, correspóndese con Ávila, con todo esta relación non está clara. A cidade chamouse oficialmente «Ávila dos Cabaleiros» ata o censo de 1877, ano en que perdeu esta designación e pasou a denominarse simplemente «Ávila». O xentilicio co que se refire aos seus habitantes é «abulense»
Historia
En tempos preromanos (século V antes de Cristo), Ávila foi habitada polos vetóns, que a chamaron Obila ("Alta Montaña") e construíron aquí unha das súas fortalezas máis fortes. Os vetóns deixaron vestixios do seu poboamento por toda a xeografía da provincia de Ávila, destacando as estatuas de pedra coñecidas xenericamente como verracos (porcos).
right|thumb | Porta de Alcázar Ávila pode ser a antiga cidade coñecida como Abula, mencionada por Tolomeo na súa Geographia (II 6, 60) como sendo situado na rexión Ibérica de Bastetania. Abula  menciónase como unha das primeiras cidades de Hispania que foi convertido en cristianismo por Segundo de Abula (San Segundo), con todo, Abula alternativamente, pode ser a localidade de Abla.
Algúns historiadores apuntan que a actual cidade de Ávila foi fundada ex-novo polos romanos, que denominárona Abila, Obila, Abyla ou Abela. O plano da cidade segue sendo tipicamente romana; de forma rectangular, coas súas dúas rúas principais (cardo e decumano máximo) que se cortan no foro no centro. Restos de pedras funerarias romanas atópanse incrustadas nas murallas da cidade nas entradas do leste e sur (agora o Alcázar e Porta do Rastro) colocadas como perpiaños.
A tradición di que no século I, San Segundo, logo de viaxar a través da provincia romana de Bética, levou o Evanxeo a Ávila, e creou o seu primeiro bispado.
Despois da caída do Imperio Romano de Occidente, Ávila converteuse nun bastión visigodo. Conquistada polos árabes que chamárona (Abila, آبلة), foi atacada en varias ocasións polos reinos cristiáns do norte ibérico, converténdose nunha terra de ninguén practicamente deshabitada. Foi repoboada aproximadamente no 1088 a raíz da reconquista definitiva da zona por Raimundo de Borgoña, xenro de Afonso VI de León e Castela. Contratouse a dous estranxeiros, Casandro Romano e Florin de Pituenga, para construír unha cidade fronteiriza con murallas de pedra que aínda se conservan.
A cidade alcanzou un período de prosperidade baixo a Reis Católicos a principios do século XVI, e os seus sucesores Carlos V e Filipe II de España, pero comezou unha longa decadencia durante o século XVII, quedando reducida a apenas 4.000 habitantes.
Clima
A situación da cidade na foxa e val de Amblés comporta unhas precipitacións anuais baixas fronte as zonas lindeiras. Esta sombra pluviométrica implica que o caudal do río Adaja estea practicamente seco durante varios meses do ano e que a cidade teña historicamente problemas de abastecemento de auga.
Arquitectura e monumentos
miniatura|left|Igrexa de San Pedro
Murallas de Ávila|thumb miniatura|Catedral do Salvador A cidade está declarada como "Monumento histórico e artístico nacional" desde 1884. Figura tamén na lista do Patrimonio Mundial da UNESCO desde 1985, como "Casco antigo de Ávila e igrexas extramuros".
Entre os seus monumental cabe destacar:
Izquierda Mirandesa
Ideoloxía
Identificada con posicións esquerdistas, a súa posición política máis significativa é a reivindicación da integración de Miranda de Ebro e a súa bisbarra en Áraba e, polo tanto, no País Vasco, un dos territorios definidos polos independentistas vascos como Euskal Herria. Tamén defende unha integración semellante do Condado de Treviño.
Historia
A actividade do partido produciuse na década de 1980. Algúns dos seus fundadores tiñan militado na sección local da Organización Revolucionaria de Traballadores. Aínda que se presentaron en numerosas ocasión ás eleccións municipais, nunca obtiveron representación no consistorio mirandés. A finais da década de 1990 invitaron a un mitin á daquela legalizada Herri Batasuna.
O slogan utilizado naquela época por IM foi "Miranda Araba Da" ("Miranda é Áraba") en forma de pintadas e adhesivos, xunto con outros lemas coma "Miranda non é Burgos". Xa nas eleccións municipais de 2003 non presentou candidatura, segundo as súas reclamacións públicas, para non dividir os votos dos partidos de esquerda, alén de criticar a ilegalización das candidaturas da esquerda abertzale. Tamén pediron o voto, nas eleccións municipais do 2007, para Acción Nacionalista Vasca, solicitando o voto dos mirandeses residentes nas localidades con lista de devandita formación. Nas pasadas eleccións autonómicas vascas, fixeron idéntico chamamento para o Partido Comunista de las Tierras Vascas mediante un comunicado no xornal Gara.
Izquierda Mirandesa forma parte de asociacións e colectivos cidadáns coma a plataforma Térmicas Non (oposta á instalación das centrais térmicas de ciclo combinado de Montefibre, en Miranda de Ebro, e Lantarón, en Áraba). participou tamén en actos relacionados co peche da central nuclear Santa María de Garoña, a conservación do río Ebro ao seu paso por Miranda (todos os anos, a finais de agosto, diferentes partidos e colectivos de Miranda de Ebro arranxan a Baixada do Ebro en defensa do río) ou a supresión da peaxe da A-1. Tamén se reclama herdeira da tradición obreira e republicana mirandesa e loitou activamente pola recuperación da memoria histórica, organizando anualmente unha homenaxe á República e pondo un monólito no antigo Campo de Concentración de Miranda.
Tamén varios dos seus integrantes e simpatizantes forman un grupo carroceiro, presentándose en varias ocasións dende a súa formación ao concurso de carrozas de papel típicas de Miranda de Ebro nas festas patronais da cidade. O grupo chámase Lagun Artean ("Entre Amigos"). Amais o partido posúe unha Herriko taberna na zona antiga da cidade.
O partido non presentou candidaturas ni participou nas eleccións europeas de 2009 (aínda que pediu o voto para Iniciativa Internacionalista), nin tampouco participou nas municipais de 2011.
Izquierda Mirandesa mantivo contacto estreito coa esquerda abertzale vasca. En xuño de 2013, Izquierda Mirandesa convidou Sabino Cuadra, deputado abertzale no Congreso dos Deputados polo partido político independentistas vasco Amaiur, para que presentase un libro en Mirada de Ebro. Nese mesmo mes, representantes de Izquierda Mirandesa, convidaron representantes da formación abertzale Sortu para presentar o seu proxecto político e dirixentes de ambas as dúas formacións políticas reuníronse para deseñar unha estratexia política común para toda Euskal Herria (recórdese que Izquierda Mirandesa considera Miranda de Ebro parte de Euskal Herria).
Nas eleccións europeas de 2014, pediron o voto para a coalición independentista Os Pobos Deciden, liderada por Bildu e BNG. Izquierda Mirandesa uniuse á coalición Ganemos Miranda xunto con Esquerda Unida, Equo e varias agrupacións de independentes locais de Miranda de Ebro para participar nas eleccións municipais de maio de 2015 cuxos resultados foron a obtención dun concelleiro no consistorio cun 6,16% dos votos.
Eleccións municipais de 2007
Aínda que en 2007, ao igual ca en 2003, Izquierda Mirandesa non presentou lista para as eleccións ao concello mirandés, a súa voceira, Conchi Salazar, apoiada por outros membros do partido, fixo un comunicado, no cal afirmaba non pedir o voto para ningún partido, pero situándose ao carón daqueles que avoguen polo peche da central nuclear de Garoña, a supresión da peaxe da Autoestrada do Norte AP-1 e dos opositores ás centrais térmicas de ciclo combinado. Non obstante pediu o voto para Acción Nacionalista Vasca alí onde se presentaran, sendo salientable o caso do Condado de Treviño, afirmando que o voto para ANV era un Si para o proceso de paz entre o goberno español e ETA.
Consideraron tamén as eleccións como carentes de base democrática, pois as derradeiras resolucións impedirán que «algúns se presenten, e que outros teñan opción de voto». Neste senso afirmaron que iso pasoulle ao representante de Izquierda Mirandesa «nas vilas do noso contorno». Tamén criticaban no seu texto a Lei de Partidos e afirmaban que se cumprira ilegalizar a algún partido debería ser ao Partido Popular, «por defender a violencia da guerra de Iraq e non condenar o franquismo».
Argumentacións históricas
Algunha das razóns históricas amosadas por Izquierda Mirandesa para integrar Miranda de Ebro no País Vasco están relacionadas coa súa pertenza, durante algúns períodos da Idade Media, ao Reino de Navarra.
Berán, Leiro
San Breixo de Berán é unha entidade local menor e parroquia do concello de Leiro, na provincia de Ourense. No ano 2015 tiña 237 habitantes (117 homes e 120 mulleres), distribuídas en dous lugares, o que supón unha caída en relación ao ano 2008, cando tiña 259 habitantes. Está situada a unha altitude de 296 metros sobre o nivel do mar, a uns 3,1 km da capital do concello, Leiro, pola estrada OU-0307.
Historia
Antes da constitución dos concellos no século XIX pertencía á xurisdición de Carballeda de Avia. Na primeira distribución municipal formou parte do concello de Beade, do que se segregou posteriormente para integrarse no de Leiro. Desde o 13 de decembro de 1924 está considerada unha das nove entidades locais menores de Galiza.
Patrimonio
A igrexa de San Breixo de Berán é barroca, do século XVIII, con restos renacentistas e un escudo dos Sarmiento na fachada.
Festas e tradicións
A finais de outubro celébrase a festa do licor café, a única en Galicia dedicada a esta bebida tradicional galega.
Balneario
Na actualidade o balneario encóntrase nunha fase de transición que comezou no ano 1999, cando se comezaron as obras para a construción dun edificio novo. Non obstante, tras varios problemas xudiciais e políticos, e a pesar de estar rematada a obra, aínda se está a usar a instalación vella, que data de mediados do século XX. As vellas instalacións constan dunha pequena piscina de auga termal ao aire libre, sete bañeiras individuais, duchas, vestiarios e unha fonte para a bebida.
Manuel da Maía
Manuel da Maia, nado en Lisboa en 1680 e finado o 17 de setembro de 1768, xeneral, foi un arquitecto e enxeñeiro portugués, Enxeñeiro-Maior do reino en tempos do rei D. Xosé I.
Traxectoria
Contodo sería en novembro de 1755, na altura de cerca de 80 anos de idade, cando a conscuencia do terremoto de Lisboa, que Manuel da Maía deixaría, talvez, o seu maior legado: a coordinación da reconstrución da cidade de Lisboa.
Optando pola proposta do capitán de enxeñaría Eugénio dos Santos, creou o que hoxe é coñecido como a Baixa Pombalina. Neste proxecto colaborou tamén o enxeñeiro, de orixe húngara, Carlos Mardel.
Manuel da Maía ademais dun enxeñeiro de campo, foi tamén profesor da Aula de Fortificações, tendo ao futuro rei D. Xosé I como alumno. Menos coñecido, pero de grande importancia para a historia de Portugal, foi o traballo desenvolvido por Manuel da Maía como Guarda-mor do Real Arquivo da Torre do Tombo, posto que asumiu o 12 de novembro de 1745.
O Museo da Auga de Lisboa, dedicado á historia do abastecemento de auga da cidade, homenaxea a Manuel da Maía.
Face the Change
"Face the Change" é o sétimo single do grupo xaponés de J-Pop chamado Every Little Thing, lanzado ó mercado o 7 de xaneiro do ano 1998 baixo o selo avex trax e producido por Mitsuru Igarashi. O single alcanzaría a primeira posición nas listas de Oricon (sendo o segundo da banda en logralo).
Eleccións municipais en Vilar de Barrio
Estes foron os resultados das eleccións municipais no concello de Vilar de Barrio dende 1979. miniatura|dereita|[[Galería de imaxes de casas dos concellos de Galicia|Casa do concello de Vilar de Barrio]]
Composición das Corporacións
Corporacións democráticas en Vilar de Barrio desde a aprobación da Constitución de 1978.
Domingos de Guzmán
dereita|miniatura|200px|Domingos de Guzmán, por [[Fra Angelico.]]
Domingos de Guzmán, nado en 1171 en Caleruega (reino de Castela) e morto en 1221 en Boloña (Sacro Imperio Romano Xermánico) é o fundador da Orde dos Predicadores ou dominicos.
Primeiros anos
Fillo de Fiz de Guzmán, considerado venerable pola Igrexa católica e de Xoana de Aza, proclamada beata pola mesma Igrexa. Tivo dous imáns: Antonio, tamén venerable, e Manés de Guzmán que se lle uniría á orde dominica e foi declarado beato. Cara os seis anos, foi confiado a un tío seu, que era arcipreste en Gumiel de Izan, para que o educase. Aos catorce ingresou no Estudo Xeneral de Palencia, un dos máis importantes dos reinos cristiáns peninsulares. Alí estudou artes liberais e teoloxía.
Vivía só, con escaso mobiliario e os seus moitos libros. Sendo aínda novo, declarouse unha gran fame nesas terras castelás e Domingos converteu o seu cuarto nunha Esmola ao que acudían os necesitados en busca de axuda material. Tendo Domingos vendido todo canto tiña, acordou desprenderse tamén dos seus prezados libros. Ante a oposición dos seus achegados, declarou que non podía quedar con esas peles secas mentres os seus irmáns en carne viva morrían á fame. Por aquel entón, estando en guerra Castela contra os reinos islámicos, acudiu a el unha muller desconsolada porque o seu irmán fora apreixado polos mouros. Domingos entón decidiu venderse como escravo para rescatar ao prisioneiro. Isto causou fonda impresión nos cidadáns de Palencia e suscitouse un movemento espontáneo e colectivo de solidariedade que aliviou as necesidades dos desfavorecidos e conseguiu o rescate do refén.
Esta sona de santidade levou ao bispo de Osma a pregarlle que entrase como cóengo na súa catedral. Aceptou isto Domingos tendo a idade de 24 anos. Foi despois subprior do cabido e, en 1199, aparece como director do culto da catedral (sancristán).
Viaxe a Europa
esquerda|miniatura|200px|San Domingos e os albixenses, por [[Pedro Berruguete.]]
O rei Afonso VIII encargou ao bispo de Osma Diego de Acebes desprazarse a Dinamarca para concertar o matrimonio do seu fillo Fernando cunha dama daquel país. O bispo fíxose acompañar de Domingos. Nese periplo comprobaron como especialmente Occitania pero tamén Francia, Renania, Flandres e Lombardía estaban influídas por doutrinas que se afastaban do cristianismo católico e que estaban favorecidas por condes e outros señores e poderes civís. Particularmente espallados estaban os cátaros e a doutrina albixense. Esta sostiña que o Deus creador non era o Deus Bo senón un malévolo demiúrgo de onde saen a corrupción e a morte. Sendo o corpo e a materia algo malo e perverso, Xesús de Nazaret non se tiña encarnado, nin tiña morto realmente na cruz, e sendo os sacramentos referentes a obxectos materiais, estes eran falsos e perniciosos agás a confesión. Vivían nunha rigorosa austeridade, rexeitaban a sexualidade e toleraban o matrimonio para aqueles que non tivesen aínda a condición de perfectos.
Na súa primeira estadía en Tolosa, Domingos puido coñecer como o seu hospedeiro, profesando o que el consideraba herexías, facía gala dun importante bagaxe de argumentacións e coñecementos contra a fe católica. Toda a noite estivo parolando con el ata que o converteu, pero ficou impresionado da formación dos herexes máis comúns e da súa coherencia de vida. En chegando a Dinamarca, comprobou que no norte de Europa non só non había herexes senón pagáns que aínda non coñecían o cristianismo. Caso dos cumanos, un pobo con sona de fero procedente do Leste.
Nunha viaxe de volta, Domingos determinou quedar en Occitania onde predicadores albixenses eran secundados pola poboación mentres os monxes católicos, máis centrados na vida ascética e monacal, non se mesturaban co pobo coa intimidade e proximidade dos divulgadores cátaros. Por outra banda, o catolicismo aparecía anquilosado nas estruturas xerárquicas que impedían a predicación espontánea do catolicismo.
Predicador
esquerda|miniatura|200px|Tumba de Domingos de Guzmán, en [[Boloña.]]
Tal foi o impacto que, cando Domingos se estableceu nunha aldea chamada Prulla (Prouille), xa era predicador e delegado pontificio expedindo certificados de predicación e velando pola pobreza e autenticidade vital dos predicadores. Porén, pasado o primeiro entusiasmo, abades e monxes que participaran nesta misión abandonaron, deixando a Domingos practicamente só no seu lugar de Prulla. O Bispo de Osma, que tivera que partir, finou ao pouco tempo. Con todo, un grupo de mulleres convertidas da herexía para o catolicismo formaron alí unha comunidade á que Domingos deu unha serie de normas de vida e á que lle encomendou o que para el era a misión principal: a oración que dera éxito a unha empresa que semellaba esmorecer. Este sería o primeiro convento de dominicas.
Todo pareceu virse abaixo cando foi asasinado o legado pontifico superior e director das misións Pedro de Castelnau. Foi acusado do crime o conde de Tolosa. O Papa promoveu entón unha cruzada dirixida a sangue e lume polo cruel Simón de Montfort. Iniciábase a cruzada albixense que dexenerou nun auténtico xenocidio do pobo occitano. Nese clima de morte e destrución que se prolongou por lustros, en 1212 a Domingos se lle ofertou o bispado de Cominges pero el rexeitouno con sinxeleza.
Se xa aos predicadores de Domingos e a el se lles trataba naquelas terras con desprezo, o clima bélico encirrou máis a xenreira colectiva contra eles; recibían cantazos, cuspiñadas, insultos, difamacións e aldraxes. Poñendo en risco a súa vida e en total inermitude, Domingos foi predicar a Carcasona onde recibiu inmundicias, barro, cuspe e toda caste de insultos. O bispo nomeouno vicario in spiritualibus, isto é, só para actividades espirituais, non as xudiciais ou administrativas que Domingos sempre refugaba, aínda que acabou aceptando ser párroco de Fangeaux o 25 de maio de 1214. En 1215 o arcebispo de Auch, a proposta unánime dos cóengos, ofértalle o bispado de Conserans, pero con teimosía Domingos rexeita a oferta. Quixo adicarse de cheo á predicación, camiñando sen folgos e descalzo, cunha túnica paupérrima, sen petos nin alforxas, cinguido cunha correa e por todo equipaxe o Evanxeo de Mateu e as epístolas de Paulo de Tarso. Era obxecto de múltiples humillacións que non lle arrincaban unha fonda alegría coa que animaba aos seus compañeiros.