cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grecia antiga
Principais Colonias
A costa mediterránea de África tamén recibiu colonos gregos, se ben os establecementos foron escasos pola proximidade do deserto e porque a parte occidental era de soberanía indiscutida dos cartaxineses. A principal fundación foi Cirene, no litoral exipcio, a cargo de emigrantes da illa de Thera. Os faraóns permitiron a fundación de Náucratis, no delta do Nilo, punto crucial para os intereses comerciais dos exipcios e gregos e dende aí os gregos comezan a penetración naquel país, onde se incorporaron ao exército como mercenarios e lograron unha grande influencia en diversos ámbitos.
Esparta
O carácter pechado e militarista que distinguiu a Esparta forxouse no Período Arcaico. Os dorios establecéronse na fértil chaira regada polo río Eurotas, sometendo os seus habitantes a unha situación servil. A conquista de Mesenia foi moito máis difícil e a rexión non puido ser reducida até o século VII a. C. despois de cruentas guerras. Os mesenios pasaron a constituíren a clase dos ilotas, encargados de cultivar a terra e desprovistos de todo dereito.
O carácter pechado traduciuse nunha escasa actividade colonizadora e no voluntario illamento e falta de contactos cos demais estados gregos. Outro trazo distintivo foi a militarización da sociedade derivada do ámbito da conquista e o pasado tribal pouco evolucionado. A instrución continua, a austeridade dos costumes e unha arraigada mentalidade colectiva mantiveron a Esparta ancorada nuns usos arcaicos e acabaron constituíndo a súa maior singularidade.
A consagración das institucións tradicionais atribuíuselle a Licurgo, personaxe que hoxe en día se considera mítico e que en realidade foi obra da oligarquía empeñada en manter o estado das cousas e garantir a continuidade. Dispuxeron para iso dos medios de coerción personificados nos éforos, funcionarios encargados de vixiar os reis e o conxunto da sociedade e na práctica, auténticos gobernantes. Esparta permaneceu entón illada e pechada en si mesma, renunciou á expansión territorial e desdeñou o cultivo das artes e as letras.
Atenas
A Ática non sufrira a invasión doria e a poboación xónica parece que se organizou a partir do século IX a. C., unificando o seu territorio e abolindo as monarquías micénicas. Na Época Arcaica atopamos xa o goberno en mans dunha oligarquía formada pola nobreza de sangue (eupátridas), pero a boa saúde económica da cidade non ofreceu problemas ata o século VII a. C., no que unha clase mercantil próspera, vinculada ao comercio marítimo, comezou a deixar sentir as súas reivindicacións dunha maior participación no goberno. Así mesmo, os campesiños, cansos dunha situación de vida na precariedade, e que se agravou coa implantación da moeda, rematando coa economía de troques dos seus produtos. Os conflitos de clase fóronse agudizando e as reformas de Dracón tiveron unha orientación democrática, no senso de poñer coto á arbitrariedade dos eupátridas, cara a recoñecer os dereitos de tódolos cidadáns, pero ao mesmo tempo fixo proverbial a dureza das leis, implacábeis á hora de demandar responsabilidade individual. Pero os problemas continuaron sen se resolver e aló polo 590 a. C., Solónminiatura|dereita|200px|Busto de Solón no [[Museo Nazionale, Nápoles.]] achegou unhas reformas que se traduciron nun estímulo para os pequenos e medios propietarios. As medidas de representación política foron moderadas e baseáronse en consideracións censatarias, isto é, clasificáronse os cidadáns pola contía dos seus ingresos.
As fontes da época presentan a Solón como o pai da democracia ateniense, pero non foron decisivas, xa que pouco despois, Atenas caeu na tiranía. Os problemas centrábanse nesta ocasión nos pedieos, que eran os agricultores da chaira e os paralios, que eran os habitantes da costa favorecidos polo auxe marítimo. Os políticos apoiaron os primeiros, menos influentes pero máis numerosos, e un deses políticos, Pisístrato, tomou pola forza a acrópole ateniense en tres ocasións. Á terceira conseguiu manterse no poder por 12 anos. Non introduciu reformas pero usou o poder e a súa fortuna persoal para socavar a influencia da nobreza. Promoveu obras públicas e suntuarias e promoveu as exportacións de aceite e viño, así como a cerámica, o que favoreceu as economías dos oleiros e agricultores. A moeda de prata ateniense co símbolo da curuxa da deusa Atenea converteuse na divisa internacional máis prestixiosa.
Trala morte de Pisístrato, relevouno o seu fillo Hipias, moito menos hábil que o seu pai. Despois do paso de diversos arcontes pertencentes as familias aristocráticas, da intervención espartana poñendo no poder a Iságoras, o cambio necesario veu da man de Clístenes de Atenas, que modelou coas súas reformas a Atenas Clásica. Logrou desposuír dos seus derradeiros privilexios ás grandes familias e, mediante unha nova clasificación dos cidadáns segundo a súa distribución territorial, baseada no demos ou cantón, diluíu os poderes locais e os residuos tribais, dándolle pulo a unha igualdade máis teórica que real, pero que representou un paso adiante na representatividade como demandaban os novos tempos. Tamén quedaron fixadas as funcións administrativas, a organización do exército e a actividade lexislativa.
As guerras médicas
Son as guerras que libraron os gregos para defender a súa independencia do expansionismo do imperio persa. O nome de medos é unha inexactitude histórica, xa que estes foron vencidos polos persas no 550 a. C. e daquela Ciro II fundou un imperio rexido pola súa dinastía, a Aqueménida, con manifesta vontade universalista. Unificou Oriente, respectando as culturas dos diversos pobos que ía conquistando, baixo a súa autoridade e creou un vasto espazo económico que favoreceu as actividades mercantís e a xeración de riqueza. O Imperio estendíase dende Tripolitania e o Exeo ata o Indo, e dende as beiras do mar Caspio e Aral até o mar de Arabia. Os persas propuxéronse conquistar Europa. Instaláronse a outra banda do Bósforo, dende Tracia até Quersoneso. E alí foi onde se produciu o choque cos gregos.
Os gregos da costa de Asia Menor procuraron manter boas relacións co poderoso Ciro, pero no 546 a. C. este xa destruíra o reino de Lidia e tomara prisioneiro o seu rei Creso, famoso polas súas enormes riquezas. Pouco despois estalou a rebelión en Lidia e os gregos prestaron o seu apoio aos alzados. A resposta de Ciro foi subxugar os territorios asiáticos poboados por eolios e xonios, dende o Helesponto ata Halicarnaso, implantando un duro réxime de ocupación. Esta situación acentuouse con Darío I, que impuxo aos gregos pesados tributos, esixindo servizo de armas. Pouco a pouco íase dando a situación de enfrontamento directo.
Levantamento das cidades xónicas
O empurre conquistador dos persas viuse freado a causa dos problemas internos que ofrecía un imperio tan vasto, problemas que Darío logrou resolver e aprestouse a invadir Europa, para someter os escitas, pobo do sur da actual Rusia. Os xonios axudaron a Darío a construír unha ponte con barcas a través do río Ister. O propósito de Darío era regresar ao Irán polo Cáucaso, pero en vista das dificultades, tentou de volver polo mesmo camiño. O ateniense Milcíades propuxo desmantelar a ponte e os persas castigaron a rebelión que se produciu nas cidades helespónticas e someteron as costas tracias, penetrando na Macedonia. Tamén foron ocupadas as illas de Imbros e Lemnos no Exeo setentrional.
Histieo, tirano de Mileto, a quen os persas deberían estar agradecidos por ter evitado o desmantelamento da ponte de barcas, foi chamado á corte de Darío. Acompañouno o seu xenro Aristágoras, quen propuxo unha expedición naval contra a illa de Naxos, elo importante para o dominio do Exeo e cabeza da ponte para un posible desembarco na Grecia continental. Esta proposta foi desestimada e Aristágoras cambiou de bando axiña, intrigando para unir as faccións antipersas de todas as cidades xónicas. Despois, erixido en paladín das liberdades gregas, trasladouse a Grecia en busca de aliados e conseguiu o apoio de Atenas e mais da Eritrea.
Animados por este clima antipersa, apoderáronse de Sardes, capital da satrapía xónica e incendiárona. Caria e Chipre sumáronse á rebelión. Os persas reaccionaron lanzando unha grande ofensiva contra os xonios. Os focos de rebelión foron reducidos un a un e o encontro decisivo foi a batalla naval na illa de Lade, xunto Mileto no que a frota xónica foi derrotada e Mileto foi saqueada.
Expedición de Mardonio
Despois deste desastre, os gregos parecéronse desentender dos asuntos de Asia Menor, pero Darío estaba decidido a estender os seus dominios e castigar a Eritrea e máis Atenas por axudar os xónicos. Confiou esta operación a Mardonio, o cal cunha forza combinada naval e terrestre dirixiuse cara a Helesponto. Dende alí as naves se dirixiron cara ao corazón da Grecia, pero unha tempestade fíxoas naufragar e as forzas terrestres foron aniquiladas polas tribos locais.
O ano seguinte Darío preparou outra campaña enviando pouco antes emisarios a todas as polis gregas, esixindo a súa submisión. Todos optaron polo deixar correr, salvo Eritrea e máis Atenas que rexeitaron as súas pretensións.
A Liga de Corinto
Milcíades morrera e foron nomeados Temístocles e Arístides. O primeiro, un político pouco escrupuloso, empeñado en converter a súa patria en cabeza dun grande imperio marítimo e facer dela a potencia hexemónica da Grecia, propuxo construír unha gran frota. Arístides opúxose, e foi condenado ao ostracismo. Fixéronse 200 trirremes, barcos rápidos e moi manexables.
Para facer fronte ao inminente perigo persa, boa parte dos estados gregos uníronse na Liga de Corinto, baixo a dirección de Esparta. Un exército da Liga, 4000 homes baixo o mando do rei espartano Leónidas I esperou aos persas no paso das Termópilas e detivo o inimigo o tempo necesario para que se organizasen as forzas gregas. Foi vencido por unha traizón. Cando a mariña tivo novas disto, levou as súas unidades ao golfo Sarónico para defender Atenas. Xerxes avanzou sen dificultades cara Atenas e a súa poboación evacuou a cidade mentres a frota se concentraba preto da illa de Salamina, situada ao rente do istmo, fronte ao Pireo e Eleusis. Un total de 400 naves persas déranlle a volta a Eubea e dirixíronse ao golfo. Por iniciativa de Temístocles, aliñáronse 300 trirremes na embocadura do estreito. Ao atacar as naves persas foron atraídas ao interior do estreito e foron presa fácil para as áxiles trirremes gregas. Os gregos asolagaron a frota persa e obrigaron a Xerxes a cambiar os seus planos de conquista. En efecto, ordenou o seu xenro Mardonio que continuase a conquista e o resto da frota mandouna cara a Helesponto. Temístocles aconsellou perseguir aos persas, cortarlles a retirada e inflixirlles unha derrota que lles quitase os pulos de futuras invasións europeas. Pero non se lle escoitou, e relegóuselle do mando, chamando de novo a Arístides.
Co fin de liberar os gregos de Asia Menor aproveitando a debilidade dos persas, nese intre unha armada partiu ao mando de Xantipo. Mentres tanto, a forza que ficara ao mando de Mardonio, de novo foi cara a Atenas, que de novo foi evacuada. Mardonio saqueou a cidade e queimouna, pero tivo que saír dela rapidamente diante da proximidade do exército espartano, baixo o mando de Pausanias. que uniu as súas forzas coas do resto das cidades gregas, até reunir 30.000 hoplitas e presentou batalla aos persas na chaira de Platea, derrotando de novo aos persas. Mardonio morreu no encontro e os gregos capturaron un cuantioso botín.
Mentres tanto, a frota enfrontouse coa persa no cabo de Micala, fronte a illa de Samos. De novo venceron os gregos, nunha batalla naval e terrestre ao mesmo tempo, xa que os persas vararan os seus barcos e fixéranse fortes na costa. Con esta batalla, uníronse á Liga Samos, Quíos e Lesbos e outras illas, pero en terra a situación non variou. A frota dedicouse a limpar o Mar Exeo dos restos da armada persa, liberou Chipre e dirixiuse ao Helesponto, onde conquistou Bizancio e asegurou deste xeito a fluidez das rotas de Grecia co mar Negro (o Ponto)
A Confederación de Delos
Tras a expulsión dos persas, Atenas puido levar á práctica as ideas de Temístocles e converterse nunha potencia hexemónica baseada no seu poderío naval. Abriuse así un período de 50 anos (chamado Pentecontecía) no que a cidade foi reconstruída, dotouse dunha muralla que fixo dela unha fortaleza e o Pireo (porto de Atenas) foi amurallado, así como as vías de comunicación até a cidade.
O instrumento para chegar á súa hexemonía foi a Confederación de Delos ou Liga Marítima de Delos, inspirada por Arístides, e que tomou coma escusa a suposta conivencia do comandante da frota, o espartano Pausanias, co rei persa. Os estados gregos rexeitaron a Pausanias, salvo os do Peloponeso, e constituíron a Liga Délica. Temístocles e Arístides estaban na convicción de que a longa a confrontación con Esparta era inevitable, aínda que os seus intereses eran diferentes, pero non contrapostos, xa que Atenas era unha potencia naval, mentres que Esparta era a máis gran potencia terrestre, pero nesa confrontación futura haberían de intervir os seus aliados.
Nese intre, comezou a brillar Cimón, fillo de Milcíades, que acadou o cargo de estratego, no que se mantivo por 14 anos. Cimón non compartía as ideas de Temístocles, senón que era partidario de manter unha alianza con Esparta, continuar a guerra cos persas para abortar calquera idea de desquite. Foi o encargado de desaloxar os persas das súas derradeiras guarnicións na Macedonia e Tracia, rexións que atraeu despois á Confederación. Outro labor moi importante foi a limpeza dos piratas do Exeo, que atacaban as naves atenienses e viñan sendo un atranco para os seus intereses comerciais.
A medida que transcorría o tempo a posición de Atenas foise consolidando e o seu poder hexemónico deixábase sentir dun xeito moi negativo sobre as demais cidades da Confederación, ás que dispensaba un trato semicolonial, esixindo novas apartacións constantemente, xa que non tivo inconveniente ningún en intervir polas armas cando Naxos pretendeu se separar da Liga. Cimón, aproveitando o seu poder, arranxou unha expedición naval ás costas de Asia Menor, para desaloxar os persas, obxectivo que logrou entre os anos 467-466 a. C. liberando aqueles territorios poboados polos gregos que se apresuraron para integrarse na Confederación, co que Atenas chegou o cénit do seu poderío
Primeira fase da loita pola hexemonía continental
Os intentos dos Estados por se desligar da Confederación eran continuos, e tocoulle a súa vez á illa de Thasos. Ameazada por Atenas, fixo unha alianza con Esparta. Esta dispúxose a atacar Atenas, pero un terremoto esnaquizou a capital da Lacedemonia, o que aproveitaron os atenienses para poñer asedio a Thasos, que caeu o ano seguinte. A Confederación procuraba a Atenas cuantiosos ingresos procedentes das obrigadas contribucións dos adheridos, e aprestouse a estender a súa hexemonía polo continente, alentando os movementos democráticos. Os xefes do partido que apoiaban esta política eran Efialtes e Pericles, que fixeron o posible para desprazar a Cimón, representante da oligarquía. Mentres Cimón e destacados representantes do partido oligárquico se atopaban ausentes, os demócratas fixeron presión para facer reformas constitucionais que limitaran o poder do Areópago, o alto organismo que entendía dos asuntos orzamentarios, daba o visto e prace para incorporar altos funcionarios e xulgaba os casos de corrupción e traizón. Todos estes poderes foron transferidos á Asemblea dos Cincocentos, os tribunais ordinarios e a Asemblea Popular. Cando Cimón volveu, intentou se opoñer a estas reformas, pero foi condenado ao ostracismo.
Inmediatamente, Atenas denunciou o espírito da Liga de Corinto, e comezou a construír unha trama de alianzas continentais. As primeiras foron Argos e Tesalia. Os ilotas espartanos, que se rebelaran cando o terremoto da Lacedemonia e conquistaran de Esparta que se lles deixase emigrar libremente, chegaron a un acordo con Atenas, quen lles ofreceu terras nas costas do golfo de Corinto e converteunos deste xeito en afectos á súa causa. Mégara adheriuse tamén, co que Atenas xa tivo a zona do istmo e un bo acceso para entrar no Peloponeso. Non deixou de empregar as súas enerxías en apoiar os exipcios en contra dos persas, en intervir na costa fenicia para debilitar a causa destes rivais comerciais,etc,.. Mergúllase agora nunha serie de alianzas para debilitar a Esparta e esta noutras alianzas que lle permitan intervir na Grecia Central e non quedar illada.
A Paz de Cimón
Neste intre, abriuse unha paréntese nas loitas civís, que non terían servido para decidir cal ía ser a potencia hexemónica, pero sumiran no cansazo os contendentes (algúns chaman a estas loitas a primeira guerra do Peloponeso). Atenas precisaba tamén de tranquilidade para levar adiante as súas reformas e rematar a construción das súas murallas, que farían dela a cidade mellor defendida da Grecia. Ao mesmo tempo, reforzou os vínculos da confederación e, aducindo que o tesouro da mesma corría perigo en caso de ataque dos persas, trasladouno para a fortaleza ática, o que supuxo o dominio sobre os seus aliados, que na práctica eran vasalos de Atenas. O tesouro ascendía a 5000 talentos e, por iniciativa de Pericles, foi transferido á facenda pública da cidade. Canto ao aludido paréntese da guerra civil, chegouse a un armisticio do que acordou unha duración de 5 anos.
A Paz dos Trinta Anos
Mellor ou peor resolto o problema persa, e á vista de que o armisticio de 5 anos chegaba ao seu fin, Pericles convocou un congreso panhelénico para poñer algo de orde na situación política. O pretexto foi atopar un acordo para reconstruír os templos destruídos polos persas, pero Esparta negouse a acudir, e o proxecto malogrouse.
Desenvolveuse despois un breve episodio bélico que puxo fin ás aspiracións atenienses de se converter na primeira potencia hexemónica continental, e quedou claro que a terra correspondíalle a Esparta, mentres que o mar era un tema exclusivo de Atenas. En teoría, cando menos a falla de coincidencia de intereses dunha e outra que se atribuían ámbitos de influencia moi distintos, garantía a paz, pois non eran previsibles os choques, pero o final os aliados forzarían o enfrontamento.
Volvendo ao intre presente, Tebas tratou de que Beocia abandonara a Confederación e Atenas respondeu enviando un exército que, se ben ao comezo logrou algún éxito, ao cabo foi vencido en Coronea. Toda a Grecia Central escapou ao control ateniense e abriu unha política hostil, o que suscitou unha reacción en cadea onde se multiplicaron as defeccións. A illa de Eubea iniciou a sublevación, en Mégara a guarnición ateniense foi pasada polo coitelo e a federación do Peloponeso avanzou coas súas tropas sobre o istmo baixo o mando do rei espartano Pleistoanacte. Antes de chegar ao enfrontamento, Pericles chegou a acordo con esta forza sen acadar enfrontamentos armados. Eubea foi reducida a obediencia, as cidades sublevadas tiveron que admitir colonos áticos pero Atenas comprendeu que tiña que chegar a un acordo con Esparta e repartir as zonas de influencia.
Atenas aceptou abandonar o Peloponeso e o mundo grego quedou repartido entre dúas ligas: A do Peloponeso, capitaneada por Esparta, e a Liga Ática. Os estados que non estaban incluídos en ningunha das dúas tiveron liberdade para se unir a unha delas. Esta situación consagrouse na Paz dos Trinta Anos, subscrita por ambas as dúas partes no ano 445 a. C.
O Século de Pericles
Morto Efíaltes, Pericles quedou como xefe do partido demócrata e como o home máis influente de Atenas. Dende esa situación, impulsou reformas encamiñadas a unha maior representatividade: os asuntos do Estado decidíanse en asemblea (a Eklesía) na que todo cidadán ten dereito a intervir. Abriu os altos cargos a todos os cidadáns con independencia do seu orixe, pero limitou o dereito á cidadanía aos atenienses fillos de pais da mesma orixe pois a cidade, ao medrar a súa riqueza, convertérase nun centro cosmopolita. A maioría dos cargos adxudicábanse por sorteo e non acostumaban durar máis dun ano. Pericles estableceu a misthophoria, ou retribución aos maxistrados por desempeñar o seu cargo.
A Confederación transformouse nun auténtico imperio, tanto polo recurso ao tesouro teoricamente común, como pola suxeición con que Atenas sometía aos confederados. A realidade é que era unha metrópole que baseaba a súa opulencia na explotación dunhas colonias ou territorios que, trala guerra contra Samos, quedou consagrado ao dividir os territorios en cantóns federais, que pasaron a ser Xonia, Arquipélago, Helesponto e Tracia.
Uns dos destinos das inmensas riquezas alí achegadas foi o embelecemento de Atenas e a súa seguridade, xa que se construíu unha terceira muralla. O Partenón e o Odeón, na Acrópole, así como o santuario na veciña Eleusis, datan desa época, culminación da cultura grega clásica que se coñece coma século de Pericles polo brillante das súas realizacións. Pertencían ao círculo de Pericles entre outras personalidades, Fidias, Sófocles e Anaxágoras. Este período nun durou un século, pero a influencia do personaxe, que foi reelixido unha e outra vez durante os derradeiros 15 anos da súa vida, converteuno nun verdadeiro autócrata.
A guerra contra Samos
A secesión da illa de Samos, situada fronte ás costas de Xonia, foi un episodio de gran violencia e que fixo tremer o edificio imperial ático. Paradoxalmente, a illa non tiña que tributar, xa que sempre estivera a carón de Atenas dende o principio e mantiña un peculiar sistema oligárquico. Todo empezou por unha disputa entre Samos e Mileto, na que Pericles interveu como mediador, pero en realidade, derrocou o réxime oligárquico e impuxo un democrático. Un grupo de fuxitivos escapou da illa e conspirou cos persas para erguer en contra de Atenas outros territorios, e conseguiuno en Bizancio e a faísca da rebelión estendeuse. Pericles reaccionou rapidamente, reduciu Samos a obediencia, impúxolle vasalaxe e unha reparación de 1500 talentos. Bizancio correu parecida sorte, pero outros territorios de Asia Menor perdéronse para sempre. Foi entón cando se implantou a división en cantóns.
Esta política alimentou a oposición interior a esta política exterior, pero a posición do estratego era moi forte, polo que as críticas dirixíronse contra o seu círculo, como Aspasia, a súa amante e despois esposa. Contra Fidias, que se tivo que exiliar acusado de estafa. Anaxágoras foi acusado de impiedade por propagar teorías en contra da relixión. Todo acabou coa condena ao ostracismo de Tucídides, o xenro de Cimón e o seu principal opositor.
A fin de contas, a gloria póstuma de Pericles radicaría no inigualable esplendor atinxido por Atenas no campo das artes e das letras, xa que na política e na economía, e os seus ambiciosos planos para Atenas, traerían amargos reveses, xa que superaban a capacidade económica e humana de Atenas.
Definición dos bandos
O detonante da guerra foi a rivalidade comercial entre dúas potencias marítimas: Atenas e Corinto. Esta cidade era a principal aliada de Esparta e arrastrou aos demais a unha guerra que ninguén quería. Todo comezou por unha das fútiles e endémicas loitas internas que envelenaron a historia da Grecia antiga. Na cidade de Epidamno, colonia fundada por Corinto e Corcira ao mesmo tempo, loitaban pola hexemonía política dous partidos que solicitaron axuda ás súas respectivas metrópoles. Corinto, desexando ampliar a súa influencia, enviou unha forza de apoio ao partido demócrata, e Corcira respondeu asediando a cidade. Esta iniciativa serviulle de escusa a Corinto para lanzar unha operación naval, que se estrelou contra a superioridade numérica de Corcira, que venceu e forzou a rendición de Epidamno. Para se desquitar da derrota, Corinto preparou unha guerra naval a grande escala, e Corcira solicitou o apoio dos atenienses.
Atenas veuse nun dilema: se apoiaba a Corcira, conseguía un grande aliado e un aumento da súa influencia, ao se atraer unha potencia marítima como Corcira, que ademais dominaba as rotas marítimas cara a Sicilia e a Magna Grecia do sur de Italia. Pero tiña o inconveniente de se enfrontar a Corinto e rachar co espírito da paz dos Trinta Anos. Decidiuse por unha solución intermedia, que consistiu en enviar unha frota de disuasión e observación, pero non disposta a combater. O enfrontamento produciuse no estreito entre Corcira e o continente, pero a presenza da frota ateniense non lle permitiu á frota corintia unha vitoria que xa tiña nas mans.
Corintio non renunciou ao desquite e decidiu fustrigar aos atenienses moi lonxe, na península da Calcídica, alentando a sublevación e a separación da Confederación. O levantamento de Potidea foi o primeiro que se produciu en toda a península, que estalou en contra de Atenas. A reacción de Pericles foi o envío dunha expedición de castigo que venceu aos potideos e os seus aliados os corintios. De novo, este fracaso levou a Corinto a concibir o propósito de arrastrar consigo a toda a Liga do Peloponeso en contra de Atenas.
O rei Arquídamo de Esparta non estaba por entrar na guerra, pero a Asemblea considerou que Atenas incumprira a Paz dos Trinta Anos e tras a consulta co oráculo de Delfos, dispúxose a entrar en guerra, non sen antes tentar de negociar con Atenas. Pericles negouse a aceptar as condicións, que na práctica supuñan o desmantelamento da Confederación, e todo o mundo grego preparouse para guerra, aliñándose nun ou outro bando.
A Liga do Peloponeso sumaba 40.000 hoplitas, en tanto a Confederación apenas chegaba aos 10.000. Pero en cambio, tiña moitos máis recursos financeiros, unha gran frota e estaba moi ben defendida. Ademais, Pericles non se propoñía enfrontarse co exército, senón efectuar desembarcos rápidos en puntos concretos para ir desgastando o inimigo.
A guerra de Arquídamo
O conxunto de episodios coñecidos como guerra de Arquídamo comezaron no ano 431 a. C. Os tebanos tentaron apoderarse de Platea, pero a operación resultou un desastre e os atacantes foron aniquilados. Esparta considerouse obrigada a responder e mandou un exército cara a Ática. Pericles non se limitou a organizar a defensa, senón que enviou unha frota que conquistou a illa de Cefalonia. Logo, devastou Mégara e o seu territorio circundante. Antes, xa ocupara Exina, que colonizou con xentes da Ática. Pero declarouse unha epidemia de peste en Atenas e unha facción tratou de chegar a un acordo cos espartanos e logrou poñer a maioría dos cidadáns en contra de Pericles, co que este veuse na obriga de dimitir como estratego. Pero os seus partidarios contraatacaron, e lograron unha nova reelección, aínda que pouco despois Pericles falecía.
Os atenienses lograron tomar Potidea. Os espartanos desistiron de atacar a Ática pero devastaron a Platea. Atenas levou unha frota para bloquear o golfo de Corintio, o que levou a cabo no seu punto mais estreito, onde derrotou a unha frota peloponesa. No 428 a. C. a illa de Lesbos trocou de bando, o que levou a Atenas a crear un novo imposto para financiar a guerra. Lesbos foi ocupada dun xeito encarnizado, derribáronse as murallas de Mitilene e establecéronse colonos áticos na illa.
Despois disto, considerouse que Atenas mantivera unha política defensiva e que era preciso tomar a iniciativa. Nun principio, esta política deu os seus froitos, máis resoantes que efectivos, pero induciron aos contendentes a tentar buscar unha saída a un conflito esgotador. Mentres tanto, Nicias tomara Corcira e a illa de Citerea, e deste xeito o Peloponeso veuse arrodeado por prazas nas que a Confederación estaba ben asentada
A paz de Nicias
Nese intre de eclipse para a causa peloponesa, Esparta atopou un home excepcional na persoa do xeneral Brásidas, que dirixiu todos os seus esforzos a subtraer Tracia e os territorios do norte do bando ateniense. Conseguiuno e Atenas pediu unha tregua dun ano. Brásidas non deixou de forzar máis defeccións da causa da Confederación e, pasado o ano, atenienses e espartanos enfrontáronse en Anfípolis, onde pereceron tanto Cleón como Brásidas, e Atenas foi derrotada.
A desaparecer estes dous personaxes, tanto en Atenas como Esparta, fixéronse co poder os partidarios da paz: Nicias e Pleistoanacte. No ano 421 a. C. asinouse o que se coñece como paz de Nicias, por 50 anos, onde ningún dos dous bandos se recoñecía como vencedor, pero foi Atenas a gran beneficiada, xa que recuperou todos os territorios que formaban a Confederación, agás Anfípolis, que era a chave do dominio da Tracia.
Tanto en Atenas como en Esparta non tardaron en formarse faccións contrarias ao tratado de paz. Foi o ateniense Alcibíades quen se dedicou incansablemente a socavar o poder espartano por toda a Grecia e no mesmo Peloponeso, e forzou a ruptura con motivo dun conflito menor. Axis, rei dos espartanos, ofreceu unha nova tregua, pero un exército confederado penetrou ata o corazón do Peloponeso e tomou Texea, na Arcadia, non lonxe de Esparta. O enfrontamento era inevitábel e o propio Axis logrou unha resoante vitoria en Mantinea. En Atenas, foron moitas as voces contrarias a Alcibíades pero ao cabo foi o artífice do xiro da política ateniense e do novo rumbo que tomou a guerra.
A guerra en Sicilia
Os gregos en Sicilia e na Magna Grecia prosperaran moito pola súa grande actividade mercantil, aínda que toparon moi cedo cos cartaxineses e máis os etruscos. Unha proba tivérona os focenses, que deixaran as súas costas despois das loitas cos persas, e ao tratar de se establecer na illa de Córsega, tiveron que loitar cunha frota combinada de etruscos e cartaxineses. Aínda que venceron, limitou para sempre a súa expansión cara ao oeste e nunca chegaron alén de Massalia (Marsella) e a súa zona de influencia, como foron as colonias no Levante hispano.
Nas cidades da Magna Grecia, que se estableceron arredor do golfo de Taranto e na punta de bota da península itálica, reproducíronse os mesmos poderes e rivalidades que nas metrópoles, como lles pasou ás cidades de Crotona e Síbaris, cuxa loita levou á destrución desta última cidade, cuxo luxo e opulencia deu lugar ao adxectivo de sibarita e da que non quedou pedra sobre pedra. Tamén reproduciron os mesmos sistemas políticos, poderes oligárquicos, tiranía e democracia.
Siracusa non cedera no seu propósito de exercer a súa hexemonía dun xeito máis efectivo, especialmente na illa de Sicilia. As cidades xonias alí fundadas pediron axuda a Atenas. Unha delas, Leontini, entrou en conflito con Siracusa e Atenas, favorable ao intervencionismo propugnado por Alcibíades, dispuxo unha frota para o seu envío. Cando esta xa estaba lista para partir, aconteceu un suceso que resulta un pouco difícil de valorar para a nosa mentalidade actual. En todos os fogares de Atenas, ao pe da porta de entrada ás súas casas, tíñase o costume de pór unhas figuras de Hermes, que esa noite apareceron rachadas. Culpouse a Alcibíades deste suceso. Pero como a frota xa tiña que saír, o xuízo quedou pendente para a súa volta.
Cando chegou a frota a Sicilia, o plan era o de asegurarse a fidelidade das diversas cidades antes de atacar Siracusa. Pero nese intre chegou a orde de Atenas de que Alcibíades volvera para Atenas para ser xulgado, e este buscou refuxio no Peloponeso, eludindo o xuízo. Foi condenado a morte en rebeldía e os seus bens confiscados. Con esta fuxida, os atenienses quedaron un pouco á deriva, e a cidade de Siracusa aproveitou para pedir axuda a Esparta, quen enviou a Xilipo, quen entrou en Siracusa a pesar de estar sitiada e reforzou as súas defensas, mentres as naves de Corinto pechaban as naves atenienses polo mar. En auxilio de Nicias, que estaba á fronte das armas atenienses, chegaron tropas dende a metrópole, pero todos eles foron vencidos e os seus xenerais executados en Siracusa. A guerra estaba de novo en marcha e só transcorreran catro anos da batalla de Mantinea.
A derradeira fase das guerras do Peloponeso tivo lugar cando os espartanos invadiron a Ática e ocuparon Decelia. Atenas estaba illada e cunha escasa capacidade de manobra. A Confederación comezaba a se desfacer, xa que varias cidades pedían a súa saída da mesma; os persas entraron no conflito tentando que os espartanos lles axudasen a volver ás costas de Asia Menor. A guerra desprazouse ao Helesponto, Alcibíades tornou a Atenas, onde se formara un goberno saído dun golpe de estado, que a frota ateniense no exterior non recoñecía. Co nomeamento de Alcibíades de novo como xeneral, volveron as vitorias, no Helesponto, no Cízico, onde se apoderou de toda a frota peloponesa e os espartanos chegaron a pedir a paz. Pero co nomeamento de Lisandro como comandante en xefe e con moi boas relacións cos persas, esperou o intre preciso en que Alcibíades se ausentase do mando para atacar e o seu segundo non estivo á altura das circunstancias. Coa derrota, Alcibíades foi destituído e máis tarde asasinado polo sátrapa Farnabazo por instigación de Esparta. Despois de diversos episodios nos que Atenas se recuperou armando outra frota, o encontro definitivo tivo lugar en Egos Potamos, no Helesponto, no que a frota ateniense caeu en mans espartanas, mentres a cidade era cercada por Pausanias I, rei espartano. Co Pireo bloqueado e sen acceso por terra, Atenas asinou a paz, co derrubamento das súas murallas, e o seu ingreso na Liga do Peloponeso.
A crise das hexemonías tradicionais
Ao pouco de se firmar a paz da guerra do Peloponeso, Esparta amosou a súa incapacidade para administrar a súa hexemonía, máis que nada polo seu ordenamento político, que era cunha visión da política localista e de cara a uns intereses moi específicos. O número de cidadáns con plenos dereitos era escasísimo, Pausanias I e Lisandro, vencedores da guerra, pronto se enfrontaron entre si, enfrontamento que rematou co exilio de Lisandro, e os espartanos sen dereito de cidadanía, aliáronse cos ilotas e periecos (fillos ilexítimos sen ningún dereito civil), pero esta conspiración logrou abortarse.
Os aliados de Esparta, en especial os tebanos e corintios, manifestaron o seu descontento, xa que a hexemonía non se traducira nunha maior liberdade para o resto das cidades.
Atenas: Os Trinta Tiranos
Os atenienses tivéronse que someter ao réxime que Esparta impoñía ás cidades vencidas: pagamento do tributo, presenza dun consello de 10 individuos (decarquías) e máis unha guarnición espartana, cuxo comandante asistía ás reunións do consello.
Ao final da guerra, a loita entre oligarcas e demócratas planificouse con toda crueza. Esparta designou a 30 cidadáns atenienses para que redactasen unha nova constitución, pero acabaron actuando de forma despótica e arbitraria, o que explica que pasasen a historia co nome dos Trinta Tiranos. Para se manteren no poder, reclamaron o reforzamento da guarnición espartana. A relación entre os Trinta non era boa, xa que no seu seo pugnaban tendencias contrapostas, a de manter a tiranía dirixida por Critias e a de crear un réxime de transición cara á democracia, mantida por Terámenes. Prevaleceu a primeiro, pero con todo houbo de se crear un consello de 3.000 cidadáns como representantes do poder público.
Moitos atenienses se exiliaran o foran expulsados e Tebas tornárase no seu principal centro de acollida. Este núcleo de refuxiados púxose en mans de Trasíbulo, quen en dúas accións bélicas tentou de desaloxar do poder aos Trinta, e se ben non chegou a entrar en Atenas, o Consello dos Tres mil destituíron aos Trinta Tiranos e designaron no seu lugar a 10 maxistrados que non tardaron de caer nas mesmas arbitrariedades dos seus antecesores. Ante a presión de Trasíbulo e os exiliados, estes dez maxistrados pediron axuda de novo a Esparta. Foi nomeado Lisandro como árbitro, quen logrou impoñer a paz, outorgouse unha amnistía xeral, excepto para os delitos que cometeran os Trinta e os Dez abusando do seu poder e constituíuse unha comisión lexislativa que revisou e adaptou a Constitución de Solón.
Complicacións bélicas con Persia
Cando se disolveron as comisións fiscalizadoras espartanas (decarquías) establecidas nos territorios ocupados, as cidades xónicas de Asia Menor e á vista da situación de prostración na que se atopaba Atenas, a súa nai-patria, pediron axuda aos persas, os seus antigos inimigos, en busca de protección. No Imperio Aqueménida reinaba Artaxerxes II, pero o seu trono estaba en disputa co seu irmán Ciro o Mozo. Os gregos apoiaban a este e coa axuda de Esparta xuntaron un exército de 13.000 mercenarios gregos (os 10.000 ) que, se ben venceron aos persas en Cunaxa, nesta batalla morreu Ciro o mozo, o que malogrou o resultado da batalla e da guerra. Os gregos víronse obrigados a emprender unha retirada, que pasou á historia polo libro de Xenofonte (Anábasis), quen fora o seu xefe na derradeira parte da mesma.
Os persas, por medio do sátrapa de Licia, Tisafernes, castigou ás cidades xonias, que pediron de novo axuda a Esparta. Aínda que se enviou un exército, as cidades non foron recuperadas. Os persas tamén montaran unha frota de castigo, que puxeron ao mando de almirante ateniense Conón. Aínda que os espartanos, baixo o mando de Axesilao, lograron vencelo en Sardes, os persas conquistaron Rodas e a guerra veuse interrompida pola grave situación interna de Esparta.
A guerra de Corinto
No 395 a. C. toda Grecia era un clamor en contra da dominación espartana, torpe, ineficaz, e que só criaba inimigos. O primeiro conflito que se xerou por esta situación tivo como protagonista a Tebas, quen por unha cuestión de límites, invadiu a Fócida. Esparta considerou que debía intervir e como sempre ocorría entre as disputas entre os gregos, unha intervención levaba a outra, Atenas púxose a carón dos tebanos. Esparta nomeou a Lisandro pero foi derrotado e perdeu a vida. Esta derrota animou a constituír unha liga antiespartana, que integraron Beocia, Atenas, Argos e Corinto, tendo a súa sede nesta derradeira cidade.
Esparta respondeu estreitando os seus vellos vínculos coas cidades da Grecia Central e Setentrional, e Axesilao púxose á fronte do seu exército, vencendo en Nemea e Queronea. Pero como tiñan que loitar en dúas frontes, a naval contra dos persas, as súas naves foron derrotadas por Conón en Cnido, e logo aquelas saquearon as costas da Lacedemonia e varias illas aliadas de Esparta. Conón regresou a Atenas e coordinou a reconstrución das murallas da cidade, e afanábase en reconstruír o poderío naval de Atenas, tratando de manter o beneplácito de Persia.
Os espartanos enviaron aos persas unha embaixada para persuadilos de que non lles conviña ter unha gran potencia naval no mar Xónico coa ascendencia sobre as cidades de Asia Menor, argumentos que convencérona os persas e que foron o final da vida política de Conón, aglutinador desa idea. Aínda así, os atenienses trataron de volver a nuclear unha confederación de cidades e potenciar a súa frota. Pero coa morte de Trasíbulo o proxecto malogrouse.
A Paz do Rei ou Antálcidas
O empeño ateniense de refacer o seu poderío marítimo persistiu, até que Persia, co beneplácito de Esparta, deulle un ultimato. Unha frota combinada espartana e persa bloqueou o Helesponto, ameazando as rotas comerciais atenienses, polo que houbo que aceptar o ultimato. O resultado do mesmo foi a chamada paz de Antálcidas ou Paz do Rei, que foi o marco de relación entre os estados gregos e os destes cos persas durante moitos anos. En virtude deste tratado, as cidades de Asia Menor e as illas de Cazomene e Chipre pasaban a mans aqueménidas. Os aliados de Atenas deberían ser autónomos, sen obrigas para con aquela cidade, que se veu así desposuída do seu imperio marítimo. A Esparta recoñecíaselle a súa hexemonía continental a través da Liga do Peloponeso, única que foi capaz de subsistir.
Esparta tivo así nas súas mans un instrumento de dominio que decidiu explotar ao máximo. O artífice da política deste período foi Axesilao, quen se preocupou sobre de todo de controlar o paso do istmo e de manobrar en contra dos réximes democráticos establecidos nas cidades. En torno a 380 a. C. Esparta culminou o seu poderío e o seu dominio sobre a Grecia era practicamente total.
Fin da hexemonía espartana
Baixo a hexemonía espartana, en Tebas instaurouse un réxime de tiranía, que non tardou en ter unha tenaz oposición, organizándose esta arredor dos atenienses que saíran de Atenas por motivos políticos. Tras derrotar os espartanos, instaurouse de novo a democracia e Atenas non tardou en tratar de restablecer as súas relacións cos seus antigos aliados, pero non a Confederación, imposible neses intres, senón con acordos bilaterais. Tebas adheriuse a eses acordos, recoñecendo todos eles os termos da Paz do Rei, respectando a autonomía dos asociados e sen pago de tributos. Ao mesmo tempo comezou a construción dunha nova frota. Esparta trataba por todos os medios de afogar a Tebas, e a súa frota foi vencida e aniquilada fronte á illa de Naxos.
Esta vitoria aliada marcou o irreversible declinar de Esparta. Atenas volveu a ter a hexemonía marítima e de novo aparecían as reparticións tradicionais. Atenas era dona do mar e Esparta como potencia terrestre, e esta veuse na obriga de recoñecer a Liga ateniense. Pero no continente emerxía unha nova potencia, Tebas, que se dedicaba a subtraer territorios das influencias espartanas, conquistando toda a Beocia.
Nesta atmosfera azoutada por ventos de guerra, os persas promoveron un Congreso de Paz, que se celebrou en Esparta. Os delegados, sempre dentro das liñas xerais da paz do Rei, acordaron recoñecer a autonomía das cidades, a retirada das guarnicións e o desmantelando do entramado das hexemonías. A sinatura da paz xa foi un entramado de agravios, xa que Tebas atribuíuse a representación de toda a Beocia. Esparta negou este recoñecemento e ordenou ao seu exército que marchase contra Tebas.
A derrota que os tebanos inflixiron aos lacedemonios de Esparta en Leuctra tivo unha gran transcendencia na orde militar e na política, xa que significou o fin da hexemonía espartana e o inicio dunha nova e postrema etapa de brillo das polis, antes de verse arroladas polos macedonios.
A fugaz hexemonía de Tebas
A eclipse de Esparta foi aproveitada por Atenas para relanzar a construción do seu imperio marítimo. Os membros da Liga do Peloponeso, xa ceibes do control espartano, implantaron réximes de signo democrático.
Á fronte de Tebas situáronse dous estrategos de gran valía: Epaminondas e Pelópidas. O primeiro levou a guerra ao corazón do Peloponeso, para render os derradeiros redutos fieis a Esparta. A situación fíxose tan insostíbel que buscou nos seus seculares inimigos, os atenienses, como aliados coa esperanza de que estivesen temerosos da supremacía de Tebas. Estes enviaron ao Peloponeso as tropas que se limitaron a interromper as súas liñas de subministración, e o exército tebano veuse na obriga de se retirar cara á súa cidade.
Isto bastou para que se estreitasen as relacións entre Esparta e Atenas, pero no ano seguinte, Epaminondas levou a cabo a súa segunda expedición contra a Lacedemonia, logrando a adhesión de Sicíone, cidade ao norte do Peloponeso, interveu en Tesalia e incluso en Macedonia.
Tebas atopábase na cúspide do seu poder, pero a súa hexemonía tiña un signo distinto dos seus predecesores, ao menos en intencións e inspiración, xa que non procuraras un mero dominio pola forza, senón a unión de todos os helenos, con obxecto de se fortalecer fronte aos bárbaros. Pero este propósito, no terreo dos feitos traduciuse nos mesmos métodos que antes usaran outros, así que no básico, veu a significar o mesmo.
Como en ocasións anteriores, os propios socios de Tebas foron os que pronto se amosaron cansos daquel dominio e xurdiron os movementos de afirmación local. De novo foron os persas os que chamaron a paz, esta vez no Santuario de Delfos, pero non chegaron a ningún acordo porque ninguén quería renunciar aos seus supostos dereitos e a guerra continuou. Ao ano seguinte foi Tebas a que pediu a paz, esgotada polo esforzo militar e por non chegar a ningún resultado duradeiro. Esta paz asinouse no 366 a. C.. Tebas abandonou o Peloponeso e Atenas seguiu tecendo o seu imperio marítimo.
Transcorreron dous anos e unha vez máis a situación complicouse e conduciu a outro enfrontamento. En Arcadia o movemento localista foi atraendo máis e máis partidarios, co que se chegou a formar unha liga, que se dedicou a buscar apoios. No seo da Liga unha facción inclinábase por manter unha estreita relación con Tebas, garante de que a rexión non volvería á órbita de Esparta, e cuxo núcleo estaba en Texea, mentres que a política de distanciamento de Tebas estaba en Mantinea. Con motivo dun intento de golpe de estado en Texea, ao parecer promovido por Tebas, deu lugar ao enfrontamento das diferentes políticas e os seus aliados. Todo rematou na batalla de Mantinea, que tivo a maior transcendencia para a historia de Grecia, porque non só representou o final da hexemonía de Tebas, senón o preludio do fin do réxime das polis e dunha serie de constantes ata entón na historia da Hélade. Foi o fin dunha época. Epaminondas morreu na batalla. Os tebanos, que gañaran polas armas, déronse por vencidos, pero ninguén se deu por vencedor.
Macedonia
Trala batalla de Mantinea, os contendentes aviñéronse á paz, pero non houbo acordo sobre os litixios que enfrontaban os diferentes estados. O papel de Esparta quedou moi diluído e Atenas estaba concentrada no Exeo, pero sen o poderío doutros tempos.
Macedonia era unha ampla rexión ao norte que se estendía coma un arco entre a Tesalia e a Tracia e que os gregos consideraban bárbara. Alí non se desenvolveran as polis e mantíñase o réxime monárquico coa capital en Pella. Con todo, unha das liñas mestras na política macedónica mantida por tódolos reis e que era un auténtico dogma nacional era o de ser recoñecidos como gregos con todas as consecuencias. O mecanismo usado para este recoñecemento foi o de intervir nas disputas entre os Estados helenos. Por outra banda, o empeño macedónico por contar cunha saída ao mar a ambos os dous lados da península da Calcídica enfrontou aos reis cos territorios xónicos daquelas costas.