cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gran Premio do Reino Unido de 1983
Resumo da carreira
Ao comezo da carreira, Tambay superou a Arnoux, mentres que de Angelis retirouse pronto co turbo roto. O motor de Cheever fallou dúas voltas máis tarde, mentres que Johansson retirouse na volta 5 con problemas no sistema de combustible. Cando o turbo de Patrese rompeu na volta 9, Piquet quedou no cuarto lugar detrás dos Ferrari e Prost, con de Cesaris quinto e Winkelhock sexto. Prost superou a Arnoux na volta 14, seguido de Piquet cinco voltas máis tarde. Logo, na volta 20, Prost pasou a Tambay e púxose líder, Piquet situouse segundo na volta 31. Nas últimas etapas da carreira, o motor de Winkelhock fallou e de Cesaris caeu detrás do seu compañeiro Mauro Baldi, mentres que Nigel Mansell, que cualificara 18º no segundo Lotus, fixo unha gran remontada, e pasou a Arnoux na volta 48 para poñerse 4º. Na bandeira a cadros, Prost estaba 19 segundos por diante de Piquet con Tambay, Mansell, Arnoux e Niki Lauda completando os seis primeiros.
No campionato de pilotos, Prost duplicou a súa vantaxe sobre Piquet a seis puntos, con Tambay dous puntos máis atrás. Renault logrou o liderado absoluto do Campionato de Construtores, tres puntos por diante de Ferrari.
Notas
A menos que se indique o contrario, todos os resultados da carreira tómanse de
Xavier Ribalta
Xavier Ribalta nado en Tàrrega, na provincia de Lleida, en 1943, é un músico catalán.
Mariner 3
Mariner 3 foi unha sonda espacial estadounidense lanzada o 5 de novembro de 1964 mediante un foguete Atlas Agena D desde o Centro Espacial de Cabo Cañaveral para estudar Marte, fallando no seu obxectivo.
Xavier Ribalta
Traxectoria
É fillo dunha familia de fortes vencellos coa terra e mais co catalanismo. Estas raíces estarán presentes sempre na súa forma de compor e de interpretar.
Mariner 3
Características
Mariner 3 pertenceu ó programa Mariner da NASA. Era idéntica á posteriormente exitosa Mariner 4 e a súa misión era facer un sobrevoo de Marte para facer medicións e observacións científicas, pero a cofia protectora que protexía á sonda durante o lanzamento non se abreu, impedindo o funcionamento da nave.
Xavier Ribalta
Traxectoria
A obra de Xavier Ribalta personifica a orientación máis xenuína da Cançó Catalá. A riqueza musical das súas composicións, valoradas en todo o mundo, o rigor na elección dos poetas musicados e a forza da interpretación son as súas armas principais. No fondo prevalece un aire épico, convertido en partitura que sae dunha voz profunda e chea, sempre á procura da ancha expansión do "vento libre" como dixera Rafael Alberti.
William Cavendish
William Cavendish, coñecido como o 4º duque de Devonshire, nado o 8 de maio de 1720 e finado o 2 de outubro de 1764, foi o Primeiro Ministro do Reino Unido entre o 1756 e o 1757.
Maria Bethânia
Maria Bethânia Viana Teles Veloso, máis coñecida como Maria Bethânia, nada en Santo Amaro da Purificação, Baía, o 18 de xuño de 1946, é unha cantante brasileira.
Carreira
Ten a marca de ser a segunda artista feminina en vendas de discos do Brasil, sendo a maior da MPB, con 26 millóns de copias. Atende polo alcume de Abella raíña por causa do primeiro verso da música que dá nome ao LP Mel de 1979.
Angradoira, Leiro, Abegondo
Angradoira é un lugar da parroquia de Leiro no concello coruñés de Abegondo, na comarca da Coruña.
Maria Bethânia
Familia
É tía do músico Moreno Veloso e irmá de Caetano Veloso, quen lle compuxo cancións como "Tá combinado" e "Reconvexo", e con quen cantou en dueto.
Athena 1
Athena 1 foi un foguete construído por Lockheed Martin con capital privado e pertencente á familia de foguetes Athena. Foi retirado do servizo por non obter os beneficios esperados.
Chiwetel Ejiofor
Chiwetelu Umeadi "Chiwetel" Ejiofor, OBE, nado o 10 de xullo de 1977 en Londres, é un actor inglés de teatro e cinema. Ó longo da súa carreira ten recibido numerosos nomeamentos ós premios BAFTA e Globos de Ouro.
Tour de Francia 1974
O Tour de Francia 1974 foi a 61ª edición da carreira ciclista máis importante do mundo. O percorrido de 4098 quilómetros comezou o 27 de xuño na cidade bretoa de Brest, e rematou o 21 de xullo no Velódromo de Vincennes de París, pasando por un total de catro estados diferentes: Francia, Bélxica, Reino Unido e España.
O Outeiro, Soutordei, Ribas de Sil
O Outeiro é un lugar da parroquia de Soutordei, no concello lucense de Ribas de Sil. No ano 2008 tiña 0 habitantes, 0 deles eran homes e 0 eran mulleres, o que supón un mantemento en relación ao ano 2007.
Tour de Francia 1974
Na carreira participaron 13 equipos, con 10 corredores por equipo, para un total de 130 corredores, dos cales remataron 105. As ausencias mais salientables eran o vixente gañador Luis Ocaña, o recente gañador da Vuelta a España José Manuel Fuente, o italiano Felice Gimondi e o neerlandés Joop Zoetemelk. Entre as presenzas máis importantes estaban Bernard Thévenet, Raymond Poulidor, Lucien Van Impe, Roger Pingeon, e sobre todo o recente gañador do Giro de Italia, o belga Eddy Merckx, que xa tiña 4 Tours no seu palmarés.
O Outeiro, Soutordei, Ribas de Sil
Toponimia
A orixe do topónimo é o latín, que é unha parte alta ou elevación do terreo.
Tour de Francia 1974
Vicente López Carril, do equipo KAS, presentouse como o único representante galego na carreira, cunha moi salientable participación, pois foi quen de acadar o 3º posto final na clasificación xeral, perdendo o 2º posto tan só na penúltima etapa contra o reloxo. Tamén acadou unha vitoria na 11ª tirada, unha etapa alpina que remataba en Serre Chevalier, sacándolle 54 segundos a Eddy Merckx.
Louden Up Now
Louden Up Now é o segundo álbum da banda estadounidense de dance-punk !!!, editado o 7 de xuño do 2004 a través de Touch and Go Records nos Estados Unidos e de Warp Records no resto do mundo. O disco foi recibido con boas críticas e nel a banda continua mesturando ritmos bailables funk con influencias post-punk.
Tour de Francia 1974
Eddy Merckx levou posto o maillot amarelo en 17 das 22 etapas, facéndose con 8 vitorias parciais e co seu 5º Tour de Francia. Domingo Perurena acadou a vitoria na clasificación da montaña, e Patrick Sercu na clasificación por puntos. En ámbalas dúas clasificacións, Eddy Merckx ocupou o segundo posto.
Louden Up Now
Orixinalmente unha das edicións do álbum incluía un disco extra cunha versión "limpa" do disco. A lista de temas da edición en vinilo, formada por dous discos, é a mesma que a do CD sen o corte 10. Unha versión de dous discos foi lanzda nalgúns países con temas adicionais. Unha destas cancións é "Sunday 5.17 AM", que posteriormente sería regravado para o álbum Myth Takes co nome "Yadnus".
Tour de Francia 1974
Etapas
200px|miniatura|dereita|A estación de esquí de [[Serre Chevalier presenciou a vitoria de Vicente López Carril na 11ª etapa.]]
Clasificación final
Eddy Merckx acadou o seu 5º Tour de Francia, igualando a cifra récord de 5 Tours acadada 10 anos antes polo francés Jacques Anquetil. Os 10 primeiros postos da clasificación xeral do Tour de Francia 1974 quedou do seguinte xeito: miniatura|300px|[[Eddy Merckx en 1974.]] O resultado final do Tour de Francia 1974 supuxo o primeiro podio dun ciclista galego na historia da carreira mais importante do mundo.
Brandariz, A Baíña, Agolada
Brandariz é un lugar da parroquia da Baíña, no concello pontevedrés de Agolada, na comarca do Deza. Segundo o INE, no 2008 tiña 8 habitantes (5 homes e 3 mulleres), o que supón unha diminución de 7 habitantes con respecto ao ano 2000.
As Portas, Soutordei, Ribas de Sil
As Portas é un lugar da parroquia de Soutordei, no concello lucense de Ribas de Sil. No ano 2008 tiña 3 habitantes, 2 deles eran homes e 1 era muller, o que supón un mantemento en relación ao ano 2007.
Brandariz
O topónimo Brandariz pode referirse a:
Amais, como apelido pode referirse a:
Portici
Portici é unha comuna italiana da rexión da Campania, provincia de Nápoles. Segundo o censo de 2010 tiña unha poboación de 58.905 habitantes. Esténdese por unha supreficie de 4 km², polo que tiña, na data citada, unha densidade de poboación de 14.726 hab/km², o que fai dela unha das cidades de maior densidade de poboación do mundo.
Desde o ano 2002 ostenta o título de Cidade. Portici limita coas comunas de Ercolano, Nápoles e San Giorgio a Cremano.
Portici é a sede da Facultade de Agronomía da Universidade Federico II, instalada no antigo Palacio Real de Portici construído polo rei Carlos VII de Nápoles (futuro Carlos III de España) como residencia para a familia Borbón. O edificio máis tarde caeu en desuso debido á construción do Palacio Real de Caserta e, posteriormente, foi a seda da Escola Superior de Agricultura (Scuola superiore di agricoltura), máis tarde o Instituto Superior Agrario (Istituto superiore agrario) e, finalmente, coa reforma entrada en vigor no curso académico 1935-1936, pasou a ter as funcións de sede da Facultade de Agronomía.
En Portici está o Museo Nacional Ferroviario de Pietrarsa (Museo nazionale ferroviario di Pietrarsa), no que se exhibe a primeira locomotora fabricada en Italia, que funcionaba na primeira liña férrea do país, a Napoli-Portici, inaugurada o 3 de outubro de 1839.
Na cidade naceron personalidades como o rei Carlos IV de España, Ettore Sannino, escultor e pintor, e Guglielmo Ferrero (1871-1943), estudoso do pensamento político.
The Connection
The Connection é o sétimo álbum da banda estadounidense de hard rock Papa Roach, publicado o 2 de outubro do 2012 a través do selo Eleven Seven Music. O disco está producido polo vocalista de Sixx:A.M. James Michael, que co-produciu o anterior traballo da banda Metamorphosis, e polo vocalista de Goldfinger John Feldmann. O primeiro sinxelo, "Still Swingin'", lanzouse o 24 de xullo.
Christiane Gohl
Christiane Gohl, nada en Bochum (Renania do Norte-Westfalia) en 1958, é unha escritora alemá, que escribe baixo os pseudónimos de Sarah Lark, Ricarda Jordan, Elisabeth Rotenberg ou co seu propio nome.
Traxectoria
O seu verdadeiro nome, Christiane Gohl, foi substituído a petición dos editores alemáns, por ser identificado como "a muller dos cabalos" en referencia aos máis de 150 libros sobre equitación, aínda que algúns deles asinounos cos nomes de Elisabeth Rotenberg, Leonie Bell e Stephanie Tano. Asina as súas novelas cos pseudónimos de Sarah Lark e Ricarda Jordan.
Visitou España como turista e decidiu establecerse. O seu soño frustrado foi estudar veterinaria, xa que se declara unha "amante empedernida" dos animais.
Estudou Educación, traballou como xornalista e redactora publicitaria, ademais foi guía turística, profesión que lle permitiu coñecer e encandearse con Nova Zelandia. Neste país transcorren as historias que a fixeron unha autora recoñecida no xénero da novela, coa súa trama baseada na cultura dos maorís e a colonización de Nova Zelandia.
Nun principio, o libro Im Land der weißen Wolke ía ser un só, pero debido a que se converteu nun best-séller, tomou a decisión de continualo, facendo deste unha triloxía. Polo de agora só hai dous libros editados da triloxía; ambos teñen como personaxe principal a unha muller.
Toledo Mud Hens
Toledo Mud Hens son un equipo de béisbol estadounidense das Ligas Menores (Minor League Baseball) con sede en Toledo, Ohio. O club, de clase Triple-A, compite na International League como membro da Midwest Division. Actualmente están afiliados aos Detroit Tigers da Major League Baseball. O equipo xoga os seus xogos como local no Fifth Third Field, un estadio inaugurado en 2002 con capacidade para 10.300 espectadores.
Boucello, Leiro, Abegondo
Boucello é un lugar da parroquia de Leiro no concello coruñés de Abegondo, na comarca da Coruña.
Provincia de Sakarya
miniatura|300px|Localización da provincia de Sakarya en Turquía. Sakarya é unha das 81 provincias (en turco: iller) nas que está dividida Turquía, situada no noroeste na rexión (bölge) do Mármara (Marmara Bölgesi). Ten unha superficie de, e contaba con habitantes no ano 2009.
A súa capital é a cidade de Adpazarı.
Parlamento de Finlandia
O Parlamento de Finlandia (en finés Suomen eduskunta, en sueco Finlands riksdag) e o parlamento unicameral de Finlandia, fundado o 9 de maio de 1906. De acordo coa Constitución de Finlandia, a soberanía pertence ao pobo, e este poder reside no Parlamento. O Parlamento está formado por 200 persoas, 199 das cales son elixidas cada catro anos entre 13 distritos que elixen de 7 a 22 representantes.
Van Halen II
Van Halen II é o segundo álbum da banda estadounidense de hard rock Van Halen, publicado o 23 de marzo de 1979 a través do selo Warner Bros. Records.
Listaxe de cancións
Todos os temas foron compostos por Eddie Van Halen, Alex Van Halen, Michael Anthony e David Lee Roth, agás onde se indique.
A Fontaíña de Abaixo, Lemaio, A Laracha
A Fontaiña de Abaixo é un lugar da parroquia de Lemaio no concello coruñés da Laracha na comarca de Bergantiños. Xunto con A Fontaíña de Arriba e A Fontaíña do Medio tiña 41 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales eran 17 homes e 24 mulleres.
Bridei III
O rei Bridei III (ou Bridei mac Beli; en irlandés antigo: Bruide mac Bili) (616/628?-693) foi un rei do pictos dende o ano 672 até o 693.
Bridei puido ter nacido no ano 616, ou non máis tarde de 628. Foi o fillo de Beli, rei de Alt Clut. A súa reclamación polo reinado pasou polo seu avó, o rei Nechtan dos pictos. O Historia Brittonum de Nennio conta que Bridei foi fratruelis do rei Ecgfrith's, curmán materno. A nai de Bridei foi probablemente a filla do rei Edwin de Deira.
RD-0106
RD-0106 é a designación dun tipo de motor foguete utilizado como segunda etapa dos mísiles R-9. Tamén é coñecido como 8D715.
Características
Os motores RD-0106 foron deseñados por Kosberg e funcionaban alimentados por osíxeno líquido e queroseno. Tiñan un pulo de 304,0 kN e usáronse como segunda etapa dos mísiles R-9.
Linguas benue-congo
As linguas benue-congo constitúen o maior grupo de linguas níxer-congo, cunhas 900 linguas segundo o Ethnologue 2009, e uns 270 millóns de falantes. Dentro deste grupo destacan as linguas bantús.
A clasificación destas foi proposta por Greenberg en 1963, meténdoas dentro das linguas volta-congolesas.
Clasificación
Segundo Williamson & Blench 2000, as linguas Benue-Congo divídense nos seguintes subgrupos: miniatura|400px|Xeografía das ramas benue-congolesas máis importantes.
Dionisia López Amado
Dionisia López Amado, nada en Cedeira en febreiro de 1928 e finada o 29 de novembro de 2008 en Buenos Aires, foi unha activista política galega, membro do grupo de Nais de Praza de Maio.
Traxectoria política
A finais dos anos setenta, Dionisia López pasou a integrar o colectivo de Nais de Praza de Maio, que reivindicaba información sobre o estado e situación dos asasinados e desaparecidos na Arxentina. Posteriormente fundou a Comisión de Familiares de Desaparecidos Españois, e era a presidenta da Comisión por la Memoria, la Verdad y la Justicia de Zona Norte, unha plataforma de reivindicación histórica do distrito de Tigre, localidade onde vivía.
Vida persoal
Faleceu a causa dunha peritonite.
Galardóns
Distinción Rosalía, entregada polo colectivo Herbas de prata, 2007.
Sonja Henie
Sonja Henie, nada en Oslo o 8 de abril de 1912 e finada na mesma cidade o 12 de outubro de 1969 foi unha patinadora norueguesa, campioa olímpica de patinaxe sobre xeo en tres ocasiones, dez veces campioa do mundo (1927-1936) e seis veces campioa de Europa (1931-1936). Desenvolveu tamén unha ampla traxectoria como actriz.
Traxectoria
Sonja Henie naceu en Cristiania (actual Oslo), filla de Wilhem Henie, campión do mundo de ciclismo e próspero comerciante de peles. O seu pai contratou os mellores adestradores do mundo incluíndo a bailarina rusa Tamara Karsavina, para converter a súa filla nunha celebridade do deporte. Logrou a medalla de ouro en tres xogos olímpicos consecutivos. Nos Xogos Olímpicos de 1924 en Chamonix, Sonja ocupou a oitava praza pero con tan só once anos e sendo xa campioa do seu país. Na seguinte edición dos xogos olímpicos acudiu como campioa do mundo (logrado en 1927 con tan só 14 anos) e logrou a súa primeira medalla de ouro olímpica. Dende ese momento logrou outras dúas medallas de ouro olímpicas máis nos xogos seguintes.
Sonja foi a primeira patinadora en adoptar como vestimenta a saia característica das patinadoras e de realizar elaboradas coreografías. A súa técnica innovadora e o seu estilo elegante transformaron o deporte da patinaxe e convertérona nunha lenda deste deporte. Tamén foi unha boa xogadora de tenis.
Henie chegou a ser tan popular que a policía tiña que intervir nas súas aparicións públicas para controlar a gran masa de afeccionados. Trala súa terceira medalla de ouro olímpica nos Xogos de Garmisch-Partenkirchen, en 1936, Sonia pasou ao profesionalismo participando en diversos espectáculos onde logrou grande éxito, sobre todo nos Estados Unidos. En 1938 publicou a súa autobiografía, que foi reeditada e volta a publicar en 1954. En 1941 logrou a nacionalidade norteamericana. Retirouse das actuacións en 1958 co filme Hello, London.
Casou en tres ocasiones, con Dan Topping, Winthrop Gardiner, e finalmente co rico mecenas de arte noruegués Niels Onstad en 1956. Xuntos fixaron a súa residencia en Oslo onde acumularon unha importante colección de arte moderna que serviu para a creación do Henie-Onstad Art Centre en Høvikodden, preto de Oslo.
A mediados dos anos 60 foi diagnosticada de leucemia, a cal lle provocou a morte en 1969 á idade de 57 anos durante un voo entre París e Oslo.
Controversia
As conexións de Henie con Adolf Hitler e outros altos funcionarios nazis foi obxecto de controversia antes, durante e despois da segunda guerra mundial. Durante a súa carreira como patinadora, presentouse frecuentemente en Alemaña e era unha das artistas favoritas do público alemán e persoalmente de Hitles.
A controversia xurdiu cando Henie recibiu a Hitler cun saúdo nazi durante unha exposición en Berlín antes dos Xogos Olímpicos de Inverno de 1936, polo que foi fortemente criticada pola prensa norueguesa. Henie non repetiu o saúdo nos xogos de Garmisch-Partenkirchen, mais tras a competición aceptou un convite para xantar con Hitler na súa casa das proximidades de Berchtesgaden, onde Hitler presentou a Henie cunha foto autografada. Despois de comezar a súa carreira no cinema, Henie mantivo estas conexións, por exemplo, organizando persoalmente con Joseph Goebbels o lanzamento do seu primeiro filme, One in a Million (1936), en Alemaña. Durante a ocupación de Noruega pola Alemaña nazi, as tropas alemás viron unha foto autografada de Hitler no piano da casa da familia Henie en Landøya, Asker. Como resultado, ningunha das propiedades de Henie en Noruega foron confiscadas ou damnificadas polos alemáns.
Henie nacionalizouse estadounidense en 1941 e como moitas estrelas de Hollywood, apoiou o esforzo de guerra do paías mediante a United Service Organization e actividades similares; con todo, tivo coidado de evitar apoiar o movemento de resistencia norueguesa ou faces declaracións públicas contra os nazis. Iso fixo que fose criticada por noruegueses e estadounidenses, aínda que fixo un retorno triunfal a Noruega coa súa xira Holiday on Ice en 1953 e 1955.
Parellas
(con Arne Lie)
Os 14 puntos de Wilson
250px|miniatura|Imaxe do Presidente Wilson. Os Catorce Puntos foron unha serie de propostas redactadas nun discurso do presidente dos Estados Unidos Woodrow Wilson no final da primeira guerra mundial, facendo un chamamento ás nacións europeas en conflito para que detiveran o fogo e deran paso á reconstrución do continente.
Isto permitiría desvanecer a pantasma da guerra en todo o planeta e a conformación dunha nova orde mundial. O discurso foi dado o 8 de xaneiro de 1918 ante o Congreso dos Estados Unidos.
Ditos puntos son:
De aquí sae a iniciativa para a conformación dunha Sociedade de Nacións, antecedente das Nacións Unidas.
Casa da Moeda Real de Bélxica
A Casa da Moeda Real de Bélxica (en francés: Monnaie royale de Belgique -MRB-; en neerlandés: Koninklijke Munt van België -KMR-) foi o establecemento público do Reino de Bélxica encargado da cuñaxe de moeda ata o cesamento da súa actividade en 2017.
As moedas producidas nesta factoría eran logo distribuídas polo Banco Nacional de Bélxica.
Na súa condición de empresa estatal, a ceca belga dependeu da Administración do Tesouro (Administration de la Trésorerie), baixo a autoridade do Ministerio das Finanzas.
Os seus eidos de actividade foron:
O edificio que albergou a Monnaie royale de Belgique está en Bruxelas, entre a estación Central e a estación do Norte, preto da Torre das finanzas (Tour des Finances).
O 23 de outubro de 2017, a Casa Real de Moeda de Bélxica realizou as súas derradeiras cuñaxes, xa que a partir desa data o Goberno belga decidiu encomendar a produción das súas moedas a unha compañía privada.
Sítidos
miniatura|dereita|240px|Un gabeador azul ([[Sitta europaea|S. europaea caesia) en pleno voo. Esta especie presenta a maioría das características comúns dos gabeadores, como un peteiro longo e bicudo, partes superiores de cor azul agrisada e partes inferiores claras. Obsérvase tamén o menor tamaño lonxitudinal da primeira pluma remeira primaria.]] Os sítidos (Sittidae) son unha familia de aves paseriformes que comprende un único xénero, Sitta, formado por 28 especies. Reciben vulgarmente o nome de gabeadores, aínda que este nome tamén se lles dá aos Certhia e Tichodroma, que non están directamente relacionados. En Galicia vive a especie Sitta europaea (gabeador azul ou piquelo azul ).
Caracterízanse por ter a cabeza grande, a cola curta, o peteiro bicudo e as patas fortes. A maioría das especies teñen as partes dorsais grises ou azuladas, e unha lista ocular negra, que contrastan coas partes inferiores claras, aínda que algunhas especies do sueste asiático, como S. formosa, teñen plumaxes máis complexas e coloridas. A deda externa destas aves está unida na súa base á deda media, grazas ao cal poden gabear pola codia das árbores doadamente, igual que os petos.
A maioría dos gabeadores habita en bosques temperados ou de montaña das rexións holártica e indomalaia, mais dúas das súas especies adaptáronse a ambientes rochosos de zonas máis cálidas e secas de Eurasia. Porén, a maior diversidade encóntrase no sur de Asia, e as semellanzas entre especies fan difícil a identificación. A maioría son aves sedentarias e viven na mesma zona todo o ano; porén, a especie norteamericana S. canadensis migra cara a climas temperados durante o inverno. Algunhas especies teñen distribución restrinxida e están ameazadas pola deforestación.
Son paxaros omnívoros: aínda que se alimentan principalmente de insectos, complementan a súa dieta con noces e sementes, especialmente en inverno. Buscan insectos ocultos entre a codia das árbores gabeando polos troncos e pólas, ás veces boca abaixo, e rara vez pousan en matogueiras ou no chan. Adoitan alimentarse en solitario no seu territorio durante a tempada de reprodución e cría, sinalándoo con fortes gritos e cantos sinxelos; mais poden unirse a bandadas mixtas para conseguir alimento durante o resto do ano. Teñen o costume de almacenar alimento entre as fírgoas da codia das árbores.
Viven e aniñan en buratos ou gretas; as especies máis pequenas poden escavar o seu propio burato nas árbores, pero as demais reutilizan de forma sistemática as cavidades xa existentes. Moitos gabeadores estreitan a entrada do seu niño con barro, co propósito de reducir o diámetro e limitar a depredación ou a competencia.
Descrición
miniatura|240px|Grazas ás súas fortes [[garras poden gabear e permanecer colgados, como este Sitta carolinensis en Ontario, Canadá.]] Os gabeadores forman unha familia relativamente homoxénea morfoloxicamente. Son aves repoludas con ás curtas arredondadas e cola curta, cadrada e con doce plumas. Cada á ten dez plumas primarias, a primeira delas máis curta. O peteiro é robusto, longo e bicudo; as patas son curtas e con dedas con disposición anisodáctila, que posúen garras fortes. En xeral, as súas partes superiores son de cor azul cincenta, aínda que algunhas especies asiáticas teñen a plumaxe azul violácea (estas especies teñen peteiros amarelos ou avermellados). En cambio, as súas partes inferiores son de coloracións claras e cálidas, que varían desde unha cor abrancazada a diversos tons beiges, amarelos, laranxa, vermello ou lila, especialmente vivos na zona peitoral. Estas cores contrastan cos tons verdes e castaños predominantes nos bosques, pero a súa plumaxe dorsal é dabondo escura como para que estes paxaros pasen desapercibidos.
Os patróns da cabeza varían segundo a especie. Na súa maioría consisten nunha longa lista ocular negra e un píleo total ou parcialmente escuro que contrasta cunha lista superciliar case sempre presente. Apenas presentan dimorfismo sexual, pero machos e femias poden diferir na cor da zona inferior, sobre todo nos flancos e debaixo da cola. En especies con lista ocular ou píleo escuros, os machos adoitan ser máis pálidos e claros que as femias. Os exemplares novos ou aves de menos dun ano son case indistinguibles dos adultos. Todas as especies realizan, polo menos, unha muda despois da tempada de reprodución e algúns incluso unha muda prenupcial. Os individuos máis novos experimentan durante o verán a súa primeira muda posxuvenil, agás a das plumas de voo.
O tamaño varía entre as distintas especies e subespecies, aínda que todas son aves pequenas. Os gabeadores que habitan nos bosques de coníferas adoitan ser máis pequenos (como tendencia xeral); un exemplo é o reducido tamaño das subespecies asiáticas do gabeador azul (S. europaea) en comparación coa subespecie nominal. A especie S. magna, que é a máis grande do xénero, alcanza os 19,5 cm de lonxitude e pesa entre 36 e 47 g. Noutro extremo están S. canadensis, S. pusilla e S. pygmaea, que chegan a medir só 10 cm de longo e pesar arredor de 10 g. A lonxitude da á varía entre 60 e 120 mm dentro de cada especie, pero cunha variabilidade xeográfica significativa e con moitas semellanzas entre elas. Por exemplo, para especies que non se parecen, como S. tephronota e S. neumayer, as ás teñen a mesma lonxitude, de pouco máis de 80 mm, pero a primeira especie é de maior tamaño que a segunda, aínda que son simpátricas.
Vocalizacións
Son aves ruidosas e emiten diferentes tipos de asubíos, trilos e alaridos nas súas chamadas. Os cantos de cortexo adoitan ser idénticos ás súas chamadas de contacto aínda que máis prolongados. Algunhas especies defenden o seu territorio durante a tempada de reprodución con cantos e chamadas fortes, con tons de tipo desafiante ou de preparación para o combate. En América do Norte, o gabeador canadense (S. canadensis), que comparte en gran medida a súa área de distribución co paxaro Poecile atricapillus, pode recoñecer os gritos deste último. O Poecile emite sutís variacións nas súas chamadas de alarma que informan sobre o risco e tamaño de posibles depredadores. Aínda que a maioría das aves recoñecen as chamadas de alarma doutras especies, o gabeador pode interpretar tales variacións nos gritos dos Poecile e responder axeitadamente.
Considérase que o canto do gabeador azul é o máis variado e audible da familia, e consiste nunha serie de asubíos claros, lentos e lixeiramente ascendentes ou descendentes. Describiuse como «vuih, vuih, vuih, vuih… ou viiu, viiu, viiu, viiu… ou en variacións rápidas, vivivivivivivi, con clara sonoridade». En 1996 publicáronse algúns sonogramas de chamadas e cantos de S. e. arctica, e neles a voz foi descrita como «significativamente diferente» á do gabeador azul, pero non se realizou unha investigación definitiva do tema.
Reprodución
Todos os sítidos constrúen o seu niño nas cavidades das árbores, coa excepción de dous que aniñan en ambientes rochosos —o S. neumayer e o S. tephronota—, e fan os seus niños en covas preexistentes ou ocos de petos (Dendrocopos major) en árbores vellas. Un simple burato recheo con materiais moles pode acomodar a posta. Algunhas especies incorporan ao seu niño musgo, herba, pelos e plumas, como fan o resto dos paseriformes; outros, en cambio, utilizan cachos de codias e cascas de sementes.
Os membros da superespecie S. canadensis furan os seus propios buratos nas árbores, mais a maioría dos sítidos utilizan orificios naturais ou vellos niños de petos. Varias especies recobren con lama as cavidades, selando as gretas e reducindo o tamaño da entrada do burato; isto evitaría que os competidores entren na cavidade. O gabeador canadense asegura a entrada do niño cun material composto que elabora a partir de resinas pegañosas de coníferas e barro; o macho aplícaa no exterior e a femia no interior. Esta resina serviría para disuadir os depredadores ou competidores, e os doños do niño evítana internándose directamente polo orificio de entrada. A especie S. carolinensis espalla a esencia de meloidos (coleópteros) arredor da entrada do seu niño, cuxo cheiro desagradable pode disuadir os esquíos, que son os que na natureza compiten con eles polas cavidades naturais.
S. neumayer constrúe un niño con forma de cabazo usando barro, feces e pelos (ou plumas), e decora o exterior e pecha gretas próximas con plumas e ás de insectos. Os niños encóntranse en gretas de rochas, covas e debaixo de saíntes en cantís ou edificios. S. tephronota constrúe unha estrutura similar, pero menos complexa e situada na entrada dunha cavidade. Os niños poden ser pequenos en tamaño pero chegan a pesar ata 32 kg. Esta especie tamén aniña ocasionalmente en marxes escarpadas ou ocos de árbores e pode agrandar o burato se a cavidade é demasiado pequena. Porén, estes métodos de protección non son plenamente efectivos: en Asia viuse un Acridotheres tristis ocupando un niño dun gabeador indio cuxas paredes non estaban completamente terminadas; nun caso similar, o Acridotheres intentara derrubar sen éxito ditas paredes.
A Fontaíña de Arriba, Lemaio, A Laracha
A Fontaiña de Arriba é un lugar da parroquia de Lemaio no concello coruñés da Laracha na comarca de Bergantiños. Xunto con A Fontaíña de Abaixo e A Fontaíña do Medio tiña 41 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales eran 17 homes e 24 mulleres.
Sítidos
Reprodución
miniatura|Un ovo de S. europaea. Os sítidos son monógamos. Os ovos que poñen son de cor branca, con manchas avermelladas ou amarelas. O tamaño da posta varía dunha especie a outra e adoita ser maior nas especies que habitan en latitudes máis setentrionais. Chocan os ovos durante de 12 a 18 días e isto realízao só a femia ou ambos os proxenitores, segundo a especie. Os pitiños son altriciais (espidos e dependentes) e a crianza dura de 21 a 27 días. O macho e a femia coidan da súa alimentación e só nas dúas especies máis pequenas de América do Norte —S. pygmaea e S. pusilla— os machos da niñada anterior poden incluso axudar os pais coa alimentación.
Demografía e predadores
miniatura|O peto real ([[Dendrocopos major), que proporciona ocos para a nidación aos sítidos, tamén pode ser un importante depredador de niños dalgunhas especies, como o gabeador azul ou o gabeador corso. ]]
Para algunhas especies das que se dispón de datos, a media da duración da vida dun sítido varía de dous a tres anos e medio, aínda que se informou de espécimes de máis de dez anos. A taxa de supervivencia anual (o cociente entre o número de individuos vivos ao rematar o ano e o número de individuos vivos ao comezo) varía segundo a especie e rexión: mentres que é o 61,6 % para os machos de S. whiteheadi, no caso de S. carolinensis oscila entre o 35 % en Maryland e o 12 % en Arizona; en S. europaea é do 42 a 47 % en Suecia, 51-59 % en Bélxica, 67 % en Siberia, e 53 % a nivel xeral.
Comparten depredadores co resto de aves dos bosques: os falcóns, os bufos, os esquíos e os petos. Un estudo estadounidense relacionou a estratexia reprodutiva da especie co seu comportamento fronte aos depredadores. O obxectivo era analizar a disposición dos machos gabeadores a alimentar as femias no período de incubación, en función da presenza nas proximidades da ave rapaz gabián americano (depredador de individuos, pero non de ovos) ou do paseriforme Troglodytes aedon (depredador de crías pero non de adultos). A especie S. carolinensis, que ten unha esperanza de vida máis curta que S. canadensis pero cun maior número de crías, reaccionaba con maior rapidez perante a presenza de depredadores de ovos, mentres a especie canadense, que vive máis tempo, estaba máis estresada en presenza de aves rapaces. Este resultado confirma a teoría de que as especies con esperanza de vida longa se benefician das taxas de supervivencia dos adultos, mentres que as aves con vida máis curta invisten máis na supervivencia das súas amplas niñadas.
O frío pode ser un problema para as pequenas aves sedentarias. Varias especies de sítidos forman grupos onde os individuos se arrexuntan uns contra outros para descansar. Por exemplo, os S. pygmaea poden formar grupos de ata 170 individuos; tamén poden reducir a temperatura corporal e aproveitar deste modo a hipotermia e o metabolismo lento como recursos para conservar a enerxía.
Alimentación
miniatura|esquerda|Un gabeador azul alimentándose de sementes de [[Helianthus|xirasol en Polonia.]] miniatura|150px|Un S. carolinensis sacando unha semente do comedeiro. Teñen un nicho ecolóxico moi similar ao dos petos: procuran alimento dos troncos e pólas das árbores e transportan a comida nos seus bicos como faría un peto. Porén, a diferenza dos petos e dos Certhiidae, non utilizan as súas colas para manter o equilibrio, senón que dependen das súas fortes patas e dedas para moverse dando pequenos saltos. Os sítidos poden descender cabeza abaixo polos troncos e pendurarse das pólas. Os que viven en ambientes rochosos —S. neumayer e S. tephronota— contan con métodos similares de exploración forestal aos dos demais sítidos, mais aliméntanse nas superficies rochosas e en ocasións en edificios. Durante a tempada de reprodución as parellas adoitan alimentarse unicamente dentro do seu territorio, pero fóra deste período poden unirse aos ferreiriños ou formaren bandadas mixtas de alimentación. Por outra parte, o biólogo alemán Hans Löhrl sinalou que na maioría dos casos son aves asociais.
A súa dieta componse principalmente de insectos e outros invertebrados, especialmente na tempada de cría, durante a cal estes paxaros se alimentan case exclusivamente de presas vivas. A maioría das especies consomen sementes en inverno, cando os invertebrados son máis escasos. Os gabeadores poden agochar metendo nas gretas das árbores os alimentos de maior tamaño (como insectos grandes, caracois, landras e sementes) para así golpealas cos seus fortes bicos e poder abrilos. A especie S. pusilla pode usar un cacho de codia a modo de panca para levantar outros cachos do tronco e atopar comida. Pode transportar esta frramenta de árbore en árbore ou utilizala para cubrir un escondedoiro de sementes. Administran almacéns de alimentos, principalmente de sementes, situados nas gretas das árbores, no chan, debaixo de pedras pequenas ou detrás de anacos de codia. Poden lembrar estes escondedoiros durante 30 días. Os sítidos de zonas rochosas (troglodítidos) tamén poden usar escondedoiros e almacenar caracois nas gretas, por exemplo. No caso de S. europaea, as aves observadas evitaron sacar alimento dos seus escondedoiros en condicións relativamente benignas, preferindo reservalos para épocas máis adversas. Tamén se observou que o gabeador canadense almacena alimento durante a noite, o que o convertería no único da familia cunha considerable actividade nocturna.
Distribución
Os sítidos están presentes en gran parte do hemisferio norte: América do Norte e América Central setentrional, a maior parte de Europa e en Asia ata chegar á liña de Wallace. A maior diversidade encóntrase nas rexións montañosas de Asia Central e do Sur, onde existen unhas vinte especies. Hai cinco especies en Europa e en América do Norte hai catro. En África, só existen dúas especies con poboación extremadamente limitada: unha subespecie do gabeador azul (S. europaea hispaniensis) nos bosques de cedros do Rif marroquí e do gabeador de Cabilia (S. ledanti), endémico dalgunhas pequenas áreas de Cabilia (Alxeria). O xénero está ausente en América do Sur e Oceanía.
A maioría das especies son sedentarias e residentes anuais, e o único que realiza unha migración dabondo notable é o gabeador canadense (S. canadensis), que inverna en América do Norte, pero abandona as partes máis setentrionais da súa distribución, é dicir, algunhas zonas de reprodución no Canadá. Encontráronse individuos erráticos desta especie nas Bermudas, Islandia e Inglaterra. Documentouse tamén que algunhas subespecies de S. europaea en Siberia percorren a franxa de bosque boreal euroasiático ata Finlandia e Suecia; Löhrl supón que esta migración interna se debe á superpoboación.
Hábitat
Normalmente a maioría dos sítidos son forestais e habitan bosques temperados de montaña, pero dúas especies —S. neumayer e S. tephronota— adaptáronse a hábitats rochosos das rexións máis áridas de Eurasia: pasan o inverno en zonas boscosas, pero aniñan en ladeiras ou cantís rochosos. As diferentes especies de sítidos teñen preferencias ecolóxicas diferentes con respecto aos tipos de bosque. Por exemplo, o gabeador corso (S. whiteheadi) está fortemente asociado con bosques de piñeiro corso (Pinus nigra var. corsicana), mentres que o gabeador azul (S. europaea) habita en todo tipo de bosques caducifolios ou mixtos, e aniña en bosques de coníferas na parte máis setentrional da súa área de distribución. Nalgunhas partes de Asia, onde coexisten moitas especies na mesma zona xeográfica, invariablemente existe unha separación altitudinal das especies segundo o seu hábitat óptimo.
As especies encóntranse especialmente en climas temperados. As especies máis setentrionais viven en altitudes próximas ao nivel do mar mentres que as de máis ao sur buscan altitudes con temperaturas máis frescas. Por exemplo, S. europaea e S. canadensis viven en altitudes baixas no norte da súa área de distribución, pero aniñan en zonas montañosas cara ao sur. O gabeador azul do norte de Europa aniña ao nivel do mar cando a temperatura está entre 16 e 27 °C no mes de xullo, pero en altitudes de entre 1.750 e 1.850 m en Marrocos. S. frontalis é a única especie da familia que habita en bosques tropicais de altitudes baixas.
Historia taxonómica
180px|miniatura|Detalle da obsoleta familia Tenuirostres (ou Leptoramphes) dos paseriformes, onde os gabeadores foran anteriormente clasificados pola forma do bico.
O xénero Sitta foi descrito en 1758 polo naturalista sueco Carl von Linné no seu Systema Naturae. Linné só describiu unha especie, o gabeador azul, e situouno en «Picae», como fixera cos papagaios, petos, martiños peixeiros e colibrís, entre outros. O nome do xénero deriva do grego antigo σίττη (síttē), unha palabra que se encontra na Historia dos animais de Aristóteles. Atendendo ás distintas publicacións sobre a súa clasificación, o xénero colocouse en grupos diferentes dentro dos paseriformes. Estas clasificacións baseábanse esencialmente na forma do bico. Así, por exemplo, André Marie Constant Duméril colocou os gabeadores na familia Tenuirostres, e, máis tarde, Georges Cuvier entre os Conirostres.
A familia Sittidae foi descrita como tal por René Primevère Lesson en 1828. En 1950, Charles Vaurie identificou dúas subfamilias: Sittinae, que agrupaba os gabeadores, e Tichodromadinae, unicamente conformada polo Tichodroma muraria. De feito, Vaurie considerou esta última especie como intermedia entre gabeadores e Certhia, pero a textura da súa plumaxe, a forma e os motivos da súa cola son máis próximos aos sítidos. Porén, o Tichodroma pasou a unha familia separada, Tichodromadidae. Outros grupos de aves con similitudes morfolóxicas foron situados algún tempo en Sittidae, pero en 1951 Ernst Mayr e Dean Amadon cualificaron a familia de «vertedoiro», por agrupar aves con trazos superficiais similares aos dos gabeadores sen afinidades filoxenéticas claras. Estes grupos inclúen, ademais dos Daphoenositta (Neosittidae) de Australasia, o vanga gabeador (Hypositta corallirostris) da familia Vangidae, os Climacteridae de Australasia, os Rhabdornis filipinos da familia Sturnidae ou dúas especies do xénero Salpornis (que normalmente son colocadas en Certhiidae) de África e a India.
Todos estes grupos sufriron unha evolución converxente no mesmo nicho ecolóxico, pero non están directamente relacionados cos Sitta, polo que xa foron retirados da familia Sittidae, de modo que na familia só quedou o xénero Sitta, aínda que Salpornis é incluído ocasionalmente. En virtude das similitudes morfolóxicas, o nome común «gabeador» ou, nalgúns idiomas, «sitela», tamén se outorgou a aves non relacionadas: ese é o caso de Hypositta corallirostris (chamado «vanga gabeador») e do macrosfénido Sylvietta brachyura.
Desde hai moito tempo, os taxónomos tiveron problemas para definir o status da familia,, xa que os Sitta e Tichodroma se situaron preto dos Certhiidae e os Paridae nas clasificacións. Autores como Peters (1967), Voous (1977) e Mayr e Amadon (1951) apoiaron a tese da agrupación Sittidae-Paridae. En 1957, o ornitólogo francoestadounidense Charles Vaurie chegou a agrupar os gabeadores e páridos co Tichodroma, dentro da mesma familia, ou como unha subfamilia (chamada «Sittinae») dentro de Paridae (nunha publicación de 1959). A diferenza dos anteriores, Wolters, na súa obra Die Vogelarten der Erde: Eine systematische Liste mit Verbreitungsangaben sowie deutschen und englischen Namen (1975-1982), separou os gabeadores dos páridos e moitas outras familias relacionadas con estes dous, e refutou calquera outra relación entre eles; porén, cambiou a súa postura en Die Vögel Europas im System der Vögel: eine Übersicht (1983), ao aproximar un pouco ambas as familias.
En 1990, Charles Sibley e Jon Ahlquist aproximaron os gabeadores aos cértidos na súa clasificación, pero consideraron que a diverxencia dos páridos se producira moito antes. Os estudos etolóxicos de ambas as familias foron infrutuosos, así como os resultados da observación da capacidade de escalar e procurar alimento na codia das árbores.
En 2006, investigadores suecos sacaron os gabeadores e afíns da superfamilia Sylvioidea.
Os gabeadores clasifícanse agora nas superfamilias Certhioidea —como a definiron Cracraft et al. en 2004 sobre a base de indicadores nucleares e mitocondriais— ou Muscicapoidea —por autores que non recoñecen a teoría dos Certhioidea—. As relacións entre os grupos dentro da superfamilia Certhioidea seguen sendo bastante imprecisas, como a posición exacta de Certhia na superfamilia, ou que Salpornis, que polo xeral se clasifica en Certhiidae, podería ser máis próximo aos gabeadores.
Especies actuais
As relacións con outros grupos de especies tampouco están ben definidas. En 2006, o ornitólogo Edward C. Dickinson propuxo unha revisión dos gabeadores asiáticos escindidos do xénero Sitta. Propuxo colocar determinados gabeadores do sur de Asia con bicos amarelos —S. frontalis, S. solangiae e S. oenochlamys— nun só xénero, crear un terceiro xénero para S. azurea e, posiblemente, un cuarto para S. formosa. En 2012, un equipo estadounidense demostrou que S. carolinensis, que á súa vez conta con sete subespecies, en realidade está composta por polo menos catro liñas sen fluxo xenético entre eles, distinguibles pola súa morfoloxía e canto, e, por tanto, podería conter moitas especies sen clasificar. Do mesmo modo que hai especies con estado flutuante, Sitta przewalskii tamén é considerado unha subespecie con distribución moi disxunta da de S. leucopsis.
De acordo coa versión 6.4 do Congreso Ornitolóxico Internacional e o ornitólogo británico Alan P. Peterson, o xénero posúe as 28 especies que figuran na seguinte táboa por orde sistemática:
Híbridos observados
miniatura|110px|Debuxo que acompaña a descrición orixinal de Sitta caesia Wolf, 1810. Moitas especies poden hibridarse cando as súas distribucións entran en contacto. En orde alfabética, observáronse os seguintes híbridos na natureza:
Especies fósiles
miniatura|Fósil descrito coa denominación «Sitta senogalliensis».
En 1852, Paul Gervais describiu un fósil do Eoceno superior en Montmartre, baixo o nome de «''Sitta? cuvieri''» sen estar seguro da composición do xénero, pero ao encontrar o bico e as patas indicou que se parecían ás dos gabeadores. Este taxon foi desprazado posteriormente de Sitta a un novo xénero, Palaegithalus, por Alphonse Milne-Edwards; en 1933 considerouse como pertencente á familia Paridae por Kálmán Lambrecht e a Motacillidae por Jean Brunet en 1970. Finalmente, en 1998 Gerald Mayr suxeriu que a proximidde de Sylviornis con Sitta cuvieri demostraría que son sinónimos; eses taxons mantéñense en incertae sedis.
En 1888, Alessandro Portis describiu Sitta senogalliensis baseándose en restos fósiles atopados en Senigallia (Italia), que datan de finai do Mioceno. Porén, a permanencia deste fósil na familia púxose en dúbida e a especie considérase tamén incertae sedis desde 2002.
En 2008, encontrouse o fósil dun tarsometatarso dereito en Baviera e foi descrito co nome Certhiops rummeli. Datado no Mioceno, probablemente pertenza a un paxaro gabeador da superfamilia Certhioidea, aínda que a posición exacta neste grupo non se determinou.
Subfamilias e subxéneros
miniatura|right|400px|Buturlín tivo en conta diferenzas morfolóxicas entre as subespecies do gabeador azul (como por exemplo a forma do bico) para elevar S. e. arctica á categoría de especie. En 1916, o ornitólogo ruso Serguei Aleksandrovich Buturlín publicou unha revisión da familia, como resultado de dez anos de traballo. Describiu especialmente tres novas subespecies, pero sobre todo varias subfamilias, xéneros e subxéneros, aínda que daquela o xénero era considerado moi homoxéneo. Ofreceu a seguinte disposición:
Hoxe en día a maioría dos autores modernos recoñecen que este xénero agrupa todos os gabeadores, coa notable excepción de Hans Wolters Edmund, quen, no seu libro Die Vogelarten der Erde (publicado entre 1975 e 1982), presentou unha división en catro xéneros e varios subxéneros, e incluíu unha serie de taxons de Buturlín. Porén, os dous gabeadores pequenos —S. pygmaea e S. pusilla— non foron colocados en ningún subxénero, pero, en 1993, o zoólogo suízo Urs Noel Glutz von Blotzheim reutilizou o subxénero Sitta (Mesositta) de Buturlín para agregar nel as dúas especies asiáticas. O resultado foi unha división en subxéneros, pouco utilizada, que inclúe as especies en sete subxéneros e compostos:
Filoxenia
miniatura|Un gabeador de Cabilia colgado dun tronco nun selo de correos alxeriano. En 1976, foi clasificado por Jacques Vielliard dentro dun grupo chamado «as sitas mesoxeas»; porén, en 1978, foi resituado na primeira filoxenia proposta para os gabeadores, posteriormente invalidada.