cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cooperación (evolución)
Beneficios na fitness indirectos
Este mecanismo é similar ao que acontece co efecto barba verde, pero co efecto barba verde o actor terá que identificar cales dos seus compañeiros sociais comparten xenes para cooperar. Un sistema barba verde debe sempre darse á vez en individuos e alelos para producir un trazo perceptible, e debe producirse o recoñecemento dese trazo nos outros, e o tratamento preferencial a aqueles nos que este se recoñece. Atopáronse exemplos de comportamento barba verde en hidrozoos, mofos mucosos, lévedos, e formigas. Un exemplo é o que se observa nos lagartos Uta stansburiana, que poden ter gorxa azul ou laranxa. Os machos de gorxa azul establecen os seus territorios preferencialmente preto uns dos outros, de modo que os machos de gorxa azul veciños nese territorio ocupado só por eles teñen máis éxito en conseguir parellas. Porén, os machos de gorxa azul que están (nos límites do territorio dos azuis) preto de machos de gorxa laranxa máis grandes e agresivos pagan un prezo.
Selección a multinivel
A teoría da selección a multinivel suxire que a selección opera sobre máis dun nivel: por exemplo, pode operar a nivel atómico e molecular nas células, ou a nivel das células no conxunto do corpo, e tamén a nivel do organismo completo, e mesmo a nivel de comunidade ou especie. Calquera característica dun nivel que non é competitiva con outras do mesmo nivel será eliminada, mesmo se o nivel inferior é moi competitivo. Un exemplo clásico son os xenes que preveñen o cancro. As células cancerosas divídense incontrolablemente, e a nivel celular teñen moito éxito, porque se reproducen (no curto prazo) moi ben e superan na competencia ás outras células do corpo. Porén, a nivel de organismo completo, o cancro con frecuencia é mortal, e iso impide que continúe a súa reprodución. Por tanto, cambios no xenoma impiden que o cancro sexa favorecido (por exemplo, causando que as células danadas actúen cooperativamente destruíndose elas mesmas). A teoría da selección a multinivel sostén que poden ocorrer efectos similares nos individuos, por exemplo, para causar que os individuos cooperen para evitar comportamentos que os favorezan a curto prazo, pero que destrúen a comunidade (e aos seus descenentes) a longo prazo.
Efecto mercado
Unha teoría que presenta un mecanismo que podería levar á evolución da cooperación é o "efecto mercado" como suxeriu Noe e Hammerstein. O mecanismo depende de que en moitas situacións existe un termo medio de compromiso entre a eficiencia para obter un recurso desexado e a cantidade de recursos que se poden obter activamente. Nese caso, cada socio nun sistema podería beneficiarse de especializarse en producir un recurso específico e de obter o outro recurso polo comercio. Cando hai só dous socios, cada un pode especializarse nun recurso, e comerciar para conseguir o outro. Para comerciar por un recurso cómpre a cooperación co outro socio e inclúe un proceso de poxar e relear.
Este mecanismo pode darse tanto dentro dunha especie ou grupo social coma dentro dun sistema de varias especies. Pode tamén aplicarse a un sistema de múltiples socios, no cal o propietario dun recurso ten o poder de elixir o seu socio para a cooperación. Este modelo pode aplicarse a sistemas naturais (hai exemplos no mundo dos simios, e peixes limpadores, entre outros) ou ao comercio humano.
Simbiose
A simbiose é unha relación entre dúas especies que interaccionan entre si con beneficio mutuo durante un longo período de tempo. Un tipo de relación simbiótica é o mutualismo, que ás veces pode calificarse como cooperación. O mutualimo implica unha interacción moi próxima e mutuamente beneficiosa entre dúas especies, mentres que “cooperación” é un termo máis xeral que pode implicar relacións pouco estreitas e pode ser interespecífica (entre especies) ou intraespecífica (dentro dunha especie).
A simbiose pode ser obrigada ou facultativa. Na simbiose obrigada, unha ou ambas as especies depende da outra para sobrevivir, é dicir, non podería vivir por separado. Na simbiose facultativa, a interacción simbiótica non é necesaria para a supervivencia das especies implicadas. Segundo o lugar do corpo da especie máis grande no que se produza a simbiose, esta pode ser endosimbiose, cando unha especie viven dentro doutra (ás veces mesmo dentro das células), e ectosimbiose, na cal unha especie vive sobre a superficie da outra.
miniatura|Nódulos de [[rizobios nas raíces da planta leguminosa Vigna unguiculata.]]
Un exemplo clásico de mutualismo é a interacción entre os rizobios (bacterias do solo) e os legumes (Fabaceae). Nesta interacción as bacterias inducen a formación de nódulos nas raíces na planta dos legumes por medio dun intercambio de sinais moleculares. Nos nódulos das raíces os rizobios fixan o nitróxeno atmosférico a amoníaco usando o encima nitroxenase que posúen. O legume benefíciase desa subministración de nitróxeno utilizable que lle dá a bacteria, e os rizobios benefícianse das fontes enerxéticas de ácidos orgánicos da planta e da protección que lle proporciona o ambiente dentro dos nódulos. Os rizobios e a planta tamén poden vivir independentemente.
Non todos os exemplos de mutualismo son tamén exemplos de cooperación. Especificamente, no mutualismo de subprodutos, ambos os participantes se benefician, pero non é un caso de cooperación.
Beneficios ocultos
Un exemplo de beneficio oculto dáse nos paxaros Malarus cyaneus. Nesta especie de Australasia a presenza de individuos que axuden no niño non orixina un incremento na masa das crías. Porén, a presenza destes individuos colaboradores reporta un beneficio oculto: incrementa a probabilidade de que unha nai sobreviva para así volver a criar o próximo ano.
Outro exemplo de beneficio oculto é a reciprocidade indirecta, na cal un individuo doante axuda a un beneficiario a incrementar a probabilidade de que os observadores investirán no doante no futuro, mesmo cando o doante non teña posteriores interaccións co beneficiario. Non obstante, a reciprocidade indirecta só foi vista nos humanos.
O Dilema do prisioneiro
Porén, en 1981 Axelrod e Hamilton sinalaron que se os mesmos participantes do xogo do Dilema do prisioneiro se encontran en situación de cooperar ou non con bastante frecuencia (como ocorre na variante chamada xogo do Dilema do prisioneiro iterado), e entón "pagar coa mesma moeda" (como foi predito pola teoría de Robert Trivers de 1971 do altruísmo recíproco ) é unha robusta estratexia que promociona o altruísmo. Na estratexia de pagar coa mesma moeda os movementos de apertura de ambos os xogadores son cooperativos. Cada participante repite o último movemento do outro xogador, o que ten como resultado unha serie aparentemente sen fin de movementos mutuamente cooperativos. Porén, os erros que se cometan socavan gravemente a efectividade da estratexia de pagar coa mesma moeda, dando lugar a secuencias prolongadas de traizóns, que só poden rectificarse con outro erro. Desde estes descubrimentos iniciais, identificáronse todas as outras posibles estratexias posibles do xogo do Dilema do prisioneiro iterativo (hai 16 posibilidades ), pero todas poden ser superadas por polo menos unha das outras estratexias, se un dos xogadores cambiase de estratexia. O resultado é que ningunha é evolutivamente estable, e calquera serie prolongada de xogo do Dilema do prisioneiro iterado, no cal as estratexias alternativas xorden aleatoriamente, dá lugar a unha secuencia caótica de cambios de estratexia que nunca acaba.
A reciprocidade como resultado en vez de como causa da evolución da cooperación
En vista de que o xogo do Dilema do prisioneiro iterado e o altruísmo recíproco non poden dar unha resposta completa á estabilidade evolutiva da cooperación, propuxéronse varias explicacións alternativas. miniatura|esquerda|300px|Un macho de [[pavo real coa súa cola eréctil fermosa pero aparatosa, e pouco aerodinámica, que Amotz Zahavi cre que é un hándicap, comparable co hándicap dun cabalo de carreiras. Canto maior é o hándicap máis intrinsicamente en boas condicións está o individuo (ver texto).]] miniatura|300px|Os mellores cabalos nunha [[carreira de hándicap cargan cos maiores pesos (que os organizadores lles colocan baixo a sela), polo que o peso do hándicap é unha medida da calidade do animal.]]
Hai notables paralelos entre o comportamento cooperativo e os adornos sexuais esaxerados exhibidos por algúns animais, especialmente en certas aves, como por exemplo o pavo real. Ambos os dous son custosos en termos de fitness e xeralmente moi rechamantes para os outros membros da poboación. Isto fixo que Amotz Zahavi suxerise que ambos os dous deberían ser sinais de fitness que se fixeron evolutivamente estables polo seu principio de hándicap. Se un sinal ten que permanecer fiable e xeralmente resistente á falsificación, o sinal debe ser custoso evolutivamente. Así, se un individuo "mentireiro" (de baixa fitness) usase ese sinal de alto custo, que prexudicaría seriamente a súa fitness real, seríalle difícil manter o aspecto ou normalidade. Zahavi tomou prestado o termo “principio de hándicap” dos deportes con sistemas de hándicap. Estes sistemas pretenden reducir as disparidades nas prestacións dos participantes, igualando en boa medida as súas posibilidades, o que fai que o resultado da competición sexa menos predicible. Nunha carreira de cabalos de hándicap, os cabalos que probaron ser máis rápidos teñen a obrigación de levar maiores pesos adicionais baixo as súas selas que os cabalos máis lentos, o que tende a igualar as posibilidades de ambos. De xeito similar, no golf amigable, aos mellores golfistas se lles restan menos golpes das súas puntuacións que aos xogadores con menos talento. Por tanto, o hándicap correlaciónase co rendemento sen hándicap, e fai posible, se un non sabe nada sobre cabalos, predicir que cabalo sen hándicap gañaría unha carreira aberta. Ese sería o cabalo sen hándicap que levase o maior peso na selacon hándicap. Os hándicaps na natureza son moi visibles, e unha pava real, por exemplo, podería deducir a saúde dun compañeiro reprodutor potencial ao comparar o seu hándicap (o tamaño da cola do pavo real) coa doutros machos. A perda de fitness dos machos causada pola introdución do hándicap é compensada polo aumento do seu acceso ás femias, que é unha fitness tan valiosa coma a saúde. Un acto cooperativo ten, por definición, un custo similar (por exemplo, axudar a criar aos pitos no niño dunha parella de aves non emparentada fronte a ter e criar unha descendencia propia). Sería, por tanto, tamén un sinal de fitness, e un probable atractivo para as femias como hándicap físico. Se este é o caso, a cooperación está estabilizada evolutivamente pola selección sexual.
miniatura|dereita|300 px|Un martiño peixeiro africano da especie [[Ispidina picta, mostrando os detalles da súa aparencia e coloración que son compartidos por todos os martiños peixeiros desa especie cun alto grao de fidelidade. ]] Hai unha estratexia alternativa para identificar posibles parellas axeitadas que non depende de que un dos xéneros teña ornamentos sexuais esaxerados ou outros hándicaps, pero é probablemente aplicable de forma xeral á maioría, se non a todas, as criaturas sexuais. Isto deriva do concepto de que o cambio na aparencia e funcionalidade causado por unha mutación non silenciosa normalmente destaca nunha poboación. Isto débese a que a aparencia e funcionalidade alterada será infrecuente, peculiar, e diferente da norma da poboación. A norma con respecto á cal se xulgan estas características infrecuentes está formada polos atributos axeitados que conseguiron establecerse por medio da selección natural, mentres que os atributos peor adaptados estarán en minoría ou serán moi raros. Como a gran maioría das características mutantes non son adaptativas, e é imposible predicir a dirección futura da súa evolución, espérase que as criaturas sexuais prefiran parellas co menor número de características infrecuentes ou minoritarias. Isto terá o efecto de que unha poboación sexual rapidamente se desprenda das características fenotípicas periféricas, canalizando así a súa aparencia externa completa e o comportamento de todos os seus membros. Todos empezarán rapidamente a parecer moi similares entre si mesmo en detalles pequenos, como se ilustra na foto do martiño peixeiro Ispidina picta. Unha vez que unha poboación se fixo homoxénea na súa aparencia como é típico na maioría das especies, o seu repertorio completo de comportamentos farase ademais estable evolutivamente, incluíndo calquera interacción cooperativa, altruísta e social. Así, no exemplo de máis arriba do dilema do prisioneiro dun individuo egoísta que se aproveita do resto dos membros dun grupo de caza sen axudalos, pero que despois come da presa cazada polos outros, ese individuo será recoñecido como diferente da norma, e terá dificultades para atraer a unha parella. Por tanto, os seus xenes teñen moi poucas posibilidades de pasar á seguinte xeración, polo que a cooperación estabilizante evolutivamente e as interaccións sociais a calquera nivel de complexidade son a norma na poboación.
Historia da investigación da cooperación
Unha das primeiras referencias á cooperación animal fíxoa Charles Darwin, que a consideraba un problema potencial para a súa teoría da selección natural. Na maior parte do século XIX, Thomas Henry Huxley e Peter Kropotkin debateron afervoadamente sobre se os animais cooperaban entre si ou mostraban comportamentos altruístas.
Ao final da década de 1900, algunhas investigacións iniciais sobre a cooperación estaban enfocadas nos beneficios de vivir en grupo. Aínda que vivir nun grupo produce un custo en forma dun incremento da frecuencia de ataques dos predadores e unha maior competición polo apareamento, algúns animais encontran que os beneficios compensan os custos. Os animais que practican a vida en grupo a miúdo benefícianse da axuda na desparasitación, acceso a máis parellas, e conservación de enerxía na procura de alimento. Inicialmente, a forma máis obvia de cooperación animal era a selección de parentes, pero estudos máis recentes céntranse na cooperación con individuos non emparentados, nos que os beneficios poden parecer menos evidentes. A cooperación entre individuos que non son parentes a miúdo implica moitas estratexias entre as que están a manipulación e a coerción, o que fai que estas interaccións sexan máis difíciles de estudar. Un exemplo de manipulación é a que fai o cuco, un parasito da crianza, que deixa os seus ovos no niño dunha ave doutra especie. Dese modo esa ave é enganada e alimenta e coida as crías do cuco. Aínda que este fenómeno pode parecer unha cooperación nun exame superficial, só presenta beneficios para unha das especies e prexuízo para a outra.
No pasado, os modelos de teoría de xogos simple, como a clásica caza cooperativa e os modelos do Dilema do prisioneiro, utilizáronse para determinar as decisións feitas polos animais nas relacións cooperativas. Porén, as interaccións complicadas entre animais requirían o uso de modelos económicos máis complexos como o equilibrio de Nash. O equilibrio de Nash é un tipo de teoría de xogos non cooperativa que asume que unha decisión dun individuo está influenciada polo seu coñecemento das estratexias doutros individuos. Esta teoría era nova porque tomaba en consideración as maiores capacidades cognitivas dos animais. A estratexia estable evolutiva é unha versión refinada do eqilibrio de Nash porque asume que as estratexias son herdables e están suxeitas á selección natural. Os modelos económicos son útiles para analizar as relacións cooperativas, xa que proporcionan predicións sobre como actúan os individuos cando a cooperación é unha opción. Os modelos económicos non son perfectos, pero proporcionan a idea xeral de como as funcionan as relacións cooperativas.
Magdalena, Colombia
Magdalena é un dos 32 departamentos de Colombia. Foi un dos orixinais nove estados que conformaron os Estados Unidos de Colombia. Está ó norte do país, na rexión Caribe colombiana. A capital do departamento é Santa Marta. O departamento toma o nome do río Magdalena. Polo norte limita co mar Caribe, polo sur co departamento de Bolívar, polo leste cos departamentos de Cesar e La Guajira, e polo oeste cos departamentos de Atlántico e Bolívar. O seu territorio abrangue unha superficie de 23 188 km².
Coedo
O topónimo galego Coedo pode referirse a:
Amais, como apelido pode referirse a:
Cangas de Onís, Cangas de Onís
Cangas de Onís é, ademais dun concello, unha cidade e parroquia do propio concello homónimo, do cal é capital, no Principado de Asturias. Ten unha poboación de 4326 habitantes, repartidos nunhas 1931 vivendas. A súa superficie é de 27,22 km². Recibiu o título de cidade por Afonso XIII en 1907.
Ubisoft
Ubisoft Entertainment (máis coñecida por UbiSoft) é unha empresa francesa dedicada a desenvolver e distribuír videoxogos. A "Ubi" en Ubisoft normalmente pronúnciase [juːbi] ou [u'bi], non obstante, en francés é pronunciado [y'bi].
A sede central está en Montreuil, Francia. A compañía ten sedes en 20 países, incluíndo os estudios de desenvolvemento de Montreal (Canadá), Barcelona (España), Shangai (China), Carolina do Norte (Estados Unidos), Düsseldorf (Alemaña) e Milán (Italia) ademais de noutros sitio.
No 2004, converteuse na terceira compañía de videoxogos máis importante de Europa, e na sétima máis importante nos Estados Unidos.
269
Outros
Historia ano a ano
Ensis
Ensis é un xénero de moluscos bivalvos da orde dos veneroides e familia dos fáridos.
Taxonomía
O xénero comprende as seguintes especies:
Aeroporto de Kerry
O aeroporto de Kerry, tamén chamado aeroporto de Farranfore, é un aeroporto rexional irlandés en Farranfore, no condado de Kerry. Atópase a 13 quilómetros ao norte de Killarney e do Anel de Kerry, e a 15 quilómetros ao sueste de Tralee. As dúas únicas aeroliñas de pasaxeiros que utilizan o aeroporto son Stobart Air (operando para Aer Lingus Regional) e Ryanair. No ano 2016 pasaron polas súas instalacións 325 670 pasaxeiros, un 7,5% máis que no ano anterior.
Ensis
En Galicia
De todas estas especies están citadas en aguas das rías galegas,
Winter's Bone
Winter's Bone é un filme independente estadounidense dirixido e escrito por Debra Granik que foi estreado no 2010. Está baseado na novela homónima de Daniel Woodrell. Está protagonizado por Jennifer Lawrence, que interpreta a unha adolescente dunha zona rural dos Estados Unidos, que para protexer a súa familia, debe atopar ó seu pai desaparecido.
Sinopse
Ree Dolly (Lawrence) vive nunha zona rural dos montes de Missouri. É unha rapaza de 17 anos que ten que facerse cargo da súa familia nunha situación de estrema precariedade. O seu pai Jessup, tras saír do cárcere en liberdade condicional, desapareceu de súpeto, e se non aparece, en poucos días perderán a casa onde Ree vive coa súa nai enferma e os seus dous irmáns máis novos. Atopar ó seu pai convértese entón para a moza nunha cuestión vital.
Dietrich Kraiss
Dietrich Kraiss, nado o 16 de novembro de 1889 en Stuttgart, Alemaña e finado o 6 de xuño de 1944, foi un militar alemán da Wehrmacht.
Traxectoria
Kraiss foi comandante do 90° Rexemento de Infantería (setembro de 1939 a marzo de 1941), da 168ª División de Infantería (xullo de 1941 a marzo de 1943) e da 335ª División de Infantería até maio de 1943. En novembro de 1943 tomou o mando da 352ª División de Infantería, que en 1944, xunto a outras 6 divisións, foi localizada en Normandía, onde fixo fronte ao desembarco dos aliados (Operación Overlord). A súa División mantivo as posicións defensivas nos arredores de Saint-Lô (a capital das ruínas). Morreu durante a Batalla de Normandía na Praia de Omaha debido á metralla explosiva, que practicamente o desintegrou. A súa morte desalentou ás tropas alemás, propiciando a rendición xermana.
Millo
miniatura|Millo "amorodo", orixinal de Norteamérica. miniatura|Millo "Oaxacan Green" orixinal de Norteamérica. miniatura|Millo "Ottofile giallo Tortonese" O millo ou maínzo (Zea mays) é unha planta gramínea anual e na mesma planta (monoica) atópanse as súas inflorescencias masculinas (nos extremos terminais) e femininas (nas vaíñas axilares). Ten un crecemento rápido, chegando aos 2,5 metros de altura nun ano, que é a súa quenda de colleita. As follas teñen forma alongada saíndo do talo cun lixeiro ángulo e coa punta caída cara abaixo. As mazarocas están cubertas por filas de grans.
A especie forma parte do xénero Zea, que non ten conxéneres achegados. As flores masculinas e femininas aparecen en inflorescencias separadas pero dentro do mesmo pé. Esta característica permite a obtención do millo híbrido, hoxe en día tan estendido. É tal a variabilidade do gran verbo da forma e cor, na mazaroca ou na mesma planta, que aínda non se acadou a clasificación científica de tódalas súas variedades. Ademais da híbrida, as variedades máis importantes son "dente marelo", "Krug" e "dentalla marela de Reid".
Etimoloxía
O termo millo procede do latín vulgar millium, -ii, probabelmente influenciado por mil, debido á cantidade de grans que tiña a espiga, inda que este nun principio era o nome do paínzo. O seu nome, de orixe indíxena caribeña, significa “sustento da vida”.
Desenvolvemento precolombiano
miniatura|upright|Fragmentos vexetais datados no ano 4200 a.C. atopados na [[cova de Guilá Naquitz en Oaxaca, México, demostraron que o millo xa fora domesticado a partir do teosinte. ]] O millo é un cultivo que require a intervención humana para que se propague. O feito de que os grans caian ou non da espiga por si sós é unha proba clave utilizada en arqueoloxía para distinguir o millo domesticado do seu antepasado de propagación natural, os teosintes. As probas xenéticas tamén poden utilizarse para determinar cando se dividiron varias liñaxes. miniatura|upright|Cultivo do millo nunha ilustración do [[Historia general de las cosas de Nueva España|Códice Florentino]] miniatura|upright|Antigo [[Relevo (escultura)|relevo mesoamericano, Museo Nacional de Antropoloxía de México]]
Un estudo realizado en 2002 por Matsuoka et al. demostrou que, en lugar do modelo de múltiples domesticacións independentes, todo o millo xurdiu dunha única domesticación no sur de México fai uns 9.000 anos. O estudo tamén demostrou que os tipos de millo máis antigos que se conservan son os do altiplano mexicano. Posteriormente, o millo estendeuse desde esta rexión por todo o continente americano seguindo dúas rutas principais. Isto é coherente cun modelo baseado no rexistro arqueolóxico que suxire que o millo se diversificou nas terras altas de México antes de estenderse ás terras baixas.
A arqueóloga Dolores Piperno dixo:
Desde entón, publicáronse datas mesmo anteriores.
As primeiras plantas de millo só producían espigas pequenas, 25 mm, e só unha por planta. En opinión de Jackson Spielvogel, moitos séculos de selección artificial (en lugar da opinión actual de que o millo foi explotado mediante interplantacións con teosintes) por parte dos indíxenas de América deron lugar ao desenvolvemento de plantas de millo capaces de producir varias mazorcas por planta, que adoitaban medir varios centímetros de longo cada unha. Os pobos olmecas e maias cultivaban millo de numerosas variedades por toda Mesoamérica; cociñábano, moían e procesaban mediante nixtamalización. Creese que a partir do 2500 a.C. aproximadamente, o cultivo estendeuse por gran parte de América . As investigacións do século XXI estableceron datas aínda máis temperás. A rexión desenvolveu unha rede comercial baseada en excedentes e variedades de cultivos de millo.
Alimentación básica de varias civilizacións importantes ao longo dos séculos, os maias, aztecas e incas reverenciaban o cereal na arte e relixión. Gran parte das súas actividades diarias estaban ligadas ao seu cultivo.
O millo era plantado polos indios americanos nos montes, usando un sistema complexo que variaba a especie plantada de acordo co seu uso. Ese método foi substituído por plantacións dunha única especie.
Os mapuches do centro-sur de Chile cultivaban millo xunto con quinoa e papa na época prehispánica; con todo, a papa era o alimento básico da maioría dos mapuches, "especialmente nos territorios [mapuches] do sur e da costa, onde o millo non alcanzaba a madurez". Antes da expansión do Imperio Inca o millo comercializábase e transportaba ata 40°19' S en Melinquina, Departamento de Lácar. Nese lugar atopáronse restos de millo dentro de cerámica datada en 730 ± 80 BP e 920 ± 60 BP. Probablemente este millo foi traído a través dos Andes desde Chile. A presenza de millo no Arquipélago das Guaitecas (43°55' S), a avanzada máis meridional da agricultura prehispánica , Con todo, é posible que os españois identificasen erroneamente a planta..
Polo menos no ano 1000 a.C., os olmecas de Mesoamérica basearan o seu calendario, lingua, mitos e cosmovisión no millo como centro do seu simbolismo..
Expansión do millo
Coas grandes navegacións do século XVI e o inicio do proceso de colonización de América, o cultivo do millo expandiuse cara outras partes do mundo. Foi traída a Europa por Cristovo Colón en 1492 e a primeira referencia do seu cultivo en Galiza data de 1610, na zona do Barbanza. miniatura|dereita|Produción mundial de millo en 2001. A orixe do millo e a súa chegada ata Europa e Galiza foi motivo de debate na historiografía do século XIX e primeiros do XX, pois había confusión nalgúns eruditos entre o antigo millo (coñecido en Europa e Galiza desde a Idade Antiga e que na actualidade recibe o nome de millo miúdo ou paínzo) con este novo millo chegado de América. Un destes eruditos foi Manuel Murguía, que persiste na confusión nun artigo de 1909 : "en vista de lo expuesto no extrañará nadie que aseguremos que, a nuestro juicio, el maíz fué tal vez conocido en los tiempos medios en Europa y tal vez era en Galicia"O novo millo veu substituír o antigo, que hoxe recibe o nome de millo miúdo ou paínzo, e que se viña cultivando e secando en hórreos e celeiros en Europa dende a antigüidade.
O seu cultivo é fundamental na zona setentrional dos Balcáns, no sur de Rusia e en Suráfrica. En España é o cultivo típico da zona húmida e en América os maiores focos sitúanse nos Estados Unidos (no chamado Corn belt, o cinto do millo) e a Arxentina. Hoxe é cultivado e consumido en todos os continentes e a súa produción é maior que a de trigo e a do arroz: segundo datos da FAO-OMS, a produción mundial en 2012 foi de 873 millóns de toneladas de millo, 671 millóns de trigo e 738 de arroz.
San Xiao, Pantín, Valdoviño
San Xiao é un lugar da parroquia de Pantín no concello coruñés de Valdoviño na comarca de Ferrol. Tiña 18 habitantes no ano 2007 segundo datos do Instituto Galego de Estatística dos cales eran 11 homes e 7 mulleres, o que supón un aumento con relación ao ano 1999 cando tiña 17 habitantes.
Millo
Grans
miniatura|esquerda|Debuxo da planta O gran componse de embrión ou xermolo (onde se concentra a graxa) e endospermo con amidón (órgano de reserva que forma o corpo da semente). Xunta cada gran de amidón esténdese unha rede de proteínas, substancia que tamén aparece na capa de aleurona que rodea a superficie do endospermo. Este gran pode moerse separando primeiro a cuberta (o xermolo do endospermo) ou enteiro, como no trigo. A súa fariña constitúe unha das principais fontes de amidón e o xermolo fornece aceite. Ademais o millo serve coma un extraordinario instrumento de investigación xenética.
Cultivo
A sementeira faise en sucos ou foxiños con 3-4 grans e o seu período vexetativo oscila entre 4 e 5 meses. Durante o mesmo non precisa de excesivos coidados, aínda que algo si no comezo. Despois da fecundación procédese á poda.
A planta medra en medios tan diferentes que se podería dicir que non existe ningunha enfermidade de carácter universal para ela. As máis comúns son o tizón (Ustilago maydis), que pode producir formacións tumorosas en calquera parte da planta, e a podremia de raíz, talo e mazaroca, que agosta as partes mencionadas. Para combatelas aconséllase o emprego de variedades resistentes. Canto ás pragas, destaca o barreno (Diatraea saccharalis), combatido eliminando os individuos hibernantes.
Até avanzado o século XX, os labregos galegos distinguían entre o millo do monte e o millo da leira. Tratándose da mesma especie, aquel sementábase en claros abertos nos bosques mediante lumes e pagábase o dobre que estoutro.
Procesado
Cultívase moito nas zonas costeiras, onde se sementa nos meses de abril e maio, e colléitase entre setembro e outubro. Posteriormente esfóllase e gárdase no hórreo ou en sitio seco, para dedicalo ó consumo animal ou humano. En Galiza adóitase facer pan con el (normalmente mesturándoo con centeo), filloas e empanadas.
A variedade botánica chamada popularmente millo pego ou millo corvo foi fondamente estudada pola Misión Biolóxica de Galicia para a súa mellora xenética.
Hibridación
As variedades híbridas conséguense fecundando artificialmente as variedades orixinais de polinización directa durante cinco xeracións seguidas. Con catro castas A, B, C e D, as dúas primeiras seméntanse en sucos alternos nun campo illado doutro coas dúas segundas. Dentro de cada leira procúrase escoller posteriormente como proxenitor masculino a casta que destaque pola abundancia de pole nas flores masculinas; a outra raza será o proxenitor feminino pola súa boa formación de gran. Tanto nunha coma noutra leira, as flores masculinas novas arríncanse da parte superior da casta feminina consonte queren florecer. Así, todo o pole que transporte o ar ata a ringleira feminina será orixinario da masculina e tódalas plantas da ringleira feminina darán semente híbrida, AB nunha leira e CD na outra parcela.
No ano seguinte, estes millos híbridos seméntanse xuntos en aliñamentos alternativos e a maior escala. Repítese a operación de separar as flores masculinas dunha delas e a semente resultante será híbrida das catro liñas. As variedades híbridas así conseguidas non se reproducirán a si mesmas, polo que hai que facerse con sementes tódolos anos.
Usos
miniatura|200px|Tamales mexicanos O millo utilízase basicamente na alimentación, sexa en forma directa (consumo humano directo), ou indirecta (na alimentación de animais).
No mapa inferior móstrase a taxa de consumo de millo per cápita a nivel mundial; como se ve no mapa México, Guatemala, O Salvador, e os países do sur de África, encabezan a lista dos principais consumidores de millo.
[[Ficheiro:Maize food average per capita.png|500px|centro|miniatura|Taxa de consumo de millo per cápita:
██ máis de 100 kg/ano
██ de 50 a 99 kg/ano
██ de 19 a 49 kg/ano
██ de 6 a 18 kg/ano
██ 5 ou menos kg/ano
]]
Uso na alimentación humana directa
Nos Estados Unidos, o uso do millo na alimentación humana directa é relativamente pequeno -aínda que haxa gran produción de cereais para o almorzo (flocos de cereais ou corn flakes) e xarope de millo, utilizado como adozante. En México o seu uso é moi importante, sendo a base da alimentación da poboación (é o ingrediente principal das tortitas, e outros pratos da gastronomía mexicana).
Véxase tamén artigo millo doce.
Usos alternativos
O principal uso do millo nos Estados Unidos e o Canadá é como ingrediente da alimentación dos animais. No Brasil a situación é parecida: o 65% do millo é utilizado na alimentación animal, e 11% é consumido pola industria, para diversos fins.
O seu uso industrial non se restrinxe á industria alimentaria. É amplamente utilizado na produción de elementos espesantes e colantes (para diversos fins) e na produción de aceites e de etanol. O etanol é utilizado como aditivo na gasolina, para aumentar a octanaxe.
Algunhas formas da planta son ocasionalmente cultivadas en xardinaría. Para este propósito, úsanse especies con follas de cores e formas variadas, así como especies con espigas de cores vivas.
Investigacións xenéticas
O millo é a especie vexetal máis utilizada para investigacións xenéticas. En 1940, Barbara McClintock gañou o Premio Nobel de Medicina polo seu descubrimento de transposóns, mentres estudaba o millo.
A produción de millo é unha das máis difundidas entre as de alimentos transxénicos, en parte porque o seu consumo é basicamente para pensos animais, onde a resistencia do consumidor é menor.
Algunhas variedades exóticas de millo son cultivadas soamente para adicionar diversidade xenética durante procesos de selección de novas sementes para uso doméstico -inclusive millo transxénico-.
Produción
A produción de millo en Galicia foi superior ós 2,2 millóns de toneladas en 2021, e os agricultores esperaban chegar ós 2,5 millóns no 2022. A superficie cultivada en Galicia foi de 65.691 hectáreas, con claro predominio das provincias da Coruña (38.798 ha) e Lugo (21.260 ha), moi por riba doutras comunidades autónomas: Asturias, en segundo lugar, con 7.081 ha, e Cantabria, en terceiro lugar, con 4.817 ha; neste cultivo, Galicia colleita o 75% de todo o millo forraxeiro de España.
Millo branco
A planta ten unha altura aproximada de 2,20 metros, e a espiga nace a 1,10 metros do solo. A espiga é grande, cilíndrica e presenta alta compensación. Os grans son brancos, profundos, pesados e de textura media. A raíz ten boa fixación.
Nos Estados Unidos, a produción de millo branco en 2004 correspondía ao 3% do total. Aínda que sexa minoritario, o millo branco gañou espazo no mercado nos últimos anos, e a área plantada ten reflectido o aumento na demanda. Un dos motivos é que o mercado recoñece que aínda non existen variedades transxénicas de millo branco, o que automaticamente aumenta o seu valor de mercado.
Millo transxénico
A variedade transxénica máis coñecida é a desenvolvida por Monsanto, e coñecida como RR GA21 (tolerante ao herbicida glifosato). Esta variedade é utilizada extensivamente nos Estados Unidos. miniatura|esquerda|Variedades de millo Outras empresas que tamén realizan millo trasxénico son Syngenta e DuPont. En 1999, Novartis foi a primeira empresa en recibir autorización do goberno brasileiro para realizar probas no país co millo transxénico BT, resistente a insectos.
Segundo os produtores de sementes, o millo transxénico trae un aumento medio do 8% na produtividade. Nos EUA, máis de 70% do millo plantado é transxénico. A produción de variedades transxénicas na Arxentina e o Brasil é crecente, aínda que non sempre a práctica do cultivo desas variedades sexa legal.
Hai tamén presenza de millo transxénico en Honduras, onde variedades transxénicas "contaminaron" as variedades locais. En México, o millo transxénico tamén se enfronta a unha seria oposición gobernamental: en 1998, foi prohibida a experimentación, o cultivo e a importación de millo transxénico.
O millo é un exemplo da manipulación de especies polo ser humano, sendo utilizado tanto polos defensores canto polos opositores dos transxénicos. O millo cultivado polos indios mal lembra o millo actual: as espigas eran pequenas e boa parte da produción perdíase por enfermidades e pragas. A través da mellora xenética, o millo atinxiu a súa forma actual.
Os defensores dos transxénicos utilizan este exemplo para dicir que a manipulación das características xenéticas de vexetais non é novidade, e que xa foi feita anteriormente, con moito menos control que actualmente. Os opositores dos transxénicos utilizan o mesmo exemplo para defender que hai alternativas á manipulación directa dos xenes de especies vexetais, técnica á cal se opoñen. Non sempre as remesas de millo importado dos Estados Unidos chegan aos países da América Latina cunha etiqueta que indique aos consumidores se é transxénico ou non. A pesar diso, investigacións mexicanas indican que a contaminación do millo nativo pode estar causada pola polinización accidental, o que talvez ocorrese tamén noutros países. Así ten acontecido mesmo en Europa, pois o pole do millo transxénico é transportado a grandes distancias polo vento.
Uxes, Morás, Arteixo
Uxes é un lugar da parroquia de Morás no concello coruñés de Arteixo na comarca da Coruña. Tiña 389 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales 180 eran homes e 209 eran mulleres.
Neste lugar atópase a Estación de ferrocarril de Uxes.
Carolina García Tenreiro
Carolina García Tenreiro, nada en Neda, foi unha mestra e política galega.
Terra
A Terra (do latín Terra, deidade romana equivalente a Gaia, deusa grega da feminidade e da fecundidade), tamén acostuma a chamarse Mundo ou Planeta Azul, é un planeta do Sistema Solar que xira sobre si mesmo e ao redor da súa estrela —o Sol— na terceira órbita máis interna. Así mesmo é o fogar de millóns de especies de seres vivos, incluíndo os seres humanos e actualmente é o único corpo astronómico onde se coñece a existencia de vida. É o máis denso e o quinto maior dos oito planetas do Sistema Solar. Tamén é o maior dos catro terrestres.
Carolina García Tenreiro
Traxectoria
Estudou Maxisterio na Escola Normal de Pontevedra. En 1907 foi nomeada mestra interina da escola mixta de Aranza (Soutomaior), praza á que renunciou en outubro de 1909 por problemas de saúde. En 1912 foi mestra substituta nesa escola, presentando novamente renuncia en abril de 1914, para ir á escola de nenas de Marín. Despois foi substituta en Codeseda (A Estrada) e Salceda de Caselas. A finais de 1916 foi nomeada mestra de Guláns (Ponteareas), alí enemistouse co párroco que a levou aos tribunais. Condenada, a sentenza non foi cumprida por presións de arriba, pero o cura e o deputado Manuel Fernández Barrón conseguiron o seu traslado de Guláns. En agosto de 1918 foi nomeada mestra substituta en Vilaboa. Entre maio de 1921 e xuño de 1926 exerceu en Chaín (A Insua, Ponte Caldelas), e nese ano foi nomeada mestra de Santo Paio de Arriba (Reboreda).
Terra
A Terra formouse hai aproximadamente 4 550 millóns de anos e a vida xurdiu uns mil millóns de anos despois. A atmosfera e outras condicións abióticas foron alteradas de forma significativa pola biosfera do planeta, favorecendo a proliferación de organismos aerobios, así como a formación dunha capa de ozono que xunto co campo magnético terrestre bloquean a radiación solar daniña, permitindo así a vida na Terra. As propiedades físicas da Terra, a historia xeolóxica e a súa órbita permitiron que a vida siga existindo. Estímase que o planeta seguirá sendo capaz de sustentar vida durante outros 500 millóns de anos, xa que segundo as previsións actuais, pasado ese tempo a crecente luminosidade do Sol terminará causando a extinción da biosfera.
A superficie terrestre ou codia está dividida en varias placas tectónicas que se deslizan sobre o magma durante períodos de varios millóns de anos. A superficie está cuberta por continentes e illas, estes posúen varios lagos, ríos e outras fontes de auga, que, xunto cos océanos de auga salgada, representan cerca do 71% da superficie e constitúen a hidrosfera. Non se coñece ningún outro planeta con este equilibrio de auga líquida, que é indispensable para calquera tipo de vida coñecida. Os polos da Terra están cubertos na súa maioría de xeo sólido (Inlandsis da Antártida) ou de banquisas (casquete polar ártico). O interior do planeta é xeoloxicamente activo, cunha grosa capa de manto relativamente sólido, un núcleo externo líquido que xera un campo magnético, e un núcleo interior sólido composto aproximadamente dun 88% de ferro.
Carolina García Tenreiro
Traxectoria
Militante do Partido Republicano Radical, en 1934 foi nomeada concelleira de Redondela, tomando posesión o 13 de novembro como membro da corporación presidida por Buenhijo Pérez Sobrino. Foi a primeira concelleira de Redondela. Presentou a dimisión como concelleira en decembro de 1935. Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi suspendida de emprego e soldo o 1 de setembro. Foi reposta en abril de 1938, e continuou ensinando en Reboreda ata a súa xubilación en 1943.
Aznar
O nome e apelido Aznar pode referirse a:
Terra
Tanto os recursos minerais do planeta como os produtos da biosfera proporcionan materias primas que se utilizan para soster á poboación humana mundial. Os seus habitantes están agrupados nuns 200 estados soberanos independentes, que interactúan a través da diplomacia, as viaxes, o comercio, e a acción militar. As culturas humanas desenvolveron moitas ideas sobre o planeta, incluída a personificación dunha deidade, a crenza nunha Terra plana ou na Terra como centro do universo, e unha perspectiva moderna do mundo como unha contorna integrada que require administración.
A súa distancia media ó Sol é considerada a unidade astronómica (UA), igual a 149 597 870,69 km. Adoita redondearse a 1,5x1011 m.
Formación
Os científicos puideron reconstruír información detallada sobre o pasado da Terra. Segundo estes estudos o material máis antigo do sistema solar formouse hai 4,5672 ± 0,0006 miles de millóns de anos, e hai arredor duns 4 550 millóns de anos (cunha incerteza do 1%) formáronse xa a Terra e os outros planetas do Sistema Solar a partir da nebulosa solar; unha masa en forma de disco composta do po e gas remanente da formación do Sol. Este proceso de formación da Terra a través da acreción tivo lugar maioritariamente nun prazo de 10-20 millóns de anos. A capa exterior do planeta, inicialmente fundida, arrefriouse ata formar unha codia sólida cando a auga comezou a acumularse na atmosfera. A Lúa formouse pouco despois, hai uns 4 530 millóns de anos.
miniatura|esquerda|Representación gráfica da [[Big Splash|teoría do grande impacto.]]
A Lúa púidose formar ao mesmo tempo que a Terra e seguindo un proceso paralelo. O actual modelo consensuado sobre a formación da Lúa —elaborado por William K. Hartmann e Donald R. Davis— é a teoría do grande impacto, que postula que a Lúa creouse cando un obxecto do tamaño de Marte chamado Tea, con cerca do 10% da masa da Terra, impactou de forma tanxencial contra esta. Neste modelo, parte da masa deste corpo podería terse fusionado coa Terra, mentres outra parte sería expulsada ao espazo, proporcionando suficiente material en órbita como para desencadear novamente un proceso de aglutinamento por forzas gravitatorias, e formando así a Lúa.
Historia xeolóxica
A desgasificación da codia e a actividade volcánica produciron a atmosfera primordial da Terra. A condensación de vapor de auga, xunto co xeo e a auga líquida achegada polos asteroides e por protoplanetas, cometas e obxectos transneptunianos produciron os océanos. O recentemente formado Sol só tiña o 70% da súa luminosidade actual; con todo, existen evidencias que mostran que os primitivos océanos mantivéronse en estado líquido; unha contradición denominada o «paradoxo do novo Sol débil» xa que aparentemente a auga non debería ser capaz de permanecer nese estado líquido senón no sólido debido á pouca enerxía solar recibida. Con todo, unha combinación de gases de efecto invernadoiro e maiores niveis de actividade solar contribuíron a elevar a temperatura da superficie terrestre, impedindo así que os océanos se conxelasen. Hai 3 500 millóns de anos formouse o campo magnético da Terra, o que axudou a evitar que a atmosfera fose arrastrada polo vento solar.
Propuxéronse dous grandes modelos para o crecemento dos continentes: o modelo de crecemento constante, e o modelo de crecemento rápido nunha fase temperán da historia da Terra. As investigacións actuais suxiren que a segunda opción é máis probable, cun rápido crecemento inicial da codia continental, seguido dun longo período de estabilidade. En escalas de tempo de centos de millóns de anos de duración, a superficie terrestre estivo en constante remodelación, formando e fragmentando continentes pola tectónica de placas, proceso promovido pola constante perda de calor do interior do planeta que xera movementos convectivos. Estes continentes desprazáronse pola superficie, combinándose en ocasións para formar un supercontinente. Hai aproximadamente 750 millóns de anos (Ma), un dos primeiros supercontinentes coñecidos, Rodinia, comezou a crebarse. Os continentes máis tarde recombináronse novamente para formar Pannotia, entre 600 a 540 Ma, e finalmente Panxea, que se fragmentou hai 180 Ma ata chegar á configuración continental actual.
Orixe e evolución da vida
A día de hoxe, a Terra proporciona o único exemplo coñecido dunha contorna que deu lugar á evolución da vida. Crese que procesos químicos altamente enerxéticos produciron unha molécula autoreplicante hai aproximadamente 4 000 millóns de anos, e entre 3 500 e 3 800 millóns de anos existiu o último antepasado común universal. O desenvolvemento da fotosíntese permitiu que os seres vivos recollesen de forma directa a enerxía do Sol; o osíxeno resultante acumulado na atmosfera formou unha capa de ozono (unha forma de osíxeno molecular [O3]) na atmosfera superior. A incorporación de células máis pequenas dentro das máis grandes deu como resultado o desenvolvemento das células complexas chamadas eucariotas. <refname="Margulis2009" /> Os verdadeiros organismos multicelulares formáronse cando células dentro de colonias se fixeron cada vez máis especializadas. A vida colonizou a superficie da Terra en parte grazas á absorción da radiación ultravioleta por parte da capa de ozono.
Trala explosión de vida do Cámbrico, hai uns 535 Ma, producíronse cinco grandes extincións en masa. Delas, o evento máis recente ocorreu hai 65 Ma, cando o impacto dun asteroide provocou a extinción dos dinosauros non aviarios, así como doutros grandes réptiles, excepto algúns pequenos animais como os mamíferos, que por aquel entón eran similares ás actuais musarañas. Durante os últimos 65 millóns de anos os mamíferos diversificáronse, ata que hai varios millóns de anos, un animal africano con aspecto de simio, coñecido como o Orrorin tugenensis, adquiriu a capacidade de manterse en pé. Isto permitiulle utilizar ferramentas e favoreceu a súa capacidade de comunicación, proporcionando a nutrición e a estimulación necesarias para desenvolver un cerebro máis grande, e permitindo así a evolución da especie humana. O desenvolvemento da agricultura e da civilización permitiu aos humanos alterar a Terra nun curto espazo de tempo como non o fixo ningunha outra especie, afectando tanto á natureza como á diversidade e cantidade de formas de vida.
O presente patrón de idades de xeo comezou hai arredor de 40 Ma e logo intensificouse durante o Plistoceno, hai arredor de 3 Ma. Desde entón as rexións en latitudes altas foron obxecto de repetidos ciclos de glaciación e desxeo, en ciclos de 40-100 mil anos. A última glaciación continental terminou hai 10 000 anos.
Futuro
miniatura|700px|center|Ciclo da [[Evolución estelar|vida solar.]]
O futuro do planeta está estreitamente ligado ao do Sol. Como resultado da acumulación constante de helio no núcleo do Sol, a luminosidade total da estrela irá aos poucos en aumento. A luminosidade do Sol crecerá nun 10% nos próximos 1,1 Ga (1 100 millóns de anos) e nun 40% nos próximos 3,5 Ga. Os modelos climáticos indican que o aumento da radiación podería ter consecuencias nefastas na Terra, incluíndo a perda dos océanos do planeta.