cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sacro Imperio Romano Xermánico
O rexurdimento dos territorios no Imperio tras os Hohestaufen
Con Henrique VII, a casa de Luxemburgo entrou en escena, e en 1312 foi coroado como o primeiro emperador do Sacro Imperio dende Frederico II. Despois del, todos os reis e emperadores sostivéronse grazas aos seus propios Estados patrimoniais (Hausmacht): Luis IV de Wittelsbach (rei en 1314, emperador 1328–1347) nos seus territorios de Baviera; Carlos IV de Luxemburgo, neto de Henrique VII, inaugurou o seu poder nos Estados patrimoniais de Bohemia. A raíz desta situación, aumentar o poder dos Estados e territorios do Imperio converteuse nun dos principais intereses da coroa, xa que con iso dispoñía de maior liberdade nos seus propios Estados patrimoniais.
Durante este período, os territorios comezaron a transformarse nos antecesores dos Estados modernos. O proceso foi moi distinto segundo o territorio, sendo máis rápido naquelas unidades que mantiñan unha identificación directa coas antigas tribos xermánicas, como Baviera, e máis lento naqueles territorios dispersos que se fundamentaban en privilexios imperiais.
Reforma imperial
dereita|miniatura|300px|Mapa do Imperio coa división en [[Círculo Imperial|circunscricións de 1512.]]
Trala Dieta de Colonia, en 1512 o Imperio pasou a denominarse Sacro Imperio Romano da Nación Alemá (en alemán: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, e en latín: Imperium Romanum Sacrum Nationis Germanicæ).
A construción do Imperio estaba aínda lonxe de rematar a comezos do século XV, aínda que varias das súas institucións e procedementos foran establecidos pola Bula de Ouro de 1356. As regras sobre como o rei, os electores e os outros duques debían cooperar no Imperio, dependían da personalidade de cada rei. Isto demostrou ser nefasto, cando Sexismundo de Hungría, un dos últimos membros da Casa real de Luxemburgo (rei xermánico en 1410, emperador 1433–1437) e Frederico III de Habsburgo (rei xermánico en 1440, emperador 1452–1493) rexeitaron os territorios tradicionais do Imperio, residindo preferentemente nos seus Estados patrimoniais. Este é o caso de Sexismundo, que reinou como rei húngaro dende 1387, e despois de vivir en Hungría durante 23 anos foi elixido rei de romanos en 1410 sen abandonar a súa corte. Posteriormente elixírono emperador xermánico en 1433, 5 anos antes da súa morte, e nesa fase da súa vida si que tivo un papel máis activo, viaxando a Francia, Inglaterra e outros lugares europeos. Por outra parte, Frederico III de Habsburgo retirouse a Viena e dende alí dirixiu o Imperio. Sen a presenza do rei, a antiga institución do Hoftag, a asemblea dos dirixentes do reino, converteuse en inoperante, mentres que a Dieta (Reichstag) aínda non exercía como órgano lexislativo do Imperio, e o que é peor, os duques mantiñan con frecuencia disputas internas, que moitas veces desembocaban en guerras locais.
Durante esa mesma época, a Igrexa tamén se atopaba en crise. O conflito entre distintos papas que competían entre si só se logrou resolveu no Concilio de Constanza (1414–1418). Despois de 1419, centráronse en loitar contra a herexía husita. A idea medieval dun único Corpus christianum, no que papado e imperio eran as institucións principais, comezaba o seu declive.
A raíz destes cambios drásticos, xurdiron discusións sobre o propio papel do Imperio durante o século XV. As regras do pasado xa non eran aplicábeis, e aumentaba o clamor que pedía un reforzamento dos antigos Landfrieden.
A finais do século XV, o imperio mantivo certa influencia na política do reino de Hungría. O emperador Frederico III de Habsburgo recibiu na súa corte a Isabel, filla do falecido Sexismundo de Hungría, viúva do rei Alberto de Hungría (tamén da Casa dos Habsburgos), a cal fuxiu co seu fillo acabado de nacer e coroado como Ladislau V de Hungría ante a inestabilidade política no reino. Levou con ela a Santa Corona Húngara, o que lle causou graves problemas posteriormente ao rei Matías Corvino de Hungría, pois para que fose lexítima a súa coroación, só podía levarse a cabo con esta xoia, que conseguiu recuperar en 1463, tras pagar 80.000 floríns. Cada vez agravouse máis a situación diplomática entre Frederico e Matías, o que provocou eventuais enfrontamentos armados entre os dous Estados. A guerra contra Hungría foi un fracaso, xa que en 1485 Frederico e a súa familia se viron forzados a abandonar Viena, xa que o rei húngaro avanzara co seu Exército Negro de mercenarios e tomara a cidade austríaca. Só a repentina morte do monarca húngaro en 1490 conseguiu rematar coa ocupación húngara no ducado de Austria, permitindo que Frederico III recuperase o trono de inmediato.
Por primeira vez, a asemblea de electores e outros duques tomaba o nome de Dieta ou Reichstag (á que máis tarde se engadirían as cidades imperiais). Mentres que Frederico sempre rexeitou a súa convocatoria, o seu fillo, máis conciliador, convocou finalmente a Dieta en Worms en 1495, trala morte do seu pai en 1493. O rei e os duques acordaron diversas leis, comunmente coñecidas como a Reforma imperial: un conxunto de actas lexislativas para dar de novo unha estrutura a un imperio que se estaba a desintegrar. Entre outras cousas, estas actas estableceron os Estados da Circunscrición Imperial e o Reichskammergericht (Tribunal da Cámara imperial); estruturas ambas que, en distinto grao, persistiron até a fin do imperio en 1806.
De todas formas, necesitáronse algunhas décadas máis até que a nova regulamentación foi universalmente aceptada e a nova Corte comezou a funcionar. Até 1512 non rematou a formación de circunscricións imperiais. O rei ademais asegurouse de que a súa propia corte, o Reichshofrat, continuase funcionando como un órgano paralelo ao Reichskammergericht.
Crise trala Reforma protestante
Por outra parte, o norte dos Países Baixos, na súa maioría protestante, conseguiu separarse da coroa española, católica por excelencia. Tras un século de disputas, o conflito, xunto a outras disputas, derivou na Guerra dos Trinta Anos (1618–1648), que devastou o Imperio. As potencias estranxeiras, incluídas Francia e Suecia, interviñeron no conflito, reforzando o poder dos contendentes do Imperio e apoderándose de considerables zonas de territorio imperial.
O maior impacto da Reforma protestante foi a eliminación dun dos focos máis importantes de unidade nos que se sustentaba o Sacro Imperio, a unidade cristiá, ao amparo da Igrexa Romana, e que era relevante para as ambicións imperialistas dos dirixentes do Imperio. Ao ser un imperio cunha pretensión de universalidade, na que se incluía unha soa visión relixiosa, este conflito representou a ruptura definitiva da unidade cristiá da Europa Central e Occidental, e posteriormente sería case imposible que os países destas zonas europeas desenvolvesen unha política exterior especialmente soportada nunha visión definitiva do cristianismo, o que acabou co imperialismo baseado na relixión.
Dende o punto de vista dos Estados alemáns, o Luteranismo tivo un enfoque especificamente alemán (particularmente no norte de Alemaña) con miras a converterse na Igrexa nacional de cada Estado do norte; isto foi un valioso trazo da identidade xermana, xa que constituíu un dos primeiros signos encamiñados a sustentar a idea dunha unidade do pobo alemán, na procura de converterse nun Estado-nación.
Despois da Paz de Westfalia
miniatura|400px|O imperio despois da [[Paz de Westfalia, 1648.]]
Trala Paz de Westfalia de 1648, comezou o declive do Imperio. Supuxo a perda da maior parte do poder real do emperador e unha maior autonomía dos 350 Estados resultantes, permitindo incluso a formación de alianzas con outros Estados de forma independente; agrupáronse en torno aos grandes Estados europeos cos que compartían identidade relixiosa e influencia política, de maneira que os Estados católicos do sur se agruparon en torno a Austria-Hungría, os luteranos do norte xunto a Brandeburgo (integrante do futuro Reino de Prusia) e o Imperio Sueco, e os do oeste, maioritariamente calvinistas, ingresaron na órbita de influencia das Provincias Unidas e do Reino de Francia. Para todos os efectos, o Sacro Imperio Romano pasou a ser unha confederación de Estados de difícil cohesión e rivais entre si.
A implosión do Imperio
Á morte de Carlos VI de Alemaña (1711-1740), o Imperio viuse sacudido por unha serie de crises que puxeron en evidencia a súa decadencia final. A aparición de Prusia baixo o reinado de Frederico II o Grande e as sucesivas guerras, Sucesión Austríaca e dos Sete Anos, serían as máis importantes. Dende había tempo, o futuro do Sacro Imperio estaba asociado á situación de Austria-Hungría, da súa casa reinante, os Habsburgo, e da postura que asumiran os demais corpos políticos do imperio fronte a esta, que a pesar da súa preeminencia sobre as demais casas reais do imperio, vería minguado o seu poder polas rivalidades que mantivo con outras potencias, como Francia, o Imperio Ruso, Prusia (a outra potencia xermana emerxente e integrante do Sacro Imperio) e incluso co Imperio Británico, debido ás tentativas dos Habsburgo de estender a súa influencia sobre os mares dominados por este trala decadencia naval de España, as Provincias Unidas e Portugal.
Finalmente, o 6 de agosto de 1806 o Imperio desapareceu formalmente cando o seu último emperador Francisco II (dende 1804 emperador Francisco I de Austria), a consecuencia da derrota militar contra o exército de Napoleón, decretou a supresión do Sacro Imperio coa clara intención de impedir que este se apropiase do título e a lexitimidade histórica que este levaba consigo. Os sucesores de Francisco II continuaron chamándose emperadores de Austria até 1918.
Análise
O relato da historia moderna de Alemaña está xeralmente determinado por tres factores clave: o Imperio alemán, a Reforma e, na súa etapa final, a bicefalia entre Austria e Prusia. Moitos foron os intentos de explicar por que o Imperio, a diferenza da veciña Francia, nunca chegou a conseguir un poder fortemente centralizado sobre os seus territorios. Entre as razóns máis habituais inclúense:
Landavran
Landavran (en Landavran) é unha comuna francesa do departamento de Ille e Vilaine, na Bretaña.
Maroxo de Arriba, Maroxo, Arzúa
Maroxo de Arriba é un lugar da parroquia de Maroxo no concello coruñés de Arzúa, na comarca homónima. Tiña 16 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística, dos cales 9 eran homes e 7 eran mulleres.
O Torno, San Fiz de Monfero, Monfero
O Torno é un lugar da parroquia de San Fiz de Monfero no concello coruñés de Monfero na comarca do Eume. Tiña 6 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 3 eran homes e 3 eran mulleres.
Félag
miniatura|dereita|DR 270 en [[Escania, Suecia, unha das moitas pedras rúnicas que se erixiron para un félagi.]] Félag (antigo nórdico n. sociedade, camaradería) era unha iniciativa comercial e financeira conxunta no espectro social da era viquinga.
Etimoloxía
O termo félag é un composto das verbas fe (gando, riqueza) e unha forma verbal que denota compromiso, estar ou ficar, o significado máis axeitado sería "manter a propiedade en común".
A palabra en antigo nórdico félagi "compañeiro" orixinalmente significaba "aquel que ten félag con outro" que derivou como resultado na moderna palabra inglesa fellow do inglés antigo feolaga, ma danesa fælle do danés antigo felge, e na norueguesa felle. A expresión inglesa fellowship deriva do nórdico antigo félag e sumando o sufixo -ship como condición de "estar en", cognitivo en islandés félagskap. A palabra tamén existe noutras linguas nórdicas: en noruegués fellesskap e danés fællesskab.
Esquerda Galega
Esquerda Galega (EG) foi un partido nacionalista galego de esquerdas.
Azafrán
O sasafrán ou azafrán é unha especia en po de cor amarelada ou avermellada, que se extrae dos estigmas de flores dunha variedade de Crocus sativus (flor do sasafrán), unha planta da familia das Iridáceas, utilizado desde a antigüidade como especia, principalmente na culinaria mediterránea.
Esquerda Galega
Historia
Fundouse en decembro de 1980 ao se refundar o Partido Obreiro Galego, integrando á maioría dos militantes do autodisolto Partido dos Traballadores de Galicia e a militantes procedentes do BNPG, Partido Socialista Galego, Partido Comunista de Galicia e Movemento Comunista de Galicia.
Azafrán
A variedade de Crocus sativus que se usa para extraer o sasafrán é orixinaria da rexión do mar Mediterráneo e consumido na culinaria da rexión, normalmente en risotos, caldos e masas. Na España, é esencial na paella. Usado desde hai séculos en prebes, arroz e aves.
Esquerda Galega
Historia
Durante o intento de golpe de estado do 23-F EG fixo un chamamento para que todos os concelleiros e alcades permaneceran nos concellos para impedir o triunfo do golpe. Celebrou o seu I Congreso en marzo de 1981, no que acepta o marco constitucional e autonómico para a consecución da autodeterminación de Galicia. miniatura|Documento no que Esquerda Galega pide a devolución do [[Pazo de Meirás, asinado en 1982 por Pura Barrio e Gonzalo Vázquez Pozo.]] Nas eleccións autonómicas de 1981 obtén 33.497 votos (3'32%) e un escano para o seu líder, Camilo Nogueira, que conseguiu gran protagonismo na súa actuación no Parlamento de Galicia, aínda que o partido sofre un forte revés nas eleccións xerais de 1982 con só 22.310 votos (1'72%).
Azafrán
Actualmente, é a especia máis cara do mundo, xa que para a preparación de só algúns gramos utilízanse millares de flores da planta, procesadas manualmente (cerca de 100 mil flores para a obtención de só 1 quilo de estigmas).
Esquerda Galega
Historia
En 1984 fusionase co Partido Socialista Galego formando o PSG-EG.
Azafrán
miniatura|esquerda|250px|Azafrán: pistilos secos de Crocus sativus
Souto de Mogos, Conforto, A Pontenova
Souto de Mogos é un lugar da parroquia de Conforto no concello lugués da Pontenova, na comarca da Mariña Oriental. Segundo o padrón municipal (INE 2013) ten 25 habitantes (13 homes e 12 mulleres).
Linguaxe ensambladora
A linguaxe ensambladora (en inglés assembler ou assembly language) é a linguaxe de programación que comparte as instrucións co código máquina, aínda que o ensamblador esta en formato lexible para o ser humano, mentres que o código máquina é unha secuencia de bytes. Hai, en certa medida, unha relación biunívoca (1 a 1) entre un código máquina, específico dunha arquitectura de computador, e o ensamblador asociado a el. O compilador, que converte o ensamblador en código máquina, fai certos engadidos que implican que esa relación non sexa exactamente biunívoca mais preto de selo.
Cada arquitectura de computador ten o seu código máquina propio e, polo tanto, a súa linguaxe ensambladora específica. Cada linguaxe ensamblador ten un número e tipo de operacións específico. Tamén pode ter diferentes tamaños de memoria e número de rexistros.
Pousada, Cereo, Coristanco
Pousada é un lugar da parroquia de Cereo no concello coruñés de Coristanco na Comarca de Bergantiños. Tiña 48 habitantes no ano 2018 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales eran 21 homes e 27 mulleres.
As Travesas, San Fiz de Monfero, Monfero
As Travesas é un lugar da parroquia de San Fiz de Monfero no concello coruñés de Monfero na comarca do Eume. Tiña 27 habitantes no ano 2010 segundo datos do INE, dos cales 15 eran homes e 12 eran mulleres.
Benigno Blanco
Benigno Blanco Rodríguez, nado en Olloniego (Oviedo) en 1957, é un político vinculado ao Partido Popular e avogado asturiano.
Traxectoria
De 1987 a 1990 traballou como letrado nos servizos xurídicos de Iberdrola, á vez que era asesor do Grupo Parlamentario Popular no Congreso dos Deputados. En 1990 pasou a dirixir os servizos xurídicos de Iberdrola, até que en maio de 1996, con José María Aznar no goberno do Estado, foi nomeado secretario de Estado de Augas e Costas do Ministerio de Medio Ambiente de España. En maio de 2000 foi designado secretario de Estado de Infraestruturas do Ministerio de Fomento, sendo Ministro de Fomento Francisco Álvarez Cascos.
É pai de tres fillos e en 2011 era o presidente do Foro Español da Familia, cuxos postulados ao respecto da definición da familia coinciden fundamentalmente cos da Igrexa Católica.
En 2017 fundou o partido político Proxecto Avanza, que reune os principais principios do humanismo cristiano.
Caracará carunculado
O caracará carunculado  (Phalcoboenus carunculatus) é unha especie de paxaro de rapina da familia Falconidae. Habita nos páramo dos Andes de Ecuador e Colombia. Distribúese polo sur de Colombia, dende o volcán de Puracé e en boa parte da rexión andina de Ecuador. Non se coñecen subespecies.
Características
A lonxitude é de 51 a 56 cm. O aspecto dos adultos é semellante ó do caracará andino (Phalcoboenus megalopterus). Diferénciase en que o carunculado ten o peito e ventre brancos con conchas ben definidas cor gris escura ou negras. A plumaxe dos exemplares novos desta especie é de cor castaña, o peteiro é escuro e as patas son cor óso.
Prata (heráldica)
right|122px A prata é unha cor heráldica. Represéntase en heráldica coa cor gris, con maior ou menor matiz metálico; en imprenta, mediante a cor branca ou a ausencia de tinta; en gravado, mediante a ausencia de puntos ou raias na superficie do campo ou figura.
En heráldica, a prata é considerado o máis nobre dos esmaltes, e proporcionalmente, o máis usado. É utilizado no armiño e no vero.
Significado
Este esmalte heráldico é un signo de pureza, integridade, obediencia, firmeza, vixilancia, elocuencia e vencemento.
Moluscos
O dos moluscos (Mollusca) constitúe un dos grandes filos do reino animal.
Son invertebrados protóstomos, celomados, triblásticos, con simetría bilateral (aínda que algúns poden presentar unha asimetría secundaria) e non segmentados, de corpo brando, espido ou protexido por unha cuncha.
Os moluscos son os invertebrados máis numerosos despois dos artrópodos, e inclúen formas tan coñecidas como as ameixas, ostras, luras, polbos, lesmas e unha gran diversidade de caracois, tanto mariños como terrestres. Calcúlase que poden existir cerca de 100 000 especies viventes, e 35.000 especies extintas, xa que os moluscos teñen unha longa historia xeolóxica, que abarca desde o cámbrico inferior até a actualidade.
Os moluscos colonizaronn practicamente todos os ambientes, desde as grandes alturas de até máis de 3 000 m sobre o nivel do mar até profundidades oceánicas de máis de 5 000 m de profundidade, nas augas polares ou tropicais, e adoitan seren elementos comúns dos litorais de todo o mundo. E o filo mariño máis numeroso, e contén un 23 % de todas os organismos mariños descritos.
O filo usualmente divídese en nove ou dez clases, das que dúas están totalmente extintas. Os gasterópodos (caracois e lesmas) son, con diferenza, os moluscos máis numerosos polo que concirne a especies clasificadas, e suman o 80 % do número total de especies de moluscos coñecidas. Os moluscos cefalópodos, como as luras, sepias e polbos, encóntranse entre os invertebrados cun sistema neurolóxico máis avanzado. As luras xigantes (xénero Architeuthis) e as luras colosais (xénero Mesonychoteuthis) disputan o título de invertebrado máis grande coñecido.
O estudo científico dos moluscos denomínase malacoloxía. O termo malacoloxía vén do grego μαλακός malakos, 'brando' e -λογία, de λόγος logos 'estudo', e empezou a usarse en francés en 1814, e do francés pasou ás demais linguas europeas.
Falando desta disciplina cómpre dicir que o interese do home polos moluscos é moi grande, e moi antigo, e que durante os séculos XVIII e XIX se formaron importantes coleccións malacolóxicas e conquiliolóxicas (de cunchas) tanto de prestixiosas institucións como museos e academias de ciencias como de coleccionistas privados, e aínda hoxe en día coleccionar cunchas de moluscos é un dos principais pasatempos de moitas persoas en todo o mundo. Debido a esta afección os moluscos son un dos grupos zoolóxicos mellor estudados despois dos vertebrados.
Os moluscos son unha importante fonte de alimentación para a especie humana. Ademais, numerosas enfermidades parasitarias tanto humanas como veterinarias son transmitidas polos moluscos, que actúan como hospedadores intermediarios, sobre todo de platihelmintos trematodos.
Etimoloxías
O termo do latín cinetífico Mollusca é un préstamo do latín moderno molluscus, que comezou a usarse en 1650 baixo a forms do neutro plural mollusca, creado a partir do termo do latín imperial mollusca (nux), 'especie de noz de casca tenra', derivada do latín clásico mollis, brando. O termo mollusque comezou a usarse en francés en 1763 no sentido zoolóxico como «animal invertebrado de corpo brando». E do francés pasou ás demais linguas cultas.
Diversidade
Hai unhas 93.000 especies de moluscos descritas, que inclúen o 23% do total de organismos mariños denominados. Os moluscos son os segundos, por detrás dos artrópodos, en canto ó número total de especies animais viventes -moito por detrás dos artrópodos (1.113.000), pero moito por diante dos cordados (52.000). Estimouse que actualmente hai unhas 200.000 especies en total, e 70.000 especies fósiles, a pesar de que o número total de especies de moluscos que existiron, tanto se se preservaron como se non, pode ser moitas veces superior no número de especies presentes hoxe en día.
Os moluscos teñen unha cantidade de formas máis variadas que calquera outro filo animal –caracois e outros gasterópodos, ameixas e outros bivalvos, luras e outros cefalópodos, e outros subgrupos menos coñecidos pero tamén distintivos. A maior parte das especies aínda viven nos océanos, dende a costa até a zona abisal, pero algúns son membros significativos dos ecosistemas de auga doce e terrestres. Son extremadamente variados nas rexións tropicais e tépedas, pero pódense atopar en tódalas latitudes. Un 80% de todas as especies coñecidas de moluscos son gasterópodos. Os cefalópodos como luras, sepias e polbos atópanse entre os invertebrados neuralóxicamente máis avanzados. A lura xigante, que até hai pouco non se observara viva en forma adulta, é un dos invertebrados máis grandes. Aínda así, un espécime recentemente capturado de lura colosal, que tiña 10 metros de lonxitude e pesaba 500 kg, poderíao superar.
Características xerais
miniatura|230px|Caracol (xénero [[Helix), gasterópodo terrestre.]] miniatura|230px|Mexillóns ([[Mytilus galloprovincialis). Bivalvo.]] miniatura|230px|Cunchas esquerda e dereita da zamburiña ([[Chlamys varia). Bivalvo.]] miniatura|230px|[[Antalis vulgaris|Dentalium vulgaris (escafópodo).]]
Aínda que celomados, o celoma nos adultos queda reducido a vestixios ao redor dos nefridios, as gónadas, o corazón e o intestino. O patrón básico dun molusco consiste nun organismo de corpo brando, non segmentado, oval, con simetría bilateral e unha cuncha (ausente ou interna nalgúns grupos). En vez de cuncha poden ter espículas (que poden aparecer en estado embrionario, pero nos adultos poden fusionarse para dar a cuncha) ou placas, aínda que todas edstas estruturas coa mesma orixe.
Manto, cavidader paleal e cuncha
A cuncha fórmase grazas á epiderme subxacente, denominada manto ou palio, que ten células secretoras de carbonato cálcico que cristaliza no exterior en forma de aragonita ou de calcita; o manto tamén segrega unha substancia quitinosa de composición complexa, a conquiolina, que se deposita sobre o substrato calcario formando un estrato orgánico denominado perióstraco, esencial para evitar a disolución da cuncha en ambientes ácidos.
Na parte posterior o manto forma unha cámara denominada cavidade paleal onde se aloxan as branquias, que teñen unha estrutura moi característica en forma de peite (ctenidios), os osfradios (órganos sensoriais quimiorreceptores encargados de detectar a calidade da auga), e onde desembocan os nefridios (a través dos nefridioporos), as gónadas (a través dos gonóporos) e o ano.
Nos pulmonados (gasterópodos terrestres), a superficie interna da cavidade paleal está moi irrigada e o intercambio gasoso se produce a través do epitelio, de maneira que actúa como un pulmón.
Elshani
Elshani é unha vila de Macedonia do Norte, situada a uns 10 km ó sur de Ohrid. A vila espállase pola ladeira oeste do monte Galičica, a uns 2,5 km do lago de Ohrid. Ten unha poboación de 590 habitantes, e as actividades principais da vila están relacionadas co turismo. No seu punto máis alto atópase a Igrexa de Sveti Ilias, do século XIX.
Moluscos
Pé
Outro órgano característico dos moluscos, o pé, mostra unha enorme plasticidade evolutiva. Está dotado dunha musculatura complexa e potente. Suponse que, primitivamente, era reptante (parecido ao dos gasterópodos actuais), pero experimentou unha gran diversificación, orixinando o pé escavador dos bivalvos, o pé escindido en tentáculos dos cefalópodos ou o pé nadador dalgúns gasterópodos peláxicos, entre outros.
Anatomía interna e fisioloxía
miniatura|350px|Esquema anatómico dun gasterópodo: 1-cuncha, 2-figado, 3-pulmón, 4-ano, 5-poro respiratorio, 6-ollo, 7-tentáculo, 8-ganglios cerebrais, 9-conduto salivar, 10-boca, 11-, 12-glándula salivar, 13-poro xenital, 14-pene, 15-vaxina, 16-glándula mucosa, 17-oviduto, 18-saco de dardos, 19-pé, 20-estómago, 21-ril, 22-manto, 23-corazón e 24-vasos deferentes
Alimentación
A continuación hai un esófago e un estómago, máis ou menos complexo, no que desembocan as glándulas dixestivas (fígado ou hepatopáncreas); a circulación da masa mucosa que contén p alimento (prostilo) vese favorecida pola presenza de numerosos cilios. As partículas alimenticias entran nos condutos das glándulas dixestivas. O intestino é longo e está enrolado.
As formas de alimentación son enormemente variadas. Os moluscos poden ser fitófagos, como as lapas ou os caracois terrestres, carnívoros, como os conos, filtradores, como as ameixas ou os mexillóns, detritívoros etc. miniatura|Un [[poliplacóforo.]] miniatura|[[Enteroctopus dolfeini, un polbo xigante.]] miniatura|[[Nautilus, un fósil vivente.]]
Sistema circulatorio
O sistema circulatorio é aberto, a excepción dos cefalópodos que o teñen pechado. O corazón está tabicado e dividido usualmente en tres cámaras (dúas aurículas e un ventrículo), aínda que o número das cámaras pode ser moi variábel. O corazón está recuberto por unha fina tea que forma a cavidade pericárdica. A hemolinfa pasa do ventrículo para os vasos que verten nos espazos tisulares, onde se recolle por outros vasos que van cara ás branquias, onde o sangue se oxixena e, de aí, volve ao corazón entrando polas aurículas.
Sistema excretor
Os órganos excretores son un par de nefridios (riles) relacionados coa cavidade pericárdica, nos que un dos extremos comunica co celoma (a través duns condutos denominados celomodutos, que poden desenvolverse neste extremo a xeito de embude) e o outro desemboca ao exterior, na cavidade paleal (a través dos nefridioporos).
Sistema nervioso
Os órganos dos sentidos comprenden ollos (moi complexos nos cefalópodos), estatocistos (sentido do equilibrio) e quimiorreceptores, como os osfradios (situados nas branquias), papilas e fosetas olfactorias na cabeza e o órgano subradular (asociado á rádula). O grao máximo de cefalización dáse nos cefalópodos, nos que se pode falar dun auténtico cerebro, protexido por un cranio cartilaxinoso.
Reprodución
As gónadas en moitas especies de moluscos proceden directamente do peritoneo que recobre o celoma. A reprodución é exclusivamente sexual; os individuos poden ser unisexuados (tamén denominados dioicos, como nos bivalvos) ou, como no caso da maioría dos gasterópodos, hermafroditas (simultáneos ou consecutivos) con capacidade de autofecundación ou sen ela. A fecundación pode ser externa ou interna, con frecuencia mediante espermatóforos (sacos cheos de espermatozoides).
O desenvolvemento embrionario típico dos moluscos comenza cunha segmentación espiral do cigoto, e a gastrulación ten lugar por epibolia, invaxinación ou ambas. A gástrula resultante desenvólvese nunha larva trocófora planctónica. O proceso é virtualmente idéntico ao dos anélidos. Esta larva trocófora pode desenvolver moito algunha das súas bandas ciliadas para dar unha estrutura delgada en forma de veo.
Na maioría dos moluscos, esta larva dá lugar á larva velíxera, máis desenvolvida, na que se pode observar xa o pé, a cuncha e outras estruturas. Finalmente, a larva velíxera descende ao fondo e sofre unha metamorfose para adoptar o hábitat bentónico típico do adulto. Os cefalópodos e os gasterópodos terrestres e de auga doce teñen sempre desenvolvemento directo.
Clasificación
miniatura|Lapa ([[Patella vulgata). Un gasterópodo mariño.]] miniatura|Unha grande [[amonita, cefalópodo fósil.]] As opinións varían sobre o número de clases de moluscos, por exemplo, a táboa de abaixo amosa sete clases viventes, e dúas extintas. Aínda que é improbable formar un clado, algúns traballos antigos combinan os Caudofoveata e Solenogastros nunha clase, os Aplacóforos. Dúas das "clases" recoñecidas comunmente só son coñecidas por fósiles.
A clasificación nun taxón superior para estes grupos foi e segue sendo problemática. Un estudo 	filoxenético suxire que os poliplacóforos forman un clado cos monofiléticos Aplacóforos. Adicionalmente, suxire que existe unha relación filla de taxon entre os bivalvos e gasterópodos. Tentaculita tamén poderían estar nos moluscos.
Antigamente caudofoveados e solenogastros eran agrupados na clase Aplacóforos que agora se considera parafilético e ditos grupos clases separadas.
Por outra parte, a tendencia actual é a de dividir a clase Gastropoda en dúas subclases: Eogastropoda (que inclúe só as lapas verdadeiras) e Orthogastropoda que inclúe todos os demais gasterópodos.
Ilerxetes
250px|miniatura|Situación dos ilerxetes. Os ilerxetes eran un dos pobos que ocupaban parte da península Ibérica antes da chegada dos romanos. Formado a partir do substrato étnico indíxena, incorporaron múltiples influencias provenientes da Idade de Bronce e dalgunhas das tribos indoeuropeas que inmigraron á península no primeiro milenio antes de Cristo (xa na Idade de Ferro).
Xeografía
Estaban situados en parte do que sería coñecido posteriormente como a Tarraconense, dende o Baixo Urgell ata o río Ebro, ocupando o que na actualidade son as provincias de Huesca e de Lleida, ocupando as ricas concas do río Segre, o Noguera Pallaresa, o Noguera Ribagorzana, o Cinca e o Alcanadre, aínda que é impropio tratar de establecer fronteiras definidas naquela época. Áchanse sinais da súa presenza durante longos períodos na actual provincia de Zaragoza e o norte de Castelló, onde premían os edetanos.
A súa capital era Atanagrum, cuxa situación exacta se descoñece. Outra cidade importante era Ilerda, tamén denominada Iltirta ou Iltirda (a actual Lleida), e que en determinados momentos foi tamén capital, chegando a considerarse nalgúns períodos como a cidade máis grande na península ao norte de Sagunt.
Sociedade
A súa sociedade política estaba fundamentada na existencia dun Rei (régulos nas crónicas romanas, "reis pequenos"), moi xerarquizada con oligarcas que mantiñan a estrutura social e un forte compoñente militar. Sostense a tese de que era unha sociedade moi avanzada á chegada dos romanos e que eran bos comerciantes. Algunhas cidades grandes parecían dispoñer de certa autonomía con órganos de goberno a xeito de curias a partir do século I a.C., aínda que ben poderían estar influídas polo proceso de romanización acentuada a partir do 195 a.C.
A súa economía estaba baseada na gandaría e o cultivo de gran. Encontráronse muíños manuais xiratorios. Foi moi importante o desenvolvemento da metalurxia, a ourivaría e a industria téxtil. A cerámica tiña compoñentes fenicios e gregos, con motivos ornamentais xeométricos. Usaban a moeda, de bronce (ases) e de prata (dracmas), polo menos dende o século III a. C., o que favoreceu o comercio e a captación de impostos.
Historia
A súa figura máis notable foi o rei Indíbil (h. 258 a. C. -205 a. C.) que primeiro como aliado de Cartago, sostivo diversos enfrontamentos cos romanos, durante a Segunda guerra púnica. A situación estratéxica do territorio dos ilerxetes favoreceu as súas alianzas con Roma ou Cartago (case sempre con esta última), aínda que se afirma na actualidade de xeito unánime que o auténtico interese dos ilerxetes e os seus caudillos era favorecer os seus propios intereses, defender o seu pobo e estenderse máis alá das súas fronteiras conquistando os pobos veciños á marxe das dúas grandes potencias do Mediterráneo occidental do momento. Tiñas boas relacións cos celtiberos, e trataron de imporse aos pobos ao norte do Ebro, como sumesetanos e sedetanos; pola contra, foron tradiconalmente aliados dos ausetanos.
Ademais das batallas onde Indíbil e Mandonio, lugartenente daquel, interviñeron, os ilerxetes aínda se sublevaron no 195 a.C. contra Roma e deberon ser sometidos por Catón. A partir deste momento comeza a decadencia deste pobo que no 192 a.C. debe pedir a Roma axuda para defenderse dos seus veciños, sometidos xa a vasalaxe romana os seus reis e eliminadas as defensas das cidades.
O depósito arqueolóxico dun asentamento ilerxete que máis información ofreceu sobre a historia deste pobo, ademais das obras dos autores antigos romanos, é o de La Pedrera de Vallfogona de Balaguer.
Olga Tokarczuk
Olga Nawoja Tokarczuk, nada en Sulechów o 29 de xaneiro de 1962, é unha escritora e psicóloga polaca. Recibiu o Premio Nobel de Literatura de 2018.
Traxectoria
Graduada en Psicoloxía pola Universidade de Varsovia, traballou como psicoterapeuta na clínica de saúde mental de Walbrzych. Considera que Carl Jung é unha das súas maiores influencias. Durante a súa mocidade, nunha estadía en Londres, tamén traballou como limpadora nun hotel.
Comezou a súa traxectoria literaria en 1979 publicando relatos baixo o pseudónimo Natasza Borodin na revista Przelaj. En 1989, saeu do prelo un libro de poesía, Miasto w lustrach, e, en 1993, a súa primeira novela, Podróż ludzi Księgi. Esta gañou o premio da Asocación Polaca de Escritores, malia ás dificultades que tivera a obra para a súa publicación, pois fora rexeitada por varias editoriais. Na segunda novela, E.E, aborda a historia dunha nena médium, Erna Eltzner, a principios do século XX en Wroclaw.
En 1996, gañou moita sona no público polaco con Prawiek i inne czasy, unha fábula ambientada nunha pequena aldea con tres xeracións de labregos como protagonistas.
Olga Tokarczuk vive en Krajanów, preto de Nowa Ruda, e a paisaxe e a cultura desta rexión aparecen reflectidas en varias das súas obras. Dom dzienny, dom nocny, publicada en 1998, é a primeira das súas novelas nas que se evidencia isto.
A principios do século XXI consagrouse como unha das autoras máis relevantes das letras contemporáneas de Polonia grazas á novela Bieguni (traducida ao inglés como Flights e ao castelán como Los Errantes). Trátase dunha novela fragmentaria na que mestura diferentes xéneros, como os relatos e as notas autobiografía cos cadernos de viaxe. Grazas a esta obra gañou o premio Nike de 2008, un dos máis importantes da literatura polaca, e dez anos máis tarde, en 2018, o Booker Internacional. Tokarczuk levaría de novo o Nike en 2015 con Księgi Jakubowe, obra centrada arredor da figura de Jakob Frank, líder dunha seita xudaica no século XVII.
En 2009 publicou Prowadź swój pług przez kości umarłych, unha novela de suspense na que unha serie de asasinatos no rural da Silesia impactan na vida dunha astróloga defensora dos animais e tradutora afeccionada de William Blake. Esta trama sería levada ao cinema por Agnieszka Holland co título Pokot en 2017, merecente do Oso de prata do Festival de Cinema de Berlín en 2018.
Declárase feminista e é vexetariana. Manifestou numerosas veces puntos de vista que resultaron controvertidos en Polonia cuestionando os valores tradicionais da sociedade e facendo críticas aos gobernos de Lei e Xustiza.
A Academia Sueca outorgoulle o Premio Nobel de Literatura do ano 2018 valorando a súa "imaxinación narrativa que, con paixón enciclopédica, representa o cruce de fronteiras como unha forma de vida". Recibiu o galardón das mans do rei Carlos XVI Gustavo de Suecia o 10 de decembro de 2019.
Lingua iagnobí
O iagnobiano (pode aparecer escrito tamén coa forma persa iaghnobí) é unha lingua irania oriental setentrional moderna falada no val do río Iagnob na zona de Zarafxán no Taxiquistán. Considérase descendente directo da lingua sogdiana xa que é un dialecto deste, coma así o atestiguan os seus estudos, e a súa literatura foi chamada con frecuencia "Neo-sogdiano". É unha lingua de uso familiar na comunicación diaria. A lingua foi descuberta no século XIX e falábase na parte central do remoto alto val do río Iagnob. As evidencias toponímicas suxiren que tamén no pasado, o iagnobí e outros dialectos sogdianos foron falados nos vales veciños. Hoxe conta cuns 1500 e 2500 falantes divididos entre numerosas comunidades.
É unha lingua en perigo de desaparición, e de feito está recollida no Libro Vermello das Linguas Ameazadas publicado pola UNESCO (Red Book of Endangered Languages, en inglés. E trala Guerra Civil dos anos 90, pedíuselle a Academia Taxica das Ciencias que preservase a lingua iagnobiana, e apoiase e difundise na escola o seu uso, reabríndose as escolas iagnobianas de anos anteriores.
O nome
Iagnobiano, adxectivo relativo ao pobo que habita arredor do Val do Iagnob ao longo do río do mesmo nome. En iagnobiano яғноб IPA /ˈjaʁnɔːb/, e яғнобӣ IPA /jaʁnɔːˈbi/, (transliteración da Academia das Ciencias de Taxiquistán Jaghnob e jaghnobī). De acordo con Khromov (1987, p. 644), é unha adaptación taxica do iagnobiano ix-i "val/barranco de xeo". A interpretación máis tradicional é "río de xeo" (Benveniste, 1955, p. 139, anotación 1; Andreev e Peshchereva, 1957, p. 365). En taxico xeo = ях, curso de auga no bosque = нова ou curso de augas pluviais = новдон (a terminación desta palabra, дон quere dicir río).
En inglés escríbese yaghnobi, en francés yagnobi, en castelán yagnobí, en alemán jaghnobi ou jagnobisch, en ruso yagnobskii, en oseto yaghnobag, sueco yagnobi/yaghnobi ou yagnobiska etc.
Pódese aceptar tamén iagnobés.
Escritura
O Iagnobiano era unha lingua sen escritura ata o ano 1990 e 1992, pero segundo algúns etnógrafos os iagnobianos usaban unha variante modificada do alfabeto arábigo, sobre todo para evitaren represalias das autoridades taxicas. . Hoxe en día a lingua transcríbese polos eruditos usando unha modificación do alfabeto latino, cos seguintes símbolos:
a (á), ā (ā́), b, č, d, e (é), f, g, γ, h, ẖ, i (í), ī (ī́), ǰ, k, q, l, m (m̃), n (ñ), o (ó), p, r, s, š, t, u (ú), ū (ū́), ʏ (ʏ́), v, w (u̯), x, x°, y, z, ž, ع
Recentemente Sayfiddīn Mīrzozoda da Academia das Ciencias Taxicas creou unha modificación do alfabeto taxico para a escritura iagnobiana. Este alfabeto non é moi adecuado para o iagnobiano, por exemplo, non distingue entre vogais curtas e longas, non fai diferenciación entre v/w ou non marca a acentuación etc. A continuación amosamos o alfabeto iagnobiano seguido das equivalencias latino-fonéticas entre paréntese:
Notas ao alfabeto cirílico:
1) A letra й non ten maiúscula xa que nunca aparece a comezo de palabra. As palabras que comezan con ia-, io- e iu-/iū-/iʏ- escríbense coma я-, ё- e ю-; da mesma maneira para estas combinacións cando están no medio da palabra, p.ex. viióra é виёра [vɪ̆ˈjɔ:ra].
2) Para facer unha distinción fonética da lonxitude vogal, úsanse as letras ӣ e ӯ, p. ex.: иранка e ӣранка тир (imos!) e тйр (frecha) рупак e рӯпак ухта (baixou) e ӯхта (trouxo)
O status fonético da letra ӣ non está moi claro, pode que sexa usado como unha marca de acento coma en taxico. A letra ӯ pódese tamén usarse en empréstitos do taxico para indicar vogal taxica /ů/ [ɵː], pero pode ter algún outro uso que aínda non se coñece.
3) En comparación co taxico, o iagnobiano non usa as letras ъ e Э э - no lugar da letra taxica ъ úsase a iagnobiana ’ e o е iagnobiano serve para ámbalas letras taxicas е e э para o valor /e/.
4) As combinacións de letras /ie/ e /ii/ escríbense coma йе e йи, pero estas combinacións raramente aparecen en iagnobiano (principalmente o йе é moi raro). As letras iagnobianos е e и nunca teñen o valor /ie/, /ii/ coma o poden ter en taxico.
5) As letras rusas Ц ц, Щ щ, Ы ы e Ь ь, que poden usarse en taxico para empréstitos do ruso non se usan en iagnobiano - as palabras rusas escríbense como se pronuncian polos iagnobiano-falantes e non coma son escritas orixinariamente en ruso,p.ex.: AVIÓN é самолет/самолёт en ruso, escrito самолёт en taxico e pronunciado /səmʌˈʎot/ en ruso e igualmente en taxico, en iagnobiano escríbese самалиёт de acordo coa pronunciación iagnobiana /samalɪˈjo:tʰ/ ou /samajlˈo:tʰ/; a palabra CONCERTO é un empréstito do ruso e escríbese en ruso концерт /kʌnˈʦe̠rt/, e pasa ao iagnobiano coma кансерт /kʰanˈse:rtʰ/.
A Fonética
O sistema fonético iagnobiano inclúe 9 vogais - 3 curtas, 6 longas - e 27 consoantes.
Vogais
CURTAS: i [i-ɪ-e], a [a(-æ)], u [(y-)u-ʊ-o] (tódalas vogais curtas deben reducirse ata aproximadamente un [ə] en posicións pretónicas)
LONGAS: ī [i:], e [ɛ:(-e:)], ā [a:], o [(ɒ:-)ɔ:(-o:-u:)], ū [u:], ʏ [(u:-)y:(-i:)]
DITONGOS: ai [ai̯] (ai en palabras nativas aparece soamente nos dialectos occidentais, no orientais cambia a e, ai pode aparecer nos dialectos orientais pero cunha etimoloxía diferente), oi [ɔ:i̯], ui [ʊi̯], ūi [u:i̯], ʏi [y:i̯], ii [ɪi̯]; ou [ɔ:u̯], au [au̯]
Notas:
2) Coñécese un ā longo, pero aparece soamente coma resultado dun alongamento secundario (p.ex. ǰām < ǰaعm < ǰamع).
3) En préstamos recentes do taxico ů e/ou uzbeko tamén pode aparecer oʻ [ɵ:], pero a súa pronunciación normalmente acaba fusionándose cun ū)
5) A vogal o pode cambiar a ū ante unha nasal (cf. Toǰīkistón × Toǰīkistū́n).
Consoantes
Oclusivas: xorda bilabial oclusiva, sonora bilabial ocluisva, xorda alveolar oclusiva, sonora alveolar oclusiva, xorda velar oclusiva, sonora velar oclusiva, xorda uvular oclusiva (' e ' pode ser palatalizada a ' e ' respectivamente ante vogal posterior ou vogal posterior en final de palabra)
Fricativas: labidental fricativa xorda, labidental fricativa sonora, alveolar fricativa xorda, alveolar fricativa sonora, postalveolar fricativa xorda <š>, postalveolar fricativa sonora <ž>, uvular fricativa xorda  <x>, uvular fricativa sonora <γ>, χʷ <x°>, glotal fricativa xorda, farínxea fricativa xorda <ẖ>, farínxea fricativa sonora <ع>
Africadas: africada post-alveolar xorda <č>, africada post-alveolar sonora <ǰ>
Nasais: bilabial nasal, alveolar nasal (tamén velar nasal e labio-dental nasal poden darse coma alófonos de m e/ou n ante k/g ou f/v)
Lateral: aproximante alveolar lateral
Aproximantes: aproximante bilabial <w>, aproximante palatal <y>
Tódalas coasoantes sonoras pronúncianse xordas ao final de palabra, na fala cando despois dunha consoante xorda ven unha sonora, por asimilación a xorda pasa a sonora.
Nota: Os sons b, g, h, ẖ, ǰ, q, l e ع aparecen maioritariamente en préstamos, palabras autóctonas con estes sons son raras, principalmente onomatopeica.
Gramática
Nota: na seguinte sección os símbolos W, E e Tr. refírense ao dialecto occidental, oriental e de transición.
Nomes
Exemplos:
Pronomes persoais
Formas dos pronomes persoais:
A 2ª peros do plural, šumóx tamén se usa para a forma de cortesía da 2ªpersoa.
O caso oblicuo
Formas do casp oblicuo:
O pronomne persoal, forma enclítica
As formas enclíticas do pronome persoal:
Verbos
Terminacións de persoa - presente:
Terminacións de persoa - pretérito (con aumento a-):
O Participio: o participio presente fórmase engadindo -na á raíz verbal. O participio pasado (ou participio perfecto) fórmase engadindo a terminación -ta á raíz do verbo.
O Infinitivo fórmase engadindo a terminación -ak á raíz do verbo.
A Negación fórmase co prefixo na-, combinándoo co aumento en pretérito cambia a ni-.
A Cópula - Presente:
Léxico
O coñecemento do léxico actual iagnobiano proven de tres traballos principais - dun Dicionario iagnobino-ruso con textos iagnobianos por Andrejev e Peščereva e por lista vocabularia escrita por Xromov en Gramática iagnobiana. O último traballo é un Dicionario Iagnobiano-Taxico recopilado por un estudante de Xromov Sayfiddīn Mīrzozoda. Polo que hoxe sabemos que en iagnobiano as palabras de orixe taxico representan a maioría do léxico (máis ou menos 60%), despois están as palabras de orixe túrquica (por enriba do 5%, principalmente do uzbeko) e unhas poucas palabras do ruso (aprox. 2%; recordemos que a través do ruso tamén chegan moitas de uso internacional ao iagnobino). Así pois só un terzo do léxico é de orixe iranio oriental, estas palabras poden ser facilmente comparadas coas que coñecemos do sogdiano, iriano (oseto), linguas do Pamir ou paxto.
Texto Exemplo
"Fálγar-at Yáγnob asosí láf-šin ī-x gumū́n, néki áxtit toǰīkī́-pi wóvošt, mox yaγnobī́-pi. 'Mʏ́štif' wóvomišt, áxtit 'Muždív' wóvošt." []
"En Falgar e en Iagnob existe certamente unha lingua básica, pero eles falan taxico e nós falamos iagnobiano. Nós dicimos 'Müštif', eles din 'Muždiv'."
(En escritura con ortografía cirílica, escribiríase da seguinte maneira: "Фалғарат Яғноб асоси лафшин их гумун, неки ахтит тоҷикӣпи воошт, мох яғнобӣпи. 'Муштиф' воомишт, ахтит 'Муждив' воошт.")
Bibliografía
(M. S. Andrejev, Je. M. Peščereva, Jagnobskije teksty s priloženijem jagnobsko-russkogo slovarja, Moskva - Leningrad 1957) (en ruso)
El Ribadaviense
El Ribadaviense foi un semanario editado en Ribadavia entre 1900 e 1936.
Historia e características
Subtitulada Periódico defensor de intereses generales, apareceu en 1900. Cambiou despois o seu subtítulo por Periódico independiente de intereses generales e a partir de 1931 Decano de los semanarios de España. Fundado e dirixido por Máximo Tomé González ata a súa morte en 1925. Editábase nos seus propios obradoiros tipográficos. De tendencia liberal nun principio e afecto ao deputado Adolfo Merelles Martel, co tempo converteuse en republicano, progresista e galeguista. Logo da morte de Máximo Tomé en novembro de 1925 fíxose cargo da dirección Hermenegildo Rodríguez Casas, quen lle deu entrada ás colaboracións de coñecidos galeguistas. Incluíu información da comarca do Ribeiro e traballos de divulgación agraria. Foi rival de Noticiero del Avia. Cesou a súa publicación en 1936.